Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 17978 4499303 4490276 2026-06-08T03:46:27Z Limotecariu 735 4499303 wikitext text/x-wiki {{artículu destacáu}} {{correxir}} {{País | nome alternativu = República Oriental del Uruguay | lema = ''[[Libertad o Muerte]]'' ''(Llibertá o Muerte)'' | superficie_puestu = 90 | superficie_agua = 1,5% | llendes = 1.564 [[quilómetru|km]] | costes = 660 km }} La '''República Oriental del Uruguái''' o simplemente '''Uruguái'''{{cartafueyu|países}} o '''Uruguay'''<ref>Como apaez na entrada d'«uruguayu» nel ''DALLA'' [https://diccionariu.alladixital.org/index.php?cod=48900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613104046/https://diccionariu.alladixital.org/index.php?cod=48900 |date=2024-06-13 }}</ref> ye un país d'[[América del Sur]] que poseye'l segundu territoriu más pequeñu del subcontinente, con una superficie de 176.215 km². Al norte y noreste llenda col estáu [[Brasil|brasilanu]] de [[Rio Grande do Sul]]. Al oeste llenda cola provincia [[arxentina]] d'[[Entre Ríos]], de la que ta dixebrada pol [[ríu Uruguái]] y pel sur, tien costes sobre'l [[Río de la Plata]], que lu separta de la [[provincia de Buenos Aires]] y de la ciudá de [[Buenos Aires]]. Pel sureste, tien costes sobre l'[[Océanu Atlánticu]]. Según les [[Naciones Xuníes]] ye'l país de [[Llatinoamérica]] col nivel d'alfabetización más altu. Según un estudiu de la organización [[Tresparencia Internacional]] ye'l segundu país de Llatinoamérica (dempués de [[Chile]]) que tien el menor [[índiz de perceición de la corrupción]]. Según el Programa de les Naciones Xuníes pal Desenrollu ([[PNUD]]) ye'l tercer país de Llatinoamérica (dempués d'[[Arxentina]] y [[Chile]]) que poseye'l mayor Índiz de Desenrollu Humanu ([[IDH]]). Tamién ye'l país de Llatinoamérica (xunto con [[Costa Rica]]) cola distribución d'ingresu más equitativa ente'l 10% más ricu y el 10% más probe. Asinamesmo ye'l cuartu país de Llatinoamérica (dempués de [[Cuba]], [[Costa Rica]] y [[Chile]]) cola esperanza de vida más alta. Ye'l tercer país de Llatinoamérica (dempués d'[[Arxentina]] y [[Chile]]) col [[PIB]] ([[PPA]]) per cápita más altu, y el novenu país de Llatinoamérica (depués de Brasil, Méxicu, Arxentina, Venezuela, Colombia, Chile, Perú, y Ecuador respeutivamente), col [[PIB]] más altu. Foi ún de los primeros países nel mundu n'establecer el drechu les muyeres a sufragar. Arriendes, foi la primer nación del mundu que, siguiendo los postulaos de José Pedro Varela, estableció por llei un sistema educativu de baldre, obligatoriu y llaicu (1877). Ye'l primer país Llatinoamericanu, y el segundu en tol [[Continente Americanu]], en reconocer y llegalizar la [[xunión civil]], incluyendo pareyes del mesmu sexu, en tol territoriu nacional. == Orixe etimolóxicu == [[Archivu:Bandera Uruguay Colonia del Sacramento.jpg|thumb|Bandera l'Uruguay aliando nun edificiu en [[Colonia del Sacramento]].]] Na dómina colonial conociérase al país como [[Banda Oriental]], y nos primeros años de la llucha independentista nomósela [[Provincia Oriental]], como parte de les llamaes [[Provincies Xuníes del Ríu la Plata]]. Al crease la primer Constitución del país como nación independiente, qu'entró en vigor en [[1830]], propúsose agregar al nome del país la referencia al [[ríu Uruguái]]. Col tiempu esi agregáu pasó a ser la denominación más avezada del país. El nome Uruguay remana del [[guaraní]]. Sicasí, esisten dellos espliques alrodiu del so aniciu: * '''"Ríu'l país del urú"'''. Una versión mui venceyada cola anterior ye la de Félix de Azara. Afirma que'l nome provién d'una ave pequeña, l'urú, qu'habita en parte de les cuestes del ríu Uruguay y significaría entóncenes "ríu'l país del urú". * '''"El Ríu de los que traen de xintar"'''. Esta versión inédita cobrara fuercia dende l'aprucida d'un antiguu escritu redactáu pol xesuita Lucas Marton. Nun pasaxe nel que se dirixe al aniciu del vocablu Uruguay, diz:'' "Siendo ésti de la llingua guaraní, gueté la rempuesta ente la xente d'esti pueblu, que dempués de munchos años siguen diciendo la mesma cosa: ‘El Ríu de los que traen de xintar'. Resulta ser que dende inmemoriales tiempos añeróse'l pueblu nativu na más abondosa variedá d'alimentos, frutes, pexes, semientes, yerbes, carnes, y otres variedaes. Nun ye poca cosa ser ente'l pueblu un Uru, pues hasta 40 guerreros avezaos acompanguen a estos tresportadores de comides. Guai, [Gua: principal, orixe; i: ríu] ye'l ríu que xune mar y selva con tal preciosa carga. Non con poca razón, nomen ellos tamién Uru ''el que tresporta comida'', a una ave de vivos colores, que recueye semientes del ríu y les lleva al so ñeru".'' Del Llibru [[Yumaranei]], por Lucas C. Marton. * '''"Ríu de los páxaros pintaos"'''. La interpretación poética de [[Juan Zorrilla de San Martín]]. * '''"Ríu de los cascoxos"'''. Pela so parte, un collaborador de [[Félix de Azara]] da esta otra versión mui desemeyada, dixebrando la pallabra n'uruguá, "cascoxu", ya ï "ríu", Anguaño, los habitantes del país suelen llamase familiarmente orientales, mas el xentiliciu correutu y reconocío nes normes ye "uruguayos". == Símbolos patrios == [[Archivu:National Cockade of Uruguay.png|thumb|Escarapela Nacional uruguaya]] La Bandera d'Uruguái o Pabellón Nacional ye ún de los símbolos nacionales d'esti país. Adoptóse poles lleis del [[16 d'avientu]] de [[1828]] y [[12 de xunetu]] de [[1830]]. Les sos colores son el blancu y l'azul, habiendo'l sol, qu'ocupa el cantón, color oro. La bandera tien les siguientes proporciones: el llargu y l'anchu tán n'arreyamientu de 3 a 2 y l'espaciu que contién el sol consiste nun cuadru na parte cimera, xunto al asta, qu'aporta hasta la sexta franxa, esclusiva, de color azul. La primer franxa y la cabera son de color blancu. El dibuxu'l sol consiste nun círculu radiante, con cara, orláu de dieciséis, con un diámetru de 11/15 del cuadru blancu. La disposición de los elementos que componen el pabellón nacional uruguayu inspírase na [[bandera d'Estaos Xuníos]], polo que les nueve franxes de finxu que distribúyense sol campu representen los primeros nueve departamentos. El cantón ocúpase pel [[Sol de Mayu]], símbolu qu'históricamente fai referimientu a la dixebra d'[[España]] del [[Virreinatu'l Ríu la Plata]]. L'escudu Nacional d'Uruguái ye l'aprobáu poles lleis del [[19 de marzu]] de [[1829]] y del [[12 de xunetu]] de [[1906]] y el Decretáu pol señor [[Miguel Copetti]], axustáu nes sos rigles d'execución a la modificación endiciada pol [[Poder Executivu]], que consistía na supresión de trofeos militares y de marina, fincado orláu por dos xamasques d'[[olivar]] y de [[llaurel]] xuníos na base por un llazu azulencu (llei del 12 de xunetu de 1906 mentada). == Historia == {{AP|Historia d'Uruguái}} ==== Dómina colonial ==== [[Archivu:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|thumb|[[José Gervasio Artigas]] na Ciudadela por [[Juan Manuel Blanes]].]] Enantes de les esploraciones [[España|española]] y [[Portugal|portuguesa]] el so territoriu taba pobláu por delles etnies indoamericanes nómades, ente les que la [[charrúa]] yera la más importante, si bien recientes investigaciones aportaren datos que podríen modificar fondamente los conceutos hasta agora remanaos acierca los pobladores prehispánicos de la rexón. El primer asentamientu européu foi l'asentamientu español nomáu [[San Lázaro]], fundáu por [[Sebastián Gaboto]] na marxen oriental del Río de la Plata a entamos de [[1527]]. Poques selmanes dempués los españoles, al mandu de Gaboto, fundaron un segundu fuerte na desembocadura del [[ríu San Salvador]], que recibe'l so nome européu a partir del nome del Fuerte de San Salvador. Tales establecimientos foron efímeros. Los primeros asentamientos a los cuales correspuende nomar poblaos europeos foron los de la española [[Villa Soriano]] ([[1574]]) y, más sero, la que fundaron los portugueses violando'l [[Tratáu de Tordesillas]], la [[Colonia del Sacramento]] y, llueu, dafechu, la fundación española a partires de Buenos Aires de la ciudá fortificada de [[Montevidéu]]. Los españoles asentáronse a partir de [[1726]], cuando produzse la fundación de Montevidéu, por mor del abangue de tropes portugueses nel territoriu uruguayu d'anguaño y la fundación de ciudaes por éstos. La ciudá de Montevidéu fundóse con calter militar y mercante, siendo una importante plaza militar de los dominios realiegos nel sur duemientres el sieglu XVIII y el principal puertu l'estuariu del Río de la Plata. La importancia de Montevidéu como principal puertu del [[Virreinatu del Río de la Plata]] granxó-y en delles ocasiones bregues con [[Buenos Aires]], capital del virreinatu. El 22 de payares de [[1749]], el rei d'[[España]] noma primer [[Gobernador de Montevidéu]] a [[José Joaquín de Viana]]. Esti, aporta'l Río de la Plata nel barcu Nuestra Señora de la Concepción el 3 de febreru de [[1751]], arrivando a Buenos Aires, au xura'l cargu de primer Gobernador de Montevidéu ante'l Capitán General Andonaegui y toma posesión del mesmu en sesión solemne quel Cabildu montevideanu celebrara el 14 de marzu. La Gobernación de Montevidéu avarganaba los territorios dende la foz del arroyu Cufré, nel oeste, fasta'l bustiellu Pan de Azúcar, al este, aportando pel norte dende les ñacientes de los rigos San José y Santa Lucía siguiendo la llinia de la Cuchilla Grande fasta'l bustiellu Ojosmín, que s'alcuentra nel actual departamentu de Flores. Corresponde a los güei departamentos de Montevidéu, Canelones y parte de los de San José, Flores, Florida, Lavalleja y Maldonado. En [[1798]] y en [[1806]] a [[1807]] ([[Invasiones Ingleses]]) algares de Montevidéu y de Buenos Aires rellancien xuntes los ataques de la flota inglesa (la primer comandada pol Comodoro Sir [[Home Riggs Popham]] y la segunda pol Almirante Sir [[Charles Stirling]]) venida a conquistar los territorios del Plata. Na [[revolución de Mayu]] de [[1810]] y demientres el llevantamientu revolucionariu de les provincies del Plata, Montevidéu caltiénse lleales a les autoridaes españoles. El país constituyóse como Estáu en [[1828]], dempués de diverses lluches nes que figuró enforma [[José Gervasio Artigas]], que'l so envís, sicasí, nun yera crear un estáu independiente sinón una organización nomada [[Provincies Unidas del Río de la Plata]] (Provincies Xuníes del Ríu la Plata), qu'incluyía los güei, territorios del Uruguay y delles provincies arxentines. Foi tres la xesta de los [[Trenta y Tres Orientales]] de secute persiguida pola [[Guerra del Brasil]] que surdió la República Oriental del Uruguay. ==== La Suiza d'América ==== {{AP|Batllismu}} A finales del [[sieglu XIX]] el país ampliara la so organización y demientres la dómina [[José Batlle y Ordoñez|batllista]] consolidó la so democracia y algamó altos niveles de bienestar, equiparables a los [[Europa|europeos]]. Por mor d'esto, Uruguay entamó a ser conocíu internacionalmente como "la Suiza d'América". Uruguay foi'l primer país n'establecer por llei el drechu al [[divorciu]] (1907) y ún de los primeros países nel mundiu n'establecer el drechu de les muyeres a sufragar. Amás, foi la primera nación del mundiu que, siguiendo los postulaos de [[José Pedro Varela]], estableció por llei un sistema educativu de baldre, obligatoriu y llaicu (1877). A la bonanza económica dada poles consecuencies de la [[Segunda Guerra Mundial]], cuando s'entamó la industrialización del país, onde por años dexóse d'importar productos manufacturaos europeos y a fabricase nel territoriu nacional, habiendo una de les más baxes tases de desocupación. A too esto sumose, l'edificiu más altu d'América Llatina en 1925 [[Palacio Salvo]], la escelente cadarma, sanidá y educación con niveles superiores a los países europeos y a munchos países de l'América Llatina n'espoxigue, los sos universidaes públiques, l'estadiu más grande del mundu ([[Estadiu Centenariu]]), los servicios públicos estatales, (lletricidá, teléfonos, gas, tranvíes, ferrocarriles, agua corriente, ente otros), un [[Pesu uruguayu]] que tendía a apreciase frente al dólar, nueves instituciones públiques, el trunfu nos campeonatos de [[fútbol]] nos [[Xuegos Olímpicos]] ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|París 1924]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Amsterdam 1928|Amsterdam 1928]]) y los mundiales de [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] (cuya sede foi la ciudá de Montevidéu) y [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]], en Brasil (ver [[Maracanazo]]), fazañes que contribuyeron a caltener el mitu de la "edá d'oru" del Uruguay. ==== Deterioru económicu ==== Hacia [[1955]] anicióse una crisis económica qu'afectó tamién a les instituciones públiques polítiques. Demientres la [[Años 1960|década de 1960]] hebo un procesu de deterioru social y económicu con notable aducimientu de la organización masiva de les estayes populares dirixíos por partíos d'izquierda, pola clas obrera y pola llucha reivindicativa de los estudiantes. Tamién se rexistró l'actividá d'otros grupos, ente los que figuren los "[[Tupamaros]]" que s'abangaron pola llucha armada al tresvel de la guerrilla urbana. La mayor organización y fuercia del movimientu popular foi enfrentáu por otres organizaciones d'estrema derecha, como la ''Juventud Uruguaya de Pie (JUP)''(Juventú Uruguayo de pie. Les [[Fuercies Armaes]], alentaes por sectores de la oligarquía foron asumiendo protagonismu y metanos de la crisis social, económica y política que vivía'l país, ([[9 de febreru]] de [[1973]]) xofien a un [[güelpe d'estáu]] cívicu - militar. ==== El güelpe d'estáu ==== {{AP|Güelpe d'Estau del 27 de xunu de 1973}} El [[27 de xunu]] de [[1973]] l'entóncenes presidente, [[Juan María Bordaberry]], elimina'l parllamentu col sofitu de les Fuercies Armaes y crea un [[Conseyu d'Estáu]] con funciones llexislatives, de controlador alministrativu y con encomendación de tazmiar una reforma constitucional ''que reafirme los principios republicano-democráticos'', restrinxe la llibertá d'espresión, de camientu y faculta a les FF.AA. y Policiales p'asegurar la prestación inenterrumpida de los servicios públicos. Esti güelpe y el so Conseyu d'Estáu resultante viose de secuti resistío por gran parte de la ciudadanía y pola totalidá de los trabayadores aconceyaos na Convención Nacional de Trabayadores [[CNT]], asina como tamién pol Movimientu Estudiantil, principalmente representáu pola Federación d'Estudiantes Universitarios [[FEU]] de la [[Universidá de la República]], quienes realizaron una fuelga xeneral de 15 díes de duración, la más llarga de la historia fasta'l momentu<ref>{{Cita web |url=http://www.bandaoriental.com.uy/globales/novedad.php?id=83 |títulu="Tiempos de dictadura 1973/1985. Hechos, voces, documentos. La represión y la resistencia día a día" - Virginia Martínez, Ediciones de la Banda Oriental |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120118215818/http://www.bandaoriental.com.uy/globales/novedad.php?id=83 |fechaarchivu=2012-01-18 }}</ref>. Les Fuercies Armaes apresaron a cabezaleros tupamaros y a otros ciudadanos ensin posición política acusándolos de sedición demientres tol tiempu que duró la dictadura militar, ye decir, hasta [[1985]], asina como tamién (demientres breves intres) a connotaos dirixentes de los partíos políticos tradicionales como [[Jorge Batlle Ibáñez]] y [[Luis Alberto Lacalle de Herrera]], quienes dempués seríen Presidentes de la República cola torna a la democracia, ente otros. Los integrantes de partidos consideraos "d'esquierda" foron recluyíos en cuasi total incomunicación y sufrieron apremios físicos y psicolóxicos (comprobaos dempués por organismos como la [[Cruz Bermeya]]), mientres que los de los partíos tradicionales foron lliberaos, ensin dexar por ello de ser sospechosos en tou momentu y sometíos a dafecha vixilancia. Nes cárceles uruguayes morrieron alrrodiu d'un centenar de prisioneros políticos y continúen desaparecíes otres 140 persones<ref>{{Cita web |url=http://www.serpaj.org.uy/inf97/listade.htm |títulu=SERPAJ - Lista de detenidos-desaparecidos en Uruguay |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051217141645/http://www.serpaj.org.uy/inf97/listade.htm |fechaarchivu=2005-12-17 }}</ref>. En [[1976]], al afechar Bordaberry el so mandatu constitucional, ante la convicción de que'l caos político que viviera'l país yera responsabilidá del so sistema políticu, propón a la Xunta de Comandantes en Xefe de les Fuercies Armaes una reforma del sistema institucional del país, eliminando los partíos políticos y sustituyéndolos por "''corrientes de camientu''" nun sistema de corte corporativista, idea que nun ye compartida polos militares que deciden relevalu del cargu. Mientres continuaba la persecución de los "''sediciosos''", Bordaberry ye reemplazáu pol entóncenes presidente del Conseyu d'Estáu, [[Alberto Demicheli]], quien suspende les eleiciones previstes en payares y delega la presidencia n'[[Aparicio Méndez]] (ex Ministru de Salú Pública), quien asúmela por una estada de cinco años. ==== Torna a la democracia ==== [[Archivu:Palaciosalvo.jpg|thumb|Palaciu Salvo, Montevidéu.]] El [[30 de payares]] de [[1980]] la ciudadanía refuga'l proyeutu de reforma constitucional propuestu pol réxime de facto, dando entamu a un procesu de apertura política. El [[1 de setiembre]] de [[1981]] asume la presidencia el xeneral [[Gregorio Álvarez]], quien en [[1984]] llama a eleiciones, si bien con ciudadanos y partidos políticos proscritos. Tras realizar esi mesmu añu, sal trunfante el [[Partido Colorado (Uruguay)|Partido Colorado]]. Demientres los primeros díes de [[1985]] Álvarez dexa'l mandu en manes del Presidente de la Suprema Corte de Xusticia n'exerciciu, [[Rafael Addiego Bruno]] y finalmente'l [[1 de marzu]] de [[1985]] el gobiernu retornó a los civiles cola asunción de [[Julio María Sanguinetti]] como Presidente. Nun atroxu por dexar atrás el pasáu y retornar en paz al sistema democráticu, los partíos políticos mayoritarios acordaron votar la "llei de gandición" que desanició tolos delitos cometíos a partir del del 1ᵘ de xineru de 1962 n'arreyamientu a les aiciones subersives, pero escluyendo a testu espresu los funcionarios policiales y militares que cometieren delitos arreyaos cola llucha antisubersiva. La [[Llei de Gandición de la Pretensión Punitiva d'Estáu|ley 15.848 de la Gandición de la Pretensión Punitiva d'Estáu]] (popularmente conocida como "llei d'impunidá" o "llei de gandición"), que tapecía a tolos miembros de les Fuercies Armaes acusaos de violaciones a los [[derechos humanos]] ente 1973 y 1985, foi aprobada pol parllamentu n'avientu de [[1986]]. Nos años siguientes llevóse a cabo una campaña de recoyida de firmes p'afitar un referendu col envís de derogala. El [[16 d'abril]] de [[1989]], llueu de que más de un 25% de la ciudadanía uruguaya habilitara cola so firma el referendu, llevóse a cabu'l mesmu, con un trunfu'l nomáu "votu amariellu" (por el color de la papeleta), que ratificaba la llei, con un marxe de 57% escontra 43% respeuto al "[[Comisión del Voto Verde|voto verde]]". El trunfu del "votu mariellu" significó nun afechar la llei de gandición, y caltener l'amnistía a los delitos cometios demientres el gobiernu militar. Nos comicios de payares de [[1989]] resultó electu [[Luis Alberto Lacalle]] (del ''Partido Nacional''). En [[1994]] Sanguinetti resultó electu por segunda vegada y en [[1999]] trunfó [[Jorge Batlle]] (del [[Partido Colorado]]). ==== Anguaño ==== [[Archivu:Tabare_Vasquez.jpeg|thumb|left|Tabaré Vázquez (esquierda) y el so vicepresidente, [[Rodolfo Nin Novoa]].]] Nes [[Elleición presidencial nel Uruguay (2004)|eleiciones presidenciales]] realizaes el [[31 d'ochobre]] de [[2004]] resultó elixíu [[Tabaré Vázquez]], candidatu pola coallición izquierdista [[''Encuentro Progresista-Frente Amplio-Nueva Mayoría'']] col 50,% de los votos, algamando la vitoria na primer torna y percarciando un parllamentu con mayoríes absolutes. Ye la primer vegada na historia del país qu'un partíu políticu nun tradicional accede al Poder Executivu. Nes [[Eleiciones municipales n'Uruguái (2005)|eleiciones municipales de 2005]] el Partíu Nacional obtuvo diez intendencies, el EP-FA-NM obtuvo ocho y el Partíu Colorado obtuvo una. Les próximes eleiciones presidenciales tán coxitaes pal añu [[2009]]. == Gobiernu y política == {{AP|Gobiernu y política d'Uruguái}} [[Archivu:Mercosur - Montevideo (2).jpg|thumb|Sede del Mercosur ([[Parque Rodó]], Montevidéu).]] La República Oriental del Uruguái ye un [[Estáu unitariu]] [[democracia|democráticu]], de calter [[república presidencialista|presidencialista]]. Según un informe publicáu pola revista [[Reinu Xuníu|británica]] [[The Economist]], Uruguay ye consideráu'l país más dafechamente democráticu d'América del Sur, allugáu nel puestu 27 so un total de 167<ref>{{Cita web |url=http://www.economist.com/media/pdf/DEMOCRACY_INDEX_2007_v3.pdf |títulu=The Economist - Democracy index |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190907193456/http://www.economist.com/media/pdf/DEMOCRACY_INDEX_2007_v3.pdf |fechaarchivu=2019-09-07 }}</ref>. Y ye'l segundu de [[Llatinuamérica]] na tabla de los países con menor [[índiz d'abarruntamientu de corrución]] (ellaboráu pola organización [[Transparencia Internacional]]), namái detrás de [[Chile]].El so gobiernu dixébrase en tres poderes independientes: poder executivu, poder llexislativu y poder xudicial. === Poder executivu === El [[poder executivu]] ye exercíu pol [[Presidente d'Uruguái|presidente de la República]], qu'actúa conxuntamente col [[Conseyu de Ministros]]. El presidente ye al empar [[xefe d'Estáu]] y [[xefe de Gobiernu|Gobiernu]], y ye elixíu xunto col [[Vicepresidente del Uruguay|Vicepresidente]] al tresvel d'eleición popular direcuta, mientres qu'estos designen al empar al conseyu de ministros. El presidente tien un mandatu de 5 años ensin reeleición inmediata hasta dempués d'igual estada dende'l cese del so cargu. Escuéyense nuna mesma candidatura presentada pol respeutivu partíu. En casu de que nenguna candidatura aquiste la [[mayoría absoluta]] de los votos, procédese a una segunda torna ente les dos primeres mayoríes. En dicha votación resulta ganadora la candidatura que recalde la [[mayoría simple]] de los votos. De magar el [[1 de marzu]] de [[2005]] el presidente ye'l socialista [[Tabaré Vázquez]], de la coallición ''[[Frente Amplio]]''. El Conseyu Ministros costa de trece ministerios, que detállense de secuti endiciando quien ocupa'l cargu al entamu'l mandatu de Tabaré Vázquez. Tamién depende de la Presidencia de la República, la Oficina de Planiamientu y Presupuestu (OPP) que tien rangu ministerial y cuyu Direutor y Sodireutor son escoyíos pol Presidente la República. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#ececec" ! Ministeriu !! Nome !! Estaya |- | Interior || [[Daisy Tourné]] || Partíu Socialista |- | Defensa Nacional || [[Azucena Berrutti]] || Partíu Socialista |- | Arreyamientos Esteriores || [[Reinaldo Gargano]] || Partíu Socialista |- | Economía y Finances || [[Danilo Astori]] || Asamblea Uruguay |- | Educación y Cultura || [[Jorge Brovetto]] || Independiente, presidente'l Frente Amplio |- | Salú Público || [[María Julia Muñoz]] || Vertiente Artiguista |- | Trabajo y Seguridad Social || [[Eduardo Bonomi]] || Movimiento de Participación Popular |- | Vivienda, Ordenamientu Territorial y Mediu Ambiente || [[Mariano Arana]] || Vertiente Artiguista |- | Ganadería, Agricultura y Pesca || [[José Mujica]] || Movimiento de Participación Popular |- | Industria, Enerxía y Minería || [[Jorge Lepra]] || Independente |- | Tresporte y Obres Públques || [[Víctor Rossi]] || Alianza Progresista |- | Turismu y Deporte || [[Héctor Lescano]] || Alianza Progresista |- | Desenrollu Social || [[Marina Arismendi]] || Partíu Comunista |} === Poder llexislativu === [[Archivu:Palacio Legislativo.JPG|thumb|Faza del [[Palaciu Llexislativu (Uruguay)|Palaciu Llexislativo]], sede del poder llexislativu.]] El [[poder llexislativu]] reside n'[[Asamblea Xeneral d'Uruguái|Asamblea Xeneral]], la cual consta d'una [[Senáu d'Uruguái|Cámara de Senadores]] de 30 miembros y d'una [[Cámara de Representantes d'Uruguái|Cámara de Representantes]] de 99 miembros, correpondientes a los 19 departamentos del país. Les eleiciones pal parllamentu celébrense en llistes pesllaes al empar cola eleición presidencial (nun s'aplica'l votu per cada candidatu a Diputáu o Senador sinón per una llista presentada por cada partíu políticu). Los Diputaos s'escueyen por departamentu mientres que los senadores s'escueyen a escala nacional, dambos pa mandatos de cinco años. === Poder xudicial === El [[poder xudicial]] ye encabezonáu pola [[Suprema Corte de Xusticia d'Uruguái|Suprema Corte de Xusticia]], cuyos miembros son nomaos pola Asamblea Xeneral al traviés duna mayoría de dos tercios y cuyos mandatos duren diez años. La Suprema Corte de Xusticia ye la cabera instancia d'apelación y ye tamién la encargada de xuzgar la constitucionalidá de les lleis. El poder xudicial encadármase asinamesmo por Tribunales d'Apelaciones, Xueces Lletraos y Xueces de Paz. === Intendentes === Los gobiernos llariegos de caún de los 19 departamentos organícense a semeyancia del gobiernu central, con dos muérganos fundamentales: l'[[Intendente]] Municipal (Executivu), y la [[Xunta Departamental]] (Llexislativu). Acúpense de les xeres doméstiques del departamentu, tresporte, cuida de les ciudaes, puxarres, allumáu públicu, ente otres funciones. * L'Intendente ye escoyío direutamente pol pueblu, n'eleiciones que realícense en 19 circuscriciones (una por cada departamentu). * Les Xuntes Departamentales son organismos unicamerales encadarmaos por 31 Ediles. El partíu políticu que reclada la mayoría simple de votos, aquista 16 de les banques y el restu dixébrense ente los demás partíos en proporción a los votos alcaldiaos. * Esiste tamién, en pequeños pueblos o ciudaes autoridaes llariegues que son escoyíes pol pueblu o nomaes pola Xunta Departamental a iniciativa del Intendente de les Xuntas Llariegues. * La reforma constitucional de 1997, institucionalizó'l Congresu d'Intendentes, col envís de coordinar les polítiques de los Gobiernos Departamentales pa permitir a estos acordar ente só, col Poder Executivu o con otros muérganos del Estáu. == Organización político-alministrativa == {{AP|Organización territorial d'Uruguái}} Confórmase por 19 departamentos: <div align=center> {| {{tablaguapa}} cellpadding=0 cellspacing=2 width=600px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''División polítical d'Uruguái''' |- |colspan=4 align=center|[[Archivu:Departments of Uruguay (map).png|center|450px]] {| class="wikitable sortable" cellpadding=0 cellspacing=2 width=600px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px" | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Departamentu''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Capital''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Superficie (km²)''' | style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Población (2005)''' |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Artigas (departamentu)|Artigas]] |[[Artigas (Uruguái)|Artigas]] | align=right | {{formatnum:11928}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:78019}} |- |[[Canelones (departamentu)|Canelones]] |[[Canelones (Uruguái)|Canelones]] | align=right | {{formatnum:4536}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:485240}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Cerro Largo (departamentu)|Cerro Largo]] |[[Melo]] | align=right | {{formatnum:13648}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:86564}} |- |[[Departamentu de Colonia|Colonia]] |[[Colonia del Sacramento]] | align=right | {{formatnum:6106}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:119266}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Durazno (departamentu)|Durazno]] |[[Durazno (Uruguái)|Durazno]] | align=right | {{formatnum:11643}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:58859}} |- |[[Flores (departamentu)|Flores]] |[[Trinidad (Uruguái)|Trinidad]] | align=right | {{formatnum:5144}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:25104}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu de Florida|Florida]] |[[Florida (Uruguái)|Florida]] | align=right | {{formatnum:10417}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:68181}} |- |[[Lavalleja]] |[[Minas]] | align=right | {{formatnum:10016}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:60925}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Maldonado (departamentu)|Maldonado]] |[[Maldonado (Uruguái)|Maldonado]] | align=right | {{formatnum:4793}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:140192}} |- |[[Departamentu de Montevidéu|Montevidéu]] |[[Montevidéu]] | align=right | {{formatnum:530}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:1325968}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Paysandú (departamentu)|Paysandú]] |[[Paysandú (Uruguái)|Paysandú]] | align=right | {{formatnum:13922}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:113244}} |- |[[Río Negro (departamentu)|Río Negro]] |[[Fray Bentos]] | align=right | {{formatnum:9282}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:53989}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Rivera]] |[[Rivera (Uruguái)|Rivera]] | align=right | {{formatnum:9370}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:104921}} |- |[[Rocha (departamentu)|Rocha]] |[[Rocha (Uruguái)|Rocha]] | align=right | {{formatnum:10551}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:69937}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Salto (departamentu)|Salto]] |[[Salto (Uruguái)|Salto]] | align=right | {{formatnum:14163}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:123120}} |- |[[San José (Uruguái)|San José]] |[[San José de Mayo]] | align=right | {{formatnum:4992}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:103104}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Soriano]] |[[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]] | align=right | {{formatnum:9008}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:84563}} |- |[[Departamentu de Tacuarembó|Tacuarembó]] |[[Tacuarembó]] | align=right | {{formatnum:15438}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:90489}} |- bgcolor="#f0f0f0" |[[Departamentu de Trenta y Tres|Trenta y Tres]] |[[Trenta y Tres]] | align=right | {{formatnum:9529}} | align=right | <span style="display:none">0</span>49.318 |- |colspan="2"|'''Total'''¹ | align=right | {{formatnum:175016}} | align=right | <span style="display:none">0</span>{{formatnum:3241003}} |} ¹<small>Ensin incluyir la suma de los llagos artificiales del ''Río Negro'' (1.199 km²). [http://www.ine.gub.uy/mapas/definiciones%20para%20web.pdf]</small> |} </div> Les principales ciudaes son [[Montevidéu]], [[Las Piedras]], [[Punta del Este]], [[Ciudad de la Costa]], [[Salto (Uruguái)|Salto]], [[Paysandú]] y [[Fray Bentos]]. == Xeografía == {{AP|Xeografía d'Uruguái}} [[Archivu:Uruguay_T2.png|thumb|Semeya satelital]] [[Archivu:Uruguay fisico.png|thumb|Mapa físicu del Uruguay]] Con una superficie terrestre de 176.215 km² —de la que 175.016 km² ye la suma total de los departamentos y 1.199 km² la suma de los llagos artificiales del ''Río Negro''—, exerz además la so soberanía sobre delles islles so'l [[ríu Uruguay]], con un total de 105 km²; 16.799 km² d'augues xurisdicionales (''Río Uruguay'', ''Río de la Plata'' y ''Laguna Merín'') y un área de mar territorial de 125.057 km². Al empar Uruguay caltién dos [[Disputes fronterices ente Uruguay y Brasil|disputes fronterices con Brasil]] sobro los territorios conocíos como ''Isla Brasilana'' y ''Rincón de Artigas'', qu'acupen un área de 237 km². L'área total del territoriu uruguayu abarca 318.413 km².<ref>{{Cita web |url=http://www.ejercito.mil.uy/cal/sgm/iust.htm |títulu=Servicio Geográfico Militar - Uruguay: superficie territorial. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061011003307/http://www.ejercito.mil.uy/cal/sgm/iust.htm |fechaarchivu=2006-10-11 }}</ref> El relieve arréyase na parte sur a les tierres [[Pampa (Sudamérica)|pampeanes]] y constitúyese por vastes llanaes ondulaes y asulcaes por coteros nomaos [[Cuchilla (xeografía)|cuchielles]]. Les más importantes son les que pertenecen a la [[Cuchilla de Haedo]] y a la [[Cuchilla Grande]]. El so puntu más eleváu ye'l bustiellu [[Bustiellu Catedral (Uruguay)]], con 514 [[altor|m]]. La cuenca hidrográfica más importante ye la del ''[[ríu Uruguay]]'', que s'emplega como vía de comunicación pa colos demás países vecinos. La cuenca'l ''[[Río de la Plata]]'' fórmase por ríos de cursu curtiu. La cuenca la ''[[Laguna Merín]]'' intégrenla los ríos [[Ríu Yaguarón|Yaguarón]], [[Ríu Tacuarí|Tacuarí]] y otros. El clima ye atemperiáu nel sur y subtropical nel norte'l país, les lluvies son arrumes y repártense ente primavera-branu y seronda. El 75% del territoriu ye terrén de paciones. Les viesques son escases (25 % del territoriu). [[Archivu:Represa Salto Grande.jpg|thumb|Banzáu de ''Salto Grande''.]] == Economía == {{AP|Economía d'Uruguái}} L'[[agricultura]] ([[arroz]], [[trigu]], [[maíz]], [[xirasol]], [[llinu]], [[algodón]], [[forraxera]] (azucrera) y la [[ganadería]] ([[Vaca|vacunos]], [[Oveya|ovinos]]) son los recursos fundamentales de la economía. Les industries principales son la del [[papel]] y [[cartón]], [[fertilizante]], [[alcohol]], [[cementu]] y refinu d'[[hidrocarburu|hidrocarburos]]. Los recursos minerales y enerxéticos son escasos. Figura tamién el sector de servicios (financieros, lloxística, tresporte, comunicaciones) asina como la puxante industria de les teunoloxíes de la información, en particular el desenrollu de software y servicios arreyaos. Nos caberos años medrara sobremanera la esplotación forestal d'''[[Eucalyptus grandis]]'' y ''[[Eucalyptus globulus]]'', con clisada a la producción de madera aserrada y madera pa la producción de celulosa. Asinamesmo, tan en construcción una planta de la empresa finlandesa [[Botnia]] y otra de la española [[ENCE]], asina como otras n'estáu de proyeutu. Otru de los principales ingresos económicos del país ye'l turismu: la nación cuenta con una llinia costera so'l ''Río de la Plata'' y l'[[Océanu Atlánticu]] batuxada de balnearios, ente los que se figuren [[Punta del Este]] y [[Piriápolis]], de sonadía internacional. El turismu agropecuariu, históricu y termal tamién tien emportancia. === Esportaciones ya importaciones === <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:19.50 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Estaos Xuníos]] (19,5%)" from:0 till:17.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Brasil]] (17,0%)" from:0 till:6.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Arxentina]] (6,6%)" from:0 till:4.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Méxicu]] (4,4%)" from:0 till:4.30 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[España]] (4,3%)" from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Alemaña]] (4,2%)" from:0 till:44.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"Otros (44,0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Esportaciones" pos:(110,205) fontsize:S text:"Fuente: CIA - The World Factbook - Uruguay (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:19.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Arxentina]] (19,2%)" from:0 till:18.80 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Brasil]] (18,8%)" from:0 till:14.00 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Paraguay]] (14,0%)" from:0 till:8.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Estaos Xuníos]] (8,4%)" from:0 till:6.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[China]] (6,0%)" from:0 till:4.40 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Rusia]] (4,4%)" from:0 till:29.20 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"Otros (29,2%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Importaciones" pos:(110,205) fontsize:S text:"Fuente: CIA - The World Factbook - Uruguay (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> == Demografía == [[Ficheru:Uruguaypop.svg|thumb|right|Pirámide de población d'Uruguái en 2017.]] La población del país costitúyese esencialmente pol aporte de grupos d'inmigrantes. Los pueblos [[indíxena|indíxenes]] orixinales desapaicieren cuasi dafechu por mor, principalmente, d'un sistemáticu estermín lleváu a cabu demientres el sieglu XIX, de xeitu qu'anguaño la inmensa mayoría de los uruguayos son descendientes de'españoles ya [[Italia|italianos]], siguíos de [[Francia|franceses]] y [[Alemaña|alemanes]] y otros europeos (88% aprox.), con pequeñes minoríes de [[mestizu|mestizos]] (8% aprox.) y de [[negru (etnia)|negros]] (4% aprox.)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>. == Salú == Uruguái cuenta un sistema de salú mixtu (públicu y priváu). El Ministeriu de Salú Pública (M.S.P.) ye'l responsable de normalizar, evaluar y fiscalizar l'atención a la salú en toó'l país, tantu pa l'asistencia pública como privada. Según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'Uruguái]], en 2006 el 97,2% de la población que reside en llocalidaes de 5.000 o más habitantes dispón de dalguna mena d'asistencia médica, mientres que'l 2,8% rexistrara l'ausencia total de derechos pa l'asistencia de la so salú. Esti mesmu estudiu reveló que práuticamente'l 46% de la población alcuéntrase afiliada a una institución d'asistencia médica privada, mientres que'l 42% atiende la so salú al tresvel del Ministeriu de Salú Público o l'Hospital de Clíniques (dependiente de la [[Universidá de la República]]). Dientro de los primeros, más de la metá (24,4%) cuenta amás con serviciu d'emerxencia móvil, en tanto apenas el 4,8% de los usuarios de salud pública, cuenta con este serviciu<ref>{{Cita web |url=http://www.ine.gub.uy/biblioteca/uruguayencifras2006/salud.pdf |títulu=INE - Uruguay en Cifres 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130615023510/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/uruguayencifras2006/salud.pdf |fechaarchivu=2013-06-15 }}</ref>. Los recursos humanos constituyen ún de los principales puntos favoratibles na salú nel Uruguay, ya que según un informe realizáu en [[2006]] pola [[Organización Mundial de la Salú]], el país ye'l segundu n'América Llatina con más médicos por habitante (3,65 por cada mil habitantes) dempués de [[Cuba]] (5,91)<ref>[http://www.who.int/entity/whr/2006/annex/06_annex4_en.pdf Global distribution of health workers in WHO Member States (20 February 2006)] (n'inglés)</ref>. === Estadístiques === * Esperanza de vida al ñacer (est. 2006)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>: ** Población total: 76,33 años ** Homes: 73,12 años ** Muyeres: 79,65 años * Mortalidá materna<ref>{{Cita web |url=http://www.paho.org/spanish/sha/prfluru.htm#morbimortal |títulu=Organización Panamericana de la salud |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070809192203/http://www.paho.org/spanish/sha/prfluru.htm#morbimortal |fechaarchivu=2007-08-09 }}</ref>: 11 reportados cada 100.000 ñacíos vivos * Mortalidá infantil: 12,7 por mil (2005)<ref>[http://www.cbasico.fmed.edu.uy/material_bajar/2006/SP1Situacion_epidemiologicaUruguay2006.pdf#search=%22Ministerio%20de%20Salud%20P%C3%BAblica%20mortalidad%20infantil%202005%22 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002193024/http://www.cbasico.fmed.edu.uy/material_bajar/2006/SP1Situacion_epidemiologicaUruguay2006.pdf#search=%22Ministerio%20de%20Salud%20P%C3%BAblica%20mortalidad%20infantil%202005%22 |date=2006-10-02 }} www.cbasicoMortalidá en menores de 5 años</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.paho.org/spanish/sha/prfluru.htm#morbimortal |títulu=Organización Panamericana de la Salud |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070809192203/http://www.paho.org/spanish/sha/prfluru.htm#morbimortal |fechaarchivu=2007-08-09 }}</ref>: 18.1 por 1.000 * Alfabetismu: 97,7% (2006)<ref>{{Cita web |url=http://www.observa.com.uy/Obuscar/notaarchivo.aspx?id=57320 |títulu=www.observa.com.uy (31-07-06) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071010000345/http://www.observa.com.uy/Obuscar/notaarchivo.aspx?id=57320 |fechaarchivu=2007-10-10 }}</ref> * Consumu de caloríes diaries: 2.862 per cápita * Augua potable<ref>{{Cita web |url=http://www.unicef.org/spanish/infobycountry/uruguay_statistics.html#13 |títulu=Panorama:Estadístiques del Uruguay - Unicef |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070821162359/http://www.unicef.org/spanish/infobycountry/uruguay_statistics.html#13 |fechaarchivu=2007-08-21 }}</ref>: 98 % == Augua potable y saniamientu == Uruguái ye l'únicu país d'América Llatina que percanciara una cobertura cuasi universal d'accesu a l''''augua potable''' seguro y a un '''saneamientu''' afayadizu, con altos niveles de calidá de servicios (por accesu a l'augua potable ver<ref>JMP [Programa Conxuntu OMS/UNICEF de Monitoreu del Abastamientu d'Agua y del Saniamientu http://www.wssinfo.org/pdf/country/URY_wat.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005050319/http://www.wssinfo.org/pdf/country/URY_wat.pdf |date=2007-10-05 }}]</ref> y por saniamientu ver<ref>JMP [http://www.wssinfo.org/pdf/country/URY_san.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005100649/http://www.wssinfo.org/pdf/country/URY_san.pdf |date=2007-10-05 }})</ref>). En 2004 aprobóse un recursu constitucional contra la privatización de los servicios d'agües corrientes. La prioridá del gobiernu ye meyorar la eficiencia de los servicios y enanchar l'accesu al serviciu d'alcantarielláu n'estayes au s'emplega saneamientu en sitiu. == Cultura == {{AP|Cultura d'Uruguái}} [[Archivu:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Grupu de murga uruguaya]] [[Archivu:Zitarrosa2.jpg|180px|thumb|Alfredo Zitarrosa]] [[Archivu:Joaquín Torres García - América Invertida.jpg|thumb|''América invertida'' (1943) de [[Joaquín Torres García]].]] === Música === La música [[d'El Ríu de la Plata]] por escelencia ye'l [[tangu]] y la so hermana menor, la [[milonga]], pero Uruguay posee además ritmos qu'anguaño-y son esclusivos, como'l [[candombe]] y la [[murga|murga uruguaya]], que tienen el so apoxéu nes [[llamada|llamaes]] d'antroxu (nel casu del candombe) y nel mesmu [[Antroxu nel Uruguay|Carnaval]], nel casu de la murga. Ente los músicos y cantantes destacaos s'alcuentren [[Julio Sosa]], [[Carlos Gardel]], [[José Carbajal]], [[Daniel Viglietti]], [[Amalia de la Vega]], [[Osiris Rodríguez Castillo]], [[Jaime Roos]], los hermanos [[Hugo Fattoruso]] y [[Osvaldo Fattoruso]] (ex integrantes de [[Los Shakers]] y [[Opa]]), [[Jorge Drexler]], [[Eduardo Mateo]], [[Ruben Rada]], [[Alfredo Zitarrosa]], [[Jorge Lazaroff]], [[Pablo Sciuto]], [[Tabaré Arapí]] y [[Leo Maslíah]], y grupos como [[El Cuarteto de Nos]], [[Los Estómagos]], [[El Kinto]], Tótem, [[Los vidrios]], [[Zero (banda)|Zero]], [[La Chancha]], [[Los Shakers]], [[Opa]], [[Los Iracundos]], [[Los Olimareños]], [[Los que Iban Cantando]], [[La Tabaré Riverock Banda]], [[Traidores]], [[Buitres Después de la Una]], [[No Te Va Gustar]], [[La Vela Puerca]], [[Trotsky Vengarán]], [[La Trampa (banda)|La Trampa]], [[Rey Toro]], etc. Tamién son uruguayos l'autor del tangu más famosu del mundu ([[La Cumparsita]]), [[Gerardo Matos Rodríguez]], y el revolucionador de la téunica d'execución de guitarra culta, [[Abel Carlevaro]]. === Pintura === En pintura figuren [[Juan Manuel Blanes]], [[Joaquín Torres García]], [[Carlos Sáez]], [[Rafael Barradas]], [[Petrona Viera]], [[Pedro Figari]], [[Carmelo de Arzadum]], [[Ernesto Laroche]], [[Felipe Seade]], [[José Gurvich]], [[Carlos Páez Vilaró]], [[José Cúneo]], [[Hugo Nantes]] y [[Clever Lara]]. === Escultura === N'escultura figuren enforma [[Juan Manuel Ferrari]], [[José Belloni]], [[José Luis Zorrilla de San Martín]], [[Gonzalo Fonseca]] y [[Germán Cabrera]]. Ente los escultores contemporáneos figuren [[Ramón Cuadra Cantera]], [[Mario Lorieto]], [[Hugo Nantes]], [[Ricardo Pascale]], [[Octavio Podestá]], [[Pablo Atchugarry]] y [[Águeda Dicancro]] [http://www.mnav.gub.uy/dicancro.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229125126/http://www.mnav.gub.uy/dicancro.htm |date=2008-02-29 }}. === Lliteratura === La [[poesía]] uruguaya ñaz con [[Bartolomé Hidalgo]], aniciador de la corriente gauchesca y autor de los famosos ''cielitos''. [[Romildo Risso]], [[José Alonso y Trelles]], y [[Serafín J. García]] foron grandes continuadores d'esa tendencia, pero nel sieglu XX destacó con particular lluz propia [[Osiris Rodríguez Castillo]]. Nos sos llibros ''Grillo Nochero'' y ''Cantos del Sur y del Norte'', aprucen representaos los sos más famosos poemes. ''Gurí pescador'', ''Como yo lo siento'', ''De Corrales a Tranqueras'', ''Camino de los quileros'' y ''Décimas de Jacinto Luna'', son yá clásicos nel xéneru. Los [[Romanticismu|románticos]] afáyense representaos na obra d'[[Adolfo Berro]], [[Juan Zorrilla de San Martín]]. Destaquen tamién [[Juan José Morosoli]] y [[José Enrique Rodó]]. En [[1900]] [[Julio Herrera y Reissig]] ye'l precursor de la [[poesía modernista hispanoamericana]]. Destaquen nesta dómina les poetes [[Juana de Ibarbourou]] (tamién conocida como Juana de America) y [[Delmira Agustini]]. Ente los llíricos destaquen [[Emilio Frugoni]], [[Emilio Oribe]], [[Salvador Puig]], [[Circe Maia]]. Ente los valores intelectuales con producción actual, sobresalen [[Juan Carlos Onetti]], [[Carlos Martínez Moreno]], [[Eduardo Galeano]], [[Mario Benedetti]], [[Jorge Majfud]] y [[Amir Hamed]]. Nel teatru destaquen [[Florencio Sánchez]] y [[Jacobo Langsner]]. [[Horacio Quiroga]] destaca tamién colos sos ''Cuentos de amor de locura y de muerte'' [http://www.gutenberg.org/etext/13507], y ye consideráu por munchos como'l [[Edgar Allan Poe]] sudamericanu. === Filosofía === Destaquen [[Carlos Vaz Ferreira]] y [[Arturo Ardao]]. === Cine === El cine uruguayu puédese considerar que ñaz en 1919, en xeneral pecuñarizóse por producciones uruguayes-estranxeres. Somos a figurar El Lugar del Humo (1979), Mataron a Venacio Flores (1982),etc... Demientres la so historia tuvo intres en que se produciría un despegue del mesmu qu'enxamás se daba, somos a dicir que a partir del añu 2003 el mesmu entama con una estada d'ésitos. Los principales esponentes del cine d'anguaño uruguayu son [[Juan Pablo Rebella]] y [[Pablo Stoll]], quienes en [[2005]] ganaron el [[Premiu Goya]] a la meyor película estranxera de fala hispana, tamién el [[Festival de Cine de Cannes]], premiu FIPRESCI (2004), col film ''[[Whisky (película)|Whisky]]''. El premiu [[Premios Goya|Premiu Goya]], fora yá aquistáu por un uruguayu en [[2003]], cuando [[Diego Arsuaga]] lo ganara pola so película ''[[El último tren]]''. Otres producciones uruguayes destacaes son ''[[25 Watts]]'', ''[[En la puta vida]]'', ''[[El viñedo]]'', y ''[[El Baño del Papa]]''. Rescamplar [[César Charlone]] como direutor de fotografía del film brasilanu [[Ciudad de Dios]], pol cual foi nomáu al premiu [[Premios Óscar|Óscar]]. Asinamesmo, [[Jorge Drexler]] ye'l primer uruguayu en recibir un premiu [[Premios Óscar|Óscar]] a la meyor [[BSO|banda sonora orixinal]] nuna llingua desemeyada al inglés pol canciu ''Al otro lado del río'' de la película ''[[Diarios de motocicleta]]'' basada na vida d'[[Ernesto Guevara|Ernesto "Che" Guevara]]. Nos caberos años el gobiernu uruguayu diera grandes incentivos a les filmaciones y producciones, esonerando d'impuestos. Esto determinó que parte del film ''[[Miami Vice]]'' se filmara ente la ciudá de [[Montevidéu]] y el balneariu [[Atlántida]]. === Arte Contemporaneu y nuevos medios === Si bien trátase d'un país pequeñu, esiste una gran cantidá d'artistes y productores culturales de desemeyaes llinies que trabayen tantu nel país como nel esterior. Amás del pabellón propiu na [[Bienal de Venecia]], n'Italia, artistes uruguayos tamién esponen asiduamente nes bienales de [[Bienal de São Paulo|São Paulo]], [[Bienal do Mercosul|Mercosur]] y de [[Bienal de L'Habana|L'Habana]], ente otres. A partir del añu [[2004]] entamó a tener relieve dientro del movimientu cultural, la Fundación d'Arte Contemporaneu (FAC) que ye una organización qu'acoye a una ventena d'artistes cuya producción tien énfasis na contemporaniedá. Ente los nomes que destaquen na escena de les artes contemporanies s'alcuentren [[Fernando López Lage]], [[María Clara Rossi]], [[Martín Sastre]], [[Daniel Umpiérrez]], [[Brian Mac Kern]], [[Enrique Aguerre]], el colleitivu [[LOGO]], [[Pablo Uribe]], [[Santiago Tavella]], [[Nicolás Branca]], [[Beatriz Martínez]], [[Guillermo Sierra]], [[Rulfo]] y [[José Andrés de Vera y Paysal]]. Asinamesmo, la ciudá de [[Punta del Este]], ún de los principales balnearios del [[Conu Sur]],nomárase ''Capital Iberoamericana de Cinematografía''. == Relixón == L'Estáu uruguayu ye [[llaicu]], con dafecha llibertá de cultos. La [[separtación Ilesia-Estáu]] estableciérase na [[Constitución del Uruguay de 1919|Constitución de 1919]] como culminación d'un procesu de secularización qu'entamara en [[1877]] cola aprobación del ''Decretu Llei d'Educación Común'' redactáu por [[José Pedro Varela]] qu'establecía la non obligatoriedá de la educación relixosa nes escueles. Esiste na sociedá un ampliu clima de tolerancia hacia los desemeyaos cultos. La Constitución y la llei prohíben la discriminación por sides relixoses<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71477.htm U.S. Department of State - Entenational Religious Freedom Report 2006 - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113040826/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71477.htm |date=2012-01-13 }} (n'inglés)</ref>. La relixón mayoritaria ye'l [[catolicismu]], con un 66% d'adeptos, magar que gran parte d'esti porcentaxe nun son prauticantes. Hai 2% de [[Protestantismu|protestantes]] y un 1% de [[Xudaísmu|xudíos]]. El componente de relixones [[sincretismu|sincrétiques]] ente'l catolicismu y relixones africanes tien creciente importancia. Aproximadamente'l 31% de la población nun profesa nenguna relixón<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>. == Tresporte, comunicaciones y teunoloxía == === Tresporte === ==== Carreteres ==== La rede vial nacional d'Uruguái cunta con 8.705 quilómetros de [[carretera|carreteres]] d'ún o más carriles, más de 2.300 quilómetros d'[[autopista|autopistes]] o [[autovía|autovíes]] según [[National Geographic]], que se distribuyen nos 175.016 km² de territoriu y sirven a más de tres millones d'habitantes y decenes de miles de turistes, lo que significa ún de los más altos índices d'accesos a desemeyaes partes del territoriu d'América Llatina. Tipos de firme nes carreteres: * 327 km de [[formigón]] * 7.419 km d'[[asfaltu]] * 958 km de [[tuesca]] ==== Ferrocarriles ==== Los [[Ferrocarriles d'Uruguái|ferrocarriles uruguayos]] cunten con aproximadamente 2900 km de llinies, toes con anchu de vía de 1435 mm, tracción diésel y sólo 11 km de doble vía. La metá de la rede ta clausurada, circulando trenes de carga nos ramales [[Montevidéu]] - [[Rivera (Uruguay)|Rivera]] - [[Livramento]], Piedra Sola - Tres Árboles, [[Sayago (Montevidéu)|Sayago]] - [[Minas]], Verdún - Planta ANCAP, Carnelli - La Teja, Chamberlain - Paysandú - [[Salto (Uruguay)|Salto]] - [[Concordia (Entre Ríos)|Concordia]] y [[Algorta (Uruguay)|Algorta]] - [[Fray Bentos]]. Trabáyase na reapertura de [[25 d'Agostu (Uruguay)|25 d'Agostu]] - [[San José de Mayo|San José]] - Ombucitos, reabriéndose'l tramu hasta San José pa los servicios de pasaxeros n'avientu de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://lfu1.tripod.com/index-6.html |títulu=Ferrocarriles del Uruguay |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121108050310/http://lfu1.tripod.com/index-6.html |fechaarchivu=2012-11-08 }}</ref> Los servicios de pasaxeros préstense en tres llinies suburbanes partiendo de Montevidéu hacia'l Norte (25 'Agostu, 63 km), Oeste (San José, 96 km compartiendo los 63 de la llinia a 25 d'Agostu) y Noreste ([[Empalme Olmos|Ing. Víctor Sudriers]], 44 km, compartiendo los primeros 8 km coles otres dos). Dende'l 1ᵘ de marzu de 2003 los trenes de pasaxeros parten y lleguen d'una nueva y pequeña estación terminal allugada a 500 metros hacia'l norte de la [[Estación Xeneral Artigas|Estación Central]] de Montevidéu, que permanez pesllada dende entóncenes. Esto significó una pérdida de mas de 100.000 pasaxeros pa los servicios de trenes<ref>{{Cita web |url=http://lfu1.tripod.com/index-7.html |títulu=Grupu de Pasaxeros en defensa de la Estación Central |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070903062521/http://lfu1.tripod.com/index-7.html |fechaarchivu=2007-09-03 }}</ref>. L'[[Alministración de Ferrocarriles del Estáu]] ye anguaño l'alministradora de la rede y la qu'opera los trenes. Ta permitida la circulación de material d'otres empreses ya instituciones y delles poseen los sos propios vagones y llocomotores ([[ANCAP]], [[AUAR]], CEFU, CUCP). [[Archivu:Estacion_Central_Montevideo.jpg|thumb|280px|Estación Central "Xeneral Artigas" inaugurada el 23 de xunu de 1897 y clausurada el 1ᵘ de marzu de 2003, reemplazada por un apeaderu 500 metros hacia'l norte.]] {| {{tablaguapa}} |+Cifres de tresporte de carga<br />per ferrocarril ! Añu ! Tonelaes ! Tonelaes-quilómetru |----- | 2000 | 1:321.338 | 238:686.674 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2001 | 1:191.154 | 219:166.926 |----- | 2002 | 822.745 | 178:135.295 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2003 | 881.056 | 187:595.062 |----- | 2004 | 1:220.046 | 296:546.835 |} {| {{tablaguapa}} |+Tresporte de pasaxeros<br />(boletos vendíos y abonos,<br />nun inclúi trenes especiales) ! Añu ! Boletos vendíos y abonos |----- | 2000 | 277.073 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2001 | 244.427 |----- | 2002 | 383.339 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2003 | 547.550 |----- | 2004 | 464.449 |-bgcolor="#EFEFEF" | 2005 | 532.747 |----- | 2006 | 695.607 |} ==== Aeropuertos ==== N'Uruguái esisten aproximadamente 64 [[Aeropuertu|aeropuertos]] o aeródromos secundarios, de los cuales nueve cunten con [[pista d'aterrizaxe]] pavimientada, siendo los otros cincuenta y cinco arródromos secundarios o pistes d'emerxencia cola pista ensin pavimientar o con pavimientu leve<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Trans CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Trans |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>. Los dos más importantes son l'[[Aeropuertu Internacional de Carrasco]] afayáu en [[Canelones (departamentu)|Canelones]], dientro l'[[área metropolitana de Montevidéu]], y l'[[Aeropuertu Intenacional de Laguna del Sauce]] nel departamentu de [[Maldonado (departamenty)|Maldonado]]. L'[[Aeropuertu Internacional de Carrasco]] ta en procesu de construcción d'una nueva terminal aérea cuya inauguración ta prevista pal añu 2009, destinando l'edificiu d'anguaño como terminal de cargues. ==== Navegación ==== Dientro de los 450 km de costes nel ''[[Río de la Plata]]'' y 220 km de costes marines s'alluguen como principales puertos el [[Puertu de Montevidéu]], [[Colonia del Sacramento]], [[Fray Bentos]] (en realidá, nel postreru sur del ríu Uruguái), [[Nueva Palmira]], [[La Paloma]], [[Piriápolis]] y [[Punta del Este]]. === Comunicaciones === N'Uruguái la llibertá de prensa ampárase pola Constitución. Según un estudiu realizáu por [[Reporteros Ensin Llendes]] en [[2006]], el país ocupa la posición númberu 57 nel índiz de llibertá de prensa mundial, terceru en [[Sudamérica]] (dempués de [[Bolivia]] y [[Chile]]) y octavu en [[Llatinoamérica]] (llueu de [[Bolivia]], [[Trinidá y Tobagu]], [[El Salvador]], [[Costa Rica]] [[Panamá]], [[El Salvador]] y [[Chile]])<ref>[https://web.archive.org/web/20070220064600/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=19387 Índiz sobre l'estáu de la llibertá de prensa nel mundu] (ochobre 2006)</ref>. Cada mil habitantes circulen 293 xornales, hai 603 radio-receptores, 530 televisores y 278 llinies telefóniques. Habiendo en cuenta una familia de 4 persones de clase media, toes gozaríen d'estos bienes. Según estimaciones de 2005, nel Uruguay esisten 93 emisores de radio AM, 191 emisores de FM, 7 de onda curtia y 62 emisores de televisión.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Comm CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Comm |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>. En 2007 el país algamó la cifra d'un millón d'usuarios de'internet<ref>{{Cita web |url=http://www.montevideo.com.uy/noticiappal_40643_1.html |títulu=Montevidéu COMM - Un millón d'internautes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240613103959/http://www.montevideo.com.uy/noticiappal_40643_1.html |fechaarchivu=2024-06-13 }}</ref>. Nel país hai 4 canales importantes: * Canal 4 Montecarlo TV * Canal 5 Televisión Nacional (canal estatal) * [[Saeta TV Canal 10|Canal 10]] * Canal 12 La Tele A los mesmos debemos-y enantar les canales del interior del país y les sos repetidores. ==== Telefonía ==== El sistema telefónicu uruguayu ye 100% dixital dende [[1997]], gracies a los enfotos por meyorar de la empresa [[monopoliu|monopólica]] estatal de telecomunicaciones [[ANTEL]]. Uruguái foi'l primer país en toda América (incluyíu Estaos Xuníos) en poseer esti estatus<ref>{{Cita web |url=http://www.antel.com.uy/portal/hgxpp001.aspx?2,371,419,O,S,0,MNU;C;124;4;MNU;, |títulu=ANTEL - Reseña histórica. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240613104100/https://www.antel.com.uy/no-encontrado |fechaarchivu=2024-06-13 }}</ref>. N'Uruguái hai más d'un millón de teléfonos fixos<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Comm CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#Comm |date=2007-06-12 }} (m'inglés)</ref>, 27,84 llinies por cada 100 habitantes, lo que constituye la más alta densidá en telefonía fixa de Llatinoamérica<ref>{{Cita web |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UN/UNPAN021547.pdf |títulu=UNPAN - Benchmarking E-government: A Global Perspective (2002) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090521080444/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UN/UNPAN021547.pdf |fechaarchivu=2009-05-21 }}</ref>. La metá del sistema telefónicu s'alcuentra en Montevidéu (00.598.2.XXX.XXXX). La telefonía móvil (09X.XX.XX.XX) dixébrase en tres empreses, una pública dependiente d'[[ANTEL]], denomada [[ANCEL]] (099.XX.XX.XX y 098.XX.XX.XX), y dos privaes: [[Movistar]] (094.XX.XX.XX y 095.XX.XX.XX) y [[CTI Móvil]] (096.XX.XX.XX). Anguaño Uruguay esperimenta'l boom de la telefonía móvil, au más de dos millones d'habitantes disponen de teléfono móvil, dos tercios de la población total.<ref>{{Cita web |url=http://www.telcommunity.com/visor.php?id_noticia=18059 |títulu=Uruguay tien más de 1.200.000 móviles en funcionamientu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071004201201/http://www.telcommunity.com/visor.php?id_noticia=18059 |fechaarchivu=2007-10-04 }}</ref>. === Teunoloxía === La industria de teunoloxíes de la informática ye puxante n'Uruguái. Los principales esponentes son los productos [[GeneXus]] ([[Artech]]), Bantotal (DeLarrobla y asociados). La industria del software ye una de les mayores esportadores del país. Y manque a les dificultaes de la zona, esta industria ye una de les que mayor medría y futuru promete, siendo la única industria con desemplegu cero en tol país. == Educación == Son principios fundamentales de la educación pública uruguaya la llaicidá, gratuidá y obligatoriedá, tal como foren proclamaos por [[José Pedro Varela]]. Nel Uruguay la población tien accesu a educación de baldre dende primer nivel de xardinería hasta la graduación na universidá. El país cunta con una universidá pública, la [[Universidá de la República]], que consta de delles facultaes y servicios engadíos. Esta ufierta compleméntase por intituciones d'educación privada qu'abarca dende la educación preescolar hasta la terciaria. Ún de los llogros más importantes de la enseñanza nel país ye l'altu índiz d'alfabetización, ya que según ''[[The World Factbook]]'', l'índiz d'alfabetismu alcuéntrase nel 98%, el más altu d'[[América Llatina]], siguío por Arxentina (97.1%) y Cuba (97,0%)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>. Estos datos vense confirmaos nel Informe so'l Desenrollu Humanu de 2005 realizáu pol Programa de Naciones Xuníes pal Desenrollu, nel cual Uruguay caltién la so posición a la tiesta d'América Llatina con respeutu a l'alfabetización col 97,7% de la población, siguío nuevamente por Arxentina (97,2%) y Cuba (96,9%)<ref>{{Cita web |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/espanol/ |títulu=Informe so'l Desenrollu Humanu 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070101055757/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/espanol/ |fechaarchivu=2007-01-01 }}</ref>. === Estadístiques === Alfabetismu (est. 2003)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People CIA - The World Factbook - Uruguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html#People |date=2007-06-12 }} (n'inglés)</ref>: * Población total: 98% * Homes: 97.6% * Muyeres: 98.4% Tasa neta d'iscripción escolar: * Primaria total: 93 % * Homes: 93 % * Muyeres: 93 % Secundaria: * Homes: 77 % * Muyeres: 92 % Universidá: 35 % Docentes de primaria: ún cada 21 estudiantes === Universidaes Públiques === Nel ámbitu públicu, la única universidá d'Uruguái ye la [[Universidá de la República]], dedicada a carreres profesionales. Pa estudiar carreres terciaries y téuniques alcuéntrase la [[Universidá del Trabayu del Uruguay]]. === Universidaes privaes === De magar 1985, entamen a fundase universidads privaes, siendo la [[Universidá Católica d'Uruguái]] la primer d'elles. * [[Universidá Católica d'Uruguái]] * [[Universidá ORT Uruguái]] * [[Universidá de Montevidéu]] * [[Universidá de la Empresa]] * [[Fundación de Cultura Informática]] * [[Universitariu Autónouo del Sur]] == Deportes == {{AP|Deporte d'Uruguái}} El deporte con más siguidores n'Uruguái ye'l [[fútbol]]. Históricamente'l fútbol foi un elementu fundamental no tocante al afianzamientu de la "nacionalidá" uruguaya y a la proyeición internacional de la imaxe d'Uruguái como país, nos entamos del sieglu XX. [[Escoyeta de fútbol d'Uruguái|"La celeste"]] (nomatu históricu de la escoyeta uruguaya, que surde del color de la so camiseta) esmechó n'[[Europa]] coles sos presentaciones olímpiques y ganóse l'almiración y el respetu del universu deportivu, allugando al fútbol sudamericanu nel más altu planu de considerancia nuna dómina en que dichu continente yera entá inoráu nel mapa internacional del fútbol (Uruguái en particular desconocíu en tolos mapes, nun sólo nel futbolísticu). Uruguái ganó dos medalles d'Oro consecutives, nos [[Xuegos Olímpicos]] ([[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|París 1924]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]]), siendo demientres 80 años l'únicu país sudamericanu n'ocupar el máximu sitial olímpicu, honor compartíu agora con Arxentina dende los [[Xuegos Olímpicos d'Atenas 2004|Atenas 2004]].<ref>{{Cita web |url=http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp |títulu=www.olympic.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080509055329/http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp |fechaarchivu=2008-05-09 }}</ref> Uruguái comparte tamién con Arxentina el primer llugar en cantidá de [[Copa América|copes América]], dambos con 14, siguíos por Brasil, con 7. No referente a títulos mundiales, Uruguái conquistó en dos vegaes la [[Copa Mundial de Fútbol]] (en [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]], siendo esti últimu un llogru deportivu históricu y ún de los intres más dramáticos ya inescaecibles de la historia del fútbol, cuya final ye conocida dende entóncenes col nomatu del "[[Maracanazo]]"). A nivel de clubes, [[Club Nacional de Football|Nacional]] y [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]], los dos principales equipos uruguayos, representaren al Uruguay de forma ablucante, alcaldiando ente dambos ocho [[Copa Libertadores d'América|Copes Libertadores]] y seis [[Copa Entecontinental|Copes Intercontinentales]], además d'una destacada llista (en cantidá y calidá) de títulos intenacionales que-yos permiten ocupar güei (payares 2006) la primer y la tercer posición nel Ranking de Clubes de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] (Peñarol 1094 pts, Boca Juniors 1023 pts, Nacional 960 pts).<ref>{{Cita web |url=http://www.conmebol.com/ranking_index.jsp?slangab=S |títulu=Ranking de Clubes de la CONMEBOL |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090322151140/http://www.conmebol.com/ranking_index.jsp?slangab=S |fechaarchivu=2009-03-22 }}</ref> Otros deportes que gocien de muncha sonadía son el [[baloncestu]] y el [[rugbi]] que caberamente ganara mas adeptos, asina como tamién el ciclismu,; nos [[Xuegos Olímpicos de Sydney 2000]] [[Milton Wynants]] ganó una medaya de plata tornando a poner a Uruguái nel medayeru llueu de 36 años. [[Archivu:Olympic flag.svg|50px]] [[{{PAGENAME}} nos Xuegos Olímpicos]] == Fiestes == {| align="center" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="align:center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">'''Feriaos '''</font> |- |---bgcolor="#EEEEEE" ! Fecha || Nome n'asturianu || Nome llariegu || Notes |- | [[1 de xineru]] || [[Añu nuevu]] || ''Año nuevo'' || Non llaborable. |- | [[6 de xineru]] || [[Epifanía]] || ''Día de los niños'' || Llaborable ya inamovible. Nomáu popularmente Día de Reis |- | Data móvil || [[Antroxu]] || ''Carnaval'' || Llaborable (llunes y martes de la séptima selmana anterior al domingu de [[Pascua]]). |- | Data móvil || [[Selmana Santa]] || ''Semana de turismo'' || Llaborable, sacante xueves y vienres. |- | [[19 d'abril]] || Desembarque de los [[Trenta y Tres Orientales|33 Orientales]] || ''Desembarcu de los 33 Orientales'' || Llaborable. Si cai en sábadu, domingu o llunes: conmemórase en dicha fecha. Si cai martes o miércoles: conmemórase el llunes anterior. Si cai xueves o vienres: conmemórase el llunes siguiente. |- | [[1 de mayu]] || [[Día Intenacional del Trabayu]] || ''Día de los trabajadores'' || Non llaborable. |- | [[18 de mayu]] || [[Batalla de Las Piedras (1811)|Batalla de Las Piedras]] || ''Batalla de Las Piedras'' || Llaborable. Si cai sábadu, domingu o llunes: conmemórase en dicha fecha. Si cai martes o miércoles: conmemórase'l llunes anterior. Si cai xueves o vienres: conmemórase'l llunes siguiente. |- | [[19 de xunu]] || Nacencia de [[José Gervasio Artigas|José Artigas]] || ''Natalicio de José Artigas'' || Llaborable ya inamovible. |- | [[18 de xunetu]] || [[Xura de la Constitución]] || ''Jura de la Constitución'' || Non llaborable. |- | [[25 d'agostu]] || [[Declaración d'Independencia]] || ''Declaratoria de la Independencia || Non llaborable. |- | [[12 d'ochobre]] || [[Día de la Raza]] || ''Día de las Américas'' || Llaborable. Si cai Sábadu, domingu o llunes: conmemórase en dicha fecha. Si cai martes o miércoles: conmemórase'l llunes anterior. Si cai xueves o vienres: conmemórase'l llunes siguiente. |- | [[2 de payares]] || [[Día de los Fieles Difuntos]] || ''Día de los difuntos'' || Llaborable ya inamovible. |- | [[25 d'avientu]] || [[Nadal]] || ''Día de la familia'' || Non llaborable. Nomáu popularmente "''Navidad''". |} ''Notes'': * ''A raíz de la natura llaica del estáu uruguayu, les festividaes cristianes (Selmana Santa y Nadal) reciben oficialmente otros nomes (Selmana de turismu y Día de la familia). Sicasí, sacante la Selmana Santa, les mesmes son conocíes popularmente pol so nome cristianu. Esta cabera nómase-y indistintamente Santa, de Turismu, Criolla, o de la Torna Ciclista''. * ''Nos años en qu'hai cambéu de mandu presidencial (los terminaos en 0 o en 5), el [[1 de marzu|1ᵘ de marzu]] ye feriáu non llaborable''. * ''Los feriaos non llaborables son siempres inamovibles.'' == Vér tamién == * [[Mercosur]] * [[Disputes fronterices ente Uruguái y Brasil]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Uruguái|Uruguái}} * [http://www.uruguay.gub.uy/ Portal del Estáu uruguayu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830014018/http://www.uruguay.gub.uy/ |date=2006-08-30 }} * [http://www.presidencia.gub.uy/ Presidencia de la República Oriental del Uruguay] * [http://www.ine.gub.uy/ Institutu Nacional d'Estadística] {{América}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Uruguái]] 4cvv255egxveq4xqxz6hkkcsqa492kg 0 18269 4499301 4386542 2026-06-08T03:45:52Z Limotecariu 735 4499301 wikitext text/x-wiki {{otrosusos|Colonia}} {{rexón}} '''Colonia''' ye un [[departamentu]] [[Uruguái|uruguayu]] allugáu nel suroeste del país, sobre'l llitoral onde desagüen los ríos [[ríu Paraná|Paraná]] y [[ríu Uruguái|Uruguái]]. Llenda al norte con [[Soriano]], al noreste con [[Flores (departamentu)|Flores]], al este con [[San José (departamentu)|San José]], y al sur y al oeste cola capital d'[[Arxentina]], [[Buenos Aires]], de la que lo separta l'estuariu del [[Ríu de la Plata]]. La so superficie ye de 6.106 qum², y tien una población estimada de 123 203 habitantes según el censu de [[2011]], lo que lu convierte nunu de los departamentos más poblaos del Uruguái.<ref>Institutu Xeográficu Militar y Institutu Nacional d'Estadística</ref> La capital departamental ye la ciudá de [[Colonia del Sacramento]], asitiada a 177 km de [[Montevidéu]]. == Aspectos históricos == === Etimoloxía === El nome de "Colonia" remanez de ''Colonia del Sacramento'', ciudá que dio orixe a la denomación actual pola que se conoz a esti departamentu. Ésta, al empar, fai referencia a la multitú d'imperios qu'exercieron el so poder sobre ella en tiempos coloniales, esto ye, cuando formaba parte de la [[Banda Oriental]]. La metrópolis foi colonia y centru d'importantes conflictos armaos que pretendríen facese con ella, violando dafechu importantes trataos diplomáticos. === La dómina colonial === [[Imaxe:Colonia del Sacramento calle típica.JPG|thumb|200px|left|Cascu históricu de Colonia del Sacramento]] Colonia del Sacramento, güei considerada [[Patrimoniu de la Humanidá]], fundóse en [[1680]] poles tropes [[Portugal|portugueses]] que s'asentaren sobre les costes d'El Ríu de la Plata. Pa entóncenes, los reinos d'[[España]] y Portugal alcontrábense nuna guerra constante y insaciable, ya que dambos países procuraben ampliar el so poderíu pasando perenriba d'acuerdos billaterales. En resultes, tanto la ciudá propiamente dicha como'l departamentu foron dende los sos entamos, testigos del enfrentamientu bélicu a nivel xeopolíticu más relevante del [[Ríu de la Plata]]. Esti enclave foi tomáu en delles ocasiones polos españoles, pasando de mano en mano hasta cayer otra vuelta baxo dominiu lusitanu y d'ésti al [[Brasil|brasilanu]]. Pondríase fin a la dixuntiva al proclamase la ''Declaración d'Independencia'' de la que fora nesi intre la [[Provincia Cisplatina]], que pasaría a ser conocida como la República Oriental del Uruguái, n'agostu de [[1825]]. Estos fechos fixeron de la capital coloniense, un mecigayu d'estilos arquiteutónicos, edificaciones al estilu colonial típicamente portugués qu'incluyíen cases de piedra macizo con teyaos de dos a cuatro agües, nun claru contraste con aquelles viviendes de porte español que preferíen l'emplegu d'otros materiales y téuniques de construcción como'l lladriyu y los yechos d'azotea. Colonia del Sacramento emplazóse sobre la península de San Gabriel, y el so cascu vieyu abarca namái 12 hectaries del so postreru occidental, y anguaño funciona como un "Parque Históricu Nacional" nel que s'ufren visites guiaes percorriendo museos, fortificaciones y viviendes primitives. El planu de la ciudá ye tamién de calter portugués, y contrasta col estándar que llexislaba na llei española sobre les Indies, peculiarizándose asinamesmo poles sos caleyes de piedra, que resalten la so tradición militar. == Xeografía == [[Imaxe:Coloniamap.jpg|thumb|150px|right|Mapa xeográficu de Colonia]] [[Imaxe:Muelle de Colonia del Sacramento.jpg|thumb|150px|right|Muelle de Colonia del Sacramento]] Colonia forma parte de la llamada "llanera platense", carauterizada poles sos tierres baxes, la campa territorial y les eríes pampianes bañaes de ríos y regueros que desemboquen nel Ríu de la Plata y los sos afluentes. === Orografía === El suelu coloniense compónse de xerrascos que dan llugar a mares de piedra, como ye'l casu de la ''Sierra del Mal Abrigo''. El restu del departamentu constitúenlo arenes y xacimientos de [[magries]]. La cuchiella de San Salvador na llende con Soriano ye la más importante en cuantes a relieve d'altura. === Hidrografía=== Dispón d'un reducíu, magar que non menos importante, caudal de ríos y ñores que muerren, na so mayoría, nel [[Ríu de la Plata]]. Éstos son: los ríos Rosario y San Juan, y les ñores de las Vacas, las Víboras, Cufré y Miguelete. === Clima === El [[clima]] ye abeyosu y templáu, con unes temperatures añales que s'averen a los 17 y 18 ᵘC, y un índiz de precipitaciones que s'asitien en tornu a 1.000 mm de permediu añal. Esti allugamientu favoratible, xunto cola composición natural de los sos suelos, abre pasu al usu de les [[ería|eríes]] graminies con destín a la industria [[ganadería|ganadera]] ovina y bovina. === Flora y fauna === La vexetación ye meramente pampiana: pastures verdes y xugoses, arbustos, árboles d'altor medianu ([[ocalitu]], algarrobu, ficus, [[desmayu|desmayos]], [[ombú]], [[pinu]], etc). La fauna compónese de ganáu (vacún, ovín, caballar, porcín), aves de corral, [[teru|teros]], [[colibrí]]es, venteveos, cotorres de campu, [[rapiegu|rapiegos]], [[llebre|llebres]], coneyos y ratos xabaces. Sobre'l llitoral d'El Ríu de la Plata obsérvese distintes especies de pexes, y la famosa [[Pontoporia blainvillei|tolina del Plata]]. === Comunicaciones === Asitiao enfrente de la capital arxentina, Colonia presenta una situación xeográfica privilexada, y de la que munchos quixeron aprovechase a lo llargo de la historia. Ye davezu un llugar de pasu, recibiendo un volume curiosu de turistes nes fines de selmana, éspoca estival o en [[selmana santa]]. El mediu de tresporte usáu por escelencia ye'l [[buquebus]], un barcu que zarpa dende'l [[Puertu de Buenos Aires]] y percuerre bona parte del ríu de la Plata hasta anclar en [[Colonia del Sacramento]] o, con menos intensidá, nel [[Puertu de Montevidéu]], qu'en cualquier casu treviesa tamién l'agua coloniense. D'esta miente, los que provienen d'otres partes del país suelen embarcar en Colonia con destín a l'[[Arxentina]], siguiendo'l mesmu trayeutu y arribando en plena capital federal, nun tramu que varia dende una hora a trés hores de viaxe (tiempu estimáu en cruciar l'estuariu del Plata de llau a llau, y dependiendo de les condiciones climátiques). Otres rutes d'accesu (per vía terrestre) son: la nacional nᵘ 1 (tamién conocida como Brigadier [[Manuel Oribe]]), que ñaz en Montevidéu en sen [[oeste]] y abarca al departamentu de San José; la nᵘ 2 (o del Grito de Asencio) que sal de [[Fray Bentos]] y muerre en [[Rosario (Uruguái)|Rosario]]; o la nᵘ 11 ([[José Batlle y Ordoñez]]) que procede dende [[Canelones (departamenu)|Canelones]] y entesecta cola nᵘ 1 na llocalidá maragata d'Ecilda Paullier, a unos pocos quilómetros enantes d'aportar a [[Nueva Helvecia]]. Finalmente, la capital departamental dispón d'un pequeñu [[aeropuertu]] nacional y rexonal que suelen utilizar les compañíes privaes de vuelu. La llinia férrea que dende San José aportaba a Montevidéu alcuéntrase trancada dende [[1991]], anque hai proyeutos pa la so reapertura. Nos caberos años plantegóse ente dambos gobiernos, l'arxentín y l'uruguayu, la construcción d'una [[ponte (arquiteutura)|ponte]] internacional qu'axunte les dos orielles del Ríu de la Plata, siendo la más llarga del mundu. Sicasí, y a pesar de los intentos por concretar el proyeutu, nun se recaldaron los fondos pa dar empiezu a les obres. == Economía == [[Archivu:Estanciaanchorena.jpg|thumb|250px|right|Estancia Anchorena, Colonia]] El departamentu ye'l primer a nivel nacional en cuantes a la producción de [[lleche|lácteos]]. Espórtense tolos sos derivaos, seya yá [[quesu]] (en distintes variedaes), [[mantega]], [[yogur]], [[dulce de lleche]] y crema doble (o ñata), ente otros. Por esti motivu, munches empreses multinacionales decidieren instalar les sos sucursales na rexón. L'[[apicultura]] ye una tradición dende qu'aportara un fueru escomanáu d'inmigrantes europeos provenientes d'[[Italia]] y [[Suiza]], principalmente. Ciudaes como [[Nueva Helvecia]], na que habitantes son en gran midida descendientes de suizos, poseye quiciás la producción de [[miel]] más grande del país. Nella y n'otres estayes de Colonia ye común alcontrar granxes artesanales onde los turistes y los naturales son brindaos a prebar les mermelaes, el dulce de lleche casero, el quesu colonia y una gran variedá de [[vinu|vinos]]. Amás, criase ganáu ovín, vacún y porcín. L'[[agricultura]] compriende la plantación y collecha de [[maíz]], [[xirasol]], [[llinu]], [[cebada]], [[vide]], frutos, aceitunes y dellos ballicos. Tamién hai canteres de talcu, piedra caliar y piedres pa la construcción. L'actividá principal portuaria concéntrase en Juan Lacaze, Colonia del Sacramento, Nueva Palmira y Carmelo. La estracción de piedres, les plantes industriales productores de papel, fibres sintétiques y texíos, asina como los molinos de refinamientu de fariña, l'astilleru y los artículos d'aluminiu, suponen otru ingresu importante de capital. == Cultura == [[Archivu:Pastas caseras colonienses.jpg|250px|thumb|right|Pastes caseres con salmón y tomate.]] Xunto a Canelones y [[Montevidéu (departamentu)|Montevidéu]], Colonia ye'l tercer departamentu con mayor índiz de población d'orixe italo-helvéticu. Sicasí, a diferencia de los primeros, la cantidá de población ye abondo inferior y afáyense dispersos en dellos emplazamientos urbanos de menor consideración. Polo tanto, esto favoreció la evolución de pequeñes comunidaes diferentes nel estilu vida y nes costumes d'otros requexos del Uruguái. Esti procesu tien llugar a finales del [[sieglu XIX]] y a principios del [[sieglu XX|XX]], cuando la situación económica d'[[Europa]] yera complicada y numberoses families buscaben un meyor porvenir n'[[América]]. Colonia, dada la so condición de puertu, acoyera a una considerable masa d'inmigrantes d'oríxenes variaos, ente ellos, de [[Suiza]], [[Italia]], [[Polonia]], [[España]], y de [[Francia]] y [[Alemaña]] en menor midida. Col pasu del tiempu fadríase notar la influyencia estranxera sobre l'autóctona, fundándose nuevos pueblos y esplotaciones rurales y faciendo cuenta a nuevos vezos. Anque la so llingua materna perdiérase colos años en detrimientu del [[idioma español|castellanu]], el llegáu que dexaron ye invaluable, al puntu de que ye imposible falar de Colonia ensin facer referencia a los sos quesos suizos (semiduro, el típicu "colonia", artesanal, rocquefor, etc), a les sos [[pizza|pizzes]], a les sos mermelaes caseres, a la so [[gastronomía]] a base de pexe, salses italianes (como la [[carusso]]), pastes (añolotis, ñoquis, sorrentinos), y a la so viticultura. Al igual que nel restu del país, el 29 de cada mes estableciérase como'l "día del [[ñoqui]]", un momentu afayadizu nel que tola familia aconceya nuna mesa p'almorzar y/o cenar esa pasta fecho a base de [[pataca]]. Acompáñase con diferentes tipos de salsa y colócase una moneda embaxo del platu de caún de los presentes pa dar bona suerte y bienestar económicu. Aquelles ciudaes fundaes polos inmigrantes son: Nueva Helvecia (antes llamada Colonia Suiza), [[Colonia Valdense]], y Colonia Piamontesa (creada por ciudadanos d'[[El Piamonte]], rexón del norte d'Italia). == Gobiernu == {{AP|Departamentos del Uruguái}} D'acuerdu col '''artículu 262''' de la Constitución de la República, en materia d'alministración departamental ''"el Gobiernu y Alministración de los Departamentos, con esceición de los servicios de seguridá pública, sedrán exercíos por una Xunta Departamental y un Intendente. Tendrán la so sede na capital de cada departamentu y aniciarán les sos funciones sesenta díes dempués de la so eleición.''" Amás, ''"l'Intendente, con acuerdu de la Xunta Departamental, podrá delegar nes autoridaes llocales l'exerciciu de determinaos cometíos nes sos respeutives circuscripciones territoriales"''(...). == Demografía == Conforme al censu de 2004, había un total de 119.266 persones y 40.243 viviendes nel departamentu. El llar permediu yera d'un 3,2, y ca 100 muyeres había 96,7 homes. Asina mesmo, según estimaciones riealizaes pol '''Institutu Nacional d'Estadística''' ('''INE''') del Uruguái, Colonia, al igual que'l restu del país, esperimenta una medría nula y cuasi negativa, polo que les cifres suponen que pa principios de [[2025]], habrán 120.196 persones nel so territoriu.<ref>[http://www.ine.gub.uy/banco%20de%20datos/soc_proyecciones/Montevideo/montevideo.xls Proyeiciones de población pal departamentu de Colonia]-Estudiu realizáu pol Institutu Nacional d'Estadística del Uruguái.</ref> *Tasa de crecimientu poblacional: 0,448% (2004) *Tasa de natalidá: 15,05 nacimientos/1.000 habitantes (2004) *Tasa de mortalidá: 9,97 baxes/1.000 habitantes *Edá permediu: 33,5 (32,5 homes, 34,6 muyeres) *Esperancia de vida al nacer (2004): {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:center"; width="200px" |- |Xeneral: |76,54 años |- |homes: |72,68 años |- |muyeres: |80,61 años |} *Permediu de fíos por familia: 2,19 fíos/muyer *Ingresu urbanu per cápita (en ciudaes de 5.000 o más habitantes): 4.385,6 [[pesu uruguayu|pesos uruguayos]]/mes '''Crecimientu de la población''' (n'habitantes):<ref>[http://www.ine.gub.uy/banco%20de%20datos/soc_pobhogyviv/Censos_T4.xls Censos de población por departamentu: Colonia de 1852 a 2004]</ref> * '''[[1852]]''': 7.971 * '''[[1860]]''': 13.349 * '''[[1908]]''': 54.644 * '''[[1963]]''': 105.276 * '''[[1975]]''': 111.832 * '''[[1985]]''': 112.717 * '''[[1996]]''': 120.241 * '''[[2004]]''': 119.266 === Principales llocalidaes del departamentu === [[Archivu:Colonia de Sacramento.jpg|right|thumb|250px|[[Colonia del Sacramento]] ([[Uruguái]])]] Colonia del Sacramento ye'l puertu activu más importante del departamentu, y ún de los más influyentes nel estuariu del Plata. Otres llocalidaes que lu secunden son: Juan Lacaze (puertu industrial), Carmelo (poseye astilleros sobre la ñora de Las Vacas), Nueva Helvecia o Colonia Suiza, [[Rosario (Uruguái)|Rosario]], [[Nueva Palmira]] y Colonia Valdense. Darréu úfrese una esbilla con aquelles ciudaes o pueblos con una población superior a los 1.000 habitantes según el censu de [[2004]], a menos que s'especifique otra data: {| cellpadding="2" cellspacing="0" border="1" ! Ciudá/Pueblu ! Población |- | [[Carmelo (Uruguái)|Carmelo]] | 16.628 |- | [[Colonia del Sacramento]] | 21.744 |- | [[Colonia Valdense]] | 2.876 <small>''(1996)''</small> |- | [[Florencio Sánchez (Ciudá)|Florencio Sánchez]] | 3.038 <small>''(1996)''</small> |- | [[Juan Lacaze]] | 13.015 |- | [[Nueva Helvecia]] | 9.607 |- | [[Nueva Palmira]] | 8.410 |- | [[Ombúes de Lavalle]] | 3.189 <small>''(1996)''</small> |- | [[Rosario (Uruguái) |Rosario]] | 9.403 |- | [[Tarariras]] | 6.174 <small>''(1996)''</small> |- | [[Conchillas]] | 756 |} === Otros nucleos === * '''Barker''': sureste, sobre la nᵘ 54, próximu a Rosario. * '''Campana''': allugáu sobre la ruta nᵘ 55, alcuéntrase a unos kilómteros al sur d'Ombúes de Lavalle. * '''Cerro de las Armas''': centro-norte, a pocos quilómetros de Miguelete. * '''Conchillas''': fundóse a fines del sieglu XIX pola empresa inglesa Walker & Co. al envís d'estrayer arena y granitu pa la construcción del puertu de Buenos Aires. La zona vivió un auxe al abrise en [[1911]] la Casa Evans, d'esportación y importación, que tuvo zona franca y barcu: La flor del Uruguái. Pero tres la crisis del imperiu británicu, foi vendío en [[1951]] a estancieros uruguayos, que vendieron al empar les viviendes a los sos arrendatarios y estos siguen siendo mayoría ente los 700 habitantes del pobláu (2007). * '''Cufré''': allugáu al [[este]] del departamentu, sobre la ruta nᵘ 51. * '''El Cerro''': allúgase al oeste Colonia, próximu a Carmelo. * '''El Cuadro''': centro-oeste, sobre la ruta nᵘ 106 con destín a Miguelete y Soriano. * '''El General''': continuación de Colonia del Sacramento. * '''Florencio Sánchez''': noreste de Colonia, na llende con Soriano. Accédese a elli pela ruta nᵘ 12. * '''Islla Sola''': contra les costes de Carmelo, ente les llendes d'[[Arxentina]] y [[Uruguái]]. * '''La Estanzuela - Artilleros''': so la ruta nᵘ 50, al norte de Riachuelo y Colonia del Sacramento. * '''La Paz (CP)''': sureste de Colonia, sobre la ruta nᵘ 52, próximu a Rosario y Colonia Valdense. (CP) = Colonia Piamontesa. * '''[[Los Pinos]]''', sobre la costa del Río de la Plata, a 10 km de Colonia Valdense. * '''Manantiales''': zona central, nel desvíu de la ruta nᵘ 54. * '''Martín Chico''': llitoral occidental, contra les islles d'[[Islla Martín García|Martín García]] y [[Islla Timoteo Domínguez|Timoteo Domínguez]]. * '''Miguelete''': norte departamental, sobre la ruta nᵘ 106. * '''Minas de Narancio''': oeste coloniense, sobre la ruta nᵘ 22, xunto al bustiellu de San Juan. * '''Ombúes de Lavalle''': importante centru urbanu asitiáu sobre la marxe septentrional, sobre la ruta nᵘ 55 con destín a Soriano. * '''Riachuelo''': sur de Colonia, so la nᵘ 50 y Punta Angostura. A unos km. respectu a la capital. * '''San Gabriel''': pequeña islla asitiada sobre la marxe de la península del mesmo nome, contra la costa de Colonia del Sacramento. * '''San Luis''': zona central, nel desvíu de la ruta nᵘ 54, allugáu sobre la pista de trenes y a unos cuantos metros de la so vecina Manantiales. * '''Terminal''': centro-este, xunto a la nᵘ 54. * Santa Ana, Artilleros, Punta Artilleros, Britópolis, Fomento, Santa Regina y Brisas del Plata.<ref>''Mapa de la República Oriental del Uruguái''. Silveira ediciones ([[2004]])</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Colonia del Sacramento (Uruguay)|Colonia}} *[http://www.montevideo.com.uy/enciclopedia/colonia.htm Colonia en la ''Enciclopedia Geográfica del Uruguay''] *[http://www.gtiuruguay.com/colonia.htm Breve reseñu xeográficu'l departamentu Colonia na ''Rede Uruguaya''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928191124/http://www.gtiuruguay.com/colonia.htm |date=2007-09-28 }}-Inclúi mapes ilustraos *[http://www.colonia.gub.uy/ Intendencia Municipal de Colonia] *[http://www.guiacolonia.com.uy/ Guía de Colonia: turismu y empresariales] *[http://www.ciudadcarmelo.com/ Páxina Turística de la Ciudá de Carmelo] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Departamentos d'Uruguái|Colonia]] jkeacjeoww7uh5lgaue6mguwvk0gwfd 0 25916 4499248 4129394 2026-06-07T13:08:27Z ~2026-33664-64 149253 4499248 wikitext text/x-wiki {{ficha d'idioma}} '''Interlingua''' ye una [[llingua artificial]] qu'usa pallabres que son alcontraes na mayoría de llingües del oeste d'[[Europa]]. Foi fecha pol [[IALA]] - un grupu de xente (el más conocíu foi [[Alexander Gode]]) que trabayó sobre ella durante más de 20 años, completaron y espublizaron el primer diccionariu en [[1951]]. Interlingua foi creada basada nel vocabulariu de les llingües: [[inglés]], [[francés]], [[español]], [[portugués]], ya [[italianu]]. Los desarrolladores escoyeron el nome "interlingua" porque ellos queríen que fora usada por xente de países diferentes. Interlingua foi fecha articifialmente pa ser perfácil de deprender, más qu'otres llingües naturales. Miles de persones conocen Interlingua, y les falantes d'Interlingua dicen que millones puen comprendela (lleer testos nella y sentir dalguién charrar n'ella) sin necesidá de deprendela. Eses otres dos llingües artificiales nel mundu que tienen más de 1000 falantes, [[Esperanto]] e [[ido]]. Foron fechas enantes qu'Interlingua. Alguna xente piensa qu'Esperanto e ido son fáciles de deprender porque estes llingües nun tienen "esceiciones" (L'ido les tien, pallabres qu'infrinxen les regles) pero otra xente piensa qu'Interlingua ye más fácil porque los desarrolladores escoyeron toles pallabres pa ser fácil de comprender para xente quien conoz inglés, francés, español, portugués, o italianu, más llingües como [[llingua occitana|occitana]] y [[llingua romaniana|romaniana]], llingües que influencies pol [[llatín]], la llingua usada en [[Roma]] hace muncho tiempu. Además, xente qu'usa Interlingua diz que la so llingua ye realmente'l llatín nuevu, solamente más simple y "modernizáu". == Historia == === Entamos === El créditu final d'Interlingua ha de dir a la heredera [[Estaos xuníos|norteamericana]] Alice Vanderbilt Morris (1874–1950) que s'interesó na llingüística y nel movimientu pola llingua auxiliar internacional a entamos de los años 20. En 1924, Morris y el so home Dave Hennen Morris, establecieron la International Auxiliary Language Association (IALA) en [[Nueva York]]. El so oxetivu yera l'estudiu de les llingües auxiliares internacionales dende una base científica. La investigaciones sobre'l problema de la llingua auxiliar progresaron nel International Research Council, the American Council on Education, the American Council of Learned Societies, the British, French, Italian, and American Associations for the advancement of science,' y otros grupos d'especialistes. Morris creó la IALA como una continuación del so trabayu. Desenvolvió'l programa d'investigación de la IALA consultando a Edward Sapir, William Edward Collinson y Otto Jespersen. === Modelos === En 1945, la IALA espublizó un Informe Xeneral - na so mayoría'l trabayu de Morris - que presentaba trés modelos pa la llingua de la IALA: * El Modelu P yera un modelu naturalista que nun intentaba iguar el vocabulariu prototípicu. * El Modelu Y yera un pocu esquemáticu na llinia del occidental. * El Modelu K yera moderadamente esquemáticu na llinia del [[ido]] (menos esquematizáu que l'Esperanto). === Finalización === Cuando Martinet tomó una posición na Universidá de Columbia en 1948, Gode llevó a cabu l'última fase del desenvolvimientu d'Interlingua, La so Ixera yera combinar los elementos de los Modelos M y P, evitar los defeutos vistos en dambos pola comunidá encuestada y reparalos con elementos del modelu C tal que yera necesariu; y al empar desenvolver el vocabulariu. El vocabulariu y la conxugación verbal d'Interlingua foi presentada por primer vegada en 1951 cuando la IALA espublizó l'acabada ''Interlingua Grammar'' y el ''Interlingua-English Dictionary'' (IED) de 27.000 pallabres. En 1954, la IALA espublizó un manual introductoriu tituláu ''Interlingua a Prime Vista''. == Exemplos == Lingua natural e musical<br /> de parolas international<br /> e un grammatica minimal. Comprensibile facilemente<br /> per personas intelligente. Le medio de communication<br /> adequate pro le solution<br /> del confusion de Babylon. == ''[[Padre nuesu]]'' n'interlingua == Nostre Patre, qui es in le celos, que tu nomine sia sanctificate; que tu regno veni; que tu voluntate sia facite super le terra como etiam in le celo. Da nos hodie nostre pan quotidian, e pardona a nos nostre debitas como nos pardona a nostre debitores, e non duce nos in tentation, sed libera nos del mal. {{Interlingua}} {{Interwiki|code=ia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües artificiales]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos ensin plantía llistaref]] 5s7m4w5nbaagxgjeu84ppu1zuc4jx5v 0 29371 4499263 4399261 2026-06-07T21:41:56Z ~2026-33495-48 149282 /* Enllaces esternos */ 4499263 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220324165807}} {{ficha de cargu políticu}} '''Emperador romanu''' ye'l términu utilizáu polos [[historiador]]es pa referise a los gobernantes del [[Imperiu romanu]] tres el final de la [[República romana]]. Na [[antigua Roma]] nun esistía'l títulu d'''Emperador Romanu'', siendo esti más bien una abreviatura práutica pa una complicada xunta de cargos y poderes. A pesar de la popularidá actual del títulu, el primeru n'ostentalo realmente foi [[Miguel I Rangabé]] a principios del [[sieglu IX]], faciéndose llamar ''Basileus Rhomaion'' ("[[Emperador]] de los romanos"). Hai que tener en cuenta que naquella dómina'l significáu de ''Basileus'' camudara de "soberanu" a "emperador". Tampoco esistía nengún títulu o rangu análogu al títulu d'Emperador, sinón que tolos títulos asociaos tradicionalmente al emperador teníen el so orixe na dómina republicana. El discutiniu sobre los emperadores romanos ta influyíu en gran midida pol puntu de vista editorial de los historiadores. Los mesmos romanos nun compartíen el modernu conceutu [[monarquía|monárquicu]] de "Imperiu" y "Emperador". A lo llargo de la historia, l'Imperiu Romanu caltuvo toles instituciones polítiques y les tradiciones de la República Romana, incluyendo'l [[Senáu Romanu|Senáu]] y les asamblees. Polo xeneral, nun puede describise a los emperadores como gobernantes ''[[de iure]]''. Oficialmente, el cargu d'emperador yera consideráu como'l "primeru ente iguales" (''primus inter pares''), y munchos d'ellos nun aportaron a gobernantes ''[[de facto]]'', sinón que frecuentemente fueron simples testaferros de poderosos [[burócrata|burócrates]], funcionarios, muyeres y xenerales. == Ver tamién == * [[República Romana]] * [[Imperiu romanu]] * [[Llista d'emperadores romanos]] * [[Imperiu bizantín]] * [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Roman emperors|Emperador romanu}} * [http://www.cervantesvirtual.com/portal/Antigua/roma_txt11.shtml#roma54 Cervantes Virtual - Antigua] - Ceremonia de deificación de los emperadores romanos. * [https://www.alda.com.ng/ Best Online publication on Salaries, Education and University Acceptance Rate] {{Webarchive|url=https://alda.com.ng |date=2022-08-28 }} - Cronología de los emperadores del Alto Imperio. * [http://www.emerita-augusta.net/html/emperadores.html Emérita augusta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427010224/http://www.emerita-augusta.net/html/emperadores.html |date=2010-04-27 }} - Los emperadores romanos en sus monedas. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Emperadores de la Roma antigua| ]] 255s68ma9g4wknv9c7k6x4mo3v62d7j 4499264 4499263 2026-06-08T03:01:39Z Limotecariu 735 /* Enllaces esternos */ 4499264 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220324165807}} {{ficha de cargu políticu}} '''Emperador romanu''' ye'l términu utilizáu polos [[historiador]]es pa referise a los gobernantes del [[Imperiu romanu]] tres el final de la [[República romana]]. Na [[antigua Roma]] nun esistía'l títulu d'''Emperador Romanu'', siendo esti más bien una abreviatura práutica pa una complicada xunta de cargos y poderes. A pesar de la popularidá actual del títulu, el primeru n'ostentalo realmente foi [[Miguel I Rangabé]] a principios del [[sieglu IX]], faciéndose llamar ''Basileus Rhomaion'' ("[[Emperador]] de los romanos"). Hai que tener en cuenta que naquella dómina'l significáu de ''Basileus'' camudara de "soberanu" a "emperador". Tampoco esistía nengún títulu o rangu análogu al títulu d'Emperador, sinón que tolos títulos asociaos tradicionalmente al emperador teníen el so orixe na dómina republicana. El discutiniu sobre los emperadores romanos ta influyíu en gran midida pol puntu de vista editorial de los historiadores. Los mesmos romanos nun compartíen el modernu conceutu [[monarquía|monárquicu]] de "Imperiu" y "Emperador". A lo llargo de la historia, l'Imperiu Romanu caltuvo toles instituciones polítiques y les tradiciones de la República Romana, incluyendo'l [[Senáu Romanu|Senáu]] y les asamblees. Polo xeneral, nun puede describise a los emperadores como gobernantes ''[[de iure]]''. Oficialmente, el cargu d'emperador yera consideráu como'l "primeru ente iguales" (''primus inter pares''), y munchos d'ellos nun aportaron a gobernantes ''[[de facto]]'', sinón que frecuentemente fueron simples testaferros de poderosos [[burócrata|burócrates]], funcionarios, muyeres y xenerales. == Ver tamién == * [[República Romana]] * [[Imperiu romanu]] * [[Llista d'emperadores romanos]] * [[Imperiu bizantín]] * [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Roman emperors|Emperador romanu}} * [http://www.cervantesvirtual.com/portal/Antigua/roma_txt11.shtml#roma54 Cervantes Virtual - Antigua] - Ceremonia de deificación de los emperadores romanos. * [http://www.emerita-augusta.net/html/emperadores.html Emérita augusta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427010224/http://www.emerita-augusta.net/html/emperadores.html |date=2010-04-27 }} - Los emperadores romanos en sus monedas. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Emperadores de la Roma antigua| ]] nbp3bpxdk4g4wvhi9w7kjmpnr2ryg7b 0 32400 4499269 4417087 2026-06-08T03:23:51Z Limotecariu 735 4499269 wikitext text/x-wiki {{dixebra}} '''Llucha''' fai referencia a dellos artículos: == Sinónimos == *'''Llucha''' xeneralmente refierse a un [[combate]]. == En política == === Esfuerciu pa resolver un conflictu === * '''[[Llucha de clases]]''', teoría qu'esplica la esistencia de conflictos sociales como la resultancia d'un supuestu conflictu central o antagonismu inherente ente los intereses de distintes clases sociales. ==== La llucha como movimientu ==== * '''Llucha obrera''' o [[movimientu obreru]], movimientu social. * '''Llucha política''' o [[movimientu políticu]], movimientu social qu'opera nel área política. * '''Llucha social''' o [[movimientu social]], agrupación non formal d'individuos o organizaciones dedicada a cuestiones socio-polítiques y que tien como finalidá'l cambéu social. === Partíos o movimientos políticos === ==== En Francia ==== * '''[[Llucha Obrera]]''', un partíu políticu d'estrema esquierda. * '''[[Llucha Occitana]]''', un grupu minoritariu d'intelectuales, estudiantes y sindicalistes agrarios, ideolóxicamente d'esquierda revolucionaria, autonomista y socialista. ==== N'España ==== * '''[[En Llucha]]''', una organización marxista revolucionaria. * '''[[Llucha Internacionalista]]''', un partíu políticu de calter marxista y trotskista. ==== En Grecia ==== * '''[[Llucha Revolucionaria]]''', una organización terrorista d'estrema esquierda. === Movimientos sociales === ==== Movimientos contra determinaes enfermedaes ==== * '''[[Llucha contra'l cáncer]]'''. * '''[[Llucha contra'l sida]]'''. == Persones == * '''[[Lucha Reyes (cantante mexicana)]]''' (1906-1944), conocida como «La Reina del Cantar» y «La Reina del Mariachi». * '''[[Lucha Reyes (cantante peruana)]]''' (1936-1973), tamién conocida como «La Morena d'Oru de Perú». * '''[[Lucha Villa]]''' (n. 1936), cantante mexicana del xéneru rancheru, amás de reconocida actriz. == Eventos históricos == * '''[[Llucha de Puertos]]''', serie de enfrenamientos ente la oligarquía comerciante bonaerense y la montevideana pol predominiu comercial cola aspiración a controlar les víes comerciales del territoriu d'El Ríu de la Plata. * '''[[Llucha de les muyeres Igbo]]''', fenómenu históricu nixerianu. * '''[[Llucha contra bandíos]]''', acontecimientu históricu que tuvo llugar en Cuba y que duró de 1960 a 1966. == Deportes == * '''[[Llucha (deporte)]]''', deporte de combate milenariu, nel cual cada lluchador intenta ganar al so rival ensin l'usu de golpes. Esisten trés distintes variedaes: ** '''[[Llucha llibre olímpica]]''' o llucha llibre deportiva, na que puede utilizase viviegamente les piernes nel ataque, según atacar les piernes del rival. ** '''[[Llucha grecorromana]]''', que prohibe l'usu activu de les piernes nel ataque, según atacar les piernes del rival. ** '''[[Llucha llibre profesional]]''', modalidá d'espectáculu deportivu que combina disciplines de combate y artes escéniques, basándose nelles pa representar combates cuerpu a cuerpu predeterminados. *** '''[[Llucha llibre mexicana]]''', versión de la llucha llibre profesional que se practica en Méxicu, carauterizada por el so estilu de preses a ras de lona y llances aéreos. * '''[[Llucha tradicional]]''', distintos estilos de lluches propios de cada país o rexón y que tán rellacionaos cola cultura propia d'un pueblu. == Amás == * '''[[Videoxuegu de llucha]]''' o d'engarradiella, cualquier videoxuegu que se basa en remanar un personaxe peleador, yá sía dando golpes, usando poderes máxicos o aplicando «llaves» (preses). * '''[[Llucha ente parientes]]''', nel universu imaxinariu del escritor J. R. R. Tolkien, la guerra civil dada nel reinu de Gondor ente los años 1432 y 1448 de la Tercer Edá del Sol. * '''El club de la llucha''', ''[[Fight Club (novela)]]'', la primer novela del escritor Chuck Palahniuk. * '''El club de la llucha''' o de la engarradiella, ''[[Fight Club]]'', película de 1999 del direutor David Fincher basada na novela homónima. * '''''[[Llucha (periódicu)|Llucha]]''''', diariu editáu en Teruel mientres la Dictadura franquista. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikcionariu|llucha}} {{Tradubot|Lucha}} {{control d'autoridaes}} a7zd8r6mi69bml1v0d66elirbmgi6eg 0 34789 4499266 4378940 2026-06-08T03:13:37Z Limotecariu 735 4499266 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250623134857}} [[file:Dialectos del Español en el Cono Sur de América.PNG|thumb|right|270px|El [[castellanu]] n'[[América del Sur]].]] El castellanu de [[Chile]] ye un dialeutu deriváu del [[castellanu]] [[España|español]]. Tien influencia del castellanu d'El Ríu de la Plata, quechua, mapudungún, castellanu andín y castellanu de [[Chiloé]]. == Exemplu == * '''Al aguaite, A la ñoña, Al tiro, ¿Cachái?, Bacán, Humita, Hacer la pata'''. == Ver tamién == * [[Chile]] * [[Castellanu]] == Bibliografía == * Lipski, John M. (1994). ''Latin American Spanish''. Essex, England: Longman Group Limited. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Category:Chilean Spanish|Dialeutu Castellanu de Chile}} * [http://www.mainframe.cl/diccionario/diccionario.php? ''Diccionario de Modismos Chilenos'' - Comprehensive "Dictionary of Chilean Terms"] {{es}} * [http://www.contactchile.cl/en/chile-chilenianisms.php Contact Chile Chilean Spanish - short guide to Chilean Spanish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112140209/http://www.contactchile.cl/en/chile-chilenianisms.php |date=2006-01-12 }} {{en}} {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Chile]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Chile]] mdsbjpguyz8052fyk1ly22m0hdw2yxk 10 35338 4499377 4379169 2026-06-08T10:25:52Z CommonsDelinker 488 Replacing Flag_of_Peru_(war).svg with [[File:State_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the war flag, this is the State flag [ht 4499377 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|amosar xeodatos</noinclude>}}} | alies = Perú | bandera alies = Flag of Peru.svg | bandera alies-estáu = Flag of Peru (state).svg | bandera alies-guerra = State flag of Peru.svg | bandera alies-naval = Naval Jack of Peru.svg | bandera alies-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg | bandera alies-1820 = Flag of Peru (1821-1822).svg | bandera alies-1822a = Flag of Peru (1822).svg | bandera alies-1822b = Flag of Peru (1822–1825).svg | bandera alies-fuerza aérea = Flag of the Peruvian Air Force.svg | enlace alies-naval = Marina de Guerra del Perú | enlace alies-fuerza aérea = Fuerza Aérea del Perú | tamañu = {{{tamañu|}}} | nome = {{{nome|}}} | alt = Bandera del Perú | variante = {{{variante|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | var1 = 1820 | var2 = 1822a | var3 = 1822b | var4 = 1825 | var5 = estáu | var6 = guerra | redir1 = PER </noinclude> }}<noinclude> [[Categoría:Wikipedia:Plantíes de xeodatos por estáu|Perú]] [[Categoría:Wikipedia:Plantíes de xeodatos d'América|Perú]] </noinclude> lq5wfuk6wuggws0iy3744fz1smzkm50 10 35342 4499381 4410161 2026-06-08T10:48:41Z CommonsDelinker 488 Replacing Naval_Jack_of_Greece.svg with [[File:Naval_jack_of_Greece.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]). 4499381 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|amosar xeodatos</noinclude>}}} | alies = Grecia | bandera alies = Flag of Greece.svg | bandera alies-otomanu = Flag of Ottoman Greece.svg | bandera alies-1769 = Greek Revolution flag.svg | bandera alies-1821 = Greek Independence 1821.svg | bandera alies-vieya = Flag of Greece (1822-1978).svg | bandera alies-real = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg | bandera alies-1833 = State Flag of Greece (1833-1858).svg | bandera alies-1858 = State Flag of Greece (1858-1862).svg | bandera alies-1863 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg | bandera alies-1924 = State Flag of the Republic of Greece (1924-1935).png | bandera alies-1935 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | bandera alies-1970 = Flag of Greece (1970–1975).svg | bandera alies-marinareal = Naval Ensign of Kingdom of Greece.svg | bandera alies-marinareal2 = Naval Ensign of Greece (1833-1858).svg | bandera alies-naval = Naval jack of Greece.svg | enllaz alies-naval = Armada Griega | bandera alies-navalreal =Naval Jack of Kingdom of Greece.svg | enllaz alies-navalreal = Real Marina griega | bandera alies-fuerza aérea = Roundel of Greece.svg | enllaz alies-fuerza aérea = Fuerza Aérea Helénica | tamañu = {{{tamañu|}}} | nome = {{{nome|}}} | variante = {{{variante|}}} | altlink = {{{altlink|}}} <noinclude> | var1 = otomanu | var2 = 1769 | var3 = 1821 | var4 = vieya | var5 = real | var6 = 1833 | var7 = 1858 | var8 = 1863 | var9 = 1924 | var10 = 1935 | var11 = 1970 | var12 = marinareal | var13 = marinareal2 | var14 = navalreal | redir1 = GRC | redir2 = GRE | rellacionáu1 = Imperiu bizantín </noinclude> }}<noinclude>[[Categoría:Wikipedia:Plantíes de xeodatos por estáu|Grecia]][[Categoría:Wikipedia:Plantíes de xeodatos d'Europa|Grecia]]</noinclude> ies9olm97jplzx9p894f9d4knpmqh8b 0 58201 4499302 4478469 2026-06-08T03:46:10Z Limotecariu 735 4499302 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Viggo Mortensen}} {{persona}} '''Viggo Peter Mortensen''' {{nym}} ye un [[actuación|actor]] de [[cine]] d'[[Estaos Xuníos]], d'ascendencia [[Dinamarca|danesa]] y residente mientres la so infancia en [[Venezuela]] y [[Arxentina]], razón pola que fala [[idioma español|español]]. Tamién exerz como [[poeta]], [[músicu]], [[fotógrafu]] y [[Pintor (artista)|pintor]]. Los sos papeles más conocíos como actor son los del [[dúnedain|dúnadan]] [[Aragorn]] na [[Triloxía cinematográfica d'El Señor de los Aniellos|triloxía cinematográfica de ''El Señor de los Aniellos'']] de [[Peter Jackson]], Tom Stall en ''[[A History of Violence (película)|A History of Violence]]'' de [[David Cronenberg]], «The Man» en ''[[The Road]]'' de [[John Hillcoat]], el [[Diego Alatriste y Tenorio|Capitán]] en ''[[Alatriste]]'' d'[[Agustín Díaz Yanes]], y en particular el de Nikolai Luzhin en ''[[Eastern Promises]]'', trabayu pol que foi nomáu al [[Premios Óscar|Óscar]]. == Primeros años == Viggo nació nel [[Lower East Side]] de [[Manhattan]], el 20 d'ochobre de 1958. El so padre yera [[Dinamarca|danés]] y la so madre d'[[Estaos Xuníos]] —el so güelu maternu yera de [[Nueva Escocia]] ([[Canadá]]) y la so güela materna de [[Nueva Inglaterra]] (Estaos Xuníos)—. La pareya conociérase en [[Noruega]] y casáronse en [[Holanda]], nuna ceremonia [[Ilesia luterana|luterana]]. A pesar de qu'en Dinamarca la so familia paterna yera ganadera, el so padre dedicar a los negocios y, cola esperanza de faer fortuna, en [[1960]] treslladóse cola so familia (Viggo tien dos hermanos más mozos) a [[América del Sur]]. La familia mover ente [[Buenos Aires]], n'[[Arxentina]], y [[Venezuela]], pasando de cutiu les vacaciones de vuelta en Dinamarca, na granxa familiar Mortensen. La familia asitióse finalmente n'Arxentina, onde Mortensen vivió hasta los 11 años, nel [[provincia del Chaco|Chaco]], Buenos Aires y [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Cuando tenía 6 ó 7 años, Viggo empezó a escribir el so primeres «cuentitos curtios». Ellí aprendió'l [[idioma español]] con acentu [[dialectu d'El Ríu de la Plata|d'El Ríu de la Plata]]. Tres el divorciu de los sos padres tornó a Nueva York cola so madre y los sos dos hermanos. Ellí graduóse en Política y Español na [[Universidá de Saint Lawrence]] en [[1980]]. Tres dos años nos que vivió en Dinamarca ensin decidir entá la so carrera profesional, tornó a Manhattan pa finalmente estudiar interpretación nel [[Warren Robertson's Theatre Workshop]]. Dedicó unos cuantos años al teatru, primero en Nueva York y más tarde en [[Los Angeles]], onde gracies a la so interpretación na obra ''[[Bent (obra de teatru)|Bent]]'' recibió'l [[Dramalogue Critics' Award]]. == Carrera cinematográfica == [[Ficheru:ViggoMortensen.jpg|thumb|175px|left|Viggo Mortensen na ceremonia d'estrenu de ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' en [[Wellington (Nueva Zelanda)|Wellington]] ([[Nueva Zelanda]]), el 1 d'avientu de [[Cine en 2001|2001]].]] Empezó la so carrera cinematográfica cola so interpretación d'un granxeru ''[[amish]]'' na película ''[[Witness]]'', onde apaecía xunto a [[Harrison Ford]]. Gracies a ésti y a los sos siguientes proyeutos foi faciéndose un llugar nel mundu del cine, asina-y lo pudo ver en películes como ''[[The Indian Runner]]''), empobinada y escrita por [[Sean Penn]]; ''[[Carlito's Way]]'', de [[Brian De Palma]]; y ''[[Crimson Tide]]'', dirixida por [[Tony Scott]] y protagonizada por [[Denzel Washington]] y [[Gene Hackman]]. Adulces la so cara empezó a volvese más familiar ente'l públicu por cuenta de los sos papeles en películes xunto a actores de la talla de [[Michael Douglas]] y [[Gwyneth Paltrow]] en ''[[Un crime perfectu]]'', [[Demi Moore]] en ''[[G.I. Jane]]'' o [[Nicole Kidman]] en ''[[The Portrait Of a Lady (película)|The Portrait Of a Lady]]''. En [[1995]] rodó n'[[cine español|España]] el ''[[Suspensu|thriller]]'' ''[[Gimlet (película)|Gimlet]]'' xunto a [[Ángela Molina]] y nel añu 1997 la película ''[[La pistola de mi hermano]]'' del escritor y direutor [[Ray Loriga]]. Pero nun foi hasta [[Cine en 1997|1997]] cuando-y llegó'l so gran oportunidá al recibir la ufierta del realizador [[Nueva Zelanda|neozelandés]] [[Peter Jackson]] pa trabayar nel proyeutu que camudaría'l destín de la so carrera profesional. A pesar de que Mortensen de primeres duldó n'aceptar el papel d'[[Aragorn]] na [[Triloxía cinematográfica d'El Señor de los Aniellos|triloxía cinematográfica de ''El Señor de los Aniellos'']], el so fíu, un fiel siguidor de la obra de [[J. R. R. Tolkien]], convencer por que participara nella. Mientres los dos años de rodaxe, arreyóse tantu col personaxe qu'ayudó a diseñar el traxe que llevaría puestu na película y tomó-y tanto ciñu al caballu col que trabayó y que montaba nes sos hores llibres, que terminó per mercar lo. L'estrenu mundial de ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' el [[19 d'avientu]] de [[Cine en 2001|2001]] marcó un enantes y un dempués na historia del cine y caltuvo a millones d'espectadores en fierros añu tres d'añu hasta que'l [[17 d'avientu]] de [[Cine en 2003|2003]] estrenóse la última entrega de la triloxía de Tolkien. Llogró una gran reconocencia per parte de la crítica y un entusiasta acoyimientu de los siguidores del llibru, yá que representaba fielmente el perfil del personaxe. [[Ficheru:ViggoMortensen08TIFF.jpg|thumb|200px|Viggo Mortensen nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]] de [[Cine en 2008|2008]].]] Tres la so consagración nel estrellalgu con ''El Señor de los Aniellos'' consiguió'l so primer papel como actor protagonista na película ''[[Hidalgo: océanos de fueu]]'', de [[Joe Johnston]], basada na historia real del caballeru [[Frank T. Hopkins]]. Tamién se encariñó y mercó el caballu que montó nesta película. Darréu llogró otru papel protagonista na película de [[David Cronenberg]] ''[[A History of Violence (película)|A History of Violence]]'', xunto a [[Maria Bello]], [[Ed Harris]] y [[William Hurt]], ente otros. [[Ficheru:On the road Cannes 2012.jpg|thumb|175px|left|[[Kristen Stewart]], Viggo Mortensen y [[Kirsten Dunst]] na promoción de "[[On the Road (película)|On the Road]]" nel [[Festival de Cannes 2012|Festival de Cannes del 2012]].]] Mientres [[Cine en 2006|2006]] rodó n'[[España]] ''[[Alatriste]]'', d'[[Agustín Díaz Yanes]], que rellata les aventures del [[Diego Alatriste y Tenorio|Capitán Alatriste]], personaxe lliterariu creáu pol periodista [[Cartaxena (España)|cartagenero]] [[Arturo Pérez-Reverte]]. Nella vuelve repitir como protagonista, amás de faer gala del so dominiu del español, esta vegada con acentu [[Provincia de Llión|lleonés]]. Pa ello, l'actor prauticó nos pueblos del monte lleonés, concretamente nel valle del [[Curueño]], onde tuvo perfeccionando la so fala al traviés del contautu colos paisanos. La so vinculación con [[Llión (España)|Llión]] y la so provincia foi tan estrecha que tanto'l [[Conceyu de Llión|Conceyu de la capital]] como la [[Diputación Provincial de Llión|Diputación Provincial]] quixeron reconocer los sos méritos por llevar el nome de Llión per tol mundu, concediéndo-y les Medayes d'Oru de la Provincia y de la Ciudá de Llión. Dambos gallardones, máximes distinciones concedíes por dos tales instituciones, fueron recoyíes pol actor nun actu que tuvo llugar en Llión el [[13 d'ochobre]] de [[2006]]. Nel so trabayu de [[Cine en 2007|2007]], ''[[Eastern Promises]]'', tamién del direutor David Cronenberg, Viggo encarna'l papel d'un mafiosu rusu que'l so camín cruciar col d'una muyer inocente ([[Naomi Watts]]) que de forma accidental esplora nel pasáu d'una nueva, pa depués afayar qu'ésta taba rellacionada cola [[mafia rusa]]. En [[2008]] estrénense los sos trabayos ''[[Appaloosa (película)|Appaloosa]]'' y ''[[Good (película)|Good]]'', y en [[Cine en 2009|2009]] estrena con gran ésitu ''[[The Road]]''. En [[Cine en 2010|2010]] collaboró nuevamente con David Cronenberg na película ''[[A Dangerous Method]]'' (estrenada en [[Cine en 2011|2011]]), adautación al cine de la obra de teatru de 2002 de [[Christopher Hampton]] titulada ''[[The Talking Cure]]''. El so argumentu pivota alredor de les rellaciones profesional y afeutivu surdíes ente [[Sabina Spielrein]] ([[Keira Knightley]]), [[Carl Gustav Jung]] ([[Michael Fassbender]]) y [[Sigmund Freud]]. Va Ser Mortensen quien va terminar dando vida al creador del [[psicoanálisis]] al reemplazar al actor [[Christoph Waltz]], quien por problemes d'axenda pol so contratu pa ''[[Water for Elephants]]'' con [[Robert Pattinson]] y [[Reese Witherspoon]], nun va poder trabayar na película.<ref>{{cita web |url=http://www.elseptimoarte.net/primer-güeyada-a-la cinta-de-cronenberg--a-dangerous-method--8586.html |títulu=Primer güeyada a la cinta de Cronenberg, 'A Dangerous Method' |fechaaccesu=6 de xunetu de 2010 |autor= |fecha= |editorial= |idioma= |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=llE8T26chLU |títulu=''A Dangerous Method'', trailer oficial en castellán |fechaaccesu=26 de payares de 2011 |autor= |fecha= |editorial= |idioma= |cita= }}</ref> Desmiéntense asina los rumores alrodiu de la so presunta retirada del mundu del cine. En [[2011]] Viggo protagonizó'l so primer filme arxentín, el ''thriller'' ''[[Toos tenemos un plan]]''<ref>{{cita web |url=http://www.abcguionistas.com/noticias/guión/11111111111111111111111111111116dc/viggo-mortensen-protagonizara-toos-tenemos-un plan-guión-ganador-del-premio-xunetu-alejandro.html |títulu=Viggo Mortensen va protagonizar ''Toos tenemos un plan'', guión ganador del Premiu Julio Alejandro |fechaaccesu=agostu de 2010 }}</ref> empobináu por Ana Piterbarg y producíu por Mariela Besuievski, Vanessa Ragone, Gerardo Herrero y [[Axel Kuschevatzky]].<ref>{{cita web|url=http://www.lacosacine.com/component/k2/item/1588-viggo-mortensen-díxo-y non-a-la-nueva-superman.html|títulu=Viggo Mortensen díxo-y NON a la nueva ''Superman''|fechaaccesu=10 de setiembre de 2011}}</ref> La película estrenar al añu siguiente. Amás, volvió al teatru, interpretando en [[Madrid]] la obra d'[[Ariel Dorfman]] ''Purgatoriu''.<ref>{{cita web|url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Viggo/Mortensen/vuelve/teatro/Carme/Elias/obra/capacidá/perdon/elpepucul/20111031elpepucul_4/Tes|títulu=Viggo Mortensen vuelve al teatru con Carme Elias nuna obra sobre la capacidá de perdón|obra=[[El País]]|fechaaccesu=23 de payares de 2011}}</ref> En 2012 tamién protagonizó la película "[[On the Road (película)|On the Road]]" la cual ye una adautación al cine de la novela de [[Jack Kerouac]] del mesmu nome, dirixida por [[Walter Salles]] y estrenada nesi añu. La historia ta basada nos años que Kerouac pasó viaxando per América na década de 1940 al pie del so amigu [[Neal Cassady]] y otres figures como [[William S. Burroughs]] y [[Allen Ginsberg]]. La película foi proyeutada y escoyida pa competir pola [[Palma d'Oru]] nel [[Festival de Cannes 2012]].<ref name="Official Selection">{{cita web |url=http://www.festival-cannes.fr/en/article/58878.html |títulu=2012 Official Selection |fechaaccesu=19 d'abril de 2012 |obra=Cannes}}</ref><ref name="timeout">{{cita web |url=http://www.timeout.com/london/feature/2547/cannes-film-festival-2012-line-up-announced |títulu=Cannes Film Festival 2012 line-up announced |fechaaccesu=19 d'abril de 2012 |obra=timeout |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121220123336/http://www.timeout.com/london/feature/2547/cannes-film-festival-2012-line-up-announced |fechaarchivu=2012-12-20 }}</ref> == Artista polifacéticu == Puede calificáse-y como un artista polifacéticu, yá que, amás de trabayar como actor, tamién se dedica al mundu de la [[poesía]], la [[fotografía]], la [[música]] y la [[pintura]]. Ye dueñu de la editorial [[Perceval Press]], na cual publicó los sos llibros de poesía y fotografía. Una de les sos hestories más populares ye ''[[Coincidence of Memory]]''. Nel terrén musical dedicar al ''[[jazz]]'' ya incluyó en dalgunos de los sos discos fragmentos nos qu'él mesmu llee la so poesía. Tamién figuró na [[Banda sonora d'The Lord of the Rings: The Return of the King|banda sonora orixinal de ''The Lord of the Rings: The Return of the King'']], onde compunxo la música de «[[Aragorn's Coronation]]» y cantó los versos escritos por Tolkien. No que respecta al mundu de la pintura, dedicar al [[arte astracto]], incluyendo en dalgunes causes fragmentos de los sos poemes. Les sos obres fueron espuestes en delles galeríes d'arte alredor de tol mundu. Inclusive, na película ''Un crime perfectu'' apaecen dalgunos de los sos cuadros nel estudiu de David Shaw, l'artista al que da vida. == Vida personal == [[Ficheru:Viggo Mortensen Venice09.jpg|150px|thumb|upright|Viggo Mortensen nel [[Festival Internacional de Cine de Venecia]] del 2009.]] Al respective de la so vida privada, tuvo casáu con [[Exene Cervenka]], cantante del grupu ''[[punk]]'' [[X (banda)|X]], con quien tuvo a Henry Blake en [[1989]]. Tres el divorciu de la pareya, la custodia del so únicu fíu quedó compartida. En [[2010]] los medios espublizaron la so rellación cola actriz española [[Ariadna Gil]], compañera de repartu en ''[[Alatriste]]'' y en ''[[Appaloosa (película)|Appaloosa]]''.<ref>{{cita web | url = http://www.20minutos.es/noticia/869027/0/vigo/mortensen/ariadna/ | títulu = Viggo Mortensen y Ariadna Gil pasien el so amor peles cais de Madrid | editorial = [[20 minutos]] | fecha = 11 de payares de 2010 | fechaaccesu = 11 de payares de 2010 }}</ref> Dambos moren anguaño en Madrid.<ref>[http://www.lavozlibre.com/noticias/ampliar/32058/undefined Ariadna Gil y Viggo Mortensen: amor a la primer vista]</ref> === Pasión pol fútbol === Mientres la so infancia n'[[Arxentina]], Viggo volvióse aficionáu del [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro]], polo que, según el mesmu actor, nun se pierde nengunu de los partíos per televisión y asisti al estadiu d'esti club cada vegada que visita l'Arxentina. Ye llamáu cariñosamente «Guido» Mortensen polos fanáticos del club, depués de que l'ídolu azulgrana» (llamatu col que se conoz al club arxentín), [[Héctor Veira|Héctor ''Bambino'' Veira]], asina lo bautizara mientres una entrevista televisiva. Mortensen foi nomáu embaxador azulgrana pol club San Lorenzo. Na celebración de la institución centenaria, añu [[2008]], Viggo confesó que'l so mayor arguyu ye ser hincha de San Lorenzo.<ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2008/04/01/noticia_0017.html Viggo Mortensen festexó'l centenariu de San Lorenzo]</ref> Davezu puede trátelo llevando consigo dalgún oxetu rellacionáu col equipu, yá sea una pulsera, un colgante o cualesquier otru elementu que combine los colores colorao y azul. Nel programa de [[Mario Pergolini]] en radio [[Vorterix]], Viggo Mortensen confesó que mientres el rodaxe de la triloxía de ''El Señor de los Aniellos'' usó mientres munches escenes debaxo del vestuariu de les películes la camiseta de [[Alberto Federico Acosta|Beto Acosta]], ex-xugador de San Lorenzo.<ref name="Vorterix">{{Cita web |url=http://www.vorterix.com/home/de-copes-con-viggo-mortensen_81263 |títulu=De copes con Viggo Mortensen - Entrevista en Radio Vorterix |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201029065714/https://www.vorterix.com/home/de-copes-con-viggo-mortensen_81263 |fechaarchivu=2020-10-29 }}</ref> Amás, nesa mesma entrevista, confesó que manipolió a los [[Diseñu de vestuario|diseñadores de vestuariu]] pa que parte del d'él tuviera los colores azul y grana.<ref name="Vorterix" /> Na fiesta posterior a la ceremonia de [[Premiu Óscar de 2007|la 80ª entrega]] de los [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] pudo fotografiase al actor, xunto a [[Cate Blanchett]], cola camiseta del equipu arxentín; como asina tamién con [[David Cronenberg]] cuando presentaben ''[[Eastern Promises]]''; y en munches otres variaes ocasiones. == Filmografía == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu ! Títulu ! Rol |- | [[1985]] | ''[[Witness]]'' | Moisés Hochleitner |- | [[1987]] | ''[[Salvation (película)|Salvation]]'' | Jerome Stample |- | rowspan="2" | [[1988]] | ''[[Prison (película)|Prison]]'' | Burke/Forsythe Electrocution |- | ''[[Mozos encesos]]'' | Green |- | rowspan="5" | [[1990]] | ''[[Once in a Blue Moon]]'' | Desconocíu |- | ''[[Tripwire]]'' | Hans |- | ''[[Leatherface: Texas Chainsaw Massacre III]]'' | Eddie ''Tex'' Sawyer |- | ''[[La piel que relluma]]'' | Cameron Dove |- | ''[[Desacobardaos foraxíos]]'' | John W. Poe |- | [[1991]] | ''[[The Indian Runner]]'' | Frank Roberts |- | rowspan="4" | [[1993]] | ''[[Boiling Point]]'' | Ronnie |- | ''[[Ruby Cairo]]'' | John Y. ''Johnny'' Faru |- | ''[[Carlito's Way]]'' | Lalin |- | ''[[The Young Americans]]'' | Carl Frazer |- | rowspan="4" | [[1994]] | ''[[The Crew]]'' | Phillip |- | ''[[Floundering]]'' | Home ensin llar |- | ''[[Gospel According to Harry]]'' | Wes |- | ''[[American Yakuza]]'' | Nick Davis/David Brandt |- | rowspan="5" | [[1995]] | ''[[Gimlet (película)|Gimlet]]'' | Home |- | ''[[La pasión de Darkly Noon]]'' | Clay |- | ''[[Crimson Tide (película)|Crimson Tide]]'' | Teniente Peter Ince |- | ''[[Terciopelu Negru, traxe pantalón]]'' | Junkie |- | ''[[The Prophecy]]'' | [[Lucifer]] |- | rowspan="3" | [[1996]] | ''[[Albino Alligator]] '' | Foucard |- | ''[[Daylight (película)|Daylight]]'' | Roy Nord |- | ''[[The Portrait Of a Lady (película)|The Portrait Of a Lady]]'' | Caspar Goodwood |- | rowspan="3" | [[1997]] | ''[[Vanishing Point]]'' | Jimmy Kowalski |- | ''[[G.I. Jane]]'' | Xefe de comando John James ''Jack'' Urgayle |- | ''[[La pistola de mi hermano]]'' | Juanito |- | rowspan="2" | [[1998]] | ''[[Un crime perfectu]]'' | David Shaw |- | ''[[Psycho (película de 1998)|Psycho]]'' | Sam Loomis |- | [[1999]] | ''[[A Walk on the Moon|La tentación]]'' | Walker Jerome |- | [[2000]] | ''[[28 díes]]'' | Eddie Boone |- | [[2001]] | ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' | rowspan="3"|[[Aragorn]] |- | [[2002]] | ''[[The Lord of the Rings: The Two Towers]]'' |- | [[2003]] | ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' |- | [[2004]] | ''[[Hidalgo: océanos de fueu]]'' | [[Frank T. Hopkins]] |- | [[2005]] | ''[[A History of Violence (película)|Una historia de violencia]]'' | Tom Stall/Joey Cusack |- | [[2006]] | ''[[Alatriste]]'' | [[Diego Alatriste y Tenorio]] |- | [[2007]] | ''[[Eastern Promises]]'' | Nikolai Luzhin |- | rowspan="3" | [[2008]] | ''[[El camín del cóndor]]'' | Narrador |- | ''[[Appaloosa (película)|Appaloosa]]'' | Everett Hitch |- | ''[[Good (película)|Good]]'' | John Halder |- | [[2009]] | ''[[La carretera (película)|The Road]]'' | L'home |- | [[2011]] | ''[[A Dangerous Method]]'' | [[Sigmund Freud]] |- |rowspan="3" | [[2012]] | ''[[On the Road (película)|On the Road]]'' | [[William S. Burroughs|Old Bull Llee]] |- | ''[[El destín del Lukong]]'' | Él mesmu |- | ''[[Toos tenemos un plan]]'' | Agustín/Pedro |- | [[2014]] | ''[[The Two Faces of January]]'' | Chester Macfarland |- | [[2014]] | ''[[Jauja (película)|Jauja]]'' | Gunnar Dinesen |- | [[2014]] | ''[[Loin des hommes]]'' | Daru |} == Discografía == L'actor tamién collaboró col virtuosu pero un tanto excéntrico guitarrista [[Buckethead]]. * [[1 de xineru]] de [[1999]] - One Less Thing to Worry About * [[1 de xineru]] de [[1999]] - The Other Parade * [[1 de payares]] de [[1999]] - One Man's Meat * [[2003]] - Pandemoniumfromamerica * [[2004]] - Please Tomorrow * [[27 de setiembre]] de [[2005]] - Intelligence Failure == Bibliografía == * ''The Horse is Good'' (2004) * ''Miyelo'' (2003) * ''Un buecu nel sol'' (2003) * ''45301'' (2003) * ''Mo Te Upoko-o-te-ika/For Wellington'' (2003) * ''Coincidence of Memory'' (2002) * ''Sign Language'' (2002) * ''Hole in the Sun'' (2002) * ''Errant Vini'' (2000) * ''Recent Forgeries'' (1998) * ''Ten last night'' (1993) == Premios == === [[Premios Óscar|Óscar]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película/Serie''' || '''Resultancia''' |- |2007||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Eastern Promises]]''||Candidatu |- |} === [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- | 2011 || [[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]] || ''[[A Dangerous Method]]'' || Candidatu |- | 2007||[[Globu d'Oru al meyor actor - Drama|Meyor actor - Drama]]||''[[Eastern Promises]]''||Candidatu |- |} === [[Premios BAFTA]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |2007||[[BAFTA al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Eastern Promises]]''||Candidatu |- |} === [[Premios del Sindicatu d'Actores]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |2007||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor protagonista|Meyor actor]]||''[[Eastern Promises]]''||Candidatu |- |'''2003'''||'''[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]]'''||'''''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'''''||'''Ganador''' |- |2002||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]]||''[[The Lord of the Rings: The Two Towers]]''||Candidatu |- |2001||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]]||''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]''||Candidatu |- |} === [[Satellite Awards]]<ref>[http://www.pressacademy.com/ Satellite Awards]</ref> === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |2011||Meyor actor de repartu - película|| ''[[A Dangerous Method]]''||Nomáu |- |'''2007'''||'''Meyor Actor - Drama'''||'''''[[Eastern Promises]]'''''||'''Ganador''' |- |2005||Meyor Actor - Drama||''[[A History of Violence]]''||Nomáu |- |} === [[Premios Goya]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- | [[XXI edición de los Premios Goya|2006]] || [[Premiu Goya a la meyor interpretación masculina protagonista|Meyor interpretación masculina protagonista]] || ''[[Alatriste]]'' || Nomáu |- |} ;[[Festival de Cine de Sitges]] {| class=wikitable |- ! Añu || Categoría || Resultáu |- | [[Sitges film festival 2009|2009]] || [[Gran Premiu Honoríficu]] || style="background: #ddffdd"|Receptor |- |} === [[Fotogrames de Plata]] === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Anu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |[[Fotogrames de Plata 2011|2011]]||[[Fotogrames de Plata al meyor actor de teatru|Meyor actor de teatru]]||[[Purgatoriu (teatru)|Purgatoriu]]||Nomáu |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat|Viggo Mortensen}} * {{IMDb nome|id=0001557|name=Viggo Mortensen}} * [https://www.youtube.com/watch?v=8BxSu-QOEHo Entrevista a Viggo Mortenesen] {{NF|1958||Mortensen, Viggo}} [[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Persones de Manhattan]] [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] qplx2dm87r8jiscb9o7kpenyhmr26jq 0 64500 4499323 4311324 2026-06-08T04:00:32Z Limotecariu 735 4499323 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Cecropia adenopus}} {{Ficha de taxón | Ambay | regnum = [[Arbor]] | divisio = | classis = | ordo = | familia = [[Cecropiaceae]] | genus = ''[[Cecropia]]'' | species = '''''C. adenopus''''' | binomial = ''Cecropia adenopus'' | binomial_authority = [[Mart.]] ex [[Miq.]] | synonyms = }} El '''ambay''' ('''''Cecropia adenopus''''') ye un [[árbol]] perteneciente a la [[familia (bioloxía)|familia botánica]] de les [[Cecropiaceae|Cecropiacees]] que crez nes selves marxinales de los ríos de [[Brasil]], rexón amazónica de [[Bolivia]], [[Paraguái]] y el nordés d'[[Arxentina]]. Puede midir hasta 15 [[metru|m]] d'altor y el so tueru tien un diámetru d'ente 2 y 3 [[Decímetru|dm]]; con copa alta y aparasolada. Floria y fructifica tol añu. ==Descripción== Ye una especie carauterística de los montes secundarios de la Rexón Oriental Paraguáia; y tamién se topa nos montes húmedos de bon drenaxe del [[gran Chaco|Chaco]] húmedu. Establezse rápido n'escamplaes por nubes, cayíes d'árboles grandes o pol humanu. Ta en carbes y veres de selves, regueros y ríos. Les sos ramines bueques tán habitaes por formigues braves (Azteca); y los sos [[frutu|frutos]] buscar páxaros, esperteyos y otros animales qu'esvalixen les granes. Tien flores dioicas de color azul violáceo, axuntaes n'inflorescencies espiciformes axilares solitaries; les masculines más pequeñes, sésiles, con dos estames y anteres grandes; les femenines de periantu llixeramente membranosu, ovariu inclusive. == Usos utiliza la madera pa magaya y papel, o como sustitutu de la madera de balsa (''[[Ochroma pyramidale]]''). Tamién n'amiestu pa fabricar bloques de cementu. === Usu melecinal === [[Ficheru:Cecropia adenopus Ambay.JPG|thumb|240px|Yuyos de Amba'y de Paraguái.]] [[Ficheru:Cecropia adenopus 2.jpeg|thumb|240px|Vista de la planta]] Les sos fueyes y corteza tienen virtúes [[planta melecinal|melecinales]] (expectorantes y antiasmátiques); la parte más activa farmacológicamente son los biltos o "cogollos". Les sos fueyes tamién pueden sirvir de [[papel de llixa|llixa]] casera. Les Cecropias que fueron utilizaes con fines curatibles polos aboríxenes dende Mexico hasta la rexón nordeste Arxentina, continuan siendo un remediu d'usu habitual na medicina popular, tanto de la rexón guaranítica como de la d'El Ríu de la Plata, especialmente nes afecciones catarrales de les víes respiratories. ===Principios activos=== Nes sos fueyes atópense [[ambaína]], [[ambainina]], [[cecropina]] y [[cecropinina]]. Ye [[expectorante]], antiespasmódico, antiasmáticu, diuréticu, cardiotónico y como llixa casera; xunto cola corteza úsense como béquico. == Taxonomía == ''Cecropia adenopus'' describióse por [[Mart.]] ex [[Miq.]] y espublizóse en ''[[Flora Brasiliensis]]'' 4(1): 147, t. 50. 1853.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/21300046 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=5 de xunu de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Cecropia''''': nome xenéricu que ye una referencia al llexendariu rei [[Cécrope II]], fíu d'[[Erecteo]] y antiguu rei d'[[Ática]]. '''''adenopus''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con base glandular".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.8.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Ambaiba adenopus (Mart. ex Miq.) Kuntze * ''Ambaiba carbonaria (Mart. ex Miq.) Kuntze * ''Ambaiba cinerea (Miq.) Kuntze * ''Ambaiba cyrtostachya (Miq.) Kuntze * ''Ambaiba lyratiflora (Miq.) Kuntze * ''Ambaiba lyratiloba (Miq.) Kuntze * ''Ambaiba pachystachya (Trécul) Kuntze * ''Ambaiba tenoreana Kuntze * ''Cecropia pachystachya Trécul * ''Cecropia ambaci Rojas Acosta * ''Cecropia carbonaria Mart. ex Miq. * ''Cecropia catarinensis Cuatrec. * ''Cecropia cinerea Miq. * ''Cecropia cyrtostachya Miq. * ''Cecropia digitata Ten. ex Miq. * ''Cecropia glauca Rojas Acosta * ''Cecropia lyratiloba Miq. * ''Cecropia lyratiloba var. añada J.C.Andrade & J.P.Pereira * ''Cecropia peltata Vell<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2707092 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] *'''[[Plantes melecinales (A-B)]]''' == Bibliografía == * Dimitri, Milan Jorge; Biloni, José Santos. 1973. ''El llibru del Árbol: Tomu I''. Celulosa Arxentina. Buenos Aires. * López, J.A; Little, Y; Ritz, G; Rombold, J; Hahn, W. 1987. Árboles comunes de Paraguái: ñande yvyra mata kuera. Paraguái, Cuerpu de Paz, 425 pp. == Referencies == {{llistaref}} * USDA, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN Online Database. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?451337 (25 dic. 2007) == Enllaces esternos == {{commons|Cecropia pachystachya}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cecropia|aden]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] apr08sm8rp6e9i5tctzdtwsbxbl2kz2 0 68616 4499311 4466769 2026-06-08T03:53:30Z Limotecariu 735 4499311 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hydrochoerus hydrochaeris}} {{Ficha de taxón | Hydrochoerus hydrochaeris | image = Capibara 2 edit.jpg | image_caption = Fema adulta dando de mamar | status = LC | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN |asesores=Queirolo, D., Vieira, Y. & Reid, F.|añu=2008|edición IUCN=2012.2 |fechaaccesu={{Fecha|25|6|2013}}}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | subordo = [[Hystricognathi]] | familia = [[Caviidae]] | genus = [[Hydrochoerus]] | species = '''H. hydrochaeris''' | binomial = Hydrochoerus hydrochaeris | binomial_authority = [[Linnaeus]], 1766 | range_map = Capybara-range.png | status_system=uicn3.1 }} El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] de [[Rodentia|royedor]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de los [[Caviidae|cávidos]]. Ye'l royedor viviente de mayor tamañu y pesu del mundu. Habita en [[menada|menaes]] en rexones de climes tropicales y templaos siempres cerca de l'agua, los que van dende los [[güelga|güelgues]] del este de [[Panamá]] y de [[América del Sur|Suramérica]], al norte y oriente de los [[Cordal de los Andes|Andes]], hasta'l centru de l'[[Arxentina]]. Ta rellacionáu colos [[dasyprocta|agutíes]], les [[chinchilla (animal)|chinchillas]], los [[coipos]] y los [[Cavia porcellus|cobayes]].<ref name="Chester">{{cita web |url =http://www.chesterzoo.org/AnimalsandPlants/Mammals/Rodents/Capybara.aspx |títulu =Capybara |fechaaccesu =29 de payares de 2009 |editorial =Chester Zoo (RU) |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080121143842/http://www.chesterzoo.org/AnimalsandPlants/Mammals/Rodents/Capybara.aspx |fechaarchivu =2008-01-21 }}</ref> == Nome == Unu de los sos nomes comunes, capibara, provién del [[Idioma guaraní|guaraní]] ''kapiÿva'',<ref name="Jungle">{{cita web |url =http://www.junglephotos.com/amazon/amanimals/ammammals/capybaranathist.shtml |títulu =Capybara Natural History |fechaaccesu=28 de payares de 2009|editorial = JunglePhotos.com|idioma = catalán}}</ref> que significa 'señor de la yerba';<ref name="Bristol">{{cita web |url = http://www.bristolzoo.org.uk/learning/animals/mammals/capybara Capybara|títulu =Bristol Zoo Gardens |fechaaccesu=29 de payares de 2009 |idioma =inglés }}</ref> ente que'l so nome científicu ''hydrochaeris'', significa 'puercu d'agua' en [[Idioma griegu|griegu]].<ref name="Chester" />Suel denominase de munches formes, estes varien según el país o la ciudá en que se tea. Les más comunes son: {| {{tablaguapa}} align="center" !'''País''' !'''Nome''' |- align="left" |[[Arxentina]] |''Carpincho, puercu d'agua, puercu de ríu, gochu de ríu. |- align="left" |[[Bolivia]] |''Carpincho'', ''capincho'', ''capibara'', ''capivara'', ''capiguara'' y ''jochi''. |- align="left" |[[Brasil]] |''Capivara''. |- align="left" |[[Colombia]] |''Chigüiro'', ''jomo'' (nos llanos orientales), "ñeque" y ''ponche''. |- align="left" |[[Ecuador]] |''Carpincho, capincho'' y ''capibara''. |- align="left" |[[Panamá]] |''Ponchu'', ''capibara'', ''chigüiro'' |- align="left" |[[Paraguái]] |''Carpincho'', ''capincho'', ''capibara'' y ''kapi´yva''. |- align="left" |[[Perú]] |''Ronsoco''. |- align="left" |[[Uruguái]] |''Carpincho'', ''capincho'' y ''capibara''. |- align="left" |[[Venezuela]] |''Chigüiro'', ''chigüire'', y ''piro-piro''. |} == Morfoloxía == === Descripción === Tien un cuerpu pesáu en forma de barril y una cabeza pequeña, con una pelame parda acoloratáu na parte cimera del cuerpu que se vuelve pardu mariellu na parte inferior. Pueden crecer hasta 130&nbsp;cm de llargu y llegar a pesar 65&nbsp;kg. Presenten pies llixeramente palmotiaos, práuticamente escarecen de cola y tienen 20&nbsp;dientes. Les sos pates posteriores son daqué más llargues que les anteriores, y los hocicos son romos, colos güeyos, narinas y oreyes na parte cimera de la cabeza. Les femes son un pocu más pesaes que los machos.<ref name="Chester" /> === Cuerpu y pelame === [[Ficheru:Kapybara2.jpg|thumb|220px|left|Un exemplar nel [[ríu Beni]], [[Bolivia]].]] El cuerpu, qu'escarez de cola,<ref name="BBC">{{cita web |url =https://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/594.shtml |títulu =Capybara |fechaaccesu=28 de payares de 2009 |editorial = British Broadcasting Corp.: Science and Nature: Animals|idioma = inglés}}</ref> ye de forma maciza y redonda, col tueru gordu y cuatro pates curties. Les pates anteriores, tienen cuatro deos y les posteriores, tienen trés, espuestos en manera radial. Los deos gordos y paecer a pezuñes presenten unes pequeñes membranes que los xunen interdigitalmente. Los carpinchos consiguen un llargor de 100 a 130 [[cm]] y un altor al llombu de 50 a 60 cm,<ref name="Phoenix" />y les femes suelen ser un pocu más grandes que los machos. El pesu mediu ye de 50 [[kg]] nos machos y 61 nes femes; sicasí, el pesu real puede variar ente 27 y 65 kg.<ref name="Smithsonian">{{cita web |url = http://nationalzoo.si.edu/Animals/Amazonia/Facts/capybarafacts.cfm |títulu = Capybara Facts |fechaaccesu = 28 de payares de 2009 |editorial = Smithsonian National Zoological Park |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120901204607/http://nationalzoo.si.edu/Animals/Amazonia/Facts/capybarafacts.cfm |fechaarchivu = 2012-09-01 }}</ref><ref name="Britannica">The Encyclopædia Britannica (1910) ''Capybara''(de Google Books)</ref><ref name="Palm Beach Zoo">{{cita web |url =http://www.palmbeachzoo.org/animals/capybara.html |títulu =Capybara |fechaaccesu =28 de payares de 2009 |editorial =Palm Beach Zoo. |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20120425060556/http://www.palmbeachzoo.org/animals/capybara.html |fechaarchivu =2012-04-25 }}</ref> El estinguíu ''[[Neochoerus suicidens]]'' yera significativamente más grande. La pelame ye llargu y aspru, pero en delles partes ye tan finu que puede apreciase la piel al traviés d'él. Esto fai que sían unos animales propensos a los solazos, y p'evitalo, se revuelcan na folla pa protexese la piel del sol.<ref name="rebsig" /> La coloración va d'un pardu acoloratáu al gris na parte cimera, ente que la parte inferior tien un color pardu mariellu. Dellos exemplares tienen manches negres na cara, nel llau esterior de les pates y na parte trasera, el llargor del pelo va de 30 a 120 milímetros. === Cabeza y dientes === [[Ficheru:Wasserschwein Schaedelskelett-drawing.jpg|thumb|220px|El so craniu paezse notablemente al de los sos parientes [[caviidae|cavíidos]], hasta nes mesmes proporciones xenerales.]] [[Ficheru:Capybara Detail Schneidezahne.jpg|thumb|220px|right|Vista detallada de los incisivos.]] Tienen una cabeza notablemente ancha y grande. En rellación colos parientes más próximos a la capibara, el [[focicu]] ye más grande y arrondáu, ente que les [[narinas]] son pequeñes y tán bastante separaes. Nos exemplares machos, la punta del focicu ta calva y dotada d'una prominencia correspondiente a la glándula olfativa. Les oreyes son pequeñes y redondes, ente que los güeyos atópense asitiaos nos llaos y tamién son pequeños. Como en munchos animales que tienen un estilu de vida parcialmente acuáticu, los güeyos, les oreyes y les narinas del carpincho atópense asitiaos na parte cimera de la cabeza,<ref name="BBC" /> de manera que cuando salen a alendar de l'agua o a reparar lo que los arrodia, casi nun sobresalen de la superficie.<ref name="Mascle" /> La [[fórmula dental]] d'esti animal ye de 1-0-1-3; lo que quier dicir que cada metá de [[quexal]] presenta un diente [[incisivu]], un [[premolar]] y trés [[molar]]es, con un total de venti dientes.<ref name="rebsig">{{cita web |url =http://www.rebsig.com/capybara/capyfacts.htm | títulu = Capybara fact sheet | idioma = inglés |fechaaccesu=29 de payares de 2009}}</ref> Los blancos caltriantes tán dotaes d'un riegu, como en tolos royedores, tán engrandaos y tresformaes n'incisivos ensin raigañu. Detrás de los incisivos abre un espaciu denomináu [[diastema]]. Los dientes posteriores tampoco tienen raigaños y tienen una [[Morfoloxía (bioloxía)|morfoloxía]] complexa; consisten en [[esmalte dental|prismes d'esmalte dental]] en forma de corazón o de barres, que tán dixebraes por capes de cementu. Como n'otros royedores, los dientes caltriantes y molares de les capibares crecen constantemente pa compensar la gastadura continua que provoca comer tanta yerba.<ref name="Bristol" /> == Distribución y hábitat == El so geonemia ta estremada en dos árees disyuntas. * La de menor superficie estender pol este del [[Panamá]], al este de la cuenca de la [[Canal de Panamá]], el [[Rexón del Darién|Darién]], el norte, oriente de [[Colombia]], y el noroeste de [[Venezuela]]. * La de mayor superficie entiende casi toa Suramérica al este de los [[Andes]] nes cuenques del ríu [[Cuenca del Orinoco|Orinoco]], del [[ríu Amazones|Amazones]] y del [[Cuenca de la Plata|Río de la Plata]]; cubriendo dende l'este de Venezuela y la [[Guyana]] hasta'l [[Uruguái]] y el norte y centru de l'[[Arxentina]].<ref name="Phoenix">{{cita web | títulu = Capybara | editorial = Zoo de Phoenix | fecha = 2006 | url = http://www.phoenixzoo.org/learn/animals/animal_detail.aspx?FACT_SHEET_ID=100007 | fechaaccesu = 29 de payares de 2009 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090123103215/http://phoenixzoo.org/learn/animals/animal_detail.aspx?FACT_SHEET_ID=100007 | fechaarchivu = 2009-01-23 }}</ref> Caúna de les dos rexones tien la so subespecie correspondiente: ''Hydrochoerus hydrochaeris isthmius'' que ye la que vive na parte nord-occidental. Tien un tamañu menor que'l ''Hydrochoerus hydrochaeris hydrochaeris'', que vive na rexón más grande, al este de los Andes. Pueden vivir en distintos tipos de [[hábitat]], pero amuesen preferencia por dalgunos en concretu. Suelen atopase cerca de [[llagu|llagos]], [[ríu|ríos]], [[marisma|marismes]] o [[manglar]]es.<ref name="Phoenix" /> Tamién precisen un suelu firme pa dormir, idealmente con una vexetación trupa que los sirve de proteición. P'alimentase nun tienen problema n'enfusase pola [[sabana]] y [[hierba|herbazal]]. La mayor densidá de población de carpinchos alcuéntrase nes estenses zones húmedes de Suramérica, como'l [[Pantanal]], o la rexón de los [[Llanos]] del norte del continente, bañada pol [[Orinoco]]. Viven mayoritariamente nes llanures, pero tamién habiten n'altitúes d'hasta 1300 metros per sobre'l nivel del mar. En comparanza con otres especies animales de Suramérica, les capibares toleren abondo bien los cambeos d'hábitat provocaos pola actividá humana, y tamién pueden sobrevivir en zones tresformaes en plantíos o camperes. == Comportamientu == === Actividá === [[Ficheru:Carpincho (Hydrochoerus hydrochaeris) Iberá.jpg|thumb|left|220px|Un exemplar nadando nos [[esteros del Iberá]].]] Los carpinchos son animales principalmente crepusculares. Pasen el calor del día en furacos na folla o dientro de les agües.<ref name="Phoenix" /> Pa dormir esconder ente una vexetación trupa; nun-yos fai falta nenguna cueva. Sicasí, nes zones onde son fadiaos poles actividaes humanes, camuden y adopten un estilu de vida nocherniegu. Si un carpincho alvierte peligru, avisa a los demás con una lladrida curtia, y de momentu toos cuerren trotiando con una velocidá equiparable a la d'un caballu con cuenta de ponese a salvo na agua. Pueden buciar y permanecer so l'agua hasta cinco minutos, y son capaces de nadar con tol cuerpu somorguiáu sacante les oreyes, los furos nasales y los güeyos. Otru espertu nadador suramericanu, perteneciente a otra familia de royedores, ye'l [[Myocastor coypus|coipo]] (''Myocastor coypus''). Anque dacuando tamién s'escuenden ente plantes vexetales trupes. [[Charles Darwin]] describía asina'l comportamientu d'esta especie: {{cita|Mientres el día tán tendíos ente les plantes acuátiques o van tranquilamente a pacer la yerba de la llanura. Vistos dende cierta distancia, el so pasu y el so color fai-yos paecese a los gochos; pero cuando tán sentaos, vixilando con atención tou lo que pasa, vuelven adquirir l'aspeutu de los sos conxéneres los [[cavia|cavies]] y los [[Oryctolagus cuniculus|coneyos]].}} === Vida social === Viven en grupos, que pueden tar constituyíos por una pareya y les sos críes, o por un grupu más grande d'exemplares adultos. La midida de los grupos varia ente seis y venti animales. En dellos casos raros tamién puede reparase exemplares solitarios, casi siempres machos adultos. La midida de los grupos y el so estilu de vida depende de la estación del añu y del hábitat. Mientres la estación lluviosa, estender por una gran rexón, de manera que mengua la midida del grupu. Mientres esta estación, comen enforma y atropen una reserva de grasa. La cría de los naciellos tamién se produz principalmente mientres la estación lluviosa, Mientres la estación seca, munchos exemplares axúntense alredor de los ríos y llagos más grandes, formando grupos más numberosos. Mientres esta estación, la mortalidá ye notablemente más alta, yá que aumenta la fame y les enfermedaes y cola desapaición de les plantes que los sirven de proteición, les capibares son más vulnerables a los ataques de los predadores. Investigadores de Venezuela indiquen una media de los grupos de 5,6 animales mientres la estación de lluvies y de 15,9 nel mes de marzu, el más secu. En periodos enllargaos de secañu, pueden formase grandes grupos d'hasta cien exemplares, que s'axunten cerca de les agües que queden. Anque estos agrupamientos son inestables y nun duren enforma. [[Ficheru:Capybara01.jpg|thumb|Vista fronteru d'un exemplar.]] Cada grupu tanto familiar como mistu ta lideráu por un machu dominante,<ref name="Mascle">{{cita web |títulu=Predation Defense|url=http://www.bio.davidson.edu/people/vecase/Behavior/Spring2002/Willoughby/pred.html|autor=Ian Willoughby|obra=The Capybara|fecha=2002 |fechaaccesu=28 de payares de 2009}}</ref> que de normal ocupa esta posición mientres munchos años. Dempués vienen una o diverses femes coles sos críes y dacuando los machos subordinaos tamién formen parte del grupu. La xerarquía suel ser estable y tar bien marcada tantu ente los machos como ente les femes, y establezse per mediu de combates parcialmente agresivos. Cada grupu habita nun territoriu d'ente 5 y 17 [[hectárea|hectárees]].<ref name="Herrera">{{cita publicación |autor=Herrera, Y. & D. W. Macdonald|añu=1989|títulu=Resource utilization and territoriality in group-living capybara|revista=Journal of Animal Ecology|volume=58|id=páxines 667-680}}</ref> Anque, los animales suelen permanecer dientro d'una rexón d'unes 10 hectárees de superficie, que defenden contra les incursiones d'otros exemplares de la mesma especie. Marquen el territoriu per mediu de glándules odoríferas;<ref name="Herrera" /> nos machos atópense asitiaes sobre la ñariz, y los dos sexos tienen na rexón del cursu (glándules anal). Comunicar ente ellos per mediu d'una variedá de vocalizaciones. Ente ellos hai un soníu paecíu al ronroneo de los gatos, qu'indica sumisión, un berru d'alarma paecíu a una lladrida de perru, una manera de clic qu'espresa felicidá, xiblíos estridentes y gurníos.<ref>{{cita web |url=http://www.bio.davidson.edu/people/vecase/Behavior/Spring2002/Willoughby/vocal.html|títulu=Vocalizations |fechaaccesu=28 de payares de 2009|autor=Ian Willoughby|obra=The Capybara|fecha=2002}}</ref> === Alimentación === La dieta compónse principalmente de yerba terrestre y complementar de xemes en cuando con plantes acuátiques. Dacuando entren en plantíos y aliméntense, por casu, de [[Saccharum officinarum|cañes d'azucre]], [[Citrullus lanatus|sandíes]] o [[Zea mays|maíz]]. La creencia estendida que los pexes tamién formen parte de la dieta de les capibares ye falsa. Tienen un aparatu dixestivu desaxeradamente eficiente que-yos dexa subsistir con una dieta'l 75 % de la cual compónse de namái ente cuatro y seis especies de plantes,<ref name="Quintana">{{cita publicación |autor =Quintana, R. D., S. Monge, ''et al.''|añu=1998|títulu=Feeding patterns of capybara Hydrochaeris hydrochaeris (Rodentia, Hydrochaeridae) and cattle in the non-insular area of the Lower Delta of the Parana River, Arxentina|revista=Mammalia|volume=62|páxines=37-52}}</ref>y dempués dexen de comela mientres un tiempu, dexando que les plantes d'esta especie recupérese enantes de volver comé-yla.<ref name="Barreto">{{cita publicación |autor=Barreto, G. R. i Y. Ferrera|añu=1998|títulu=Foraging patterns of capybaras in a seasonally flooded savanna of Venezuela|revista=Journal of Tropical Ecology|volume=14|páxines=87-98}}</ref> El so aparatu dixestivu presenta diverses adautaciones a la so dieta, como un intestín más llargu y un [[ciegu (anatomía)|ciegu]] en forma de sacu engrandáu. De manera similar a otros [[Rodentia|royedores]], como los [[Cavia porcellus|cobaya]], o los [[Lagomorpha|lagomorfes]], los carpinchos practiquen la [[coprofagia]] o ingestión ocasional de los [[refugaya fecal|escrementos]]. Les fieces cecales son una forma blando y adesivo d'escrementos, que tán [[fermentadura|lleldaos]] por unes [[bacteria|bacteries]] especiales nel ciegu, y que son vueltos inxerir darréu dempués de la escreción, d'esta manera, pueden estrayer el máximu de nutrientes de los sos alimentos ricos en [[celulosa]].<ref name="Phoenix" />Cuando los escrementos son espulsaos definitivamente per segunda vegada, son ovales y secos. Les capibares, como les [[Cavia porcellus|cobayas]], nun pueden producir [[vitamina C]] por sigo mesmes, de manera qu'han de llograla per mediu de la so alimentación. En dellos exemplares en cautividá, que tuvieren evidentemente mal alimentaos, reparóse casos d'[[escorbutu]].<ref name="Escorbut">{{cita publicación |títulu=Scurvy in capybaras bred in captivity in Argentine|url=http://www.jwildlifedis.org/cgi/reprint/36/1/97|autor=GR Cueto, R Allekotte, & FO Kravetz|revista=Journal of Wildlife Diseases|añu=2000|volume=36|páxines=97-101 |fechaaccesu=24 de xineru de 2010}}</ref> === Reproducción === [[Ficheru:Young capybaras.jpg|thumb|Críes de Capibara cola so madre.]] [[Ficheru:Cachorro de Carpincho.jpg|thumb|Capibara de pocos meses d'edá.]] El machu ye quien toma la iniciativa na [[Coitu|copulación]], yá que ye él, el qu'escuerre la fema, primero per tierra y dempués dientro de l'agua. L'apareyamientu tien llugar n'agües pocu fondes, dempués d'ente seis y ocho rápidos emburries, l'actu sexual llega al so fin. El coitu puede repitise dempués d'un ratu, hasta venti veces o bien cola mesma pareya o con pareyes distintes. L'apareyamientu puede tener llugar en cualquier dómina del añu, pero la mayoría de nacencies suelen ser na estación lluviosa (d'abril a mayu nel norte de Suramérica y n'ochobre al sur del continente). Xeneralmente, cada fema pare una vegada per añu, pero si les condiciones climátiques son favorables pueden faelo dos veces. El periodu de [[xestación]] dura unos 110 díes na subespecie septentrional y unos 150 na meridional. Les capibares son multíparas, y cada partu componer d'una media de cuatro críes, pero puede variar entres dos y ocho.<ref name=autogenerated1>The Encyclopædia Britannica (1910) ''Capybara'' (de Google Books)</ref> Les femes tienen diez mugrones que tán asitiaos por pareyes nel banduyu. Nun constrúin niales, y pueden dar a lluz en cualquier sitiu del so territoriu. Les críes son marcadamente precoces, pesen aproximao 1500 [[gramu|g]] al nacer, presenten una pelame completa y colos dientes permanentes. Poco dempués de la nacencia, les críes son capaces de comer yerba y pasen a ser independientes dempués de trés o cuatro meses. Les críes formen un grupu propiu dientro del grupu principal.<ref name="BBC" /><ref name="Bristol" /> Dambos sexos asumen el maduror sexual aproximao a los ventidós meses d'edá.<ref name="BBC" /> La so llonxevidá n'estáu natural varia ente ocho y diez años, ente que los exemplares en cautividá pueden llegar a los dolce años.<ref name="Phoenix" /> === Enemigos naturales === El so depredadores naturales más importantes son sobremanera [[Felidae|félidos]] como'l [[Panthera onca|yaguar]] o'l [[Leopardus pardalis|ocelote]], pero tamién los [[Speothos venaticus|foinos selváticos]] y los [[Caiman|caimanes]]. Dacuando, les críes son víctimes d'aves de presa como les [[Harpia harpyja|harpíes]], o de [[Reptilia|reptiles]] como l'[[Eunectes murinus|anaconda]].<ref name="Phoenix" /> == Rellación colos humanos == Los [[amerindiu|pueblos indíxenes suramericanos]] yá les cazaben pa consumir la [[carne]] procesando la [[piel]] y utilizando los [[caltriante|dientes caltriantes]] con fines decorativos. Tamién tienen un papel na [[mitoloxía]] d'estos pueblos. Nes creencies tradicionales de los [[yanomamos]], cada naciellu tien un doble en forma de capibara o de [[tapir]] que-y da la fuercia vital: si'l doble animal muérrese, tamién va morrer la persona. === Caza y usos === === Talabartería === Son cazaos pola so piel y la so carne.<ref name="Social>{{cita publicación | autor = Adriana Maldonado-Chaparroa & Daniel T. Blumstein | títulu = Management implications of capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) social behavior | revista = Biological Conservation | añu = 2008 | volume = 141}}</ref>Nes rexones del conu sur americanu ([[El Ríu de la Plata]]) hai cazadores profesionales conocíos como «carpincheros», que practiquen la [[caza]] del citáu mamíferu con fines comerciales. Tamién son bien numberoses les persones que los cacen pa usu propiu, y del mesmu suela aprovechar la so piel como un [[cueru]], de color marrón claru y con pequeñes manches más clares, que ye especialmente apreciáu pa la talabartería en [[Venezuela]], [[Paraguái]] y na [[Arxentina]] pa la confección de guantes, calzáu, petrines y chaquetes de cueru. Tamién a partir de la mesma ellabórense bridas, montadures y fústigas.<ref name="SMITH-BioCons">Smith, N. J. H. (1981). "Caimans capybaras otters manatees and man in amazonia." Biological Conservation 19(3): 177-187.</ref> De la [[grasa]] del capibara estrayi'l so aceite, el que s'emplega como una melecina d'orixe natural. === Como fonte de proteína === La so carne ye magra, de fuerte golor y de bona calidá, con escasa grasa y presenta un bien so conteníu de colesterol. Ye consumida especialmente nes llanures de [[Colombia]] y [[Venezuela]], onde la salen dempués d'ensugala, poner n'escabeche y comer nos díes d'astinencia. Ye creencia estendida en Suramérica qu'esistiría un antiguu documentu eclesiásticu oficial que lu clasificaría ente los pexes», por motivu de la so manera de vida acuáticu, el so golor similar al del pexe y la so piel poco peluda,<ref name="rebsig" /><ref name="Jungle" /><ref name=NWF>Lipske, Michael. [http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=80&articleID=1189 The Ranchers' Favorite Rodent.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413193736/http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=80&articleID=1189 |date=2009-04-13 }} National Wildlife Federation (Feb/Mar 2006, vol. 44 non. 2)|consulta: 24-01-2010</ref><ref name="NYSun">[http://www.nysun.com/article/11063 "In Days Before Easter, Venezuelans Tuck Into Rodent-Related Delicacy", Brian Ellsworth, ''New York Sun'' (24 de mazu de 2005)]</ref> anque ye una lleenda, y esisten lleendes similares n'otres relixones de la Tierra sobre otros animales acuáticos, como por casu los [[castor]]es. N'[[Arxentina]], [[Brasil]] y [[Uruguái]], la carne sirve principalmente pa faer salchiches. Na [[Arxentina]] hasta esisten criadorios comerciales de la especie en delles provincies del [[Mariña arxentina|mariña fluvial]].<ref>[http://www.santafe-conicet.gov.ar/servicios/comunica/carpincho.htm Teunoloxía pal manexu y cría del carpincho]</ref> N'en la rexón de los llanos de [[Colombia]] y [[Venezuela]], por causa de los múltiples usos d'esti animal, yá hai intentos de criar a los chigüiros, similares a la esperiencia arxentina; en [[granxa|granxes]] con fines comerciales.<ref name="Plaga">{{cita publicación | títulu = Damage caused by Capybaras in a corn field | url = http://www.scielo.br/pdf/sa/v60n1/14563.pdf | autor = Katia Maria Paschoaletto Michi de Barros Ferraz, Marrie-Anne Lechevalier, Hilton Thadeu Zarate do Couto & Luciano Martins Verdade | revista = Scientia Agricola | añu= 2003 | volume = 60 | id= páxines191-194 |fechaaccesu=24 de xineru de 2010}}</ref> == Caltenimientu y amenaces == Munchos de los [[hábitat]]s fayadizos pa esta especie alcuéntrase en rexones bien utilizaes pal llendo. Como los humanos preparen fontes d'agua pa los sos animales, embriven la cantidá de [[carnívoru|carnívoros]] per mediu de la caza y como los [[bovín|bovinos]] caltienen la yerba curtio, en munches zones producióse un aumentu de la so población. Censos de los llatifundios bovinos de la rexón de los [[Llanos]] revelaron una densidá de ''Hydrochoerus hydrochaeris'' d'ente 50 y 300&nbsp;/km². Los propietarios de terrenes de llendo escorrer, especialmente mientres la estación seca, yá que consideren que les capibares afaren cola comida de los sos animales. Sicasí munches persones consideren que ye cruel la matanza de dichu animal per parte d'estos llatifundistes, yá que se fai a garrotazos, disparos o con perros de caza. Nel [[Brasil]] principalmente, esisten persones que creen que ye bonu cazales polos daños que supuestamente causen nos cultivos [[agricultura|industriales]]; tales como'l de la soya y el miyu, y especialmente nos plantíos d'arroz, onde podríen causar una devastación considerable. En dichos sitios considérase-yos equivocadamente como a una plaga.<ref name="Plaga"/> Nes rexones en que son cazaos en cantidaes comerciales, como por casu nes rexones de la frontera [[Colombia|colombo]]-[[Venezuela|venezolana]], yá son raros los sos avistajes per parte de los locales.{{ensin referencies}} N'otres naciones, como nel [[Perú]], el so númberu amenorgóse drásticamente o sumieron de resultes del so consumu voraz y/o la desapaición del so hábitat.{{ensin referencies}} Anque, polo xeneral son abondoses y tienen nuna amplia distribución n'otres rexones del continente suramericanu, nun se-yos considera una especie amenazada por tal motivu. === Doma === Delles persones tienen exemplares d'esta especie como [[animal de compañía]]. A pesar del so gran tamañu y exoticidad, pueden ser compañeros xentiles. Ye necesariu [[esterilización (medicina)|esterilizar]] a los machos a la edá ente 6 y 9 meses pa evitar que se vuelvan agresivos y territoriales. Como otros royedores, puédese-yos domar por qu'apriendan a faer ciertos trucos, como sentase o pidir comida. Les capibares de compañía tán consideraos animales candiales y llimpios.<ref name="Capibares">{{cita web | url = http://www.shadeeshack.com/ | títulu = Capybaras in captivity | fechaaccesu = 28 de payares de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160119125104/http://www.shadeeshack.com/ | fechaarchivu = 2016-01-19 }}</ref> Como animal de compañía, ye necesariu poder satisfaer toles necesidaes d'un animal d'esti tipu, como un abellugu onde acovecese, comida fayadiza, yerba y paya, según un espaciu d'agua onde pueda xugar (ensin agua onde poder bañase, les capibares pueden desenvolver un trestornu cutaneu qu'en dellos casos puede aportar a mortal). Nel casu de cases particulares, esta última necesidá puede consiguise con una piscina prefabricada grande.<ref name="Capibares" /> == Sistemática y taxonomía == [[Ficheru:Wildmeerschweinchen-06.jpg|thumb|220px|''[[Cavia aperea]]'' , pequeñu royedor de [[Suramérica]] ta estrechamente rellacionáu con ''Hydrochoerus hydrochaeris''.]] ''Hydrochoerus hydrochaeris'' ye l'únicu representante viviente de la familia de [[Hydrochoerinae]].<ref>[[Álvaro Mones|Mones, Á.]] 1991. ''Monografía de la familia Hydrochoeridae (Mammalia: Rodentia). Sistemática - Paleontoloxía - Filoxenia - Bibliografía.'' Courier Forschungsinstitut Senckenberg, 134:v + 1-235, figs. 1-50. Frankfurt</ref> Anque investigaciones xenétiques demostraron que los royedores del xéneru ''[[Kerodon]]'' tán rellacionaos más estrechamente con ''Hydrochoerus hydrochaeris'' que colos cobayas (''Cavia porcellus''), de manera que Hydrochoeridae resultó un grupu [[parafiléticu]]. Los sistemáticos modernos, como Wilson & Reeder (2005), clasifiquen a ''Hydrochoerus hydrochaeris'' dientro del grupu de los cávidos ([[Caviidae]]) y arrexuntar con ''Kerodon'' dientro la subfamilia [[Hydrochoeridae]]. Dientro de los royedores, pertenecen a la superfamilia de los [[cavioïdeu]]s, igual que los [[Dasyprocta|agutíes]] (''Dasyproctidae''), les [[Agouti|pacas]] (''Cuniculidae'') y los [[Dinomys branickii|pacaranas]] (''Dinomyidae''). Los antepasaos [[fósil]]es de ''Hydrochoerus hydrochaeris'', tán representaos por diversos xéneros a partir del [[Miocenu]] cimeru.<ref name="PaleoDB-Referència">[http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl The Paleobiology Database |fechaaccesu=24-01-2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722051528/http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl |date=2012-07-22 }}. Información taxonómica y de distribución sobre'l rexistre fósil de plantes y animales.</ref> Les formes más primitives tán clasificaes dientro la subfamilia de los cardiaterinos, qu'anque ye parafilética, los representantes más recién del grupu desenvolver a partir d'elles. Conozse la subfamilia de los protohidroquerinos del [[Pliocenu]], col únicu xéneru ''[[Chapalmatherium]]'' (tamién conocíu como ''Protohydrochoerus''). El craniu d'estos animales yera'l doble de grande que'l del ''H. hydrochaeris'' actual, y los sos miembros tamién yeren considerablemente más llargos. La subfamilia de los hidroquerinos, a la cual pertenez el ''H. hydrochaeris'', apaeció nel Pliocenu superior.<ref name="PaleoDB-Referència"/> Toes los restos fósiles de royedores xigantes provienen del continente [[América|americanu]]. En delles [[sistemática|sistemátiques]], les dos subespecies descrites más arriba, ''H. h. isthmius'' y ''H. h. hydrochaeris'', tán clasificaes como especies distintes. En cuanto al nome científicu correutu del xéneru, hai un llargu discutiniu ente'l nome ''Hydrochoerus'', creáu por [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]] en 1762, y el nome ''Hydrochaeris'', instauráu por [[Morten Thrane Brünnic|Brünnich]] en 1772. Dambos nomes provienen de les pallabres griegues ''hydros'' ([[agua]]) y ''choiros'' ([[puercu]]). El nome dau por Brisson foi refugáu mientres enforma tiempu, yá que nun se conformaba nes normes de la nomenclatura binomial. Anque la [[Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica]] declaró válidu'l nome de ''Hydrochoerus'' por cuenta del so ampliu usu, de manera que ''Hydrochoerus hydrochaeris'' ye'l nome científicu correutu. [[Ficheru:Capybara harness.jpg|thumb|Una exemplar de compañía con un arnés.]] == Lliteratura == El chigüiro, como se-y conoz en Colombia, fíxose popular gracies a los llibros infantiles del escritor colombianu [[Ivar Da Coll]]. Dende entós consolidóse como un clásicu de los llibros d'imáxenes en Llatinoamérica cola saga Chigüiro (Norma, 1987), conformada por seis histories ensin pallabres ("Chigüiro chistosu", "Chigüiro atopa ayuda", "Chigüiro viaxa en chiva", "Chigüiro y el bañu", "Chigüiro y el llapiceru" y "Chigüiro y el palu").<ref>{{cita web |apellíos1=Rodríguez|nome1=Antonio Orlando|url=http://www.cuatrogatos.org/show.php?item=9|idioma=castellanu |fechaaccesu=1 de payares de 2015}}</ref> Esta saga complementóse con nuevos títulos publicaos pola editorial Babel ("Chigüiro Abo y Arreya", "Chigüiro Rata Ratón" y "Chigüiro vase"). <ref>{{cita web |url=http://babellibros.com.co/joomla/index.php?option=com_djcatalog2&view=items&cid=25:chigueiro |fechaaccesu=1 de payares de 2015 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151016164814/http://babellibros.com.co/joomla/index.php?option=com_djcatalog2&view=items&cid=25:chigueiro |fechaarchivu=2015-10-16 }}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{cita llibru |autor=Mones, Álvaro y Ojasti, Juhani |títulu=Hydrochoerus hydrochaeris. Mammalian Species. (264):1-7, figs. 1-3. |añu=1986 |publicación=Washington DC, The American Society of Mammalogists |id= ISSN 0076-3519 }} * {{cita llibru |autor=Mones, Álvaro y Ojasti, Juhani |títulu=Monografía de la familia Hydrochoeridae (Mammalia: Rodentia). Sistemática - Paleontoloxía - Filoxenia – Bibliografía Courier Forschungsinstitut Senckenberg'' 134:v + 1-235, figs. 1-50 |añu=1991 |publicación=Frankfort }} * {{cita llibru |autor=Mones, A. y Kühl de Mones, O. |títulu=Estudio sobre la familia Hydrochoeridae (Rodentia), X. Nomenclatura vernácula del xéneru ''Hydrochoerus'' Brisson, 1762 1(15):225-257, fig. 1 |añu=1981 |publicación= Montevideo, Revista de la Facultá d'Humanidaes y Ciencies, (Ciencies Biolóxiques) }} * {{cita llibru |apellíos=Nowak |nome=Ronald M. |títulu=Walker's mammals of the world |añu= 1999 |publicación=Baltimore, Johns Hopkins University Press |id= ISBN 0-8018-5789-9 }} * {{cita llibru |autor=Wilson, D. E. y Reeder, D. N. |títulu=Mammal Species of the World |añu= 2005 |publicación=Baltimore, Johns Hopkins University Press |id= ISBN 0-8018-8221-4 }} == Enllaces esternos == {{commons|Hydrochaeris}} * [http://www.youtube.com/watch?v=W5hKuToQ-WI Videu de la capibara] del [[CosmoCaixa (Barcelona)|CosmoCaixa]] comiendo * [http://www.youtube.com/watch?v=CPdhaQEJ5QU Videu de la capibara] del CosmoCaixa bebiendo * [http://www.youtube.com/watch?v=uQ9NKC89DNI Videu de la capibara] del CosmoCaixa so l'agua * http://www.pampasargentinas.com/carpinch.htm * http://www.ceride.gov.ar/servicios/comunica/carpincho.htm * {{Enllaz rotu|1=Capibara en Patrimoniu Natural |2=http://www.patrimonionatural.com/HTML/especie/mamiferos/carpincho/carpincho.asp |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Animales descritos en 1766]] [[Categoría:Carnes]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Hydrochoerus|hydrochaeris]] [[Categoría:Royedores d'América Central]] [[Categoría:Royedores d'América del Sur]] [[Categoría:TBSpecies]] ab82dzjmn1avrzbi99wol87ti76z6h3 0 73775 4499333 4493345 2026-06-08T04:05:41Z Limotecariu 735 4499333 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Giotto di Bondone''' naz en Colle de Vespignano ([[Vicchio]]) en [[1267]] anque pa dellos críticos como [[Carlo Ludovico Ragghianti]] esta fecha podría adelantrase hasta una década, muerre en [[Florencia]] el 8 de xineru de [[1337]]. Reconocíu artista de la dómina desenvolvió dellos ámbitos artísticos, destacando la [[poesía]], [[escultura]], [[arquiteutura]] y sobremanera la [[pintura]], considerándose esti autor del [[Trecento]] unu de los iniciadores de movimientu renacentista n'[[Italia]], la so obra tuvo una influencia determinante nos movimientos pictóricos posteriores. == Biografía == === Primeros pasos === Giotto nació, según les fontes más fiables, en Colle de Vespignano, nes cercaníes de Vicchio del Mugello, una llocalidá cercana a Florencia. Según el so principal biógrafu, [[Giorgio Vasari]], yera fíu d'un llabrador llamáu Bondone, y pasó la so infancia como pregueru d'oveyes. Magar la mayoría de los autores cree que se llamaba en realidá Giotto di Bondone, otros cunten que'l so verdaderu nome de pila yera Ambrogio o Angelo, y que'l nome pol que ye conocíu, Giotto, nun sería más qu'un diminutivu, deriváu de Ambrogiotto o Angelotto. Según los sos biógrafos, foi discípulu del pintor florentín [[Cimabue]], l'artista más conocíu de la so dómina. Vasari rellata la manera en que'l pequeñu d'once años demostró per primer vegada'l so talentu artístico: cuenta que, tando'l neñu al cuidu d'unes oveyes, mataba'l tiempu dibuxando a una d'elles sobre una piedra plana con una tiza. Atinó a pasar pellí Cimabue, quien, impresionáu pol talentu natural de Giotto —que dibuxara una oveya tridimensional, tan natural y perfecta que paecía viva—, acompañar hasta la so cabaña y consiguió convencer al padre de que-y dexara faer del rapazu'l so aprendiz.<ref>[http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&work=le_vite&volume_n=2&page_n=95 Vasari: ''Vita di Giotto'']</ref> Otra versión de la biografía de Giotto<ref>Esta versión vien de una comentarista anónimu de la Divina Comedia, qu'escribió escontra 1395</ref> manifiesta que'l so padre mandar a [[Florencia]] por que trabayara como aprendiz con un mercader de llanes. El mozu, bien interesáu nel arte, tomó'l costume de visitar l'estudiu de Cimabue pa ver a los artistes trabayar hasta que tres la insistencia'l so padre dexó-y entrar al taller. Vasari refier que Giotto yera un [[aprendiz]] risonderu y chanciosu, a tal puntu que nuna ocasión pintó una mosca na ñariz d'una semeya. La so téunica yera tal que Cimabue intentó axorizala con esquitar antes de dase cuenta de que taba pintada. Esta anéudota de mocedá abarrunta yá la téunica carauterística de Giotto, que lo capacitaba pa pintar figures casi reales. === Reconocencia de la so obra === [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -10- - Exorcism of the Demons at Arezzo.jpg|thumb|Escenes de la vida de San Francisco, n'Asís: ''La espulsión de los diaños d'[[Arezzo]]''.]] Cuando Giotto cuntaba con trenta años, la so fama trescendiera les fronteres de Florencia y estendíase yá por toa [[Italia]], hasta tal puntu que'l papa [[Bonifacio VIII]] unvió-y un mensaxeru pa pidi-y una muestra del so arte, col enfotu de ver por sí mesmu si'l renomáu pintor yera dignu de recibir propuestes pa trabayar en [[Roma]]. Según Vasari, Giotto tomó un llenzu blancu en presencia del recaderu, fundió'l so pincel en pintura colorada y, con un solu trazu continuu, dibuxó a mano alzada un círculu geométricamente perfectu, diciendo al home: «''La valía d'esti trabayu va ser reconocida''». Escribe Vasari: «''El papa vio'l llenzu, percibió instantáneamente que Giotto yera cimeru a tolos demás pintores del so tiempu''»''.'' Provistu del so talentu natural y de les enseñances de Cimabue, Giotto empezó llueu a ocupase d'encargos de terceros, principalmente trabayos relixosos. Asina, atribúyense-y como primeres obres la continuación na [[Basílica de San Franciscu d'Asís]]de la parte alta de les parés del templu a partir de les Hestories de Isaac, realizáu posiblemente nel últimu llustru del [[sieglu XIII]], desenvuelve temes bíbliques. Más palantre, ente [[1297]] y [[1299]], una nueva serie de frescos foi bien probablemente executada por Giotto na so totalidá na parte inferior de los murios de la basílica, alrodiu de la vida de [[Franciscu d'Asís|San Franciscu d'Asís]]. Vistos les escelentes resultaos, solicitóse-y que pintara —ente [[1305]] y [[1306]]— los estraordinarios frescos de la [[Capiya de los Scrovegni|Capiya de l'Arena]] en [[Padua]], siendo toes estes grandes obres pintaes al [[frescu]]. === Ésitu n'Italia === Los viaxes de Giotto asoceder por toa Italia, na mayoría de los casos yera llamáu por ordenar, nobles o inclusive pol [[Papa]]. En 1343 ye llamáu por [[Benedicto IX]] pa realizar dellos trabayos dientro de la primitiva basílica de San Pedro, destaca l'altar realizáu pa la capiya mayor([[Polípticu Stefaneschi]] y un mosaicu del que na actualidá queda pocu del orixinal, amás tres esti importante encargu va percorrer les cortes d'Italia: [[Arezzo]], [[Pisa]], [[Padua]], [[Verona]], [[Ferrara]], [[Urbino]], [[Ravena]], [[Milán]], [[Boloña]], [[Gaeta]], [[Rimini]], [[Nápoles]] ya inclusive en [[Avignon]] acompañando al papa [[Clemente V]], onde va pintar numberoses obres y va faer qu'estes se proyeuten al restu d'Europa. === Muerte === Fina'l 8 de xineru de [[1337]]. Según la biografía de Vasari, foi soterráu nel llau esquierdu de l'antigua catedral de [[Santa Reparata]] de Florencia nuna tumba de gran cencellez con una sola llosa de mármol. Va Ser [[Lorenzo de Medicis]] quien encargue un bustu a [[Benedetto da Maiano]] pa conmemorar el so nome. Por cuenta de la construcción de la nueva catedral en 1292 y a la elevación del terrén la tumba de Giotto va perdese, pero en 1981 van topase unos restos que se van atribuyir al famosu autor. === Calter y costumes === Giotto yera un home campechanu y de vida llariega, gran conxustón y d'ánimu chanciosu. Casáu, dexó seis fíos que lo sobrevivieron. Foi un home de gran austeridá. Esti costume, xunto colos beneficios que va llograr pola so obra, dexó-y aforrar el so dineru —al aviesu que la mayor parte de los artistes de la dómina— y morrer como un home fanegueru. Rellacionar con soltura tanto colos ricos y nobles como colos homes del pueblu. Sábese que tuvo muncho enfotu col papa Bonifacio, y el rei [[Roberto I de Nápoles]] escribió d'él que yera'l so «gran amigu». Esiste una tradición según la cual [[Dante Alighieri]] foi tamién el so amigu, y visitar mientres la realización de los frescos de la capiya de los Scrovegni, pero nun pudo ser confirmada por fontes fiables. Sía que non, na [[Divina Comedia|''Divina Comedia'']], Dante afirma que Giotto foi cimeru al so maestru [[Cimabue]]. [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] retratar nel ''[[Decamerón]]''<ref>Giotto ye'l protagonista d'unu de los rellatos (el quintu, concretamente) narraos na sesta xornada del Decamerón. El xuiciu allabanciosu que'l pintor merez-y a Boccaccio ye dignu de mención. Según él, Giotto "''tuvo un inxeniu tan escelente que nada ufierta la naturaleza [...] qu'él col estilu y la pluma o col pincel nun lu pintara tan asemeyada a ésta que paecía non yá asemeyada sinón inclusive ella mesma''" y "''diera rellumanza a esi arte [la pintura], que mientres munchos sieglos había estáu soterráu so los errores de dalgunos qu'habíen pintáu más p'allantar l''vos güeyos de los inorantes que pa complacer al intelectu de los sabios" (Boccaccio, ''Decamerón''. Traducción de María Hernández Esteban. Cátedra, Madrid, 2005, páxs. 709-710).</ref> y nel añu [[1400]] [[Cennino Cennini]] escribió que «''Giotto tradució l'arte de la pintura del [[Idioma griegu|griegu]] al [[llatín]]''». == Obra == === Pintura === ==== Carauterístiques ==== [[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -47- - Desperation.jpg|thumb|upright|''La desesperación'', Capiya de l'Arena.]] L'arte de Giotto foi desaxeradamente innovador y ye consideráu'l dentonante de la [[Pintura renacentista|Renacimientu]]. Les sos obres fueron el puntu d'inflexón ente l'[[arte bizantino]] de la Baxa [[Edá Media]] y el [[Realismu artísticu|realista]] y [[Humanismu|humanista]] que florió na Renacencia. Les figures planu y simbólicu del arte bizantino dieron llugar a les modelaes ya individuales formes en perspeutiva. Giotto adoptó'l llinguaxe visual de la escultura al da-yos volume y pesu. La comparanza ente la Madonna de Giotto y la del so maestru Cimabue amuésanos por qué los sos contemporáneos consideraben les sos pintures como «milagros del [[naturalismu]]». Al igual que los demás artistes del so tiempu, Giotto escarecía de les conocencies téuniques d'anatomía y teoría de la [[perspeutiva]] que los pintores posteriores acostumar a aprender. Independientemente d'ello, los que sí tenía yeren infinitamente cimeros a los de los que lo precedieron y asonsañaron. Coles sos composiciones de fonda emotividá, Giotto ye'l gran iniciador del espaciu tridimensional na pintura europea, tratando con un nuevu espíritu les temes relixoses qu'apoderaron l'arte medieval. El so estilu carauterizar por una frescura y una vida inesperaes, polo que los críticos falen de la emoción humana y una carga de tolo que ye importante pal ser humanu como les más clares peculiaridaes de los sos trabayos. Al concentrase nestos conceutos esenciales, Giotto foi capaz de crear impresionantes imáxenes de xente so presión, persones en crisis y homes nos que se percibe claramente que tán tomando pergraves decisiones espirituales. Los pintores modernos, que de cutiu utilizaron les obres del florentín como fonte d'inspiración, dicen atopar nél una forma d'aproximamientu direutu a la más íntima y entrevesgada esperiencia del espíritu humanu. Esta carauterística ye atemporal y foi reconocida por tolos estilos posteriores. Amás otra carauterístiques ye la gran bayura d'obres que-y atribúin el so biógrafos, pero les pintures que tienen la so autoría clara son bien escasa, duldar de la mayoría d'elles magar qu'esistan munches roblaes. ==== Influencies ==== Los biógrafos contemporáneos al autor señalen a Giotto como discípulu y aprendiz de Cimabue pero lo ciero ye que dellos autores como [[Panofsky]] y [[Woerman]]apunten a [[Pietro Cavallini]] como maestru de Giotto o siquier creen que dambos aspiren a romper col arte medieval y bizantino. ==== Obres ==== Apenes nenguna de les obres sobrevivientes pue ser documentada como so más allá d'una dulda razonable, considerándose'l pintor unu de los artistes con mayor problema pa l'atribución d'obres. ===== Capiya de los Scrovegni ===== {{AP|Capiya de los Scrovegni}} [[Ficheru:Giotto - The Expulsion of Joachim from the Temple.jpg|thumb|"Joaquín espulsáu del Templu", primer escena del ciclu narrativu de la Capiya de los Scrovegni.]] Sicasí, hai unanimidá n'atribuyir a Giotto el notable ciclu de [[Pintura al frescu|frescos]] de la Capiya de los Scrovegni, en [[Padua]], yá que esisten dellos testimonios del mesmu sieglu XIV qu'asina lo confirmen. Los frescos d'esta capiya son consideraos polos críticos el momentu culminante de la obra de Giotto. L'edificiu, tamién conocíu pol nome de Capiya de l'Arena, por tar construyíu sobre les ruines d'una "arena" o [[anfiteatru]], foi construyíu por Enrico Scrovegni como penitencia pa expiar los pecaos del so padre, un conocíu usureru —que tamién foi retratáu por Dante na Comedia en términos non bien falagueros—. La construcción de la capiya empezó en [[1303]]. La opinión más estendida ye que Giotto empezó a pintar los frescos dos años más tarde y concluyir en [[1306]]. Los frescos cubren por entero la única nave de la capiya: la paré occidental, a los pies del templu, ta cubierta con un "[[Xuiciu Final]]", l'arcu de la canciella amuesa una "[[Anunciación]]" y les árees principales de les parés tienen tres files de pintures que representen escenes de la vida de la Virxe y los sos padres —[[Ana (madre de María)|Santa Ana]] y [[Joaquín (santu)|San Joaquín]]— y escenes de la vida de Cristu. So estes escenes pueden trate [[alegoría|alegoríes]], esto ye, figures humanes que personifiquen les Virtúes y los Vicios, pintaes en monocromía, asemeyando ser escultures. Les figures de la secuencia narrativa principal tán feches a media escala, pero'l conceutu de Giotto ye tan grandiosu y potente que, na reproducción d'un llibru, por casu, paecen de tamañu natural. Presenten un sentíu tridimensional y una presencia física dafechu desconocíes na dómina en que fueron realizaes, evidenciando la capacidá del artista pa retratar un sentimientu de "pesu moral" más que la rellumanza relixosa o divín. Ye bien posible que Giotto basara'l so trabayu n'esperiencies personales, y nengún otru artista consiguió amosase tan convincente na xera de dirixise direutamente al nucleu de la hestoria que rellata y espresala con xestos y espresiones tan perfectamente clares y reconocibles. La Capiya de los Scrovegni tien un retruque oficial que foi espuesta en munchos países; y, por casu, llegó al Perú, nel 2004, y espúnxose nel [[Muséu d'Arte Italiano]] ===== La Vida de San Francisco ===== [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|thumb|«L'homenaxe d'un home senciellu», primer escena de los frescos de la ''Vida de San Francisco'', n'Asís.]] [[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -02- - St Francis Giving his Mantle to a Poor Man.jpg|thumb|«La donación de la capa», segunda escena, 1297-1299, frescu, 270 x 230 cm, ilesia cimera, basílica de San Francisco, Asís.]] El segundu ciclu de frescos d'importancia acomuñáu o atribuyíu a Giotto ye la "Vida de San Francisco" na [[Basílica de San Franciscu d'Asís|ilesia cimera de San Franciscu d'Asís]]. Si l'autor foi en verdá Giotto nun ye solamente unu de los mayores problemes qu'enfrenten los espertos, sinón tamién una de los mayores discutinios de la historia del arte. Los frescos de San Francisco son, evidentemente, obra d'un pintor d'enorme talentu. Les sos semeyes íntimes y humanos definieron, en realidá, la imaxe popular que se tien del santu. Pero esisten, sicasí, grandes diferencies téuniques y estilístiques ente estes obres y les de la Capiya de los Scrovegni. Elles fixeron que munchos críticos niéguense, entá anguaño, a aceptales como obres del mesmu artista. Los intentos d'atribuyir a Giotto otros frescos de la ciudá de Asís producieron disputes similares ente los estudiosos de la so obra. {{VT|Escuela romana de pintura}} Na actualidá, sicasí, son mayoría los estudiosos que consideren segura l'autoría de Giotto, magar almiten que cuntaría con amplia collaboración de los miembros del so taller. Nun hai alcuerdu tocantes a la cronoloxía de la obra, pos, anque ye mayoritaria la datación nos primeros años del sieglu XIV, hai autores que retrotrayen la fecha hasta 1291-1292. Hai alcuerdu tocantes a que se trata d'una obra anterior a la de la Capiya de los Scrovegni. Los frescos cubren la parte inferior de trés de les parés del templu, los dos llaterales y l'interior de la fachada, a entrambos llaos de la puerta. Trátase de 28 episodios de la vida del apocayá canonizáu [[San Franciscu d'Asís|Franciscu d'Asís]], siguiendo'l rellatu de la ''Legenda maior'' de [[Bonaventura de Fidanza|San Bonaventura]]. ===== La ''Santa Croce'' de Florencia ===== Les pintures de la [[Basílica de Santa Cruz (Florencia)|basílica de la ''Santa Croce'']] (Santa Cruz) de [[Florencia]], otra manera, gocien de mayor consensu ente los espertos, que coinciden polo xeneral n'atribuyiles al pincel de Giotto. Posiblemente les cuatro capiyes seyan d'él, y los frescos de les capiyes Peruzzi y Bardi fueron fechaes n'o alredor de [[1320]], cuando'l pintor taba na ciudá. Dalgunos de los frescos nun s'atopen bien calteníos, yá que s'intentó llavalos nel sieglu XVIII, pero dalgunos de la capiya de los Bardi siguen siendo tan impresionantes como na fecha en que se fixeron. Na capiya Peruzzi tán representaes escenes de la vida de [[Xuan Bautista|San Xuan Bautista]] y de [[Xuan l'Evanxelista|San Xuan Evanxelista]]. Na capiya Bardi, sicasí, los frescos representen escenes de la vida de San Franciscu d'Asís. ===== Otres obres ===== [[Ficheru:Giotto di Bondone 083.jpg|thumb|upright|Crucifixu de la ilesia de [[Santa Maria Novella]], en [[Florencia]].]] * [[Palaciu de la podestá]]: Semeya de Dante Alighieri ya importantes personaxes de la dómina. * [[Badia Fiorentina]]: Altar mayor o [[Polittico di Badia]] ([[Uffizi]]), escontra'l 1300. * Altares de les capiyes de los Peruzzi([[Polípticu Peruzzi]]) y Baroncelli([[Polípticu Baroncelli]])na ilesia de [[Santa Croce]], escontra 1313. * [[Crucifixu]] policromado de [[Santa Maria Novela]], escontra 1312. * Dormición de la virxe, Crucifixu y la [[Maestá de Ognissanti]] en Florencia. * Frescos de les parés del [[campusantu]] de Pisa. * N'ochobre de 2010 confirmóse l'atribución a Giotto del crucifixu, de 5 m de llargor, esistente na Ilesia de Tolos Santos de Florencia, realizáu ente [[1310]]-[[1320|20]].<ref>[https://www.abc.es/20101026/cultura-arte/redescubren-obra-maestra-giotto-201010261114.html ''Redescubren una obra maestra de Giotto''. Noticia nel diariu ABC.]</ref> * Atribúyese-y, amás, el frescu de [[Bonifacio VIII proclama'l xubiléu de 1300|Bonifacio VIII bendiciendo mientres el Xubiléu de 1300]], que se caltién anguaño na [[Archibasílica de San Xuan de Laterano]]. Por cuenta del so deterioru, nun se confirmó si pertenez efeutivamente al pintor o a dalgún ayudante d'ésti. === Escultura === Atribúyense-y dellos diseños, ente ellos la tumba del obispu de Lucca [[Guido Tarlati]], tallada en 1330 por Agostino di Giovanni y Agnolo Ventura. Amás ye probable que realizara dellos medallones pal nuevu campanariu de la catedral. === Arquiteutura === Nel añu [[1334]], la ciudá de Florencia decidió honrar al gran pintor. Dióse-y el títulu de ''magister et gubernator'' (‘maestru y gobernador') de la Obra de Santa Reparata, que s'encargaba de les obres de la [[Santa María del Fiore|catedral]], según arquiteutu en xefe de la ciudá y superintendente d'obres públiques. Nesta última etapa de la so vida, Giotto diseñó'l famosu ''campanile'' (‘campanariu') de la [[catedral de Florencia]], que la so construcción empecipiar nesi mesmu añu de 1334, pero que nun pudo ver concluyíu. Según [[Ghiberti]], los [[baxorrelieve]]s del cuerpu inferior del campanariu fueron tamién obra so. Curiosamente, anque finalmente'l ''campanile'' nun se construyó acordies colos sos proyeutos, ye universalmente conocíu como «''campanile di Giotto''». === Influyencia === La obra de Giotto trescendió nel tiempu y na xeneración posterior a la so muerte estendió la influencia del so estilu, cristalizando nes obres de tolos pintores que lu siguieron. La estrella del florentín nun tornó sinón hasta la gran puxanza del [[pintura gótica|góticu]], pero, entá pasáu ésti, siguió influyendo ya inspirando la obra d'otros terribles artistes como Masaccio y Miguel Ángel. Foi citáu como exemplu d'excelencia pictórica pol [[Marqués de Santillana]] nun Cantar dedicáu a la reina [[Sabela de Portugal]], esposa de [[Xuan II de Castiella]] ("qual Ioto (sic) non vos pintara"). === Giotto y cometa Halley === [[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|thumb|"L'adoración de los Reis Magos". Reparar el cometa.]] Unu de los frescos de la [[Capiya de l'Arena]] ye la "Adoración de los Reis Magos", que s'atopa ente los más reputaos y almiraos de la serie. Nel cielu, enriba del techu del preselbe, puede reparase la [[Estrella de Belén]], la que, na iconografía católica, representa la guía divina que condució a los [[Reis Magos]] hasta [[Belén]]. La imaxe representada por Giotto tien forma de [[cometa]] (cola so cabeza y cola), y apoderó la idea coleutiva que toos tenemos alrodiu de esti episodiu bíblicu. Giotto vio'l [[cometa Halley]] na so apaición de [[1301]] nel cielu italianu, y ye bien probable qu'esti oxetu astronómicu fuera'l modelu pa la sobrenatural estrella de la so "Adoración". Lo que Giotto nun tenía forma de saber ye que'l cometa Halley, col so periodu d'ente 76,5 y 79,3 años, apaeció en [[11 e.C.|11]] o [[10 e.C.]], esto ye, ente 4 y 7 años antes de la nacencia de [[Cristu]]. Nun puede asegurase que'l Halley inspirara l'episodiu de la Estrella de Belén, pero sí resulta interesante que casi con certidume, tantu la estrella del rellatu bíblicu como la pintada pol maestru florentín seyan el mesmu cometa en dos apariciones separaes por trelce sieglos. Por esta circunstancia, l'[[Axencia Espacial Europea]] bautizó como "[[Misión Giotto]]" a la sonda qu'en [[1986]] averar al cometa pa estudialo. Nun ye l'únicu homenaxe que Giotto recibió de les ciencies del espaciu: en [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] (planeta pobláu d'accidentes xeográficos con nomes d'artistes) alcuéntrase un cráter que foi bautizáu nel so honor. == Referencies == {{llistaref}} == Referencies == * Janson, H.W.: '''Historia Xeneral del Arte: Tomu II, La Edá Media'''. Alianza, Madrid, 1999. ISBN 84-206-7101-0. * Pijoán, José: ''Summa Artis. Historia xeneral del arte''. Volume XIII: ''Arte del periodu humanísticu. Trecento y Cuatrocento''. Madrid, Espasa-Calpe, 1979 (6ª edición). ISBN 84-239-5213-4. * Vasari, Giorgio: ''Lives of the Painters, Sculptors and Architects''. Everyman's Library, Londres, 1996. ISBN 0-679-45101-3. * ''La obra pictórica completa de Giotto''. Introducción de Giancarlo Vigorelli. Biografía y estudios críticos de Edi Baccheschi. Barcelona, Noguer, 1971. (La obra escarez de ISBN). * Bandera Bistoletti, Sandrina: "Giotto, catalogo completu",(España), Akal. * Margariti, Antonio, "Giotto y la rebelión fiscal", Cato Institute. * A. Martin, Miguel, "Llámome Giotto di Bondoni", == Enllaces esternos == {{commonscat|Giotto di Bondone|Giotto}} * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/vasari/giotto.htm La vida de Giotto, Giorgio Vasari Edición Torrentina ](español d'[[Castellanu d'El Ríu de la Plata|El Ríu de la Plata]]) * [http://www.santiagoamon.net/lgiotto.asp Biografía de Giotto, por Santiago Amón] * [http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&work=-y_vite&volume_n=2&page_n=95 Vita di Giotto, pittore, scultore et architetto fiorentino], capítulu de ''Le Vite'' de [[Giorgio Vasari]] (n'italianu). * [http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025518/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380 |date=2015-11-17 }}. * [http://art.yodelout.com/giotto-later-works/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117020406/http://art.yodelout.com/giotto-later-works/ |date=2015-11-17 }}. * [http://es.wahooart.com/@@/8XY4WP-Giotto-Di-Bondone-la muerte-de-virxe]. * [https://elpais.com/diario/1981/04/09/cultura/355615213_850215.html]. {{NF|1267|1337}} {{Tradubot|Giotto}} [[Categoría:Giotto|Giotto]] [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Pintores del Góticu]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes del Góticu]] [[Categoría:Escultores d'Italia]] [[Categoría:Escultores d'Italia]] [[Categoría:Escultores del Góticu]] [[Categoría:Persones de la Toscana]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] npn2fhdqtgsd7d7adknc4u21ywccbre 0 74082 4499358 4465845 2026-06-08T04:22:20Z Limotecariu 735 4499358 wikitext text/x-wiki {{persona}} [[Ficheru:Lucia di Lammermoor (1908).webm|thumb|thumbtime=1|''Lucia di Lammermoor'' (1908).]] '''Enrico Caruso''' {{nym}} foi un [[tenor]] [[Italia|italianu]], el cantante más popular en cualquier xéneru mientres los [[años 1920]] y unu de los pioneros de la música [[grabación|grabada]]. El so gran ésitu de ventes y una voz estraordinaria, aclamada pola so potencia, guapura, riqueza de tonu y téunica superlativa, conviérten-y n'unu de los más famosos cantantes d'ópera de tol sieglu XX. == Significación histórica y musical == Col so estilu de cantar Enrico Caruso afitó un estándar, influyendo en práuticamente tolos tenores nos repertorios italianos y franceses. La so carrera tomó dende 1895 hasta 1920 ya incluyó un récor de 863 apaiciones nel [[Metropolitan Opera]] de [[Nueva York]].Desgraciadamente la so trayeutoria foi atayada por una infeición fulminante que lu mató a la edá de 48 años, nel pináculo de la so carrera. Caruso yera veceru d'[[Edward Bernays]], un pioneru de les rellaciones públiques, que trabayó como'l so axente de prensa nos Estaos Xuníos.<ref>"Yo fui capaz de faelo gracies a l'ayuda de la televisión, la radio, los medios y tou tipu de sofitos. La popularidá que Caruso esfrutó ensin el sofitu de la teunoloxía moderna ye sorprendente." [[Beverly Sills]], ''Enrico Caruso: The Voice of the Century'' (A & Y Biography, 1998).</ref> == Trayeutoria == Cantó en munches de les sales d'ópera más importantes del mundu, incluyendo'l [[Teatro San Carlo]] de [[Nápoles]], el [[Teatru Cervantes (Tánger)]], [[Teatru de La Scala]] de [[Milán]], el [[Teatru Colón]] de [[Buenos Aires]], el [[Teatro Solís]] de [[Montevidéu]] y el [[Royal Opera House|Covent Garden]] de [[Londres]], anque ye más conocíu por haber sío'l primer tenor del [[Metropolitan Opera]] en [[Nueva York]] mientres diecisiete años. El célebre direutor d'orquesta italianu [[Arturo Toscanini]], que dirixó dalgunes de les óperes que Caruso cantó nel Metropolitan, considerába-y unu de los más grandes artistes colos que trabayara. El repertoriu de Caruso yera d'unos sesenta óperes, cuasi toes cantaes n'[[italianu (llingua)|italianu]], anque tamién cantaba en [[Idioma francés|francés]] y n'[[Idioma inglés|inglés]] (con un fuerte acentu italianu). Coles mesmes, tenía un repertoriu d'unos quinientos cantares, dende [[cantares napolitanos]] y tradicionales d'Italia hasta temes populares de la dómina. Per otru llau, foi'l primer vocalista de la historia en realizar grabaciones sonores de cantares. Mientres la so carrera realizó cerca de 260 grabaciones y ganó millones de dólares cola venta de los sos discos de [[78 rpm]].<br />El [[8 d'abril]] de [[1904]], grabó ''[[Mattinata (Leoncavallo)|Mattinata]]'', un cantar de [[Ruggero Leoncavallo]], que se considera como'l primer cantar compuestu puramente pa ser grabada. Caruso y la industria fonográfico fixeron enforma por promovese nos dos primeres décades del sieglu XX. El so rexistru de [[1902]] de [[Vesti la giubba|''Vesti la giubba'']], de [[Pagliacci|''Pagliacci'']] (''Payasos''), de Leoncavallo, foi'l primer discu con un millón d'exemplares. Caruso grabó dellos cantares n'[[Idioma español|español]], como [[La partida|''La partida'']], [[Nueche feliz|''Nueche feliz'']], [[A Granada|''A Granada'']] y [[A la lluz de la lluna|''A la lluz de la lluna'']], esta postrera al pie d'[[Emilio de Gogorza]]. Enrico Caruso morrió en [[1921]] d'un entueyu de [[pleuresía]], y foi soterráu en [[Nápoles]]. Como interés, cabo destacar que namái un filme de 1951 intentó retratar la so figura: ''El gran Caruso,'' de [[Richard Thorpe]], na piel del actor y cantante d'Estaos Xuníos [[Mario Lanza]], acompañáu por [[Ann Blyth]]. Supón una biografía convencional pero con curiosos. == Repertoriu de Caruso == {{columnes}} * ''[[L'Amico Fritz]]'' ([[Mascagni]]) [[Nápoles]], [[15 de marzu]] de [[1895]] (Creación) * ''[[Faust (ópera)|Faust]]'' - [[Caserta]], [[28 de marzu]] de 1895 * ''[[Cavalleria Rusticana]]'' - Caserta, [[abril]] de 1895 * ''[[Camoens]]'' - Caserta, [[mayu]] de 1895 * ''[[Rigoletto]]'' - Nápoles, [[21 de xunetu]] de 1895 * ''[[La Traviata]]'' - Nápoles, [[25 agostu]] de 1895 * ''[[Lucia di Lammermoor]]'' - [[El Cairu]], [[30 d'ochobre]] de 1895 * ''[[La Gioconda (ópera)|La Gioconda]]'' - El Cairu, [[9 de payares]] de 1895 * ''[[Manon Lescaut (Puccini)|Manon Lescaut]]'' - El Cairu, [[15 de payares]] de 1895 * ''[[Capuletos y Montescos|I Capuletti y i Montecchi]]'' - Nápoles, [[7 d'avientu]] de 1895 * ''[[Malia]]'' - [[Trapani]], [[21 de marzu]] de [[1896]] * ''[[La Sonnambula]]'' - Trapani, [[24 de marzu]] de 1896 * ''[[Marriedda]]'' - Nápoles, [[23 de xunu]] de 1896 * ''[[Los puritanos d'Escocia|Il Puritani]]'' - [[Salerno]], [[10 de setiembre]] de 1896 * ''[[La Favorita]]'' - Salerno, [[22 de payares]] de 1896 * ''[[A San Francisco]]'' - Salerno, [[23 de payares]] de 1896 * ''[[Carmen (ópera)|Carmen]]'' - Salerno, [[6 d'avientu]] de 1896 * ''[[Un Dramma in vendemmia]]'' - Nápoles, [[1 de febreru]] de [[1897]] * ''[[Celeste (ópera)|Celeste]]'' - Nápoles, [[6 de marzu]] de 1897 (Creación) * ''[[Il Profeta Velato]]'' - Salerno, [[8 d'abril]] de 1897 * ''[[La Bohème]]'' - [[Livorno]], [[14 d'agostu]] de 1897 * ''[[La Navarraise]]'' - [[Milán]], [[3 de payares]] de 1897 * ''[[Il Votu]]'' - Milán, [[10 de payares]] de 1897 (Creación) * [[La arlesiana]] - Milán, [[27 de payares]] de 1897 (Creación) * [[Pagliacci]] - Milán, [[31 d'avientu]] de 1897 * D'[[Eduardo di Capua]] - ''[[O Sole Mio]]'' * ''La Boheme'' ([[Leoncavallo]])- [[Xénova]], [[20 de xineru]] de [[1898]] * ''[[Los pescadores de perlles|Les Pêcheurs de Perles]]'' - Xénova, [[3 de febreru]] de 1898 * ''[[Hedda]]'' - Milán, [[2 d'abril]] de 1898 (Creación) * ''[[Mefistofeles]]'' - [[Fiume]], [[4 de marzu]] de 1898 * ''[[Sapho]]'' - [[Trento]], [[3 de xunu]] de 1898 * ''[[Fedora (ópera)|Fedora]]'' - Milán, [[17 de payares]] de 1898 (Creación) * ''[[Iris (ópera)|Iris]]'' - [[Buenos Aires]], [[22 de xunu]] de [[1899]] * ''[[Reinar de Saba]]'' - Buenos Aires, [[4 de xunetu]] de 1899 * ''[[Yupanki]]'' - Buenos Aires, [[25 de xunetu]] de 1899 * ''[[Aida]]'' - [[San Petersburgu]], [[3 de xineru]] de [[1900]] * ''[[Un baille de mázcares|Un Ballo in maschera]]'' - San Petersburgu, [[11 de xineru]] de 1900 * ''[[Maria di Rohan]]'' - San Petersburgu, [[2 de marzu]] de 1900 * ''[[Manon]]'' - Buenos Aires, [[28 de xunetu]] de 1900 {{nueva columna}} [[Ficheru:Enrico Caruso XIV.png|200px|thumb|Enrico Caruso.]] [[Ficheru:Enrico Caruso.jpeg|right|thumbnail|250px|Caruso, al pie del so pianu.]] [[Ficheru:Enrico Caruso c.1910~1915.jpg|thumb|Fotografía de Enrico Caruso, hacia 1910~1915.]] * ''[[Tosca (ópera)|Tosca]]'' - [[Treviso]], [[23 d'ochobre]] de 1900 * ''[[Le Maschere]]'' - Milán, [[17 de xineru]] de [[1901]] (Creación) * ''[[L'Elisir d'Amore]]'' - Milán, [[17 de febreru]] de 1901 * ''[[Lohengrin]]'' - Buenos Aires, [[7 de xunetu]] de 1901 * ''[[Germania]]'' - Milán, [[11 de marzu]] de [[1902]] (Creación) * ''[[Don Giovanni]]'' - [[Londres]], [[19 de xunetu]] de 1902 * ''[[Adriana Lecouvreur]]'' - Milán, [[6 de payares]] de 1902 (Creación) * ''[[Lucrezia Borgia]]'' - [[Lisboa]], [[10 de marzu]] de [[1903]] * ''[[Les Huguenots]]'' - [[Nueva York]], [[3 de febreru]] de [[1905]] * ''[[Martha]]'' - Nueva York, [[9 de febreru]] de [[1906]] * ''[[Madama Butterfly]]'' - Londres, [[26 de mayu]] de 1906 * ''[[L'Africaine]]'' - Nueva York, [[11 de xineru]] de [[1907]] * ''[[Andrea Chenier]]'' - Londres, [[20 de xunetu]] de 1907 * ''[[Il Trovatore]]'' - Nueva York, [[26 de febreru]] de [[1908]] * ''[[Armide]]'' - Nueva York, [[14 de payares]] de [[1910]] * ''[[La Fanciulla del West]]'' - Nueva York, [[10 d'avientu]] de 1910 (Creación) * ''[[Julien (ópera)|Julien]]'' - Nueva York, [[26 d'avientu]] de [[1914]] * ''[[Samson et Dalila]]'' - Nueva York, [[24 de payares]] de [[1916]] * ''[[Lodoletta]]'' - Buenos Aires, [[29 de xunetu]] de [[1917]] * ''[[Le Prophète]]'' - Nueva York, [[7 de febreru]] de [[1918]] * ''[[L'Amore dei Tre Re]]'' - Nueva York, [[14 de marzu]] de 1918 * ''[[La Forza del Destín]]'' - Nueva York, [[15 de payares]] de 1918 * ''[[La Juive]]'' - Nueva York, [[22 de payares]] de [[1919]] {{final columnes}} ::{{Enllaz rotu|1=''Over There'' |2=http://www.firstworldwar.com/audiu/Enrico%20Caruso%20-%20Over%20There.mp3 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} ::Caruso singing the popular World War I song by [[George M. Cohan]]. == Enllaces esternos == {{commons|Enrico Caruso}} * [http://www.fundacionjoseguillermocarrillo.com/sitio/musclacaruso.html Fundación Internacional José Guillermo Carrillo] * [http://www.cantolirico.com/index.php?option=content&task=view&id=38&Itemid=27/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204012611/http://www.cantolirico.com/index.php?option=content&task=view&id=38&Itemid=27/ |date=2012-02-04 }} Otra biografía de Enrico Caruso con semeyes Bibliografia: *Key (Pierre V.R.) & Zirato (Bruno) : "Enrico Caruso. A Biography" (Boston, Liitle, Brown, and Company, 1922, 455 Páxs., ill.). * Caruso (Dorothy): "Enrico Caruso. His Life and Death" (London, T. Werner Laurie Limited, 1946, 312 Páxs., ill.). *Gara (Eugenio): "Caruso. Storia di un emigrante" (Milano, Cisalpino-Goliardica, 1947, 285 Páxs., ill.). * Freestone (John) & Drummond (H.J.): "Enrico Caruso. His Recirded Legacy" (London, Sidgwick and Jackson, 1960, 130 Páxs.). *Blanco (Eumenio): "L'inmortal Enrico Caruso" (Edición al cuidu d'Armando Del Moral, Orbe Publications, Inc, Hollywood 38, California, 1954, 61 Páxs., ill.). * Mouchon (Jean-Pierre):"Particularités physiques et phonétiques de la voix enregistrée de Caruso", prefaciu Prof. André Appaix (Marseille, Le Sud Médical et Chirurgical, 99° añu, n°2509, 31 d'ochobre 1964, Páxs. 11.812-11.829). * Mouchon (Jean-Pierre): "Enrico Caruso. 1873-1921. Sa vie et sa voix. Étude psycho-physiologique, physique, phonétique et esthétique" (Langres, Imprimerie du Petit-Cloître, 1966, 106 Páxs., ill.). *Pituello (Luciano): "Caruso a Milano" (Milano, Associazione Amici del Muséu Teatrale alla Scala, 1971, 16 Páxs., ill.). * Jackson (Stanley): "Caruso" (New York, Stein and Day, 1972, 302 Páxs., ill.). * Tortorelli (Vittorio): "Enrico Caruso nel centenariu della nascita" (Rimini, Artisti Associati, 1973, 189 Páxs., ill.) * Mouchon (Jean-Pierre): "Enrico Caruso. Hils Life and Voice" (Gap & Paris, Éditions Ophrys, 1974, 77 Páxs., ill.). *Mouchon (Jean-Pierre): "Enrico Caruso. L'homme et l'artiste", 3 vol. (Paris-Sorbonne, tesis doctoral, 1978, 1605 Páxs., ill. Atelier national de reproduction des thèses, Université de Lille III, 9, rue A. Angellier 59046 Lille; Paris, Ediciones Didier ed., microfichas). * Greenfeld (Howard): "Caruso" (New York, Da Capo paperback, 1984, 275 Páxs., ill.). *Pituello (Luciano, so la direición de):"Un grande muséu per un grande Enrico Caruso" (Cologno Monzese, Silvia Editrice, 1987, Páxs.pp., ill.). *Caruso (Enrico Jr) & Farkas (Andrew): "Enrico Caruso. My Father and My Family" (Portland, Oregon, Amadeus Press, 1990, 724 Páxs., ill.). * Mouchon (Jean-Pierre): "Chronologie de la carrière artistique du ténor Enrico Caruso" (Marseille, Académie régionale de chant lyrique, 1992, 423 Páxs., ill.). * Pituello (Luciano): "Caruso. Mille volti di un uomo modernu" (Milano, Finespo srl,"Associazione Muséu Enrico Caruso", 1993, 119 Páxs.,ill.). *Rivero (Pedro Eduardo):" Caruso na Arxentina"(Buenos Aires, Editorial Universitaria d'Estudios Avanzaos, Fundacón Universitaria d'Estudios Avanzaos, 1994, 345 Páxs., ill.). * Vaccaro (Riccardo): "Caruso", prefaciu de Dr. Ruffo Titta Jr. (Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane, 1995, 466 Páxs., ill.). * Laurens (Jean): "Caruso. Son âme. Ses techniques. Sa voix", prefaciu de Jacqueline Bonnardot (Paris, La Pensée Universelle, 196 Páxs.) *Rivero (Pedro Y.): "Enrico Caruso. Crónicas rioplatenses" (Buenos Aires, Ediciones Dunken, 1997, 108 Págs, ill.). * Rivero (Pedro Y.): "Enrico Caruso. Arte y Enfermedá" (Buenos Aires, Llaboratorios Fabra, 1997, 50 Páxs., ill.). * Rossini (Paolo): " Voci d'Opera-Enrico Caruso" (Milano, Ricordi, 2003, 83 Páxs., ill.) * Pituello (Luciano): "<a href="tel:<a href="tel:1977-2007 30">1977-2007 30</a>">1977-2007 30</a> anni di vita dell' Associazione Muséu Enrico Caruso. Centru studi carusiani y Le canzoni di Enrico Caruso con CD allegato" (Milano, Associazione Muséu Enrico Caruso, 2007, 100 Páxs., ill.). * Mouchon (Jean-Pierre): "Enrico Caruso. L'homme et l'artiste”, 2 vol. ( Marseille, Terra Beata. Société littéraire et historique, 2011, 1359 Páxs., ill., 2 llibros, un CDRom, tamién on line: http://enrico-caruso.dyndns.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515231250/http://enrico-caruso.dyndns.org/ |date=2013-05-15 }} == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1873|1921|Caruso, Enrico}} {{Tradubot|Enrico Caruso}} [[Categoría:Tenores d'Italia]] [[Categoría:Persones de Nápoles]] 1k0bif1crwub2432i7wdsmyfxa4mo0a 0 74162 4499284 4497593 2026-06-08T03:39:34Z Limotecariu 735 4499284 wikitext text/x-wiki '''Eusebio''' fai referencia a dellos artículos: == Nome propiu == *'''[[Eusebio (nome)]]''' == Persones == *[[Eusebio (xurista)]], xurista bizantín del sieglu V *[[Eusebio Asquerino]], escritor español *[[Eusebio Blasco]], escritor, periodista, poeta y dramaturgu español *[[Eusebio Cano Pinto]], periodista, escritor y políticu español *[[Eusebio Chelli]], arquiteutu italianu *[[Eusebio Cimorra]], periodista y escritor español *[[Eusebio Cuernu de la Cantolla]], autor teatral d'orixe cántabru *[[Eusebio Dávalos Hurtado]], médicu homeópata, antropólogu físicu y servidor públicu mexicanu *[[Eusebio Delfín]], banqueru, trovador, compositor, guitarrista y cantante cubanu *[[Eusebio Estada]], principal impulsor del usu del ferrocarril na islla de Mallorca *[[Eusebio Fernández García]], xurista *[[Eusebio García Luengo]], escritor español de la xeneración del 36 *[[Eusebio Gómez]], criminalista arxentín *[[Eusebio Ibarra Camacho]], violinista d'orquesta *[[Eusebio Juaristi]], químicu, investigador y académicu mexicanu *[[Eusebio Lázaro]], actor y direutor teatral español *[[Eusebio Leal]], historiador de la ciudá de L'Habana *[[Eusebio Lillo]], autor de la lletra del himnu nacional de Chile *[[Eusebio Mateos Ortega]], alfareru mexicanu *[[Eusebio Ochoa]], músicu y compositor colombianu *[[Eusebio Poncela]], actor español *[[Eusebio Ruvalcaba]], escritor mexicanu *[[Eusebio Sempere]], escultor, pintor y artista gráficu español *[[Eusebio Subero]], músicu y compositor, maestru de capiya de la catedral de Teruel *[[Eusebio Valldeperas]], pintor románticu español *[[Eusebio Vascu]], folclorista ya historiador español *[[Eusebio Vela]], dramaturgu español de la escuela de Pedro Calderón de la Barca *[[Eusebio Zuloaga]], armeru español y iniciador del arte del damasquinado modernu === Deportistes === *[[Eusebio Acasuzo]], ex-futbolista peruanu *[[Eusebio Bastida]], ciclista español, profesional ente los años 1928 y 1935 *[[Eusebio Bejarano]], ex-futbolista español *[[Eusebio Cáceres]], atleta español *[[Eusebio Castigliano]], unu de los futbolistes que finaron na Traxedia de Superga *[[Eusébio da Silva Ferreira]], [[fútbol|futbolista]] [[Portugal|portugués]]; *[[Eusebio Di Francesco]], ex-futbolista italianu, *[[Eusebio Díaz]], futbolista chilenu *[[Eusebio Marcilla]], pilotu arxentín d'automovilismu. *[[Eusebio Pedroza]], boxeador panamiegu *[[Eusebio Ríos]], futbolista y entrenador de fútbol *[[Eusebio Sacristán]], futbolista y téunicu [[España|español]]. *[[Eusebio Salazar]], ex-futbolista y direutor téunicu peruanu *[[Eusebio Tejera]], futbolista uruguayu *[[Eusebio Vélez]], ex-ciclista español. *[[Eusebio Videla]], ex fútbolista arxentín === Militares === *[[Eusebio Antoñanzas]], unu de los xefes realistes más activos mientres la Guerra d'Independencia de Venezuela *[[Eusebio Borrero]],militar y políticu colombianu *[[Eusebio Calzada]], participó na Revolución mexicana *[[Eusebio Castillo]], militar mexicanu *[[Eusebio Guilarte Vera]], políticu y militar bolivianu *[[Eusebio Hereñú]], militar arxentín, *[[Eusebio Jáuregui Nolasco]], participó na Revolución mexicana. *[[Eusebio Pérez Martín]], combatiente de la II República Española mientres la Guerra Civil *[[Eusebio Valdenegro]], militar d'El Ríu de la Plata === Políticos === *[[Eusebio Antonio Morales]], abogáu, políticu y escritor panamiegu *[[Eusebio Ayala]], abogáu paraguayu qu'asumió en dos oportunidaes la presidencia de la República *[[Eusebio Bardají Azara]], abogáu, diplomáticu y políticu español. *[[Eusebio Calonge]], políticu y diplomáticu español. *[[Eusebio Corominas]], periodista y políticu de Cataluña *[[Eusebio Figueroa Oreamuno]], políticu y abogáu costarricanu *[[Eusebio González Xaboneru]], políticu socialista español. *[[Eusebio Gregorio Ruzo]], actor fundamental na declaración de l'autonomía de la Provincia de Catamarca en 1821 *[[Eusebio Prieto y Ruiz]], políticu costarricanu del sieglu XIX. *[[Eusebio Rodolfo Gordón Cea]], políticu y xurista salvadorianu *[[Eusebio Rodríguez y Castro]], políticu costarricanu === Relixosos === *[[Eusebio (papa)]] que gobernó nel añu [[309]]; *[[Eusebio de Cesarea]], obispu d'esta ciudá, conocíu como ''Eusebius Pamphili'' *[[Eusebio de Nicomedia]], obispu [[arrianismu|arriano]] de [[Constantinopla]], escoyíu por [[Constantín I (emperador)|Constantín I]]; *[[Eusebio de Vercelli]], obispu del sieglu IV; == Llugares == *[[Eusebio Ayala (Paraguái)]], unu de los distritos del Departamentu de Cordal. {{dixebra}} {{Tradubot|Eusebio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} r8fjvwsljm3xyuw7arn79zxvwi9klg8 0 74454 4499374 4493903 2026-06-08T10:03:43Z CommonsDelinker 488 Replacing Vance_Carter_1977.gif with [[File:Jimmy_Carter_and_Secretary_of_State_Cyrus_Vance_-_DPLA_-_9c7c496ea8cfd5f84d9223bc23c6b099.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 4499374 wikitext text/x-wiki {{Premiu Nobel}} {{persona}} '''James Earl "Jimmy" Carter, Jr.''' {{nym}} foi un [[políticu]] d'[[Estaos Xuníos]] del [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|Partíu Demócrata]] que foi'l trentenu novenu [[presidente de los Estaos Xuníos]] ([[1977]]-[[1981]]), enantes fuera gobernador del estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] ([[1971]]-[[1975]]) y senador na Asamblea Xeneral de Georgia ([[1962]]-[[1966]]). Carter foi gallardoniáu col [[Premiu Nobel de la Paz]] en [[2002]], polos sos esfuerciu «p'atopar soluciones pacífiques a los conflictos internacionales, impulsar la democracia y los derechos humanos y fomentar el desenvolvimientu económico y social».<ref>[[Norwegian Nobel Committee]], 2002 Nobel Peace Prize announcement,[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/press.html], October 11, 2002. Consultáu'l 4 d'agostu de 2008.</ref> El so mandatu como presidente d'Estaos Xuníos, tuvo marcáu por importantes ésitos en política esterior, como los trataos sobre la [[Canal de Panamá]], los [[Alcuerdos de paz de Camp David]] (tratáu de paz ente [[Exiptu]] ya [[Israel]]), el tratáu [[SALT II]] cola [[XRSS]] y l'establecimientu de rellaciones diplomátiques cola [[República Popular China]] y vivió los sos momentos más tirantes con [[Crisis de los rehenes n'Irán|la crisis de los rehenes n'Irán]]. En política interior, el so gobiernu creó los ministerios d'enerxía y educación y reforzó la llexislación sobre proteición medioambiental. Desque abandonó la [[Casa Blanca]], dedicóse a un llabor de [[Mediación (Derechu)|mediación]] en conflictos internacionales y a poner el so prestíu al serviciu de causes humanitaries, en 1982, fundó xunto cola so esposa Rosalynn, el Centru Carter, una organización non gubernamental que llucha pola meyora de los derechos humanos, la mediación en conflictos internacionales y que tuvo presente como observador en distintos procesos eleutorales. == Infancia y mocedá == [[Ficheru:Jimmy Carter with his dog Bozo 1937.gif|left|thumb|Jimmy Carter col so perru Sopapu en 1937.]] Carter nació'l [[1 d'ochobre]] de [[1924]] en [[Plains (Georgia)|Plains]], un pequeñu pueblu agrícola, cercanu a [[Americus (Georgia)|Americus]], nel estáu de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]]. Los antepasaos de Carter procedíen del sur d'Inglaterra (la so familia paterna llegó a les Colonies americanes en 1635),<ref>"[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915294,00.html The Nation: Magnus Carter: Jimmy's Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823011427/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915294,00.html |date=2013-08-23 }}". ''Time''. August 22, 1977. Retrieved February 16, 2010.</ref> y vivieron nel Estáu de Georgia mientres delles xeneraciones. Carter hai documentáu antepasaos sos que llucharon na Revolución d'Estaos Xuníos<ref name=calsarspring07>{{cita publicación |títulu=The California Compatriot |editorial=California Society SAR |fecha=Spring 2007 |páxina=23 |url=http://www.californiasar.org/images/SpringCompatriot07_R.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu=4 de setiembre de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928063705/http://www.californiasar.org/images/SpringCompatriot07_R.pdf |archivedate=2007-09-28 }}</ref> y el so güelu, L.B. Walker Carter (1832–1874), combatió nel [[Exércitu de los Estaos Confederaos]].<ref>[https://books.google.com/books?id=hTFYp2-cnMkC&printsec=frontcover&dq=Jimmy+Carter,+American+Moralist,+by+Kenneth+Earl+Morris&source=bl&ots=junCqi5YXO&sig=AYFDaW3kdt9m2w_yS5EeYqNMoV8&hl=en&ei=FwJkTdmKFIGs8AaarqyDDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBcQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Jimmy Carter, American Moralist], by Kenneth Earl Morris, 1996, page 23</ref> El so padre foi James Earl Carter, un acomodáu empresariu agrícola que cultivaba algodón y cacagüeses y qu'exercía el papel tradicional de terrateniente del sur d'Estaos Xuníos. Carter describir como un brillante granxeru y un estrictu segregacionista que trataba a los trabayadores negros con respetu y xusticia. La so madre foi Bessie Lillian Gordy, una enfermera diplomada na Wise Clinic en Plains que tresmitió al so fíu l'afición pola llectura. Jimmy yera'l mayor de los cuatro fíos de la pareya. Na so infancia, mientres la [[Gran depresión]], la familia treslladóse a vivir a una granxa que'l so padre mercara, asitiada en Archery cerca de Plains. Según narra Carter nel so llibru de memories ''An Hour Before Daylight: Memoirs of a Rural Boyhood'', na granxa escarecíen d'electricidá y agua corriente, a pesar de ser una de les families más prósperes de la comunidá. La mayor parte de los sos vecinos yeren afroamericanos, comuñeros o peones de la esplotación del so padre, Carter taba en contautu permanente con ellos, comía nos sos llares y, cuando los sos padres atopábense fora, pasaba la nueche en casa de Rachel y Jack Clark, emplegaos de la granxa familiar. Esti contautu interracial solo yera posible na granxa yá que el ríxidu códigu llegal de segregación racial esistente establecía la separación na escuela, la ilesia y otros llugares públicos.<ref>http://www.achievement.org/autodoc/page/car0bio-1 A president of peace</ref> Allá una vegada, Carter foi al cine a la ciudá de Americus, col so meyor amigu A.D. Davis, tuvieron que viaxar en vagones separaos nel tren, en compartimientos pa "blancos" y pa "persones de color". Al llegar a la ciudá tuvieron que caminar hasta'l teatru xuntos, pero de forma separada, tamién tuvieron que dixebrase pa ver la película y de nuevu pa volver hasta la so casa. Carter afirma que "Nun recuerdo siquier cuestionar la separación racial obligatoria, qu'aceptábamos como la respiración o como espertar en Archery cada mañana".<ref>{{Cita web |url=http://www.christianbookstore.net/an-hour-before-daylight-memories-of-a/catalog-150224/ |títulu=An Hour Before Daylight : Memories of a Rural Boyhood |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140727103750/http://www.christianbookstore.net/an-hour-before-daylight-memories-of-a/catalog-150224/ |fechaarchivu=2014-07-27 }}</ref> Dende una edá temprana, Carter demostró ser un alumnu aplicáu al que-y gustaba enforma la llectura, estudió secundaria na Plains High School. Al terminar l'institutu, en 1941, tenía la intención d'ingresar na Academia Naval d'Estaos Xuníos, pero p'aportar a esta institución yera necesariu'l respaldu d'un senador o congresista d'Estaos Xuníos, que'l so padre nun consiguió hasta'l branu de 1942. Mentanto, matricular na Universidá ''Georgia Southwestern College'' en Americus y nel [[Institutu de Teunoloxía de Georgia]] p'ameyorar la so preparación en Ciencies. Pel branu de 1943 ingresó na ''[[Academia Naval de los Estaos Xuníos]]'' n'[[Annapolis]], onde se graduó como alférez en [[1946]], nel puestu 59 de los 820 alumnos de la so promoción, llogrando igualmente una llicenciatura en Ciencies. Esi mesmu añu casóse con [[Rosalynn Carter|Rosalynn Smith]], una de les meyores amigues de la so hermana. Darréu, cursó física nuclear y teunoloxía de reactores nel ''Union College'', anque nun llegó a completar esos estudios. En 1948 aportó a la Escuela de Submarinos, siendo darréu destináu al Pacíficu y foi escoyíu pol almirante [[Hyman Rickover]] pa participar nel entós novedosu programa de submarinos nucleares. A pesar de que la so intención yera prosiguir la so carrera na marina, a la muerte del so padre en [[1953]] dimitió de los sos cargos militares pa encargase del negociu familiar de [[cacahuate]]s, nel so pueblu natal. Tamién dende bien nuevu amosó un fondu sentimientu [[cristianismu|cristianu]], impartiendo clases na escuela dominical. Mientres la so carrera política manifestó que [[Xesucristu]] marcara la so vida; ello ye que mientres el so mandatu presidencial oraba delles vegaes al día. == Principios de la so carrera política == === Miembru del Senáu de Georgia === Jimmy Carter empezó la so carrera política participando nes xuntes locales qu'alministraben delles escueles, hospitales y biblioteques de la so contorna. En 1961, foi escoyíu miembru del Senáu de Georgia, permaneciendo nesti cargu mientres dos llexislatures. La so eleición de 1961, narrar nel so llibru ''Turning Point: A Candidate, a State, and a Nation Come of Age''; la eleición tuvo envolubrada nun ambiente de corrupción dirixíu por Joe Hurst, xérif del [[Condáu de Quitman (Georgia)|Condáu de Quitman]], mientres les votaciones produciéronse graves abusos nel sistema de votación, incluyéndo el votu de persones yá finaes y recuentos llenos de persones que supuestamente allegaren a votar n'orde alfabéticu. Nesta redolada fraudulento, significó un desafíu, ganar la so eleición. Esta convocatoria eleutoral supunxo tamién el final del réxime de votu imperante nel Estáu de Georgia, al declarar la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] (sentencia Gray v. Sanders) en 1963, inconstitucional el sistema de ''votos por condaos'' en llugar de ''por persones''. En [[1964]] foi reelixíu pa exercer un segundu mandatu de dos años. En [[1966]], Carter refugó ser candidatu a la reeleición, pa empecipiar la so carrera pa Gobernador del Estáu. El so puestu nel senáu estatal foi ocupáu pol so primu hermanu, [[Hugh Carter]], escoyíu pol Partíu Demócrata. === Campañes pa gobernador === En [[1966]], cuando terminaba la so llexislatura nel senáu de Georgia, plantegó presentar como candidatu a la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos]], pero cuando'l so rival republicanu, [[Howard Callaway]], retiró la so candidatura a la Cámara de Representantes pa postulase como candidatu pa gobernador del estáu de Georgia, Carter que nun quería ver a un gobernador republicanu nel so Estáu, tamién se retiró de la carrera pal Congresu ya incorporóse como candidatu a gobernador. Nes primaries demócrates, Carter foi'l terceru más votáu por detrás d'[[Ellis Arnall]] y [[Lester Maddox]]. La participación de Carter foi importante y trascendente yá que forzó una [[Segunda vuelta eleutoral]] na que venció Maddox, candidatu partidariu de la [[segregación racial]] y que fuera'l segundu más votáu na primer vuelta. Mientres esti procesu, Carter presentóse como una alternativa moderada, tanto frente a Arnall, más lliberal, como frente al más conservador Maddox. Anque Carter foi derrotáu, la fortaleza de la so posición contemplóse como un ésitu pa un senador del Estáu pocu conocíu.<ref name="georgiaencyclopedia.org">"[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/GovernmentPolitics/Politics/PoliticalFigures&id=h-676 Jimmy Carter (b. 1924)]". ''New Georgia Encyclopedia''. Updated May 9, 2008. Retrieved February 16, 2010.</ref> Nes eleiciones participaron trés candidatos, Maddox pol partíu demócrata, Callaway polos republicanos y Arnal qu'allegó fora de les llistes. Callaway foi'l más votáu, pero Maddox foi nomáu gobernador del Estáu pola Asamblea Xeneral de Georgia. Mientres los siguientes cuatro años, Carter volvió a la so esplotación agrícola, dedicándose a preparar y planiar curioso la siguiente campaña pa gobernador de [[1970]], participando mientres esos cuatro años en más de 1.800 actos políticos por toa Georgia. Nes eleiciones de 1970, realizó una trabayosa campaña populista pa la primaries del partíu demócrata contra del ex-gobernador [[Carl Sanders]], etiquetando al so oponente como "Cufflinks Carl". Carter nunca foi un [[Segregación racial|segregacionista]] y negóse a xunise al segregacionista ''Conseyu de Ciudadanos Blancos'', lo que provocó'l boicó a la so empresa de cacagüeses. La so familia foi tamién una de les dos úniques que votaron a favor d'almitir a los negros a la Plains Baptist Church.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html People & Events: James Earl ("Jimmy") Carter Jr. (1924–)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141915/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |date=2010-03-30 }} – [[American Experience]], [[Public Broadcasting Service]]. Retrieved March 18, 2006.</ref> Sicasí según l'historiador Y. Stanly Godbold, mientres esta campaña, pronunció les pallabres que los segregacionistes queríen escuchar, oponer a los tresporte d'escolares destinaos a favorecer la integración, pronuncióse a favor de les escueles privaes y manifestó la so disposición a convidar al gobernador d'Alabama, George Wallace, conocíu pola so postura contraria a la integración racial, por que pronunciara un discursu na so campaña.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html American Experience | Jimmy Carter | Transcript<!--Bot-generated title-->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424063434/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html |date=2010-04-24 }}.</ref> Nel mesmu sentíu los sos ayudantes de campaña fixeron pública una fotografía del so oponente xunto a dos xugadores de baloncestu negru.<ref>[http://www.claremont.org/publications/crb/id.977/article_detail.asp The Claremont Institute – Malaise Forever<!--Bot-generated title-->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111055626/http://www.claremont.org/publications/crb/id.977/article_detail.asp |date=2007-11-11 }}.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091028050603/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566991/Jimmy_Carter.html "Jimmy Carter"], Microsoft [[Encarta]] Online Encyclopedia 2005, accessed March 18, 2006. 2009-10-31.</ref> Dempués de la so estrecha victoria sobre Sanders nes primaries, Carter foi escoyíu Gobernador al ganar al candidatu republicanu, [[Hal Suit]]. Tres la so eleición como gobernador, Carter fixo una declaración qu'ofendieron fondamente a los segregacionistes: "Dígovos con toa franqueza, que'l tiempu de la discriminación racial terminó. Nenguna persona seya probe, llabradora, débil, o negra tendría de tener que soportar la carga adicional de ser quitáu de la oportunidá d'una educación, un puestu de trabayu o la simple xusticia." El senador de Georgia, Leroy Johnson, unu de los primeros senadores de raza negra d'esti Estáu, cavilgaba sobre esta declaración, afirmando: "Quedamos bien contentos. Munchos de los segregacionistes blancos taben disgustaos y toi convencíu de qu'aquelles persones que la sofitaron, nun lo fadríen si hubieren sabíu que diba pronunciar esa declaración."<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html American Experience | Jimmy Carter | Transcript<!--Bot-generated title-->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424063434/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/pt.html |date=2010-04-24 }}.</ref> == Gobernador de Georgia == Carter xuró como 76ᵘ gobernador de Georgia, el [[12 de xineru]] de [[1971]] y ocupó esti cargu hasta'l [[14 de xineru]] de [[1975]]. El so vicegobernador foi'l so predecesor nel cargu, Lester Maddox, col que caltuvo constantes enfrentamientos públicos mientres los sos cuatro años de mandatu.<ref>{{cita publicación |autor=Peter Applebome |títulu=In Georgia Reprise, Maddox on Stump |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFDF143FF937A25752C0A966958260&sec=&spon=&pagewanted=all |obra=The New York Times |fecha=14 de xineru de 1990 |fechaaccesu=13 de febreru de 2008}}</ref><ref>[http://www.racematters.org/lestermaddox.htm Race Matters – Lester Maddox, Segregationist and Georgia Governor, Dies at 87<!--Bot-generated title-->].</ref> === Política de derechos civiles === Carter declaró nel so discursu inaugural que la dómina de la segregación racial terminara, y que la discriminación racial nun tenía cabida nel futuru del Estáu, siendo'l primer titular d'un cargu públicu estatal nel denomináu ''[[Deep South|Sur Fondu]]'' en pronunciase públicamente d'esta manera.<ref>{{cita web |url=http://www.blackjournalism.com/?p=183 |títulu=President Jimmy Carter, still far ahead of his time at Black Journalism Review |editorial=Blackjournalism.com |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> Darréu, Carter nomó bastantes afroamericanos pa cargos públicos, siendo llamáu de cutiu unu de los "Gobernadores del Nuevu Sur". Muncho más moderáu que los sos predecesores, sofitó la llucha contra la segregación racial y l'ampliación de los derechos de los afroamericanos. === Albuertu === Carter oponíase personalmente al albuertu, anque sofitó la so llegalización, dempués de la histórica sentencia de 1973 de la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]], a raigañu del [[Casu Roe contra Wade]], na que se reconocía, anque con llimitaciones, el derechu a la interrupción voluntaria del embaranzu. Darréu, como presidente nun sofitó la medría de fondos federales pa la práutica d'albuertos y foi criticáu pola [[Unión poles Llibertaes Civiles d'Estaos Xuníos]] por non faer lo suficiente p'atopar alternatives al albuertu.<ref name="strategy campaigning">{{cita llibru | títulu = The Strategy of Campaigning | autor = Skinner, Kudelia, Mesquita, Rice | editorial = University of Michigan Press | añu = 2007 | url = https://books.google.com/?id=F0dCiDh4fMsC |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2008 | isbn = 9780472116270 }}</ref> === Reformes del gobiernu estatal === Carter ameyoró la eficiencia del gobiernu por aciu la fusión d'alredor de 300 axencies estatales en 30. Unu de los sos ayudantes recordaba asina al gobernador Carter: "''taba ellí con nós, trabayando igual de duru, afondando en cada pequeñu problema. Yera'l so programa y trabayó nél tan duru como cualesquier y el productu final yera claramente so''". Tamién impulsó reformes mientres la so llexislatura como, la prestación d'ayuda estatal iguales a les escueles de les zones ricu y probe de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], la creación de centros comuñales pa neños con discapacidá mental y l'ampliación de los programes educativos pa los presos. Carter sintióse especialmente arguyosu d'un programa que presentó pal nomamientu de maxistraos y funcionarios del gobiernu estatal, basáu nel méritu, en llugar de la influencia política.<ref>{{Obra citada |url=http://photo.pds.org:5005/student/printarticle?id=ar097440 |títulu=Carter, Jimmy|editorial=World Book Student|autor=Hugh S. Sidey|fecha=26 d'avientu de 2009}}</ref><ref>{{Obra citada |isbn=071660101X |títulu=World Book Encyclopedia (Hardcover) [Jimmy Carter entry]|editorial=World Book|fecha=January 2001}}</ref> === Aspiraciones a la vicepresidencia en 1972 === En [[1972]], cuando, [[George McGovern]], [[senador de los Estaos Xuníos]] por [[Dakota del Sur]], presentar a les primaries del partíu demócrata pa escoyer el candidatu a presidente d'Estaos Xuníos, Carter convocó una conferencia de prensa n'Atlanta p'alvertir que McGovern yera inelegible, criticando que yera demasiáu lliberal tanto en política esterior como en política nacional. Cuando la nominación de McGovern yá yera inevitable, Carter primió pa intentar convertise nel so vicepresidente. Mientres la [[Convención Nacional Demócrata de 1972]], sofitó la candidatura del senador [[Henry M. Jackson]], de [[Washington D. C.|Washington]].<ref>[http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=58482 Our Campaigns – US President – D Convention Race – July 10, 1972<!--Bot-generated title-->].</ref> Sicasí, Carter recibió 30 votos, na caótica votación pa vicepresidente na convención. McGovern ufiertó'l segundu llugar a [[Reubin Askew]], unu de los "nuevos gobernadores del sur", que la refugó. [[Ficheru:My Lai massacre.jpg|250px|thumb|La imaxe, tomada'l 16 de marzu de 1968, amuesa a delles víctimes, la mayoría muyeres y neños, de la [[Matanza de Mỹ Lai|masacre de Mỹ Lai]]. En 1971, Jimmy Carter, entós gobernador de Georgia amosóse contrariu a la condena a cadena perpetua de [[William Calley]] l'únicu condergáu por esta matanza, y instituyó el día del lluchador americanu en sofitu a William Calley.]] === Pena de muerte y derechos humanos === A pesar de que nun principiu s'amosaba a favor de la pena de muerte, llueu se convirtió nun opositor a la mesma y asina mientres les sos campañes presidenciales manifestó la so posición (na mesma postura atopábense'l candidatu demócrata que-y precedió, George McGovern, y los dos siguientes, [[Walter Mondale]] y [[Michael Dukakis]]).<ref>[http://www.boston.com/news/nation/articles/2003/12/07/democrats_shift_on_death_penalty/ Democrats shift on death penalty – The Boston Globe].</ref> Na actualidá, Carter ye conocíu pola so oposición frontera a esta pena en toles sos formes y nel so discursu del [[Premiu Nobel]], encamentó a la "prohibición de la pena de muerte".<ref>[http://archives.cnn.com/2002/WORLD/europe/12/10/carter.transcript/ CNN.com – Carter Nobel Peace Prize speech – December 10, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116064036/http://archives.cnn.com/2002/WORLD/europe/12/10/carter.transcript/ |date=2007-11-16 }}.</ref> Dempués de qu'en 1972 la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] anulara la pena de muerte nel Estáu de Georgia, Carter propunxo sustituyila pola [[cadena perpetua]] na llexislación estatal (una opción qu'antes nun esistía).<ref>Craig Brandon, ''The Electric Chair: An Unnatural American History'', 1999, p. 242.</ref> Cuando l'asamblea de Georgia aprobó una nueva llei de pena de muerte, Carter, a pesar d'espresar les sos reserves sobre la so constitucionalidá,<ref>{{cita web |url=http://www.nodeathpenalty.org/content/new_abolitionist.php?issue_id=8&story_id=100 |títulu=Campaign to End the Death Penalty |editorial=Nodeathpenalty.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> robló'l [[28 de marzu]] de [[1973]] la nueva normativa<ref>[http://www.deathpenaltyinfo.org/state/ Death Penalty Information Center<!--Bot-generated title-->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523143211/http://www.deathpenaltyinfo.org/state/ |date=2015-05-23 }}.</ref> qu'autorizaba la pena de muerte en casos d'asesinatu, violación y otros delitos y ponía en práutica los procedimientos xudiciales que s'afaíen a los requisitos constitucionales apocayá anunciaos. En [[1976]], el Tribunal Supremu confirmó esta nueva llexislación nel casu d'asesinatu Coker v. Georgia, nel que la Corte Suprema dictaminó que la pena de muerte yera inconstitucional na so aplicación a los delitos de violación. El 31 de marzu de 1971, el teniente del exércitu norteamericanu, [[William Calley]], foi condergáu a cadena perpetua pol asesinatu de 22 civiles vietnamites na [[masacre de My Lai]], en Vietnam. El presidente Nixon, trés díes depués de la sentencia, conmutó esta pena por un arrestu domiciliariu de calter permanente. Jimmy Carter, disconforme cola condena de cadena perpetua, instituyó el ''Día del lluchador d'Estaos Xuníos'' pidiendo a los xeorxanos que conduxeren mientres una selmana los sos automóviles coles lluces encendíes en sofitu a Calley. El Gobernador d'Indiana pidió tamién que toles banderes del estáu ondeasen a mediu estil n'honor a Calley y los gobernadores d'Utah y Mississippi tamién amosaron el so desalcuerdu col veredictu.<ref name="'70s 84">{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957 |páxina= |páxina=84–85 |url= }}</ref><ref>http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/08/24/an-apology-for-my-lai-four-decades-later/ The New York Times 24 d'agostu de 2009]</ref> == Campaña presidencial de 1976 == {{AP|Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1976}} [[Ficheru:ElectoralCollege1976.svg|thumb|left|Mapa eleutoral de les eleiciones de [[1976]].]] Cuando Carter empecipió la so candidatura a la presidencia d'Estaos Xuníos en 1976, yera consideráu un políticu con poca esperiencia y escasa reconocencia a nivel nacional, namái yera reconocíu pol 2% de los votantes,<ref name="enc">{{cita llibru |apellíu= Dobrynin |nome=Anatoly |enllaceautor= |títulu=A confianza |url= |fechaaccesu=3 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=1998 |editor= |editorial=Fondu de Cultura Económica |allugamientu= |isbn=968-16-5466-8 |capítulu= |páxina=|cita= }}</ref> y con poques posibilidaes contra políticos más conocíos a nivel nacional. Cuando comunicó a la so familia la so intención de postulase a la presidencia d'Estaos Xuníos, la so madre preguntó-y: ''¿Presidente de qué?''. Sicasí, mientres 1976, l'[[escándalu Watergate]] siguía inda frescu na mente de los votantes y la so posición como un políticu ensin gran esperiencia y ayenu a la politiquería de Washington D.C., convertir nun factor curiosu pa los votantes, la pieza central de la so plataforma de campaña foi la reorganización del gobiernu. ===== Nominación demócrata ===== Carter llueu se convirtió nel favoritu al ganar el [[caucus]] d'[[Iowa]] y les primaries de [[New Hampshire]]. Utilizó una estratexa de dos frentes: Nel sur, nel que la mayoría aceptara tácitamente a [[George Wallace]] d'Alabama, Carter presentóse como un fíu predilectu de calter moderáu. Cuando Wallace demostró ser una fuercia escoso, Carter barrió na rexón. Nel norte, onde Carter tenía poques posibilidaes de llograr grandes mayoríes, fixo un llamamientu en gran midida a los votantes conservadores cristianos y a la población rural. Ganó en dellos estaos del Norte, construyendo'l mayor bloque. La estratexa de Carter consistía n'algamar una rexón primero que los otros candidatos pudieren estender la so influencia ellí, viaxó más de 50.000 quilómetros, visitó 37 estaos y pronunció más de 200 discursos primero qu'otros candidatos anunciaren que taben na carrera pola presidencia.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/presidents/video/carter_01.html#v276 PBS Amex Jimmy Who?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028051917/http://www.pbs.org/wgbh/amex/presidents/video/carter_01.html#v276 |date=2011-10-28 }}.</ref> Refugó, dende un principiu, presentase como un candidatu de calter rexonal, demostrando ser l'únicu demócrata con una verdadera estratexa nacional y asina finalmente llogró la candidatura del so partíu. La so meyora foi lentu, según una encuesta de Gallup, inda'l [[26 de xineru]] de [[1976]], Carter yera la primer opción de namái un cuatro per cientu de los votantes demócrates. Sicasí, a mediaos de marzu, según Shoup, Carter non solo diba bien per delantre de los otros contendentes demócrata, sinón que tamién colaba per delantre del presidente Ford por un pequeñu porcentaxe. Escoyó al senador [[Walter Mondale]] como candidatu a la vicepresidencia. Atacó la falta de tresparencia de la política de Washington nos sos discursos, y ufiertó un bálsamu de calter relixosu pa sanar les firíes de la nación.<ref name = "Dyer-2004">American Presidency, Brinkley and Dyer, 2004.</ref> [[Ficheru:Carter and Ford in a debate, September 23, 1976.jpg|thumb|Carter y Ford nun alderique'l [[23 de setiembre]] de [[1976]]. Los alderiques televisivos, que nun se producíen dende 1960, fueron unu de los puntos álgidos de la campaña eleutoral.]] ===== Eleición presidencial ===== Na so campaña eleutoral, Carter apeló a vagos principios morales, criticó la burocracia de Washington y prometió sinceridá y honradez. Plantegó la so campaña como un "outsider", dirixida a los eleutores que taben fartos de políticos profesionales y de soluciones convencionales.<ref name="JJHA">{{cita llibru |apellíu=Hernández Alonso |nome=Juan José |enllaceautor= |títulu=Los Estaos Xuníos de América. Hestoria y cultura |url= |fechaaccesu=18 de marzu de 2012 |idioma= |otros= |edición=Colegio d'España |añu=1995 |editor= |editorial= |allugamientu= |isbn=84-86408-55-5 |capítulu= |páxina=|cita= }}</ref> Empecipió la campaña presidencial con una ventaya considerable sobre Ford, que foi amenorgándose nel intre de la mesma, y que finalmente-y dexó a Carter la victoria'l [[2 de payares]] de [[1976]] per un marxe estrechu. Carter ganó'l votu popular por un 50,1% contra 48,0% de Ford y recibió 297 votos eleutorales contra 240 de Ford, convirtiéndose nel primer presidente del denomináu [[Deep South|Sur Fondu]] dende la eleición de [[Zachary Taylor]] en 1848. El so comportamientu públicu desafió les normes establecíes, mientres la campaña, a pesar de la so proclamada condición de devotu cristianu y catequista, concedió una entrevista a [[Robert Scheer]] pa la revista [[Playboy]],<ref name=enc /> na que reconocía que "Miré a munches muyeres con lluxuria y cometí adulteriu munches vegaes no fondero del mio corazón".<ref>{{cita llibru |apellíu=Patterson |nome=James T. |enllaceautor= |títulu=El xigante inquietu: Estaos Xuníos de Nixon a G. W. Bush |url= |fechaaccesu=3 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=|editor= |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina=|cita= }}</ref> La entrevista llegó a los quioscos un par de selmanes enantes de les eleiciones. == Presidencia de los Estaos Xuníos (1977-1981) == [[Ficheru:Inauguration of Jimmy Carter.jpg|thumb|left|Toma de posesión de Jimmy Carter el 20 de xineru de 1977, Washington, D.C.]] {| cellpadding="1" cellspacing="2" style="float: right; margin:1em 1em 1em 0; border:1px solid #000000;font-size:85%;" align="left" !bgcolor="#dcdcdc" colspan="3"|El Gabinete Carter |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="right"|[[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]]||align="right" |'''Jimmy Carter'''||align="right"|1977–1981 |- |align="right"|[[Vicepresidente de los Estaos Xuníos|Vicepresidente]]||align="right"|[[Walter Mondale]]||align="right"|1977–1981 |- !bgcolor="#000000" colspan="3"| |- |align="right"|[[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Estáu]]||align="right"|[[Cyrus Vance]]||align="right"|1977–1980 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Edmund Muskie]]||align="right"|1980–1981 |- |align="right"|[[Secretariu de l'Ayalga de los Estaos Xuníos|Ayalga]]||align="right"|[[W. Michael Blumenthal]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[G. William Miller]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Defensa]]||align="right"|[[Harold Brown]]||align="right"|1977–1981 |- |align="right"|[[Fiscal xeneral de los Estaos Xuníos|Xusticia]]||align="right"|[[Griffin Bell]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Benjamin R. Civiletti]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu del Interior de los Estaos Xuníos|Interior]]||align="right"|[[Cecil D. Andrus]]||align="right"|1977–1981 |- |align="right"|[[Departamentu de Comerciu de los Estaos Xuníos|Comerciu]]||align="right"|[[Juanita M. Kreps]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Philip M. Klutznick]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu de Trabayu de los Estaos Xuníos|Trabayu]]||align="right"|[[Ray Marshall]]||align="right"|1977–1981 |- |align="right"|[[Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos|Agricultura]]||align="right"|[[Robert Bergland]]||align="right"|1977–1981 |- |align="right"|[[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|HEW]]||align="right"|[[Joseph A. Califano, Jr.]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|[[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|HHS]]||align="right"|[[Patricia R. Harris]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu d'Educación de los Estaos Xuníos|Educación]]||align="right"|[[Shirley M. Hufstedler]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu de Vivienda y Desenvolvimientu Urbanu de los Estaos Xuníos|HUD]]||align="right"|[[Patricia R. Harris]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Moon Landrieu|Maurice "Moon" Landrieu]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu de Tresporte de los Estaos Xuníos|Tresporte]]||align="right"|[[Brock Adams]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Neil Y. Goldschmidt]]||align="right"|1979–1981 |- |align="right"|[[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|Enerxía]]||align="right"|[[James R. Schlesinger]]||align="right"|1977–1979 |- |align="right"|&nbsp;||align="right"|[[Charles W. Duncan]]||align="right"|1979–1981 |} Jimmy Carter foi'l trentenu novenu [[Presidente de los Estaos Xuníos]] dende [[1977]] hasta [[1981]]. Carter revelar por un estilu relativamente heterodoxu, que nun encaxar nel establishment de Washington, nin cuntó con un sofitu sólidu del so partíu, y polos sos orixinales opiniones y xuicios, ensin tener un programa demasiáu definíu.<ref name=enc /> La so alministración trató de faer un gobiernu "competente y caritatible", pero atopar con una grave crisis económica, qu'enzancó'l llogru de los sos oxetivos, carauterizada pola xubida de los precios de la enerxía y la [[estanflación]].<ref name="WH Biography">{{Cita web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter%7CWhite |títulu=House Biography of Jimmy Carter |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110604132431/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter%7CWhite |fechaarchivu=2011-06-04 }}</ref> A la fin del so periodu de gobiernu, Carter llograra amenorgar sustancialmente el desemplegu y el [[déficit públicu]], pero nun foi capaz d'acabar por completu cola recesión. Carter creó los [[Departamentu d'Educación de los Estaos Xuníos|departamentos d'educación]] y d'[[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|Enerxía]], estableció una política enerxética nacional y reformó la seguridá social. N'asuntos esteriores, Carter empecipió los [[Alcuerdos de Camp David]], los [[Trataos Torrijos-Carter|trataos de la Canal de Panamá]] y la segunda ronda de los [[Alcuerdos SALT]]. A lo llargo de la so trayeutoria como presidente, Carter sorrayó firmemente los derechos humanos. Devolvió la [[Zona de la Canal de Panamá]] a [[Panamá]], enfrentándose a les crítiques nel so país pola so decisión, que foi vista como otra señal de debilidá d'Estaos Xuníos y del so vezu de dar marcha tras cuando ante la confrontación. L'últimu añu del so mandatu presidencial tuvo marcáu por delles crisis importantes, como la toma en 1979 de la embaxada d'Estaos Xuníos n'Irán y [[Crisis de los rehenes n'Irán|retención de rehenes por estudiantes iraninos]], l'intentu ensin ésitu de rescate de los rehenes, una [[Crisis del petroleu de 1979|grave escasez de combustible]] y l'empiezu de la [[Guerra d'Afganistán (1978-1992)|Guerra d'Afganistán]]. === Toma de posesión === {{AP|Invistidura presidencial de Jimmy Carter en 1977}} Nel so discursu de toma de posesión pronunció: {{Cita|Aprendimos que más nun ye necesariamente meyor, qu'inclusive nuesa gran nación tien les sos llendes reconocíes, y que nun podemos contestar toles entrugues nin resolver tolos problemes.}} Carter fixera campaña cola promesa d'esaniciar los trapicheos de la denomada "''presidencia imperial''" que imperaba con Richard Nixon y empezó la so presidencia, acordies con esa promesa, el día del so toma de posesión; al dir caminando pela Avenida Pennsylvania, dende'l Capitoliu hasta la [[Casa Blanca]], nel so desfile inaugural, rompiendo asina col protocolu y la hestoria recién. Los sos primeros pasos na Casa Blanca fueron más lloñe nesta direición, amenorgando la plantía d'asesores nun terciu, suprimiendo los conductores pa los miembros del gabinete y poniendo a la venta'l yate presidencial, el [[USS Sequoia]]. [[Ficheru:Mondale and Carter.JPG|thumb|Carter col vicepresidente [[Walter Mondale]] na [[Casa Blanca]], xineru de [[1979]].]] [[Ficheru:Jimmy Carter and Secretary of State Cyrus Vance - DPLA - 9c7c496ea8cfd5f84d9223bc23c6b099.gif|thumb|Carter col so primer secretariu d'estáu, [[Cyrus Vance]], en [[1977]].]] === Política interior === [[Ficheru:AirlineDeregulationAct.png|thumb|left|El presidente Carter roblando la Llei de Desregulación d'Aerollinies.]] Nel primer día de Carter nel cargu, el [[20 de xineru]] de [[1977]], cumplió una promesa de campaña por aciu la publicación d'un [[Decretu Llei]] que declaraba una amnistía incondicional pa los [[Insumisión|insumisos]] de la [[Guerra de Vietnam]].<ref>[http://www.archives.gov/federal-register/codification/executive-order/11967.html Executive Orders<!--Bot-generated title-->]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/vietnam/vietnam_1-21-77.html |títulu=Online NewsHour: Remembering Vietnam: Carter's Pardon<!--Bot-generated title--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070228161513/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/vietnam/vietnam_1-21-77.html |fechaarchivu=2007-02-28 }}</ref> Baxu tutelar de Carter, aprobóse la [[Llei de Desregulación d'Aerollinies]] de [[1978]], qu'esanició la Xunta Aeronáutica Civil, tamién impulsó la desregulación del tresporte per carretera, ferrocarril, comunicaciones, finances ya industries.<ref name="salon">{{cita web |url=http://mobile.salon.com/politics/war_room/2011/02/08/lind_reaganism_carter/index.html |títulu=How Reaganism actually started with Carter |editorial=Salon.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110726164547/http://mobile.salon.com/politics/war_room/2011/02/08/lind_reaganism_carter/index.html |fechaarchivu=2011-07-26 }}</ref> Ente los presidentes que sirvieron siquier un periodu completu de presidencia, Carter ye l'únicu que nun realizó nengún nomamientu na [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos|Corte Suprema]].<ref>[http://www.senate.gov/pagelayout/reference/nominations/Nominations.htm U.S. Senate: Reference Home > Statistics & Lists > Supreme Court Nominations, present-1789<!--Bot-generated title-->]</ref> Carter foi'l primer presidente que se propunxo encetar la tema de los [[Homosexualidá nos Estaos Xuníos|derechos de los homosexuales]].<ref>Shilts, Randy, ''Conduct Unbecoming''</ref> Oponer a la [[Iniciativa Briggs]], un proyeutu de llei de California que prohibía a los homosexuales y a los defensores de los [[Llexislación sobre la homosexualidá nel mundu derechos de los homosexuales]] ser maestros d'escueles públiques. L'alministración de Carter foi la primera n'axuntase con un grupu d'activistes de derechos de los homosexuales y nos últimos años actuó en favor de les uniones civiles y punxo fin a la prohibición d'[[LGBT y serviciu militar|homosexuales nel exércitu]].<ref>[http://www.gaywired.com/article.cfm?section=66&id=14671 Gaywired.com]</ref> nesti sentíu declaró que "''oponer a toles formes de la discriminación por motivos d'orientación sexual y cree que tien d'haber igualdá de proteición so la llei pa les persones que difieren na orientación sexual''".<ref>[http://www.sovo.com/2004/12-24/news/localnews/carter.cfm Carter backs civil unions for gai couples - Southern Voice Atlanta<!--Bot-generated title-->]</ref> ==== Presupuestu ==== A pesar de pidir una reforma del sistema fiscal mientres la so campaña presidencial, cuando llegó al poder nun fixo gran cosa pa camudalo.<ref>{{Cita web |url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/refarticle.aspx?refid=761566991 |títulu=Jimmy Carter - MSN Encarta<!--Bot-generated title--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212184740/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/Refarticle.aspx?refid=761566991 |fechaarchivu=2009-02-12 }}</ref> Mientres tolos años de la presidencia produció un déficit nel presupuestu del gobiernu federal, anque'l porcentaxe de delda sobre'l PIB, escayó llixeramente.<ref name="crs">[http://assets.opencrs.com/rpts/RL33305_20060309.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211074013/http://assets.opencrs.com/rpts/RL33305_20060309.pdf |date=2012-02-11 }}, CRS Report RL33305, The Crude Oil Windfall Profit Tax of the 1980s: Implications for Current Energy Policy, by Salvatore Lazzari, p. 5.</ref> El so [[Llei de Caltenimientu d'Intereses Nacionales de les Tierres d'Alaska]] convirtió 103 millones d'[[Acre (unidá de superficie)|acres]] (417.000 km²) en Parque Nacional n'[[Alaska]]. ==== Rellaciones col Congresu ==== Carter realizó una esitosa campaña eleutoral definiéndose como un "estrañu en Washington", na que criticaba al presidente [[Gerald Ford]] y al [[Congresu de los Estaos Xuníos]], controláu polos demócrates. Como presidente, siguió con esta llinia, la so negativa a xugar coles "regles de Washington" contribuyó a una difícil rellación de l'alministración Carter col Congresu. Hamilton Jordan y Frank Mooresobremanera, enfrentar dende'l principiu, colos líderes demócrates, como'l [[Presidente de la Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Voceru de la Cámara de Representantes]], [[Tip O'Neill]]. Les rellaciones col Capitoliu agriar por llamaes telefóniques non devueltes, insultos (tanto reales como imaxinarios) y una falta de voluntá pa intercambiar favores políticos y debilitó la capacidá del presidente pa impulsar la so ambiciosa axenda. Mientres los primeros 100 díes de la so presidencia, Carter unvió una carta al Congresu, proponiendo'l refugu de dellos proyeutos. Ente los que manifestaron la so oposición a esa propuesta, atopábase'l senador [[Russell B. Long]], un poderosu demócrata del Comité de Finances del Senáu.<ref>[https://books.google.com/books?id=z5BwlqRzRAsC&pg=PA80&lpg=PA80&dq=Jimmy+Carter+Russell+Long+water&source=bl&ots=J8G6BTyRwe&sig=VcH6urCskAvDi_21rj8UapCrkdQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA81,M1 Jimmy Carter's economy: policy in an age of limits]. ''Books.google.com''.</ref> El plan de Carter foi revocáu y el sentimientu d'amargura convertir nun problema pa Carter.<ref>{{cita publicación | url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/zelizer.hundred/index.html | obra=CNN | títulu=Commentary: New president's 100 days of pressure - CNN.com | fecha=28 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=22 de mayu de 2010}}</ref> El plan de Carter foi refugáu, lo que produció un sentimientu d'amargura en Carter.<ref>{{cita publicación | url=https://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/zelizer.hundred/index.html | obra=CNN | títulu=Commentary: New president's 100 days of pressure - CNN.com | fecha=28 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=22 de mayu de 2010}}</ref> El refugu abrió una fienda ente la [[Casa Blanca]] y el Congresu, Carter manifestó que la oposición más intensa y creciente a les sos polítiques proveníen de l'ala lliberal del [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos]], qu'atribuyó a l'ambición de [[Ted Kennedy]] pa reemplazalo como presidente.<ref>Carter, Jimmy ''Our Endangered Values: America's Moral Crisis'', p.8, (2005), Simon & Shuster</ref> Pocos meses dempués d'empecipiáu'l so mandatu, y pensando que tenía'l sofitu de cerca de 74 congresistes, Carter publicó una "llista negra" de 19 proyeutos que, según Carter, suponíen un "[[pork barrel]]" de gastu públicu, manifestando que vetaría cualquier iniciativa llexislativa qu'incluyera cualquier proyeutu d'esta llista. Esta llista atopar cola oposición del líder del partíu demócrata. Carter incluyera un proyeutu de llei de ríos y puertos como innecesariu y el voceru de la Cámara de Representantes, [[Tip O'Neill]], pensó que yera desaconsejable que'l presidente interfiriera n'asuntos que tradicionalmente formaren parte de la esfera de competencies del Congresu. Tres estos fechos, Carter quedó entá más debilitáu y tuvo que roblar un proyeutu de llei que contenía proyeutos de la so llista negra. Más tarde, el Congresu refugó aprobar les principales disposiciones de la so llei de proteición de los consumidores y el so paquete de reforma llaboral y Carter vetó un paquete d'obres públiques calificándoles de "inflacionarias", yá que contenía lo qu'él consideraba gastos innecesarios. Los líderes del Congresu atalantaron que el sofitu públicu a la iniciativa llexislativa de Carter yera débil, y aprovecháronse d'ella. Dempués de destripar el proyeutu de llei de proteición al consumidor, tresformaron el so plan d'impuestos en namás que gastos d'especial interés, dempués de lo que, Carter referir al Comité d'impuestos del Congresu como "menada de llobos". ==== Crisis del petroleu ==== {{AP|Crisis del petroleu de 1979}} [[Ficheru:Carter_leaving_Three_Mile_Island.jpg|thumb|250px|Carter abandona les instalaciones de [[Three Mile Island]] ([[1 d'abril]] de [[1979]]), onde se produxera un accidente nuclear el día 28 de marzu d'esi mesmu añu, cuando un reactor de la central sufrió una fusión parcial del nucleu.]] En [[1973]], mientres l'[[Richard Nixon|alministración de Nixon]], la [[Organización de Países Esportadores de Petroleu]] (OPEP) amenorgó los suministros de petroleu disponible nel mercáu mundial, en parte por cuenta de la depreciación del [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólar]] causada pola salida del patrón oro de Nixon y en parte como reaición contra [[Estaos Xuníos]], pola unviada d'armes a [[Israel]] mientres la [[Guerra del Yom Kippur]]. Esto provocó la [[crisis del petroleu de 1973]] que supunxo una xubida sópita de los precios del petroleu qu'emburrió la inflación y desaceleró la crecedera. El gobiernu d'EE.XX., tres l'anunciu, impunxo controles de precios na gasolina y nel petroleu, que provocaron escasez y llargues coles nes gasolineres. Les coles evitar al suprimir los controles de precios na gasolina, estos controles del petroleu caltener hasta la [[Ronald Reagan|presidencia de Reagan]]. Cuando en 1977 Carter llegó a la Casa Blanca, dixo a los ciudadanos d'Estaos Xuníosque la crisis enerxética yera ''un peligru claru y presente pa la nación'' y ''l'equivalente moral de la guerra''<ref name="'70s 312">{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957|páxina= 312|url= }}</ref> y diseñó un plan pa intentar faer frente al problema<ref>{{Cita web |url=http://www.portlandpeakoil.org/discussion/aggregator/categories/2?page=4 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140811214445/http://www.portlandpeakoil.org/discussion/aggregator/categories/2?page=4 |fechaarchivu=2014-08-11 }}</ref> y manifestó que la ufierta mundial de petroleu probablemente namái podría cubrir la demanda d'Estaos Xuníos mientres seis o ocho años más.<ref name="'70s 312"/> En [[1977]], Carter convenció a los demócrates nel Congresu pa crear el [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos]] coles mires de promover l'aforru d'enerxía. Carter estableció controles de preciu al petroleu y al gas natural ya instaló [[Panel solar|paneles solares]] pa calecer [[agua caliente sanitaria]], na [[Casa Blanca]], y habilitó una estufa de lleña na so vivienda. Ordenó a l'Alministración de Servicios Xenerales cortar l'agua caliente en delles instalaciones federales, y pidió que los adornos públicos navidiegos permanecieren ensin lluz nes navidaes de [[1979]] y [[1980]]. Establecer a nivel nacional, controles nos termostatos de los edificios gubernamental y comercial por que nun devasaren temperatures nel iviernu percima de 18,33&nbsp;°C nin menguaren nel branu per debaxo de 25&nbsp;°C. Como reaición a la crisis enerxética y les creciente esmolición sobre la contaminación del aire, Carter tamién robló la [[Llei Nacional d'Enerxía]] y la [[Llei Política de Regulación de los Servicios Públicos]]. El propósitu d'estes lleis foi aguiyar el caltenimientu enerxéticu y el desenvolvimientu de los recursos enerxéticos nacionales, incluyíos los anovables, como la [[enerxía solar]] y la [[Enerxía eólica|eólica]].<ref>http://web.gsm.uci.edu/~navarru/windfinal110899.pdf</ref> Sicasí, mientres la [[Crisis del petroleu de 1979|crisis de 1979]], Carter reintegró dellos controles de precios na gasolina, lo que volvió causar coles nes gasolineres. Mientres el so discursu del "malestar", anunció una lliberalización gradual de los controles de precios, xunto cola imposición d'un "Impuestu sobre beneficios escepcionales" pa financiar la iniciatives d'eficiencia enerxética. L'impuestu instaurar en [[1980]] gravando la producción nacional de petroleu, l'impuestu derogar en [[1988]], cuando los precios derrumbáronse, faciendo posible la supresión del impuestu. Esti tributu nun yera un gravame sobre los beneficios, sinón un impuestu especial sobre la diferencia ente un " aprecio base y el preciu de mercáu. ==== Economía: la estanflación y el nomamientu de Paul Volcker ==== [[Ficheru:US Oil Production and Imports 1920 to 2005.png|right|thumb|200px|Evolución de la producción ya importación de pétroleo n'Estaos Xuníos ente 1920 y 2005.]] [[Ficheru:Paulvolcker.jpg|thumb|[[Paul Volcker]], nomáu presidente de la Reserva Federal n'ochobre de 1979.]] La hestoria económica de l'Alministración Carter puede estremase en dos periodos más o menos iguales. Los dos primeros años fueron una dómina de continua recuperación de la severa recesión de 1973-1975, que dexara la inversión en capital fixu nel so nivel más baxu dende la recesión de 1970 y el desemplegu nel 9%.<ref name="stat88">{{cita web |url=http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1988-04.pdf |títulu=''1988 Statistical Abstract of the United States'' |editorial=Department of Commerce}}</ref> Los otros dos años tuvieron marcaos por una inflación de dos díxitos con unos tipos d'interés bien altos,<ref name="'70s 292">Frum, p. 292</ref> la escasez de petroleu y la baxa crecedera económica.<ref>{{cita publicación |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/JubaksJournal/Is70sStyleStagflationComing.aspx |títulu=Is '70s-style stagflation returning? |autor=Jim Jubak |editorial=MSN.com |fecha=1 d'abril de 2008 |obra=Jubak's Journal |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110820042310/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/JubaksJournal/Is70sStyleStagflationComing.aspx |archivedate=2011-08-20 |fechaaccesu=2015-11-17 }}</ref> la economía del país creció a un permediu de 3,4% mientres l'alministración Carter (al par col permediu históricu).<ref name="bea">{{cita web |url=http://www.bea.gov/national/nipaweb/TableView.asp?SelectedTable=1&ViewSeries=NON&Java=non&Request3Place=N&3Place=N&FromView=YES&Freq=Year&FirstYear=1975&LastYear=1981&3Place=N&Update=Update&JavaBox=non#Mid |títulu=Percent Change From Preceding Period in Real GDP |editorial=Bureau of Economic Analysis}}</ref> Sicasí, cada unu d'estos periodos de dos años, difieren radicalmente. La [[economía d'Estaos Xuníos]], que creciera un 5% en 1976, siguió a un ritmu similar mientres 1977 y 1978.<ref name=bea/> El desemplegu menguó dende'l 7,5% en xineru de 1977 al 5,6% en mayu de 1979, con más de 9 millones de nuevos emplegos netos creaos mientres esi íntervalo<ref name="llabor">{{cita web |url=http://www.bls.gov/cps/ |títulu=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |editorial=Bureau of Labor Statistics}}</ref> y l'ingresu familiar per capita creció un 5% ente 1976 y 1978.<ref>{{cita web |url=https://www.census.gov/hhes/www/income/data/historical/household/H05_2009.xls.html |títulu=Households by Medien and Mean Income |editorial=United States Census Bureau}}</ref> La recuperación de la inversión empresarial n'evidencia mientres l'añu 1976 fortalecióse tamién. La inversión privada fixa (maquinaria y construcción) creció un 30% de 1976 a 1979, les ventes de viviendes y la construcción creció d'igual manera en 1978 y la producción industrial, la producción de vehículos y les ventes facer en casi un 15%, cola esceición de la viviendes nueves empecipiaes, que se caltuvo llixeramente per debaxo del so picu de 1972, cada unu d'estos puntos de referencia algamaron niveles récor en 1978 o 1979.<ref name=stat88/> La crisis enerxética de 1979 terminó esti periodu de crecedera, la inflación y les tases d'interés permanecieron altes, ente que la crecedera económica, la creación d'emplegu y l'enfotu de los consumidores amenorgóse drásticamente.<ref name="'70s 292">Frum, p. 292</ref> La [[política monetaria]] relativamente flexible adoptada pol presidente de la Reserva Federal, William G. Miller, contribuyera a la xeneración d'una inflación daqué más elevada,<ref name="volcker">{{cita web |url=http://www.buyandhold.com/bh/en/education/history/2000/paul_volker1.html |títulu=Educate Yourself: Paul Volcker |fechaaccesu=6 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010702072439/http://www.buyandhold.com/bh/en/education/history/2000/paul_volker1.html |fechaarchivu=2001-07-02 }}</ref> con aumentos del 5,8% en 1976 al 7,7% en 1978. La sópita y repentina xubida de los precios del crudu, per parte de la [[OPEP]],<ref>{{cita web |url=http://www-cta.ornl.gov/cta/Publications/Reports/ORNL-6873%20.pdf |títulu=The Outlook for U.S. Oil Dependence |editorial=U.S. Department of Energy}}</ref> condució a la inflación a algamar niveles de dos díxitos, con un permediu del 11,3% en 1979 y el 13,5% en 1980.<ref name=stat88/> La repentina escasez de gasolina al empiezu de la temporada de vacaciones de 1979, exacerbó el problema, y vendría simbolizar la crisis ente'l públicu polo xeneral,<ref name="'70s 292"/> la escasez, aniciada nel zarru de les instalaciones de refinamientu de Amerada Hess, dio llugar a una demanda del gobiernu federal contra la empresa.<ref>{{cita web |url=http://md.findacase.com/research/wfrmDocViewer.aspx/xq/fac.%5CFCT%5CC04%5C1979%5C19791226_0040006.C04.htm/qx |títulu=United States v. Society of Independent Gasoline Marketers of America}}</ref> Carter, como'l so antecesor el presidente Nixon, pidió al Congresu la imposición de controles nos precios de la enerxía, productos médicos y precios al consumidor, pero nun pudo llograr l'aprobación d'estes midíes por cuenta de la fuerte oposición del Congresu,<ref name="'70s 301">Frum, páxs. 301–302</ref> pero utilizando una llei de caltenimientu y política enerxética, aprobada pol congresu mientres la presidencia de Gerald Ford, que daba a los presidentes l'autoridá pa desregular los precios del petroleu nel mercáu norteamericanu, consiguió fomentar la producción y l'aforru de petroleu.<ref>{{cita web |url=http://www.indiana.edu/~globalm/pdf/petrodepend.pdf |títulu=U.S. Petroleum Dependency and Oil Price Decontrol}}</ref> Les importaciones d'esti productu, qu'algamaren un récor de 2.400 millones de barriles en 1977 (el cincuenta per cientu del suministru norteamericanu), amenorgar a la metá ente 1979 y 1983.<ref name=stat88/> En [[1987]] el periodista [[William Greider]] escribió ''Los secretos del Templu'', un llibru publicáu pocu dempués del esbarrumbe de la bolsa, nel que manifiesta que Volcker y los sos protexíos posteriores apoderaron la Reserva Federal darréu a lo menos mientres delles décades al traviés de delles alministraciones d'EE.XX. Mientres l'alministración de Carter, la economía sufrió una inflación de dos díxitos, xunto con tases d'interés bien altes,<ref name="'70s 292">{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957|páxina= 292|url= }}</ref> la escasez de petroleu, l'altu desemplegu y la crecedera económica lentu. La crecedera de la productividá nos Estaos Xuníos amenorgárase a una tasa media añal del 1%, frente al 3,2% de la [[década de 1960]]. Hubo tamién un creciente déficit del presupuestu federal, qu'aumentó a $ 66.000 millones. La [[década de 1970]] descríbese como un periodu de estanflación, según mayores tases d'interés. La inflación de precios (un aumentu del nivel xeneral de precios) creó incertidume na presupuestación y planificación y provocó fuelgues por aumentos de sueldu más probable. Carter, como Nixon, pidió al Congresu que s'impunxeren controles de precios sobre la enerxía, la medicina y los precios al consumidor, pero'l Congresu nun taba d'alcuerdu.<ref name="'70s 301(2)">{{cita llibru |títulu= How We Got Here: The '70s|apellíos= Frum |nome=David|enllaceautor= David Frum|añu= 2000|editorial= Basic Books|allugamientu= New York, New York|isbn= 0465041957 |páxina= |páxina=301–302 |url= }}</ref> Arriendes de una reestructuración del gabinete nel que Carter solicitó la dimisión de dellos miembros del so gabinete, Carter nomó a [[G. William Miller]] como [[Secretariu de l'Ayalga de los Estaos Xuníos|Secretariu de l'Ayalga]], Miller tuviera sirviendo como Presidente de la [[Reserva Federal]]. Pa reemplazalo y col fin d'aselar los mercaos, Carter nomó a [[Paul Volcker]] como presidente de la Reserva Federal.<ref>Erwin C. Hargrove, ''Jimmy Carter as President: Leadership and the Politics of the Public Good'', London, 1988, p 102.</ref> Volcker llevó a cabu una política monetaria restrictiva pa baxar la inflación. Volcker y Carter tuvieron ésitu, pero namái en pasando primero por una fase recesiva mientres la que la economía se desaceleró y creció el desemplegu. L'aliviu de la inflación vio les sos resultancies mientres el primer mandatu de Ronald Reagan, quien volvió nomar a Volcker como presidente de la Reserva. So la direición de Volcker, la Reserva Federal alzó la tasa de descuentu dende'l 10%, que taben cuando Volcker asumió la presidencia n'agostu de [[1979]] hasta'l 12%,<ref name="mnfed">{{cita web |url=http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0 |títulu=Federal Reserve Bank of Minneapolis - Discount Rates |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028101348/http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0 |fechaarchivu=2007-10-28 }}</ref> nun plazu de dos meses.<ref>{{cita web|url=http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0|títulu=Federal Reserve Bank of Minneapolis - Discount Rates|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028101348/http://www.minneapolisfed.org/Research/data/us/disc.cfm?js=0|fechaarchivu=2007-10-28}}</ref> La tasa preferencial d'interés algamó'l 21,5% n'avientu de 1980, la tasa más alta na historia d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url=http://mortgage-x.com/xeneral/indexes/prime.asp |títulu=http://mortgage-x.com/xeneral/indexes/prime.asp |obra= }}</ref> Carter aprobó por aciu [[decretu llei]] un programa de midíes d'austeridá que trató de xustificar porque la inflación había alcanzáu "un estáu de crisis", la inflación y el tipu d'interés al curtiu plazu algamaron el dieciocho per cientu en febreru y marzu de 1980. Les inversiones en renta fixa (bonos, tantu en poder de [[Wall Street]] y les pensiones pagues a los xubilaos) yeren cada vegada de menos valor. Les altes tases d'interés conduciría a una fuerte recesión na [[década de 1980]], que coincidió cola campaña de Carter pa la reeleición. ==== Discursu del "malestar" ==== En 1979, cuando s'empecipió la crisis del petroleu, Carter taba entamando dar el so quintu mayor discursu sobre la enerxía, sicasí, sintió que'l pueblu d'Estaos Xuníos yá nun-y escuchaba. Carter retirar a la residencia presidencial de [[Camp David]]. Mientres más d'una selmana, un velu de secretu envolubró les sos actuaciones, convocó na so residencia a decenes de destacaos líderes del Partíu Demócrata, miembros del Congresu, gobernadores, dirixentes sindicales, académicos y miembros del cleru. El so analista, [[Pat Caddell]], díxo-y que'l pueblu de los [[Estaos Xuníos]] enfrentar a una crisis d'enfotu motiváu polos asesinatos de [[John F. Kennedy]], [[Robert F. Kennedy]] y [[Martin Luther King, Jr]]; la [[guerra de Vietnam]] y el [[Escándalu Watergate]].<ref>{{cita web | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/y_malaise.html | editorial = PBS | obra = American Experience | títulu = Jimmy Carter }}</ref> El [[15 de xunetu]] de [[1979]], Carter dio un discursu televisáu a nivel nacional nel qu'identificó lo qu'él creía que yera una "crisis d'enfotu" ente'l pueblu d'Estaos Xuníos. Esto aportó a conocíu como'l so "discursu del malestar", anque nunca apaeció esta pallabra nel discursu:<ref>[http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3402 Video and transcript of Carter's "malaise" speech]</ref> {{Cita|Quiero falar con ustedes agora sobre una amenaza fundamental pa la democracia d'Estaos Xuníos. . . . Nun me refiero a encomalo escontra l'esterior d'[[Estaos Xuníos]], una nación que ta en paz esta nueche en tol mundu, con una inigualable potencia económica y poderíu militar. L'amenaza ye casi invisible de forma ordinaria. Trátase d'una crisis d'enfotu. Ye una crisis que cute nel corazón y l'alma y l'espíritu de la nuesa voluntá nacional. Podemos ver esta crisis na creciente dulda sobre'l significáu de nueses mesmes vides y na perda d'una unidá de propósitu pa la nuesa nación...}} {{Cita|Nuna nación que s'arguyecía de trabayar duru, de families fuertes, de comunidaes xuníes, y de la nuesa fe en Dios, demasiaos de nós tienden agora a la autoindulgencia y al cultu al consumu; la identidá humana yá nun se define polo qu'unu fai, sinón polo qu'unu tien. Pero afayemos que tener y consumir coses nun satisfai'l nuesu pruyimientu de significáu...}} {{Cita|Pído-yos pol so bien y pa la seguridá de la so nación que nun realicen viaxes innecesarios, empleguen [[Usu compartíu d'automóvil|viaxes compartíu n'automóviles]] o'l tresporte públicu siempres que puedan, aparquen el so automóvil un día más a la selmana, obedezan a les llendes de velocidá y establezan los sos termostatos p'aforrar enerxía ... Vi la fortaleza d'Estaos Xuníos nos perenals recursos del nuesu pueblu. Nos próximos díes, vamos anovar esa fuercia na llucha por una nación d'enerxía segura...}}<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/ps_crisis.html Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118142101/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/filmmore/ps_crisis.html |date=2011-01-18 }} — "Crisis of Confidence" speech, July 15, 1979</ref><ref>[http://www.cartercenter.com/news/editorials_speeches/crisis_of_confidence.html Transcript at Carter Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725063752/http://www.cartercenter.com/news/editorials_speeches/crisis_of_confidence.html |date=2009-07-25 }} — "Crisis of Confidence" speech, July 15, 1979</ref> El discursu foi escritu por [[Hendrik Hertzberg]] y [[Gordon Stewart]].<ref>[http://www.booknotes.org/Transcript/?ProgramID=1801&QueryText=((+db_category1+%3Ccontains%3Y+Government+%3Cor%3Y+db_category2+%3Ccontains%3Y+Government+%3Cor%3Y+db_category3+%3Ccontains%3Y+Government))+%3CAND%3Y+(AirDate+%3Y%3D+7%2F1%2F1991) C-SPAN interview with Hertzberg]</ref> Anque se dixo de cutiu que foi mal recibíu,<ref>{{cita web | url = http://www.eoearth.org/article/Jimmy_Carter%27s__malaise_speech_ | editorial = The Encyclopedia of Earth | títulu = Jimmy Carter's "malaise speech"}}</ref> [[The New York Times]] publicó'l siguiente titular una selmana dempués "El discursu alza la valoración de Carter hasta'l 37%, el públicu siéntese acordies cola crisis d'enfotu, tocada la fibra sensible.<ref>{{cita publicación |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0611F8395D12728DDDA10994DF405B898BF1D3|títulu=Speech Lifts Carter Rating to 37%; Public Agrees on Confidence Crisis; Responsive Chord Struck|editorial=The New York Times|fecha=18 de xunetu de 1979|autor=Adam Clymer|páxina=A1}}</ref> La posterior perda de la reeleición de Carter provocó qu'otros políticos refugaren solicitar l'aforru d'enerxía a los ciudadanos d'Estaos Xuníos d'una manera similar. Trés díes depués del discursu, Carter pidió la dimisión de tolos miembros del so gabinete, y n'última instancia aceptó la de los cinco que s'enfrentaren cola [[Casa Blanca]] al máximu, incluyendo'l [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos|secretariu d'Enerxía]], [[James Schlesinger]], y el [[Departamentu de Salú y Servicios Humanos de los Estaos Xuníos|Xefe de Salú, Educación y Bienestar]], [[Joseph A. Califano]], conocíu como partidariu del senador [[Ted Kennedy]]. Carter almitió más tarde nes sos memories qu'a cencielles tendría de pidir la dimisión de namái los cinco miembros qu'arrenunciaron. En [[2008]], una información de Noticies de los EE.XX. y World Report indicaron: After campaigning that he would never appoint a Chief of Staff, Carter appointed Jordan as a new White House Chief of Staff. Many in the administration chafed when Jordan circulated a "questionnaire" that read more like a loyalty oath. "I think the idea was that they were going to firm up the administration, show that there was real change by these personnel changes, and move on," remembers Mondale. "But the message the American people got was that we were falling apart." Carter later admitted in his memoirs that he should simply have asked only those five members for their resignations. In 2008, a U.S. News and World Report piece stated: Dempués d'una campaña que nun volvería nomar a un Xefe d'Estáu Mayor, Carter nomó a Xordania como xefe de la Casa Blanca de personal nuevo. Munchos na alministración agafáu cuando Xordania fixo circular un "cuestionariu" que se paecen más a un xuramentu de llealtá. "Creo que la idea yera que diben concretar el gobiernu, amuesen qu'hubo un cambéu real d'estos cambeos de personal, y siguir alantre", recuerda Mondale. "Pero'l mensaxe al pueblu d'Estaos Xuníos consiguió foi que se taben viniendo embaxo". Carter almitió más tarde nes sos memories que namái tendría de pidir namái los cinco miembros del so arrenunciu. En 2008, una pieza de Noticies EE.XX. y World Report declaró: {{Cita|Tamién fadríamos bien en recordar la clase de complexidá y l'humildá que Carter trató d'inyectar na retórica política... Carter nun taba dispuestu a complacer a la xente... Lo que realmente fixo Carter nel so discursu foi fondu. Alvirtió a los ciudadadnos d'Estaos Xuníos que la crisis del petroleu de 1979, d'escasez de gas y precios más altos, derivó de la forma de vida del país. "Munchos de nós tienden a la autoindulgencia y al cultu al consumu. La identidá humana yá nun se define polo qu'unu fai, sinón polo qu'unu ten", dixo'l presidente. El consumismu brindó a la xente una falsa felicidá, suxirió, sinón que tamién previeno a los ciudadanos d'Estaos Xuníos por que reconsideraren les sos vides col fin d'enfrentase al fondu desafíu que de la crisis enerxética. A pesar de dellos fracasos, Carter dexó tras una manera de falar sobre'l compromisu del país y la so necesidá d'enfrentase a lo que ye ensin dulda unu de los sos mayores desafíos, pa resolver la crisis enerxética d'una manera que tome en serio tantu les nueses llendes como'l nuesu grandor.}}<ref>{{cita web | url = http://www.usnews.com/articles/opinion/2008/08/13/past-and-present-malaise-and-the-energy-crisis.html | editorial = US News | títulu = Past and Present: malaise and the energy crisis | fecha = 13 d'agostu de 2008}}</ref> === Política esterior === [[Ficheru:US President Jimmy Carter Presidential Trips.PNG|thumb|Países visitaos por Carter mientres la so presidencia.]] ==== Corea del Sur ==== Mientres el so primer mes nel cargu, Carter menguó'l presupuestu de defensa en seis mil millones de dólares. Unu de los sos primeros actos foi ordenar la retirada unillateral de toles armes nucleares de [[Corea del Sur]] y anunciar la so intención d'amenorgar el númberu de tropes d'Estaos Xuníos aparcaes nesi país. Dellos militares criticaron esta decisión en conversaciones privaes y en testimonio ante comités del Congresu, en [[1977]], el xeneral [[John K. Singlaub]], xefe del Estáu Mayor de les fuercies d'EE.XX. en Corea del Sur, criticó públicamente la decisión de Carter de menguar les tropes destinaes ellí. El [[21 de marzu]] de [[1977]], Carter relevar del so cargu, manifestando que les sos opiniones manifestaes públicamente, resultaben "incompatibles cola política anunciada de seguridá nacional".<ref>{{cita web |url=http://tvnews.vanderbilt.edu/program.pl?ID=493633 |fechaaccesu=5 de xunetu de 2008 |títulu=Carter / Singlaub NBC Evening News for Thursday May 19, 1977 |obra=Vanderbilt Television News Archive |editorial=Vanderbilt University |fecha=19 de mayu de 1977 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914937,00.html |fechaaccesu=5 de xunetu de 2008 |títulu=Xeneral on the Carpet |obra=Time |fecha=30 de mayu de 1977 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823010841/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914937,00.html |archivedate=2013-08-23 }}</ref> Carter tenía previstu la retirada en 1982 de toles tropes, sacante 14.000 soldaos de la Fuercia Aérea d'EE.XX. y especialistes en loxística, pero, en 1978, dempués de retayar solo 3.600 soldaos, viose obligáu a abandonar el proyeutu pola presión del Congresu y les oposición de los sos xenerales.<ref>[http://www.cato.org/pubs/pas/pa096.html Korea: The Case For Disengagement<!--Bot-generated title-->]</ref> ==== Alcuerdos de Camp David ==== {{AP|Alcuerdos de Camp David}} [[Ficheru:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|D'esquierda a derecha: [[Menájem Beguin]], Jimmy Carter y [[Anwar el-Sadat]] en setiembre de [[1978]].]] [[Ficheru:Nicolae Ceaușescu & Jimmy Carter, 1978.jpg|thumb|Nicolae Ceaușescu con Carter en [[Bucarest]], [[1978]].]] [[Ficheru:Carter and Sadat White House2.jpg|thumb|El presidente Carter recibiendo al presidente exipciu [[Anwar el-Sadat]] na [[Casa Blanca]], pocu dempués de los [[Alcuerdos de Camp David]], [[8 d'abril]] de [[1980]].]] El secretariu d'Estáu del gabinete de Carter, [[Cyrus Vance]], y l'asesor de Seguridá Nacional, [[Zbigniew Brzezinski]] emprestaron muncha atención al [[conflictu árabe-israelín]]. Les comunicaciones diplomátiques ente [[Israel]] y [[Exiptu]] aumentaron significativamente dempués de la [[Guerra del Yom Kippur]] de 1973 y l'alministración de Carter creía que yera'l momentu fayadizu pa una solución global del conflictu. A mediaos de [[1978]], Carter taba bien esmolecíu, yá que había expirado namái unos meses enantes el Tratáu de Separación ente Exiptu ya Israel. Carter decidió destinar un unviáu especial a [[Oriente Mediu]]. L'embaxador d'Estaos Xuníos diba y venía ente [[El Cairu]] ([[Exiptu]]) y [[Tel Aviv]] intentando amenorgar les discrepancies ente los dos países. Suxirióse entós que los cancilleres axuntar nel [[castiellu de Leeds]] ([[Inglaterra]]) p'aldericar les posibilidaes de paz. Trataron de llegar a un alcuerdu, pero los ministros d'esteriores nun lu llograron.<ref>Bickerton, I; Klausner, C: "A History of the Arab-Israeli Conflict", pages 188–190. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.</ref> Darréu algamáronse los [[Alcuerdos de Camp David]] de [[1978]], unu de los llogros más importantes de Carter mientres la so presidencia. Los alcuerdos fueron un conveniu de paz ente Israel y Exiptu axustáu por Carter, que remató les negociaciones anteriores, realizaes n'[[Oriente Mediu]]. Nestes negociaciones el rei [[Hasan II de Marruecos]] actuó como negociador ente los intereses árabes n'Israel, y [[Nicolae Ceaușescu]] de [[Rumanía]] actuaba como intermediariu ente Israel y la [[Organización pa la Lliberación de Palestina]]. Cuando les negociaciones iniciales remataron, el presidente exipciu [[Anwar Sadat]] averar a Carter pa pidi-y ayuda. Carter convidó al primer ministru israelín [[Menájem Beguin]] y Anwar el-Sadat a [[Camp David]] pa siguir les negociaciones. Llegaron el [[8 d'agostu]] de 1978, nengunu de los líderes atopárense dende la xunta de [[Viena]]. El presidente Carter actuó como mediador ente los dos líderes y faló con cada unu por separáu pa intentar algamar un alcuerdu. Trescurríu un mes ensin llegar a nengún resolución, el presidente Carter decidió axuntase con dambos a lo llargo d'un viaxe a [[Gettysburg (Pennsylvania)|Gettysburg]], ([[Pennsylvania]]) pa romper el puntu muertu. Ellí amosó-yos el terrén onde se desenvolviera una batalla de la [[Guerra de Secesión]], Les éxplicó la hestoria de la batalla y fixo fincapié no importante que yera algamar la paz col fin de llevar la prosperidá al pueblu. Una lleición que contribuyó a que cuando Beguin y Sadat tornaron a Camp David, entendieren que teníen de roblar dalgún tipu d'alcuerdu.<ref>Bickerton, I; Klausner, C: "A History of the Arab-Israeli Conflict", pages 190–193. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.</ref> El [[12 de setiembre]] de [[1978]], el presidente Carter suxirió que s'estremaren les negociaciones sobre'l Tratáu de Paz en dos marcos: El marcu 1 encetaría [[Cixordania]] y la [[Franxa de Gaza]], ente que'l marcu 2 ocupar del [[Sinaí]]. * El primer marcu trataba los [[territorios palestinos]] de Cixordania y la Franxa de Gaza. ** El primer puntu referir a la eleición d'un autogobiernu, lo cual dexaría plena autonomía a los habitantes de dambos territorios. Esti gobiernu sería escoyíu polos palestinos y namái s'ocuparía de los asuntos municipales. ** El segundu pasu sería la concesión de l'autonomía a los palestinos, sobremanera nos asuntos municipales. Prevíase que dempués d'estos pasos, l'Estáu de Palestina podría ser axustáu. El marcu 1 nun foi perbién recibíu por palestinos y xordanos que s'opunxeron al fechu de que Beguin y Sadat tomaron decisiones sobre'l so destín final, ensin consultar con ellos o los sos dirixentes.<ref name="Bickerton, I pages 190">Bickerton, I; Klausner, C: "A History of the Arab-Israeli Conflict", pages 190–193; 198–200. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.</ref> * El segundu marcu ocupar de la [[Península de Sinaí]]. Componer de dos puntos: ** Les dos partes, Exiptu ya Israel, tendríen d'axustar un tratáu nun periodu de seis meses basáu nel principiu de la soberanía exipcia sobre la península de Sinaí y la retirada d'Israel d'esa rexón. ** Esti tratáu sería siguíu pol establecimientu de rellaciones diplomátiques, polítiques, económiques, y culturales ente [[Exiptu]] ya [[Israel]]. El presidente Carter almitió que con too y con eso "inda esistíen grandes dificultaes y munches cuestiones difíciles de resolver.".<ref>1978 Year in Review: The Camp David Summit-http://www.upi.com/Audiu/Year_in_Review/Events-of-1978/The-Camp-David-Summit/12309251197005-3/</ref> La reaición a esta propuesta nel mundu árabe foi bien negativa. En payares de [[1978]], celebróse una xunta d'emerxencia convocada pola [[Lliga Árabe]] en [[Damascu]]. Una vegada más, Exiptu foi la tema principal de la xunta, y condergóse la propuesta de tratáu qu'Exiptu diba roblar. Sadat foi tamién atacáu pola prensa árabe por romper files cola Lliga Árabe y traicionar al [[mundu árabe]]. Los discutinios relativos al futuru tratáu de paz llevar a cabu en dambos países. Israel aportunó mientres les negociaciones en que'l tratáu ente [[Israel]] y [[Exiptu]] tenía de sustituyir tolos demás trataos d'Exiptu, incluyíos los roblaos cola Lliga Árabe y los países árabes. Israel tamién quería l'accesu al petroleu descubierto na rexón del [[Sinaí]]. El presidente Carter intervieno ya informó a los israelinos que [[EE. XX.]] apurriría a Israel el suministru de petroleu que precisaba pa los próximos 15 años, si Exiptu decidía nun apurri-y lo a [[Israel]].<ref>Bickerton, I; Klausner, C: "A History of the Arab-Israeli Conflict", pages 192–193. Pearson Prentice Hall, 5th edition, 2007.</ref> El Parllamentu israelín aprobó'l tratáu con una cómoda mayoría. Per otra parte, el gobiernu exipciu taba aldericando alrodiu de distintes cuestiones. Nun-yos gustaba'l fechu de que'l tratáu propuestu sustituyiría a tolos demás trataos. Amás los exipcios sentíense decepcionaos porque nun llograren venceyar la cuestión del Sinaí al problema de Palestina. El [[26 de marzu]] de [[1979]], [[Exiptu]] ya [[Israel]] roblaron el tratáu de paz en [[Washington D.C.]],<ref name="Bickerton, I pages 190"/> el papel de Carter foi esencial. [[Aaron David Miller]] entrevistó a munchos funcionarios nel so llibru ''The Much Too Promised Land'' (2008) y concluyó lo siguiente: ''Nun importa a quien se-y preguntar, norteamericanos, exipcios, o israelinos, la mayoría tán d'alcuerdu: ensin Carter nun esistiría nengún tratáu de paz.''<ref>Aaron David Miller, The Much Too Promised Land (Bantam Books, 2008), page 159.</ref> ==== Derechos humanos ==== Carter primeramente estremóse de la política establecida de contención escontra la [[Xunión Soviética]]. Promovió una política esterior qu'asitió los derechos humanos ente les sos prioridaes, lo cual supunxo una rotura cola actitú de los sos predecesores que nun emprestaben atención al incumplimientu de los derechos humanos que cometieren los países aliaos d'[[Estaos Xuníos]].<ref name="dumbrell">{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=RHi7AAAAIAAJ&pg=PA172&dq=%22pat+derian%22+%2B%22first+assistant+secretary+of+state%22&hl=en&ei=Glb2Tfi-DsrZgQfCobjBCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22pat%20derian%22%20%2B%22first%20assistant%20secretary%20of%20state%22&f=false |títulu=''The Making of U.S. Foreign Policy'' |autor=Dubrell John. |editorial=Manchester University Press, 1990}}</ref> L'Alministración Carter dexó de dar sofitu al réxime de [[Anastasio Somoza Debayle|Somoza]] en [[Nicaragua]], históricamente sofitáu per Estaos Xuníos y dieron la so ayuda al nuevu gobiernu del [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] qu'asumió'l poder dempués del derrocamientu de Somoza. Sicasí, Carter ignoró un pidimientu del Arzobispu [[Óscar Romero]] n'[[El Salvador]] pa unviar ayuda militar a esi país. Romero foi asesináu más tarde poles sos crítiques pola violación de [[derechos humanos]] n'El Salvador. Carter tamién foi criticáu pola activista feminista [[Andrea Dworkin]] por desabrise de los derechos de les muyeres en Arabia Saudita.<ref>[http://www.nostatusquo.com/ACLU/dworkin/WarZoneChaptIIIA.html A Feminist Looks at Saudi Arabia<!--Bot-generated title-->]</ref> Carter siguió la política de los sos antecesores d'imposición de sanciones a [[República de Rhodesia|Rhodesia]], y dempués de que l'obispu [[Abel Muzorewa]] fuera escoyíu primer ministru, protestó pola esclusión de les eleiciones de [[Robert Mugabe]] y [[Joshua Nkomo]]. La fuerte presión d'[[Estaos Xuníos]] y el [[Reinu Xuníu]] llograron nueves eleiciones en [[República de Rhodesia|Rhodesia]] (güei [[Zimbabue]]), que llevaron a la eleición de [[Robert Mugabe]] como Primer Ministru; dempués de lo cual, llevantáronse les sanciones, y concedióse-y al país la reconocencia diplomática. Carter tamién foi conocíu poles sos crítiques a [[Alfredo Stroessner]] de [[Paraguái]] y [[Augusto Pinochet]] de Chile, anque dambos Stroessner y Pinochet, asistieron a la firma del [[Trataos Torrijos-Carter|Tratáu de la Canal de Panamá]],<ref>"Visits to the U.S. by Foreign Heads of State and Government--1977." ''United States Department of State''. Accessed on February 22, 2010.</ref> tamién protestó contra l'[[Apartheid]] en [[Sudáfrica]]. ==== República Popular China ==== [[Ficheru:Carter DengXiaoping.jpg|thumb|El líder chinu [[Deng Xiaoping]] y el presidente Carter, mientres la ceremonia de firma del tratáu d'establecimientu de rellaciones diplomátiques ente China y Estaos Xuníos, el 29 de xineru de [[1979]].]] Carter siguió la política de Richard Nixon pa normalizar les rellaciones cola [[República Popular China]]. El conseyeru de Seguridá Nacional, [[Zbigniew Brzezinski]] y [[Michel Oksenberg]], viaxaron a [[Beixín]] a principios de [[1978]], onde xunto con [[Leonard Woodcock]], direutor de la oficina d'enllaz, establecieron les bases d'un alcuerdu p'algamar rellaciones diplomátiques y comerciales completes cola [[República Popular de China]]. Nel Comunicáu Conxuntu sobre l'Establecimientu de Rellaciones Diplomátiques (Joint Communiqué on the Establishment of Diplomatic Relations) de [[1 de xineru]] de [[1979]], Estaos Xuníos tresfirió la reconocencia diplomática de [[Taipéi]] a [[Beixín]] y repitió el ''Comunicáu de Shanghai'' que suponía la reconocencia de la esistencia d'una única China y almitía que [[Taiwán]] formaba parte d'ella. Beixín, pela so parte, aceptó qu'Estaos Xuníos siguiera calteniendo rellaciones comerciales, culturales y contactos de calter non oficial con Taiwán. Estaos Xuníos siguió calteniendo contactos con Taiwán gracies a la [[Llei de Rellaciones de Taiwán]]. ==== Trataos de la Canal de Panamá ==== {{AP|Trataos Torrijos-Carter}} [[Ficheru:Jimmy Carter and General Omar Torrijos signing the Panama Canal Treaty.jpg|thumb|250px|El presidente Carter y [[Omar Torrijos]] danse esquitar momentos dempués de roblar los trataos.]] Unu de los momentos más revesosos de la presidencia de Carter foi la negociación y firma de los Trataos de la [[Canal de Panamá]], en setiembre de [[1977]]. Estos trataos, que n'esencia suponíen la tresferencia de la [[Canal de Panamá|Canal]], de los Estaos Xuníos a la [[Panamá|República de Panamá]], fueron refugaos pol [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|Partíu Republicanu]], col argumentu de que se taba tresfiriendo un asentamientu d'Estaos Xuníos de gran valor estratéxicu a un país inestable y corrupto, dirixíu pol xeneral [[Omar Torrijos]], que nun fuera escoyíu democráticamente. Aquellos que sofitaben los trataos, otra manera, defendíen que la canal fuera construyida dientro del territoriu panamiegu y que por tanto, [[Estaos Xuníos]] por aciu el so control ocupara parte d'otru país, polo que l'alcuerdu tenía por oxetu devolver a Panamá la total soberanía sobre'l so territoriu. Tres la firma de los Trataos de la Canal en xunu de [[1978]], Carter visitó Panamá cola so esposa y [[Senáu de los Estaos Xuníos|doce senador d'Estaos Xuníos]], metanes disturbios estudiantiles xeneralizaos en contra del gobiernu de Torrijos. Más palantre Carter encamentó al réxime de Torrijos por que frenara la so política dictatorial y avanzara gradualmente escontra la democracia en [[Panamá]]. {{Mal traducíu}} ==== SALT II ==== {{VT|Alcuerdos SALT}} [[Ficheru:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|left|thumb|El presidente Carter xunto col secretariu xeneral soviéticu [[Leonid Brézhnev]] roblen el SALT II en [[Viena]], [[18 de xunu]] de [[1979]].]] Una de les claves de la política esterior de Carter, que supunxo amás un trabayu bien aballador, foi la firma del Tratáu SALT II (Conversaciones De Llimitación d'Armes Estratéxiques»), qu'amenorgó'l númberu d'armes nucleares producíes o calteníes tantu polos [[Estaos Xuníos]] como pola [[Xunión Soviética]]. El trabayu de [[Gerald Ford]] y [[Richard Nixon]] condució al tratáu SALT I, qu'amenorgara'l númberu d'armes nucleares producíos;, pero Carter deseyaba afondar más nel amenorgamientu d'esti tipu d'armamentu. L'oxetivu principal de Carter, como señaló nel so discursu inaugural, consistía na desapaición completa de les armes nucleares nel mundu. Con esti fin, Carter y el líder de la [[Xunión Soviética]], [[Leonid Brezhnev]], llegaron en 1979, al alcuerdu del Tratáu SALT II. Sicasí'l Congresu negó la so ratificación, una y bones munchos pensaben que la firma de los trataos debilitaría les defenses d'Estaos Xuníos. Tres la intervención soviética n'Afganistán a finales de [[1979]], Carter retiró'l tratáu de la considerancia del Congresu y nunca foi ratificáu, anque foi robláu por Carter y Brezhnev. Aun así, dambes partes cumplieron los compromisos establecíos nes negociaciones. ==== Intervención n'Afganistán ==== {{VT|Operación Ciclón|Guerra d'Afganistán (1978-1992)}} Jimmy Carter sorprendióse enforma de la intervención soviética n'Afganistán d'avientu de 1979 y rápido tomó midíes, ente elles armar a los [[Muyahidín (Afganistán)|muyahidines]].<ref>http://www.slate.com/id/2166661</ref> El vicepresidente [[Walter Mondale]] manifestó públicamente la so desaprobación de l'agresiva política qu'adoptara la Xunión Soviética.<ref>http://www.csmonitor.com/1981/0310/031029.html</ref> Los soviéticos caltuvieren conversaciones previes colos dirixentes afganistanos que paecíen indicar que nun tener# cuenta de intervenir, sicasí'l [[Politburó]], con munches duldes, considerara seriamente la posibilidá d'actuar militarmente. Argumentóse que l'ayuda financiera d'Estaos Xuníos a los disidentes afganistanos, qu'incluyíen islamistes y otros militantes, y el deséu soviéticu de protexer al gobiernu afganistanu d'esquierda, fueron los factores que terminaron de convencer a los soviéticos pa intervenir.<ref>http://www.zcommunications.org/the-rise-and-rise-of-robert-gates-by-roger-morris</ref> Per otra parte, la CIA suministró miles de millones de dólares n'armes a los militantes muyahidines afganistanos. y apurrió asistencia a los insurxentes fundamentalistes al traviés de los servicios secretos pakistaníes, el [[Inter-Services Intelligence]] (ISI), nun programa llamáu [[Operación Ciclón]].<ref>Time Magazine, 13 May, 2003, "The Oily Americans," http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-2,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521013632/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-2,00.html |date=2013-05-21 }}</ref> [[Estaos Xuníos]] empezó a unviar de callao ayuda financiera llindada pa les faiciones islamistes afganistanes el [[3 de xunetu]] de [[1979]]. N'avientu de [[1979]] la [[XRSS]] derrocó al primer ministru [[Jafizulá Amín]], a quien acusaba d'axente de la CIA y que primeramente diera un golpe d'Estáu contra'l gobiernu llexítimu de [[Nur Taraki]]. Los políticos d'Estaos Xuníos, tanto republicanos como demócrates, dicíen que los soviéticos taben asitiándose p'apoderar el petroleu del [[Oriente Mediu]]. Otros creíen que la Xunión Soviética tarrecía que la revolución y islamización d'Afganistán estender a la población musulmana de la XRSS. Dempués del derrocamientu de Amín, Carter anunció lo que se conoz como la [[Doctrina Carter]], consistente nel compromisu norteamericanu d'usar forzar si fuera necesariu p'aportar a los recursos petrolíferos del Golfu Pérsicu. L'aumentu de tensión ente los bloques causáu por ta doctrina remató col boicotio de los Xuegos Olímpicos de Moscú de 1980, al que la XRSS y los sos aliaos contestaríen nun allegando a los Xuegos de Los Angeles en 1984. Coles mesmes púnxose fin al tratáu de Trigu Rusu, que tenía por oxetu establecer un comerciu cola XRSS y menguar les tensiones de la Guerra Fría. Les esportaciones de ceberes fuera beneficioses pa los llabradores, y l'embargu de Carter marcó l'entamu de dificultaes pa los llabradores d'Estaos Xuníos. Carter y Brzezinski empecipiaron un programa tapáu d'entrenamientu de los muyahidines en [[Paquistán]] y [[Afganistán]] con oxetu d'atayar los planes oviéticos. Les polítiques diplomátiques de Carter escontra [[Paquistán]] camudaron drásticamente. L'alministración cortara l'ayuda financiera al país a principios de [[1979]] cuando los fundamentalistes relixosos, afalaos pola corriente de la [[dictadura militar]] [[Islam|islámica]] en Paquistán, quemaron una Embaxada de los EE.XX. con base ellí. La participación internacional en [[Paquistán]], aumentó considerablemente cola intervención soviética. Al entós presidente de [[Paquistán]], el xeneral [[Muhammad Zia-ul-Haq]], ufiertáronse-y 400 millones de dólares pa subsidiar a los anticomunistes muyahidines n'[[Afganistán]]. El xeneral Zia tornó la ufierta como insuficiente y EE.XX. viose obligáu a aumentar l'ayuda a Paquistán. Reagan darréu espandió esti programa en gran midida. Los críticos con esta política culparon a Carter y Reagan de la inestabilidá de los gobiernos post-soviéticos d'[[Afganistán]], que causó'l surdimientu d'una [[teocracia]] islámica na rexón. ==== Crisis de los rehenes d'Irán ==== {{AP|Crisis de los rehenes n'Irán}} [[Ficheru:Man holding sign during Iranian hostage crisis protest, 1979.jpg|300px|thumb|Protesta en [[Washington DC]]. El cartelu diz: ''"Deportái a tolos iraninos"''.]] El principal conflictu ente los derechos humanos y los intereses d'Estaos Xuníos llegó nes rellaciones de Carter col [[Mohammad Reza Pahlevi|Sha d'Irán]]. El sha [[Mohammad Reza Pahlavi]], fuera un fuerte aliáu de los Estaos Xuníos dende la [[Segunda Guerra Mundial]] y unu de los denominaos "pilastres ximielgues" nos que se basaba la política estratéxica d'EE.XX. nel [[Oriente Mediu]], (l'otru yera Arabia Saudita). Sicasí, el so gobiernu foi fuertemente [[autocracia|autocráticu]], foi vistu como [[Cleptocracia|cleptocrático]] nel so país, en 1953 entamó, xunto cola alministración de Eisenhower, un golpe d'estáu pa esaniciar al escoyíu primer ministru, [[Mohammed Mossadegh]]. Nuna visita d'estáu a [[Irán]] mientres 1978, Carter faló en favor del Shah, denominándolo ''"líder de la sabiduría suprema"'' y pilastra de la estabilidá nel volátil [[Oriente Mediu]]. El discursu nunca foi espublizáu na televisión d'Estaos Xuníos. Cuando españó la [[Revolución iranina]] y el Shah foi derrocáu, Estaos Xuníos nun intervieno direutamente. El shah dir escontra un exiliu permanente, en xineru de 1979. Carter primeramente negó-y la entrada a Estaos Xuníos, inclusive por razones d'urxencia médica. A pesar de la so negativa inicial a la entrada del Shah nos Estaos Xuníos, el [[22 d'ochobre]] de [[1979]], Carter concedió-y permisu d'entrada y asilu temporal mientres la duración del so tratamientu contra'l cáncer, el Sha dirixóse de vuelta a Panamá'l [[15 d'avientu]] de [[1979]]. En payares d'esi mesmu añu, como respuesta a la entrada del Shah n'EE.XX., los militantes iraninos tomaron la embaxada d'Estaos Xuníos en [[Teḥrán]], reteniendo a 52 ciudadanos d'aquel país como rehenes.<ref name = "Dyer-2004"/> Los iraninos esixeron en cuenta de la so lliberación: * El regresu del Sha a Irán pa ser sometíu a xuiciu.<br /> * La devolución de la riqueza acumulada del Sha al pueblu iranín.<br /> * La reconocencia de la culpabilidá d'Estaos Xuníos poles sos aiciones pasaes n'Irán, amás d'una sida.<br /> * La promesa d'Estaos Xuníos de nun interferir nos asuntos d'Irán nel futuru. Anque esi mesmu añu, el Sha salió d'Estaos Xuníos, morriendo n'[[Exiptu]] en 1980, la crisis de los rehenes siguió y apoderó l'últimu añu de la presidencia de Carter. La subsiguiente respuesta a la crisis - dende la estratexa de "Rose Garden" de permanecer dientro de la Casa Blanca, hasta l'intentu fallíu de rescatar a los rehenes per medios militares ([[Operación Garra d'Águila]]), fueron en gran parte responsables na derrota de Carter nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1980|eleiciones de 1980]]. El [[14 de payares]] de [[1979]], dempués de tomar de los rehenes, Carter dictó la Orde Executiva 12170, que bloquiaba les propiedaes del Gobiernu iranín,<ref>{{cita web |url=http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |títulu=http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |obra= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100428085927/http://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1979.html |fechaarchivu=2010-04-28 }}</ref> conxelando cuentes bancaries del gobiernu iranín nos bancos d'Estaos Xuníos, por un total de 8.000 millones de dólares d'Estaos Xuníos d'esi tiempu. Estos embargos utilizáronse como moneda de cambéu pa la lliberación de los rehenes. Nos díes anteriores a que Ronald Reagan asumiera la presidencia, el diplomáticu arxelín [[Abdulkarim Ghuraib]] empecipió les negociaciones ente los EE.XX. ya [[Irán]], que remataron nos "Alcuerdos d'Arxel" el [[19 de xineru]] de [[1981]], un día primero que rematara la Presidencia de Carter, los alcuerdos implicaben el compromisu d'Irán de lliberar a los rehenes de momentu.<ref>{{cita web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Hostage_Crisis|títulu=Iranian Hostage Crisis |obra=}}</ref> Amás, les Órdenes Executives 12277 y 12.285 dictaes por Carter,<ref>{{cita web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/executive_orders.php?year=1981 |títulu=http://www.presidency.ucsb.edu/executive_orders.php?añu=1981 |obra=}}</ref> suponíen la lliberación de tolos bienes pertenecientes al gobiernu iranín y tolos activos pertenecientes al Sha atopaos dientro de los Estaos Xuníos y la garantía de que los rehenes nun tendríen nengún derechu llegal contra'l gobiernu iranín. Irán, sicasí, tamién aportó a asitiar 100.000 millones de dólares de los activos conxelaos nuna cuenta de garantía bloquiada, aocordando Irán y Estaos Xuníos la creación d'un tribunal pa dirimir les denuncies de ciudadanos norteamericanos poles perdes causaes pol Gobiernop iranín, esti tribunal conocíu como Tribunal de Reclamación Irán-Estaos Xuníos, dio más de dos mil millones de dólares a reclamantes d'EE.XX. y foi descritu como unu de los más importantes órganos d'arbitraxe na historia del derechu internacional. Anque la lliberación de los rehenes foi axustada y garantizada pol gobiernu de Carter, los rehenes nun fueron lliberaos hasta'l [[20 de xineru]] de [[1981]], momentos dempués de que Reagan tomara posesión como [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]]. == Eleiciones de 1980 == [[Ficheru:Ronald Reagan Inauguration.JPEG|thumb|250px|Reagan recibe la felicitación de Jimmy Carter, mientres la so toma de posesión de presidente d'Estaos Xuníos (20 de xineru de 1981).]] {{AP|Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1980}} [[Ficheru:ElectoralCollege1980.svg|left|thumb|Mapa eleutoral de les eleiciones de [[1980]].]] Escontra finales de 1979, Carter colaba bien retrasáu nes preferencies de los eleutores pa les eleiciones de 1980, inclusive los observadores políticos pensaben que podía ser sustituyíu por Edward Kennedy nel partíu demócrata. Sicasí tomar de los rehenes de la embaxada n'Irán y la invasión rusa d'Afganistán ameyoraron el so imaxe y emburriar lo suficiente pa llograr la nominación del so partíu. El posterior fracasu de rescate de los rehenes fundió de nuevu la so imaxe de cara a la reeleición.<ref>{{cita llibru |apellíu=Jones |nome=Maldwyn A. |enllaceautor= |títulu=Historia d'Estaos Xuníos 1607-1992 |url= |fechaaccesu=21 de xineru de 2012 |idioma= |otros= |edición= |añu=|editor= |editorial=Cátedra |allugamientu= |isbn=84-376-1407-4 |capítulu= |páxina=|cita= }}</ref> Carter perdió les eleiciones contra'l republicanu [[Ronald Reagan]]. La distribución de votos foi 43,9 millones votos, que representaben el 50,7% del total, pa Reagan y 35,5 millones de votos, que representaben el 41%, pa Carter. El candidatu independiente [[John B. Anderson]] llogró 5,7 millones de votos, un 6,6% del total. Sicasí, el fechu de que los sofitos a Carter nun se concentraren nuna rexón xeográfica concreta, provocó que Reagan llograra una victoria arrolladora del 91% de los compromisarios, dexando a Carter con namái seis estados y el Distritu de Columbia. Reagan llevó a un total de 489 votos eleutorales frente a 49 de Carter. La derrota de Carter marcó la primer vegada qu'un presidente electu nun llograba llograr un segundu mandatu dende [[Herbert Hoover]] en [[1932]]. Carter cumplió la so promesa de consiguir la lliberación con vida de los 52 rehenes de la embaxada d'Estaos Xuníos n'Irán, pero nun llogró asegurar la so lliberación enantes de les eleiciones. Anque Carter axustó n'última instancia la so lliberación, Irán nun aportó a la mesma hasta unos minutos dempués de que Ronald Reagan asumiera'l cargu de presidente. En reconocencia de la intervención de Carter, Reagan pidiólu que fora a [[Alemaña Occidental]] pa da-yos la bienvenida pola so lliberación. Mientres la campaña, Carter foi oxetu de burlla pol denomináu incidente del coneyu, un [[Incidente del coneyu|alcuentru con un coneyu de natación mientres pescaba]] nel estanque de la so granxa, el [[20 d'abril]] de [[1979]]. Finalmente, cuando Jimmy Carter despidir de la Casa Blanca, y diríxese escontra'l so estáu natal que ye Georgia, rellacionóse-y col cantar "Midnight train to Georgia" (l'últimu tren a Georgia) interpretada por [[Gladys Knight]] & the Pips, un númberu unu de la llista de Billboard del añu 1973. recordando l'orixe del cacahuatero que fuera Presidente. == Pospresidencia == [[Ficheru:JimmyCarteronBicycle.jpg|thumb|left|Carter montando en bicicleta ([[2008]]).]] En [[1981]], Carter tornó al cultivu de cacagüeses en [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]], qu'asitiara nun [[fideicomiso]] ciegu mientres la so presidencia pa evitar inclusive l'apariencia de conflictu d'intereses. Atopó que los fideicomisarios remanaren mal l'enfotu, dexándolo con más d'un millón de dólares en delda. Nos años siguientes, llevó una vida activa, cola fundación del [[Centru Carter]], la construcción de la so biblioteca presidencial, la enseñanza na Universidá Emory n'Atlanta y escribiendo numberosos llibros.<ref name = "Dyer-2004"/> === Legáu === Al dexar el cargu, la so presidencia foi valorada pola mayoría como un fracasu.<ref>{{cita web |autor=Cinnamon Stillwell |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2006/12/13/cstillwell.DTL |títulu=Jimmy Carter's Legacy of Failure |editorial=Sfgate.com |fecha=12 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120128192738/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2006/12/13/cstillwell.DTL |fechaarchivu=2012-01-28 }}</ref><ref>{{cita web |autor=January 21, 2000 — |url=http://www.brookings.edu/opinions/2000/0121politics_hess.aspx |títulu=Jimmy Carter: Why He Failed - Brookings Institution |editorial=Brookings.edu |fecha=21 de xineru de 2000 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref><ref>{{cita publicación | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810305,00.html | obra=Time | títulu=Archived copy | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429115911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810305,00.html | archivedate=2011-04-29 | fechaaccesu=2021-02-25 }}</ref> Na clasificación histórica de presidentes d'Estaos Xuníos, la presidencia de Carter bazcuyó ente'l puestu 19 y el 34. Magar la presidencia de Carter recibió crítiques mistes de dellos historiadores, la so llucha pola paz percima de too y los sos esfuercios humanitarios desque abandonó la presidencia lleváron-y a ser llargamente reconocíu como unu de los más esitosos ex presidentes na historia d'EE.XX.<ref>PBS Online/WGBH, [http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/y_post.html "People & Events: Jimmy Carter's Post-Presidency"], ''American Experience: Jimmy Carter'', 1999–2001. Retrieved August 4, 2008.</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Brinkley|nome=Douglas|enllaceautor=Douglas Brinkley|mes=Fall|añu=1996|títulu=The rising stock of Jimmy Carter: The 'hands on' legacy of our thirty-ninth President|publicación=Diplomatic History|volume=20|númberu=4|páxines=505–530|id={{ISSN|0145-2096}}|doi=10.1111/j.1467-7709.1996.tb00285.x}}</ref> Jimmy Carter y el so vicepresidente [[Walter Mondale]] fueron l'equipu más llonxevu dempués de la presidencia na historia d'Estaos Xuníos. El [[11 d'avientu]] de [[2006]], cumplieron 25 años y 325 díes desque dexaron los sos cargos, superando'l récor anterior establecíu pol presidente [[John Adams]] y [[Thomas Jefferson]] vicepresidente, que morrieron el [[4 de xunetu]] de [[1826]]. N'agostu de 2012 superaría a [[Herbert Hoover]] como presidente que más vivió dende'l términu del so mandatu. Jimmy Carter ye unu de los cuatro presidentes,<ref>Los otros son [[William Henry Harrison]], [[Zachary Taylor]] y [[Andrew Johnson]],</ref> y l'únicu na historia moderna, que nun tuvo la oportunidá de nomar a un xuez por qu'integrara na [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos|Corte suprema]]. === Imaxe pública === ''El diariu [[The Independent]]'' publicó: {{Cita|(...) Carter ye llargamente consideráu como meyor home que presidente.}}<ref name="indy">{{cita publicación |url=http://www.independent.co.uk/news/presidents/jimmy-carter-1482922.html|títulu=Jimmy Carter:39th president – 1977–1981|editorial=independent.co.uk |fechaaccesu=28 de xineru de 2009 | llugar=London | fecha=22 de xineru de 2009}}</ref> Carter empecipió'l so mandatu con un índiz de 66% d'aprobación,<ref>[http://www.gallup.com/poll/113923/History-Foretells-Obama-First-Job-Approval-Rating.aspx Gallup].</ref> pero esta amenorgóse a un 34% nel momentu de dexar el cargu, col 55% de desaprobación.<ref>[http://www.gallup.com/poll/113770/Bush-Presidency-Closes-34-Approval-61-Disapproval.aspx Gallup Poll].</ref> Les encuestes a empiezos de la campaña presidencial de 1976 suxirieron que munchos non -y perdonaben a [[Gerald Ford]] la so rellación con [[Richard Nixon]] y l'[[escándalu Watergate]].<ref>{{cita web |autor=Joel Roberts |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/12/27/opinion/polls/main2301584.shtml |títulu=Polls: Ford's Image Improved Over Time |editorial=CBS News |fecha=27 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> Carter, en comparanza, paecía un honestu, sinceru y bien intencional suriegu. Esta situación camudó cuando Carter postular pa la reeleición, cuando la autoconfianza de Ronald Reagan oldeó col temperamentu seriu ya introspectivu de Carter. L'atención personal de Carter a los detalles y la so aparente indecisión y debilidá viéronse acentuaos pol encantu que Reagan espertó ente los votantes.<ref name="nytimes">{{cita publicación |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEFDE1039F93BA25756C0A96F948260&sec=&spon=&pagewanted=all |títulu=WASHINGTON TALK; Carter Begins to Shed Negative Public Image|editorial=New York Times |fechaaccesu=28 de xineru de 2009 | nome=Y. J. | apellíu=Dionne Jr | fecha=18 de mayu de 1989}}</ref> N'última instancia, la combinación de los problemes económicos, la crisis de los rehenes d'Irán, y la falta de cooperación de Washington fíxo-y fácil a Reagan presentar a Carter como un líder ineficaz. Desque dexó la presidencia, la reputación de Carter ameyoró enforma. L'índiz d'aprobación presidencial de Carter, que tuvo'l so visu nun 31% xustu enantes de les eleiciones de 1980, atopar a principios de 2009 nel 64%. La pospresidencia de Carter tamién tuvo una acoyida favorable. Carter esplica qu'una gran parte d'esti cambéu deber al socesor de Reagan, George HW Bush, quien lo buscó viviegamente y foi muncho más atentu y comenenciudu nel so conseyu de lo que Reagan fuera. Carter caltuvo rellaciones de trabayu colos ex presidentes [[George H. W. Bush]], [[Bill Clinton]] y [[George W. Bush]], y a pesar de les sos diferencies polítiques, los trés convirtiéronse en bonos amigos mientres años trabayando xuntos en dellos proyeutos humanitarios.<ref>{{Obra citada |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |títulu=American Experience: People & Events: James Earl ("Jimmy") Carter Jr. (1924–) |editorial=[[Public Broadcasting Service]] |fechaaccesu=25 d'avientu de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330141915/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_jcarter.html |date=2010-03-30 }}</ref> === Centru Carter === {{AP|Centru Carter}} [[Ficheru:Carter lib1.JPG|thumbnail|La Biblioteca Presidencial Jimmy Carter.]] Como presidente, Carter espresó'l so oxetivu de faer un gobiernu que fuera "competente y caritatible." Na busca d'esa visión, tuvo implicáu nuna variedá de polítiques públiques nacionales ya internacionales, la resolución de conflictos, derechos humanos y causes benéfiques. En [[1982]], fundó'l [[Centru Carter]] n'[[Atlanta]] pa promover los derechos humanos y solliviar el sufrimientu humanu innecesariu. Esta institución non gubernamental, ensin ánimu d'arriquecimientu, promueve la democracia, busca la mediación y la prevención de conflictos y supervisa el procesu eleutoral en sofitu d'eleiciones llibres y xustes. Amás, trabaya p'ameyorar la salú global al traviés del control y la erradicación d'enfermedaes como la [[Dracunculiasis]], la [[oncocercosis]], el [[paludismu]], el [[tracoma]], la [[filariasis linfática]] y la [[esquistosomiasis]]. Tamién llucha pa menguar l'estigma d'enfermedaes mentales y ameyorar la nutrición por aciu l'aumentu de la producción de los cultivos n'África. Un gran llogru d'esti Centru foi la eliminación de más del 99% de los casos d'enfermedá del viérbene de Guinea, un parásitu debilitante qu'esistió dende l'antigüedá, de 3,5 millones de casos envaloraos en 1986 pasóse a menos de 10.000 en 2007.<ref>[http://cartercenter.org/health/guinea_worm/index.html Carter Center Guinea Worm Eradication Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326174111/http://www.cartercenter.org/health/guinea_worm/index.html |date=2014-03-26 }}. Retrieved August 4, 2008.</ref> El Centru Carter supervisó 70 eleiciones en 28 países dende [[1989]].<ref>[http://www.cartercenter.org/peace/democracy/observed.html Elections Observed by The Carter Center] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120628221224/http://www.cartercenter.org/peace/democracy/observed.html |date=2012-06-28 }}. Retrieved August 4, 2008.</ref> Trabayóse pa resolver los conflictos n'[[Haití]], [[Bosnia]], [[Etiopía]], [[Corea del Norte]], [[Sudán]], [[Venezuela]] y otros países. El Centru Carter sofita viviegamente a los defensores de los derechos humanos en tol mundu ya intervinieron con xefes d'estáu nel so nome. === Premiu Nobel de la Paz === En [[2002]], el ex-presidente Carter recibió'l [[Premiu Nobel]] de la Paz pol so trabayu p'atopar soluciones pacífiques a los conflictos internacionales, promover la democracia, los derechos humanos y el desenvolvimientu económico y social al traviés del Centru Carter. Trés presidentes, [[Theodore Roosevelt]], [[Woodrow Wilson]] y [[Barack Obama]], recibieron el premiu mientres les sos presidencies, Carter ye únicu en recibir el premiu poles sos aiciones dempués de dexar la presidencia. Ye, xunto con [[Martin Luther King, Jr.]], unu de les dos persones nacíes en [[Georgia]] en recibir el Nobel. === Diplomacia === ==== Corea del Norte ==== En [[1994]], [[Corea del Norte]] espulsara a los investigadores del [[Organismu Internacional d'Enerxía Atómica]] y amenaciaba con empezar a procesar combustible nuclear gastáu. En respuesta, l'entós presidente [[Bill Clinton]] primió por que se impunxeren sanciones y ordenó la unviada de grandes cantidaes de tropes y vehículos a la zona pa preparar pa la guerra. Clinton reclutó a Carter de callao, pa llevar a cabu una misión de paz en Corea del Norte, so l'apariencia d'una misión privada de Carter,<ref>Marion V. Creekmore, ''A Moment of Crisis: Jimmy Carter, The Power of a Peacemaker, and North Korea's Nuclear Ambitions'' (2006).</ref> Clinton vio en Carter una manera de que'l presidente de Corea del Norte, [[Kim Il-sung]], diera marcha tras ensin frayar la so reputación.<ref>{{cita web |autor=Washington Monthly Online |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0405.kaplan.html |títulu="Rolling Blunder" by Fred Kaplan |editorial=Washingtonmonthly.com |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> Carter axustó un alcuerdu con Kim Il-sung, pero foi más allá y diseñó tamién un tratáu, qu'anunció na [[CNN]], ensin l'autorización de la Casa Blanca, como una manera de forzar a los EE.XX. a l'aición. L'Alministración de Clinton robló una versión posterior del Agreed Framework, en virtú del cual Corea del Norte alcordó conxelar y finalmente desmantelar el so programa nuclear y cumplir coles sos obligaciones de non proliferación, en cuenta de entregues de petroleu, la construcción de dos reactores d'agua llixero pa reemplazar los sos reactores de grafitu y discutinios pal eventual establecimientu de rellaciones diplomátiques. L'alcuerdu foi aclamáu nel so momentu como un llogru diplomáticu importante. Sicasí, n'avientu de 2002, los Alcuerdos de Framework viniéronse embaxo de resultes d'una disputa ente'l gobiernu de [[George W. Bush]] y el gobiernu de Corea del Norte de [[Kim Jong-il]]. En 2001, el presidente George W. Bush decidiera adoptar una posición de confrontación escontra Corea del Norte y en xineru de 2002, incluyó a esti país como parte d'un "exa del mal". Mentanto, Corea del Norte empezó a desenvolver la capacidá d'arriquecer uraniu. Bush y otru opositores de l'Alministración d'Estaos Xuníos a los Alcuerdos de Framework creíen que'l gobiernu de Corea del Norte nunca tuvo dispuestu a dexar el so programa d'armes nucleares, pela cueta los partidarios del alcuerdu pensaben qu'esti podría ser un ésitu y que foi socavado. ==== Oriente Mediu ==== Carter y los espertos del [[Centru Carter]] asistieron a les negociaciones non oficiales ente israelines y palestinos pal diseñu d'un modelu d'alcuerdu de paz, llamáu'l [[Alcuerdu de Xinebra (Israel-Palestina)|Alcuerdu de Xinebra]], nel periodu [[2002]]-[[2003]].<ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3252530.stm "Moderates launch Middle East plan"], December 1, 2003. Retrieved August 4, 2008.</ref> Carter tamién se convirtió nos últimos años nun críticu frecuente de les polítiques d'[[Israel]] n'[[El Líbanu]], [[Cixordania]] y [[Gaza]].<ref>Douglas G. Brinkley. ''The Unfinished Presidency: Jimmy Carter's Journey to the Nobel Peace Prize'' (1999), páxs. 99–123.</ref><ref>[[Kenneth W. Stein]], "[http://www.meforum.org/article/1633 My Problem with Jimmy Carter's Book]", ''[[Middle East Quarterly]]'' 14.2 (Spring 2007).</ref> N'abril de [[2008]], el periódicu árabe con sede en [[Londres]], [[Al-Hayat]], informó que Carter axuntar col líder de [[Hamás]], [[Khaled Mashaal]] na so visita a [[Siria]]. El Centru Carter primeramente nun confirmó nin negó la hestoria. El [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] considera Hamás como una organización terrorista.<ref>"[http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1207649973153&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Jimmy Carter Planning to meet Mashaal]", Jerusalem Post, April 9, 2008.</ref> Nesti viaxe de Mediu Oriente, Carter tamién asitió una ufrienda floral na tumba de [[Yasser Arafat]] en [[Ramallah]], el [[14 d'abril]] de [[2008]].<ref>"[http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1208246574923&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Carter lays wreath at Arafat's grave]." ''Associated Press''. April 15, 2008.</ref> Carter dixo'l [[23 d'abril]] que nin [[Condoleezza Rice]] nin naide nel Departamentu d'Estáu alvirtiéra-y de que nun s'axuntara colos líderes de Hamás mientres el so viaxe.<ref>"[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/04/23/carter.rice.hamas/index.html Carter: Rice did not advise against Hamas meeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321203118/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/04/23/carter.rice.hamas/index.html |date=2022-03-21 }}." ''CNN'' April 23, 2008.</ref> Carter paroló con Mashaal al respective de dellos asuntos, ente ellos "fórmules d'intercambiu de prisioneros pa llograr la lliberación del cabu [[Gilad Shalit|Shalit]]."<ref>[http://www.cartercenter.org/news/trip_reports/paris_lebanon_syria_2008.html Paris, Lebanon, and Syria Trip Report by Former US President Jimmy Carter: December 5–16, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012101911/https://www.cartercenter.org/news/trip_reports/paris_lebanon_syria_2008.html |date=2017-10-12 }} The Carter Center, December 18, 2008.</ref> En mayu de [[2007]], ente que l'argumentu de qu'Estaos Xuníos tien de falar direutamente a Irán, Carter afirmó qu'Israel tenía 150 armes nucleares nel so arsenal.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article4004300.ece Jimmy Carter says Israel had 150 nuclear weapons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006040743/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article4004300.ece |date=2011-10-06 }}, Times.</ref> N'avientu de 2008, Carter visitó [[Damascu]] nuevamente, onde s'axuntó con presidente siriu [[Bashar Assad]], y el líder del Hamás. Mientres la so visita, concedió una entrevista esclusiva a la revista "Alantre", la primer entrevista pa cualquier presidente d'Estaos Xuníos, actual o anterior, con medios de comunicación sirios que tuvieron ésitu.<ref>{{cita web |url=http://pr-usa.net/index.php?option=com_content&task=view&id=160253&Itemid=96 |títulu=PR-USA.net |editorial=PR-USA.net |fecha=1 de payares de 2007 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110516022847/http://pr-usa.net/index.php?option=com_content&task=view&id=160253&Itemid=96 |fechaarchivu=2011-05-16 }}</ref><ref>[http://www.fw-magazine.com/content/president-jimmy-carter-speaks-forward Jimmy Carter speaks to Forward Magacín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725112857/http://www.fw-magazine.com/content/president-jimmy-carter-speaks-forward |date=2015-07-25 }}.</ref> ==== África ==== Carter celebró cumes n'[[Exiptu]] y [[Tunicia]] nel periodu [[1995]]-[[1996]] pa encetar la violencia na rexón de los [[Grandes Llagos d'África]]<ref>Press Release, [http://cartercenter.org/news/documents/doc190.html African Leaders Gather to Address Great Lakes Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719232025/http://www.cartercenter.org/news/documents/doc190.html |date=2008-07-19 }}, May 2, 1996. Retrieved August 4, 2008.</ref> y xugó un papel clave na negociación del [[Alcuerdu de Nairobi de 1999]] ente [[Sudán]] y [[Uganda]].<ref>[http://www.cartercenter.org/documents/nondatabase/nairobi%20agreement%201999.htm The Nairobi Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518010445/http://www.cartercenter.org/documents/nondatabase/nairobi%20agreement%201999.htm |date=2008-05-18 }}, December 8, 1999. Retrieved August 4, 2008.</ref> El [[18 de xunetu]] de [[2007]], Carter axuntar con [[Nelson Mandela]] en [[Johannesburgu]], [[Sudáfrica]], p'anunciar la so participación nuna nueva organización humanitaria llamada [[Global Elders]]. N'ochobre de 2007, Carter visitó [[Darfur]] con dellos de los miembros de los [[Global Elders]], ente ellos [[Desmond Tutu]]. Les seguridaes sudaneses torgar visitar a un líder tribal de Darfur, lo que provocó un encaloráu discutiniu.<ref>[http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__africa/&articleid=320912&referrer=RSS Jimmy Carter blocked from meeting Darfur chief<!--Bot-generated title-->]: Mail & Guardian Online.</ref> El [[18 de xunu]] de [[2007]], Carter, acompañáu de la so esposa, llegó a [[Dublín]], [[Irlanda]], pa sostener conversaciones cola presidenta [[Mary McAleese]] y [[Bertie Ahern]] en materia de derechos humanos. El [[19 de xunu]], Carter asistió y faló nel [[Foru Añal de Derechos Humanos]] en [[Croke Park]]. Un alcuerdu ente l'[[Ayuda Irlandesa]] y el Centru Carter, roblóse tamién nesti día. En payares de [[2008]], Carter, l'ex-secretariu xeneral de les [[Naciones Xuníes]], [[Kofi Annan]], y [[Graca Machel]], esposa de Nelson Mandela, intentaron entrar en [[Zimbabue]], pa inspeicionar la situación de los derechos humanos, siéndo-y torgáu'l pasu per parte del gobiernu del presidente [[Robert Mugabe]]. ==== Llatinoamérica ==== Carter encabezó una misión a [[Haití]] en [[1994]] col senador [[Sam Nunn]] y l'ex presidente del [[Estáu Mayor Conxuntu de los Estaos Xuníos]], el xeneral [[Colin Powell]], pa evitar una invasión multinacional encabezada per Estaos Xuníos y restaurar el poder al presidente democráticamente electu d'esti país, [[Jean-Bertrand Aristide]].<ref>Larry Rohter, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9905EFDC113BF93BA2575AC0A962958260&sec=&spon=) "Showdown with Haiti: Diplomacy; Carter, in Haiti, pursues peaceful shift"], ''New York Times'', September 18, 1994. Retrieved August 4, 2008.</ref> Carter visitó [[Cuba]] en mayu de [[2002]] y caltuvo conversaciones con [[Fidel Castro]] y el gobiernu cubanu. Dexóse-y dirixise al públicu ensin censura na televisión y la radio nacionales cubanes, con un discursu qu'escribió y presentó n'español. Nel discursu, pidió a los [[Estaos Xuníos]] poner fin a "un embargu económicu ineficaz de 43 años d'edá" y a Castru a celebrar eleiciones llibres, ameyorar los derechos humanos, y dexar más llibertaes civiles.<ref>[http://cartercenter.org/documents/1053.pdf Carter Center News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316133428/http://cartercenter.org/documents/1053.pdf |date=2005-03-16 }}, July–December 2002. Retrieved August 4, 2008.</ref> Axuntar colos disidentes políticos, visitó un hospital de SIDA, una escuela de medicina, un centru de bioteunoloxía, una cooperativa de producción agrícola y una escuela pa neños discapacitaos y realizó un llanzamientu d'honor nun partíu de béisbol en [[L'Habana]]. La visita de Carter marcó la primer vista a la islla dende la [[revolución cubana]] de [[1959]], d'un presidente de los Estaos Xuníos, dientro o fora de la presidencia.<ref>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/1988192.stm Lift Cuba embargo, Carter tells US], May 15, 2002. Retrieved August 4, 2008.</ref> Carter visitó como observador les eleiciones de [[Venezuela]] el [[15 d'agostu]] de [[2004]]. Los observadores de la [[Xunión Europea]] negárase a participar, manifestando que'l gobiernu de [[Hugo Chávez]] imponía-yos demasiaes restricciones.<ref>José de Córdoba, and David Luhnow, "Venezuelans Rush to Vote on Chávez: Polarized Nation Decides Whether to Recall President After Years of Political Rifts", ''[[Wall Street Journal]]'' (Eastern edition), New York City, August 16, 2004, p. A11.</ref> El [[Centru Carter]] declaró que'l procesu "sufrió numberoses irregularidaes", pero dixo que nun reparó nin recibió "pruebes de fraude que camudaren la resultancia de la votación".<ref>Carter Center (2005). [http://www.cartercenter.org/documents/2020.pdf Observing the Venezuela Presidential Recall Referendu: Comprehensive Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221051712/https://www.cartercenter.org/documents/2020.pdf |date=2018-12-21 }}. Retrieved January 25, 2006.</ref> Na tarde del [[16 d'agostu]] de [[2004]], el día dempués de la votación, Carter y el Secretariu Xeneral de la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), [[César Gaviria]], dieron una conferencia de prensa conxunta na qu'aprobaben los resultaos preliminares anunciaos pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]]. Les conclusiones de los monitores ", coincidió coles declaraciones parciales anunciaos güei pol Conseyu Nacional Eleutoral", dixo Carter, ente que Gaviria amestó que los miembros de la misión d'observación eleutoral de la OEA nun había "atopáu nengún elementu de fraude nel procesu." Dirixendo los sos comentarios a les figures de la oposición que fixeron les denuncies de "fraude xeneralizáu" na votación, Carter pidió a tolos venezolanos a "aceptar los resultaos y trabayar xuntos pal futuru". Sicasí, una encuesta a cuerpu d'urnes realizáu por Penn, Schoen & Berland Associates (PSB ) predixera que Chávez perdería por 20%, cuando los resultaos eleutorales amosaron una victoria del 20%, Schoen, comentó: "Creo que foi un fraude masivu".<ref name=Barone>M. Barone, [http://www.usnews.com/usnews/opinion/baroneweb/mb_040820.htm "Exit polls in Venezuela,"] ''US News & World Report'', August 20, 2004.</ref> Arriendes de la rotura de rellaciones diplomátiques ente [[Ecuador]] y [[Colombia]] en marzu de 2008, Carter medió un alcuerdu ente los presidentes de dambos países pal reestablecimientu de rellaciones diplomátiques de baxu nivel, que foi anunciáu'l [[8 de xunu]] de [[2008]].<ref>{{cita press release |títulu=Ecuador and Colombia Presidents Accept President Carter's Proposal to Renew Diplomatic Relations at the Level of Chargé d'Affaires, Immediately and Without Preconditions |editorial=[[Carter Center|The Carter Center]] |fecha=8 de xunu de 2008 |url=http://www.cartercenter.net/news/pr/EcCol_060608.html |fechaaccesu=8 de xunu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Colombia, Ecuador restore ties under deal with Carter |obra=[[Reuters]] |editorial=[[Thomson Reuters]] |fecha=8 de xunu de 2008 |url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSN0628014920080606 |fechaaccesu=8 de xunu de 2008}}</ref> === Crítica a la política d'Estaos Xuníos === En [[2001]], Carter criticó'l revesosu indultu de [[Marc Rich]], aprobáu pol presidente Bill Clinton, calificándolo de "vergonzosu" suxiriendo que les contribuciones financieres de Rich al Partíu Demócrata fueron un factor na decisión de Clinton. Carter tamién criticó la presidencia de [[George W. Bush]] y la [[guerra d'Iraq]]. Nun editorial de [[2003]] del [[New York Times]], Carter alvirtió contra les consecuencies d'una guerra n'Iraq y llamó a la moderación nel usu de la fuercia militar.<ref>Jimmy Carter, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D00EFDE113FF93AA35750C0A9659C8B63) "Just War – or a Just War?"], ''New York Times'', March 9, 2003. Retrieved August 4, 2008.</ref> En marzu de [[2004]], Carter tamién acusó a George W. Bush y [[Tony Blair]] de llibrar una guerra innecesaria, basada en mentires y males interpretaciones pa derrocar a [[Sadam Husein]]. N'agostu de [[2006]], Carter criticó a Blair por ser "servil" a l'alministración de Bush y acusó a Blair de dar sofitu incondicional a les polítiques de Bush n'[[Iraq]]. En mayu de [[2007]] nuna entrevista con Arkansas Democrat-Gazette d'[[Arkansas]], manifestó: {{Cita|Creo que, en materia d'asuntos esteriores, esta alministración foi la peor de la hestoria pol impautu adversu de la nación nel mundu}}<ref>Frank Lockwood, [http://www2.arkansasonline.com/news/2007/may/19/carter-calls-bush-administration-worst-ever/ "Carter calls Bush administration worst ever"], ''Arkansas Democrat-Gazette'', May 19, 2007. Retrieved August 4, 2008.</ref><ref>"[http://www.americanthinker.com/2007/05/jimmy_carter_can_only_blame_hi.html Jimmy Carter Can Only Blame Himself]", American Thinker, May 25, 2007.</ref> El [[19 de mayu]] de [[2007]], Blair fixo la so última visita a Iraq enantes de dimitir como primer ministru británicu y Carter aprovechó la ocasión pa criticalo una vegada más. Carter dixo a la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] que Blair yera "aparentemente servil" a Bush y criticar pol so "sofitu incondicional" de la [[guerra d'Iraq]]. Carter describió les aiciones de Blair como "abominables" y afirmó que "el sofitu del [[Primer Ministru de Reinu Xuníu|primer ministru]] británicu casi ensin esviase de les polítiques desacertaes del presidente Bush n'[[Iraq]] fueren una gran traxedia pal mundu. Carter manifestó que creía que Blair alloñárase de l'alministración de Bush mientres el periodu previu a la invasión d'Iraq en [[2003]], pudo habese fechu una diferencia crucial a la opinión pública y política d'[[América]], y polo tanto la invasión nun siguiera alantre. Carter espresó la so esperanza de que'l socesor de Blair, [[Gordon Brown]], fora "menos entusiasta" cola política de Bush n'Iraq. En xunu de [[2005]], Carter encamentó'l zarru de la prisión de la [[Badea de Guantánamo]] en Cuba, que foi un puntu focal pa les demandes recién d'abusos de prisioneros.<ref>Associated Press, [http://www.nytimes.com/2005/06/08/national/nationalspecial3/08carter.html?_r=1&oref=login "Carter says US should close detention center at Guantanamo"], June 8, 2005. Retrieved August 4, 2008.</ref> En setiembre de [[2006]], Carter foi entrevistáu pola [[BBC Newsnight]] que yera un programa que trataba d'asuntos d'actualidá, espresando la so esmolición pola creciente influencia de la [[Derecha Relixosa]] na política de los EE.XX.<ref>[https://www.bbc.co.uk/mediaselector/check/player/nol/newsid_5340000/newsid_5347800?redirect=5347830.stm&news=1&bbwm=1&bbram=1&nbram=1&nbwm=1 Newsnight audiu recording], September 2006, BBC.</ref> El [[3 de xunu]] de [[2008]], cerca del final de les primaries, Carter, na so condición d'ex presidente, foi nomáu superdelegado na [[Convención Nacional Demócrata]], anunciando'l so respaldu al Senador y posterior presidente, [[Barack Obama]]. En [[2009]] punxo pesu detrás de les acusaciones de presidente venezolanu [[Hugo Chávez]], referentes a la participación d'Estaos Xuníos nel intentu golpe d'estáu en Venezuela de [[2002]] perpetáu por una [[Dictadura militar|Xunta cívica-militar]], manifestando que Washington conocía la esistencia del golpe y pudo haber tomáu parte.<ref>{{cita web |url=http://english.aljazeera.net/news/americas/2009/09/200992116049879437.html |títulu=Americas - US 'likely behind' Chávez coup |editorial=Al Jazeera English |fecha=21 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> === Pena de muerte === Carter sigui manifestándose en contra de la pena de muerte nos EE.XX. y nel restu del mundu. Más apocayá, na so carta al gobernador de [[Nuevu Méxicu]], [[Bill Richardson]], encamentó-y a roblar un proyeutu de llei pa esaniciar la pena de muerte ya instituyir la cadena perpetua ensin llibertá condicional. La llei foi aprobáu pola Cámara y el Senáu estatal. Carter escribió: {{Cita|Como ustedes saben, los Estaos Xuníos ye unu de los pocos países, xunto con naciones como [[Arabia Saudita]], [[República Popular China|China]] y [[Cuba]], qu'entá lleven a cabu la pena de muerte a pesar de la traxedia en cursu de condena inxusta discriminación racial y de clase. Les disparidades basaes neso, faen imposible l'aplicación xusta d'esti castigu máximu.}} Carter tamién pidió la conmutación de penes de muerte pa munchos presos condergaos, incluyendo a [[Brian K. Baldwin]] (executáu en [[1999]] n'[[Alabama]]),<ref>{{cita web |url=http://www.law.northwestern.edu/wrongfulconvictions/issues/deathpenalty/Executinginnocent/alBaldwinbsummary.html |títulu=Brian Baldwin, Center on Wrongful Convictions |editorial=Law.northwestern.edu |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100523031301/http://www.law.northwestern.edu/wrongfulconvictions/issues/deathpenalty/executinginnocent/alBaldwinbsummary.html |fechaarchivu=2010-05-23 }}</ref> [[Kenneth Foster]] (pena conmutada en [[Texas]] en [[2007]])<ref>{{cita web |url=http://www.democracynow.org/2007/8/29/jimmy_carter_desmond_tutu_urge_texas |títulu=Jimmy Carter, Desmond Tutu Urge Texas to Stay Execution of Kenneth Foster |editorial=Democracynow.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://deathpenaltyinfo.org/clemency |títulu=Clemency &#124; Death Penalty Information Center |editorial=Deathpenaltyinfo.org |fechaaccesu=8 de xunu de 2010}}</ref> y [[Troy Davis|Troy Anthony Davis]] (de [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]]).<ref>{{cita web |autor=The Carter Center |url=http://www.cartercenter.org/news/pr/clemency_troy_davis.html |títulu=Carter Center Press Releases - President Carter Calls for Clemency for Troy Davis |editorial=Cartercenter.org |fecha=19 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120904130619/http://www.cartercenter.org/news/pr/clemency_troy_davis.html |fechaarchivu=2012-09-04 }}</ref> === Tortura === Nuna entrevista de [[2008]] con [[Amnistía Internacional]], Carter criticó l'usu de la tortura na [[Badea de Guantánamo]], diciendo que ''contraviene los principios básicos sobre los que se fundó esta nación.''<ref>{{YouTube|tkz_FLxaKnI|Torture can never be justified}}</ref> Dixo que'l próximu presidente tendría de pidir# esculpes públicamente nel so toma de posesión, y declarar que los [[Estaos Xuníos]] ''nunca más torturaría a los prisioneros''. === Llibros === Carter foi un autor prolíficu nel so post-presidencia, escribió ente 21 y 23 llibros. Ente ellos alcuéntrase unu co-escritu cola so esposa, Rosalynn, y un llibru pa neños ilustráu pola so fía, Amy. Cubren una gran variedá de temes, incluyendo'l trabayu humanitariu, l'avieyamientu, la relixón, los derechos humanos, y la poesía. == Vida personal y familiar == === Mientres la presidencia === [[Ficheru:Rosalynn, Jimmy, and Amy Carter.gif|thumb|left|D'esquierda a derecha:[[Rosalynn Carter|Rosalynn]], Jimmy y [[Amy Carter]] nos xardinos de la [[Casa Blanca]].]] [[Ficheru:Jimmy and Billy Carter trimmed.jpg|thumb|right|Jimmy col so hermanu [[Billy Carter]] n'[[Atlanta (Georgia)]], [[20 de febreru]] de [[1979]].]] La fía más nueva, [[Amy Carter]], vivió na Casa Blanca, mientres el so padre exerció como presidente, siendo oxetu d'atención de los medios de comunicación mientres esti periodu, los neños pequeños nun vivieren na Casa Blanca dende principios de los [[años 1960]], na presidencia de [[John F. Kennedy]]. L'hermanu de Carter, [[Billy Carter]], xeneró una gran notoriedá mientres la presidencia de Carter pol so comportamientu públicu estrañu.<ref>{{Cita web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_bcarter.html |títulu=PBS's American Experience - Billy Carter |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100219145859/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/peopleevents/p_bcarter.html |fechaarchivu=2010-02-19 }}</ref> En [[1977]], Billy Carter aprobó la [[Cerveza Billy]], capitalizando a la so imaxe llena de color como la cerveza, el rapazu del sur que se desenvolviera na prensa mientres la campaña del presidente Carter. El nome de Billy Carter foi utilizáu dacuando como una chancia pa una respuesta de Washington, DC, que se-y consideraba como un alborotador. Billy Carter, una vegada mexó nuna pista del aeropuertu a la vista de la prensa y de dignatarios. A finales de [[1978]] y empiezos de [[1979]], Billy Carter visitó Libia con un contingente de Georgia en trés causes. Col tiempu rexistráu como axente estranxeru del gobiernu libiu y recibió un préstamu de 220.000 dólares. Esto condució a una audiencia del Senáu sobre tráficu d'influencies supuesta, que dalgunos na prensa llamada "Billygate". Un subcomité del Senáu foi llamáu a investigar les actividaes de les persones que representen los intereses de los gobiernos nel estranxeru. === Dempués de la presidencia === Carter y la so esposa, [[Rosalynn Carter]], son tamién bien conocíos pol so trabayu como voluntarios cola organización [[Habitat for Humanity]], una institución filantrópica con sede en [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] qu'ayuda a trabayadores de baxos ingresos a construyir y mercar les sos propies cases. Ye profesor d'escuela dominical y diáconu na Ilesia Maranatha Bautista na so ciudá natal de [[Plains (Georgia)]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080403235748/http://mbcplains.com/index.php/sunday-school/ Maranatha Baptist Church]. Retrieved August 4, 2008.</ref> Nel añu [[2000]], Carter rompió los venceyos cola [[Convención Bautista del Sur]], diciendo que les sos doctrines del grupu nun s'alliniaben coles sos creencies cristianes.<ref>Somini Sengupta, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4D6113EF932A15753C1A9669C8B63 "Carter Sadly Turns Back on National Baptist Body"], ''New York Times'', October 21, 2000. Retrieved August 4, 2008.</ref> N'abril de 2006, Carter, l'ex-presidente Bill Clinton y el presidente [[Bill Mercer]] de la [[Underwood University]] empecipiaron el [[Nuevu Pactu Bautista]]. El movimientu llargamente inclusiva busca xunir a los bautistes de toles races, les cultures y les afiliaciones de convenciones. Dieciocho líderes bautistes que representaben a más de 20 millones de bautistes n'América del Norte sofitáu al grupu como una alternativa a la Convención Bautista del Sur. El grupu celebró la so primer xunta n'Atlanta, del [[30 de xineru]] al [[1 de febreru]] de [[2008]].<ref>[http://www.newbaptistcovenant.org/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=36 New Baptist Covenant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024012037/http://www.newbaptistcovenant.org/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=36 |date=2007-10-24 }}. Retrieved August 4, 2008.</ref> Carter tien aficiones qu'inclúin la pintura,<ref>Carter, Jimmy, Letter to Artist [[Mia LaBerge]], February 14, 2008.</ref> la [[pesca con mosca]], trabayar la madera, el ciclismu, el tenis y l'esquí. Los Carter tienen tres fíos, una fía, ocho nietos, trés nietes, y dos bisnietos. El so fíu mayor, Jack, foi'l candidatu demócrata al Senáu de los Estaos Xuníos en [[Nevada]] en [[2006]], perdiendo ante'l que taba anguaño, [[John Ensign]]. El fíu de Jack, Jason, foi escoyíu como presidente del Senáu estatal de Georgia en [[2010]]. El [[12 d'agostu]] de [[2015]] dio a conocer que fuera diagnosticáu de [[Metástasis|cáncer metastáticu]] en siendo sometíu a una ciruxía pa extirpar un [[tumor]] nel so [[fégadu]].<ref>[https://www.elmundo.es/internacional/2015/08/13/55cc18d5y2704y5y108b456d.html L'ex presidente d'Estaos Xuníos Jimmy Carter tien cáncer]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/2533883/0/ex-presidente/jimmy-carter/tien-cancer/ El ex-presidente d'Estaos Xuníos Jimmy Carter tien cáncer]</ref> == Ver tamién == * [[Incidente del coneyu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikiquote|idioma=en}} * [http://www.jimmycarterlibrary.org Jimmy Carter Library] * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_norte/estados_unidos/jimmy_carter Biografía per Fundación CIDOB] (en castellán) {{Presidentes de los Estaos Xuníos d'América}} {{NF|1924|2024|Carter, Jimmy}} {{Tradubot|Jimmy Carter}} [[Categoría:Persones d'Atlanta]] [[Categoría:Gobernadores de Georgia (Estaos Xuníos)]] [[Categoría:Premiu Nobel de la Paz]] [[Categoría:Premiu Nobel d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Presidentes d'Estaos Xuníos]] tr778ldhhi4tuxu2ywfqa7rqou576ht 0 74758 4499346 4493949 2026-06-08T04:13:32Z Limotecariu 735 4499346 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Juan Manuel Fangio}} {{persona}} '''Juan Manuel Fangio''' {{nym}} foi un [[automovilista]] [[arxentín]]. Ye consideráu unu de los meyores pilotos del automovilismu mundial de tolos tiempossobremanera por ser quíntuple y segundu campeón de [[Fórmula 1]].<ref>«[http://www.portalplanetasedna.com.ar/fangio.htm Juan Manuel Fangio (1911-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206004503/http://www.portalplanetasedna.com.ar/fangio.htm |date=2012-02-06 }}» Portalplanetasedna.com.ar. Consultáu'l 15 de febreru de 2011.</ref> Dende'l so niñez abandonó los sos estudios pa dedicase a la mecánica automovilística y participar de competiciones non oficiales. En 1938 debutó en [[Turismu Carretera]] y compitió a bordu d'un [[Ford V8]]. En 1940 pasó a competir con [[Chevrolet]], col cual llogró'l Gran Premiu Internacional del Norte y consagróse como Campeón Arxentín de Turismu Carretera, títulu que repitió al añu siguiente.<ref>«[http://www.easybuenosairescity.com/biografias/fangio.htm Biografía de Fangio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106144515/http://www.easybuenosairescity.com/biografias/fangio.htm |date=2012-01-06 }}» Easybuenosairescity.com. Consultáu'l 6 de marzu de 2013.</ref> Depués compitió nes categoríes de Fuercia Llibre (antecesores de la [[Fórmula 1 Mecánica Arxentina]]) onde ganó en cuatro causes, dende 1947 a 1949 con un Volpi-[[Chevrolet]] y en 1950 con un [[Talbot]]. En 1947, cola collaboración del gobiernu arxentín, empezó a participar nos Grandes Premios del continente européu.<ref name="Clarín">Muñoz Pace (2010), páxs. 24-25</ref> Dende 1947 a 1958, compitió en Grandes Premios de manera oficial pa les marques [[Mercedes-Benz]], [[Maserati]], [[Alfa Romeo]] y [[Ferrari]]. Llogró cinco títulos mundiales de [[Fórmula 1]] mientres les temporaes de [[Temporada 1951 de Fórmula 1|1951]], [[Temporada 1954 de Fórmula 1|1954]], [[Temporada 1955 de Fórmula 1|1955]], [[Temporada 1956 de Fórmula 1|1956]] y [[Temporada 1957 de Fórmula 1|1957]], y resultó subcampeón en 1950 y 1953. Retirar en 1958 depués de sufrir un secuestru en [[Cuba]]. Fangio llogró 24 victories, 35 podios, 29 ''[[pole position]]s'' y 23 vueltes rápides en 51 Grandes Premios. Caltuvo mientres un estensu periodu'l récor de más títulos en Fórmula 1 hasta que foi movíu por [[Michael Schumacher]] en 2003. Sicasí, caltiénse como'l pilotu de meyor permediu de victories, l'únicu pilotu que ganó campeonatos de Fórmula 1 con cuatro escuderíes distintes y el pilotu campeón más llonxevu de la historia (46 años y 41 díes). Dende 1974, foi presidente del direutoriu de la Mercedes Benz Arxentina, y tres el so retiru foi designáu presidente honorariu de [[Mercedes-Benz]] n'Arxentina dende 1987, ya inauguró un [[Museo Juan Manuel Fangio|muséu]] na so ciudá natal. En 2011, nel centenariu de la so nacencia, foi recordáu en tol mundu y realizáronse variaes actividaes por cuenta de la so natalicio.<ref>{{cita web |url=http://www.elpais.cr/articulos.php?id=48023 |títulu=A 100 años de la nacencia de Fangio, Arxentina caltién ilusión en F1 |fechaaccesu=23 de xunu de 2011 |apellíu=Camino |nome=Cecilia |fecha=23 de xunu de 2011 |editorial=El País |allugamientu=Costa Rica }}</ref> == Biografía == === Infancia y mocedá === [[Ficheru:Fangio2.jpg|thumb|left|200px|Fangio nel so [[Primer Comunión]].]]Juan Manuel Fangio nació a les 0.10 del 24 de xunu de 1911 como'l cuartu fíu de Loreto Fangio (1880-1972) y Herminia Deramo (1885-1975) nuna vivienda allugada nel númberu 321 de la cai 13 de [[Balcarce (Buenos Aires)|Balcarce]].<ref>{{cita web | url = http://f1fanatics.wordpress.com/hall-of-fame/juan-manuel-fangio/ | títulu = F1 Fanatics: Juan Manuel Fangio | editorial = F1fanatics.wordpress.com | fecha = 31 de xineru de 2011 | fechaaccesu = 24 de xunu de 2011 | idioma = inglés}}</ref><ref name="history"/> Los sos hermanos fueron Herminia, José, Celia, Rubén y Carmen.<ref name="history">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/ |títulu=L'empiezu de la historia |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina}}</ref><ref name=tribute>{{cita web | apellíu = Tremayne | nome = David | títulu = Obituaries: Juan Manuel Fangio | url = http://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-juan-manuel-fangio-1591999.html | editorial = The Independent | fecha = 18 de xunetu de 1995 | idioma = inglés}}</ref> Dende pequeñu foi moteyáu'l «Chueco» pola forma narquiada de la so pierna esquierda, cola que tenía una gran habilidá pa llanzar pelotes mientres los partíos de fútbol barriales.<ref name=tribute/> Empecipió los sos estudios primarios na escuela Nᵘ4 hasta qu'en cuartu grau treslladóse a la escuela Nᵘ1. Con apenes nueve años empezó a trabayar pa collaborar cola economía de la familia nuna ferrería, onde refaccionaba los carruaxes de la zona y realizaba trabayos de forxa de metales.<ref name="Web"/> Pa 1922 yá se desempeñaba na mecánica automovilística<ref>{{cita web | títulu = Juan Manuel Fangio – Developed Childhood Interest In Cars | url = http://sports.jrank.org/pages/1413/Fangio-Juan-Manuel-Developed-Childhood-Interest-in-Cars.html | editorial = jrank.org | fechaaccesu = 3 d'agostu de 2012 | idioma = inglés}}</ref> mientres estudiaba. Incorporar a la concesionaria Rugby al añu siguiente como asistente de Raimundo Carlini, con quien aprendió a conducir vehículos y reparar maquinaries agrícoles.<ref name="Web"/> Según Fangio, «la primer vegada que remané... Xubí al autu, arrinqué, empecé a andar y cuando vi que podía doblar y frenar albidré de que l'autu tenía vida... De mozu, siempres miraba cómo remanaben los mayores. Y aprendía enforma nos ómnibus».<ref name="adios"/> En 1924, empecipió los sos primeros trabayos pa l'axencia automotriz [[Ford Motor Company|Ford]]. El so xefe de mecánicos, Guillermo Espain, empobinar respectu de les partes que constitúin un motor. Tamién ingresó como ayudante de mecánica nel taller de l'axencia [[Studebaker]] del pilotu local Miguel Viggiano, onde aprendió cuestiones rellacionaes col axuste de motores.<ref name="Web">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/1-primer-parte-1911-1936/ |títulu=Primer parte (1911-1936) |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }}</ref> Adquirió'l so primer vehículu, un [[Overland]], como parte de pagu de los sos salarios a los 16 años. Depués de guardar reposu mientres un añu por causa d'una [[pleuresía]], Fangio empezó a participar como delanteru de media punta nel [[Club Rivadavia]] amás de prauticar boxéu.<ref name="Web"/> Años dempués foi incorporáu al Club Leandro Alem y Mitre ya inclusive, llegó a integrar la seleición de fútbol de Balcarce.<ref name="Web"/> === Aspirante al automovilismu === En 1929 llogró'l segundu puestu a bordu d'un [[Chevrolet]] serie AB como acompañante del pilotu Manuel Ayerza nuna competencia zonal que se llevó a cabu ente [[Coronel Vidal]] y [[Xeneral Guido (partíu)|Xeneral Guido]]. Volvió participar como acompañante sobre un [[Plymouth]] modelu 1929 al pie del so cuñáu José Bruxes Font nel circuitu de tierra denomináu «La Chata» que bordiaba'l campu onde anguaño s'alza'l Aero Club.<ref name="Web"/> Paralelamente Fangio desenvolvió una neumonía<ref>{{cita web | títulu = Juan Manuel Fangio – Pieced Together Own Race Car | url = http://sports.jrank.org/pages/1414/Fangio-Juan-Manuel-Pieced-Together-Own-Race-Car.html | editorial = jrank.org | fechaaccesu = 3 d'agostu de 2012 | idioma = inglés}}</ref> depués d'un partíu de fútbol que casi resultó fatal<ref>{{cita web | títulu = Juan Manuel Fangio – Pieced Together Own Race Car | url = http://sports.jrank.org/pages/1414/Fangio-Juan-Manuel-Pieced-Together-Own-Race-Car.html | editorial = jrank.org | fechaaccesu = 3 d'agostu de 2012 | idioma = inglés}}</ref> y llevar a permanecer en cama dos meses al cuidu de la so madre.<ref>Donaldson (2003), páxs. 14-15</ref> Depués de cumplir col [[serviciu militar]],<ref name="Web"/> en 1932 instaló un taller mecánicu rudimentariu en sociedá col so amigu José Duffard. El so padre Loreto apurrió-yos un terrenal frente a la so casa onde edificaron el taller y el futbolista Francisco Cavalloti apurrió un vieyu camión como capital. En 1934, la factoría foi treslladada a Boulevard del Valle y cai 14 so arriendu compartíu con un comerciante, qu'ocupaba la parte delantera del llocal. La sociedá ampliar cola incorporación d'unu de los hermanos de José, Bernardo Duffard.<ref name="Web"/> Les primeres competencies de Fangio fueron pocu esitoses. Sol seudónimu de «Rivadavia» (nome del primer equipu de fútbol nel que participó), debutó como pilotu nuna carrera non oficial nel circuitu de [[Benito Juárez]] a bordu d'un [[taxi]] [[Ford A]].<ref name="cheqflag">Rendall (1995), p. 116</ref> Pola mor del fundimiento d'una biela, tuvieron d'abandonar la competencia cuando colaben terceros a dos vueltes de la llinia final. Poco dempués, foi descalificáu en [[Partíu d'Adolfo Gonzáles Chaves|Gonzáles Chaves]] por llegar tarde al circuitu a bordu d'un Ford A.<ref name="Web"/> El 21 de marzu de 1937, acompañáu por Duffard, intervieno de nuevu nuna competencia non oficial nel circuitu «La Chata» conduciendo un [[Buick]], propiedá de Oscar Rezusta. Al empezar la carrera, la [[Palanca de cambeos (automóvil)|palanca de cambeos]] esprendióse, polo que transitó tola carrera col cambéu en tercer velocidá afitáu con un destornillador. Sicasí, tuvo d'abandonar escontra'l final por causa de un escarrilamientu sobre una alcantariella.<ref name="Web2"/> Debutó de manera oficial como piloto'l 27 de marzu de 1938 nel circuitu de [[Necochea (partíu)|Necochea]] con un [[Ford V8]] qu'adquirió col sofitu de dellos amigos. Llogró'l tercer puestu na segunda serie en marcando'l quintu tiempu en clasificación. Sicasí, Carlos Arzani remató primero con una Alfa Romeo 3800 y Fangio, resultó séptimu.<ref name="Web2"/> === Turismu Carretera === Na categoría de [[Turismu Carretera]], apostó la so primer carrera del 18 al 30 d'ochobre de 1938 como copilotu del pilotu de Balcarce, [[Luis Finocchietti]]. A pesar de que nun recibieron el [[Gran Premiu Arxentín de Carretera]], Fangio condució la mayor parte del trayeutu y clasificaron nel séptimu puestu.<ref name="Web2"/> En payares inscribir na competencia denomada «400 km. de Tres Arroyos» pero esta foi suspendida por un fatal accidente, de cuenta que clasificó octavu nes primeres cuatro vueltes.<ref name="Web2">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/2-segunda-parte-1937-1942/ |títulu=Segunda parte (1937-1942) |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitio Web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }} </ref> La so última carrera con un Ford V8 realizar nel Circuitu del Monte de 1939 con Héctor Tieri como acompañante. Condució la so primer competencia como pilotu de Turismu Carretera a bordu d'un [[Chevrolet]] nel Gran Premiu Arxentín. Una fuerte agua atayó la corrida y Fangio remató ventenu segundu en [[Concordia (Arxentina)|Concordia]]. Sicasí, volver# a entamar col nome de Gran Premiu Estraordinariu na [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]], onde llogró'l so primer trunfu al ganar la cuarta etapa dende [[Provincia de Catamarca|Catamarca]] a [[Provincia de San Juan|San Juan]].<ref name="Web2"/> Tres la victoria, Fangio empezó a pensar que l'automovilismu deportivu podía dar una bona reputación al so negociu si llograba demostrar la calidá de los trabayos. Foi según empezó a desenvolvese Fangio, Duffard y Cía., que darréu se convirtió nuna importante empresa.<ref name="Web2"/> N'ochobre de 1940, dempués de 9500 km de competición n'[[Arxentina]], [[Bolivia]] y [[Perú]], ganó la so primer carrera en Turismu Carretera al llograr el Gran Premiu Internacional del Norte. El Chevrolet 1940 que condució ende foi adquiríu col productu d'una rifa. Col dineru llográu nesa carrera mercar definitivamente y la parte restante foi destinada al so taller pa llibralo d'intereses.<ref name="Web2"/> Fangio clasificó como Campeón Arxentín de TC<ref name="tc"/> y convirtióse nel primeru pa la historia de Chevrolet.<ref name="Páxina">{{cita web |url=http://www.jmfangio.org/biografia.html |títulu=Juan Manuel Fangio...un tributu a El Chueco |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |apellíu=Sabaris |nome=Gerardo |enllaceautor=Gerardo Sabaris |fecha=2010 |obra= |editorial=jmfangio.org |allugamientu=Arxentina }}</ref> [[Ficheru:FangioTC.jpg|thumb|260px|Fangio nes sos dómines de TC.]]Consagróse nuevamente como Campeón Arxentín de TC en 1941<ref name="tc">Rendall (1995), p. 166</ref> cuando venció a [[Oscar Gálvez]] nel [[Gran Premiu Getúlio Vargas]] en [[Brasil]], poco primero de participar nos Mil Milles Arxentines». En 1942 el pilotu tuvo un resultáu favorable mientres la segunda y última etapa del Gran Premiu del Sur pero remató nel décimu puestu acordies cola clasificación xeneral. Sía comoquier, llogró trunfar na carrera «Mar y Sierres» cola so cupé Chevrolet.<ref name="Web2"/> Alredor de 1943 Fangio tuvo de cerrar el so taller de resultes de la [[Segunda Guerra Mundial]] y acomuñóse col so amigu Héctor Barragán, con quien viaxó permanentemente al sur del país col fin d'adquirir camiones y acoplaos pa comerciar namái los sos neumáticos yá que arralecíen n'Arxentina pola mor del conflictu bélicu. En 1946, depués d'un curtiu periodu d'inactividá, retornó al automovilismu con dos competencies non oficiles en [[Morón (partíu)|Morón]] y [[Tandil]] a bordu d'un [[Ford T]].<ref name="Web3"/> La so primer competencia en Mecánica Nacional (MN), previa a la carrera pol Premiu Ciudá de Rosario, asocedió en 1947 nel circuitu de [[Retiru (Buenos Aires)|Retiru]] a cantu d'un Chevrolet con [[xasis]] de Ford T. Depués del so trunfu en MN, Fangio foi habilitáu reglamentariamente pa competir na prueba de coches Grand Prix que ganó Aquiles Varzi con [[Alfa Romeo]]. Significó'l so debú en pruebes internacionales de pista con un coche de Mecánica Nacional.<ref name="Web3"/> Mientres el restu del añu, trunfó nel GP Ciudá de Montevideo-Uruguái, el GP Primavera de Mar del Plata y nel circuitu Doble Vuelta de la Ventana» de Turismu Carretera.<ref name="Web3">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/3-tercera-parte-1943-1949/ |títulu=Tercer parte (1943-1949) |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }} </ref> Mientres el circuitu de Palermo de xineru de 1948, Fangio condució'l so primer coche de carreres de Grand Prix, un Maserati 1500 de la escudería francesa Naphtra Course perteneciente al volante George Raph. La so participación ende foi siguida pola de «Vuelta de Pringles» y «Vuelta d'[[Provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]]», dambes pertenecientes al Turismu Carretera.<ref name="Web3"/> Depués trunfó en tres carreres de MN, el 21 de marzu nel Premiu Seronda de Palermo, el 28 de marzu nes «100 Milles Sableres de Necochea» y el 2 de mayu nel Premiu Ciudá de Mercedes Uruguái, toes con Volpi-Chevrolet.<ref name="Web3"/> Nuna estancia en [[Francia]], Amadeo Gordini convidar a competir con un Simca Gordini en [[Reims]]. A pesar de qu'abandonó nos dos pruebes, significó'l so debú en carreres de GP europees.<ref name="Web3"/> Fangio ganó'l Premiu Flaire Muertu de Bell Ville y el Premiu Jean Pierre Wimille nel circuitu de Palermo de 1949 col Volpi-Chevrolet en MN. Asina mesmu llogró la so primer victoria contra pilotos europeos n'Autos Especiales mientres el circuitu «El Torrexón» de [[Mar del Plata]] a cantu d'una Maserati.<ref name="Web3"/> Depués foi designáu capitán de la comitiva arxentina «Aquiles Varzi» que viaxó a [[Italia]] pa instalase cerca de [[Milán]], en [[Galliate]]. Instaláu n'Europa, ganó seis de les diez carreres llevaes a cabu: el 3 d'abril en [[Sanremo]], el 18 d'abril en [[Pau (Italia)|Pau]], el 8 de mayu en [[Perpiñán]], el 22 de mayu en [[Marsella]], el 26 de xunu en [[Monza]] y el 10 de xunetu n'[[Albi (Italia)|Albi]]. Mientres les mesmes, utilizó los sos coches de carrera [[Maserati]], [[Ferrari]] y [[Simca]].<ref name="Web3"/> La so despidida de Turismu Carretera asocedió nel Gran Premiu de Carreteres 1949 cola so cupé Chevrolet de 1939, col que llogró'l segundu llugar por detrás de [[Juan Gálvez (automovilista)|Juan Gálvez]].<ref name="Web3"/> ==== Muerte de Daniel Urrutia ==== Fangio yera unu de los 141 volantes inscritos pa competir nel [[Gran Premiu d'América del Sur]], que tomó 9579 quilómetros ente [[Buenos Aires]] y [[Caraques]], na nueche del 29 d'ochobre de 1948. Mientres el trayeutu, programáu en 14 etapes, el Chevrolet 1939 que piloteaba Fangio cayó nuna fondalada nos precarios caminos peruanos de monte. Los organizadores decidieren que gran parte d'esi tramu efectuar de nueche a pesar del cansanciu de los corredores yá que [[Perú]] trescurría un momentu políticu tirante y tarrecíase un llevantamientu militar mientres el desenvolvimientu de la carrera. L'accidente non yá inutilizó el so vehículu sinón que-y causó la muerte al so copilotu, [[Daniel Urrutia]].<ref name="Lanacion">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1283544-pa-memoriosos |títulu=Pa memoriosos |fechaaccesu=31 d'abril de 2014 |apellíu=Firpo |nome=Norberto |fecha=11 de xunetu de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= }}</ref> {{cita|Pasáramos [[Huanchaco]] y el reflexu de los mios faros sobre blancos paredones acegaróme. Enfrentamos una curva con terremplén, pero nun lu vi. Y el coche mordió arenitas y entró a dar vueltes. Nesi momentu tomé noción del desastre.|Juan Manuel Fangio<ref name="Lanacion"/>}} El so automóvil yera siguíu por [[Oscar Alfredo Gálvez]] y [[Eusebio Marcilla]], quien s'ocupó de treslladóse a Fangio y los restos de Urrutia al Hospital de Chicama. La so muerte causó tanta repercusión n'América que l'[[Asociación Corredores de Turismu Carretera]] conmemoró'l [[29 d'ochobre]] como'l Día del Acompañante y Copilotu del Automovilismu Deportivu Arxentín. Ello ye que Turismu Carretera decidió esaniciar el puestu de copilotu tres el decesu de Urrutia.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/907244-urrutia-emblema-de-una actividá-que-yá-ye-historia |títulu=Urrutia, emblema d'una actividá que yá ye historia |fechaaccesu=31 d'abril de 2014 |apellíu=Berasategui |nome=Roberto |fecha=10 de mayu de 2007 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= }}</ref> ==== La rivalidá colos Gálvez ==== [[Ficheru:Oscar Alfredo Gálvez.jpg|thumb|right|190px|Oscar Alfredo Gálvez, unu de los automovilistes más destacaos del TC mientres los años de 1940.]]Una de les rivalidaes más destacaes de la historia del automovilismu arxentín foi Fangio-Gálvez, que de cutiu foi comparada cola de [[Club Atlético River Plate|River Plate]]-[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]].<ref name="Clarín"/> A empiezos de la década de 1940, a pesar de qu'esistíen otres marques d'automóviles, [[Chevrolet]] y [[Ford]] consolidar nel mercáu y movieron a les demás. Dende esi momentu, Fangio convertir en sinónimu de Chevrolet y los hermanos Gálvez, de Ford.<ref name="lan4">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/721447-el turismu carretera-aquella rivalidá-con-galvez-y-el saltu internacional |títulu=El turismu carretera: aquella rivalidá con Gálvez y el saltu internacional |fechaaccesu=2 de mayu de 2014 |apellíu=Saralegui |nome=Rafael |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> Según ''Clarín'', «los Gálvez representaben a los "pitucos" porteños. Fangio yera'l símbolu del rapazu del interior, humilde, sacrificáu».<ref name="Clarín"/> {{cita|Como enxamás socediera nel nuesu automovilismu, Fangio y Gálvez o Gálvez y Fangio, aniciaron la más marcada división. Foise Fangista o Galvista, y como al advenimiento de Juancito nun se produció cambéu nos apellíos siguió la división ensin da-y entrada a nengún otru. Toos fueron de Gálvez o de Fangio. Y ser inda|Ricardo Lorenzo, 1951.<ref name="lan4"/>}} Fangio y Gálvez empezaron a competir xuntos en 1940 mientres el Gran Premiu Internacional del Norte de Turismu Carretera, una carrera de 92 participantes concebida p'apostase sobre una distancia de 9445,4 km estremaos en 13 etapes. Ende, Julio Pérez tomó la delantrera hasta llegar a [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] cuando foi movíu por Fangio.<ref name="galvez"/> Sicasí, la siguiente etapa foi llograda por [[Oscar Gálvez]]. A la llegada a [[Lima]], Fangio aventayaba per una hora a Daniel Musso y por casi dos a Gálvez, qu'acarretaba desperfectos mecánicos y otres dificultaes. De resultes d'un cortucircuitu de lluz metanes una curva, este sufrió un grave accidente al desbarrancar por un derribadoriu de 100 metros que motivó'l so internación urxente ente que Fangio convertir na primer persona en llevar a Chevrolet al primer puestu xeneral en TC.<ref name="galvez">{{cita web |url=http://www.fcaglp.unlp.edu.ar/~rodolfo/fangio/histo/histo29.html |títulu=Fangio vs. Gálvez |fechaaccesu=2 de mayu de 2014 |fecha=payares de 1998 |editor=Editorial Karmica |editorial=Facultá de Ciencies Astronómiques y Xeofísiques |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924010934/http://www.fcaglp.unlp.edu.ar/~rodolfo/fangio/histo/histo29.html |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> En 1941, Gálvez y Fangio viaxaron a [[Brasil]] pa competir nos siete etapes del Gran Premiu Presidente Getúlio Vargas. Depués de casi 4000 km de percorríu, el primer puestu foi llográu por Fangio y el segundu, por Gálvez. Esa clasificación volvió repitise al añu siguiente nos Mil Milles Arxentines, cola diferencia de qu'en llugar de Oscar corrió per primer vegada'l so hermanu menor [[Juan Gálvez (automovilista)|Juan]].<ref name="galvez"/> Magar Fangio trunfó nes temporaes de 1941 y 1942, los Gálvez tuvieron mayor ésitu ente 1942 y 1946.<ref name="Clarín"/> Mientres el [[Gran Premiu d'América del Sur]] de 1948, Fangio cayó a un terremplén y Gálvez, al ver que l'autu empezaba a dar tumbos dirixó la so máquina escontra'l llau opuestu de la carretera y terminó entornando nun cañaveral. Sicasí, ayudó a Fangio a buscar el cuerpu del so acompañante [[Daniel Urrutia]], que xacía a unos 20 metros del Chevrolet.<ref name="lan4"/> Dambos automovilistes compitieron per última vegada en 1949<ref name="Clarín"/> y caltuvieron una llarga amistá hasta la muerte de Gálvez en 1989.<ref name="lan4"/> === Fórmula 1 === Fangio debutó como parte del equipu oficial d'Alfa Romeo xunto a Giuseppe Farina y Luigi Fagioli nel primer [[Campeonatu del Mundu de Fórmula 1]] de 1950.<ref name="argefemerides">{{cita web |url=http://www.argentina.ar/temas/historia-y-efemerides/22966-fangio-llogra-el so-primer-campeonatu-de-formula-1 |títulu=Fangio llogra'l so primer campeonatu de Formula 1 |fechaaccesu= 28 d'ochobre de 2013 }}</ref> Llogró'l so primer trunfu en Mónacu ente que llogró otra victoria nel Circuit des Remparts d'[[Angoulême]] con Maserati. Convertir en subcampeón mundial de Fórmula 1 detrás de Farina al ganar el GP de Bélxica en [[Spa (Bélxica)|Spa]]-Francorchams el 18 de xunu, el de Reims el 2 de xunetu, el GP des Nations de [[Xinebra]] el 30 de xunetu y el GP de [[Pescara]] el 15 d'agostu.<ref name="Web4">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/4-cuarta-parte-1950-1958/ |títulu=Cuarta parte (1950-1958) |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }}</ref> Tornó a l'Arxentina y trunfó nel GP Ciudá de Paraná el 12 de payares y nel GP Presidente Alessandri Palma en Chile'l 18 d'avientu, dambes con Ferrari 125. La so última presentación del añu asocedió na temporada navidiega cuando intervieno nes «500 Milles Arxentines» en [[Rafaela (Santa Fe)|Rafaela]] con Talbot-Lago. En total, llogró 11 victories mientres 1950 nes distintes competiciones en que participó.<ref name="Web4"/> [[Ficheru:Talbot-Lago T26C Rozier 1951.jpeg|thumb|right|200px|El Talbot-Lago T26C de 1951 utilizáu por Fangio nes «24 hores de Le Mans».]]En 1951, Fangio llogró'l so primer títulu mundial de F1<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE07/HEM/1951/11/01/LVG19511101-013.pdf|títulu=Juan Manuel Fangio, campeón mundial d'automovilismu|publicación=[[La Vanguardia]]|fecha=1 de payares de 1951|páxina=13|formatu=PDF}}</ref><ref name="argefemerides" /> conduciendo un [[Alfa Romeo 159]] y apostó 14 competencies en total. Al empiezu de la temporada, corrió pal equipu [[Mercedes Benz]] n'Arxentina col modelu W163 de preguerra y participó en dos pruebes europees per invitación de Ferrari en [[Monza]], de Gordini en [[París]] y nes «24 hores de Le Mans» con Talbot. Los sos mayores rivales d'esa temporada fueron [[José Froilán González]] y [[Alberto Ascari]].<ref name="camp1951"/> Fangio, Farina y Fagioli integraron l'equipu oficial d'Alfa Romeo mientres el Campeonatu Mundial de F1 anque eventualmente incorporar a [[Piero Taruffi]], [[Reg Parnell]] y [[Consalvo Sanesi]]. En [[Silverstone]], Farina llogró la victoria ente que Fangio trunfó en [[Montecarlo (Italia)|Montecarlo]], [[Bélxica]] y [[Francia]].<ref name="camp1951">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/campeonato/ |títulu=Campeonatu Mundial 1951 |fechaaccesu=31 d'abril de 2014 |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita=}}</ref> A lo llargo de tola competencia l'automovilista llogró'l primer puestu nel GP de Suiza en [[Berna]] el 27 de mayu, el GP d'Europa en Reims el 1 de xunetu y el GP d'[[España]] nel Circuitu de Pedralbes de [[Barcelona]]'l 28 d'ochobre.<ref name="Web4"/> El 13 de xineru de 1952 trunfó nel GP d'[[Interlagos]] y el 3 de febreru, nel GP «Quinta da Boa Vista» (dambos en [[Brasil]]). En corriendo n'[[Irlanda]] el 7 de xunu con BRM, tuvo de viaxar a Italia p'apostar una competencia en Monza a otru día con Maserati. Nel tercer xiru mientres la curva de [[Lesmo]], sufrió un grave accidente y tuvo de permanecer internáu casi cuatro meses, lo que xeneró rumores de que la so carrera llegara a un fin.<ref name="Web4"/> N'Arxentina, pela so parte, tuvo la victoria'l 9 de marzu de 1952 del Premiu Presidente Perón y del Premiu Eva Perón el 16 de marzu. N'[[Uruguái]] trunfó en dos carreres corríes nel Circuitu de [[Piriápolis]] el 23 y 30 de marzu, dambes con una Ferrari 125.<ref name="Web4"/> Restablecíu del so accidente, ganó una engatada de monte na Vue des Alpes en Suiza y el GP Supercortemaggiore de [[Merano]] con una Alfa Romeo. Poco dempués, integrando l'equipu Maserati, superó en Monza a Ascari y Farina na postrera curva, lo que lo convirtió en subcampeón del mundu en 1953.<ref name="Web4"/> [[Ficheru:Fangio & Maserati 250F.jpg|thumb|left|Fangio y el so Maserati 250F.]]Depués de llograr el primer llugar na IV Carrera Panamericana con Lancia D24, a principios de la temporada de 1954 corrió en dos carreres puntables con Maserati 250F por cuenta de que el [[Mercedes Benz W196]] entá nun fuera termináu. Foi según sumó los sos primeros puntos pal Campeonatu Mundial de F1 al ganar el 17 de xineru'l GP de la República Arxentina nel [[Autódromu de Buenos Aires]] y el 20 de xunu'l GP de Bélxica en Spa-Francorchamps.<ref name="Web4"/> Fangio robló contratu con Mercedes Benz a mediaos d'añu al igual que [[Karl Kling]], [[Hans Herrmann]] y [[Hermann Lang]]. A bordu d'una [[Fleches platiaes|flecha platiada]], siguió sumando puntos mientres el Campeonatu del Mundu al debutar con un trunfu nel GP de Francia en Reims el 4 de xunetu y siguir nel GP d'Europa en [[Nürburgring]] el 1 d'agostu, el GP de Suiza en [[Berna]] el 22 d'agostu y el GP d'Italia en [[Monza]] el 5 de setiembre.<ref name="Web4"/> Fangio llogró'l so segundu títulu de Campeón del Mundu en 1954 depués de participar n'ocho carreres puntables, de les cualos ganó seis (trés d'elles cola vuelta más rápida). En total, llogró 57 de los 72 puntos en xuegu y aventayó al so escolta por 30 puntos.<ref>{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/campeonatos/2-1954/ |títulu=Campeonatu Mundial 1954 |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina}}</ref> Pol so desempeñu, foi distinguíu como «deportista del añu» y recibió el premiu Olimpia de l'Asociación de Periodistes Deportivos d'Arxentina.<ref name="Web4"/> Conformó nuevamente l'equipu Mercedes Benz con Stirling Moss como compañeru mientres la temporada siguiente. El Campeonatu Mundial de F1 1955 fuera programáu con 11 pruebes puntables n'Arxentina, Mónacu, Indianapolis, Bélxica, Holanda, Inglaterra, Italia, España, Francia, Alemaña y Suiza. Sicasí, por causa de una traxedia automovilística socedida en Le Mans, los organizadores de les carreres pol Campeonatu del Mundu d'España, Francia, Alemaña y Suiza decidieron anulales. D'esa manera, la temporada de 1955 foi una de les más curties na historia de F1 con namái siete competencies.<ref name="camp1955">{{cita web |url= http://www.museofangio.com/es/campeonatos/3-1955/|títulu=Campeonatu Mundial 1955 |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina}}</ref> Fangio venció'l 16 de xineru nel GP de la República Arxentina, el 5 de xunu nel GP de Bélxica en Spa-Francorchamps, el 19 de xunu'l GP d'Holanda en Zandvoort y el 11 de setiembre nel GP d'Italia en Monza.<ref name="Web4"/> De les seis carreres ganó cuatro, trés d'elles cola vuelta más rápida. Aventayó al so escolta con 41 puntos y al so compañeru d'equipu, Stirling Moss, por 18 puntos.<ref name="camp1955"/> Sobre los Mercedes Benz W196, Fangio comentó que «dende la primer prueba de 1954 col Mercedes Benz, tuvi'l sentimientu de tar sobre un autu perfectu, d'esos del tipu que los pilotos suañamos correr dalgún día».<ref name="camp1955"/> Amás de ser el primer modelu de la escudería alemana que ganó un Gran Premiu de Fórmula 1 tres la Segunda Guerra Mundial, el W196 introdució al automovilismu teunoloxíes pioneres como'l motor d'inyección o la suspensión independiente. El modelu conducíu por Fangio en 1954 foi puyáu en 2013 por 22,7 millones d'euros, la cifra más alta paga por un vehículu nel mundu.<ref>{{cita web |url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1600459-vienden-la flecha-de-plata-de-juan-manuel-fangio-y conviértese-en-l'autu-mas-caru-del mundu |títulu=Vienden la Flecha de Plata de Juan Manuel Fangio y conviértese nel autu más caru del mundu |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |fecha=12 de xunetu de 2013 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= }}</ref><ref>{{cita web | url = http://money.cnn.com/2013/07/12/autos/mercedes-record-auction/index.html?hpt=hp_t2 | títulu = Mercedes sells at auction for record $30 million | fechaaccesu = 1 de mayu de 2014 | obra = Money | fecha = 12 de xunetu de 2013 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160102025817/http://money.cnn.com/2013/07/12/autos/mercedes-record-auction/index.html?hpt=hp_t2 | fechaarchivu = 2016-01-02 }}</ref> Los sos otros trunfos fuera del campeonatu asocedieron el 30 de xineru nel GP Ciudá de Buenos Aires con Mercedes Benz na categoría de Fórmula llibre, el 29 de mayu nel Premiu Eiffel de Nürburgring, el 7 d'agostu nel GP de Suecia de [[Kristianstad]] y a lo último, el 6 de payares nel GP de Venezuela con Maserati 300 S.<ref name="Web4"/> En 1956, Mercedes Benz retirar de F1, polo que Fangio robló contratu con [[Ferrari]]. A lo llargo de la temporada esperimentó diverses falles y problemes d'organización que la perxudicaron. Pa permanecer nél, esixó-y a [[Enzo Ferrari]] la asignación d'un mecánicu qu'asistiera'l so coche en exclusividad.<ref name="comp1956"/> Marcelo Giambertone analizó nel so llibru dalgunos aspeutos del tornéu de 1956 y señaló que Enzo Ferrari deseyaba que [[Peter Collins]] ganara'l campeonatu por cuenta de qu'Inglaterra significaba un meyor mercáu automovilísticu qu'Arxentina. La publicación de Giambertone xeneró l'enoxu de Ferrari, polo que Fangio tuvo d'esclariar: «[Giambertone] foi un home bien llixeru y cuando me faló del llibru, acepté que lo fixera... Pero nun intervini nél y al lleelo di cuenta de la intencionalidad de lo ellí escrito y de la mención de dichos mios non ciertos, salvo aquella aclaración sobre la rellación con Ferrari. Reconozo que al editase'l llibru conteniendo la mio firma, yera lóxicu'l disgustu de Ferrari».<ref name="comp1956"/> La circunstancia que tornó la rellación de Fangio con Ferrari esi añu foi la modalidá de la escudería qu'esixía que los mecánicos trabayaren en toles máquines del equipu. Fangio nun tenía asignáu nengún mecánicu pal so vehículu como solía tener en Mercedes Benz y esa situación resultó-y ilóxica. N'[[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1956|Inglaterra]], sufrió'l frayatu d'un embrague y en [[Gran Premiu de Mónacu de 1956|Mónacu]], tuvo d'ingresar nos boxes na vuelta 42 en raspiando un gordón. N'[[Gran Premiu d'Italia de 1956|Italia]], Peter Collins venció-y el so máquina por que Fangio pudiera siguir de forma ventaxosa nel Campeonatu Mundial. Fangio recordó la so bona actitú al señalar que «Collins sabía que tenía que ganar con récor de vuelta y nesi momentu taba terceru detrás de [Daniel] Musso. Sicasí la carrera nun terminara, pero d'igual manera diome'l so autu, xestu que nunca voi escaecer».<ref name="comp1956"/> Mientres el [[Gran Premiu de Bélxica de 1956|Gran Premiu de Bélxica]], unu de los diferenciales del so Lancia-Ferrari engranóse, lo que motivó'l so abandonu. Los inconvenientes siguieron con una perda de combustible nel tableru de preseos nel [[Gran Premiu de Francia de 1956|Gran Premiu de Francia]] que lo llevó al cuartu puestu. Tres l'incidente Fangio decidió arrenunciar al equipu pero'l nomamientu d'un mecánicu esclusivu pa la so máquina fixo posible la so torna. Llogró remontar el so puntaje mientres los siguientes circuitos y a la fin de la [[Temporada 1956 de Fórmula 1|temporada]], llograra seis victories y cuatro segundos puestos.<ref name="comp1956">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/campeonatos/4-1956/ |títulu=Campeonatu Mundial 1956 |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina}}</ref> [[Ficheru:Juan Manuel Fangio Nurburgring 1957.jpg|thumb|200px|Fangio depués del so trunfu en Nürburgring en 1957.]]Mientres la [[Temporada 1957 de Fórmula 1|temporada siguiente]], Fangio abandonó la escudería Ferrari y venceyóse a la de Maserati. Ferrari manifestó irónicamente que «nun vamos tener a Fangio en 1957 porque nun somos abondo ricos».<ref name="comp1957">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/campeonatos/5-1957/ |títulu=Campeonatu Mundial 1957 |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina}}</ref> Trunfó'l 13 de xineru nel GP República Arxentina, el 19 de mayu'l GP de Mónacu, el 7 de xunetu'l GP de Francia en Rouen-les-Esasrts y el 4 d'agostu'l GP d'Alemaña en Nürburging nuna destacada carrera con Peter Collins y [[Mike Hawthorn]].<ref name="Web4"/> La competencia en Nürburging foi considerada una de los meyores de la so vida yá que batió al equipu Ferrari na última vuelta y llogró el so quintu y últimu títulu mundial. Pal final del tornéu, sumó 46 puntos contra 25 de [[Stirling Moss]].<ref name="comp1957"/> A pesar del llogru del títulu, Maserati retiróse esi añu. Fangio recibió múltiples reconocencies depués del so desempeñu, ente ellos el Troféu al Conductor del Añu del Gremiu de Cronistes d'Automovilismu Británicu y la designación de Güéspede d'Honor d'Alemaña pol presidente [[Theodor Heuss]].<ref name="Web4"/> Ganó la so última carrera en febreru de 1958 cuando corrió nel GP Ciudá de Buenos Aires. Decidió retirase meses dempués nel circuitu de Reims, onde debutara diez años tras. El so secuestru torgó-y participar del GP de Cuba anque pudo competir en la Copa Dos Mundos en Monza con un Dean Van Lines SP.<ref name="Web4"/> Depués del so retiru, foi distinguíu como presidente honorariu de la Comisión Deportiva Automovilista de la República Arxentina.<ref name="Web5">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/5-quinta-parte-1959-1984/ |títulu=Quinta parte (1959-1984) |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitio Web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }} </ref> === Secuestru === [[Ficheru:J.M. Fangio 1957.jpg|thumb|left|Fangio en 1957.]]En febreru de 1958, Fangio topar en [[L'Habana]] pa competir nel Gran Premiu de Cuba. [[Fidel Castro]], que daquella comandaba la guerrilla [[Movimientu 26 de xunetu]] en [[Sierra Maestra]], consideró que'l secuestru del automovilista sería un bon golpe publicitariu y una manera de faer risión al gobiernu de [[Fulgencio Batista]].<ref name="adios">Suplementu ''Fangio, el más grande'', p. 10, Clarín, 18 de xunetu de 1995.</ref><ref>{{cita web | títulu = Rebels Free Fangio; Foul Play is Cry in Tragic Cuban Auto Race | url=https://news.google.com/newspapers?id=xbpFAAAAIBAJ&sjid=ps8MAAAAIBAJ&pg=2622,4566437&dq=juan+manuel+fangio&hl=en | newspaper=The Portsmouth Times | fecha = 25 de febreru de 1958 | páxina = 1 | idioma = inglés}}</ref> Cuando Fangio topar nel ''[[hall]]'' del Hotel Lincoln onde s'agospiaba, un mozu del comandu guerrilleru averóse-y con un revólver<ref>{{cita web | títulu = Cuba Rebels Kidnap Champ Race Driver | url = https://news.google.com/newspapers?id=hV1QAAAAIBAJ&sjid=_Q8EAAAAIBAJ&pg=4137,2110806&dq=juan+manuel+fangio&hl=en | newspaper = The Milwaukee Sentinel | fecha = 24 de febreru de 1958 | páxina = 1 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160403094542/https://news.google.com/newspapers?id=hV1QAAAAIBAJ&sjid=_Q8EAAAAIBAJ&pg=4137,2110806&dq=juan+manuel+fangio&hl=en | fechaarchivu = 2016-04-03 }}</ref> y díxo-y: «Esculpe, Juan, pero va teneme qu'acompañar». Foi xubíu a un automóvil nel que se topaben otros dos homes y permanecieron transitando la ciudá mientres una hora.<ref name="adios"/> Finalmente foi treslladáu a un departamentu onde miembros del movimientu de Castro manifestáron-y que'l motivu del secuestru yera espublizar los ideales y llucha del mesmu.<ref>{{cita web | títulu = Fangio Released by Rebels "Treated Very Well" | url=https://news.google.com/newspapers?id=8XdAAAAAIBAJ&sjid=o6MMAAAAIBAJ&pg=3147,6506984&dq=fangio&hl=en | newspaper=The Glasgow Herald | fecha = 26 de febreru de 1958 | páxina = 7 | idioma = inglés}}</ref> La misión tuvo al cargu de Arnol Rodríguez y [[Faustino Pérez]], depués ministros del gobiernu revolucionariu.<ref name="adios"/> Esistía la posibilidá de que'l réxime de Batista decidiera matar al pilotu y culpar al movimientu encabezáu por Castro. Pa evitar eso, Fangio propúnxo-yos comunicase col embaxador arxentín Raúl Guevara Lynch, primu d'[[Ernesto Guevara|Ernesto «Che» Guevara]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.cl/noticias/deportes/mundo-tuerca/cuando-fangio-foi-secuestráu-polos sos amigos-cubanos/2014-02-21/091110.html |títulu=Cuando Fangio foi secuestráu polos sos amigos” cubanos |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |fecha=22 de febreru de 2014 |editorial=La Nación |idioma= |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=https://blogs.elpais.com/memorias-blanco-negro/2013/03/-el secuestru-de-fangio-por-los-castristes.html |títulu=El secuestru de Fangio polos castristes |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |apellíu=Relaño |nome=Alfredo |fecha=17 de marzu de 2013 |editorial=El País |idioma= |cita=}}</ref> Ante l'ausencia de Fangio, el francés [[Maurice Trintignant]] reemplazar na carrera. Sicasí la competencia foi curtia por cuenta de un accidente na quinta vuelta que-y causó la muerte a seis espectadores y xeneró 40 mancaos. Más tarde, Fangio diría irónicamente que «yo podría tar nesi choque, asina que los mios secuestradores salváronme la vida».<ref name="adios"/> Depués de la so lliberación tres 26 hores de secuestru, l'automovilista declaró a la prensa pública que me trataron d'una manera escelente... En verdá, tuvi les mesmes comodidaes que si tuviera ente amigos... Si facer polos rebeldes foi por una bona causa, entós, como arxentín, yo aceptar como tal». A pesar d'ello, apostó la Copa Dos Mundos en Monza con un vehículu Dean Van Lines.<ref name="Clarín"/> Un añu y mediu dempués, depués de l'asunción de Fidel Castro, Fangio foi designáu «Convidáu d'honor» de Cuba. En 1981, cuando tornó a L'Habana en calidá de presidente honorariu de Mercedes Benz n'Arxentina, foi recibíu nel aeropuertu pol [[Ministru de Rellaciones Esteriores de Cuba|ministru de Rellaciones Esteriores]], Arnol Rodríguez, y foi convidáu a una xunta con Fidel Castro.<ref name="adios"/> Fangio nunca demostró tener una mal alcordanza de la so esperiencia en 1958: «Nun falamos casi nada del secuestru. Yo creo que foi daqué especial, fechu por xente que tenía los sos ideales y quería dalos a conocer comoquier».<ref name="adios"/> El direutor [[Alberto Lecchi]] trató'l secuestru na so película ''[[Operación Fangio]]'' (1999), con [[Darío Grandinetti]] nel rol del automovilista.<ref>«[https://www.filmaffinity.com/es/film528658.html Operación Fangio]» Filmaffinity. Consultáu'l 1 de mayu de 2014.</ref> === Última etapa === ==== Actividá posterior ==== Depués del so retiru, Fangio participó en munches carreres d'exhibición mundiales, homenaxes a figures del automovilismu y na organización d'eventos rellacionaos col so oficiu. En 1960 llevó a cabu una exhibición nel [[Parque Sarmiento (Córdoba)|Parque Sarmiento]] con una Maserati 2500 d'[[Ettore Chimeri]], cola que sufrió una salida de pista, raspió un gordón y llevantó por fuercia nel aire ensin consecuencies. Convirtióse presidente d'honor del Club International des Anciens Pilotes de Grand Prix F1 en 1962.<ref name="Web5"/> [[Ficheru:Fangio-MB-W196-3lMotor-1986.jpg|thumb|right|250px|Fangio conduciendo un Mercedes Benz W 196 en Nürburgring, 1986.]]En 1968, collaboró con [[Automóvil Club Arxentín|ACA]] na organización de la Temporada Internacional de Fórmula 2 que se realizó n'Arxentina, xera que se tornaría constante mientres los próximos años. Poco dempués, encabezó'l proyeutu «84 Hores de Nürburgring» p'autos [[IKA-Renault Torino]] de fabricación arxentina y viaxó a Alemaña en calidá d'asesor de pilotos xunto al equipu arxentín.<ref name="Internet">{{cita web |url=http://www.fangio.com.ar/bio.html |títulu=Biografía |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |editorial=fangio.com.ar |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081017150443/http://www.fangio.com.ar/bio.html |fechaarchivu=2008-10-17 }}</ref><ref name="adios"/> Foi parte de la denomada «Carrera de l'Alcordanza realizada'l 17 d'ochobre de 1973 nel [[Autódromu de Buenos Aires]] con un Fiat Berlina 125. Ende tamién participaron llexendaries figures del automovilismu como [[Oscar Alfredo Gálvez]].<ref name="Web5"/> Foi nomáu presidente de Mercedes Benz Arxentina n'abril de 1974 y al añu siguiente, foi parte d'una prueba d'exhibición en [[Dijon]] con motivu del Gran Premiu de Suiza a bordu d'una Maserati 250F. Nel 50ᵘ aniversariu del circuitu de Nürburgring, Fangio participó na Quinta Carrera Internacional de Coches Históricos de Carrera y Deportivos, denomada «Desfile de l'Alcordanza», col Mercedes-Benz W196 R. En 1979 incursionó nel circuitu inglés de [[Donington Park]] n'ocasión d'un eventu entamáu pola Fundación Gunnar Nilsson.<ref name="Web5"/> Depués de correr nel Rally de Bruxeles en 1981, participó a bordu d'un Chevrolet TC nel Gran Premiu de l'Alcordanza, una caravana realizada en 1983 pel centru de la ciudá de Buenos Aires p'apurrir fondos al [[Patronatu de la Infancia]] y a l'Asociación d'Ayuda al Menor de la Provincia de Buenos Aires.<ref name="Web5"/> Foi designáu presidente honorariu de Mercedes Benz Arxentina en 1987, única distinción dada na so historia pola fábrica alemana, y exerció el cargu hasta 1994. Fangio convertir en presidente de la Fundación [[Renault]] en 1990 y siguió realizando apaiciones públiques especialmente en carreres d'exhibición internacionales hasta que la so salú empezó a deteriorase. Realizó la so última competición na [[Isla de Cerdeña]] en 1993 a bordu d'un Alfetta 159 en compañía d'otres figures de la so dómina.<ref name="Web6"/> ==== El so papel en Mercedes-Benz mientres la dictadura militar ==== Fangio foi cuestionáu por personalidaes y organismos defensores de los [[derechos humanos]] pola so presunta complicidá cola dictadura militar depués de que se revelara qu'acompañó al presidente ''de facto'' [[Jorge Rafael Videla]] nuna visita a Venezuela pa promover les aiciones del gobiernu xunto a otres figures reconocíes como [[Roberto De Vicenzo]] o [[Luis Federico Leloir]]. Coles mesmes, mientres la so presidencia en Mercedez Benz Arxentina, producióse'l secuestru y desapaición de 14 miembros de la Comisión Interna Sindical de la empresa según l'apropiación illegal de ñácaros. Sicasí, Fangio nunca se pronunció al respeutu.<ref>{{cita web |url = http://hipercritico.com/content/view/386/37/|títulu = El llau escuru de los ídolos deportivos|fechaaccesu = 26 d'avientu de 2011|autor = [[Pablo Llonto]]}}</ref> Nel centenariu del so natalicio en 2011, fueron presentaos dos proyeutos na Llexislatura porteña per parte del [[Propuesta Republicana|PRO]] pa homenaxalo, que fueron aguantaos tantu pola Defensoría Adxunta del Pueblu porteña como pola diputada [[Delia Bisutti]],<ref>{{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/notas/homenaxe-sin-memoria |títulu=Un homenaxe ensin memoria |fechaaccesu=26 d'avientu de 2011 |apellíu=Wall |nome=Alejandro |fecha=29 de mayu de 2011 |editorial=Tiempu Arxentín }}</ref> quien señaló que se ta faciendo una reivindicación de Fangio na so totalidá y daquién de la so sonadía nun podía tar ayenu a lo qu'asocedía. Equí hubo una dictadura militar con acompañamientu cívicu, y ye bien importante remarcar lo de Fangio». Fernando de Andreis, el diputáu que presentó'l proyeutu, tornó l'acusación asegurando que yera infundada. [[Graciela Borges]], exesposa de Bordeu, tamién defendió a Fangio, argumentando que la visita a Venezuela facer con cualesquier otru gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://www.corsaonline.com.ar/2009/06/24/N-925-quien-te-crees-que-sos-fangio.php |títulu=¿Quién te crees que sos? ¿Fangio? |fechaaccesu=26 d'avientu de 2011 |apellíu=Lucente |nome=Leo |fecha=29 de xunu de 2009 |editorial=Revista Corsa |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140502134422/http://www.corsaonline.com.ar/2009/06/24/N-925-quien-te-crees-que-sos-fangio.php |fechaarchivu=2014-05-02 }}</ref> ==== Museo Juan Manuel Fangio ==== {{AP|Muséu del automovilismu "Juan Manuel Fangio"}} [[Ficheru:Museo del Automovilismo J.M. Fangio.JPG|thumb|right|250px|Muséu del automovilismu Juan Manuel Fangio.]]En 1979, dellos vecinos de la ciudá de Balcarce empezaron a promover la formación d'una comisión de trabayu pa concretar la edificación d'un muséu al enterase de la intención de Juan Manuel Fangio d'axuntar los sos trofeos, autos y presentes acumulaos a lo llargo de la so vida deportiva nun mesmu llugar. El 26 d'ochobre d'esi añu estableció la «Comisión Pro-Muséu del Automovilismu Juan Manuel Fangio» so ayuda municipal.<ref name="muséu">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/historia/ |títulu=Historia |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editor= |editorial=Sitiu web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita=}}</ref> Un antiguu edificiu de 1906, nel que funcionara la municipalidá y el conceyu deliberante de Balcarce, foi escoyíu pa establecer el muséu. Magar permanecía zarráu y nun estáu de caltenimientu deplorable, ocupaba un llote de significatives proporciones y topábase na esquina sur de la plaza central del pueblu. La so historia comuñal xeneró enganíes por recuperalo como patrimoniu arquiteutónicu de la ciudá.<ref name="muséu"/> Enteráu de la propuesta de la Comisión Pro-muséu, el [[gobernador de la Provincia de Buenos Aires]], [[Alejandro Armendáriz]], impulsar y apurrió el capital inicial que fizo posible la llicitación y los empiezos de la obra.<ref name="muséu"/> L'apurra, cercanu al 18% del costu, foi ampliáu con donaciones d'empreses nacionales ya internacionales, persones adherentes al proyeutu, apurras del propiu Fangio y completóse con distintes actividaes entamaes pola comisión. L'automovilista donó parte de los sos trofeos y una gran variedá d'automóviles a la municipalidá de Balcarce en 1983 pa la so posterior presentación nel muséu.<ref name="Web5"/> Finalmente, el 22 de payares de 1986 foi inauguráu'l [[Muséu del automovilismu "Juan Manuel Fangio"|Centru Teunolóxicu-Cultural y Muséu del Automovilismu Juan Manuel Fangio]].<ref name="muséu"/><ref name=Autovisie199101>{{cita publicación | enllaceautor = Rob Wiedenhoff (Nico de Jong Ed) | títulu = Op bezoek bij Juan Manuel Fangio: de mythe | publicación = Autovisie | volume = 1991 nr 1 | páxines = 44–51 | fecha = 5 de xineru de 1991 | idioma = inglés}}</ref> La renovación del edificiu y el so conteníu provocaron nos visitantes y nel periodismu mundial un plasmu que lu llevaron a ser calificáu como'l muséu d'automovilismu más importante d'América del Sur y el meyor dedicáu a un pilotu de competición.<ref name="muséu"/> Al concluyir el so oxetivu, la Comisión Pro-Muséu foi eslleida. Sicasí, a instancia de Fangio y [[Juan Manuel Bordeu]], creóse la Fundación Muséu del Automovilismu Juan Manuel Fangio, entidá qu'alministra y rixe el destín del muséu y encárgase de caltener, caltener y amontar el patrimoniu deportivu de Fangio.<ref name="muséu"/> === Amenorgamientu de la salú y fallecimientu === La so salú foi deteriorándose nes últimes décades de la so vida.<ref name="Web5"/><ref name="Web6"/> N'avientu de 1970, sufrió un grave ataque cardiacu y en 1981, depués de realizar una exhibición con un Mercedes-Benz 300 SLR en [[Dubái]], tuvo una indisposición cardiaca. Foi sometíu al añu siguiente a una intervención quirúrxica na cual el doctor [[René Favaloro]] enllantó-y cinco ''[[Bypass (ciruxía)|bypass]]''.<ref name="Gráficu">{{cita publicación |apellíu=Vignone |nome=Pablo |títulu=Homenaxe al más grande (1911-1995): vida y fazaña d'un home exemplar |añu=1995 |publicación=revista ''El Gráficu'' |volume= |númberu=3954 |url=}}</ref> A fines de la década de 1980 foi diagnosticáu con [[insuficiencia renal]] crónica y en 1992, foi operáu pa estraye-y un [[tumor benignu]] de los [[reñones]]. Careció una infeición intestinal en 1993 en [[Stuttgart]], polo que tuvo de ser internáu. A fines d'esi añu tuvo de ser ingresáu nuevamente por quince díes na Clínica Mater Dei por causa d'una [[hipercalcemia]] sanguínea.<ref name="Web6"/> Nos sos últimos años tenía de sometese a tres sesiones selmanales de [[diálisis]] a cargu del doctor Roque Sala coles mesmes qu'empezó con una progresiva perda de la conocencia y problemes motores derivaos de les sos anteriores patoloxíes. Depués d'una internación d'urxencia en xineru de 1995,<ref name="Web6"/> recluyir na so vivienda de [[Palermo Viejo]], onde siguió col tratamientu y abandonó práuticamente toles sos apaiciones públiques. El 14 de xunetu de 1995 careció una [[insuficiencia respiratoria]] con escesu de flemes que motivó la so internación na Clínica Mater Dei, onde foi diagnosticáu con [[bronconeumonía]]. Dos díes depués tuvo una crisis respiratoria y el so diagnósticu agravóse'l 17 de xunetu cuando sufrió una descompensación nel so estáu de salú qu'hasta esi entós calteníase estable. Fangio finó a la edá de 84 años a les 4.10 [[UTC-3]] en [[Buenos Aires]].<ref name="Web6"/><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE01/PUB/1995/07/18/REV19950718-002.pdf|títulu=La velocidá sele|autor=Arias, Jaime|publicación=[[La Vanguardia]]|fecha=18 de xunetu de 1995|páxina=2|formatu=PDF}}</ref> Depués del so decesu, el presidente [[Carlos Menem]] dispunxo'l [[Salón Blanco]] de la [[Casa de Gobiernu de la Provincia de Buenos Aires|Casa de Gobiernu]] pal so funeral. El presidente de la FIFA, [[Joao Havelange]], espresó les sos condolencias y [[Jackie Stewart]], tricampeón mundial de Fórmula 1, decidió viaxar pa les exequias.<ref name="Gráficu"/> Darréu los sos restos fueron treslladaos pa un nuevu velorio na sede central del Automóvil Club Arxentín y otru nel Muséu Fangio pa depués ser finalmente asitiaos nel panteón familiar del campusantu de [[Balcarce (Buenos Aires)|Balcarce]].<ref name="Web6"/><ref>Donaldson (2003), p. 304</ref> === Vida privada === Fangio enxamás casóse pero caltuvo una rellación sentimental mientres venti años con Andrea «Beba» Berruet, con quien tuvo un fíu'l 6 d'abril de 1938: Oscar «Cacho» Espinoza. Dambos dixebráronse en 1960.<ref name="adios"/> En 2000, Espinosa almitió públicamente nun reportaxe a ''[[Ole (diariu deportivu)|Olé]]'' que yera'l fíu ensin reconocer del pilotu y en 2008 empecipió un casu nun xulgáu civil bonaerense pa demostrar la so filiación y poder utilizar l'apellíu paternu.<ref>«[http://www.infocanuelas.com/noticia/2054/un fíu ensin reconocer-de-fangio-vive-en-ca%C3%B1uelas.html Un fíu ensin reconocer de Fangio vive en Cañuelas]» InfoCañuelas, 17 de payares de 2009. Consultáu'l 19 de febreru de 2011.</ref> Espinoza, tamién pilotu, espresó: «Son coses personales y difíciles. Si pa los periodistes yera una tema complicada, imaxínese para mi. Pero son coses que queden a la banda. Como dicía [[Alberto Olmedo]], eso yá prescribió. Pero yá pasó tanto tiempu que ye meyor escaecese. Yo nunca fixi notes falando d'eso».<ref>{{cita web |url=http://old.ole.com.ar/diariu/2000/12/24/r-02801f.htm |títulu=Cacho d'apellíu |fechaaccesu=19 de febreru de 2011 |fecha=24 d'avientu de 2000 |editorial=Olé |allugamientu=Arxentina }}</ref> Mientres la década de 1960 y parte de la de 1970, Espinosa foi públicamente conocíu col nome de Oscar Fangio y llegó a competir n'Europa en Fórmula 3. Otres versiones indiquen que Fangio tuvo un seriu problema personal col so fíu y tres venti años de distanciamientu, llograron reconciliase.<ref name="adios"/> "Cacho" Espinoza interpunxo demanda de filiación contra Juan Manuel Fangio, refugando la paternidá del so padre Espinoza. La demanda foi refugada en Primer y Segunda Instancia pola Xusticia Nacional no Civil de la Capital Federal, República Arxentina. Prohibióse-y utilizar l'apellíu "Fangio". Depués de dichu episodiu enxamás volvió ver a Juan Manuel Fangio, quien en tou momentu desconoció dicha paternidá. Namái nel añu 1994, cola salú de Fangio deteriorada y ensin el so consentimientu, fíxose presente nel ex edificiu de la sede de Mercedes Benz de la Av. Llibertador. Pa dar cursu a la demanda de filiación, el 7 d'agostu de 2015 se [[exhumación|desenterraron]] los sos restos.<ref>{{cita web |títulu=Van Desenterrar el cuerpu de Fangio a pidíu d'un presuntu fíu|url=http://www.minutouno.com/notas/1276987-desenterraren-el cuerpu-fangio-pidíu-un-presuntu-fíu|editorial=Minutu 1|fecha=10 de xunetu de 2015|fechaaccesu=11 de xunetu de 2015}}</ref> El so sobrín, [[Juan Manuel Fangio II]], tamién ye automovilista.<ref name="adios"/> == Mandáu == === Conmemoraciones ya influencia === Na sede oficial de Fórmula 1 hai un enunciáu qu'espresa: «Pa munchos, Fangio va ser el meyor corredor de tolos tiempos».<ref name="Ferrari">{{cita web |url=http://www.formula1.com/archive/halloffame/driver/268.html |títulu=The Official Formula 1 Website - Juan Manuel Fangio |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |obra= |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070607124019/http://www.formula1.com/archive/halloffame/driver/268.html |fechaarchivu=2007-06-07 }}</ref> Munchos pilotos reconocíos como [[Jim Clark]], [[Alain Prost]], [[Ayrton Senna]] y [[Michael Schumacher]] fueron rellacionaos a Fangio (quíntuple campeón mundial de F1) y tuvieron aponderamientos para con él. Michael Schumacher, quien superó'l récor del pilotu en F1 en 2003, espresó: «Fangio ta nun nivel más altu del que yo veo a mi mesmu. Los sos llogros son bien importantes... Yo los respetu enforma. Nun puede tomase a personalidaes como Fangio y comparales colos acontecimientos actuales de Fórmula 1. Tal comparanza nun ye posible n'absolutu».<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/motorsport/formula_one/3181448.stm |títulu=Schumi: Fangio was greater than me |editorial=BBC Sport |idioma=inglés |fecha=12 d'ochobre de 2003 |fechaaccesu=15 de febreru de 2011}}</ref><ref>«Champion Schumacher Rejects Comparisons To Fangio» (n'inglés). Usgpindy.com.</ref> N'[[Arxentina]], ye consideráu unu de los deportistes más relevantes al igual que [[Diego Maradona]], [[Emanuel Ginóbili]], [[Guillermo Vilas]] y [[Lionel Messi]]. Moteyáu ''El Maestru'' o ''El Chueco'',<ref>«[http://f1-grandprix.com/?page_id=1095 Juan Manuel Fangio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160102025821/http://www.f1-grandprix.com/?page_id=1095 |date=2016-01-02 }}» Formula One Art & Genius. Consultáu'l 15 de febreru de 2011.</ref><ref name=dischanasiabriefprof>{{cita web | url = http://discoverychannelasia.com/car/race_legends/fangio/index.shtml | títulu = Discovery Channel – Guide Car | editorial = discoverychannelasia.com | fechaaccesu = 1 de mayu de 2014 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060513233651/http://www.discoverychannelasia.com/car/race_legends/fangio/index.shtml | fechaarchivu = 2006-05-13 }}</ref> Fangio foi escoyíu'l meyor arxentín de tolos tiempos» detrás de [[René Favaloro]] y [[José de San Martín]] nel ciclu televisivu ''El Xen Arxentín'', tresmitíu en 2007 por [[Telefé]].<ref>«[http://www.museofangio.com/es/articulos/16-el xen arxentín/ El Xen Arxentín]» Sitiu web oficial del Muséu Fangio. Consultáu'l 15 de febreru de 2011.</ref> En payares de 1986 inauguró en Balcarce un muséu que percuerre la so vida;<ref>{{cita web |url=http://auto.idoneos.com/index.php/Muséu_Fangio |títulu=Muséu Juan Manuel Fangio |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |apellíu=Blancu |nome=Adrián |enllaceautor=Adrián Blanco |fecha=2006 |obra= |editorial=autu.idoneos.com |allugamientu=Arxentina }}</ref> pa esi momentu recibiera una gran cantidá de distinciones como doctoraos honoris causa, órdenes al méritu y el títulu de [[Ciudadanu pernomáu de la Ciudá de Buenos Aires]]. [[Ficheru:Donington GPC Monument.JPG|thumb|230px|left|El monumentu a [[Ayrton Senna]] y Juan Manuel Fangio nos xardinos de Donington Grand Prix Collection.]] L'artista español Joaquim Ros Sabata diseñó cinco estatues cola so imaxe en [[Puerto Madero]] (frente a la sede de Mercedes Benz Arxentina), [[Montecarlu]] (Mónacu), nel circuitu de [[Montmeló]] (España), [[Nürburgring]] (Alemaña) y [[Monza]] (Italia).<ref>Vignone 82011), p. 127</ref> Nel so honor, la compañía nacional de petroleu y gas, Repsol YPF, llanzó la llinia de combustible «Fangio XXI».<ref>«[http://www.guazzaronigreco.com/estaciones-full-ypf/combustibles-ypf/nafta-fangio-xxi/art219.aspx Nafta Fangio XXI]» Guazzaronigreco.com. Consultáu'l 15 de febreru de 2011.</ref> En xunu de 2011, conmemorándose'l centenariu de la so nacencia, foi homenaxáu en tol mundu y realizáronse diverses actividaes oficiales qu'incluyeron un desfile cívicu militar na so ciudá natal asocedíu pola presentación d'un monumentu nel so honor.<ref>{{cita web |url=http://www.lavozdetandil.com.ar/ampliar_nota.php?id_n=27481 |títulu=Aseguren que'l desfile n'homenaxe a Fangio "va quedar na historia" |fechaaccesu=23 de xunu de 2011 |fecha=22 de xunu de 2011 |editorial=La Voz de Tandil |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110624013602/http://lavozdetandil.com.ar/ampliar_nota.php?id_n=27481 |fechaarchivu=2011-06-24 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.unoentrerios.com.ar/afondo/El-Chueco-en-Ente-Rios-20110623-0010.html |títulu=“El Chueco” n'Entre Ríos |fechaaccesu=23 de xunu de 2011 |apellíu=Caraffini |nome=Daniel |fecha=23 de xunu de 2011 |editorial=Unu |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elcomercial.com.ar/index.php?option=com_telam&view=deauno&idnota=73274&Itemid=116 |títulu=Cumplir 100 años de la nacencia de Juan Manuel Fangio |fechaaccesu=23 de xunu de 2011 |fecha=23 de xunu de 2011 |editorial=Télam |allugamientu=Arxentina}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.autoxauto.com/24393-noticias-de-mercáu-salon-internacional-del-automovil-mercedes-benz-presento-el llibru-de-juan-manuel-fangio.html |títulu=Salón Internacional del Automóvil: Mercedes Benz presentó'l llibru de Juan Manuel Fangio |fechaaccesu=23 de xunu de 2011 |fecha=22 de xunu de 2011 |editorial=autoxauto |allugamientu=Arxentina}}</ref> El 21 d'avientu de 2012, la revista ''Autosprint'' asitió un video nel so sitiu web onde indicó una llista de los meyores pilotos de Fórmula 1 de tolos tiempos. Magar escluyó a [[Ayrton Senna]] de la mesma, incluyó a [[Sebastian Vettel]] a pesar de nun ser el meyor pilotu de 2012 según los xefes d'equipu de la F1.<ref>{{cita web |url=http://www.f1aldia.com/17806/juan-manuel-fangio-meyor-pilotu-toos tiempos-ranking-autosprint/ |títulu=Juan Manuel Fangio, meyor pilotu de tolos tiempos según el ranking de Autosprint |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |apellíu=Gorbe |nome=Daniel |fecha=3 de xineru de 2013 |editorial=f1aldia.com}}</ref> La publicación italiana designó los siguientes puestos: #{{bandera|Arxentina}} Juan Manuel Fangio #{{bandera|Alemaña}} [[Sebastian Vettel]] #{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jackie Stewart]] #{{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] #{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jim Clark]] #{{bandera|Francia}} [[Alain Prost]] #{{bandera|UK}} [[Stirling Moss]] #{{bandera|Italia}} [[Alberto Ascari]] #{{bandera|Austria}} [[Niki Lauda]] #{{bandera|Canada}} [[Gilles Villeneuve]] === En cine, música y lliteratura === Nel Café Nacional d'[[avenida Corrientes]], [[Anselmo Aieta]] estrenó'l tangu ''Fangio''.<ref name="Web2"/> Poco dempués, el 27 d'ochobre de 1950, presentar nel cine Ocean ''[[Fangio, demoniu de les pistes]]'', una película producida por [[Armando Bó]] y empobinada por [[Román Viñoly Barreto]].<ref>«[https://www.imdb.com/title/tt0123066/?ref_=nm_flmg_act_5 Fangio, el demoniu de les pistes (1950)]» IMDb.com. Consultáu'l 1 de mayu de 2014.</ref> En 1956 editar n'idioma inglés y francés el llibru ''The Life Story of Fangio'' de Federico B. Kirbus y Roland Hansen. Tamién s'estrenó una película non comercial de venti minutos de duración, ''Homenaxe a Fangio'', producida pola British Petroleum, qu'arrexuntó escenes del pilotu mientres conducía nos circuitos de Módena y Villa de Como.<ref name="Web4"/> En 1971 rodóse la película ''Fangio'', dirixida por [[Hugh Hudson]] y en 1999, so la direición d'[[Alberto Lecchi]], foi presentada ''[[Operación Fangio]]'', que rellata la historia del so secuestru en 1958. Fangio apaez nes siguientes películes d'Arxentina: * ''[[Turismu de carretera (película de 1968)|Turismu de carretera]]'' (1968) * ''[[Viaxe d'una nueche de branu]]'' (1965) * ''[[Fangio, el demoniu de les pistes]]'' (1950) === Reconocimiento === {{caja de cita|«Hai qu'intentar ser el meyor, pero nunca creese'l meyor.»|Juan Manuel Fangio<ref>«[http://www.grandprix.com/gpe/drv-fanjua.html DRIVERS: Juan Manuel Fangio]» Grandprix.com. Consultáu'l 18 de xunetu de 2011.</ref>}} * 1949: Placa de plata «en prueba d'almiración» de l'Asociación Cordobesa de Volantes. * 1949: Medaya al Caballero del Deporte dada pol presidente [[Juan Domingo Perón]]. * 1949: Cóndor d'Oru «n'honor al méritu» del Autómovil Club de Mendoza.<ref name="Web5"/> * 1950: Medaya d'Oru «n'homenaxe a la so actuación n'Europa» de l'Asociación de Volantes de Chile. * 1954: Premiu Olimpia d'Oru de l'Asociación de Periodistes Deportivos de la República Arxentina. * 1955: Premiu Tazio Nuvolari per parte del periodismu italianu. * 1956: Troféu de l'Asociación Arxentina de Volantes de Rosario. * 1957: Troféu al Conductor del Añu per parte del Gremiu de Cronistes d'Automovilismu Británicu. * 1957: Distinción como Maestru de Nürburgring. * 1957: Güéspede d'Honor d'Alemaña per parte del presidente [[Theodor Heuss]]. * 1958: Oficial de la Orde al Méritu de la República Italiana nel grau de Comendador, designáu pol presidente [[Giovanni Gronchi]]. * 1958: Premiu de l'Academia Francesa de Deportes. * 1969: Oficial de la Orde al Méritu de la República Italiana nel grau de gran oficial pol presidente [[Giuseppe Saragat]]. * 1972: Inauguración del Autódromu Juan Manuel Fangio na ciudá de Balcarce.<ref>{{cita web|url = http://www.welcomeargentina.com/paseo/automovilismo_balcarce/|títulu = Ruíu de motores|fechaaccesu = 17 de xunetu de 2011|autor = Verónica Mártinez}}</ref> * 1973: Ciudadanu pernomáu de la Ciudá de Buenos Aires. * 1976: Orde al Méritu de la República d'Alemaña nel grau de comendador pol presidente [[Walter Scheel]]. * 1978: Comendador de la Orde Nacional de Costa de Marfil pol presidente [[Félix Huphouet Boigny]]. * 1979: Comendador de Gracia Maxistral de la Soberana, Militar, Hospitalaria Orde de San Jorge de Carincia. * 1979: Trofeo Juan Manuel Fangio de la revista ''[[El Gráficu]]''. * 1980: Escoyíu'l meyor automovilista de tolos tiempos» por una encuesta de la International Racing Press Association. * 1980: Miembru d'Honor de la Federación Internacional d'Automovilismu Deportivu. * 1980: [[Premiu Konex|Premiu Konex de Brillante]]. * 1982: Troféu de la revista ''Quatro Rodas'' de Brasil. * 1984: Medaya de Vermeil en París. * 1986: Distinción del Club International Des Ancient Pilotes de Grand Prix. * 1989: Premiu Águila de Buenos Aires dau pola Orde de Caballeros de San Martín de Tours. * 1990: Homenaxe na fábrica Renault de Córdoba. * 1991: Homenaxe nel Muséu Mercedes Benz de Stuttgart. * 1991: Distinción «Periodista símbolu d'Arxentina» del Círculu de Periodistes Deportivos. * 1992: Doctoráu Honoris Causa de la [[Universidá Católica de Santiago del Estero]]. * 1993: Orde a los Servicios Distinguíos del Exércitu Arxentín.<ref name="Web6">{{cita web |url=http://www.museofangio.com/es/biografia/6-sesta-parte-1985-1995/ |títulu=Sesta parte (1985-1995) |fechaaccesu=16 de febreru de 2011 |obra= |editor=Fundación Fangio |editorial=Sitio Web oficial del Muséu Fangio |allugamientu=Arxentina }}</ref> == Resultaos completes en Fórmula 1 == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:95%" ! Añu ! Equipu ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! Posición ! Puntos |- | [[Temporada 1950 de Fórmula 1|1950]] ! {{Bandera|ITA}} [[Alfa Romeo (Fórmula 1)|Alfa Romeo]] |bgcolor="#EFCFFF"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1950|GBR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Mónacu de 1950|MON]]'''<br /><small>1</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Suiza de 1950|SUI]]'''<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu de Bélxica de 1950|BEL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Francia de 1950|FRA]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu d'Italia de 1950|ITA]]'''<br /><small>Ret</small> | | | | |bgcolor="#DFDFDF"| '''2ᵘ''' |bgcolor="#DFDFDF"| '''27''' |- | [[Temporada 1951 de Fórmula 1|1951]] ! {{Bandera|ITA}} [[Alfa Romeo (Fórmula 1)|Alfa Romeo]] |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Suiza de 1951|SUI]]'''<br /><small>1</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#CFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Bélxica de 1951|BEL]]'''<br /><small>9</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu de Francia de 1951|FRA]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1951|GBR]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu d'Alemaña de 1951|ALE]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu d'Italia de 1951|ITA]]'''<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'España de 1951|ESP]]<br /><small>1</small> | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ'''<ref>{{cita web |url=http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1951-fangio-gana-su-primer-titulo-en-barcelona.php |títulu=1951: Fangio gana'l so primer títulu en Barcelona |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |enllaceautor=Borocotó |fecha=2 de payares de 1951 |editorial=revista ''El Gráficu'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> |bgcolor="#FFFFBF"| '''31''' |- | [[Temporada 1953 de Fórmula 1|1953]] ! {{Bandera|ITA}} [[Maserati]] |bgcolor="#EFCFFF"| [[Gran Premiu d'Arxentina de 1953|ARG]]<br /><small>Ret</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1953|HOL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Bélxica de 1953|BEL]]'''<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu de Francia de 1953|FRA]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1953|GBR]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu d'Alemaña de 1953|ALE]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Gran Premiu de Suiza de 1953|SUI]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'Italia de 1953|ITA]]<br /><small>1</small> | | |bgcolor="#DFDFDF"| '''2ᵘ''' |bgcolor="#DFDFDF"| '''28''' |- | rowspan="2" | [[Temporada 1954 de Fórmula 1|1954]] ! {{Bandera|ITA}} [[Maserati]] |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'Arxentina de 1954|ARG]]<br /><small>1</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Bélxica de 1954|BEL]]'''<br /><small>1</small> | | | | | | | | | rowspan="2" bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ''' | rowspan="2" bgcolor="#FFFFBF"| '''42''' |- ! {{bandera|Alemaña}} [[Mercedes GP|Mercedes]] | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Francia de 1954|FRA]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFFFDF"| '''[[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1954|GBR]]'''<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu d'Alemaña de 1954|ALE]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu de Suiza de 1954|SUI]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu d'Italia de 1954|ITA]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Gran Premiu d'España de 1954|ESP]]<br /><small>3</small> | | |- | [[Temporada 1955 de Fórmula 1|1955]] ! {{bandera|Alemaña}} [[Mercedes GP|Mercedes]] |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'Arxentina de 1955|ARG]]<br /><small>1</small><ref>{{cita web |url=http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1955-el-gran-premiu-de-la-republica-argentina-del calor.php |títulu=1955: El GP d'Arxentina del calor |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |apellíu=Lorenzo |nome=Ricardo |fecha=21 de xineru de 1955 |editorial=revista ''El Gráficu'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Mónacu de 1955|MON]]'''<br /><small>Ret</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu de Bélxica de 1955|BEL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de los Países Baxos de 1955|HOL]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1955|GBR]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu d'Italia de 1955|ITA]]'''<br /><small>1</small> | | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ''' |bgcolor="#FFFFBF"| '''40''' |- | [[Temporada 1956 de Fórmula 1|1956]] ! {{Bandera|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu d'Arxentina de 1956|ARG]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFFFDF"| '''[[Gran Premiu de Mónacu de 1956|MON]]'''<br /><small>4</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Bélxica de 1956|BEL]]'''<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| '''[[Gran Premiu de Francia de 1956|FRA]]'''<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1956|GBR]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu d'Alemaña de 1956|ALE]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#CFCFFF"| '''[[Gran Premiu d'Italia de 1956|ITA]]'''<br /><small>8</small> | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ''' |bgcolor="#FFFFBF"| '''30''' |- | [[Temporada 1957 de Fórmula 1|1957]] ! {{Bandera|ITA}} [[Maserati]] |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'Arxentina de 1957|ARG]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Mónacu de 1957|MON]]'''<br /><small>1</small> || [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#FFFFBF"| '''[[Gran Premiu de Francia de 1957|FRA]]'''<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"| '''[[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1957|GBR]]'''<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Gran Premiu d'Alemaña de 1957|ALE]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFDFDF"| '''[[Gran Premiu de Pescara de 1957|PES]]'''<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Gran Premiu d'Italia de 1957|ITA]]<br /><small>2</small> | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ'''<ref>{{cita web |url=http://www.elgrafico.com.ar/cobertories-historicas/1957-fangio-gana-el so-quintu-titulo-en-nurburgring.php |títulu=1957: Fangio gana'l so quintu títulu en Nürburgring |fechaaccesu=24 de xunu de 2011 |apellíu=Kirbus |nome=Federico B. |fecha=9 d'agostu de 1957 |editorial=revista ''El Gráficu'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> |bgcolor="#FFFFBF"| '''40''' |- | [[Temporada 1958 de Fórmula 1|1958]] ! {{Bandera|ITA}} [[Maserati]] |bgcolor="#DFFFDF"| '''[[Gran Premiu d'Arxentina de 1958|ARG]]'''<br /><small>4</small> || [[Gran Premiu de Mónacu de 1958|MON]]<br /><small>DNP</small> || [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1958|HOL]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#ffcfcf"| [[Indianapolis 500|IND]]<br /><small>DNQ</small> || [[Gran Premiu de Bélxica de 1958|BEL]]<br /><small>DNP</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Gran Premiu de Francia de 1958|FRA]]<br /><small>4</small> || [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1958|GBR]]<br /><small>DNP</small> || [[Gran Premiu d'Alemaña de 1958|ALE]]<br /><small>DNP</small> || [[Gran Premiu de Portugal de 1985|POR]]<br /><small>DNP</small> || [[Gran Premiu d'Italia de 1958|ITA]]<br /><small>DNP</small> || [[Gran Premiu de Marruecos de 1958|MAR]]<br /><small>DNP</small> ! 14ᵘ ! 7 |} == Palmarés == {| border="100" style="background:#ffffff" align="center" {{tablaguapa}} ! width="100px" style="background:Lavender; color:Black"|Títulu ! width="150px" style="background:Lavender; color:Black"|Categoría ! colspan=2 style="background:Lavender; color:Black"|Marca/Modelu ! style="background:Lavender; color:Black"|Añu |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Arxentina}} [[Turismu Carretera]] | colspan=2 align="center"|[[Chevrolet Master]] | rowspan=1 align="center"|[[1940]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Arxentina}} [[Turismu Carretera]] | colspan=2 align="center"|[[Chevrolet Master]] | rowspan=1 align="center"|[[1941]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Naciones Xuníes}} [[Fórmula 1]] | colspan=2 align="center"|[[Alfa Romeo]] | rowspan=1 align="center"|[[1951]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Naciones Xuníes}} [[Fórmula 1]] | rowspan=1 align="center"|[[Maserati]] | rowspan=1 align="center"|[[Mercedes-Benz]] | rowspan=1 align="center"|[[1954]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Naciones Xuníes}} [[Fórmula 1]] | colspan=2 align="center"|[[Mercedes-Benz]] | rowspan=1 align="center"|[[1955]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Naciones Xuníes}} [[Fórmula 1]] | colspan=2 align="center"|[[Ferrari]] | rowspan=1 align="center"|[[1956]] |- | rowspan=1 align="center"|[[Campeón]] | rowspan=1 align="left"|{{bandera|Naciones Xuníes}} [[Fórmula 1]] | colspan=2 align="center"|[[Maserati]] | rowspan=1 align="center"|[[1954|1957]] |- |} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Muñoz Pace |nome=Fernando |enllaceautor=Fernando Muñoz Pace |títulu=1950-1959: Peronismu y antiperonismo |url= |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |añu=2010 |editor=Artes Gráficas Rioplatense S.A |editorial=Sol 90 |allugamientu=Arxentina |isbn=978-987-07-0875-9 |páxines=}} * {{cita llibru | apellíu = Donaldson | nome = Gerald | títulu = Fangio: The Life Behind the Legend | url=https://books.google.co.uk/books?id=vb7mKQsTFzsC&printsec=frontcover&dq=Fangio&hl=en#v=onepage&q&f=false | añu = 2003 | editorial = [[Random House]] | lugar = Reinu Xuníu | isbn = 9780753518274 | idioma = inglés}} * {{cita llibru | apellíu = Rendall | nome = Ivan | títulu = The Chequered Flag: 100 years of motor racing | editorial = Weidenfeld & Nicolson | añu-orixinal = 1993 | añu = 1995 | isbn = 0297835505 | páxina = | idioma = inglés}} * {{cita llibru |apellíu=Vignone |nome=Pablo |enllaceautor=Pablo Vignone |títulu=Fangio eternu |url= |fechaaccesu=18 de xunetu de 2011 |edición=1 |añu=2011 |editor=El Gráficu editorial=Revistes Deportives S.A. |allugamientu=Arxentina |isbn=978-987-26145-4-6 |páxines= }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} * [http://www.museofangio.com/ Muséu del Automovilismu "Juan Manuel Fangio"] * [http://www.funof1.com.ar/tx/pi195001001_esp_alfp_.htm Juan Manuel Fangio en focu (Especial)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206033351/http://www.funof1.com.ar/tx/pi195001001_esp_alfp_.htm |date=2006-02-06 }} * [http://www.jmfangio.org/index.html Un Tributu al Chueco] * [http://www.jmfangio.org/historial.html Historial completu de Fangio] * [http://www.mercedes-benz.com.ar/fangio.asp La vida de Juan Manuel Fangio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007202155/http://www.mercedes-benz.com.ar/fangio.asp |date=2007-10-07 }} * [http://www.curvasenlazadas.com/537/juan-manuel-fangio-y-el-maserati-250f Juan Manuel Fangio y el Maserati 250F] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111140805/http://www.curvasenlazadas.com/537/juan-manuel-fangio-y-el-maserati-250f |date=2012-01-11 }} {{Socesión |títulu = [[Campeonatu Mundial de Pilotos de Fórmula 1|Campeón de la Fórmula 1]] |predecesor = {{Bandera|Italia}} [[Giuseppe Farina]] |socesor = {{Bandera|Italia}} [[Alberto Ascari]] |periodu = [[Temporada 1951 de Fórmula 1|1951]] |títulu2 = [[Campeonatu Mundial de Pilotos de Fórmula 1|Campeón de la Fórmula 1]] |predecesor2 = {{Bandera|Italia}} [[Alberto Ascari]] |socesor2 = {{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Mike Hawthorn]] |periodu2 = [[Temporada 1954 de Fórmula 1|1954]]-[[Temporada 1955 de Fórmula 1|1955]]-[[Temporada 1956 de Fórmula 1|1956]]-[[Temporada 1957 de Fórmula 1|1957]] }} {{NF|1911|1995|Fangio, Juan Manuel}} [[Categoría:Pilotos de Fórmula 1 d'Arxentina]] [[Categoría:Campeones del Mundu de Fórmula 1]] [[Categoría:Subcampeones del Mundu de Fórmula 1]] k2np8hi8pgrpyef4yj836i1b1wzyfun 0 80161 4499324 4375324 2026-06-08T04:00:52Z Limotecariu 735 4499324 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} [[Ficheru:Bolognese_grated_cheese.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Un platu de pasta con mueyu [[boloñesa]] y quesu arralláu percima.]] [[Ficheru:Flickr_elisart_324248350--Fajita_condiments.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Unu de los ingredientes de les fajitas mexicanes ye'l quesu arralláu, puede trate a la izquierda de la figura.]] Denomínase '''quesu arralláu''' (n'italianu: ''formaggio grattugiato'' ) al productu que se llogra a partir del arralláu d'una pieza de quesu xeneralmente de reggiano, reggianito o parmesano. Pue ser mercáu yá arralláu de fábrica y debidamente empaquetado como asina tamién faelo de forma casera valiéndose d'un rallador. En delles ocasiones ellabora'l quesu arralláu en ficies de que funda meyor y anubra n'estáu líquidu un alimentu. == Quesos arrallaos == Davezu suélense emplegar distintos quesos arrallaos, casi toos ellos emplegaos pol so gran arume y sabor: * Cheshire * Parmesano * Rede Leicester * Cheddar * Quesu edam * Pecorino romanu Anguaño comercialízase yá arralláu n'envases de plásticu  selláu nunes bolses de plásticu y nun resulta difícil atopalos en   cualquier supermercáu d'Europa o [[América]], allugaos por regla xeneral na zona de los [[Llacteu|lácteos.]] Estos quesos arrallaos suelen tar ellaboraos de quesu procesáu (especialmente aquellos que son indicaos pa fundir, o pa gratinar), en delles ocasiones inyéctase dalgún gas inerte de caltenimientu ([[nitróxenu]]) que dexa ameyorar el so caltenimientu, na mayoría de los casos  tratarse d'una bolsa 'zip' (autocierre) facilita que la bolsa, una vegada abierta, quede zarrada y pueda abrise de nuevu garantizando'l bonu caltenimientu del productu. En dellos casos el quesu arralláu  emplégase pa dar una decoración final a un platu. == Usos == [[Ficheru:Cheese_grater.jpg|derecha|miniaturadeimagen|Rallador de Quesu de distintos calibres (una per cada cara).]] Ye un ingrediente bien emplegáu nes cocines internacionales de tol mundu, puede vese como se acomuña  por regla xeneral a la cocina italiana na qu'apaez tradicionalmente acomuñáu a la [[Lasaña|Lasagna]] (ye la última capa gratinada que por regla xeneral preséntase dura y dorada a los comensales) y a los gnocchi o inclusive los platos de pasta a los que se suel añader parmesano o reggiano por regla xeneral de fuerte arume. El quesu arralláu  añadise finalmente a los risottos. Ye unu de los ingredientes históricos de la pizza. En lascas (que nun ye precisamente arralláu)  emplegase na ellaboración de carpaccios de carne crudo cortada bien fina. Na cocina francesa  emplegase pa decorar sopes como la bouillabaisse. Nesta cocina emplégase como condimento o como decoración final mientres se emplatan y decórense los platos. Se empela igualmente na ellaboración de dellos mueyos como mueyu Mornay. En delles ocasiones forma parte d'ensalaes como la Cheeslaw según nos bitoques de [[Verdura|verdura.]] Na cocina d'Estaos Xuníos emplégase frecuentemente nel gratinado de distintos verdures como pueden ser: cogordes, tomate, xamón, espárragos, etc. anque participa nes primeres etapes d'ellaboración de platos como'l macaroni and cheese. Na cocina mexicana emplégase frecuentemente'l quesu arralláu na ellaboración de diversos ''platillos'' y de esta forma puede vese nes fajitas, les chalupes, les quesadillas, la sopa llabradora, la sopa azteca... Por cuenta de la gran cantidá d'inmigrantes europeos nel Conu Sur d'América (n'especial procedentes d'Italia) el quesu arralláu emplégase davezu en dellos platos de la cultura d'[[El Ríu de la Plata]], tantu de la Gastronomía d'Arxentina como igualmente de la vecina Gastronomía del Uruguái y consúmese xeneralmente col tucu arreglando principalmente les pastes y la polenta anque puede aplicase a sopes o pa realizar gratinados etc. Tamién na cocina venezolana ye emplegáu como parte del rellenu de les típiques arepas y empanaes, según acompañamientu del pabellón criollu (especialmente coles caraotas y el plátanu). Igualmente, suelse espolvoriscar sobre les pastes (principalmente espagueti). == Procuros y caltenimientu == Aconséyase guardar les bolses de quesu arralláu adquiríes nel supermercáu nel frigoríficu y una vegada abiertes ye aconseyable que nun pasen de 3 díes, la temperatura óptima de caltenimientu esfrecíu ta ente 1ºC y 8ºC. Pasáu esti tiempu pueden  modificase delles de les carauterístiques de sabor o golor del productu, anque ye afechu pal consumu. Pasáu esti periodu ye posible qu'apaezan [[Fungi|hongos]], nesi casu aconséyase que se refugue tola bolsa de quesu arralláu. Por esti motivu, la mayoría de les persones eviten mercar el quesu que se expende yá arralláu optando por adquirir la pieza entera y d'esta miente pueden arrallala en casa; n'efeutu, en munches recetes (principalmente italianes) se especifíca que s'use ''quesu recién arralláu'' pa evitar alteriar les carauterístiques d'arume y sabor del platu. == Ver tamién == * Gastronomía d'Italia * Gratinar == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Quesos]] ppoqhgr8m2icfuwum7ka7y34bymg70a 0 87517 4499325 4486983 2026-06-08T04:01:49Z Limotecariu 735 4499325 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} [[Ficheru:ZCallos Primera.jpg|thumb|Detalle de tripes, llistes pa la so preparación.]] [[Ficheru:Callos a la Madrilleña-2009.jpg|thumb|Gelatina de [[dureces a la madrilana]].]] [[Ficheru:Exhibiendo distintas formas de tripas para embutir.jpg|thumb|Escaparate d'una tienda en [[Llión (España)]] qu'amuesa les distintes clases de tripes pa embutir que viende nel so interior (tripería).]] '''Tripa''', o '''tripes''', nel so ''conceutu básicu'', ye'l [[tubu dixestivu]] de los seres vivos del reinu [[animal]], yá sía consideráu en tou o en parte, y indiferentemente espresáu en singular o en plural, integráu, de manera fundamental, pola [[farinxe]], l'[[esófagu]], l'[[estómagu]], el [[intestín delgáu]] y el [[intestín gordu]]. Nel so ''conceutu [[Arte culinario|culinariu]]'', les ''tripes'' son un determináu tipu de [[alimentu|réfugu comestible]] procedente de los [[estómagu|estómagos]] de diversos animales de granxa.<ref>{{cita web |títulu=Troppa Trippa |editorial=Neri Editore, Firenze |obra=History of tripe, worldwide tripe recipes |fecha=1998}}</ref><ref name="IntrotoPoetry">{{Cita llibru |apellíos=Driscoll |nome=Michael |coautores=Meredith Hamiltion, Marie Coons |títulu=A Child's Introduction Poetry |editorial=Black Dog & Leventhal Publishers |allugamientu=151 West 19th Street New York, NY 10011 |fecha=mayu de 2003 |páxines=12 |isbn=1-57912-282-5}}</ref> Con ellos realícense diverses preparaciones culinaries en diverses cocines mundiales, usándose preferentemente l'estómagu de [[tenral]]. N'[[Europa]] (como por casu los '''dureces''' d'[[España]]) y en diversos países d'[[América Llatina]] según zona y receta denominar '''mondongu''', '''guatita''', '''tripa mishque''', '''pancita''' o '''menudu'''. Suelen atopase a la venta frescos, cocíos na so propia gelatina, en llata y envasados al vaciu. Tán consideraos como un platu de [[gustu adquiríu]].{{ensin referencies}} Nel so ''conceutu instrumental'', la tripa ye, o les tripes son, l'[[envase]] tradicionalmente utilizáu pa embutir y caltener los alimentos cárnicos, tales como'l [[chorizu]], la [[morciella]], el [[salchichón]], el llombu embuchado, etcétera. == Etimoloxíes y usu de los distintos términos == * Mondongu: paez derivar de ''mondejo'' y este de ''bandujo'', que refier a un embutíu compuestu cola tripa grande del [[gochu]], [[carneru]] o [[vaca]] rellenu de carne picao (en tal casu, el ''mondejo'' ye una especie de [[chorizu]]); sicasí suelse llamar mondongu a los redaños o tripes y a la ''banduyu'' de los reses. La pallabra mondongu provién d'una receta de la rexón española de Murcia y ta especialmente espublizada n'América del Sur, la mariña atlántica de Méxicu y Centroamérica pa denominar a la [[Rumiante|banduyu]]. * Menudu: términu usáu nes provincies españoles de [[provincia de Sevilla|Sevilla]] y [[provincia de Cádiz|Cádiz]]. * En Uesca denominar mondongu a la tradicional [[Matanza del gochu]], de la cual llógrense los distintos productos derivaos como la llonganiza, chorizu, xamones, morcielles, tortetas, ente otros. * Dureces: denominación proveniente del nome ''durez''<ref>[http://sli.uvigo.es/CTG/ctg.php?forma=durez&compara=exacta&lex=lema&cat=T&ili=&corpus=3 Definición de durez en Corpus Téunicu Universidá de Vigo {{n'idioma|gl}}.]</ref> dau en [[idioma gallegu]] al estómagu de [[tenral]] lactante y al líquidu qu'esprende, pol so usu como elementos cuajantes de la lleche, na ellaboración tradicional del [[quesu]] (el términu equivalente n'español ye [[cuayo]]). Los cachos d'esi estómagu de bovín caltuvieron el so nome ''dureces'' al ser cocinaos pa llograr un platu de gran popularidá. == Carauterístiques == Trátase d'una preparación culinaria fecha a base del estómagu y les tripes del gochu o de la vaca, anque puede estendese al restu de los [[rumiante]]s. L'estómagu d'esti tipu d'animales tien tres compartimientos previos bien estremaos: [[retículo (anatomía)|retículo]] (''redecilla''), [[Rumiante|rumen]] (''banduyu''), y [[Rumiante|omaso]] (''llibru''). L'estómagu verdaderu denominar cuayar (estómagu verdaderu), llamáu tamién ventrículu o [[abomaso]]. Los alimentos ellaboraos a lo llargo de tol mundu con esta parte de l'anatomía de los rumiantes tomen dende l'[[alimentación humana]], hasta la d'animales. Ciertes industries d'[[alimentos p'animales]] ellaboren los sos productos con esti ingrediente. Les tripes emplegaes na ellaboración de productos alimenticios pa humanos suelen ser llavaes mientres hores nuna [[cocción]] d'una [[salmoria]] de baxa concentración de [[sal]]. == América == === Mondongu venezolanu === El mondongu o ''sopa de mondongu'' ye básicamente una [[sopa]] o [[fervíu]] que'l so ingrediente principal ye la ''banduyu de res'' (dureces), que ye primeramente llimpiada y picada en pequeños cuadros, d'unos 2 centímetros de llau, y cocinaos n'olla xunto con diversos ingredientes como: [[Papa (tubérculu)|papes]], garbanzos [[Dioscorea|ñame]], [[Xanthosoma|ocumo]], [[Manihot esculenta|yuca]], [[cenahoria]] o bolines de masa de [[farina de maíz]] precocida. Inclusive se suel tamién amestar plátanu maduru (principalmente n'Oriente). El procesu esixe considerable tiempu de cocción ( con cuenta de dexar que'l banduyu allandiar ), y da como resultáu una sopa trupa, colorida, daqué duce y bien nutritiva. N'ocasiones añader a la preparación ''paticas de cochino'', picaes en cachos o ruedes, inda cuando xeneralmente utilícense ''pates de res'' col mesmu fin. Esiste tamién una variante denomada ''mondongu marín'', y consiste n'amestar sopa de [[mariscu|mariscos]] ([[camarón|camarones]], [[calamar (gastronomía)|calamares]], [[pulpu]], [[mejillón]]) a l'anterior preparación. Otra variante ye'l llamáu ''mondongu de chivu'' el cual ellabórase con banduyu y pates de ganáu caprino. Esti platu ye típicu de la zona occidental del país, concretamente nos estaos [[Estáu Lara|Lara]] y [[Estáu Falcón|Falcón]]. === Mondongu ecuatorianu === Conocíu popularmente como guatita, ye un estofado a base de maní, tomate, cilantro, lleche, pimientos, aceite, sal, pimienta, comín, oriéganu al gustu, achiote o color y cachos d'estómagu de vacunos (tamién conocíu como llibrucu); particularmente sirvir con arroz. N'Ecuador ye bien conocida tamién por que al comela amenorga los efeutos de la matinada, por ello esisten restoranes especializaos na preparación d'estos platos les fines de selmana, ye bien frecuente atopar nos restoranes esti platu y polo xeneral dependiendo del llugar pueden tar llenu de persones lo qu'indica que la so preparación y sabor ye la meyor. === Mondongu panamiegu === El mondongu en [[Panamá]] cocinar con [[cebolla]], [[ayu]], [[sal]], [[pimienta negra]], mueyu de tomate, [[culantro]], [[arbeyos]]; de normal acompáñase con arroz blanco. En [[Panamá]] ye bien común que toles comíes tean bien condimentas con [[culantro]] nos platos típicos de la rexón. Otra versión ye'l mondongu a la culona, que trai ingredientes extras como pates de puercu, chorizu de puercu, y ají criollo etcétera. === Mondongu colombianu === [[Ficheru:Barranquilla - Sancocho de mondongo.jpg|thumb|Sancocho de mondongu colombianu.]] El ''mondongu'', ''sancocho de mondongu'' o ''sopa de mondongu'' ye una sopa típica de la cocina colombiana, bien estendida nos departamentos de la [[Rexón Caribe de Colombia|Costa Caribe]], [[Departamentu de Santander|Santander]], [[Altiplanu Cundiboyacense]] y [[Antioquia]]. Na Mariña Caribe prepárase cocinando n'agua trozo de banduyu de [[res]] (dureces) cortaos en cuadraos, pata de res, [[Maíz|mazorca]], [[papa]], [[yuca]], [[Dioscorea|ñame]], [[Pisum sativum|arbeyera]]s, cenahoria, comín, cilantro y cebolla en caña. N'otres rexones inclúi pates de cochino blandes tamién en trocitos, diversos vexetales y [[verdures]], tou cocináu por llargu tiempu y acompañáu d'aliños y especies. Esisten variedaes como'l ''mondongu'' de tres carnes.{{Añader referencies}} === Mondongu peruanu === {{AP|patasca}} El ''mondongu'' o ''patasca'' preparar nel [[Tarma|Valle de Tarma]] y nel [[Valle del Mantaro]]. Precísase banduyu de res o carneru, carne de chancho, maíz peláu o pa mondongu, apiu y sal, llogrando un sabor prestoso d'altu valor nutricional. La preparación efectúase especialmente na nueche, pa lo cual ponse a ferver nuna olla grande'l maíz peláu (especial pa esti platu), les carnes y el mondongu. Pa saber si yá ta cocíu, tien de verificase que'l caldu yá tomara un calor blanco y que'l [[maíz]] yá españara. Al momentu de sirvir, nun platu fondo y grande, échase primero'l caldu col llamátigu (maíz), enriba échase la carne y el mondongu especialmente trozado, depués afátase con una rodaja de [[rocoto]] y perexil picáu. === Mondongu d'El Ríu de la Plata === N'[[Arxentina]] , [[Uruguái]], [[Paraguái]] y [[Región Sur de Brasil|Región Sur]] del Brasil la pallabra ''mondongu'' práuticamente acútase nel so usu gastronómicu a les partes del estómagu [[rumiante]] llamaes ''llibru'' y -especialmente- al [[cuayar]], casi coincidiendo en tal sentíu colo qu'en munches zones d'España ye llamáu ''[[dureces]]''. Hasta entamos de s XX el ''mondongu'' yera consideráu un platu típicu de la población negra por cuenta de que basábase nuna de les partes más barates d'un res, esto queda atestiguáu -ente otros testos- nel llibru ''El Mataderu'' d'[[Esteban Echeverría]], por tal motivu dellos barrios humildes de ciudaes d'El Ríu de la Plata fueron moteyaos "Barrios del Tambor" (yá que este yera un instrumentu musical frecuente ente negros y morenos) y “Barrios del Mondongu”. El mondongu más típicu d'Arxentina , Uruguái y Paraguái suel ser un [[guisu]] realizáu col cuayar d'una vaca (menos frecuentemente col "llibru" o llibrucu). Esta parte del estómagu rumiante llávase bien, fraccionar en dados y ponse a ferver dientro d'una ''olla'' o ''cazu'' n'abondosa agua hasta que quede "a puntu", ye dicir masticable anque no posible ensin reblandecimiento. El tipu de guisu más común acompaña al cuayar colos siguientes ingredientes: arroz descascarado, papes ( pataques ) cortaes en cubos de medianu tamañu, rodajas de cebolles, dientes d'ayu y tomates. En virtú de los distintos tiempos de cocción de cada unu de los ingredientes mentaos, estos van añadiendo gradualmente, siendo lo más común que primero s'añader el ''cuayar'', depués l'arroz y los papes y d'últimes el tomate. L'anterior suel ser la receta básica d'un mondongu d'El Ríu de la Plata, anque les variaciones son casi infinites (lo más común ye que se-y añader diverses [[especies]], cuantimás [[ají]] y [[pimentón]], según rodajas de chorizu coloráu, cubos o rodajas de [[Cucurbita|zapallo]], [[Phaseolus|porotos]], [[Cicer arietinum|garbanzos]], [[Pisum sativum|arbeyeres]] (arbeyos) etcétera). Tou esto cocínase a poco fueu hasta que tolos ingredientes tengan la consistencia xusta pa ser inxeríos. Encamiéntase l'agregu de los aliños y especies a la fin de la cocción. Esta forma de preparar el [[mondongu]], conozse como [[Buseca]] términu que deriva «büsèca», (del xermánicu butze: coraes), voz del dialeutu de [[Varese]] en Lombardía, Italia. Una preparación bien senciella de mondongu d'El Ríu de la Plata -abondo distintu d'un guisáu- ye'l ferver la ''banduyu'' o cuayar (y si ye'l casu, el ''llibru'') hasta que tea ''a puntu'' y depués marinarlo o, más cenciellamente, rociarlo con vinagre. === Mondongu de República Dominicana === El mondongu de República Dominicana ye preparáu básicamente una [[sopa]] o [[fervíu]] que'l so ingrediente principal ye'l banduyu de res, de gochu o chivu anque'l gustu principal ye'l de res. Dempués de ser llimpiáu de la so grasa natural llavar con abondosa agua y naranxes agries. Darréu ponse a ferver, dempués d'una a dos hores de fervíu, la testura ye ten de ser blanda, pícase y delles persones ferver nuevamente con agua llimpio. Lluegu píquense los ingredientes y sofríense xunto al mondongu y llistu pa sirvilo. == Europa == N'Europa pueden atopase diversos países qu'ellaboren platos coles tripes de los animales, puede dicise que como carauterística xeneral munchos d'esto platos tienen identificaciones nacionales como ye'l casu de los [[Haggis]] escoceses, ellaboraos con tripes de corderu y [[cebera]]. === Dureces españoles === [[Ficheru:Zarajos.jpg|thumb|Platu de [[Zarajos]], ye dicir tripes de corderu.]] [[Ficheru:Callos a la Madrileña (Lhardy)-2009.jpg|thumb|Gelatina de dureces a la madrilana.]] Los platos que contienen elementos de casquería suelen ser bien habituales na [[cocina española]],<ref>Abraham García, (2009), ''De tripes corazón'', Madrid, ISBN 978-84-08-08109-8</ref> Una de les cocines que d'una forma más popular emplegaron esti ingrediente ye la [[gastronomía madrilana|madrilana]] onde les sos [[dureces a la madrilana]] tienen una gran tradición dende hai yá años. La cocina madrilana tomó de l'[[gastronomía asturiana|asturiana]] inflúi por cuenta de les inmigraciones d'asturianos a la capital mientres empiezos de sieglu. De la mesma forma pueden atopase influencies na [[gastronomía lleonesa|cocina lleonesa]]. Les dureces son sirvíos anguaño como una [[tapa (gastronomía)|tapa]] típica de la cocina. Un platu bien habitual nes cartes de los meses ivernizos ye un [[estofado]] bien típicu de la [[Gastronomía de la provincia de Cádiz|gastronomía gaditana]] llamáu '''menudu''' que consiste en ''[[dureces con garbanzos]]''. En Galicia les dureces son un platu con gran tradición y popularidá. Na preparación [[Gastronomía gallega|a la gallega]]<ref>[http://www.recetasgratis.net/Receta-de Dureces gallega-receta-20321.html Receta de dureces a la gallega.]</ref> siempres s'acompañen con [[garbanzos]] y arréglense con [[pimentón]] y [[cominos]]. Nel norte d'España suélense consumir con gran avezamientu y de esta forma nel conceyu de [[Noreña]] onde s'ellabora la mayor parte de la producción. La tradición chacinera y la presencia d'industries cárnicas en Noreña, converten el más pequeñu de los conceyos asturianos n'unu de los de mayor importancia gastronómica. Prueba d'esa relevancia ye'l festival gastronómicu dedicáu a les dureces. Los númberos que presenta esta fiesta gastronómica dan una idea de la so importancia y aceptación popular: más de 10000 comensales (doblando la población normal de [[Noreña]]), daqué más d'una trentena d'establecimientos hosteleros collaboradores y más de 3 tonelaes de dureces, preparaos según una receta tradicional y secreto, que se tresmite de xeneración en xeneración de cocineros. Les dureces son el platu más típicu del conceyu, que tien una desenvuelta [[industria chacinera]]. Pa garantizar l'ésitu na mesa les dureces son llimpiaos a conciencia, metiéndose mientres un día en llimón pa llimpiar totalmente la carne. === Portugal === Les ''tripes à moda do Porto''<ref>{{Cita web |url=http://www.atlasdeladiversidad.net/es/node/3186 |títulu=Receta de les tripes à moda do Porto {{n'idioma|pt}}. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131001013023/http://www.atlasdeladiversidad.net/es/node/3186 |fechaarchivu=2013-10-01 }}</ref> (al estilu de [[Porto]]) son cocinaes con [[faba|fabes]] y arreglaes con [[cominos]]. Constitúin el platu más carauterísticu d'esa ciudá, pol cual los sos habitantes reciben el nomatu cariñosu de ''tripeiros''. Según la lleenda popular, l'orixe del nomatu vien de que los habitantes de la ciudá apurriríen al [[Enrique'l Navegante|Infante Don Enrique]] tola carne de que disponíen como collaboración pa la conquista de Ceuta, quedándose ellos namái coles tripes pa comer.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.raizesportuguesas.com/roble,a-lenda-dos-tripeiros,25223.html Lleenda de los ''tripeiros'' {{n'idioma|pt}}.]</ref> La etimoloxía de la pallabra vendría del portugués, yá que yera nos muelles (''cais'') onde se quedaben les tripes pa comer mientres la carne yera embarcada. === Francia === Esisten delles recetes de tripes. Les 3 siguientes son de gochu : Les ''[[tripes à la mode de Caen]]'' son dureces cocíes amodo con verdures(cenahories, cebolles y puerros) y especies. Les ''tripes à la Bretonne'' (tripes a la manera Bretona) son cortaes en pequeños cachos y son cocíos con cebolla, mantega con sal y pimienta negra. El mueyu tien color de carambelu blandu. Les ''tripes à la Provençale'' son cocíes con vinu blanco, tomates, pimientos coloraos dulces y cenahories. Pero esisten demás especialidaes locales. === Haggis escoceses === N'Escocia son bien habituales los [[Haggis]] que consiste nun pesáu [[embutíu]] que se suel sirvir tradicionalmente con ''neeps and tatties'', ye dicir con puré de [[colinabu]] y [[pataca|pataques]]. Ye un platu bien condimentado y que tien un sabor bien intenso, esisten diverses recetes del mesmu y dalgunes de les cuales utilicen asadures de venáu, de normal ellabórase a base d'asadures de corderu o oveya (pulmón, fégadu y corazón) entemecíes con cebolles, [[avena|farina d'avena]], yerbes y especies, tou ello embutíu dientro d'una bolsa fecha del estómagu del animal y cocíu mientres delles hores. {{VT|Haggis}} === Italia === Emplegar n'Italia diversos platos ellaboraos en tripes unu de los más popualres ye'l ''lampredotto'' que trata d'un platu rexonal típicu de la [[toscana]] ciudá de [[Florencia]] ([[Gastronomía d'Italia|Italia]]). El platu tien como principal ingrediente l'usu de tripes (it. ''Trippa'') de vaca (tratar d'unu de los cuatro estómagos vacunos) cocíos. Esti platu sírvese caliente nun platu, anque ye posible comelo en forma de [[bocáu (entrepán)|bocáu]] denomináu: ''Panino con lampredotto''. Fora del lampredotto ye posible atopar n'Italia la [[Trippa alla fiorentina]] ellaborada con [[mueyu de tomate]] y otres [[verdura|verdures]] y la [[trippa alla Romana]] ellaboráu con [[vinu tinto]] y tomates. {{VT|Lampredotto}} === Lituania === Platu típicu y tradicional. Tripes de gochu rellenes de pataca arrallada. Ráyense bien fino les pataques, güevu, lleche caliente, cebolla y bacón arreglar con sal y pimienta. Entemezse tou y rellénase a terminación enfornar mientres una hora y sírvese con nata agrio. == Asia == N'[[Gastronomía d'Asia|Asia]] esisten exemplos de cocina onde s'ellaboren platos de tripes. D'esta forma pueden atopase platos como na [[cocina india]] qu'usa tripes de corderu, como pue ser la [[chakna]]. Na [[cocina paquistanina]] ye habitual el [[Ojree]] con tripes de [[carne de cabra|cabra]]. Na [[Gastronomía de China|cocina china]] ye frecuente ver platos compuestos de tripes nos [[dim sum]], y denominar ''[[Ngau Pak Yip]]'' (chinu: 牛百頁 / 牛柏葉). == Ver tamién == * [[Buseca]] * [[Guatitas]] * [[İşkembe çorbası]] * [[Menudu (comida)]] * [[Menudillos]] * [[Mondongu antioqueño]] * [[Patasca]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Dureces|Dureces españoles}} {{Wikillibros|Artes culinaries/Recetes/Callo|Receta de Dureces a l'Asturiana}} {{AvisuTradubot|Tripas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gastronomía d'España]] [[Categoría:Gastronomía d'Italia]] [[Categoría:Gastronomía d'América del Sur]] [[Categoría:Gastronomía d'Asia]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] clfqz0b4xfd2ykyze52tfsgf5lrng8e 0 87532 4499322 4411163 2026-06-08T04:00:13Z Limotecariu 735 4499322 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} [[Ficheru:Pesto being processed.jpg|thumb|Procesamientu de pesto.]] [[Ficheru:Pasta with pesto.jpg|thumb|Pastia con pesto.]] El '''pesto''' (pronunciar en [[idioma ligur]]: /'pestu/) ye un condimento o mueyu típicu orixinaria de la [[Liguria]] (Italia). El so ingrediente principal ye l'[[Ocimum basilicum|albahaca]] (''Ocimum basilicum'') o meyor, [[albahaca xenovés]] (en llingua ligur ''baxeicò'' [baʒyɪ'kɔ] o ''baxaicò'' [baʒaɪ'kɔ]). Amás de l'albahaca, muélense [[piñones]] y [[ayu]], tou ello arregláu con [[quesu parmesano]] y/o quesu d'oveya ([[pecorino]], dependiendo de les tradiciones locales), y [[aceite d'oliva]]. La pallabra ''«pesto»'' vien del xenovés ''pestare'', que significa machucar o moler nun morteru, que ye la forma en que tradicionalmente prepárase esti mueyu. Los pestos industriales que se vienden en botes sustitúin la mayor parte del aceite d'oliva per requesón y proteínes de lleche. Nel envase, amás, aconséyase esleir el mueyu en lleche. La resultancia suel ser una especie de bexamel líquida, llixeramente verde o de color salmón, que poco tien que ver en sabor y testura colos pestos caseros. == Ingredientes == Según la tradición, los ingredientes del pesto xenovés son siete:<ref name=receta>{{cita web|url=http://www.mangiareinliguria.it/consorziopestogenovese/pestogenovese.php|títulu=La receta oficial del pesto xenovés|fechaaccesu=9 d'abril de 2012|obra=Mangiare in Liguria|idioma=italianu}}</ref><ref name=campeonatu>{{cita web|url=http://pestochampionship.it/it/ilpesto/laricettaufficialedelcampionato/40.html|títulu=Receta de pesto xenovés con morteru pal campeonatu mundial|fechaaccesu=9 d'abril de 2012|obra=Genova Pesto World Championship|editorial=Associazione Palatifini|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120302100106/http://www.pestochampionship.it/it/ilpesto/laricettaufficialedelcampionato/40.html|fechaarchivu=2012-03-02}}</ref> * Fueyes tienres d'[[Ocimum basilicum|albahaca]] (les más pequeñes) y perexil. El meyor pesto tradicionalmente facer con albahaca de Pra', que ye un sector de [[Xénova]]. Esti pesto anguaño tien una denominación d'orixe protexida. Envalórase qu'otres albahaques nun son afeches porque tienen un llixeru sabor a [[menta]] o a cencielles porque'l so sabor ye distintu. * [[Aceite d'oliva]] extra virxe ligur. L'aceite d'oliva de la Liguria ye un productu bien delicáu, de sabor que nun ye picante, y que nun fadia nel gargüelu. * [[Piñones]] (granes comestibles de delles especies de pinu). Los más valoraos son los provenientes de la zona de [[Pisa]]. * Quesu seco, del tipu [[Parmesano]] (Parmigiano-Reggiano) o [[Grana Padano]] (avieyáu siquier por trenta meses). * [[Quesu pecorino]] (quesu de lleche d'oveya) del tipu "[[Fiore Sardu]]". * [[Ayu]] de [[Vessalico]] (una llocalidá de la zona de Imperia), que se caracteriza pol so sabor más nidiu. * [[Sal]] marina gruesa. ===Variantes rexonales=== ;Italia Una de les más conocíes variantes ye'l pesto coloráu (''pesto rosso'') o sicilianu, que se compón de [[tomate]]s secos y [[pimientu|pimientos]], [[quesu]] pecorino, [[Sal común|sal]] y [[aceite d'oliva]]. Nel sur del país los pestos suelen llevar tomates. Por casu, el pesto de [[Trápani (Sicilia)|Trápani]] componer d'aceite d'oliva en gran cantidá, [[Ocimum basilicum|albahaca]], [[tomate]]s escaldiaos y pelaos, [[almendra|almendres]] y [[ayu]], tou picáu y emusionado nun morteru. El so aspeutu recuerda dellos mueyos catalanes como la [[romesco]] o la [[salvitxada]], coles que la diferencia más evidente ye qu'estes nun lleven albahaca sinón que tán arumaes con ñoras. En [[Provenza]], por cuenta de la proximidá con Xénova, esiste un mueyu asemeyáu al pesto xenovés, llamada ''pistú'', que contién aceite d'oliva, ayu y albahaca, pero non piñones nin quesu. Esti mueyu de la mesma ta emparentada col [[allioli negáu]] catalán (aceite d'oliva, ayu y sal) y un pocu más lloñe col ''[[allioli]]'' (aceite d'oliva emulsionado con ayu) de [[Cataluña]] y [[Valencia]] o la so variante, la mayonesa (aceite d'oliva emulsionado con güevu) de [[Baleares]]. Polo xeneral, toos estos tipos de mueyos crudos a base d'aceite d'oliva condimentado, en recetes independientes o formando parte d'otres de platos más complexos, son carauterístiques de tolos pueblos mediterráneos. ;Arxentina La cultura d'El Ríu de la Plata adoptó la so propia versión, qu'incorpora un ingrediente carauterísticu: la nuez o almendres. La receta consiste en: nueces o almendres, quesu y ayos, que se machuquen nun morteru (o se pasen por procesadora) hasta consiguir una pasta que col aceite d'oliva, l'albahaca y el quesu parmesano conformen tou un clásicu del menú de pastes típicu de la rexón. ;Perú Dada la gran cantidá d'inmigrantes italianos que llegaron al [[Perú]], que s'instalaron nel puertu de [[Callao]], y que na so mayoría yeren xenoveses, esiste una variedá d'esti mueyu que se sirve con tallarines; en Perú, el pesto verde típicu de Xénova prepárase más cremosu y escarez de piñones (por cuenta de la so rareza y al altu costu); nel so llugar, úsense nueces o pecanas y dos tipos de quesos, el frescu típicu del país, que principalmente vien de la sierra, y el parmesano, l'aceite d'oliva y la lleche evaporada. Otros ingredientes menos costosos son l'albahaca, [[espinaca]] y [[aceite vexetal]]. Dacuando sírvese con papes rustíes, güevu y sollombu fritos [http://elcomercio.pe/gastronomia/1425514/noticia-cocina-pasu-paso-apriende-prepara-tallarines-verdes-apanado]. * [[Chimichurri]] * [[Halloumi]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikillibros|Artes culinaries/Recetes/Pesto|la receta del pesto y platos onde s'utiliza}} * [http://www.made-in-italy.com/winefood/food/regions/liguria.htm Rexonal Cooking: Liguria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217124204/http://www.made-in-italy.com/winefood/food/regions/liguria.htm |date=2012-02-17 }} en [http://www.made-in-italy.com/ Made In Italy On line] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Guía de Liguria: Gastronomía |2=http://www.nozio.es/europa/italia/liguria/guias_turisticas/gastronomia.htm |date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }} en [http://www.nozio.es Nozio] * [http://www.vegetarianismo.net/recetes/pesto-veganu.html Receta de pesto veganu] en [http://www.vegetarianismo.net Vegetarianismo.net] * [https://web.archive.org/web/http://recetascocina.org/salses/salsa-pesto.html Mueyu pesto] (receta) {{AvisuTradubot|Pesto}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mueyos]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Gastronomía d'Italia]] [[Categoría:Liguria]] tv82i8ifdbyzx2kuixuomsg81d7nrvh 0 89543 4499330 4413110 2026-06-08T04:04:19Z Limotecariu 735 4499330 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Yiddish |nativu = ייִדיש / Yídiš |color = {{Ficha d'idioma/colores|Llingües indoeuropees}} |oficial = [[Rusia]]: [[Óblast Autónomu Hebreu]]. <br />[[Bosnia y Herzegovina]] <br />[[Países Baxos]] <br />[[Polonia]] <br />[[Rumanía]] <br />[[Suecia]] <br />[[Ucraína]] |países = [[Alemaña]], [[Arxentina]], [[Australia]], [[Bélxica]], [[Bielorrusia]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]], [[Países Baxos]], [[Hungría]], [[Israel]], [[Lituania]], [[Méxicu]], [[Moldavia]], [[Polonia]], [[Rumanía]], [[Rusia]], [[Suecia]], [[Suiza]] y [[Ucraína]]. |creao por = |zona = |falantes = 1.505.030<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ydd Ethnologue]</ref> |rank = |llingua_muerta = |familia = [[Llingües indoeuropees]]<br /> &nbsp; [[Llingües xermániques|Xermánicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Xermánicu occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Alto-alemán]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Yiddish'''<br /> |dialeutos = |escritura = [[Alfabetu hebréu|Hebréu]] |cooficial = |cooficial_con = |axencia = YIVO (de facto) |iso2 = yid |mapa = |mapa_tamañu = }} El '''yiddish''' ('''ייִדיש''' ,'''אידיש''' /'jidiʃ/ y dambos significando ''xudíu'') ye un idioma perteneciente a les comunidaes [[Xudaísmu|xudíes]] asquenazís tanto del centru como del este [[Europa|européu]], según aquelles de los sos descendientes nel [[América|continente americanu]] y otros llugares del mundu, conociéndose-y alternativamente como '''xudeoalemán.'''<ref group="Nota">''Yidis''</ref><ref>Jaime Marominsky, [https://web.archive.org/web/20140512222502/http://www.iwo.org.ar/novedades07.html El ídish defiende su nombre], Fundación IWO, 2007.</ref><ref>Ramón García-Pelayo y Gross, ''Pequeño Larousse Ilustrado'', Buenos Aires, Méxicu y París: Ediciones Larousse, 1977, páx. 1079: "yiddish", donde el término es sinónimo de "llingua xudeoalemana".</ref><ref>L'idioma atópase emparentáu col altu alemán mediu, onde lo conoz como ''jüdisch-deutsch'' o xudeoalemán (''yidish-daytsh'' ייִדיש-דײַטש); n'inglés denomínase ''yiddish'' (o incluso ''yidish'').</ref> Parte de la sintaxis y léxicu del yiddish provienen del [[Idioma alemán|alemán]], pero'l yiddish tien tamién influencies del [[Hebréu|idioma hebréu]], según tamién de delles [[Llingües eslaves|llingües eslaves]].<ref>Particularmente del hebreo de [//es.wikipedia.org/wiki/Tiberíades Tiberíades].</ref> La ortografía yiddish usa los caráuteres del alfabetu [[hebréu]].<ref>[[ethnologue:ydd|Ethnologue: Yiddish]] (accedido 11 de mayu de 2014).</ref> El yiddish ye una llingua milenaria, desenvolvióse tantu n'Europa Central como n'Europa del Este a partir del [[sieglu X]] y foi dende entós evolucionáu en caúna de diches rexones al pie de les llingües locales. Tres la emigración de la población xudía de les mentaes rexones europees pal [[América|continente americanu]], y particularmente por cuenta de los devastadores efeutos del [[Holocaustu]], la población que falaba yiddish foi amenorgada de 13 millones en 1930 a 3 millones de persones en 2005. Los xudíos ortodoxos (ya inclusive ultraortodoxos) empleguen a diariu el yiddish pa comunicase ente ellos, yá que consideren que la [[Hebréu|llingua hebrea propia de l'Antigüedá]] ye sagrada y namái tien de ser emplegada nes plegaries o pal estudiu de la [[Torá]]. Sicasí, pa la escritura del yiddish, ellos empleguen precisamente los [[Alfabetu hebréu|caráuteres hebreos]], dende a lo menos el sieglu XIII.<ref>Por el momento, el texto yiddish más antiguo que se conoce es el ''Mahzor de Worms'' de 1272.</ref> Más allá de la vocalización que caracteriza al yiddish (y conozse como ''píntelaj'' o niqud), los calteres que'l mesmu emplega son los mesmos que figuren nos testos sagraos del [[xudaísmu]] y esautamente iguales a aquellos que s'empleguen na escritura del hebréu modernu.<ref>Per otra parte, el fechu de que ciertos xudíos sean ultraortodoxos nun invalida'l que sí s'interesen en lleer o inclusive llean testos n'hebréu modernu, tal como lo acota, por casu, una [[c:File:Haredi_Judaism.jpg|fotografía]] tomada en Xerusalén en 2005 y que presenta un grupu de trés nuevos xudíos ortodoxos lleendo una pancarta que'l so títulu nun ye otru que "''nigmerú ha-terutsím''" (acabáronse les sides); imaxe aportada 7 de xunetu de 2013.</ref> [[File:WIKITONGUES- Suri speaking Yiddish.webm|thumb|Yiddish]] == Oríxenes == [[Ficheru:Machzor.jpg|miniaturadeimagen|400x400px|Segmentu caligráficu en yiddish del ''Majzor de Worms'', 1272. Un majzor ye un llibru d'oraciones y plegaries.]] [[Ficheru:Jüdische Auswanderer in den Auswandererhallen.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Familia askenazi, que la so llingua materna yera'l yiddish, frontera alemano-polaca, sieglu XIX.]] El yiddish remóntase a l'Alemaña medieval. Mientres dellos sieglos, diverses rexones europees recibieron inmigración xudía. Los xudíos asimilaos cola población de la Europa Central y la Europa Oriental, d'orixe xermánicu y eslavu, formaron un grupu que pasó a ser conocíu como asquenazí. Per munchu tiempu, esti grupu foi minoritariu en rellación a la población xudía mundial, tando concentrada nes rexones centrales y orientales d'Europa. Nun periodu más recién, la población asquenazí creció y tremóse pel mundu, espublizando asina l'idioma yiddish.<ref>Los asquenazís tienen tradiciones y delles traces culturales distintes a los sefardinos, pero dambos grupos pertenecen al pueblu xudíu y comparten tou aquello que constitúi la esencia del xudaísmu.</ref> Pa nun perder la so identidá cultural y relixosa, los asquenazís primeramente adoptaron una forma mista d'escritura, usando los caráuteres del [[Hebréu|idioma hebréu]] p'anotar la descripción fonética del idioma de la rexón en que s'atopaben. Coles mesmes dellos inmigrantes xudíos escribíen testos bíblicos n'alemán, [[Castellanu|español]] o [[francés]], usando la escritura que-yos yera familiar. Col tiempu, la espansión de la población asquenazí llevó a una diferenciación de dos dialeutos yiddish: occidental (con mayor influencia xermánica) y oriental (con influencia de llingües eslaves). ==Los académicos alderiquen los raigaños del yiddish y la migración de xudíos== {"Agora hai nicios de que la historia del yiddish ta convirtiéndose nuna empresa científica en llugar del exerciciu mitolóxicu que solía ser", dixo'l Dr. Jerrold Sadock, llingüista de la Universidá de Chicago. Al tratar de reconstruyir el yiddish orixinal, los llingüistes esperen esplicar los oríxenes d'esta rica llingua, na qu'una gramática y un vocabulariu en gran parte xermánicos entemécense con hebréu y araméu, y chísquense con pallabres de llingües eslaves y romances antigües. La entruga qu'esperen responder ye si'l yiddish empezó n'Europa occidental y estendióse escontra l'este, como sostién el saber común, o si, como cree agora un númberu cada vez mayor d'estudiosos, los sos oríxenes atópense más al este... ...Un llingüista argumentó apocayá que'l yiddish entamó como una llingua eslava que foi "relexificada", cola mayor parte del so vocabulariu reemplazáu por pallabres alemanes. El misteriu central ye d'ónde vinieron los xudíos d'Europa del Este. Munchos historiadores creen que nun había abondos xudíos n'Europa occidental pa esplicar la enorme población que dempués florió en Polonia, Lituania, Ucrania y árees cercanes. Un proyeutu xigantescu na Universidá de Columbia mapeó los dialeutos del yiddish, trazando con precisión en qué llugar del continente européu dalguna vegada falaron les munches variaciones. Dempués de décades de preparación, ''L'Atles de la llingua y la cultura de los xudíos asquenazís" empezó a apaecer en 1992, col volume uno. La tercer entrega unvióse apocayá a les imprentes y l'editor Max Niemeyer en Tubingen, Alemaña, publicóla nel añu 1993. Tán previstos siquier siete volúmenes más. Nel aniciu de la década de 1960 el Dr. Uriel Weinreich de la Universidá de Columbia y la so esposa, la folclorista Beatrice Silverman Weinreich, entamaron un esfuerzu para entrevistar a unos 600 inmigrantes de fala yiddish n'Israel, la rexón francesa d'Alsacia, Estaos Xuníos, Canadá y México. Cuando'</nowiki>l Dr. Weinreich morrió en 1967, el proyeutu foi asumíu pol Dr. Marvin Herzog... ..."L'atles tien una importancia monumental pal campu de los estudios yiddish", dixo'l Dr. Neil Jacobs, llingüista de la Universidá Estatal de Ohio en Columbus. Les entrevistes detallaes, caúna de les cuales dura unes 15 hores y inclúin más de 3.000 entrugues, apurren una imaxe xeneralmente exacta de los dialeutos y la cultura yiddish. L'atles ye tan precisu que puede amosar la llinia de demarcación que dixebra a los xudíos d'Europa del Este que azucararon el so '''gefilte fish''' (platu de pexe molíu que los xudíos tradicionalmente sirvieron como primer platu na comida del Shabat pela nueche, pero tamién en Pésakh y n'otros díes festivos; '''Gefilte''' significa "rellenu" en yiddish) de los que nun lo fixeron, o ente los que comieron tomates y los que los consideraron '''treyf''', non '''kosher''' o inmundos, por cuenta del so color encarnáu como la sangre. La información llingüística ye igual de precisa: rexistra, por casu, les diferencies na pronunciación de la palabra "flaysh" o carne... ...Mientres sieglos, asumióse llargamente que'l yiddish yera solo un alemán rotu, más una mecedura llingüística qu'una verdadera llingua. Inclusive los mesmos falantes del idioma llamábenlo "Zhargon", que significa xíriga. A principios del sieglu XX, los llingüistes atoparon pruebes de que'l yiddish y l'alemán modernu teníen la mesma estatura: ramificaciones paraleles de la mesma llingua materna xermánica. Los otros componentes del yiddish esplicáronse como préstamos superficiales inxertaos nuna llingua esencialmente xermánica... ...Dempués de los horrores de la Segunda Guerra Mundial, dellos eruditos xudíos propunxéronse alloñar el yiddish del alemán y demostrar que yera una creación cultural única de los xudíos. El principal defensor d'esti puntu de vista foi'l Dr. Max Weinreich, el padre de Uriel Weinreich y la fuerza impulsora detrás del Institutu YIVO para la Investigación Xudía, qu'empezó en Vilna, Lituania, y agora ta en Manhattan. Al señalar que'l yiddish inclúi delles palabres del italianu antiguu y del francés antiguu, el Dr. Weinreich argumentó qu'entamó como una llingua romance que dempués se xermanizó. Dende esti puntu de vista, el yiddish foi inventáu por xudíos que llegaren a Europa col exércitu romanu como comerciantes, y más tarde estableciéronse en Renania, al oeste d'Alemaña y el norte de Francia. Entemeciendo hebréu, araméu y romance con alemán, producieron un idioma únicu, non solo un dialeutu del alemán. Emburriaos escontra l'este pol fanatismu relixosu que surdió de les Cruzaes medievales y la Peste Negro, da que los cristianos culparon a los xudíos, los falantes de yiddish restableciéronse en Polonia y les árees allegaes, onde l'idioma tomó'l so conteníu eslavu. Según esta teoría agora dominante, había bien pocos xudíos n'Europa del Este antes de la gran inmigración del oeste. El yiddish considérase un fenómenu en gran parte d'Europa occidental... ...Por bien curiosa que fuera esta teoría para los xudíos que deseyen divorciar l'idioma del de los sos persiguidores nazis, la evidencia llingüística acotada foi escasa. Entá más problemáticos son los estudios demográficos qu'indiquen que mientres na Edá Media nun había más de 25.000 a 35.000 xudíos n'Europa Occidental. Estes cifres son difíciles de conciliar con otros estudios qu'amuesen que nel sieglu XVII había cientos de miles de xudíos n'Europa del Este. "Nun puen algamase eses cifres por aciu l'aumentu natural de la población", dixo'l Dr. King. Nun artículu publicáu en 1992, argumentó que los oríxenes del yiddish nun taben en Renania sinón escontra l'este a lo llargo del Danubio, en Baviera y tan al este como Hungría y les tierres cheques y eslovaques. Dende ellí, argumenta, l'idioma irradióse tantu escontra l'oeste, escontra Renania, y escontra l'este, escontra Polonia, Lituania, Letonia y otres árees.... ...El Dr. King basa la so conclusión nel trabayu qu'empezó na década de 1980 cola Dra. Alice Faber, llingüista agora en Haskins Laboratories en New Haven, Connecticut. El Dr. King y la Dra. Faber nun atoparon semeyances significatives ente'l yiddish d'Europa del Este y dialectos del alemán falaos en Renania. Afayaron delles semeyances ente'l yiddish y el alemán del centru-este , que se fala hasta l'este de Polonia. (Por casu, los diptongos alemanes como '''ie''' y '''uo''' estrúyense en dambos idiomes, polo que, por casu, '''knie''' pasó a ser '''kni''' . Pero les semeyances más llamatives fueron ente'l yiddish y el bávaru, un dialeutu del alemán. "El yiddish nun se paez más ná que al bávaru medieval", dixo'l Dr. King. Por casu, tanto'l bávaru como'l yiddish estrémense del alemán en que perdieron una regla de pronunciación que ye faer muda una vocal o consonante sonora final. Los alemanes pronuncien "Tag" (día) como si terminara en k y "Rad" (rueda) como si terminara en t. Pero en yiddish y bávaru les dos palabres pronúnciense '''tog''' y '''rod''' . Otru exemplu: les palabres '''Blume''' (flor) y '''Gasse''' (cai) pronúnciense con dos sílabes n'Alemán pero con una sílaba en bávaru y yiddish ('''Blum''', '''Gas'''). El bávaru ye l'únicu de los principales dialeutos alemanes que, como'l yiddish, sufrió estos dos tipos de tresformamientos... ...El Dr. King almite qu'inda ye posible un orixe occidental del yiddish: los xudíos qu'emigraron de Renania podríen permanecer na rexón del Danubio el tiempu abondu pa que'l so idioma camudara significativamente. Pero ye escépticu respeutu del fechu de que tolos rastros del alemán de Renania pudieren ser borraos por completu... ...N'otra reconstrucción del proto-yiddish, el Dr. Manaster Ramer nel estáu de Wayne afayó evidencia de que dalgunes de les palabres eslaves del yiddish, como '''nebish''' , refiriéndose a un individuu patéticu, yeren parte del idioma orixinal que se convirtió nel modernu yiddish. Tamién atopó rastros de dialectos alemanes occidentales. Pero'l so analís refundia duldes sobro la hipótesis de que'l yiddish ye una caña del bávaru... ...El Dr. Manaster Ramer dixo que magar s'atoparon rastros de bávaru nel yiddish faláu n'Europa del Este, nun apaecieron nel yiddish occidental, nel so día faláu nel oeste y el sur d'Alemaña, los Países Baxos, Suiza y Alsacia, nin apaecieron nos testos medievales. Propón que la influencia bávara entró nel idioma dempués de que los falantes de yiddish emigraren escontra l'este.} [Síntesis del artículu de George Johnson nel ''The New York Times''] Esta disparidad de puntos de vista puede topetar a los occidentales, pero rimen consonantemente col dichu: '' dos xudíos, trés opiniones''. Nenguna de les opiniones ufiertaes preséntase a sí mesma como correcta; ye esta reticencia a afirmar como bonu, casi como axoma,  d'una manera defintiva, un puntu de vista particular, una de les traces más característiques del discutiniu talmúdica. Anguaño, y tamién n'occidente, la lóxica binaria llegó al zarru de la so funcionalidad . == Rellación coles llingües semites == [[Ficheru:Page_from_Yiddish-Hebrew-Latin-German_dictionary_by_Elijah_Levita.jpg|miniaturadeimagen|360x360px|Una páxina del [http://cf.uba.uva.nl/nl/publicaties/treasures/page/p08.html ''Shemot Devarim''], un diccionariu alemán, llatín, hebréu y yiddish, publicáu por Elias Levita en [[1542]].]] Les comunidaes xudíes instalaes na Europa central usaben trés llingües: hebréu, [[araméu]] y yiddish. Los trés disponíen de representación escrita, pero namás el yiddish podría ser consideráu ser un [[Llingua materna|idioma vernáculu.]] Acasu por esa razón, el yiddish emplegóse primeramente n'obres de naturaleza llaica y pa la correspondencia privada. Pa la correspondencia comuñal, [[Torá|comentarios bíblicos]] y toa una serie de documentos utilizaba l'hebréu. L'araméu usábase pa los testos más importantes, incluyendo los trataos oficiales (especialmente comentarios sobre'l Talmud) y la Cábala. Sicasí, la escritura del yiddish recurre a los caráuteres hebreos. Exemplu: : {| {{tablaguapa}} style="margin-bottom: 10px;" | <small>Yiddish</small> | וועט האָבן גוט טאָג, די איינער װאס נעמט זיין תפילה בוך צו דער שול |- | <small>Treslliteración</small> | Vet hobn gut tog, dy aeyner vas nemt zeyn tfila buk tzu der shul. |- | <small>Traducción</small> | Va Tener un bon día, quien lleva'l so llibru de plegaries a la sinagoga. |} == Alfabetu yiddish == [[Ficheru:Bovo-Bukh_1541.jpg|miniaturadeimagen|427x427px|Páxina del ''Bovo-Bukh'' (Llibru de Bovo, escritu por Elias Levita ente 1507 y 1508), primer obra lliteraria secular en yiddish, impresa en Isny ([[Baden-Württemberg|Baden-Wurtemberg]], Alemaña) en 1541. Trátase d'un clásicu de la cultura xudía y de la lliteratura yiddish, una novela de caballeríes que cunta con non menos de 40 ediciones. Nótense los caráuteres hebreos.]] [[Ficheru:Yidisherarbeytercover.png|miniaturadeimagen|250x250px|''Der Yidisher Arbeyter'' (El trabayador xudíu), París, 1914. Esti periódicu francés en yiddish amuesa l'empléu de caráuteres tomaos de la llingua hebrea. El so testu, al igual qu'asocede con cualesquier que tea n'hebréu, lléese de derecha a esquierda.]] [[Ficheru:Jidysz.png|miniaturadeimagen|225x225px|La pallabra "yiddish" escrita en caráuteres hebreos (ייִדיש).]] {| rules="all" style="text-align: center; border: 1px solid darkgray; margin-bottom: 10px;" cellpadding="3" | '''Lletra''' | '''Trescripción<br /> <br /> ''' '''según el YIVO''' | '''Nome''' |- | style="font-size: larger;" | א | ''shtumer alef'' |- | style="font-size: larger;" | אַ | a | ''pasej alef'' |- | style="font-size: larger;" | אָ | o | ''komets alef'' |- | style="font-size: larger;" | ב | b | ''beis'' |- | style="font-size: larger;" | בֿ | v | ''veis'' |- | style="font-size: larger;" | ג | g | ''guiml'' |- | style="font-size: larger;" | ד | d | ''daled'' |- | style="font-size: larger;" | ה | h | ''hey'' |- | style="font-size: larger;" | ו | o | ''vov'' |- | style="font-size: larger;" | וּ | o | ''melupm vov'' |- | style="font-size: larger;" | ז | z | ''zain'' |- | style="font-size: larger;" | ח | kh | ''jes'' |- | style="font-size: larger;" | ט | t | ''tes'' |- | style="font-size: larger;" | י | y, i | ''yud'' |- | style="font-size: larger;" | יִ | i | ''jirek yud'' |- | style="font-size: larger;" | כּ | k | ''kof'' |- | style="font-size: larger;" | כ ך | kh | jof, languer jof |- | style="font-size: larger;" | ל | l | ''llambéi'' |- | style="font-size: larger;" | מ ם | m | mem, shlos mem |- | style="font-size: larger;" | נ ן | n | nun, languer nun |- | style="font-size: larger;" | ס | s | ''samej'' |- | style="font-size: larger;" | ע | y | ''ain'' |- | style="font-size: larger;" | פּ | ''pey'' |- | style="font-size: larger;" | פֿ ף | f | fey, languer fey |- | style="font-size: larger;" | צ ץ | ts | tsadek, languer tsadek |- | style="font-size: larger;" | ק | k | ''kuf'' |- | style="font-size: larger;" | ר | r | ''reish'' |- | style="font-size: larger;" | ש | sh | ''shin'' |- | style="font-size: larger;" | שׂ | s | ''ensin'' |- | style="font-size: larger;" | תּ | t | ''tof'' |- | style="font-size: larger;" | ת | s | ''sof'' |} {| rules="all" style="text-align: center; border: 1px solid darkgray; margin-bottom: 10px;" cellpadding="3" | '''Lletra''' | '''Trescripción<br /> <br /> ''' '''según el YIVO''' | '''Nome''' |- | style="font-size: larger;" | װ | v | ''tsvey vovn'' |- | style="font-size: larger;" | זש | zh | ''zain-shin'' |- | style="font-size: larger;" | טש | tsh | ''tes-shin'' |- | style="font-size: larger;" | ױ | oy | ''vov yud'' |- | style="font-size: larger;" | ײ | ey | ''tsvey yudn'' |- | style="font-size: larger;" | ײַ | ai | ''pasej tsvey yudn'' |} == Léxicu == [[Ficheru:Abraham_Levi_Rayz_beshraybung.jpg|miniaturadeimagen|447x447px|Abraham Levi ben Menahem Tall, ''Rayz Beshraybung'', manuscritu yiddish miniado, Europa Central, 1719-24. Universidá d'Ámsterdam.]] [[Ficheru:Lakhva1926.jpg|miniaturadeimagen|300x300px|El shtetl de Lakhva, [[Polonia]], [[1926]].]] [[Ficheru:Yidish-dialects-isoglosses.png|miniaturadeimagen|300x300px|Principales rames dialeutales del yiddish o xudeoalemán: yiddish occidental (verde) y yiddish oriental (mariellu).<ref>El ''yiddish occidental'' orixinóse n'Alemaña y estendióse pelos Países Baxos, Suiza, Alsacia (Francia), Checoslovaquia y la parte occidental d'Hungría ([[ethnologue:yih|Ethnologue: Western Yiddish]]).</ref>]] [[Ficheru:Преподаватели_Народного_художественного_училища.jpg|miniaturadeimagen|300x300px|Profesores de la Escuela d'Arte de Vítebsk, ente ellos Marc Chagall y El Lisitski, 1919.]] [[Ficheru:MedemLibrary70s.jpg|miniaturadeimagen|300x300px|Bibliotecarios de la Biblioteca Yiddish Medem, París, 1970.]] [[Ficheru:Yiddish_WWI_poster2.jpg|miniaturadeimagen|454x454px|Cartelu d'Estaos Xuníos en yiddish del añu 1917 sobre la importancia d'amenorgar el consumu de la comida pa sofitar a les fuercies aliaes na [[Primera guerra mundial|Primer Guerra Mundial]].]] [[Ficheru:Rosh_Hashana_Montevideo_1932.jpg|miniaturadeimagen|300x300px|Tarxeta de salutación pa Rosh Hashaná (Añu Nuevu Xudíu), [[Montevidéu]], 1932. Inscripción en caráuteres hebreos: ''LeShaná Tová Tikatevu'' (significando n'hebréu: "Pa un bon añu sían [ustedes] inscriptos"); Montevideo (según la sintaxis yidis) y l'añu (en [[Alfabetu hebréu|caráuteres hebreos]]).]] [[Ficheru:Oy_vey!_brooklyn.png|miniaturadeimagen|300x300px|Cartelu neoyorquín asitiáu onde termina Brooklyn, en yiddish y con inscripción cómica: "Saliendo de/Dexando [[Brooklyn]]: '''''Oy Vey'''''!" (2006).<ref>Brooklyn posee una muy importante comunidad judía ortodoxa cuyos miembros hablan yidis.</ref> Frecuente nel idioma yiddish y significando "¡ai de mi!", la espresión '''''oy vey iz mir''''' ye una especie de "ai cósmicu", con validez ante cualquier situación esmolecedora o que cause decepción, murnia o depresión.<ref>La interjección yiddish '''''¡oy!''''' tiene su equivalente en la interjección castellana '''''¡ay!'''''</ref> L'antropóloga Penny Wolin llegó a escribir que '''''oy vey''''' nun ye un meru xiru idiomáticu ordinariu, sinón que trai toa una concepción del mundu.<ref>Wolin, ''The Jews of Wyoming: Fringe of the Diaspora'', Crazy Woman Creek Press, 2000, p. 196.</ref>]] Pallabres avezaes son ''mame'' (madre), ''tate'' (padre), ''ínguele'' (neñu), ''Tóire'' (Tora), ''shábes'' (día de descansu), ''freilaj'' (allegría), ''shtetl'' (pueblito [del este européu]), ''majetoine'' (casamentera), ''tsaitung'' (periódicu). Tradicionalmente, el yiddish ye ''loshn-ashkenaz'' (llingua propia de asquenazíes) y, nel usu cotidianu, constitúi un mediu de nun emplegar banalmente ''loshn-koydesh'' (la llingua sagrada", esto ye, la llingua de les [[Torá|escritures sagraes]] del [[xudaísmu]]: [[hebréu]]). == Refraneru == Los refranes son unu de les traces distintives del yiddish.<ref>Fred Kogos, ''From Shmear to Eternity: The only book of Yiddish you'll ever need'', Nueva York: Citadel, 2006.</ref> Los siguientes son solo dellos exemplos del saber popular: * ''Ein Got un azoi fil soinim.'' — Un Dios y tantos enemigos. * Az me ken nisht vi me llaín, tut men vi me ken. — Si nun puedes faer lo que quies, fai (entós) lo que (sí) puedes. * Dos lebn iz nisht mer vi a jolem, ober mer mich nit oif. — La vida nun ye más qu'un suañu, pero nun m'espiertes. * Rede tzum lomp / tzu de vant . — Fála-y a una llámpara / la paré (ironía: ¡como si ella te fora a escuchar!). == Cancioneru y espresiones musicales == Ente les espresiones clásiques de la cultura ídish destáquense: * [http://www.youtube.com/watch?v=PpDf9mHTpkU ''Chiribim Chiribom''] — Daniel Pruzansky * [http://www.youtube.com/watch?v=HJlIOMaqj0E ''Iánkele''] — Mordechai Gebirtig * [http://www.youtube.com/watch?v=9Lj0_wyLXdI ''Ídish Lid''] — Misha Alexandrovich * [http://www.youtube.com/watch?v=U8VQz69Id7c ''Kinderiohren<nowiki>''</nowiki>''] — Bente Kahan * [http://www.youtube.com/watch?v=88pCBld3TVk ''Main Shtetéle Belz''] — Talila * [http://www.youtube.com/watch?v=msXoInq243c ''Maine Yiddische Mame''] — Regine Zylberberg * [http://www.youtube.com/watch?v=UUF-jHyEuNg ''Oyfn Pripetchik''] — Esther Ofarim * Roménye, Roménye — Aaron Lebedeff[http://www.youtube.com/watch?v=0agi_Gj2IEc] * [http://www.youtube.com/watch?v=1lv14MEld9Y ''Tumbalalaika''] — Rika Zarai * [http://www.youtube.com/watch?v=10pm95qJLiM ''La Cumparsita''] — Tangu d'El Ríu de la Plata, homenaxe con reflexones en ídish.<ref>Posiblemente se relacione con las reflexiones de Javel Katz.</ref> * [http://www.youtube.com/watch?v=L_phcZBKYOY ''Bei mir bistu shein''] (Pa mi yes guapa) — Max Raabe, ídish con esplicaciones n'inglés * [https://www.youtube.com/watch?v=0iqZe-Wo32I ''Di Goldene Pave''] — A Jewish Odyssey Parte considerable de la producción musical ídish y tamién les sos partitures son calteníes na Universidá d'Estaos Xuníos de Yale.<ref>[http://www.library.yale.edu/judaica/site/exhibits/yiddishmusic/page1.html Exposición "Partituras Musicales en yiddish" (Yiddish Sheet Music)], consultáu'l 29 de mayu de 2015.</ref> == Yiddish y pintura == Non pocos refranes provenientes del yiddish atoparon la so espresión nes artes visuales. Artista d'enorme maxín y creatividá, Marc Chagall con frecuencia prindó na so imaginería vanguardista l'humor y espíritu propios de la cultura yiddish. Distintos aspeutos de la cultura yiddish atópense tamién reflexaos na obra d'otros tantos pintores xudíos anteriores a Chagall, quien cultivaron polo xeneral el realismu pictóricu y ente quien merecen ser mentaos Isidor Kaufmann, Maurycy Gottlieb y Maurycy Mikowski. == Lliteratura == Muncha de la lliteratura jasídica, cuantimás les paráboles, fueron escrites en yiddish. Sicasí, hasta'l sieglu XIX nun apaez una lliteratura secular sofisticada nesta llingua. La lliteratura yiddish del sieglu XIX tuvo trés principales esponentes: Sholem Aleijem, Yitzjac Leibush Peretz, Mendele Moijer Sforim (''vendedor de llibros'' n'hebréu) y Sholem Asch. Otros famosos escritores en llingua yiddish son Jaim Grade y [[Isaac Bashevis Singer]]. Esti postreru recibió'l [[Premiu Nobel]] de lliteratura en 1978. N'español ta editada, pola editorial Cátedra, una selección de les sos obres curties: "Un amigu de Kafka y otros rellatos", según la novela "La familia Moskat", editada por RBA, que representa un fiel reflexu de la manera de vida y costumes de los xudíos polacos antes del Holocaustu. == Influencia en Norteamérica == Esti idioma tamién contribuyó a arriquecer l'inglés nos [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos.]] Dellos xudíos d'Estaos Xuníos saben daqué del idioma yiddish y munchos empléguenlu como si fuera parte del idioma inglés. Hai delles pallabres y espresiones en yiddish qu'usen frecuentemente los xudíos cuando tán falando inglés. Ye más común ente los xudíos mayores, pero hasta les xeneraciones más nueves saben daqué d'esti idioma porque lu escuchen nes sos cases. Pallabres de yiddish óyense enforma na televisión y les películes, anque munchos televidentes nun se dan cuenta d'esto. Dacuando estes pallabres y espresiones utilícense pa imprimir un efeutu risible na fala. Por casu, munches persones dicen ''oy vey'' (אוי װײ, lliteralmente "ai, [qué] dolor", y emplegada col significáu de "¡ai de mi!"); trátase d'una espresión que s'usa cuando la persona ta estresada o sorprendida o cuando escucha daqué que-y fai mal (equival a dicir "ai, Dios mio" n'español). Igualmente utilízase ''nosh'', que significa "comer". Pallabres tales como ''shikse'' (שיקסע), significando moza non xudía y, dacuando, emplegada doméstica, terminaron per ser llargamente refugaes. El yiddish sigue tamién vivu gracies a diarios, como ''The Jewish Daily Forward'', periódicu publicáu en [[Nueva York]] y que, magar yá güei presenta les sos páxines n'inglés, caltién suplementos –y tamién versión d'Internet– en yiddish. Fundáu en 1897 por Abraham Cahan, ayudó a la espansión de la cultura que portaben los xudíos de la Europa central y del Este naquellos años de fuerte migración escontra Estaos Xuníos. == Idiomes y hestoria: el yiddish y l'hebréu == A empiezos del [[sieglu XX]], la comunidá xudía de la [[Europa Oriental|Europa del Este]] taba en términos idiomáticos estremada. Per un sitiu, los partidarios del sionismu, según les ''Tnuot Noar'', intentaben "alicar" l'hebréu como llingua vernácula y modernizala, de manera tal que fora un símbolu de la renacencia nacional que yá empezara a tener llugar en Eretz Israel. Yá que l'idioma yera nesi entós entendíu como una de les bases fundamentales de la nacionalidá, tales partidarios sosteníen que yera necesariu implementar un idioma común a tolos xudíos (y non yá a los ''ashkenazim'').<ref>Como llingua, el *yiddish siempres foi mesma de munchos xudíos europeos, pero nun entendía a otros grupos pertenecientes al pueblu xudíu, tales como los sefardinos y aquellos naturales de países islámicos o orientales.</ref> Per otru llau, los partidarios del bundismo (Bund, partíu obreru socialdemócrata xudíu de [[Rusia]], [[Lituania]] y [[Polonia]]), que nesa dómina yera'l grupu políticu mayoritariu ente les mases xudíes, plantegaba la necesidá d'acompañar la epopeya socialista internacional con una construcción nacional cultural. Tal enfotu incluyía l'espublizar el teatru xudíu en yiddish y la so lliteratura, promoviendo coles mesmes la so enseñanza.<ref>Respondiendo a la posición bundista fueron creados el ''Idisher Visnshaftlejer Institut'' (Instituto Judío de Investigaciones), IWO (YIVO), el Teatro IFT de Buenos Aires, las escuelas [//es.wikipedia.org/wiki/Sholem_Aleijem Sholem Aleijem] y Zhitlowsky, la ''Federación de Instituciones Culturales Hebreas de la Argentina'' (FICHA) y el ''Idisher Cultur Farband'' (ICUF).</ref> Los bundistas consideraben que'l yiddish yera un idioma [[Proletariáu|proletariu]]", yá que yera faláu poles mases xudíes; en contraste col hebréu bíblicu y talmúdico, heredáu de la tradición relixosa y de la qu'ellos se queríen esprender. Ye más, los bundistas víen la modernización de la llingua hebrea como una estratexa propia del nacionalismu burgués" de los sionistes. Los sectores xudíos ortodoxos sofitaben tamién la promoción del yiddish, pero por razones bien distintos al proyeutu nacional cultural y socialista del Bund: los xudíos relixosos creíen que la propuesta sionista de querer usar la llingua sagrada (l'hebréu) como llinguaxe cotidianu yera sacrílega, polo que munchos d'ellos refugáronla de planu. Favoreciendo'l llaicismu y arrexuntaos nel ''Folkspartei'', lliberales y pequeñoburgueses tamién preferíen el yiddish, pero oponíense tanto al proyeutu sionista como a les intenciones revolucionaries del Bund. Como resultancia del antisemitismu en Rusia y numberoses rexones d'Europa, la emigración d'una cantidá considerable de xudíos europeos escontra'l llevante mediterraneu, la formulación del hebréu como llingua nacional del [[Pueblu xudíu|pueblu israelita]], l'asesinatu de dos tercios de la judeidad europea (Shoáh) y la susbsecuente creación del modernu [[Israel|Estáu d'Israel]], les perspectives del yiddish como posible idioma nacional pal pueblu xudíu llegaron a una especie de caleyón ensin salida. La emigración masiva, l'asesinatu de dos tercios de les comunidaes xudíes europees mientres la Segunda Guerra Mundial y les polítiques de represión y aculturación implementaes polos soviéticos conducieron a una enorme y irreparable perda pal idioma yiddish y les distintes espresiones culturales que se topaben amestaes al mesmu. Sicasí, históricamente, ya inclusive mientres los munchos sieglos en que nun foi llingua falada cotidianamente, l'idioma hebréu foi siempres un constante factor de cohesión del pueblu d'Israel al traviés les Escritures sagraes pal xudaísmu y calteníes indefectiblemente n'hebréu por toles comunidaes xudíes tantu n'Israel como na Diáspora. El surdimientu del [[Israel|Estáu d'Israel]] en 1948, según la llegada de numberoses foles de xudíos provenientes de comunidaes israelites de tol mundu, particularmente de países islámicos y orientales, condució a l'adopción oficial de la llingua histórica del pueblu d'Israel: l'hebréu adquirió entós l'estatus d'idioma nacional d'Israel.<ref>Namái l'hebréu y l'árabe son les dos llingües nacionales d'Israel.</ref> Ente 1870 y 1945, el yiddish foi un idioma européu transmigratorio, emplegáu por aquellos xudíos qu'emigraron al continente americano pero solo por delles décades y hasta que s'integraron a les nueves sociedaes que los recibieren.<ref>Entre dichas sociedades notablemente aquellas de los Estaos Xuníos, Argentina, Canadá, Brasil, Uruguay, Chile, Méxicu y Colombia.</ref> Quien sobrevivieron la [[Holocaustu|Shoáh]], en munchos casos tamién emigraron y adoptaron depués les llingües de los países onde fueron recibíos, magar en dellos casos caltuvieron el yiddish con señardá, como una alcordanza d'un mundu destruyíu. Na actualidá'l yiddish sobrevive ente los grupos xudíos ortodoxos, quien entá lo empleguen pa caltener la santidá" de la llingua hebrea, a la que solo recurren nes sos oraciones y lliturxa. Tantu en Tel Aviv como n'Europa anovóse l'interés pol yiddish, destacándose'l fechu de qu'ello non yá se da ente grupos xudíos.<ref>En Holanda, notable es el trabajo cultural realizado por el grupo orgullosamente autodenomináu —en yiddish— ''Die Goyim'', es decir, "Los No Xudíos", quienes cantan en yiddish y ejecutan también melodías [//es.wikipedia.org/wiki/Klezmer klezmer].</ref> == ''Yiddishkayt'' == En yiddish, el términu ''Yiddishkayt'' (ייִדישקייט — llit. 'Judaicidad'; términu que la so espresión más cercana sería "vida y cultura ídish") alude tanto a la condición de ser xudíu como a la manera de vida de quien lo ye.<ref>[http://www.yiddishkayt.org/ Yiddishkayt], accedido 15 de mayu de 2014.</ref> Cuando ye emplegáu polos xudíos asquenazíes observantes, suel significar "xudaísmu". Pero tamién s'usa pa describir los vezos y costumes de los xudíos asquenazíes europeos y americanos, tanto relixosos como llaicos. Antes de la Haskalá y la emancipación de los xudíos, fundamentales pal ''Yiddishkayt'' yeren l'estudiu de la [[Torá]] y el Talmud, nel casu de los homes; y la familia al pie de la vida comuñal rexíes dambes pol respetu de la Llei Xudaica, tantu pa los homes como pa les muyeres. Ente los xudíos observantes del este européu, el términu designa esta última acepción en particular.<ref>[http://www.yiddishkayt.org/ Yiddishkayt].</ref> Cola secularización, ''Yiddishkayt'' pasó a tomar non solo la tradicional práutica relixosa xudía, sinón tamién una amplia gama d'actividaes nes que participen los miembros llaicos de les comunidaes xudíes, incluyendo esto movimientos culturales ya ideoloxíes, pero ensin dexar de llau la so identidá xudía y pertenencia ya identificación para col pueblu xudíu; a ello tienen de sumáse-y tamién maneres de falar y humor, tando los mesmos pautados pola asociación cultural y nivel d'educación. Nesti sentíu, y tal como lo espresen los xudíos ortodoxos contemporáneos, ''Yiddishkayt'' ye una pallabra análoga a "Ortodoxa" y "Observancia" (de la Halajá), pero seique suxera entá más un apegu emocional y un sentimientu d'identificación col Pueblu Xudíu que'l compromisu a llevar a cabu una manera de vida basáu tan solo nel cumplimientu de los preceptos que emanan de la [[Torá]].<ref>[http://www.ou.org/judaism-101/glossary/yiddishkeit/ Yiddishkeit], OU (Orthodox Union Torah ve Mitzvot), 12 de febreru de 2014.</ref><gallery><!-- orden cronológico, exceptuando la primera imagen -->|Yiddishkait, cromolitografía, c. 1905-10 File:Lebenslauf Oblate.jpg|Israel ben Mordejai Lisnicki de Jaryczow, Pintures del cielorraso abovedáu de la Sinagoga Jódorov (Chodorov), Galitzia, Ucrania, 1652.[24] Inscripciones n'hebréu.[25] File:Chodorov Synagogue ceiling4.jpg|Dibuxu con músicos xudíos klezmer de Praga, sieglu XVII.[25] File:Jewish musicians, prague.jpg|Diorama d'una cai del Barriu Xudíu de Lublin, Polonia, sieglu XVII.[25] File:Lublin Jewish Quarter.jpg|Sinagoga del Baal Shem Tov, Ucrania, c. 1700 File:Besht11.jpg|Sinagoga de Wolpa, Polonia (güei Bielorrusia), 1750.[26] File:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|Melamed (maestru xudíu) colos sos alumnos nun jéider (aula d'estudios primarios relixosos). Podolia, Ucrania, entós denominada "Zona d'Asentamientu" del Imperiu Rusu, sieglu XIX. File:Pale teacher.jpg|Mendele Mojer Sforim (1835-1917), pioneru de la lliteratura moderna en ídish y tamién n'hebréu. File:Mocher-sforim.jpg|Isaac Leib Peretz (1852-1915), notable autor y dramaturgu de la llingua ídish. Promovió la emancipación del so pueblu. Tarxeta con lleenda en ídish. File:I_L_Peretz_postcard.jpg|Volume de la obra lliteraria de Sholem Aleijem (1859-1916) en ídish, incluyendo la semeya y la firma del so autor. File:Sholem_Aleichem.jpg|En Bucarest, Rumanía, el Teatru Xudíu del Estáu (Teatru Evreiesc Baraşeum) presenta obres en ídish casi ininterrumpidamente dende 1876.[27] File:Teatrul Evreiesc de Stat.jpg|Jéider en Jaffa, c. 1890 File:ChederInJaffa1 (before1899).jpg|Afiche de la obra El Rei Salomón en ídish, Teatru Thalia, Nueva York, 1897 File:Thalia_theatre.jpg|Llibru de Fiendi Amchanitzki, Aprienda cómo cocinar y enfornar (לעהר־בוך וויא אזוי צו קאכען און בּאכען), Nueva York, c. 1901.[28] File:Hinde Amchanitzki's Lehr-bukh vi azoy tsu kokhen un baken (Textbook on How to Cook and Bake), published in New York, c. 1901, Library of Congress Hebraic Section.jpg|Jéider preparatorio pa estudios bíblicos y talmúdicos en Merón, Galilea, 1912. File:Cheder in Meron, 1912.jpg|Anunciu convocando al reclutamiento na Lexón Xudía, con testu en ídish, c. 1914-1918.[29] File:Bat Zion I want your Old New Land join Jewish regiment.jpg|Inscripción en ídish recordando a los soldaos hebreos cayíos en defensa de Polonia mientres la Primer Guerra Mundial. Campusantu Israelita, Bielsko-Biała, Polonia, 1928.[30] File:Yiddish inscription on jewish cemetery Bielsko-Biała.jpg|Erich Mendelsohn, Torre Einstein (observatoriu astronómicu), Institutu d'Astrofísica de Potsdam, 1917-1921 File:Einsteinturm 7443.jpg|Lazar El Lissitzky, Hagadá de Pésaj: Jad Gadiá, 1919 File:Chad Gadya-02.jpg|Max Weber, Shabat, oleu, 1919. Muséu Xudíu, Nueva York File:WLA jewishmuseum Sabbath by Max Weber.jpg|Teatru ídish. Hanna Rovina como Leah'-y nel drama tituláu El Dybbuk o Ente Dos Mundos (דער דיבוק אָדער צווישן צוויי וועלטן), Teatru Nacional Habima, c. 1920.[31] File:HANA ROVINA THE DYBBUK 1920.jpg|El Lissitzky, Composición suprematista—Proun circular, 1920 |El pintor Marc Chagall (1887-1985) en París en 1921 File:Chagall France 1921.jpg|Franziska Baruch, tipografía hebraica pal títulu del periódicu ídish d'artes y lletres Milgroim (מילגרוים—"Granada"), Berlín, 1922 File:Milgroim.jpg|Teatru de les Artes en Ídish, Nueva York, 1925-26 File:Village East former Yiddish Arts Theatre.jpg|Simón Dubnow (1860-1941), eminente pensador ya historiador de la cultura ídish, que la so Historia del Pueblu Xudíu (יידישע היסטאריע) en diez volúmenes foi publicada ente 1925 y 1929.[32] File:SimonDubnow.jpg|Primer plana del periódicu Włocławker Leben, Polonia, 20 de mayu de 1927 File:Wloclawker Leben.jpg|"ייִדישער אױטאָנאָמער געגנט". Inscripción en ídish na placa de la sede gubernamental del Óblast Autónomu Hebréu, Rusia (fundáu en 1928).[33] File:Yiddish Oblast.jpg|Erich Mendelsohn, Complexu Woga con Teatru Schaubühne, Berlín, 1927-1931 File:Schaubuehne am Lehniner Platz 2009 IMGP1721.JPG|Revista Regine, Varsovia, 1937 File:Yiddish theater poster roxbury.jpg|Inscripción en ídish : פארגעסט נישט אושוויץ צום אנדענק פון אלע קרבנות פיו דויטשישן נאציום — "Nun escaezas Auschwitz y recuerda a toles víctimes de los nazis alemanes". Monumentu en memoria de les víctimes de la Shoah, Campusantu Israelita de Nancy, Francia, segunda metá del sieglu XX.[34] File:Yiddish Nancy.jpg|"L'álbum d'una familia del S[htetl]" (ídish: "pueblito" del este européu, polo que se trata d'una familia askenazí).[35] Esposición permanente, Beth Hatefutsoth, c. 1980-81.[36] File:Diaspora museum family album1.jpg|Cartelu de parada de ómnibus con testu n'inglés y ídish, Kiryas Joel, Estáu de Nueva York, EE.XX.[37] File:KJ bus stop sign.jpg|El clarinetista Giora Feidman, destacada figura especializada na música klezmer.[38] File:Giora Feidman.jpg|Shóne Tóyve!. Espresión de deséu en ídish emplegada en Rosh Hashana y que significa "Un bon añu" (esto ye, feliz añu nuevu), Polonia, setiembre de 2009 File:Shone-toyve.5770.png| </gallery> == Rames dialeutales del yiddish == [[Ficheru:Yidish-dialects-ru.png|miniaturadeimagen|200x200px|'''yiddish occidental''' (verde) y '''yiddishoriental''' (mariellu). Les llinies segmentadas establecen árees con diferencies de cadencia o entonación.]] * Esisten dos principales rames dialeutales del yiddish: '''yiddish occidental''' y '''yiddish oriental.''' Sicasí, dambes cañes del yiddish son los dos conocíes alternativamente como ''xudeoalemán''.<ref>[[ethnologue:yih|YIH]] y [[ethnologue:ydd|YDD]].</ref> * El '''yiddish occidental''' surdió n'Alemaña y espardióse al traviés d'Holanda, Suiza, Alsacia (Francia), Checoslovaquia y la parte occidental d'Hungría.<ref>[[ethnologue:yih|Ethnologue: Western Yiddish]], consultáu'l 9 d'agostu de 2014.</ref> El yiddish occidental ye faláu por 50 000 persones. La tresmisión interxeneracional del yiddish occidental ye güei problemática y tópase en procesu de rotura, pero l'idioma entá ye emplegáu, polo que los esfuercios de revitalización de la llingua podríen tresmitila a la siguiente xeneración y restaurala como llinguaxe domésticu.<ref>[http://www.ethnologue.com/cloud/yih Ethnologue: Cloud YIH], consultáu'l 9 d'agostu de 2014.</ref> * El '''yiddish oriental''' abarca Ucrania, Rumanía, Polonia, la parte oriental d'Hungría, Lituania y Bielorrusia.<ref>[[ethnologue:ydd|Ethnologue: Eastern Yiddish]], consultáu'l 9 d'agostu de 2014.</ref> El yiddish oriental ye faláu por 1 505 030 persones. El yiddish oriental tien l'estatus d'idioma a nivel educativu: trátase d'un llinguaxe entá emplegáu puxantemente, provistu d'estandarización y lliteratura, sosteníu y espublizáu al traviés d'un sistema educativu institucionalizáu, inclusive más allá del usu doméstico y comuñal.<ref>[http://www.ethnologue.com/cloud/ydd Ethnologue: Cloud YDD], consultáu'l 9 d'agostu de 2014.</ref> * Tanto'l '''yiddish oriental''' como'l '''yiddish occidental''' son llingües falaes n'Israel, teniendo ellí estatus educativu institucionalizáu y formando amás parte del mancomún cultural del [[pueblu xudíu]].<ref>El yiddish ye consideráu "macrollingua" n'Israel (M. Herzog, 1977; B. Spolsky, 2013; [[ethnologue:yid|Ethnologue: Yiddish]], consultáu'l 9 d'agostu de 2014).</ref> == Notes == {{llistaref|grupu="Nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma alemán]] [[Categoría:Llingües xermániques]] [[Categoría:Xudaísmu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] fv0ng5ktjq50o2cdjxd4nbahs76zjx5 0 90455 4499364 4490147 2026-06-08T04:24:30Z Limotecariu 735 4499364 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Telamones Tula.jpg|thumb|225px|Guerreros [[cultura tolteca|Tolteca]] en [[Tula de Allende|Tula]], [[Méxicu]].]] La '''historia d'América''' ye la historia coleutiva de los pueblos del [[América|continente americanu]], incluyíes les [[Antilles]] y demás islles próximes. Los acontecimientos [[Historia|históricos]] notables asoceden nel continente con muncha antelación al usu de la escritura, especialmente a partir del surdimientu de la [[civilización Caral]] escontra'l [[sieglu XXVII e.C.|2600 e.C.]] y de la cultura [[olmeca]] escontra'l [[sieglu XVI e.C.|1500 e.C.]] mientres el [[Periodu Formativu d'América|Periodu Formativu]] hasta'l presente. {{AP|Poblamientu d'América (ruta del Pacíficu)|Poblamientu d'América (ruta del Atlánticu)}} La Historia d'América según los arqueólogos [[Gordon Willey]] y Philip Phillips, estrémase nos siguientes periodos: [[Paleoamericanu]], el [[Periodu Arcaicu d'América|Periodu Arcaicu]], el [[Periodu Formativu d'América|Periodu Formativu]], el [[Periodu Clásicu d'América|Periodu Clásicu]] (entiende la rellumanza de les civilizaciones americanes [[292]]–[[900]]), el [[Periodu Posclásicu d'América|Periodu Posclásicu] (entiende lo que se denoma l'''[[América precolombina]]'' [[900]]–[[1527]]), l'alcuentru cultural d'[[América]] con [[Europa]] no que se denoma la ''[[Conquista d'América]]'' ([[1492]]–[[1527]]), el dominiu d'Europa sobre'l continente no que se denoma les colonies americanes d'Europa ([[sieglu XVI]]–[[sieglu XIX]]), el periodu d'independencia de les colonies ([[sieglu XVIII]] a [[sieglu XIX]]) y l'afitamientu de les nacientes repúbliques americanes ente'l [[sieglu XIX]] y l'actualidá. == Prehistoria == {{AP|Prehistoria d'América}} [[Ficheru:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|thumb|200px|Cueva de les Manes, Río Pintures, Santa Cruz, Arxentina]] La '''Prehistoria d'América''' ye'l periodu del tiempu qu'abarca'l poblamientu del continente hasta la formación de les grandes civilizaciones americanes. Trátase d'un tiempu de sumu interés ya investigación yá que'l continente americanu foi la única porción de tierra nel planeta que tuvo un desarrollu humanu aislláu hasta'l so alcuentru direutu coles cultures d'[[Europa]], [[África]] y el restu del mundu. Ello nun significa que nun hubo d'una o otra forma una interaición mínima o significativa col restu, pero los pueblos americanos nun participaron de los acontecimientos históricos y llogros que xunieron a los demás continentes hasta [[1492]]. La '''Prehistoria d'América''' ye oxetu de permanente estudiu daes les munches entrugues que permanecen ensin respuestes contundentes, como les teoríes del poblamientu y la historia y el desarrollu de munchos pueblos americanos aboríxenes. La fascinación pola América prehistórica y precolombina aguiyen non poques vegaes la imaxinación, los mitos y los camientos. Ciertos o non, ellos representen un retu pa la ciencia nun continente entá por afayar. Na Prehistoria americana, la [[Cultura Clovis]] (de va 13.500 años aproximao), ye la que más restos arqueolóxicos dexa y la que dexa dase una idea de la intensa actividá de los pueblos de cazadores y pañadores que poblaron nel continente. == Periodu Formativu == {{AP|Periodu Formativu d'América|Periodu Formativu|Civilización Olmeca}} [[Ficheru:Olmeca head in Villahermosa.jpg|miniaturadeimagen|200x200px|La [[Olmeca|Cultura Olmeca]] (1500 e.C. -900), en [[Mesoamérica]] foi la primer civilización grande del continente. Cabeza olmeca, La Venta]] Mientres el [[Periodu Arcaicu d'América|periodu arcaicu]] ([[8000 e.C.|8000 e.C. ]] - [[1500 e.C.|1500 e.C. ]]), l'home americanu afayó l'[[Agricultura]], al par d'otros pueblos n'otros continentes. Ello tendría de resultes la sedentarización, la creación de sociedaes más complexes y la construcción de ciudaes. [[Caral|Caral-Supi]] asitiada nel actual [[Perú]], correspuende a esi periodu con dataciones del 2627 e.C. , esto ye, casi al par coles ciudaes [[Mesopotamia|mesopotámiques]], [[Exiptu|exipcies]], [[India|indies]] y [[China (rexón)|chines]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080311111607/http://www.caralperu.gob.pe/trescendencia.htm Proyeutu Especial Arqueolóxicu Caral-Supi], "Les investigaciones en Caral, la so trescendencia y significáu pal Perú y el mundu.</ref> Esi yera'l preludiu que marcaba'l fin de la [[Prehistoria d'América]] y que daría orixe a la [[Olmeca|Cultura Olmeca]] escontra'l [[1500 e.C.|1500 e.C. ]], la primera gran civilización del continente que'l so rellumanza diría hasta'l [[900]] cuando San Llorienzo, el so principal centru ceremonial, foi escaláu. La Cultura Olmeca asítiase entós nel llamáu [[Periodu Formativu d'América]] (tamién llamáu ''Periodu Preclásicu'' o ''Periodu Agricola'') y desenvolvióse en [[Mesoamérica]]. Trés fueron los centros principales d'esta primer civilización: San Llorienzo (datáu del [[1500 e.C.|1500 e.C. ]]), [[Trés Zapotes]] y [[La Venta]] (el más grande centru urbanu que podía allugar hasta 18 mil habitantes). [[Teotihuacán]], datada del [[1500 e.C.|1500 e.C. ]], sería nesti periodu la ciudá más importante d'América. N'[[América del Sur]] los grandes protagonistes seríen los pueblos de la '''[[Cultura Chavín]]''', que llegaron a apoderar estensos territorios y a construyir importantes centros urbanos en redol a santuarios dedicaos al ''dios Xaguar''. Pela so parte, na actual Colombia floriaben les llamaes [[Parque Arqueolóxicu de San Agustín|Cultura San Agustín]] y [[Cultura Asoria|Asoria]]. Otres cultures reseñables son les de los '''[[Anasazi]]''' y los sos similares ([[Arizona]]), según los ''constructores de Montículos'' d'[[América del Norte]]. El desenvolvimientu d'estes cultures nel continente foi polo xeneral aisllaes les unes de les otres, pero la complexidá de les sos creaciones denota yá un gran maduror que prepararía'l Periodu Clásicu. [[Ficheru:Cero maya.svg|thumb|200px|Xeroglíficu maya pal ''cero''. Los mayes desenvolvieron una matemátiques bien avanzada. Ente otres coses inventaron el «''[[cero]]''» alredor del añu [[36 e.C.|36 e.C. ]] Ye'l primer usu documentáu del cero autónomu como se conoz anguaño.<ref>[http://www.educared.net/apriende/bitagora8/page/CP ''Escritura maya'', Los mayes, Bitágora]</ref>]] == Periodu Clásicu == {{AP|Periodu Clásicu d'América|Periodu Clásicu|Civilización Maya}} Col '''Periodu Clásicu''' entrar nel áuge de les civilizaciones americanes. El surdimientu de la [[Mayes|Cultura Maya]] en [[292]] y de les sos ciudaes estáu, especialmente [[Tikal]], [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenque]] y [[Copán (sitiu arqueolóxicu)|Copán]], marquen l'entamu históricu del Clásicu, que se cierra col saquéu de la ciudá olmeca de San Llorienzo y l'abandonu de los Mayes de la parte central de [[Méxicu]] y [[Centroamérica]] p'allugase na [[Península de Yucatán]] en [[900]]. [[Mesoamérica]] tien entós dos cultures (Olmeques y Mayes), desenvuélvese'l comerciu, l'urbanismu, l'alministración, la relixón, la guerra, l'astronomía, la matemática, la escritura y la política. Ente los grandes mandaos a la humanidá d'esti periodu queden el [[Calendariu maya]], el más precisu enxamás inventáu<ref>{{Cita web |url=http://www.mantra.com.ar/frame_calmaya.html |títulu=El calendariu según los tiempos americanos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070615134158/http://www.mantra.com.ar/frame_calmaya.html |fechaarchivu=2007-06-15 }}</ref> y la [[Escritura maya]]. == América precolombina == {{AP|América precolombina|Llegada del home a América|Periodu Posclásico d'América|Prehispánicu}} [[Ficheru:Aztec Sun Stone Replica cropped.jpg|thumb|right|200px|Calendariu azteca]] El ''Periodu Posclásico, Alto Clásicu'' o ''Precolombín'' entiende la formación de los pueblos n'América tal como fueron atopaos polos [[europeos]] en [[1492]]. Pa munchos observadores, en realidá la distinción "clásicu" - "posclásico" nun reviste una gran distinción. Faela, implicaría dicir que les cultures precolombines del posclásico yeren inferiores a les del clásicu y nun hai pruebes d'ello. Per otra parte, especialmente l'actividá cultural en [[Mesoamérica]]. Los pueblos americanos desenvolvieron cultures autónomes orixinales hasta'l puntu de producir dos [[Revolución Neolítica|revoluciones neolítiques]] separaes, en [[Mesoamérica]] y los [[Civilización andina|Andes Suramericanos]] que dieron orixe a docenes de civilizaciones agrocerámicas, ente elles atópense: {{llista de columnes|2| * [[Oasisamérica]] ** [[Anasazi]] ** [[Mogollón|cultura Mogollón]] y [[Hohokam]] ** [[Indios Pueblo]] * [[Mesoamérica]] ** [[Cultura Olmeca]] ** [[Teotihuacán]] ** [[cultura Maya]] ** [[Monte Albán]] ** [[cultura tolteca|Reinu Tolteca]] ** [[Imperiu azteca]] * Suramérica: ** [[Cultura Chavín]] ** [[Cultura Moche]] ** [[Cultura Naza]] ** [[Cultura Wari]] ** [[Cultura chachapoyas]] ** [[Muiscas|Chibcha]] ** [[Quimbaya (etnia)|Quimbaya]] ** [[Imperiu chimú]] ** [[Imperiu Tiwanaku-Wari]] ** [[Imperiu incaicu|incaicu]] }} Les civilizaciones agroalfareras americanes desenvolvieron sistemes orixinales d'organización social basaos fundamentalmente nel cultivu de [[maíz]] y complexes téuniques de xestión de los ecosistemes, según la cría de dellos animales domésticos (bien pocos) como ye'l casu del [[Pavu domésticu|pavu]] n'América del Norte y el acure o la [[Lama glama|llapada]] nel Cordal de los Andes. Los cultivos más importantes nel casu de [[Mesoamérica]] fueron el [[maíz]], les [[faba|fabes]] (tamién llamaes caraotas, porotos, etc., en dellos países hispanoamericanos) y la auyama o [[calabaza]]. En [[Suramérica]], el papel predominante del maíz yera complementáu pol de los tubérculos ([[Solanum tuberosum|papa]] nes tierres altes de los Andes, [[batata]] nes de menor altitú) y raigaños, como la [[yuca]]. Les civilizaciones andines desenvolvieron tamién una depurada teunoloxía testil de que dexaba texíos d'hasta 500 filos per pulgada estructurados en capes socesives. Otros cultivos desenvueltos poles civilizaciones americanes fueron el [[algodón]], el [[tomate]], el [[chocolate]], la [[vainilla]], el [[pimientu]], etc. Les cultures agroalfareras d'América del Norte tamién s'entamaron en redol al [[maíz]] y a la xestión ecolóxica de les praderíes. Los pueblos cazadores entamáronse en redol a la caza del [[bisonte]] (impropiamente llamaos búfalos) o de la pesca y la caza de mamíferos marinos, nel casu de los esquimales ya indíxenes del estremu norte del continente. Elementos comunes de les cultures precolombines qu'algamaron un altu grau de desenvolvimientu fueron la edificación de [[templu|templos]] y sitios relixosos monumentales, con avanzaos sistemes [[terremotu|antisísmicos]], siendo claru exemplu les zones arqueolóxiques de [[Cuzco]], [[Machu Pichu]], [[Teotihuacan]], [[Templu Mayor]] na [[Méxicu, D. F.|ciudá de Méxicu]], [[Naza]], [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenque]], [[Tulum]] y [[Tikal]] ente otros. La ciencia precolombina algamó los sos puntos más altos col descubrimientu del [[cero]] pola civilización maya, y los [[calendariu|calendarios]]. Cuntaron con avanzaos sistemes d'[[escritura]] en [[Mesoamérica]] y un misteriosu sistema de rexistros (quipos) en Los Andes Suramericanos, según una refinada metalurxa. Práuticamente toles cultures americanes cuntaben con complexes conocencies y práutiques de xestión ambiental.<ref>MANN, Charles (2006), ''1491'', Madrid, Taurus</ref> === Imperiu incaicu === {{AP|Imperiu incaicu}} [[Ficheru:Inca manco capac.jpg|thumb|200px|El primer [[inca]]: [[Mancu Cápac]].]] L'Imperiu incaicu foi'l de mayor estensión na [[América]] precolombina. Surdió a fines del [[sieglu XII]]; y llegó a tomar dende l'actual [[Ecuador]] y el sur de [[Colombia]], pasando por andar y l'altiplanu de [[Perú]] y [[Bolivia]], hasta [[Chile]] y el norte d'[[Arxentina]]. Dichos territorios fueron trubiecu de diverses [[cultura|cultures]] [[preincaico|preincaiques]] que fueron conquistaes y anexaes al territoriu imperial. Pa una meyor organización política l'Imperiu Inca tamién llamáu ''[[Tahuantinsuyo]]'' (que provién de la frase quechua ''Tawantin Suyu'' "les cuatro rexones -nel so conxuntu-"), tuvo conformáu por cuatro [[suyu|suyukuna]] {{Etimoloxía|quechua|suyu|territoriu, rexón, provincia, contorna, estáu}}<ref>Diccionariu quechua- español- quechua. Municipalidá de Qosqo, Perú 1995</ref> o rexones: * [[Chinchaysuyo]] (''Chinchaysuyu''), allugáu al septentrión; * [[Collasuyo]] (''Qullasuyu''), asitiáu al mediudía; * [[Antisuyo]] (''Antisuyu''), emplazado al llevante; y * [[Contisuyo]] (''Kuntisuyu''), asitiáu al poniente. La capital del imperiu yera la ciudá del [[Cuzco]], ''l'embelicu del mundu''. Depués d'una dómina d'espansión y gran apoxéu, l'imperiu entró nuna crisis socesoria y consecuentemente nuna gran decadencia, que remató cola so desapaición gradual productu de la [[Conquista de Perú|conquista española]] a principios del [[sieglu XVI]]. El territoriu imperial foi amestáu a lo que sería'l [[virreinatu de Perú]]. Por datos arqueolóxicos y antropolóxicos foise estudiando'l verdaderu procesu de la ocupación del [[Cuzco]]. El consensu apunta a que, debíu al colapsu del reinu de Taypiqala producióse la migración del so pueblu. Esti grupu de cerca de 500 homes estableceríase pasu ente pasu nel valle del ríu Huatanay, procesu que remataría cola fundación del [[Cuzco]]. Darréu, los reis cusqueños fueron apautando aliances y conquistando otros reinos. Escontra fines del [[sieglu XV]], gobernaben sobre les zones altes y medies del valle del [[Vilcanota]] y vivíen en constante resfregón colos Estaos colindantes. [[Mancu Cápac]] fundó l'Imperiu incaicu, aproximao l'añu [[1200]] [[Anno Domini|d.&nbsp;C.]] y foi'l so primera gobernante. Mientres el gobiernu de [[Pachacútec]] producióse la mayor crecedera del imperiu. Inauguró'l periodu imperial, porque los inques convertir n'emperadores al anexonar numberosos reinos. Pachacútec ameyoró la organización del estáu, estremando l'imperiu en cuatro rexones o ''suyus''. Pel norte, sometió a los ''[[huancas]]'' y ''[[tarmas]]'', hasta llegar a la parte de los ''[[cajamarcas]]'' y ''[[cañaris]]'' ([[Ecuador]]). Pel sur sometió a los ''[[Colla (Bolivia)|collas]]'' y ''[[lupacas]]'', qu'ocupaben el pandu del altiplanu. Entamó a los ''[[chasqui]]s'' y instituó la obligatoriedá de los tributos. Considérase-y el postreru gran emperador del incario. [[Huayna Cápac]], consideráu l'últimu monarca, siguió la política del so padre, ''[[Túpac Inca Yupanqui]]'', tocantes a la organización y fortalecimientu del estáu. Pa caltener los territorios conquistaos tuvo qu'encalorar en forma sangrienta continues sulevaciones. Ganó a los ''[[cultura Chachapoyas|chachapoyas]]'' y anexonó la rexón del golfu de Guayaquil, llegando hasta'l ríu Ancasmayo (Colombia). Tando en [[Quitu]], careció gravemente y finó en [[1525]]. Col so muerte empecipió la decadencia del imperiu. Antes de morrer, designó al so fíu ''[[Ninan Cuyuch]]'' como'l so socesor. Pero'l príncipe morrió de secute y nel so llugar foi coronáu'l so hermanu [[Huáscar]] ([[1525]]). Este tuvo d'enfrentar al so mediohermanu Atahualpa, quien tamién se consideraba llexítimu herederu del tronu. Bien llueu importantes rexones del imperiu fueron solmenaes por sangrientu batalles ente tropes cusqueñas y quiteñas, que terminaron cola victoria final de los postreros. ''[[Huáscar]]'' foi tomáu prisioneru y muertu darréu por orde de ''[[Atahualpa]]''. Esti postreru yera fíu de [[Huayna Cápac]] con una princesa de Quito. Tres la muerte del so padre, remontar contra Huáscar, sofitáu pola nobleza quiteña. Les sos tropes, dirixíes por ''[[Calcuchímac]]'' y ''[[Quizquiz]]'', ganaron al exércitu cusqueño na batalla de Cotabamba (Apurímac) y entraron trunfantes al [[Cuzco]]. Enteráu de la victoria, ''[[Atahualpa]]'' coló a Cajamarca pa ser coronáu inca. Nel trayeutu yera aclamáu polos pueblos del norte. Sicasí, al llegar a Cajamarca, foi tomáu prisioneru polos españoles. Yera l'añu [[1532]]. Esti fechu marcó'l fin del ''Imperiu Incaicu''. En contra de lo pensao, ''[[Atahualpa]]'' (que gobernó ''de facto'' ente [[1532]] - [[1533]]), nun forma parte de la ''capaccuna'' al nunca cinxir la ''[[mascapaicha]]''. Polo tanto ye impropiu llama-y ''Sapa Inca'', como delles vegaes titúlase-y. === Imperiu azteca === {{AP|Imperiu mexica}} [[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|280px|L'actual escudu oficial de Méxicu ilustra la lleenda de l'águila y la culiebra]] Los '''azteques''', nome comúnmente usáu pa referise a los mexicas, constituyeron un pueblu dominante nel área norte de [[Mesoamérica]] mientres el periodu posclásico tardíu ([[1320]]-[[1521]]). En [[1325]] fundaron la so ciudá, [[Tenochtitlan]], actual [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]]. Yá sentaos na so ciudá los mexicas tuvieron por delles décades sol dominiu del poderosu señoríu d'[[Azcapotzalco]], al que sirvieron como soldaos a sueldu. Escontra [[1430]], los mexicas asimilaren la cultura de los pueblos avanzaos del valle y convirtiérense nun eficiente poder militar. Atacaron y ganaron entós a Azcapotzalco y tresformáronse n'unu de los señoríos más fuertes de la rexón. Empecipiaron asina una fazaña guerrera, qu'en namái 70 años fadría-yos dueños del mayor imperiu qu'esistiera en Mesoamérica. L'imperiu sería forxáu principalmente por [[Tlacaélel]], quien convenció a los mexicas d'atacar al señor d'Azcapotzalco en llugar de rindise. Tlacaelel amás reformó la hestoria y la relixón mexica. Ordenó la [[Quema de llibros|quema de los llibros]] mexicas y reescribió la so hestoria. Alzó al [[Huitzilopochtli]], semi-dios mexica, al nivel de los antiguos dioses nahuas, ([[Quetzalcóatl]], [[Tláloc]] y [[Tezcatlipoca]]). Identificó a [[Huitzilopochtli]] col sol y creó la necesidá de sacrificios humanos constantes, tamién creó les [[guerres floríes]] pa poder tener una fuercia militar eficiente inclusive en tiempos de paz. Dio-yos a los mexicas una conciencia histórica y la responsabilidá de caltener la esistencia del universu al traviés de los sacrificios humanos, la mayoría de los sacrificaos yeren los esclavos que se prindaben mientres les guerres. Esa visión místicu-guerrera se contraponía a l'antigua visión tolteca de '''Quetzalcóatl''' que teníen los demás pueblos nahuas. Na poesía [[náhuatl]] puede apreciase el conflictu ente esos dos visiones del mundu. [[Tlacaélel]] refugó convertise en [[tlatoani]] (rei), pero foi'l poder detrás del tronu a lo llargo de trés reinaos. Los mexicas formaron una alianza colos señoríos de Texcoco y Tlacopan creando asina lo que se conoció como la Triple Alianza. Sol mandu de notables xefes militares, como [[Moctezuma I]] lhuicamina y [[Ahuízotl (gobernante)|Ahuízotl]], los mexicas conquistaron el centru de Méxicu, [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], la mariña de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]], parte d'[[Oaxaca]] y apoderaron el territoriu de [[Soconusco (Veracruz)|Soconusco]], nes llendes con [[Guatemala]]. Namái unos cuantos pueblos llograron aguantar l'emburrie mexica: los [[Pueblu purépecha|purépechas]] (tamién conocíos como purhépechas), los [[tlaxcaltecas]] y dellos señoríos [[Cultura mixteca|mixtecos]]. == El contautu con Europa == [[Ficheru:Landing of Columbus (2).jpg|thumb|[[Cristóbal Colón]] llegando a [[América]]. La llegada de los europeos va marcar una nueva etapa nel continente.]] {{AP|Descubrimientu d'América|Colonización europea d'América}} {{VT|Era de los Descubrimientos}} Los [[viquingu|viquingos]] fueron los primeros europeos en llegar a América, al que llamaron [[Vinland]], estableciendo siquier un pobláu na islla de [[Islla de Terranova|Terranova]] (Canadá), en [[L'Anse aux Meadows]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071014140910/http://www.cdli.ca/CITE/v_lanse_1.htm ''Discovering Vikings at L'anse aux Meadows''], Centre for Distance Learning and Innovation, Newfoundland and Llabrador, Canadá.; {{Cita llibru | autor = Wahlgren, Erik | títulu = Los Viquingos y América | añu = 1990 | editorial = Barcelona: Destín | id =84-233-1915-6 }}</ref> Hai teoríes sobre otros "descubrimientos" anteriores y posteriores al de la mariña este (o del oeste polos chinos), pero nengunu d'estos foi probáu con evidencia firme. === El colapsu demográficu === {{AP|Catástrofe demográfica n'América tres la llegada de los europeos}} La llegada de los europeos causó la entrada a América d'una serie de peligroses enfermedaes ([[viruela]], [[tifus]], [[fiebre mariello]], etc.) pa les que los pueblos orixinarios nun teníen defenses biolóxiques fayadices. L'investigador d'Estaos Xuníos H. F. Dobyns<ref>Dobyns, H. F. (1983). ''Their number become thined: Native American population dynamics in Eastern North America'', Knoxville (Tenn.), University of Tennessee Press.</ref> calculó qu'un 95% de la población total d'América morrió nos primeres 130 años dempués de la llegada de Colón. Pela so parte, Cook y Borak, de la [[Universidá de Berkeley]], establecieron depués de décades d'investigación, que la población en Méxicu menguó de 25,2 millones en 1518 a 700 mil persones en 1623, menos del 3% de la población orixinal.<ref>Cook, S. F. y W. W. Borah (1963), ''The indian population of Central Mexico'', Berkeley (Cal.), [[University of California Press]]</ref> En 1492 España y Portugal xuntes nun superaben los 10 millones de persones.<ref>Mann, Charles (2006). ''1491''; Madrid:Taurus, páx. 136</ref> Non cabo dulda dalguna que'l colapsu demográficu de la población orixinal d'América foi la causa esencial de la derrota militar de munches de les civilizaciones conquistaes polos europeos, como Méxicu y Perú. Steven Katz dixo al respeutu: [[Ficheru:Demomex-1518-1623.png|thumb|300px|Según los investigadores Cook y Borah de la [[Universidá de Berkeley]], en 30 años morrieron 20 millones de [[Méxicu|mexicanos]] y un sieglu dempués solo quedaba'l 3% de la población orixinal]] {{cita|Bien probablemente trátase del mayor desastre demográficu de la hestoria: la despoblación del Nuevu Mundu, con tol so terror, con tola so muerte.<ref>Katz, S. T. (1994-2003). ''The Holocaust in Historical Context'', (2 vols.), Nueva York, Oxford Universtity Press</ref>}} L'historiador d'Estaos Xuníos [[Charles Mann]] diz que Cortés: {{cita|...nun vencería al Imperiu (Azteca) si, mientres Cortés construyía les embarcaciones, Tenochtitlán nun fuera afarada pola viruela na mesma pandemia que darréu afaró'l Tahuantinsuyu... La gran ciudá perdió siquier la tercer parte de población arriendes de la epidemia, incluyíu [[Cuitláhuac]].<ref>Mann, Charles (2006). ''1491''; Madrid:Taurus, páx. 179-180</ref>}} Daqué similar asocedió col [[Imperiu incaicu]], ganáu poles huestes de [[Francisco Pizarro]] en [[1531]]. La primer epidemia de [[viruela]] foi en 1529 y mató ente otros al Emperador [[Huayna Cápac]], padre d'[[Atahualpa]]. Nueves epidemies de viruela declarar en 1533, 1535, 1558 y 1565, lo mesmo que de [[tifus]] en 1546, [[gripe]] en 1558, [[difteria]] en 1614 y [[sarampión]] en 1618.<ref>Mann, Charles (2006). ''1491''; Madrid:Taurus, páx. 133</ref> Dobyns envaloró que'l 90% de la población del Imperiu Inca morrió neses [[epidemia|epidemies]]. === La conquista y colonización europea === {{AP|Colonización europea d'América}} [[Ficheru:Non-Native-American-Nations-Territorial-Claims-over-NAFTA-countries-1750-2008.gif|right|300px|thumb|Evolución territorial en Norteamérica por estaos-nación non nativos dende 1750 a 2008. ---- '''Más mapes animaos:'''<br /> [[Mediu:Political Evolution of Central America and the Caribbean 1700 and on.gif|Soberanía territorial en Centroamérica y el Caribe 1700-presente.]]<br /> [[Mediu:Non-Native American Nations Control over South America 1700 and on.gif|Soberanía territorial en Suramérica 1700-presente.]] ]] En [[1492]] [[Cristóbal Colón]] realizó'l primer viaxe documentáu d'Europa a América lo que condució a la colonización estensa europea del continente. Caúna de les potencies europees que conquistaron y colonizaron el continente que recién habíen descubiertu, utilizaron distintos mecanismos de dominación de los habitantes d'América. Polo xeneral los historiadores españoles sostienen que la colonización británica foi bárbara y xenocida, ente que los historiadores británicos sostienen que la colonización española esplotó'l trabayu indíxena hasta'l so estermín pa reemplazalo depués con esclavos secuestraos n'África. Estes visiones son conocíes respeutivamente como la [[lleenda negra#Interpretaciones crítiques y la llamada lleenda rosa|lleenda rosa]] y la [[Lleenda negra española|lleenda negra]] de la colonización d'América per Europa. La resultancia xeneral foi [[Catástrofe demográfica n'América tres la llegada de los europeos|una enorme morrina d'indíxenes]] que se llegó a envalorar nel 95% (Dobyns,1983).<ref>Dobyns, H. F. (2004), ''The number become thinned: native american population dynamics in Eastern North America, Knoxville (Tenn.), Universioty of Tennessee Press</ref> Pa responder a la masiva morrina de indoamericanos, a partir del sieglu XVII los portugueses, anglu-saxones, franceses y holandeses secuestraron alredor de 60 millones d'[[africanu|africanos]], de los cualos unos 12 millones llegaron vivos a América onde fueron amenorgaos a la [[esclavitú]]. Realizóse un gran fluxu de mercancíes y ferramientes ente dambos continentes, tamién intercambios culturales y costumes. N'unu y otru continente introduciéronse nueves especies d'alimentos, plantes y animales. De manera negativa tamién, introduciéronse nuevos tipos d'enfermedaes que particularmente abrasaron delles comunidaes indíxenes. {{VT|Conquista d'América|Historia d'España n'América|y=sí}} === L'América non conquistada per Europa === Hai que señalar tamién que la conquista europea foi refugada na mayor parte del continente. Dellos pueblos orixinarios aguantaron exitosamente les invasiones europees sobre vastos territorios, y caltuvieron el dominiu sobre ellos hasta finales del sieglu XIX: la [[Patagonia]], l'[[IX Rexón de la Araucanía|Araucanía]], la [[llanura pampeana]], el [[Mato Grosso]], la [[Selva Amazónica|Rexón Amazónica]], la [[rexón del Darién]], y les grandes praderíes del oeste [[América del Norte|norteamericanu]], permanecieron sol dominiu de naciones como los [[Mapuche]], [[Het]], [[Ranquel]], [[Wichí]], [[Kom (etnia)|Qom]], Amazóniques, [[Algonquina]], [[Hopi]], [[Comanche (etnia)|Comanche]], etc.<ref>{{cita llibru | id = ISBN 84-8432-860-0 | títulu = Bárbaros. Los españoles y los sos xabaces na era de la Ilustración | añu = 2007 | autor = David J. Weber | editorial = Editorial Crítica }}</ref>. === Les repúbliques llibres afroamericanes === Tamién se crearon n'América del Sur dalgunes [[república|repúbliques]] d'[[afroamericano|afroamericanos]] que llograron fuxir de la [[esclavitú]] a la que fueren amenorgaos polos [[Portugal|portugueses]], como'l [[Quilombo de los Palmares]]<ref>[[:pt:Quilombo dos Palmares|Quilombo de los Palmares]]</ref> o'l [[Quilombo de Macacu]] o los simarrones en Colombia como'l ''Palenque''. == La Independencia == {{AP|Descolonización d'América}} [[Ficheru:Independencia.gif|thumb|250px|La Revolución Hispanoamericana<br />{{Lleenda|#f00|La reacción realista}}{{Lleenda|#0000FF|baxu control independentista}}{{Lleenda|#007FFF|baxu control independentista}}{{Lleenda |#002FA7|España mientres la invasión francesa}}{{Lleenda|#228B22|España mientres la revolución lliberal}}]] El control direutu d'[[Europa]] empezó a aparrar el [[4 de xunetu]] de [[1776]] cola [[declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] ante la [[Gran Bretaña|corona británica]], anque siempres hubo insurrecciones y inconformidad per parte de los nativos, dichu acontecimientu sería un aliciente más pa la emancipación de les restantes colonies del continente. El procesu d'independencia n'[[América Llatina]] empezó a principios del [[sieglu XIX]], magar a mediaos del [[sieglu XVIII]] empezaron les primeres revoluciones "Comuñeres" contra'l poder español. Ente elles destaquen los ''Comuñeros de Paraguái'', [[1735]] y la [[Insurrección de los comuñeros]] nel [[Virreinatu de la Nueva Granada]]. El nome de "comuñeros" deber al lema de José d'Antequera y Castro: "''La voluntá del común ye cimeru a la del propiu rei''".<ref>{{Cita web |url=http://www.bvp.org.py/biblio_htm/quevedo1/indice.htm |títulu=José d'Antequera y Castro |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111025141049/http://www.bvp.org.py/biblio_htm/quevedo1/indice.htm |fechaarchivu=2011-10-25 }}</ref> Magar los comuñeros fueron derrotaos orixinalmente (por casu los de Paraguái na ''Batalla de Tavapy'') adulces los distintos países baxu dominiu español llograron la so independencia. El [[25 de mayu]] de [[1809]] cola [[Revolución de Chuquisaca]] empecipióse la [[Guerra d'Independencia Hispanoamericana]] que remataría en [[1824]] cola [[Batalla d'Ayacucho]]. Al rematar la mesma, España perdiera práuticamente toles sos colonies n'América, con esceición de les islles de [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]]. Los territorios independizaos daríen orixe depués de complexos procesos a 15 nueves naciones independientes. [[Paraguái]], [[Bolivia]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Chile]], [[Ecuador]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Arxentina]], [[Perú]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. En [[1844]] y [[1898]] el procesu completar cola independencia de [[República Dominicana]] y [[Cuba]], respeutivamente. Nos primeros años dempués de la independencia rexistren dellos intentos de conformar grandes estaos nacionales en Hispanoamérica. En [[1819]] conformóse un gran estáu independiente suramericanu, denomináu [[Gran Colombia]], y que tomó los territorios de los actuales [[Panamá]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y [[Ecuador]]. La República eslleir en [[1830]]. En [[1816]] conformáronse les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] como gran estáu suramericanu, incluyendo una gran parte del [[Alto Perú]] que depués integró [[Bolivia]], y la [[Banda Oriental]] que depués s'independizó como [[República Oriental del Uruguái]]. Ente [[1837]] formóse la [[Confederación Perú-Boliviana]] que s'eslleió dos años dempués. En [[1823]] formáronse les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]] que s'eslleieron en [[1839]] pa formar [[Costa Rica]], [[Nicaragua]], [[El Salvador]], [[Hondures]] y [[Guatemala]]. Un estáu que llogró la independencia de manera pacífica nesti periodu foi'l [[Brasil]]. Arriendes de les [[Guerres Napoleóniques]], la capital foi treslladada de [[Lisboa]] a [[Rio de Janeiro]] implicándose con ello la asignación de la categoría de ''reinu'' a Brasil, un reinu dientro del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] ([[1807]] – [[1821]]). Al eslleise pacíficamente tal reinu surdió'l ''Imperiu de Brasil''. La independencia foi proclamada'l [[7 de setiembre]] de [[1822]] pol fíu del rei de Portugal, [[Pedru I de Brasil y IV de Portugal|Pedru I]], qu'estableció una monarquía constitucional, d'economía basada nel trabayu esclavista. Mientres el sieglu la mano d'obra esclava foi gradualmente sustituyida por inmigrantes europeos, sobremanera alemanes ya italianos. Otru país que llogró la independencia de manera pacífica foi'l [[Paraguái]]. Los grandes protagonistes d'esti periodu n'América fueron [[George Washington]], [[Simón Bolívar]], [[José de San Martín]], [[Miguel Hidalgo y Costilla]], [[Agustín de Iturbide]] y otros que son consideraos los ''padres'' de les patries americanes contemporánees poles sos lluches contra'l dominiu colonial. La mayor parte de los países caribeños y [[Canadá]] independizar mientres el sieglu XX. == América independiente == En [[1868]] la flota d'[[España]] atacó les mariñes de [[Chile]] y [[Perú]] en razón d'un conflictu colonial. Tamién restableció de volao la so dominación en Santu Domingu, ente 1861 y 1865, y caltuvo control sobre [[Puertu Ricu]] y [[Cuba]] hasta [[1898]]. En 1888-1889 [[Brasil]] abolió la [[esclavitú]] y depués la [[monarquía]] pa establecese como [[república]]. Los diferendos estremeros provocaron guerres constantes ente les nueves repúbliques d'[[América]] a lo llargo de les décades posteriores. Les más destacaes fueron la [[Guerra del Pacíficu]] (1879-1884, [[Chile]] contra [[Bolivia]]-[[Perú]]) y la [[Guerra de la Triple Alianza]] (1865-1870, [[Arxentina]]-[[Brasil]]-[[Uruguái]] contra [[Paraguái]]). Esta postrera terminó con una derrota total de Paraguái, que traxo inclusive un desastre [[demografía|demográficu]]: la población del país, aproximao 525.000 persones antes de la guerra, foi amenorgada a unos 221.000 en [[1871]], de los que solamente unos 28.000 yeren homes. L'afitamientu de les nueves repúbliques nun foi pacífica sicasí. Non yá les lluches estremeres, sinón guerres civiles solmenaron los cimientos de los nuevos estaos. El expansionismo de países como [[Estaos Xuníos]] que tarazó'l territoriu de [[Méxicu]]; [[Brasil]] qu'impunxo la so soberanía nos territorios [[Amazones (Brasil)|amazónicos]] entá a cuenta de correr les fronteres de los sos vecinos, los conflictos territoriales ente [[Perú]], [[Bolivia]] y [[Chile]]; la creación del [[Uruguái]], la desintegración de la [[Gran Colombia]] que crearía trés nuevos estaos: [[Colombia]], [[Venezuela]] y [[Ecuador]], son la prueba d'una dómina convulsa causada pola desapaición de les colonies. Esta dómina de grandes cambeos pal continente que traxo'l [[sieglu XIX]] ente independencia y afitamientu terminaría inda cola construcción de la [[canal de Panamá]], una canal interoceánica que partió'l continente en dos, a cuenta de tarazar el territoriu [[Colombia|colombianu]] y crear un nuevu estáu, Panamá ([[1903]]), so la creciente influencia d'una nueva potencia: [[Estaos Xuníos]]. == Sieglu XX == El [[Sieglu XX]] n'América representó una dómina de grandes cambeos ya interacciones. El continente qu'había estáu aislláu del restu del planeta por sieglos, yera agora unu de los más célebres, de los más visitaos, de los más mentaos. Siguía siendo'l "Nuevu Mundu" y el territoriu de les oportunidaes. Los Estaos Xuníos especialmente tendría un papel central nel desenvolvimientu de la [[ciencia]] y la [[teunoloxía]]: el cine de Hollywood conquistaría'l mundu, el [[jazz]], [[Elvis Presley]], el rei del ''Rock'N Roll'', los inventos, [[Broadway]], los monopolios, los viaxes espaciales y otros tantos factores. El cine mexicanu, arxentín y brasilanu seríen la contraparte, [[Carlos Gardel]], el rei del [[tangu]], el boom de la lliteratura hispanoamericana con autores al altor de los grandes clásicos universales como [[Gabriela Mistral]], [[Pablo Neruda]], [[Jorge Luis Borges]], [[Gabriel García Márquez]], [[Mario Vargas Llosa]] y otros, artistes de sonadía mayor como [[Fernando Botero]], [[Diego Rivera]], [[Frida Kahlo]] y centenares de nomes na pintura, la escultura, les artes escéniques, el cine. El continente de les races y de les cultures, fadríen que'l sieglu XX fixérase quiera que non, americanu. === Escontra'l norte ricu y el sur probe === El [[sieglu XX]] carauterizar por dos fenómenos contradictorios, per un sitiu [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]] establecieron llibres democracies estables firmemente, ente que'l restu del continente sufrió en munchos de los sos países diversos tipos de dictadures y homes tarrecibles de too tipu. Magar tien de señalase que les eleiciones n'Estaos Xuníos ente finales del sieglu XIX y XX yeren altamente fraudulentas, y en [[Méxicu]]'l sistema demográficu desaguó nun réxime autoritariu ensin alternanza democrática na presidencia. Delles fontes{{ensin referencies}} espliquen que nun ye casual esta división, y que esta inestabilidá política ye consecuencia d'un procesu económicu y políticu d'inxerencia d'Estaos Xuníos aliada a les clases dirixentes de cada país llatinoamericanu. A finales del sieglu que la mayor parte del continente llogró faese de gobernantes escoyíos democráticamente, anque non en toles circunstancies estableciéronse instituciones duraderes. El desenvolvimientu económicu de los [[Estaos Xuníos]] fadría d'esi país yá dende principios de sieglu la mapa de la inmigración, sobremanera dende [[Europa]] y [[Asia]], xunto a los países d'[[El Ríu de la Plata]] d'[[Arxentina]] y [[Uruguái]]. En menor midida'l restu de los países americanos nun fueron ayenos a esa nueva folada de pueblos que ''colonizaben'' a la so forma'l Nuevu Mundu. El desenvolvimientu industrial del norte del continente que fadría d'[[Estaos Xuníos]] una potencia mundial, crearía una desface de frente a un sur aprobetáu. La emigración de llatinoamericanos escontra esti país aumentaría col pasu de les décades hasta convertilos como la segunda "''minoría''" nel so territoriu. La [[canal de Panamá]], inauguráu en [[1914]], col so allugamientu nel puntu más angostu ente'l [[mar Caribe]] y l'[[océanu Pacíficu]], tuvo un efeutu d'amplies proyeiciones al encurtiar la distancia y tiempos de comunicación marítima, produciendo adelantos económicos y comerciales que beneficiaríen especialmente a [[Estaos Xuníos]]. El lliberalismu económicu abriríase cancha en [[Llatinoamérica]] especialmente dempués de la crisis económica de [[1929]], pero en numberosos países seríen les clases altu y dirixente los beneficiarios ante una campesinado probe y marxinal. Los recursos naturales llatinoamericanos taríen en manes de les multinacionales d'Estaos Xuníos, pero tamién europees. La [[Matanza de la Escuela Santa María de Iquique]] en [[1907]] en [[Chile]] y la "[[Masacre de les Bananeras]]", protagonizada pola [[United Fruit Company]] en [[1928]] en [[Colombia]], son dos de los munchos exemplos de cómo fueron les polítiques del desenvolvimientu económicu en [[Llatinoamérica]]. La [[guerra del Chaco]] ([[1932]] - [[1935]]) ente [[Bolivia]] y [[Paraguái]] pol control del ríu Paraguái, terminó cola victoria paraguaya y dexó a dambos como los más probes d'esti subcontinente escontra finales del [[sieglu XX]]. El [[9 d'abril]] de [[1948]] foi asesináu'l caudiellu popular [[Jorge Eliécer Gaitán]] en [[Bogotá]], lo que desbocaría a [[Colombia]] nun conflictu políticu pol restu del sieglu. El [[22 de payares]] de [[1963]] otros magnicidios atentaríen contra les intenciones de camudar una realidá política desfasada nel continente, la falta de derechos de los afro-americanos n'Estaos Xuníos: ye asesináu'l presidente d'Estaos Xuníos [[John Fitzgerald Kennedy]] y el líder políticu [[Martin Luther King]]. Escontra finales del sieglu, América cuntaba con dellos de los países más probes del mundu como [[Haití]], [[Bolivia]] y [[El Salvador]], ente otros o países onde convivía'l primera col tercer mundu como [[Brasil]], [[Arxentina]], [[Colombia]] y [[Méxicu]], toa esta realidá nel mesmu continente del país más ricu del mundu. La idea de ver a "''Llatinoamérica como'l patiu traseru de los Estaos Xuníos''" según el presidente d'Estaos Xuníos [[Ronald Reagan]] convertir nel resume de lo que foi la hestoria del continente mientres el sieglu XX y el cumplimientu de la profecía del Llibertador [[Simón Bolívar]]: {{Cita|"''Los Estaos Xuníos paecen destinaos pola providencia pa plagar l'América de miseria a nome de la Llibertá''".<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.simon-bolivar.org/bolivar/pensamientos.html Pensamientos bolivarianos], ''Simón Bolívar, l'home''.</ref>|[[Simón Bolívar|Pensamiento bolivarianos]]}} === América mientres les guerres mundiales === Mientres la [[Primer Guerra Mundial|Primer]] y [[Segunda Guerra Mundial]], el continente caltúvose a salvo de la fola destructiva qu'afaró [[Europa]], [[Asia]] y [[África]] y volvióse una vegada más receptor natural de cientos de refuxaos. Col fin del conflictu, el [[30 d'abril]] de [[1948]], fúndase la [[Organización de los Estaos Americanos]]. El [[25 d'abril]] de [[1945]] celebróse la primer conferencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] pa garantizar la paz del mundu, que tendría como sede definitiva a la ciudá de [[Nueva York]]. La [[Organización de los Estaos Americanos]] fundaríase'l [[30 d'abril]] de [[1948]] en [[Bogotá]] como culmen d'una llongura ideal empezáu en [[1890]] cola ''Primer Conferencia Internacional Americana'', efectuada na ciudá de [[Washington D.C.]], que se convertiría en [[1910]] na ''Unión Panamericana''. La Carta de la OEA confirmó'l respaldu a metes comunes y respetu a la soberanía de cada unu de los países del continente. El comandante [[Neil Armstrong]] foi'l primer ser humanu que trió la superficie de la lluna'l [[20 de xunetu]] de [[1969]] al sur de ''Mar de la Tranquilidá'', (''Mare Tranquilitatis''). Armstrong, nacíu n'[[Ohio]] en [[1930]], viaxó con otros dos compañeros na misión [[Apollo 11]]. Pero la llamada [[guerra fría]] tendría consecuencies nefastes en suelu americanu. Nel primer llustru de los [[años 1960]] el réxime enllantáu en [[Cuba]] por [[Fidel Castro]] y el [[Che Guevara]], ente otros, empobinó la política del so país escontra la [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques]] (URSS), de la cual pasó a ser un incondicional aliáu en desterciu de los intereses geoestratégicos d'[[Estaos Xuníos]]. La situación tuvo'l so puntu más dramáticu na "[[Crisis de los misiles de Cuba]]" que llevó a la humanidá a tar más cerca que nunca d'una ''tercer guerra mundial'', pero que pudo evitase gracies a la voluntá de [[Nikita Khrushchov]] y [[John F. Kennedy]]. De resultes, españó'l [[conflictu armáu internu en Colombia|conflictu armáu en Colombia]] en [[1964]], hubo más series de violentos rexímenes dictatoriales en diversos países d'América Llatina: [[Brasil]] ([[1964]]), [[Arxentina]] ([[1968]] y [[1976]]), [[Chile]] ([[1973]]), [[Uruguái]] ([[1973]]), [[Bolivia]] ([[1980]]), amás del españíu del [[conflictu armáu internu nel Perú|conflictu armáu nel Perú]] en 1980. El [[4 d'abril]] de [[1968]] otru magnicidiu solmenó al continente: yera asesináu'l Dr. [[Martin Luther King]], Jr. en [[Memphis]], unu de los grandes activistes del Movimientu polos Derechos Civiles n'Estaos Xuníos pa los [[afroamericanos]], gallardoniáu col [[Premiu Nobel de la Paz]]. Entamó y llevó a cabu coles pol derechu al votu, la non discriminación, y otros derechos civiles básicos. La mayoría d'estos derechos fueron promulgaos nes lleis de los Estaos Xuníos cola aprobación de l'Acta de los Derechos Civiles y l'Acta de los derechos de votación. Ye seique más famosu pol so discursu "I Have a Dream (Yo tengo un suañu)" dau en frente del Monumentu a Lincoln mientres la [[Marcha en Washington pol trabayu y la llibertá]] en [[1963]]. King ye recordáu como unu de los mayores líderes y [[héroe]]s de la historia d'Estaos Xuníos, y na moderna hestoria de la non violencia. === Fin del sieglu === Dempués del fin de la guerra fría cola cayida del [[Muriu de Berlín]], el continente vio la meyora del [[Neolliberalismu]], un conxuntu de propuestes políticu-económiques con énfasis na llibre circulación de capitales, la privatización d'empreses públiques y l'esmantelamientu del ''Estáu Benefactor''. Los padres de dichos procesos fueron el [[Bancu Mundial]], la [[Organización Mundial del Comerciu]] y el [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI). Estes polítiques qu'obedecen a una más complexa rede del mercáu internacional, magar punxo fin a gobiernos de facto como les dictadures llatinoamericanes, xeneró por casu la crisis financiera arxentina a partir de [[1998]] que crearía una alarma económica continental Otra carauterística del fin de sieglu, especialmente na década de los 80, sería'l fortalecimientu financieru de les mafies de la droga que tuvieron como epicentru [[Colombia]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]], especialmente. La mafia, amestada a la droga, adquirió un enorme poder económicu que llegó inclusive a ser un verdaderu poder paralelu al Estáu. Unu de los nomes claves de la dómina, que llegó a proporciones de mitu, foi'l de [[Pablo Escobar]], que, amás del so arriquecimientu ilícitu, y d'alcuerdu de la edición de 1985 de la [[Forbes|Revista Forbes]], aportó a el quintu ''home más ricu del mundu'', cola capacidá de poner en xaque la política colombiana y crear un conflictu internacional qu'arreyó a otros países americanos na llamada "guerra contra'l narcotráficu". == Un nuevu mileniu == El [[2001]] marcó l'entamu d'un nuevu mileniu y un nuevu sieglu. Si'l [[sieglu XX]] nun foi'l sieglu de la paz y la prosperidá continental, la manera na qu'aprució la nueva data cronolóxica nun agorar meyores tiempos. El [[11 de setiembre]] de [[2001]] tendríen llugar los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001|ataques]] [[atentáu suicida|suicides]] qu'implicaron el [[secuestru]] de cuatro [[avión|aviones]] de pasaxeros, que fueron emplegaos como [[Bomba (esplosivu)|bombes]] aérees dexando al rededor de 3.000 muertes. Les Torres Ximielgues del [[World Trade Center|Centro Mundial de Comerciu]] (WTC poles sos sigles n'inglés), fueron destruyíes y [[el Pentágonu]] resultó estropiáu. La hestoria bastiar pal mundu enteru: el presidente [[George W. Bush]] empecipiaría les invasiones d'[[Afganistán]] ya [[Iraq]] y [[Oriente]] y [[Occidente]] veríense engarraos nun conflictu qu'espertó vieyes disputes, abrió la perspeutiva a nueves ambiciones y creó nueves situaciones históriques. == Rexonalización == Les siguientes son los grandes bloques económicos nel continente, anque esisten numberosos trataos billaterales: * La [[Comunidá Andina]] conformada por [[Perú]], [[Bolivia]], [[Ecuador]] y [[Colombia]]. [[Chile]] dixebrar en [[1969]] y [[Venezuela]] dixebrar en [[2006]]. * [[Mercosur]]: [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Paraguái]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. * [[Unasur]]: tolos países suramericanos. * [[Asociación d'Estaos del Caribe]]: países con salida al mar Caribe ya insulares de la zona. * [[Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte]] (NAFTA) ente [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. * El [[Sistema de la Integración Centroamericana]] (SICA), conformáu por [[Belize]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], [[Guatemala]], [[Costa Rica]] y [[Panamá]]. * [[Caricom]] (Comunidá Caribeña), conformáu por [[Antigua y Barbuda]], [[Les Bahames]], [[Barbados]], [[Belize]], [[Dominica]], [[Granada (país)|Granada]], [[Guyana]], [[Haití]], [[Xamaica]], [[Montserrat]], [[Santa Llucía]], [[Saint Kitts y Nevis]], [[San Vicente y Les Granadines]], [[Surinam]] y [[Trinidá y Tobagu]]. == Ver tamién == [[sieglu XX|Hestoria]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Cita llibru | autor = CANALS FRAU, Salvador | títulu = Prehistoria d'América | añu = 1976 | editorial = Buenos Aires:Suramericana }} * {{Cita llibru | autor = HALPERÍN DONGHI, Tuliu | títulu = Historia contemporánea d'América Llatina | añu = 1998 | editorial = Madrid:Alianza | id = ISBN 950-40-0019-3 }} * {{Cita llibru | autor = MANN, Charles C. | títulu = 1491: una nueva hestoria de les Amériques antes de Colón | añu = 2006 | editorial = Madrid:Taurus | id = ISBN 84-306-0611-4 }} * {{Cita llibru | autor = PÉREZ MURILLO, María Dolores | títulu = Introducción a la Historia d'América: altes cultures y bases de la colonización española. | añu = 2003 | editorial = Universidá de Cádiz }} * {{Cita llibru | autor = CANALS FRAU, Salvador | títulu = Prehistoria d'América | añu = 1976 | editorial = Buenos Aires:Suramericana }} * {{Cita llibru | autor =Gordon Willey, Philip Phillips | títulu = Method and Theory in American Archaeology | añu = 1958 | editorial = [[University of Chicago Press]] | id = ISBN 978-0-226-89888-9 }} == Ver tamién == * [[Prehistoria d'América]] * [[Historia d'América del Norte]] * [[Historia d'América Central]] * [[Historia d'América del Sur]] * [[División política d'América|Gobiernos d'América]] {{Tradubot|Historia de América}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'América]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 073i4ddq5436axohqz2yeyf7w4jg34r 0 90702 4499331 4482123 2026-06-08T04:04:42Z Limotecariu 735 4499331 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Carlos I d'España y V del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu''', llamáu '''«el César»'''<ref group="nota">Tamién «'''el César Carlos'''», «'''La so Maxestá Cesárea'''», «'''el Viaxeru'''» o «'''l'Ausente'''».</ref> {{nym}}, reinó xunto [[Xuana I de Castiella|cola so madre]] —esta postrera de forma solamente nominal y hasta 1555— en tolos [[Imperiu español|reinos y territorios hispánicos]] col nome de Carlos I dende [[1516]]<ref name="Reináu" group="nota"/> hasta [[1556]], axuntando asina per primer vegada nuna mesma persona les Corones de [[Corona de Castiella|Castiella]] —el [[Reinu de Navarra]] inclusive— y [[Corona d'Aragón|Aragón]]. Coles mesmes, foi [[emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] como Carlos V de [[1520]] a [[1558]]. Fíu de [[Xuana I de Castiella]] y [[Felipe I de Castiella|Felipe'l Formosu]], y nietu per vía paterna de [[Maximiliano I d'Habsburgu]] y [[María de Borgoña]], de quien heredó'l [[Estáu borgoñón|patrimoniu borgoñón]], los territorios austriacos y el derechu al tronu imperial, y per vía materna de los [[Reis Católicos]], Sabela I de Castiella y Fernandu II d'Aragón, de quien heredó Castiella, Navarra, les [[Reinos castellanos d'Indies Indies]], [[Reinu de Nápoles|Nápoles]], [[Reinu de Sicilia|Sicilia]] y Aragón. == Biografía == === El nuevu príncipe === La nacencia de Carlos d'Habsburgu producir mientres la celebración d'un baille nel palaciu Casa del Príncipe ([[Prinsenhof]]) de [[Gante]], [[Condáu de Flandes|Flandes]], cuando la embarazada [[archiduquesa]] [[Xuana I de Castiella|Doña Xuana]] empezó a sentir fuertes dolores nel banduyu. Creyendo que se debíen a una mala [[dixestión]], allegó al bañu y ellí, ensin ayuda de naide, dio a lluz al so primer fíu home a les 3:30 de la madrugada del martes {{fecha|24|2|1500}}. Ella quería pone-y el nome de Xuan n'alcordanza del so fináu hermanu, pero finalmente foi bautizáu como Carlos por deséu del so padre y n'alcordanza del so bisagüelu, [[Carlos el Temerariu|Carlos ''el Temerariu'']], quien morrió na [[batalla de Nancy]] en [[1477]].{{harvnp|Scheuber|2007}} El [[bautismu|bautizu]], celebráu'l [[7 de marzu]], foi oficiáu pol [[obispu]] de [[Tournai]], Pierre Quick, na [[Catedral de San Bavón]]. A él allegaron como madrines [[Margarita d'Austria (1480-1530)|Margarita d'Austria]], esposa del fináu príncipe Xuan, y Margarita de York, esposa de Carlos ''el Temerariu'', y como padrino Carlos de Croy, príncipe de [[Chimay (Bélxica)|Chimay]], y el señor de Vergás.<ref name="Años d'infancia y formación">{{harvsp|Vaca d'Osma|1998}}</ref> [[Ficheru:Bernhard Strigel 003b.jpg|thumb|left|250px|Semeya del entós príncipe Carlos, el futuru emperador, cola so familia paterna (por [[Bernhard Strigel]], [[Viena]], Kunsthistorisches Museum). Coles semeyes apaecen inscripciones que los identifiquen como miembros de la familia de Jesús. Asina, Maximiliano ye Cleofás, hermanu carnal de san José, y Carlos ye «SIMON ZELOTES CON/SOBRINVS. DNI. NRI».]] Primero que cumpliera un añu, Felipe nomó a Carlos [[Luxemburgu|duque de Luxemburgu]] y Caballeru de la Orde borgoñona del [[Toisón d'Oru]]. El {{fecha|16|11|1501}}, Felipe y Xuana partieron escontra [[España]] pa ser xuraos nes [[Cortes (Antiguu Réxime)|Cortes]] como socesores de los [[Reis Católicos]] y dexaron a Carlos al cuidu de Margarita de York. Mientres el so pasu por [[Francia]], Felipe axuntar col rei [[Lluis XII de Francia|Lluis XII]] y alcordó el matrimoniu ente la fía d'ésti, [[Claudia de Francia, reina de Francia|Claudia]], y Carlos, tratu que s'anovó cola firma del [[Tratáu de Blois (1504)|Tratáu de Blois]] años dempués.{{harvnp|Erlanger|2000|loc=«El príncipe d'antepasaos múltiples»}} Tres el regresu de Felipe a Flandes y por cuenta de l'avanzada edá de Margarita de York, dexó a Carlos al cuidu de la señora de Ravenstein, Ana de Borgoña; amás nomó [[gentilhombre]] de la cámara de Carlos al so padrín, Carlos de Croy, y encamentó la so educación a maestros borgoñonos que-y enseñaríen la historia del ducáu. Pela so parte, allá en Castiella, Fernando'l Católicu, consciente de que Carlos podría ocupar dalgún día'l so tronu, unvió al [[humanista]] [[Luis Cabeza de Vaca]] a Flandes por que-y enseñara [[Idioma español|castellán]] y les costumes españoles, anque cuando'l príncipe llegó a España años dempués entá nun manexaba bien esta llingua.<ref name="Años d'infancia y formación" />{{harvnp|Erlanger|2000|loc=«Xuana la Lloca»}} A principios de [[1506]] Felipe y Xuana partieron de nuevu escontra España pa reclamar la corona de Castiella tres la muerte de [[Sabela la Católica]], pero'l reináu conxuntu duró pocu, una y bones Felipe morrió de forma prematura en setiembre. Fernando, habiendo consideráu que la so fía yera presa de la llocura, mandó que la zarraren nun conventu de [[Tordesillas]] y constituyóse en rexente. Por cuenta de la [[minoría d'edá]] de Carlos, el so güelu [[Maximiliano I d'Habsburgu]] asumió la rexencia de los [[Países Baxos de los Habsburgu|Países Baxos]], anque pocu dempués venció-y el puestu a la so fía Margarita d'Austria, xunto con tutelar de Carlos y los sos hermanos. Tola educación del nuevu príncipe desenvolver en Flandes y foi apinada de cultura flamenca. En [[1509]] l'emperador dispunxo que [[Guillermo de Croy]], señor de Chiévres, sustituyera al so primu Carlos de Croy como gentilhombre de cámara del príncipe y [[Adriano d'Utrecht]], deán de la [[Universidá de Lovaina]] y futuru [[papa]] [[Adriano VI]], foi nomáu'l so maestru.<ref name="Años d'infancia y formación" /><ref name="Infancia y mocedá">{{Cita web |url=http://www.caballerosdeyuste.es/revista/14/Infancia.htm |títulu=Infancia y mocedá de Carlos I |fechaaccesu=30 d'avientu de 2008 |apellíu=García Herranz |nome= Rafael |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.caballerosdeyuste.es/revista/14/Infancia.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> El {{fecha|5|1|1515}} Guillermo de Croy consigue que l'emperador declare la [[mayoría d'edá]] de Carlos; darréu, los Estaos Xenerales nomen Señor de los Países Baxos al nuevu príncipe, terminando equí la rexencia de la so tía Margarita. Con tou, ensin voluntá propia pa gobernar, el mozu soberanu delegaría entós el poder nel señor de Chièvres. Esi mesmu añu, el Cardenal Adriano d'Utrecht viaxó a España p'asegurar que [[Fernando'l Católicu]] nun quitar a Carlos l'heriedu de Castiella y Aragón en favor del so hermanu [[Fernandu I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernandu I d'Habsburgu]], quien se criara xunto a él y yera'l so nietu favoritu. Magar se comprometió a nomar a Carlos como socesor, los conseyeros del rei tuvieron que convence-y poco primero de la so muerte por que nun designara a Fernando.<ref name="Infancia y mocedá" /> === Heriedu y patrimoniu === [[Ficheru:Herencia del Emperador Carlos V, Carlos I como Rey de España.svg|700px|center|border]] === Títulos === {{Cita |''Don Carlos pola gracia de Dios Rei de Romanos Emperador Semper Augusto.'' ''Doña Joana la so madre y el mesmo Don Carlos pola mesma gracia Reis de Castiella, de Leon, de Aragon, de les Dos Sicilies, de Ierusalen, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valencia, de Galicia, de Mallorcas, de Sevilla, de Cerdeña, de Cordova, de Corcega, de Murcia, de Jaen, de los Algarbes, de Algezira, de Xibraltar, de les Islles de Canaria, de les Indies islles y tierra firme del Mar Oceano,'' ''Condes de Barcelona,'' ''Señores de Vizcaya y de Molina,'' ''Duques d'Atenes y de Neopatria,'' ''Condes de Ruysellon y de Cerdenia,'' ''Marqués de Oristan y de Gorciano,'' ''Archiduques d'Austria,'' ''Duques de Borgoña de Bravante.'' |Pragmática o Edictu del [[Emperador]] contra los [[Comuñeru|comuñeros]] dada en [[Worms (ciudá)|Worms]] (febreru de [[1521]]). }} === Rei d'España === ==== Socesión de Fernando'l Católicu ==== [[Ficheru:Charles V. - after Bernaerd van Orley - depot Louvre-Musée de Brou, Bourg-en-Bresse.jpg|thumb|250px|Semeya del mozu Carlos I d'España, posterior a 1515 por Bernard van Orley.]] El {{fecha|22|1|1516}}, el güelu del príncipe Carlos, [[Fernandu II d'Aragón]] redactaba'l so últimu testamentu. Nél, nomar Gobernador y Alministrador de los Reinos de Castiella y Lleón, en nome de la reina [[Xuana I de Castiella|Xuana I]], incapacitada pola so enfermedá. No tocante a la [[Corona d'Aragón]], el rei Fernando dexaba tolos sos estaos a la so fía Xuana, nomando, tamién nesti casu, Gobernador Xeneral a Carlos en nome de la so madre. Hasta que Carlos llegara, en Castiella gobernaría los cardenal [[Gonzalo Jiménez de Cisneros|Cisneros]] y n'Aragón l'arzobispu [[Alonso d'Aragón]]. El [[23 de xineru]] morría los rei Fernando en [[Madrigalejo]] (actual [[provincia de Cáceres]]). A partir d'entós, Carlos empezó a pensar en tomar el títulu de "Rei", aconseyáu polos sos conseyeros flamencos. Esta decisión nun yera bien vista na Península. El [[Conseyu de Castiella]] unvió-y una carta'l [[4 de marzu]] na que-y pidía que respetara los títulos de la so madre, una y bones «aquello sería quitar el fíu al padre en vida l'honor». Pero diez díes dempués les honres aciages pol rei Fernando terminaron con berros de: {{cita|Vivan los católicos reis doña Xuana y don Carlos el so fíu. Vivu ye'l rei, vivu ye'l rei, vivu ye'l rei}} El [[21 de marzu]], Carlos unvió una carta a Castiella na qu'informaba de la so decisión de titulase Rei. Tres llargues deliberaciones del Conseyu, el [[3 d'abril]] el cardenal Cisneros comunicó al reinu la decisión de Carlos. El [[13 d'abril|13]] del mesmu mes informar de la nueva intitulación real: {{cita|Doña Xuana y don Carlos el so fíu, reina y rei de Castiella, de Lleón, d'Aragón, de les Dos Sicilies, de Xerusalén, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valencia, de Galicia, de Mallorca, de Sevilla, de Cerdeña, de Córdoba, de Córcega, de Murcia, de Xaén, de los Algarves, d'Alxecires, de Xibraltar, de les islles de Canaria, de les Islles, Indies y Tierra Firme del mar Océanu, condes de Barcelona, señores de Vizcaya y de Molina, duques d'Atenes y Neopatria, condes de Ruisellón y de Cerdaña, marqueses de Oristán y de Gociano, archiduques d'Austria, duques de Borgoña y de Brabante, condes de Flandes, de Tirol, etc.}} En mayu, los trés estamentos del [[Reinu de Navarra]], axuntaos a pidimientu del virréi [[Antonio Manrique de Lara]], xuraron fidelidá a Carlos como'l so rei y señor natural. Mentanto, na Corona d'Aragón la situación yera caótica. El [[Xusticia d'Aragón]] torgaba gobernar al arzobispu Alonso d'Aragón alegando que, según les lleis aragoneses, el cargu de gobernador namái podía ser exercíu pol herederu al Tronu. L'[[Audiencia d'Aragón|Audiencia Real d'Aragón]] dio la razón a la Xusticia, pero sentenció que l'arzobispu podía gobernar en calidá de curador de la reina Xuana. Pero'l Xusticia tampoco la dexó entós, alegando que Xuana yá nun yera la heredera, yá que cuando la xuró como tal, incluyóse que si'l rei tenía un fíu home, ésti pasaría a convertise nel herederu. Y, por tanto, como en [[1509]] Fernando tuviera un fíu con [[Xermana de Foix]], el xuramentu de Xuana quedaba anuláu (a pesar de que'l neñu morriera a les poques hores). El 13 de mayu, Carlos reconoció los poderes del arzobispu como curador de la reina Xuana, pero, aun así, refugó emprestáse-y xuramentu. Per otru llau, la [[Diputación del Xeneral del Reinu d'Aragón|Diputación del Reinu d'Aragón]] reconoció a Xuana como heredera de la Corona, pero como pola so enfermedá nun podía reinar, tenía de ser estremada del gobiernu por que reinara el so fíu. A tou ello añadía los que nenguna institución de la Corona d'Aragón reconocíalu a Carlos el títulu de Rei hasta que nun xurara los fueros y llibertaes de los Reinos. [[Ficheru:Empire-Roman-Emperor-Charles-V 02.svg|thumb|right|250px|Territorios controlaos n'Europa por Carlos I d'España en 1519. Por cuenta de la concentración de títulos nel so poder, Francia pasa a tar nuna posición [[xeopolítica]] complicada.<br/>{{lleenda|#972058|Castiella}} {{lleenda|#a9251a|Aragón}} {{lleenda|#e49d34|Posesiones borgoñones}} {{lleenda|#f1d24d|Heriedos de territorios austriacos}} {{lleenda|#f9edaf|Sacru Imperiu Romanu}} ]] Nel reinu de Nápoles, el virréi [[Ramón Folc de Cardona-Anglesola|Ramón de Cardona]] recibió la noticia del fallecimientu del rei Fernando al traviés del arzobispu de Zaragoza,<ref>{{Cita llibru | apellíu= Planells |nome= Antonio |títulu= Ramón de Cardona y la batalla de Ravenna 1512 |url= https://books.google.es/books?id=11f_BO53kLwC&lpg=PA292&dq=&hl=es&pg=PA287#v=onepage&q&f=false |editorial= Bubok |añu= 2012 |páxines= 287-288 |isbn= 9788468604275 }}</ref> foi confirmáu como virréi pol príncipe Carlos dende Bruxeles, el [[11 de febreru]],<ref>{{Cita llibru | apellíu= Planells |nome= Antonio |títulu= Ramón de Cardona y la batalla de Ravenna 1512 |url= https://books.google.es/books?id=11f_BO53kLwC&lpg=PA290&dq=&hl=es&pg=PA290#v=onepage&q&f=false |editorial= Bubok |añu= 2012 |páxina=290 |isbn= 9788468604275 }}</ref> y fixo proclamar a Xuana y al príncipe Carlos como rei'l [[20 de febreru]].<ref>{{Cita llibru |títulu= Corrispondenze diplomatiche veneziane da Napoli: dispacci |url= https://books.google.es/books?ei=fX9iUtv0M8OX7QbkuICABw&hl=es&id=AZdWAAAAYAAJ&dq=&focus=searchwithinvolume&q=charres+cardona+seggi |editor= Istituto italianu per gli studi filosofici |editorial= Istituto poligrafico y zecca dello Stato, [[Libreria dello Stato]] |añu= 1991 |páxina=169 |volume= 3 |idioma=italianu }}</ref> En cuanto al reinu de Sicilia, ante la muerte de Fernando'l Católicu, el virréi de Sicilia, [[Hugo de Moncada]], eslleió un Parllamentu contrariu a un nuevu donativo pa caltenese nel puestu hasta la confirmación del nuevu rei Carlos, pero una parte importante negar a eslleise, nun reconociendo a Carlos como'l socesor de Fernando, sinón a la so madre Xuana. El [[5 de marzu]], en celebrándose la exequias del monarca difuntu, producióse la sulevación. Consideraron qu'una vegada muertu'l rei, el virréi cesaba automáticamente, alzaron pendones pola reina Xuana y constituyeron una rexencia. Un nuevu Parllamentu encargó la rexencia del reinu al marqués de Geraci, Simone Ventimiglia, y al marqués de Licodia, Matteo Santapau, y solo la ciudá de [[Messina]] caltúvose fiel al virréi y al rei Carlos. Ante esta situación el virréi de Nápoles, Ramón de Cardona, intervieno llogrando un alcuerdu ente les partes por que fueren viaxar a la corte de Carlos, mientres el gobiernu de Sicilia quedaba al cargu de Diego del Águila. Finalmente'l nuevu virréi designáu foi Ettore Pignatelli, conde de Monteleone.{{Harvnp|Rivero Rodríguez|2011|pp=53-55}} Sicasí, la posición de la Corona taba debilitada, y en xunetu de [[1517]], una conxura que pretendía camudar la situación política del reinu fracasó al nun llevase a cabu l'asesinatu del virréi, lo cual produció una revuelta más amplia conocida como la rebelión de Squarcialuppo pa reclamar orde y xusticia.{{Harvnp|Rivero Rodríguez|2011|pp=55-57}} A lo último, la situación foi enriada, y nel Parllamentu de 1518, Carlos foi reconocíu como rei de Sicilia.{{Harvnp|Giurato|2003|p=320}} Respectu al reinu de Cerdeña, una xunta estraordinaria de los estamentos reconoció a los nuevos soberanos Carlos y Xuana,<ref>{{Cita llibru | apellíu= [[Casalis]] |nome= Goffredo |títulu= Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati del Redi Sardegna |url= https://books.google.es/books?id=VAVTAAAAcAAJ&dq=&hl=es&pg=PA486#v=onepage&q&f=true |editorial= G. Maspero |añu= 1856 |volume= XVIII |idioma=italianu }}</ref> y en xunu de [[1518]] una delegación del estamentu real nes Cortes de Zaragoza xuró fidelidá al nuevu monarca, anque nun puede constatase si xunto a ellos tuvieron representantes de los otros dos estamentos. N'ochobre'l rei concedió poderes al so virréi en Cerdeña, [[Ángel de Vilanova]], pa convocar el Parllamentu y recoyer el xuramentu de fidelidá y formalizar asina l'actu parcialmente formuláu en Zaragoza.<ref>{{Cita llibru | apellíu= [[Manconi]] |nome= Francesco |títulu= Cerdeña: Un reinu de la Corona d'Aragón so los Austria |url= https://books.google.es/books?id=59a4xkh-je8C&lpg=PA29&dq=&hl=es&pg=PA65#v=onepage&q&f=false |editorial= Universitat de València |añu= 2011 |páxina=65 |isbn= 9788437083186 }}</ref><ref>{{Cita llibru | apellíu= Anatra |nome= Bruno |títulu= Sardegna y Spagna: città e territorio tra Medioevo ed età moderna |url= https://books.google.es/books?ei=PrysUvmcFqev0QWEw4CABw&hl=es&id=H5poAAAAMAAJ&dq=il+mandatu+conferito+il+3+ottobre+1518+a el+vicer%C3%A9+vilanova+per+celebrara+il+parllamentu+mira+appunto+a+formalizzare+quel+contratto+fra+corona+y+ceti+provilegiati+che+yera+gi%C3%A0&focus=searchwithinvolume&q=Il+mandatu+conferito+il+3+ottobre+1518+a el+vicer%C3%A9+Vilanova+per+celebrara+il+parllamentu+mira+appunto+a+formalizzare+quel+contratto+fra+Corona+y+ceti+privilegiati+che+yera+gi%C3%A0+stato+parzialmente+formulato+negli+incontri+di+Saragozza |editorial= Carocci |añu= 2001 |páxina=36 |isbn= 9788843017157 |idioma=italianu }}</ref>. Nos Países Baxos, la {{fecha|19|2|1516}}, antes de la muerte de Fernando'l Católicu, [[Guillermo de Croy]], señor de Chièvres, solicitó 400&nbsp;000 florinos d'oru pal futuru viaxe a España, lo que foi aprobáu polos [[Estaos Xenerales de los Países Baxos]], pero a cambio Carlos tenía de dexar el territoriu pacificado. D'esta miente alcordó'l [[Tratáu de Noyón]] con [[Francisco I de Francia]], y yá que l'alquisición de los derechos sobre [[Frisia]] dexó un frente abiertu con [[Carlos de Egmond]], duque de Gelderland,<ref>{{Cita llibru | apellíu= Koenigsberger |nome= H. G. |títulu= Monarchies, States Generals and Parliaments: The Netherlands in the Fifteenth and Sixteenth Centuries |url= https://books.google.es/books?id=2V1dbsvEWnkC&lpg=PA105&dq=&hl=es&pg=PA105#v=onepage&q&f=false |editorial= [[Cambridge University Press]] |añu= 2001 |páxina=105 |isbn= 9780521803304 |idioma=inglés }}</ref> foi alcordáu un tratáu de paz la {{fecha|17|9|1517}}.<ref>{{Cita llibru | apellíu= Marchal |nome= Edmond Léopold Joseph Gustave |títulu= Histoire politique du règne de l'empereur Charles-Quint |url= https://books.google.es/books?id=35ZJAAAAcAAJ&dq=&hl=es&pg=PA244#v=onepage&q&f=false |editorial= H. Tarlier |añu= 1856 |páxina=244 |idioma=francés }}</ref> En xunu de [[1517]], Carlos informó a los Estaos Xenerales axuntaos en Gante, que'l gobiernu na so ausencia taría al cargu de un Conseyu Priváu presidíu pola so tía l'archiduquesa [[Margarita d'Austria (1480-1530)|Margarita d'Austria]] y el so güelu l'emperador Maximiliano como supervisor del mesmu en casu de que la comunicación con España nun pudiera llevase a cabu.<ref>{{Cita llibru | apellíu= Marchal |nome= Edmond Léopold Joseph Gustave |títulu= Histoire politique du règne de l'empereur Charles-Quint |url= https://books.google.es/books?id=35ZJAAAAcAAJ&dq=&hl=es&pg=PA245#v=onepage&q&f=false |editorial= H. Tarlier |añu= 1856 |páxina=245 |idioma=francés }}</ref><ref>{{Cita llibru | apellíu= Juste |nome= Théodore |títulu= Charles-Quint et Marguerite d'Autriche: étude sur la minorité, l'émancipation et l'avénement de Charles-Quint à l'empire |url= https://books.google.es/books?id=di5CAAAAcAAJ&dq=&hl=es&pg=PA95#v=onepage&q&f=false |editorial= Hayez |añu= 1858 |páxina=95 |idioma=francés }}</ref> Y en xunetu nomó a [[Filiberto de Chalôns]] como Gobernador y Llugarteniente Xeneral nos condaos de Borgoña y de Charolais.<ref>{{Cita llibru |títulu= Nouvelle biographie nationale |url= https://books.google.es/books?id=vTwOAQAAMAAJ&q=En+juillet+1517,+Charles+de+Habsbourg+nomme+Philibert+de+Chalon+gouverneur+et+lieutenant+g%C3%A9n%C3%A9ral+du+comt%C3%A9+de+Bourgogne+et+du+Charolais.&dq=En+juillet+1517,+Charles+de+Habsbourg+nomme+Philibert+de+Chalon+gouverneur+et+lieutenant+g%C3%A9n%C3%A9ral+du+comt%C3%A9+de+Bourgogne+et+du+Charolais.&hl=es&sa=X&ei=HIesUrukCOTt0gWbgYGICQ&ved=0CDMQ6AEwAA |editorial= Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique |añu= 2007 |páxina=132 |volume= 9 |idioma=inglés }}</ref> Carlos aseguró la so posición como rei gracies a la reconocencia como rei per parte del papa [[Lleón X]] na bulda ''Pacificus et aeternum'' de {{fecha|1|4|1517}},<ref>{{Cita llibru | apellíu= de Francisco Olmos |nome= José María |títulu= La Evolución de la tipoloxía monetaria en Castiella y América mientres el sieglu XVI |url= http://www.ucm.es/data/cont/docs/446-2013-08-22-6%20evolucion.pdf |editorial= IV Xornaes de Documentación en Castiella ya Indies mientres el sieglu XVI |añu= 2005 |páxina=99 |isbn= 84-689-3804-1 }}</ref> y la {{fecha|8|9|1517}}, Carlos partió cola so escuadra dende [[Flesinga]], a les cinco de la mañana, camín de [[Santander (Cantabria)|Santander]]. Pero una fuerte nube esvió l'aldu de les naves, y na madrugada del {{fecha|19|9|1517}}, sábadu, los cuarenta barcos qu'integraben la escuadra atoparon ante la mariña de [[Villaviciosa]]. Cuando s'afayó l'error nel aldu, Carlos y los sos conseyeros deliberaron sobre si siguir el viaxe per mar o desembarcar ellí mesmu. La inseguridá de la vía marítima, «pola mutabilidá del vientu, que lo mesmo se puede camudar en malu qu'en bonu», inclinó la decisión escontra'l desembarcu, según rellata [[Laurent Vital]], el cronista flamencu que viaxaba col rei. La siguiente etapa del viaxe foi en [[Tordesillas]], onde visitó la {{fecha|4|11|1517}} y bien de volao a la so madre, la reina [[Xuana la Lloca]], ellí recluyida, onde [[Guillermo de Croy|Chièvres]] llogró de la reina Xuana l'acta pol que reconocía al so fíu Carlos que gobernara nel so nome,<ref>{{Cita llibru | apellíu= Erlanger |nome= Philippe |títulu= Carlos V |url= https://books.google.es/books?id=ct4hf0FuQlMC&lpg=PP1&dq=&hl=es&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |editorial= Palabra |añu= 2000 |páxina=70 |isbn= 9788482393971 }}</ref><ref>{{Cita llibru | apellíu= Pfandl |nome= Ludwig |títulu= Xuana la Lloca, madre del Emperador Carlos V: la so vida, el so tiempu, la so culpa |url= https://books.google.es/books?id=NWkZTA5li8MC&lpg=PA97&dq=&hl=es&pg=PA94#v=onepage&q&f=false |editorial= Palabra |añu= 1999 |páxina=94 |isbn= 9788482393735 }}</ref> polo que d'esta miente se daba l'apariencia de llexitimidá a tomar del poder por Carlos.<ref>{{Cita llibru |apellíu= Nieto Soria |nome= José Manuel |títulu= Gobernar en tiempos de crisis: les quiebres dinástiques nel ámbitu hispánicu, 1250-1808 |url= https://books.google.es/books?id=dXpxPt3s3AAC&lpg=PA41&dq=&pg=PA41#v=onepage&q=&f=true |editorial= Xil Ediciones |añu= 2008 |páxina=41 |isbn= 9788477372158 }}</ref> Yá en [[Valladolid]], recibió la noticia del fallecimientu del [[cardenal Cisneros]], lo que-y dexaba dafechu allanado el gobiernu de Castiella. El {{fecha|9|2|1518}}, les [[Cortes de Castiella]], axuntaes en [[Valladolid]], xuraron como rei a Carlos xunto cola so madre Xuana<ref>{{Cita llibru | apellíu= Alvar Ezquerra |nome= Alfredo |enllaceautor= Alfredo Alvar Ezquerra |títulu= La España de los Austrias: l'actividá política |url= https://books.google.es/books?id=brYedTxTfdgC&lpg=PA16&dq=&hl=es&pg=PA16#v=onepage&q=&f=false |editorial= AKAL |añu= 2011 |páxina=16 |isbn= 9788470904615 }}</ref> y concediéronlu 600&nbsp;000 ducaos. Amás, les Cortes fixeron una serie de pidimientos al rei, ente elles: * Aprender a falar castellán. * El cese de nomamientos a estranxeros. * La prohibición de la salida de metales preciosos y caballos de Castiella. * Tratu más respetuosu a la so madre Xuana, recluyida en Tordesillas. [[Ficheru:CoA Carlos I de España.svg|thumb|right|250px|Escudu del rei Carlos I d'España antes de convertise n'emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu.]] N'Aragón la situación siguía siendo complicada. Carlos llegó a [[Zaragoza]] el 9 de mayu. Les sesiones de les [[Cortes d'Aragón]] empezaron el [[20 de mayu]] y tres llargos discutinios, el [[29 de xunetu]] Carlos yera xuráu como Rei d'Aragón. Xuana yera reconocida como Reina, pero pola so incapacidá pa gobernar, los sos títulos quedaben namái como "nominales". Amás fuéron-y apurríes 200&nbsp;000 llibres. El {{fecha|15|2|1519}}, Carlos entraba en [[Barcelona]], convocando a les [[Cortes catalanes]] a otru día. Tres un discursu bien paecíu al que dio n'Aragón, y les correspondientes deliberaciones, Carlos foi xuráu xunto a Xuana'l [[16 d'abril]]. La cuestión del dineru que teníen d'apurrir les Cortes allargar hasta principios de xineru de [[1520]], cuando finalmente otorgar 300&nbsp;000 llibres. Mientres, l'emperador [[Maximiliano I d'Habsburgu|Maximiliano I]] morría la {{fecha|12|1|1519}}. El [[28 de xunu]], Carlos yera escoyíu en [[Frankfurt del Main]] como [[Rei de Romanos]], lo que-y convertía nel nuevu soberanu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], y por ello decidió suspender el viaxe escontra Valencia pa dir a [[Alemaña]], convocando primeramente Cortes castellanes en [[Santiago de Compostela]] pa la {{fecha|20|3|1520}}. D'esta manera, Carlos unvió a [[Adriano d'Utrecht]] por qu'al traviés d'él xurárenlu como rei y pudiera convocar Cortes en Valencia,<ref>{{Cita llibru |url= https://books.google.com/books?id=CqcUcYRSrVsC&printsec=frontcover&dq=Llibru+Quarto+de+la+cr%C3%B3nica+de+la+%C3%ADnclita&hl=es&sig=awmv6Y4ez0QWHd6udb0g3iuiEyg#PPA5,M1 |títulu= Llibru quarto de la Crónica de la ínclita y coronada ciudá de Valencia y del so reinu }}</ref> magar la illegalidá, lo que provocó malestar ente los estamentos privilexaos; sicasí, por cuenta de la querelles ente'l brazu nobiliariu (''militar'') y eclesiásticu contra les [[Germanías]], les Cortes nun llegaron a celebrase, y ante los disturbios, el rei unvió un documentu la {{fecha|30|4|1520}} ufiertándose guardar los sos fueros y privilexos.<ref>{{Cita web |url= http://www.cervantesvirtual.com/historia/CarlosV/1520.shtml |títulu= Cartes de Carlos I |obra= cervantesvirtual }}</ref> Finalmente, el rei cumplió la llegalidá foral y antes de dir a les Cortes Xenerales de [[Monzón (Huesca)|Monzón]], convocaes la {{fecha|1|6|1528}}, pasó por Valencia y xuró los sos fueros el [[16 de mayu]] de dichu añu. Tres esti llargu procesu que duró cuatro años (ensin cuntar xurar en Valencia), Carlos convertir nel primer monarca n'ostentar les Corones de Castiella, Aragón y Navarra. ==== Conflictos en Castiella: les Comunidaes (1520-1522) ==== {{AP|Guerra de les Comunidaes de Castiella}} La llegada de Carlos a Castiella supunxo la llegada d'un mozu inespertu que desconocía los costumes ya idioma del so reinu, dau lo cual depositó'l so enfotu nos sos collaboradores borgoñonos que lu acompañaren dende los Países Baxos, a los que-yos procuró altes dignidaes y accesu a rentes y riqueces. Esto fadió a los castellanos y asina-y lo fixeron saber nes Cortes de Valladolid de 1518, lo cual foi ignoráu pol rei. Darréu pasó'l rei a Aragón. A la llarga, esto fadió a los castellanos, yá qu'en Castiella permaneciera abondo menos tiempu, asina que cuando conoció en Barcelona que fuera electu Rei de Romanos, convocó Cortes en Santiago de Compostela pa consiguir subsidios pa sufragar los sos gastos nel estranxeru. Les ciudaes opunxéronse, yá que nun entendíen la preferencia de los intereses n'Alemaña frente a los castellanos y riquíen la so presencia nel reinu. Finalmente'l serviciu aceptóse y Carlos embarcó p'Alemaña, nomando como rexente al cardenal [[Adriano d'Utrecht]]. El malestar foise estendiendo per Castiella, y la quema de [[Medina del Campo]] estendió'l focu de la rebelión comuñera per Castiella. Les revueltes antiseñoriales provocaron que la nobleza sofitara al emperador, y el movimientu foi perdiendo aceptación nes ciudaes. Finalmente los comuñeros, al mandu de [[Juan de Padilla|Padilla]], [[Juan Bravo|Bravo]] y [[Francisco Maldonado|Maldonado]], fueron vencíos na [[batalla de Villalar]] ([[provincia de Valladolid|Valladolid]]), y el rei a la so vuelta realizó cambeos organizativos nel reinu que se manifestaron sobremanera tres les Cortes de Valladolid de 1523. ==== Conflictos n'Aragón: les Germanías (1519-1523) ==== {{AP|Germanías}} Nos territorios de Llevante produció'l movimientu de les Germanías. Los artesanos de Valencia teníen el privilexu del reináu de [[Fernando'l Católicu]] pa formar unes milicies en casu de necesidá de llucha contra les flotes berberiscas. En [[1519]] Carlos I dexó la formación d'eses milicies y punxéronse al mandu de [[Joan Llorenç]]. En [[1520]] cuando se produció una epidemia de [[peste]] en [[Valencia (ciudá)|Valencia]] y los nobles abandonaron la zona, la milicies facer col poder y desobedecieron la orde d'[[Adriano d'Utrecht]] de la so inmediata disolución. En pocos díes el movimientu llegó a les [[islles Baleares]] onde duró hasta [[1523]]. Dempués de la derrota de los comuñeros, l'exércitu acabó col conflictu de [[les Germanías]]. ==== La guerra de Navarra ==== {{AP|Conquista de Navarra}} [[Ficheru:Escudo de Carlos I en Viana2.jpg|thumb|right|250px|Escudu de Carlos I d'España na muralla de [[Viana]] coles armes de Navarra en llugar preferente nel blasón.]] Aprovechando la [[Guerra de les Comunidaes]] de Castiella con una parcial desmilitarización del [[Reinu de Navarra]] producióse la [[Conquista de Navarra#Tercer contraataque navarru (1521)|tercer contraofensiva de los navarros]] pa recuperar el reinu en [[1521]]. Nesta ocasión, [[Enrique II de Navarra]] con sofitu del rei francés [[Francisco I de Francia|Francisco I]], consiguió la recuperación en poco tiempu. Sicasí la población humilde permaneció cuasi dafechu pasiva, ensin amosase lleal a Carlos I pero ensin amosar sofitu a los legitimistas. Tocantes a l'aristocracia, munchos afalaren los llevantamientos que facilitaren la operación, pero los demás xuraren llealtá a Carlos I. Polo tanto los legitimistas navarros dependíen cuasi totalmente del sofitu militar y económico francés, lo que-yos dexaba nuna situación estratéxica bien fráxil. En curtiu plazu los errores estratéxicos del xeneral francés [[André de Foix]] y la recomposición rápida del exércitu español llevaron al desastre militar na [[batalla de Noáin]]. Al escarecer los legitimistas de sofitos sólidos ente'l pueblu llanu o les élites, reconquistar española de cuasi toa Navarra foi bien rápida. Namái caltuviéronse focos de resistencia en contornes fronterices como la zona del [[Baztan]]-[[Bidasoa]] produciéndose históricos enfrentamientos y asedios como nel [[castiellu de Maya]], na [[Primer batalla de San Marcial|batalla del monte Aldabe]] o nel [[Asediu de la fortaleza de Fuenterrabía]]. Finalmente la vía diplomática, concediendo una amplia amnistía, y l'arrenunciu de la [[Baxa Navarra]], que nun llegó a controlar militarmente, llevó a consiguir el control de l'[[Alta Navarra]] pol Emperador. Sicasí, al llargu plazu el factor decisivu foi que los reis de Francia arrenunciaron a sofitar el legitimismo navarru como arma contra España. ==== La organización de la Monarquía Hispánica ==== [[Ficheru:Tizian 081.jpg|thumb|250px|Carlos I d'España retratáu por [[Tiziano]], [[1532]]-[[1533]].]] Col regresu del rei Carlos I a Castiella en setiembre de [[1522]], entamáronse una serie de reformes pa integrar a les élites sociales nel gobiernu y alministración de la Monarquía,{{harvnp|Floristán Samanes|2005|p=150}} que seríen completaes pol so fíu'l rei [[Felipe II d'España|Felipe II]] constituyendo'l sistema polisinodial de Conseyos. La estructura del réxime polisinodial de los Conseyos puede topase nel ''Curia Regis'' qu'en 1385 constituyir nel Conseyu Real, o Conseyu de Castiella,{{harvnp|Alvar Ezquerra|2001|pp=196-201}} colos cometíos d'asesoramientu al rei, tramitación d'asuntos alministrativos ordinarios y exerciciu de xusticia. Debíu a la medría y diversidá d'asuntos a tratar, en tiempos de los Reis Católicos estremárase'l Conseyu en seiciones que se convertiríen en Conseyos independientes,{{harvnp|Fernández Álvarez|1979|p=142}} en 1494 se instituyó el Conseyu d'Aragón, en 1483 el Conseyu de la Inquisición, en 1498 el Conseyu d'Órdenes, y en 1509 el Conseyu de Cruzada, pero sería Carlos I quien dio l'impulsu al sistema de Conseyos.{{Harvnp|Serrano Mota|García Ruipérez|1999|p=26}} Una vegada sometíu'l llevantamientu armáu de [[Guerra de les Comunidaes de Castiella|los comuñeros]] y asegurada la supremacía del poder real, el Gran Canciller [[Mercurino Gattinara|Gattinara]] propunxo a Carlos I un ''Conseyu Secretu d'Estáu'' que tendría la supremacía sobre los demás Conseyos y sería la exa reguladora y supervisor de la política global, nel qu'él mesmu sería los presidente;{{harvnp|Rivero Rodríguez|2005|p=97}} pa tal oxetivu entamó en 1522 la racionalización de l'alministración española cola reforma de los Conseyos esistentes y la creación del Conseyu de Facienda en 1523, pero'l rei nun quixo depender d'un solu ministru y tal proyeutu de centralizar nun solu Conseyu foi tornáu,{{harvnp|Rivero Rodríguez|2005|p=98}} polo que la influencia del Gran Canciller, que resumides cuentes yera un cargu d'orixe borgoñón,{{harvnp|Edwards|2005|p=359}} foise clisando frente a [[Francisco de los Cobos]], y en consecuencia amosóse críticu pola planificación alministrativa colexada y fraccionada{{harvnp|Rivero Rodríguez|2005|p=206}} que foi llevada a cabu nesos años de 1523-1529. En 1524 constituyóse'l Conseyu d'Indies y en 1526, el Conseyu d'Estáu, non como lo escurriera Gattinara sinón como un conseyu priváu del monarca, d'ende que nun tuviera presidente nin residencia fixa en dómina de Carlos. Los demás conseyos establecer en Valladolid, que se convirtió na capital alministrativa hasta 1561.{{Harvnp|Serrano Mota|García Ruipérez|1999|p=57}} Los Conseyos taben compuestos por persones escoyíes personalmente pol rei (cumpliéndose una serie de regles ensin escribir a la d'escoyelos) que, so la presidencia del mesmu rei o de dalgún representante so (la mayoría de les vegaes) aldericaben sobre dalguna tema. El rei siempres tenía la última pallabra, pero nun ye imposible entender el poder qu'atropaben: primero, porque'l Conseyu yera'l llugar onde'l rei pulsiaba les posiciones de diverses faiciones nobiliaries, eclesiástiques o cortesanes. Segundu, porque en dómines nes que'l monarca nun taba capacitáu (enfermedá, guerra, etc.), ellos yeren los verdaderos gobernantes nel so área d'aición. Terceru, porque, naquella dómina, el poder llexislativu, executivu o xudicial nun taben puramente separaos, polo que los Conseyos convertir nuna especie de Tribunales d'Apelación; cuartu, porque, ciertos Conseyos teníen xuníes xeres mundanales y espirituales, polo que solíen tener les llaves del [[prestíu social]] (Conseyu d'Órdenes, por nomar el casu más claru), d'importantes ingresos económicos (Conseyu de Cruzaes) o de clave política (Conseyu de la Inquisición). Nesti orde destaca l'importante llabor de los ''secretarios''. Al marxe de la Cancillería, que sumió col fallecimientu de Gattinara en 1530, el rei espachaba colos sos secretarios, que d'ordinariu ocupaben les secretaríes nos Conseyos, yá que a lo último, los secretarios yeren los encargaos de treslladar al Rei les deliberaciones de los Conseyos y de treslladar a los miembros del Conseyu les decisiones y resoluciones del Rei, lo qu'evitó un paralís nel gobiernu, dexando que funcionara'l sistema.{{harvnp|Edwards|2005|p=357}} Sicasí, el so poder diba más allá d'esto, pos se convirtieron nos verdaderos xestores de la voluntá Real: de les sos trescripciones dependía la exactitú con que'l monarca percibía les declaraciones de los miembros de los Conseyos, aceleraben o retrasaben la entrega de les deliberaciones al Monarca, controlaben la correspondencia ordinaria y tomaben les decisiones preparando los documentos pa la firma y traficaban cola información privilexada que teníen y cola so capacidá d'accesu al monarca.{{harvnp|Edwards|2005|p=360}} ==== El so reináu n'América ==== {{AP|Conquista de Méxicu|Conquista de Perú|Conquista de Colombia|Conquista de Venezuela|Conquista de Guatemala}} Mientres el reináu de Carlos I, la corona de Castiella espandió los sos territorios sobre gran parte d'[[América]]. [[Hernán Cortés]] conquistó a los [[azteca|azteques]] de [[Méxicu]] dando orixe al [[Virreinatu de Nueva España]], [[Pedro de Alvarado]] conquistó a los pueblos [[Cultura maya|mayes]] formando'l [[Reinu de Guatemala]], [[Francisco Pizarro]] conquistó'l [[Tahuantinsuyo|Imperiu Incaicu]] formando'l [[Virreinatu de Perú]] y [[Gonzalo Jiménez de Quesada]] conquistó a los [[Muiscas]] y el so [[Confederación Muisca|confederación]], na actual [[Colombia]], fundando'l [[Nuevu Reinu de Granada]]. Los capitanes españoles [[Sebastián de Benalcázar]] y [[Francisco de Orellana]], partieron del Reinu de [[Quitu]] en busca del míticu [[El Dorado]]. Benalcázar fundó en [[1534]] la ciudá de San Francisco de Quito ente que Orellana, en fundando [[Guayaquil]], internar na [[Amazonia]] y afayó el [[ríu Amazones]]. [[Juan Sebastián Elcano]] dio la primer vuelta al mundu en [[1522]], terminando'l viaxe qu'empezó [[Hernando de Magallanes|Fernando de Magallanes]] y sentando les primeres bases de la soberanía española en [[Filipines]] y les [[Marianes]]. Por aciu la [[Capitulaciones|Capitulación]] de Madrid de [[1528]], el rei Carlos arrendó temporalmente la [[Provincia de Venezuela]] a les familia alemana [[Familia Welser|Welser]] d'[[Augsburgu]], lo que dio pasu a la creación del [[Klein-Venedig]], una de les gobernaciones alemanes n'América. El {{fecha|24|8|1534}}, [[Diego García de Moguer]], viaxa nuna segunda espedición escontra'l [[ríu de la Plata]], cola carabela ''Concepción'', pasa pola [[islla de Santiago]] de [[Cabu Verde]], depués al [[Brasil]], onde baxa l'estuariu de los ríos [[ríu Uruguái|Uruguái]] y [[ríu Paraná|Paraná]] y funda el primer asentamientu de la ciudá de [[Buenos Aires|Santa María del Bon Aire (Buenos Aires)]]. Darréu [[Pedro de Mendoza]] concretó la fundación de [[Ciudá de Buenos Aires|Buenos Aires]] na marxe derecha del [[Ríu de la Plata]], siendo esterminaos polos indíxenes. Poco tiempu dempués [[Juan de Salazar]] y [[Gonzalo de Mendoza]] fundaben [[Asunción]] que se convertiría nel centru motor de la conquista de la cuenca d'El Ríu de la Plata y [[Pedro de Valdivia]] fundaba [[Santiago de Chile]]. Tou esto contribuyó a sentar el primer imperiu global de la historia universal sol reináu del so socesor, Felipe II, onde se dicía que nun se ponía los sol». La mayoría d'espediciones fueron empreses privaes, realizaes col permisu de Carlos V, pero declarando siempres la soberanía de la Corona española sobre tolos territorios conquistaos, magar estos consideráronse dende 1492 parte de la Corona de Castiella, al impulsar esi reinu les primeres espediciones d'esploración y conquista de les Indies y la [[Provincia de Tierra Firme|Tierra Firme]], términu que engloba a les islles del Caribe y a toa América. ==== Control sobre la Ilesia ==== Ente 1508 y 1523 los [[papa|papes]] tuvieron de conceder prerrogativas a los [[reis d'España]] o de la [[Monarquía Hispánica]]; pero yá en 1516 concedieren privilexos asemeyaos al [[rei de Francia]] (pol papa [[Lleón X]]) y antes entá al [[Manuel I de Portugal|rei de Portugal]] (pola [[bulda]] ''[[Dudum cupientes]]'' del papa Xuliu II, en 1506). Estes prerrogativas «estendíense solo a obispaos y beneficios consistoriales».<ref>Q. Aldea (1947:1972).</ref> Más tarde, los monarques llograron l'exerciciu de toes o la mayoría de facultaes atribuyíes a la [[Ilesia]] nel gobiernu de los fieles, convirtiéndose, de fechu y de derechu, na máxima autoridá eclesiástica nos territorios sol so dominiu. A ello denominar [[patronatu regio]] o [[patronatu regio|real patronatu]] ''stricto sensu''. Les disposiciones emanadas del papa, de la [[nunciatura apostólica]] y de los [[conceyos]] teníen de llograr el [[pase regio]] o ''regium exequator'' antes de ser publicaos n'España y los sos dominios. Si yeren perxudiciales pal estáu aplicábase'l derechu de retención y torgábase el so espardimientu. Darréu Carlos V sumó a lo anterior el cargu de [[Patriarca d'Indies]], llogrando'l control de toa'l llabor evanxelizador.<ref>La Ilesia d'Indies (Artehistoria)</ref> === Emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu === {{VT|Idea imperial de Carlos V}} Tres el fallecimientu del so güelu Maximiliano I d'Habsburgu, [[emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], la {{fecha|12|1|1519}}, Carlos axuntó na so persona los territorios procedentes del cuádruple heriedu de los sos güelos: habsburguesa (Maximiliano I), [[Estáu borgoñón|borgoñona]] ([[María de Borgoña]]), [[Corona d'Aragón|aragonesa]] (Fernando'l Católicu) y [[Corona de Castiella|castellana]] (Sabela la Católica), anque pocos años dempués arrenunció nel so hermanu Fernando los territorios d'Austria. En competencia col rei de Francia [[Francisco I de Francia|Francisco I]], lo que supunxo un gastu enorme al que Carlos fixo frente buscando dineru en Castiella y en banqueros alemanes, como los [[Welser]] y [[Jacobo Fugger| Fugger]], la {{fecha|23|10|1520}} foi coronáu ''rei de Romanos'' n'[[Aquisgrán]] y trés díes depués foi reconocíu [[Emperador]] electu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]].<ref name="kaiser"/> Estos asuntos n'[[Alemaña]] ausentar d'España hasta [[1522]]. El {{fecha|24|2|1530}}, el mesmu día del so cumpleaños, en [[Boloña]], Carlos foi coronáu como emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu pol papa [[Clemente VII (papa)|Clemente VII]], quien se convirtió n'aliáu de la causa imperial.<ref>{{Cita web |obra= Artehistoria |editorial= Xunta de Castiella y Lleón |url= http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/5598.htm |títulu= Carlos I |fechaaccesu=23 de setiembre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/5598.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> L'ideariu del emperador foi l'ideal del [[Humanismu renacentista|humanismu]] de la ''Universitas Christiana'', la supremacía de l'autoridá imperial sobre tolos reis de la [[cristiandá]] y l'asunción de la defensa del [[catolicismu]]. Esta concepción imperial foi obra de mentes españoles como Pedro Ruiz de la Mota, [[Hugo de Moncada]] o [[Alfonso de Valdés]].{{harvnp|Martínez Gil|2002|p=542}} Frente a estos ideales universalistes amosaron el so desalcuerdu'l rei francés [[Francisco I de Francia|Francisco I]] y el [[Clemente VII (papa)|Papa]]. D'ende que tuviera constantemente en llucha con dambos mientres el so imperiu. ==== Contra los turcos otomanos ==== [[Ficheru:Emperor charles v.png|thumb|right|250px|"L'Emperador Carlos V col cayáu'', por [[Rubens]]. Copia d'una semeya de [[Tiziano]].]] En 1516, el príncipe Selim d'Arxel pidió ayuda al [[pirata berberisco|corsariu]] [[Baba Aruj]], más conocíu como Barbarroxa, pa desfacer del sometimientu de Castiella. Aruj allegó en calidá d'amigu, pero n'atacando [[Arxel]] y espulsar a los españoles de la ciudá, mató a Selim y se autonombró rei.{{harvnp|Martínez López|2006}} El [[Francisco Jiménez de Cisneros|cardenal Cisneros]], rexente de Castiella hasta la llegada de Carlos al reinu, unvió a una tropa de 8000 homes al mandu de Diego de Vera pa reconquistar la ciudá, pero la so falta d'instrucción militar provocó que fueren derrotaos.<ref>{{Cita web |url=http://www.ingenierosdelrey.com/guerres/1516_argel/argel_01.htm |títulu=Primer espedición contra Arxel (1516) |fechaaccesu=24 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ingenierosdelrey.com/guerres/1516_argel/argel_01.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> En 1517 Aruj apoderar de [[Tremecén]], ciudá tributaria del gobernador español d'[[Orán (Arxelia)|Orán]], el [[Marquesáu de Comares|marqués de Comares]] Diego Fernández de Córdoba. Al añu siguiente, ésti ganó y mató al corsariu y el so hermanu [[Jeireddín Barbarroxa|Jeireddín]] proclamóse rei d'Arxel. En enterándose de la noticia, Carlos decidió reconquistar darréu la ciudá, unviando a [[Hugo de Moncada]] al mandu d'una espedición formada por 7500 soldaos. El conseyu de guerra celebráu'l [[17 d'agostu]] decidió esperar l'ayuda ufiertada pol rei de Tremecén, pero una fuerte torbonada afaró la flota española siete díes dempués y Hugo de Moncada viose obligáu a retirase.<ref>{{Cita web |url=http://www.ingenierosdelrey.com/guerres/1518_argel/argel_02.htm |títulu=Segunda espedición contra Arxel (1518) |fechaaccesu=24 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ingenierosdelrey.com/guerres/1518_argel/argel_02.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> D'esta manera, cola ayuda de los príncipes alemanes protestantes y de bona parte de la nobleza castellana, Carlos allegó en 1532 n'ayuda del so hermanu Fernando d'Habsburgu pa defender [[Viena]] del ataque de [[Solimán el Magníficu]], ciudá a la que llegó'l 23 de setiembre del citáu añu, pero Francisco I de Francia, quien tarrecía que l'emperador ganara a los turcos y asina se centrara na guerra contra él, aconseyó al sultán que nun atacara al exércitu imperial y ésti acabó retirando ensin ufiertar apenes batalla.{{harvnp|Fernández Álvarez|2001|loc=«El peligru turcu. Solimán “el Magníficu”»}} Esi mesmu añu [[Jeireddín Barbarroxa]] llogró espulsar a los españoles del Peñón d'Arxel y en 1533 aliar con Solimán, quien-y nomó almirante de flota. Al añu siguiente'l corsariu tomó [[Tunicia]] y, ante esta situación, Carlos entamó dos operaciones de distinta fortuna. La primera foi la conocida como [[la Xornada de Túnez]], en 1535, pola que se-y arrampuñó Túnez a Barbarroxa y la segunda, [[la Xornada d'Arxel]], en 1541, que fracasó debíu al mal tiempu. ==== Les guerres con Francia ==== {{AP|Guerres italianes (1494-1559)}} Carlos I sostuvo cuatro guerres con [[Francisco I de Francia]], que tamién aspiraba a la corona imperial, y al qu'esixía la devolución de [[Borgoña]]. * Na [[Guerra Italiana de 1521|primer guerra]] ([[1521]]-[[1526]]), Francia apoderar del [[Milán|Milanesado]] y ayudó a [[Enrique II de Navarra|Enrique II]] a recuperar el [[Reinu de Navarra]], tres el so [[Conquista de Navarra#La invasión|conquista en 1512]]. Sicasí'l monarca francés foi derrotáu y fechu prisioneru, xunto al monarca navarru, na [[batalla de Pavía]] ([[1525]]). Francisco foi lleváu a Madrid onde robló'l [[Tratáu de Madrid (1526)]], pol cual nun volvería ocupar nin el Milanesado nin sofitaría al rei de Navarra (pactu qu'arrenunció meses dempués por roblalo so coaición) y apurriría Borgoña a Carlos, amás d'arrenunciar a Flandes ya [[Italia]]. * Na segunda guerra ([[1526]]-[[1529]]) les tropes imperiales asaltaron y escalaron [[Roma]] ([[Sacu de Roma]]), obligando al papa [[Clemente VII (Papa)|Clemente VII]], aliáu de Francisco I —tres la [[Lliga de Cognac]]—, a abellugase nel castiellu de Sant´Angelo. Por aciu la [[Paz de Cambrai]], Carlos I arrenunció a [[Borgoña]] en cuenta de que Francisco I arrenunciara a Italia, Flandes y el Artois, amás d'apurrir la ciudá de Tournay. Coronáu pol papa como emperador del Sacru Imperiu Romanu ([[1530]]), Carlos I siguió les sos lluches contra Francia. * La tercera ([[1535]]-[[1538]]) producir pola invasión francesa del ducáu de Saboya, aliáu de la monarquía Habsburgu, col enfotu de siguir escontra Milán. Acabó cola firma de la [[tregua de Niza]] debíu al escosamientu de dambos contendentes. * La cuarta ([[1542]]-[[1544]]) concluyó por cuenta de la continuación del conflictu de los protestantes n'[[Alemaña]]. Escosos, los dos monarques roblaron la [[Paz de Crépy]], por aciu la cual Carlos I perdió territorios del norte de Francia —como [[Verdun (Mosa)|Verdún]], etc.— y cercanos a Flandes; una vegada más Francia arrenunciaba a Italia y Países Baxos, entrando Milán na política matrimonial por aciu un previsible enllaz hispanu-francés. ==== L'apaición del protestantismu ==== La [[Monarquía Católica]] o Monarquía Hispánica del rei Carlos I completóse cuando'l monarca foi proclamáu emperador del [[Sacru Imperiu]] sol nome de Carlos V. L'emperador asumió —ente otros compromisos— el de convocar asamblees de los estaos denominaes xuntes o [[dieta|dietes]]. En [[1521]], na [[Dieta de Worms]], el so hermanu Fernando foi nomáu rexente del Imperiu y eleváu al rangu d'archiduque. Coles mesmes el [[monxu]] [[Martín Lutero]] foi declaráu proscritu, empecipiándose l'enfrentamientu relixosu del [[catolicismu]] con cuenta de detener la espansión del [[luteranismu]]. En [[1523]] dexó les islla de [[Malta]] y [[Gozo]], según [[Trípoli (Libia)|Trípoli]] a la [[Orde de Malta]]. Los siguidores de la doctrina de Lutero asumieron la denominación «[[Protestantismu|protestantes]]» en cuanto ellos, axuntaos en «[[orde relixosa|órdenes]] [[Reforma protestante|reformaes]]», nel cursu de la segunda [[Dieta de Speyer (1529)|Dieta de Speyer]] de [[1529]], protestaron contra la decisión del emperador de restablecer l'Edictu de Worms: edictu que fuera suspendíu na precedente [[Dieta de Speyer (1526)|Dieta de Speyer]] de [[1526]]. Como soberanu, dempués de la imposición de la corona del Imperiu por mano del pontífiz en 1530, Carlos dedicóse dafechu a tratar de solucionar los problemes que'l luteranismu taba creando n'Alemaña y n'Europa, col fin de salvaguardar la unidá de la fe cristiana contra'l embate de los turcos musulmanes. Nel mesmu añu 1530 convocó la [[Dieta de Augsburgu]], na cual enfrentáronse luteranos y católicos sobre les llamaes [[Confesiones de Augsburgu]]. Carlos confirmó l'Edictu de Worms de 1521, ye dicir la escomunión pa los luteranos, amenaciando la reconstitución de la propiedá eclesiástica. Como respuesta, los luteranos, representaos poles llamaes «órdenes reformaes», actuaron dando vida a la [[Lliga de Esmalcalda]] en [[1531]]. Tal coalición, dotada d'un exércitu y de una caxa común, foi llamada tamién la lliga de los protestantes». Reconociendo que yera necesaria una reforma y p'intentar resolver el problema, el pontífiz [[Paulo III]] convocó al [[Conceyu de Trento]], que los sos trabayos empezaron oficialmente la {{fecha|5|12|1545}}. Conceyu del que nin l'emperador nin el papa que lu había convocáu vieron la conclusión. [[Ficheru:Carlos_V_en_Mühlberg,_by_Titian,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|thumb|250px|[[Carlos V a caballu en Mühlberg]] por [[Tiziano]].]] Tres la negativa de los protestantes a reconocer el Conceyu de Trento, l'emperador empezó la guerra nel mes de xunu de [[1546]], con un exércitu armáu pol pontífiz al mandu d'[[Octavio Farnesio]], otru austriacu mandáu por Fernando d'Austria y otru de los soldaos de los Países Baxos al mandu del [[Conde de Buren]]. Tamién sofitaba al César [[Mauricio de Saxonia]] que fuera hábilmente estremáu de la Lliga de Esmalcalda. Carlos V consiguió una contundente victoria na [[batalla de Mühlberg]], en [[1547]]; poco dempués, los príncipes alemanes retiráronse y subordináronse al emperador. De la [[dieta de Augsburgu]], de [[1548]], resultó un decretu imperial conocíu como'l ínterin de Augsburgu, pa gobernar la [[Ilesia católica|Ilesia]] n'espera de les resoluciones del Conceyu. Nel ínterin respetábase la doctrina católica, pero dexábase la comunión poles dos especies y el matrimoniu del cleru.{{Harvnp|Molas Ribalta|1993|p=204}} [[Ficheru:Habsburg Map 1547.jpg|thumb|right|250px|Dominios de los Habsburgu n'Europa en 1547.]] Tres la victoria imperial na guerra d'Esmalcalda (1546-1547), munchos príncipes protestantes taben descontentos colos términos relixosos del Interim de Augsburgu, impuestu tres la derrota. En xineru de [[1552]], lideraos por Mauricio de Saxonia, munchos formaron una alianza con [[Enrique II de Francia]] nel Tratáu de Chambord (1552). En cuenta de sofitu financieru francés y asistencia, prometiéronlu a Enrique la posesión de los [[Trés Obispaos]] —[[Metz]], [[Verdún]] y [[Toul]]— como vicariu del Imperiu. Na consecuente guerra de príncipes, Carlos tuvo que fuxir a Carintia ante la meyora de Mauricio de Saxonia, ente qu'Enrique prindó les fortaleces de Metz, Verdun y Toul. Ante la guerra con Francia, el so hermanu Fernando, como rei de Romanos, axustó la paz colos protestantes nel [[Paz de Passau|tratáu de Passau]] (1552), nel que l'emperador garantizaba la llibertá de cultu a los protestantes. A pesar de la so victoria nun llogró'l naguáu deséu d'unificar política y socialmente el luteranismu col catolicismu, polo que tan solo ocho años dempués, en 1555, viose obligáu a suscribir la «[[Paz de Augsburgu]]» per mediu del cual reconocíase'l inalienable derechu de los alemanes de xuntase a la confesión católica o al luteranismu. Dando fin, anque seya de manera temporal (50 años), al llargu conflictu surdíu pola [[Contrarreforma]]. === Abdicación, retiru, fallecimientu y treslláu de los sos restos === Dempués de tantes guerres y conflictos, Carlos entró nuna fase de reflexón: sobre sí mesmu, sobre la vida y les sos vivencies y, amás, sobre l'estáu d'Europa. La vida terrenal de Carlos taba llegando a la so conclusión. [[Ficheru:Anonymous, Portrait of Charles V, Rijksmuseum-(trans back).png|thumb|250px|Semeya del emperador Carlos V hacia 1550.]] Los grandes protagonistes, que xunto con él trazaren la escena europea na primer metá del sieglu XVI, finaren: [[Enrique VIII d'Inglaterra]] y [[Francisco I de Francia]] en 1547, [[Martín Lutero]] en 1546, [[Erasmu de Rotterdam]] diez años antes y el papa [[Pablo III]] en 1549. El balance de la so vida y de aquello que completara nun yera del tou positivu, sobremanera en rellación colos oxetivos que s'había fitu. El so suañu d'un Imperiu universal so los Habsburgu fracasara, según el so oxetivu de reconquistar Borgoña. Él mesmu, anque autonombrándose el primer y más fervosu defensor de la Ilesia Romana, nun consiguiera torgar l'asentamientu de la doctrina luterana. Les sos posesiones d'ultramar amontárense descomanadamente, pero ensin que los sos gobernadores pudieren enllantar estructures alministratives estables. Pero tenía consolidáu'l dominiu español sobre Italia, que s'aseguraría dempués de la so muerte cola [[Paz de Cateau-Cambrésis]] en 1559 y duraría cientu cincuenta años. Carlos empezaba a tener conciencia de qu'Europa s'emponer a ser gobernada por nuevu príncipes, que, en nome del caltenimientu de los mesmos Estaos, nun intentaben mínimamente alteriar l'equilibriu políticu-relixosu al interior de cada unu d'ellos. La so concepción del Imperiu pasara y consolidábase España como potencia hexemónica. Nes abdicaciones de Bruxeles ([[1555]]-[[1556]]), Carlos dexó'l gobiernu imperial al so hermanu, el [[Rei de Romanos]] [[Fernandu I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernando]] (anque los eleutores nun aceptaron el so arrenunciu formalmente hasta la {{fecha|24|2|1558}}<ref name="arrenuncia1" /><ref name="arrenuncia2" />) y la d'España y les Indies al so fíu [[Felipe II d'España|Felipe]]. Tornó a España nuna travesía en barcu dende Flandes hasta [[Laredo]], col propósitu de curar la enfermedá de la gota nuna contorna de la que-y falaren pol so bon clima y alloñada de les grandes ciudaes, la contorna estremeña de [[La Vera]]. Tardó un mes y tres selmanes en llegar a [[Jarandilla de la Vera]], llugar onde s'agospió gracies a la hospitalidá del III [[conde de Oropesa]], [[Fernando Álvarez de Toledo y Figueroa]] que lo agospió nel so [[Castiellu d'Oropesa]]. Ellí esperó dende la {{fecha|11|11|1556}} hasta la {{fecha|3|2|1557}}, fecha en que remataron les obres de casar palaciu que mandó construyir xunto al [[Monesteriu de Yuste]]. Nesti plácidu llugar permaneció un añu y mediu en retiru, alloñáu de les ciudaes y de la vida política, y acompañáu pola orde de los [[Jerónimos]], quien empunxeron espiritualmente al monarca hasta los sos últimos díes. Nel so testamentu reconoció a [[Xuan d'Austria]] como fíu so nacíu de la rellación estramatrimonial que tuvo con [[Bárbara Blomberg]] en [[1545]]. Conocer por primer vegada nuna de les habitaciones de casar palaciu del Monesteriu de Yuste. Finalmente, la {{fecha|21|9|1558}} finó de [[paludismu]]{{Harvnp|de Zulueta|2007}} tres un mes d'agonía y fiebres (a lo que se sumaba la gota, enfermedá que tamién carecía de manera aguda), causáu pola picadura d'un [[Anopheles|mosquitu]] proveniente de les agües estancaes d'unu de los estanques construyíos pol espertu en relós ya inxenieru hidrográficu [[Juanelo Turriano|Torriani]]. <center> [[Ficheru:Escudos de Aragón León y Castilla en las exequias de Carlos I.jpg|thumb|center|350px|Estandartes coles armes d'Aragón, de Lleón y de Castiella nes exequias a la muerte de Carlos I. Jérôme Cock, ''Funerales de Carlos I'', Amberes, [[Cristóbal Plantino]], 1559.]]</center> En [[1573]] el rei Felipe II dispunxo'l treslláu de los restos del estinguíu emperador y de la [[infanta]] [[Leonor d'Austria]], [[Reinu de Portugal|reina de Portugal]], al [[Monesteriu d'El Escorial]], xera que foi realizada pol IV conde de Oropesa, [[Juan Álvarez de Toledo y de Monroy]]. El ataúd de Carlos atópase na [[Cripta Real del Monesteriu d'El Escorial]], conocida como'l [[Cripta Real del Monesteriu d'El Escorial|Panteón de los Reis]]. <center> [[Ficheru:El Escorial, momia del emperador Carlos V, copiada del natural, de Rico.jpg|thumb|center|350px|Momia del emperador Carlos V en [[El Escorial]], copiada del natural, de [[Martín Rico]], en ''[[La Ilustración Español y Americano]]''.]]</center> == Familia == [[Ficheru:Peter Paul Rubens - Charles V and the Empress Isabella - WGA20379.jpg|thumb|right|250px|Carlos I y la so esposa Sabela de Portugal. Copia de Rubens d'un cuadru desapaecíu de Tiziano.]] === Matrimoniu y fíos === El {{fecha|11|3|1526}} Carlos I casar nos [[Reales Alcázares de Sevilla]] cola so prima [[Sabela de Portugal]], nieta de los Reis Católicos y hermana de [[Xuan III de Portugal]], quien en [[1525]] casárase cola hermana de Carlos I, [[Catalina d'Austria]]. Con ella tuvo los siguientes fíos: * [[Felipe II d'España|Felipe]] (21 de mayu de 1527-13 de setiembre de 1598), socesor del so padre nel tronu d'España (juntamente coles sos posesiones n'[[América]], los [[Países Baxos Españoles|Países Baxos]], [[Ducáu de Milán|Milán]], [[Reinu de Cerdeña|Cerdeña]], [[Reinu de Nápoles|Nápoles]] y [[Reinu de Sicilia|Sicilia]]) col nome de Felipe II. * [[María d'Austria y Portugal|María]] (21 de xunu de 1528-26 de febreru de 1603), quien en 1548 casóse col emperador [[Maximiliano II d'Habsburgu]], el so primu hermanu. * Fernando (22 de payares de 1529-13 de xunetu de 1530). * [[Xuana d'Austria|Juana]] (24 de xunu de 1535-7 de setiembre de 1573), quien en 1552 casóse col so primu hermanu [[Juan Manuel de Portugal]], infante herederu de Portugal. * Juan (19 d'ochobre de 1537-20 de marzu de 1538). * Juan (1 de mayu de 1539). [[Ficheru:Carlos I de España.jpeg|250px|thumb|Estatua de Carlos I d'España nos [[Xardinos del Bon Retiru]] de [[Madrid]], [[España]]. Esculpida por [[Juan Pascual de Mena]] ente 1750 y 1753.]] === Fíos estramatrimoniales === * ¿[[Sabela de Castiella (n. 1518)|Sabela de Castiella]]? (¿[[1518]]?), fía de la reina viuda [[Xermana de Foix]]. * [[Margarita d'Austria y Parma|Margarita d'Austria]] o Margarita de Parma ({{fecha|28|12|1522}}-{{fecha|18|1|1586}}), que la so madre foi [[Johanna Maria van der Gheynst|Juana Van der Gheest]]. * Xuana d'Austria ([[1522]]-[[1530]]), que la so madre foi una dama de Nassau, al paecer de noble trubiecu. * [[Tadea d'Austria]] (¿[[1523]]?-ca. [[1562]]), que la so madre foi Orsolina della Penna.<ref>{{Cita llibru |url= http://www.archive.org/details/coleccindedocu88madruoft |títulu= Documento inéditos pa la historia d'España |volume= LXXXVIII |páxines= 515-521 }}</ref> Casóse con un tal Sinidaldo di Copeschi. * [[Xuan d'Austria]] ({{fecha|24|2|1547}}-{{fecha|1|10|1578}}), que la so madre foi [[Bárbara Blomberg]]. == Semblanza == L'embaxador venecianu [[Gaspar Contarini]] faía la siguiente descripción del Emperador Carlos V a los venticinco años d'edá: {{cita|Ye d'estatura mediana, mas non bien grande, nin pequeñu, blancu, de color más bien pálidu que rubicundo; del cuerpu, bien proporcionáu, bellísima pierna, bon brazu, la ñariz un pocu aguileña, pero pocu; los güeyos vidueños, l'aspeutu grave, pero non cruel nin severu; nin nél otra parte del cuerpu puede inculpase, sacante'l mentón y tamién tola so cara interior, que ye tan ancha y tan llarga, que nun paez natural d'aquel cuerpu; pero paez postiza, onde asocede que nun puede, cerrando la boca, xunir los dientes inferiores colos superiores; pero dixebrar un espaciu de la grosez d'un diente, onde nel falar, máxime nel acabar de la cláusula, atatexa dalguna pallabra, que por eso nun s'entiende perbién.}} == Xenealoxía == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros de Carlos I d'España''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style = font-size: 90%; line-height: 110%; |border = 1 |boxstyle = padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1 = background-color: #fcc; |boxstyle_2 = background-color: #fb9; |boxstyle_3 = background-color: #ffc; |boxstyle_4 = background-color: #bfc; |boxstyle_5 = background-color: #9fe; |1 = 1. '''Carlos I d'España''' |2 = 2. [[Felipe I de Castiella]] |3 = 3. [[Xuana I de Castiella]] |4 = 4. [[Maximiliano I d'Habsburgu]] |5 = 5. [[María de Borgoña]] |6 = 6. [[Fernandu II d'Aragón]] |7 = 7. [[Sabela I de Castiella]] |8 = 8. [[Federico III d'Habsburgu]] |9 = 9. [[Leonor de Portugal y Aragón|Leonor d'Avis]] |10 = 10. [[Carlos el Temerariu]] |11 = 11. [[Sabela de Borbón, duquesa de Borgoña|Sabela de Borbón]] |12 = 12. [[Xuan II d'Aragón]] |13 = 13. [[Juana Enríquez]] |14 = 14. [[Xuan II de Castiella]] |15 = 15. [[Sabela de Portugal, reina de Castiella|Sabela de Portugal]] |16 = 16. [[Ernesto I d'Austria]] |17 = 17. [[Cimburgia de Masovia]] |18 = 18. [[Eduardu I de Portugal]] |19 = 19. [[Leonor d'Aragón y Alburquerque|Leonor d'Aragón]] |20 = 20. [[Felipe III de Borgoña]] |21 = 21. [[Duque Sabela de Portugal|Sabela d'Avis y Lancáster]] |22 = 22. [[Carlos I de Borbón]] |23 = 23. [[Inés de Borgoña (1407-1476)|Inés de Borgoña]] |24 = 24. [[Fernandu I d'Aragón]] |25 = 25. [[Leonor de Alburquerque]] |26 = 26. [[Fadrique Enríquez]] |27 = 27. [[Marina Fernández de Córdoba]] |28 = 28. [[Enrique III de Castiella]] |29 = 29. [[Catalina de Lancáster]] |30 = 30. [[Xuan de Portugal]] |31 = 31. [[Sabela de Barcelos]] }}</center></div></div> == Potestaes == <br /> {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto; text-align: center;" |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Xuana I de Castiella|Xuana de Castiella]]''' | width="40%" |'''[[Príncipe d'Asturies]]'''<br />[[1506]]-[[1516]] | width="30%" |Socesor:<br />'''[[Felipe II d'España|Felipe d'Austria]]''' |- | width="30%" rowspan="3" |Predecesor:<br />'''[[Felipe I de Castiella|Felipe IV de Borgoña]]'''<ref name="Ordinal" group="nota">L'ordinal correspuende al ducáu de Borgoña, que'l so titular yera'l Gran Maestre y xefe soberanu de la Orde del Toisón d'oru, y de esta manera yera'l títulu de mayor prestíu ente tolos territorios del ducáu de Borgoña nel sieglu XV. Sicasí'l territoriu propiu del ducáu fuera incorporáu a Francia en 1477.</ref> | width="40%" |[[Ficheru:Coat of Arms of Philip IV of Burgundy.svg|40px]]<br />'''[[Estáu borgoñón|Duque titular de Borgoña]]'''<ref name="Nederlanden" group="nota">Cola [[:s:fr:Pragmatique sanction de 1549|Pragmática Sanción de 1549]] los territorios de les 17 provincies de los Países Baxos constituyeron una unión política indivisible sol mesmu soberanu.— {{Cita Harvard|Thomas|Verdonk|2000|p=21}} — {{Cita Harvard|Rousset|1854|p=430}} — {{Cita Harvard|Ragon|1843|p=28}}.</ref><br />''Duque de [[Duques de Brabante|Brabante]], [[Duques de Limburgu|Limburgu]], [[Baxa Lotaringia|Lothier]] y [[Luxemburgu]].''<br />''Conde d'[[Condáu de Artois|Artois]], [[Conde de Flandes|Flandes]], [[Condáu d'Hainaut|Hainaut]], [[Condáu de Namur|Namur]], [[Condáu d'Holanda|Holanda]] y [[Condáu de Zelanda|Zelanda]].''<br />''Señor de [[Mechelen]]<br />[[Amberes|Margrave del Sacru Imperiu Romanu]]''<br />[[1506]]-[[1555]]<ref group="nota">El {{fecha|25|10|1555}}, Carlos I arrenunció nel so fíu Felipe los territorios del ''pays de par deçà'' (Países Baxos) ({{Harvsp|Juste|1855|p=25}}) pero non los del ''pays de par delà'' (Borgoña)</ref> | width="30%" rowspan="7" | Socesor:<br />'''[[Felipe II d'España|Felipe V de Borgoña]]'''<ref name="Ordinal" group="nota"/> |- | width="40%" | ''Conde Palatín de [[Francu Condáu|Borgoña]]<br />Señor de [[Salins-Les-Bains|Salins]]''<br />[[1506]]–[[1556]]<ref group="nota">L'arrenunciu del Condáu de Borgoña foi la {{fecha|10|6|1556}} ({{Harvsp|Joseph|Marchal|1836|p=724}})</ref> {{Harvnp|Gachard|1854|p=117}} {{Harvnp|Henne|1860|p=286}} |- | width="40%" | ''Conde de [[Charolais]]''<br />[[1506]]-[[1558]]<ref group="nota">Carlos I nun arrenunció al condáu de Charolais yá que de faelo, recularía al rei de Francia sobre la base de la [[Paz de Cambrai]] (1529) ({{Harvsp|de Cadenes y Vicent|2001|pp=333-338}}). Yá fináu, el so fíu Felipe foi reconocíu señor del territoriu na [[Paz de Cateau-Cambrésis]] (1559) {{Harvsp|Duckett|1853|p=292}}</ref> |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Jorge de Saxonia (El barbudu)|Jorge ''el Barbudu'' de Saxonia-Meissen]]'''<br />'''''Guerra friso-holandesa'': [[Pier Gerlofs Donia]]''' | width="40%" |''Señor de [[Frisia]]''<br />[[1515]]/[[1524]]<ref group="nota">En 1515, Carlos mercó los derechos sobre Frisia al duque [[Jorge de Saxonia (El barbudu)|Jorge ''el Barbudu'' de Saxonia-Meissen]], y nomó estatúder a Floris de Egmont. Empecipióse una guerra y Carlos foi aceptáu Señor de Frisia en 1524.</ref>-[[1555]]<ref name="Nederlanden" group="nota"/> |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''Obispo Enrique II de Baviera'''<ref group="nota">Los territorios del obispáu fueron vencíos polos trataos de Schoonhoven y [[Gorinchem]]: [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft1779n76h&doc.view=content&chunk.id=d0y1786&toc.depth=1&anchor.id=0&brand=eschol Holland under Habsburg Rule, 1506–1566, ''James D. Tracy'']</ref> | width="40%" |''Señor de les ciudaes, pueblos y tierres d'[[Utrech]] y [[Overijssel]]''<br />[[1528]]-[[1555]]<ref name="Nederlanden" group="nota"/> |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Carlos de Egmont]]''' | width="40%" |''[[Groningen|Señor de Groningen]]'' <small>''(con [[Drenthe]])''</small><br />[[1536]]-[[1555]]<ref name="Nederlanden" group="nota"/> |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Guillermu V de Kleve]]''' | width="40%" |''[[Gelderland|Duque de Gelderland]] y [[Zutphen|Conde de Zutphen]]''<br />[[1543]]-[[1555]]<ref name="Nederlanden" group="nota"/> |- | width="30%" |Predecesor:<br />'''[[Xuana I de Castiella|Xuana I]]'''<br /><small>'''([[Fernandu II d'Aragón]]<br />Gobernador del Reinu)'''</small> | width="40%" |[[Ficheru:Joint Lesser Royal Coat of Arms of Charles I and Joanna as Spanish Monarchs.svg|40px]]<br />'''[[Corona de Castiella|Rei de Castiella y Lleón]]'''<br />[[1516]]<ref name="Reináu" group="nota"/>-[[1556]]<br /><small>'''(Al pie de la so madre [[Xuana I de Castiella|Xuana I]]: [[1516]]-[[1555]])'''</small> | width="30%" rowspan="4" | Socesor:<br />'''[[Felipe II d'España]]''' |- | width="30%" rowspan="3" |Predecesor:<br />'''[[Fernandu II d'Aragón]]''' | width="40%" |[[Ficheru:Arms of Charles I of Spain (Navarre).svg|40px]]<br />'''[[Reinu de Navarra|Rei de Navarra]]<ref group="nota">En [[1530]] abandonó [[Ultrapuertos]] pola dificultá del so defensa, pasando a poder d'[[Enrique II de Navarra|Enrique II d'Albret]]. A partir d'entós los reis d'España namái van reinar na [[Alta Navarra]].</ref> '''<br />[[1516]]<ref name="Reináu" group="nota"/>-[[1556]]<br /><small>'''(Al pie de la so madre [[Xuana I de Castiella|Xuana III]]: [[1516]]-[[1555]])'''</small> |- | width="40%" |[[Ficheru:Joint Lesser Royal Coat of Arms of Charles I and Joanna as Spanish Monarchs.svg|40px]]<br />'''[[Reinu d'Aragón|Rei d'Aragón]], [[Reinu de Valencia|Valencia]], [[Reinu de Mallorca|Mallorca]], [[Reis de Nápoles y Sicilia|Sicilia]] y [[Soberanos de Cerdeña|Cerdeña]]'''<br />'''[[Condáu de Barcelona|Conde de Barcelona]]'''<br />[[1516]]<ref name="Reináu" group="nota"/>-[[1556]]<br /><small>'''(Al pie de la so madre [[Xuana I de Castiella|Xuana I]]: [[1516]]-[[1555]])'''</small> |- | width="40%" |'''[[Reis de Nápoles y Sicilia|Rei de Nápoles]]'''<br />[[1516]]<ref name="Reináu" group="nota"/>-[[1554]]<br /><small>'''(Al pie de la so madre [[Xuana I de Castiella|Xuana III]]: [[1516]]-[[1554]])'''</small> |- | width="30%" rowspan="3" |Predecesor:<br />'''[[Maximiliano I d'Habsburgu|Maximiliano I]]''' | width="40%" |'''[[Soberanos d'Austria|Archiduque d'Austria]]<br />[[Estiria|Duque d'Estiria]], [[Carniola]] y [[Carintia]]<br />[[Alsacia|Landgrave d'Alsacia]]'''<br />'''[[Suabia|Príncipe de Suabia]]'''<br />'''[[Tirol|Conde del Tirol]], [[Cantón d'Argovia|Habsburgu]], [[Gorizia]], [[Altu Rin|Ferrete]] y [[Cantón de Zúrich|Kyburgu]]'''<br />'''[[Burgau|Margrave de Burgau]]'''<br />'''[[Eslovenia|Señor de la Marca Eslovena]] y [[Provincia de Pordenone|Pordenone]]'''<br />[[1519]]-[[1521]]<br /><small>'''(Al pie del so hermanu [[Fernandu I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernandu I]]: [[1519]]-[[1521]])'''</small> |"30%" rowspan="3" |Socesor:<br />'''[[Fernandu I del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Fernandu I]]''' |- | width="40%" |[[Ficheru:Coat of Arms of Charles V as King of the Romans.svg|40px]]<br />'''[[Rei de Romanos]]'''<br />[[1519]]-[[1520]] |- | width="40%" |[[Ficheru:Armas de Carlos I de España.svg|45px]]<br />'''[[Emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]'''<br />[[1520]]-[[1558]] |} == Filmografía == === Películes === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="center" |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Añu'''||'''Película'''||'''Direutor'''||'''Actor''' |- |1948|| ''Locura de amor''|| [[Juan de Orduña]]|| [[Jorge Mistral]] |- |1953|| ''[[Jeromín (película)]]''||[[Luis Lucia Mingarro]]||Jesús Tordesillas |- |2001|| ''[[Juana la Loca (película)|Juana la Loca]]''||[[Vicente Aranda]]|| |- |2003|| ''[[Lutero (2003)|Lutero]]''|| [[Eric Till]]||[[Torben Liebrecht]] |- |} === Serie de televisión === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="center" |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Añu'''||'''Serie'''||'''Direutor'''||'''Actor''' |- |2007|| ''[[The Tudors]]''|| [[James Flynn]]||[[Sebastián Armesto]] |- |2015-2016|| ''[[Carlos, rey emperador]]''<ref>{{Cita web |títulu=Carlos, rey emperador |url=http://lab.rtve.es/carlos-v/serie#! |obra=RTVE.es}}</ref>|| [[Oriol Ferrer]]||[[Álvaro Cervantes]] |- |} == Ver tamién == * [[Tabla cronolóxica de reinos d'España]]. * [[Escudu de Carlos I d'España|Escudu de Carlos I]]. * [[Bustu de Carlos V]]. * [[Padre de la nación]]. * [[Ruta Carlos V]]. * [[Imperiu español]]. * [[El postreru desembarcu de Carlos V]] == Notes == {{llistaref|group=nota}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía === * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Alvar Ezquerra}} |nome=Jaime |añu=2001 |títulu=Diccionariu d'historia d'España |url=https://books.google.es/books?id=l4JQIkW1yrsC&lpg=PA198&ots=8uwpexnWJ8&dq=&pg=PA197#v=onepage&q=&f=false |editorial=Ediciones AKAL}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Belenguer}} |isbn=84-253-2861-6 |títulu=L'Imperiu Hispánicu 1479-1665 |añu=1995 |enllaceautor=Ernest Belenguer |nome=Ernest |editorial=Grijalbo Mondadori}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Cadenes y Vicent}} |nome=Vicente de |url=https://books.google.es/books?id=38OXKv62nWUC&lpg=PA333&dq=&pg=PA334#v=onepage&q&f=false |capítulu=Conde de Charolais, títulu que llevó l'emperador hasta la so muerte |títulu=Miscelánea d'artículos publicaos na revista "Fidalguía" |añu=2001 |editorial=Ediciones Fidalguía}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Casanova Todolí}} |nome=Ubaldo |url=http://ibdigital.uib.es/gsdl/collect/mayurqa/index/assoc/HASHe269.dir/doc.pdf |títulu=Les primeres Cortes Catalanes de Carlos I (Barcelona 1519-1520) |editorial=Universitat de les Illes Balears}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Duckett}} |nome=M.W. |url=https://books.google.es/books?id=0uIgRQxTahcC&dq=&pg=PA292#v=onepage&q=charolais&f=false |añu=1853 |títulu=Dictionnaire de la conversation et de la lecture |volume=volume 5}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Dyer}} |nome=Thomas Henry |añu=1861 |títulu=The history of modern Europe from the fall of Constantinople: in 1453, to the war in the Crimea, in 1857 |volume=2 |editorial=Murray |url=https://books.google.es/books?id=QUE-AAAAYAAJ&dq=march%201558%20ferdinand&lr=&as_brr=3&pg=PA114#v=onepage&q=&f=true}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Edwards}} |nome=John |apellíu2={{versalita|Lynch}} |nome2=John |añu=2005 |títulu=Edad Moderna: Puxanza del Imperiu, 1474-1598 |editorial=Critica |url=https://books.google.es/books?id=JqS0uVXMlhAC&lpg=PA358&dq=&pg=PA359#v=onepage&q=&f=true}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Erlanger}} |nome=Philippe |títulu=Carlos V |añu=2000 |editorial=Ediciones Palabra |isbn=84-823-9397-1}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Fernández Álvarez}} |nome=Manuel |enllaceautor=Manuel Fernández Álvarez |títulu=España y los españoles nos tiempos modernos |url=https://books.google.es/books?id=tRajacBoHZUC&lpg=PA138&dq=&pg=PA142#v=onepage&q=&f=false |añu=1979}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Fernández Álvarez}} |nome=Manuel|máscaraautor=1 |títulu=L'imperiu de Carlos V |añu=2001 |editorial=[[Real Academia de la Historia]] |isbn=84-895-1240-5}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Fernández Álvarez}} |nome=Manuel|máscaraautor=1 |isbn=84-239-9752-9 |títulu=Carlos V, el César y l'Home |añu=2003 |editorial=Espasa Calpe}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Foronda y Aguilera}} |nome=Manuel de |url=http://www.cervantesvirtual.com/historia/CarlosV/5_3_foronda_1.shtml |títulu=Estancies y viaxes del emperador Carlos V |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes |añu=1914|oclc=491900256}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Francisco Olmos}} |nome=José María de |url=http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF |títulu=Estudio documental de la moneda castellana de Carlos I fabricada nos Países Baxos (1517) |editorial=Universidá Complutense de Madrid}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Gachard}} |nome=M. |url=https://books.google.es/books?id=jjsPAAAAQAAJ&dq=&pg=PA117#v=onepage&q&f=true |añu=1854 |títulu=Retraite et mort de Charles-Quint au monastère de Yuste: lettres inédites |volume=3 |editorial=C. Muquardt}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Giurato}} |nome=Simona |títulu=La Sicilia di Ferdinando il Cattolico: tradizioni politiche y conflitto tra Quattrocento y Cinquecento (1468-1523) |url=https://books.google.it/books?id=gL37s58K1G8C&lpg=PA320&dq=&hl=it&pg=PA320#v=onepage&q&f=false |editorial=Rubbettino Editore |añu=2003 |isbn=9788849807240}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Henne}} |nome=Alexandre |url=https://books.google.es/books?id=LNstAAAAYAAJ&dq=&pg=PA286#v=onepage&q&f=true |añu=1860 |títulu=Histoire du règne de Charles-Quint en Belgique |volume=10 |editorial=É. Flatau}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Joseph}} |nome=François |nome2={{versalita|Ferdinand}} |apellíu2=Marchal |añu=1836 |títulu=Histoire politique du règne de l'empereur Charles Quint |editorial=H. Tarlier |url=https://books.google.es/books?id=Zr0-AAAAYAAJ&dq=&lr&as_brr=3&client=firefox-a&pg=PA724#v=onepage&q=&f=true}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Juste}} |nome=Théodore |url=https://books.google.es/books?id=SzY_AAAAYAAJ&dq=&pg=PA25#v=onepage&q=&f=false |añu=1855 |títulu=Les Pays-Bas sous Philippe II |volume=volume 1 |allugamientu=Méline |editorial=Cans et compagnie}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Lynch}} |enllaceautor=John Lynch (historiador) |nome=John |títulu=Carlos V y el so tiempu editorial=Crítica |añu=2000 |isbn=84-8432-065-0}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Martínez López}} |nome=Manuel |capítulu=1516. Arouj Barbarroxa: constituyir n'Arxel el Reinu de los pirates” |títulu=Pirates y corsarios nes costes d'Alicante |añu=2006 |editorial=Editorial Club Universitariu |isbn=84-845-4505-7}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Martínez Gil}} |nome=Fernando |añu=2002 |títulu=En redol a les comunidaes de Castiella: actes del Congresu Internacional Poder, Conflictu y Revuelta na España de Carlos I |url=https://books.google.es/books?id=gggMaL-9PIkC&lpg=PA542&dq=&pg=PA542#v=onepage&q&f=true |ubicación=Toledo |fecha=16 al 20 d'ochobre de 2000 |editorial=Universidá de Castiella-La Mancha}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Molas Ribalta}} |nome=Pedro |url=https://books.google.es/books?id=PkmJ9bmC598C&lpg=PA204&dq=&pg=PA204#v=onepage&q=&f=false |añu=1993 |títulu=Manual d'historia moderna |editorial=Ariel}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Ragon}} |nome=F. |url=https://books.google.es/books?id=a8IGAAAAcAAJ&dq=&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |añu=1843 |títulu=Histoire générale des temps modernes, depuis la prise de Constantinople par les Turcs (1453), jusqu'al fin de la guerre d'Am℗erique (1783) |volume=2 |editorial=Louis Coles}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Redondo Cantera}} |nome=María-José |nome2=Miguel-Ángel|apellíos2={{versalita|Zalama Rodríguez}} |títulu=Carlos V y les artes. Promoción artística y familia imperial |ubicación=Valladolid |añu=2000 |isbn=978-84-8448-015-0 |editorial=Publicaciones de la Universidá de Valladolid}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Rivero Rodríguez}} |nome=Manuel |añu=2005 |títulu=Gattinara: Carlos V y el suañu del imperiu editorial=Xil Ediciones |url=https://books.google.es/books?id=J3HBz0qEPyUC&lpg=PA100&dq=&pg=PA97#v=onepage&q=&f=true}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Rivero Rodríguez}} |nome=Manuel|máscaraautor=1 |títulu=La edá d'oru de los virréis: El virreinatu na Monarquía Hispánica mientres los sieglos XVI y XVII |url=https://books.google.es/books?id=Wodwhp9KH7kC&lpg=PA43&dq=&hl=es&pg=PA53#v=onepage&q&f=false |editorial=Akal |añu=2011 |isbn=9788446037057}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Rousset}} |nome=Alphonse |url=https://books.google.es/books?id=iFTvdzQ7hw4C&dq=&pg=PA430#v=onepage&q=&f=false |añu=1854 |títulu=Dictionnaire géographique, historique et statistique des communes de la Franche-Comté |volume=II |editorial=Bintot}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Serrano Mota}} |url=https://books.google.es/books?id=K7XGsc9ML-QC&lpg=PA26&dq=&pg=PA26#v=onepage&q=&f=true |nome=María de l'Almudena|apellíos2=García Ruipérez |nome2=Mariano |añu=1999 |títulu=El patrimoniu documental: fontes documentales y archivos |editorial=Universidá de Castiella-La Mancha}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Setton}}|nome-editor=Kenneth M. |añu=1984 |títulu=The Papacy and the Levant (1204-1571) |editorial=DIANE Publishing |url=https://books.google.es/books?id=DUwLAAAAIAAJ&lpg=PA716&lr=&as_brr=3&pg=PA716#v=onepage&q=&f=true}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Solano Camón}} |nome=Enrique| |títulu=Aragón na alministración de guerra de la monarquía hispánica mientres el sieglu XVI |editorial=Universidá d'Alicante |url=http://publicaciones.ua.es/filespubli/pdf/02125862RD49232918.pdf}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Scheuber}} |nome=Yolanda |capítulu=Carlos, el futuru emperador |títulu=Juana la reina, lloca d'amor |añu=2007 |editorial=Ediciones Nowtilus |isbn=84-976-3387-1}} * {{Cita llibru|apellíos1={{versalita|Thomas}} |nome=Werner|apellíos2={{versalita|Verdonk}} |nome2=Robert A. |añu=2000 |títulu=Encuentro en Flandes: rellaciones ya intercambios hispanoflamencos a entamos de la Edá Moderna editorial=Leuven University Press |url=https://books.google.es/books?id=hRzNr6ih1GMC&lpg=PA21&as_brr=3&pg=PA21#v=onepage&q=&f=false}} * {{Cita llibru |apellíu={{versalita|Vaca d'Osma}} |nome=José Antonio |capítulu=Año d'infancia y formación |títulu=Carlos I y Felipe II, frente por frente |añu=1998 |editorial=Ediciones Rialp |isbn=84-321-3211-7}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Viciana}} |nome=Martín de |url=https://books.google.com/books?id=CqcUcYRSrVsC&printsec=frontcover&dq=Llibru+Quarto+de+la+cr%C3%B3nica+de+la+%C3%ADnclita&hl=es&sig=awmv6Y4ez0QWHd6udb0g3iuiEyg#PPA3,M1 |títulu=Llibru quarto de la Crónica de la inclita y coronada ciudá de Valencia y del so reinu editorial=Universidá de Valencia}} * {{Cita publicación |apellíu={{versalita|Zulueta}} |nome=J. de |enllaceautor=Julián de Zulueta y Cebrián |títulu=The cause of death of Emperor Charles V |añu=2007 |publicación=Parassitologia |volume=49 |númberu=1-2|issn=0048-2951}} * {{Cita llibru |autor={{versalita|VV.AA.}} |idioma=inglés |url=http://www.1911encyclopedia.org/Charles_V_of_the_Holy_Roman_Empire |títulu=Charles V of the Holy Roman Empire |obra=Classic Encyclopedia|otros=basada na [[Encyclopædia Britannica (edición de 1911)]]}} == Enllaces esternos == {{wikiquote}} {{commons|Charles V, Holy Roman Emperor}} {{wikisource|Carlos I d'España}} * [http://www.cervantesvirtual.com/historia/CarlosV/index.shtml Carlos V y la so dómina. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021111310/http://www.cervantesvirtual.com/historia/CarlosV/index.shtml |date=2010-10-21 }} * [http://blogs.ua.es/historiamoderna/carlos-i/ Tarreza sobre Carlos I nun blogue de la Universidá d'Alicante] * [https://web.archive.org/web/20130812183736/http://www.carlosquintogante.be/ Percorríu en Gante: Comitiva Bautismal de Carlos V] * [http://www.elgrancapitan.org/portal/index.php/articulos/figures-historicas/1454-l'imperiu-de-carlos-i Artículu sobre l'imperiu de Carlos I] * [https://www.youtube.com/watch?v=AFfb_MF63hs V Centenariu Desembarcu de Carlos I en Tazones (Villaviciosa)] * {{it}} [https://www.academia.edu/9774956/Recensione_di_Roberto_Borgia_2014_a el_volume_Nel_segno_della_Sibilla_Tiburtina_di_Erminio_Morenghi Carlos V y la Sibila Tiburtina] {{NF|1500|1558|Carlos 01 de Espanzza}} {{Tradubot|Carlos I d'España}} [[Categoría:Emperadores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] [[Categoría:Reis y reines d'España]] [[Categoría:Reis de Nápoles]] [[Categoría:Reis y reines de Sicilia]] [[Categoría:Archiduques d'Austria]] [[Categoría:Reináu de Carlos I d'España y V del Sacru Imperiu| ]] [[Categoría:Príncipes y princeses d'Asturies]] [[Categoría:Casa d'Austria]] [[Categoría:Persones de Gante]] [[Categoría:Condes de Barcelona]] [[Categoría:Condes d'Holanda]] [[Categoría:Condes d'Artois]] [[Categoría:Condes d'Hainaut]] [[Categoría:Reis y reines d'Aragón]] [[Categoría:Duques de Borgoña]] [[Categoría:Duques de Gelderland]] [[Categoría:Margraves de Namur]] dgpjh00kwhybrimhs7li4gd5bft6xb0 0 91366 4499379 4468683 2026-06-08T10:26:34Z CommonsDelinker 488 Replacing Chloe_Sutton.jpg with [[File:Chloe_Sutton_-_USA_Swimsuit_(4661622460).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · [[:c::File:Chloe Sut 4499379 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20120909|natación}} [[Ficheru:Chloe Sutton - USA Swimsuit (4661622460).jpg|thumb|195px|Una muyer en traxe de bañu.]] [[Ficheru:Freeballer board shorts 01.jpg|thumb|195px|Mochachu en traxe de bañu d'una sola prenda, que'l so usu ye común nes sableres.]] El '''traxe de bañu'''<ref>{{DALLA|traxe}}</ref> o '''bañador'''<ref>{{DALLA|bañador}}</ref> ye una prenda de ropa que cubre completa o parcialmente los xenitales, utilizada por pudor o hixene pa nadar, bañase o tomar el sol en llugares públicos como [[sablera|sableres]], [[ríu|ríos]] o [[piscina|piscines]]. A lo llargo del tiempu sufrió un gran tresformamientu, dende'l vistíu de bañu de seis pieces del sieglu XIX, pasando polos bikinis de los 60, hasta llegar a les prendes qu'hai anguaño. Esisten dellos modelos. Nel casu de les muyeres, puede consistir nuna pieza que cubre dende les [[vería|veríes]] al pechu y suel dexar la mayor parte del llombu al aire. Una variación del bañador tradicional ye'l [[biquini]], que consta de dos pieces separaes y dexa una esposición al sol de mayor superficie corporal. Los traxes de bañu pa homes suelen consistir nuna sola prenda similar a un [[slip]] o una [[bermuda]] que namái cubre les veríes y parte de les piernes, dexando'l banduyu y el llombu totalmente descubiertos. L'usu del bañador ye más común na práutica de la [[natación]] que nes sableres, onde ta muncho más estendíu l'usu de prendes más amenorgaes, como'l bikini. Tamién esisten bañadores que dexen pasar la lluz [[ultravioleta]] del sol, pa producir un morenu integral. Una invención más moderna de bañador ye'l [[trikini]], una prenda híbrida ente un bañador ampliu y un bikini. Anque se promociona nos medios de comunicación como una prenda de moda, nun ye bien habitual. Amás, produz un morenu bien desigual, que ye pocu estéticu cuando se lleva un triquini con diseñu distintu o un bikini. Los calzones de bañu que la so parte posterior ye bien estrecha y dexa les nalgues al descubiertu, suélense denominar [[tanga|tangues]] o microbikinis, amás esiste'l filo dental o colaless. En competición siempres s'utiliza un bañador ensin escote nel casu de les muyeres y tipu slip nos homes por cuenta de qu'ufierta una menor resistencia na agua. Coles mires de ufiertar una resistencia entá menor, nos [[años 2000]] desenvolvióse un bañador de texíu especial que cubre tamién les piernes. En natación de competición, dacuando vense traxes de bañu que cubren les piernes y los brazos. En teoría son más hidrodinámicos qu'un slip o bañador, pero non tolos nadadores profesionales usar. En Brasil los homes utilicen la [[sunga (slip)|zunga]], bañador tipu slip, de llamativos colores. == Traxes de bañu de competición == De primeres el bañador de competición yera d'algodón y taba compuestu por dos pieces (camiseta con tirantes y pantalón). Dempués formaríase d'una sola pieza con tirantes, y delles banderes bordaes. Más palantre apaecen los bañadores de lycra (slip). Pero los texíos fixéronse más aerodinámicos y resistentes, hasta llegar a lo que güei llamamos fast, que nos sos entamos cubría tol cuerpu. Anguaño, un nadador/a nun puede competir con un bañador fechu con materiales d'estremada flotabilidá (poliuretano), que-y devase l'embelicu nel casu de los homes, y que baxe de les rodíes. Pero en 2007, Arena y Jacket crean un bañador fechu na so mayoría por poliuretano, que llegaba hasta los todíos. Esti bañador salió a la venta en 2008 nos xuegos olimpicos de Pekin. Tuvo un gran ésitu nestos xuegos, una y bones munchos nadadores batieron records gracies a ellos. Pero cola nueva normativa del 1 de xineru de 2010, tanto home como muyeres nun podíen competir con un bañador que fora per debaxo de les rodíes, nin que xubiera del embelicu (nos homes). Poro, los actuales bañadores colo que puede competise, son: slip y bañadores de media pierna nos homes; y bañadores normales y fast hasta media pierna nes muyeres. == Texíos de los bañadores de competición == • Spandex o lycra: inventar en 1959 y foi creáu por Joseph Shivers, en Virginia. Ye un co-polímeru de poliuretano cola carauterística d'espandise hasta seis veces más del so tamañu orixinal. • Pbt: son unos tipos de poliéster termoplásticos d'alta estabilidá dimensional. Repelen bien l'agua. • Poliéster: ye una resina termoplástica con gran repelencia a l'agua, ye posible'l so cambéu molecular pa llograr aleaciones más beneficioses. • Nylon: ye un polímeru artificial, una fibra testil elástica y resistente. • Poliamida: polímeru de la naturaleza. Gracies a toa esta variedá de texíos, nos más beneficiosos qu'otros, el reglamentu de la FINA tuvo que camudar. Y ye por eso que solamente aquel bañador que tenga un sellu de la FINA, ye aptu pa competir. == Traxe de bañu ya hixene == Nos traxes de bañu moyaos pueden crecer bien rápido los [[axente biolóxicu patóxenu|xermes]], les [[bacteria|bacteries]] y el [[moho]]. Los profesionales [[médicu|médicos]] alverten de qu'usar un traxe de bañu húmedo mientres llargos periodos de tiempu puede causar una serie d'[[infeición|infeiciones]] y [[erupción cutanea|erupciones cutanees]] nos neños y adultos. Suxeren que'l cambéu del traxe de bañu moyáu puede ayudar a prevenir [[infeición vaxinal|infeiciones vaxinales]] y picazón nes muyeres y la [[Dermatofitosis|tiña]] crural nos homes. Anguaño los texíos de los bañadores son de microfibra y ensúguense bien rápidos.<ref>{{cita web |url=http://www.elpicante.es/Banadores-pa-hombre|títulu=Bañadores pa home|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> == Cronoloxía del traxe de bañu == [[Ficheru:Magio (swimming costume) for a man, red and grey striped jersey, 1910s.jpg|thumb|right|150px|Traxe de bañu masculino de 1910 ([[Museo Fundación del Folclor del Peloponeso|MFFP]]).]] * '''Finales del sieglu XVIII:''' naz oficialmente'l costume de bañase nel mar, el rei [[Xurde III d'Inglaterra]] foi quien más favoreció'l bañu na sablera como un actu social. * '''1822:''' el primer bañu oficial d'una muyer foi'l que realizó la francesa [[Ducáu de Berry|duquesa de Berry]], nuera de [[Carlos X de Francia|Carlos X]], quien se somorguió totalmente vistida na sablera de [[Dieppe (Sena Marítimu)|Dieppe]] ([[Francia]]). * '''1860:''' naz el primer bañador; consistía nuna camisola de manga curtia, pantalón llargu y medies, tantu pa home como pa muyer. * '''1914:''' sumen les medies de la vistimienta de sablera, los homes bañar en bodies con mangues y pantalones curtios, el bañador femenín tamién s'encurtiara hasta la rodía. * '''1920:''' primer bañador femenín modernu. D'una sola pieza pero entá de llana, tien un escote más ampliu, tirantes en llugar de mangues curties y la parte inferior yá solo cubre metá de les zanques. Esta prenda, moyada, pesaba más de 3 quilos. * '''1946:''' l'inxenieru [[Louis Réard]] inventa'l bañador dos pieces, más conocíu como [[biquini]]. Pero nun aportar# a habitual hasta 1960. * '''1960:''' invención de la [[Elastano|licra]], gracies a esti material lleguen los primeros bañadores y bikinis elásticos. * '''1964:''' l'estilista californianu [[Rudi Gernreich]] inventa'l [[topless]] o monokini. Nun principiu yera un bañador negru sosteníu por dos tirantes que dexa al descubiertu los pechos de la muyer. * '''1974:''' naz en [[Brasil]] el [[tanga]], inventáu pol xenovés [[Carlo Ficcardi]]. * '''Años 2000''' naz n'[[Australia]] el [[burkini]], inventáu pola australianu-libanesa Aheda Zanetti. Apaez el trikini. == Ver tamién == * [[Biquini]] * [[Burkini]] * [[Gorru de natación]] * [[Pareo]] * [[Tanga]] * [[Sunga (traxe de bañu)|Sunga]] * [[Tomar sol]] * [[Topless]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Swimwear}} {{control d'autoridaes}} {{Tradubot|Traje de baño}} [[Categoría:Equipu de natación]] [[Categoría:Moda]] [[Categoría:Moda]] [[Categoría:Traxes de bañu]] f2dwhwb5y7ftzhedqz9qejwgtvr3xb5 0 92369 4499320 4491565 2026-06-08T03:58:32Z Limotecariu 735 4499320 wikitext text/x-wiki {{Premiu Nobel}} {{persona}} '''Agnes Gonxha Bojaxhiu'''<ref name="brittanica">«[http://www.britannica.com/eb/article-9071751/Blessed-Mother-Teresa Blessed Mother Teresa]». (2007). ''[[Enciclopedia Británica]]'' (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> ({{IPA2|aɡˈnɛs ˈɡɔndʒa bɔjaˈdʒiu}}), más conocida como '''Teresa de Calcuta'''<ref>{{Cita web|url=https://www.aciprensa.com/noticias/el papa-arma-fiesta-sorpresa-en-el-vaticanu-tres-canonizacion-de-santa-teresa-de-calcuta-80116/|títulu=El Papa arma “fiesta sorpresa” nel Vaticanu tres canonización de Santa Teresa de Calcuta|fechaaccesu=2016|autor=aciprens.com}}</ref> o '''Madre Teresa de Calcuta''',<ref>{{Cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/t/teresa_decalcuta.htm |títulu=Biografía de Madre Teresa de Calcuta |fechaaccesu=2016 |autor=biografiasyvidas.com}}</ref> {{nym}}, foi una [[monxa]] [[Ilesia católica|católica]] d'orixe [[Albania|albanés]]<ref name="spink">{{Cita Harvard|Spink|1997|p=16|sp=sí}}</ref><ref name=MToC>{{Cita web |url=http://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20031019_madre-teresa_en.html |títulu=Mother Teresa of Calcutta (1910-1997) |editorial=Santa Sede |fechaaccesu=16 de xunu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> naturalizada [[india]],<ref>{{Cita web |url=http://www.lucidcafe.com/library/95aug/motherteresa.html |títulu=Mother Teresa |editorial=Lucidcafe.com |fechaaccesu=16 de xunu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> que fundó la congregación de les [[Misioneres de la Caridá]] en [[Calcuta]] en 1950. Mientres más de 45 años atendió a probes, enfermos, güérfanos y morrebundos, coles mesmes qu'emponía la espansión de la so congregación, nun primer momentu na India y depués n'otros países del mundu. Tres la so muerte, foi [[Beatu|beatificada]] pol papa [[Xuan Pablo II]].<ref>{{Cita web |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/10/14/rome.teresa.ap/index.html |títulu=Full house for Mother Teresa ceremony |fechaaccesu=8 de setiembre de 2011 |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=5 de marzu de 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040305160745/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/europe/10/14/rome.teresa.ap/index.html}}</</ref><ref name="brittanica"/> La so canonización foi aprobada pol papa [[Francisco (papa)|Francisco]] n'avientu de 2015, dempués de que la [[Congregación pa les Causes de los Santos]] reconociera como estraordinaria'l sanamientu d'un brasilanu enfermu n'estáu terminal.<ref name="Ordaz">{{Cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/12/18/actualidad/1450428374_100260.html |títulu=El Papa aprueba la canonización de la madre Teresa de Calcuta |nome=Pablo|apellíos=Ordaz|periódicu=[[El País]] |ubicación=Madrid |editorial=Grupu Prisa |fecha=18 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2015}}</ref> L'actu oficial de canonización tuvo llugar en [[Roma]] na mañana del domingu 4 de setiembre de 2016.<ref>[https://www.abc.es/sociedad/abci-papa-francisco-proclama-santa-madre-teresa-calcuta-201609041050_noticia.html El Papa Francisco proclama santa a la Madre Teresa de Calcuta. Multitudinaria ceremonia na Plaza de San Pedro nel Vaticanu] (ABC, 4-9-2016, de Axenciar EFE, consultada'l 4-9-2016)).</ref> Agnes afayó la so vocación dende temprana edá, y pa 1928 yá decidiera que taba destinada a la vida relixosa. Foi entós cuando optó por camudar el so nome a «Teresa» en referencia a la santa patrona de los misioneros, [[Teresa de Lisieux]].<ref name="teresagreene"/> Magar dedicó los siguientes 20 años a enseñar nel conventu irlandés de Loreto, empezó a esmolecese polos enfermos y polos probes de la ciudá de [[Calcuta]]. Esto llevar a fundar una congregación coles mires d'ayudar a los marxinaos de la sociedá, primordialmente enfermos, probes y persones que nun teníen llar. Na década de 1970 yera conocida internacionalmente y adquiriera reputación de persona humanitaria y defensora de los probes ya indefensos, en parte pol documental y llibru ''Something Beautiful for God'', de [[Malcolm Muggeridge]]. Llogró'l [[Premiu Nobel de la Paz]] en 1979 y el más altu gallardón civil de la India, el [[Bharat Ratna]], en 1980, pol so llabor humanitariu. A ellos sumáronse una decena de premios y reconocencies de primer nivel, tanto nacionales como internacionales. Recibió aponderamientos de munches persones, gobiernos y organizaciones. Sicasí, encaró tamién una serie de crítiques, como les oxeciones de [[Christopher Hitchens]], [[Michael Parenti]], [[Aroup Chatterjee]] y el [[Conseyu Mundial Hindú]], que-y achacaron una mentalidá reaccionaria y criticaron la deficiente atención nos sos centros. En 2010, nel centenariu de la so nacencia, foi homenaxada alredor del mundu, y el so trabayu emponderáu pola presidenta india [[Pratibha Patil]].<ref name="dnaindia.com">DNAIndia.com, «[http://www.dnaindia.com/india/report_commemorative-coin-on-mother-teresa-released_1429969 Commemorative coin on Mother Teresa released]» (n'inglés). Consultáu'l 20 de xunu de 2011.</ref> == Biografía == === Primeros años === [[Ficheru:Nikollë Bojaxhiu.GIF|thumb|left|190px|Nikollë Bojaxhiu, el so padre.]]Agnes Gonxha Bojaxhiu («gonxha» significa «brotu de rosa» o «pequeña flor» n'[[Idioma albanés|albanés]]) nació'l 26 d'agostu de 1910 en [[Uskub]], entós parte del [[Imperiu otomanu]] y anguaño [[Skopie]], [[República de Macedonia]], pero solía considerar como la so fecha de nacencia el 27 d'agostu, una y bones esi foi'l día en que la bautizaron.<ref name=MToC/> Foi la menor de los fíos d'un matrimoniu acomodáu<ref name=7datos>{{Cita web |apellíu=Van Biema |nome=David |títulu=7 datos que nun sabíes de la Madre Teresa de Calcuta |url=http://cnnespanol.cnn.com/2012/09/14/7-datos-que-non-sabies-de-la madre-teresa-de-calcuta/ |editorial=CNN |fechaaccesu=14 de setiembre de 2012 |fecha=14 de setiembre de 2012 |cita=A los sos padres díba-yos tan bien qu'había un aforismu local que dicía: "Tan arrogante como los Bojaxhiu". }}</ref> de [[Shkodër]], integráu por Nikollë Bojaxhiu (1878-1919) y Dranafile Bernai (1889-1972).{{harvnp|Lester|2004|p=138|sp=sí}} La so familia pertenecía a la población albanesa proveniente de [[Kosovu]] asitiada en [[Shkodër]] —el so padre posiblemente yera orixinariu de [[Prizren]] y la so madre d'una villa cercana a [[Đakovica]]—.<ref name="origin">{{Cita web |url=http://bjoerna.dk/albanien/Teresa.htm |títulu=Moder Teresa |fechaaccesu=21 d'abril de 2011 |editorial=bjoerna.dk |idioma=danés |cita=Hendes forældre var indvandret fra Shkodra i Albanien; muligvis stammede faderen fra Prizren, moderen fra en landsby i nærheden af Gjakova}}</ref> El so padre, arreyáu na política d'Albania, morrió repentina y misteriosamente en 1919 cuando Agnes cuntaba con apenes ocho años depués de ser treslladáu al hospital, por causes desconocíes, anque se presume que foi por causa de un envelenamientu.<ref group=nota>Anque delles fontes afirmen que tenía 10 años cuando morrió'l so padre, nuna entrevista col so hermanu, los documentos del [[Santa Sede|Vaticanu]] indicaron que la so edá nesi momentu yera de 8 años.</ref> Tres la muerte d'este, la so madre educar nel senu de la relixón [[Ilesia católica|católica]]. {{cita|Por sangre y orixe soi [[Albania|albanesa]]. Pola mio vocación pertenezo al mundu enteru pero'l mio corazón pertenez por completu a [[Xesús de Nazaré|Xesús]].|Madre Teresa.{{harvnp|Briceño|2005|p=7|sp=sí}}}} Na so niñez, Agnes asistió a la escuela estatal y participó como [[sopranu]] solista del coru de la so parroquia; n'ausencia del direutor, encargábase inclusive de la direición del grupu. Amás, pertenecía a una [[Congregaciones Marianes|congregación mariana]] fundada en 1563 y conocida como Sodalicio de La nuesa Señora, onde empezó a interesase poles hestories de los misioneros [[Compañía de Xesús|xesuites]] de [[Yugoslavia]] que taben en [[Bengala]].<ref name="Niñez">{{Cita Harvard|-y Joly|2006|p=17|sp=sí}}</ref> Dende entós sintió'l deséu de trabayar al igual qu'ellos na [[India]]. Acordies cola biografía escrita por Joan Graff Clucas, dende temprana edá Agnes amosóse estelada poles histories de vida de los [[misioneru|misioneros]] y les sos obres en [[Bengala]]. A la edá de cinco años fixo la [[Primer comunión]] y a los seis, la [[Confirmación]]; con doce años yá taba convencida de que tenía de dedicase a la relixón.{{harvnp|Clucas|1988|p=24|sp=sí}} El so resolución definitiva foi tomada'l 15 d'agostu de 1928, mientres rezaba na capiya de la [[Virxes negres|Virxe Negra]] de Letnice, onde allegaba con frecuencia de pelegrinación.{{harvnp|Greene|2004|p=11|sp=sí}} === Nel conventu de Loreto === [[Ficheru:Memorial de la Madre Teresa, Skopie, Macedonia, 2014-04-16, DD 12.JPG|thumb|220px|Casa memorial de la Madre Teresa en [[Skopie]], [[República de Macedonia|Macedonia]].]] El 26 de setiembre de 1928, pocu dempués de cumplir 18 años, dirixir con una amiga a l'Abadía de Loreto, perteneciente a la congregación relixosa católica [[Congregatio Jesu|Institutu de la Bonaventurada Virxe María]], en [[Rathfarnham]], [[Irlanda]]. A partir d'esi momentu, enxamás volvería ver a la so madre o a la so hermana.<ref>Sharn, Lori (5 de setiembre de 1997). «[http://www.usatoday.com/news/mothert/mother01.htm Mother Teresa dies at 87]». ''USA Today'' (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> Magar orixinalmente allegó a esi llugar p'aprender inglés (que yera l'idioma que les hermanes de Loreto enseñaben a los neños na India),{{harvnp|Clucas|1988|pp=28-9|sp=sí}} una vegada ende foi almitida como postulante y en payares de 1928 treslladar por vía marítima escontra [[Calcuta]], sitiu a onde aportó'l 6 de xineru de 1929.{{harvnp|Briceño|2005|p=348|sp=sí}} En [[Darjeeling]], cerca de los montes del [[Himalaya]],{{harvnp|Clucas|1988|p=31|sp=sí}} empecipió'l so [[noviciáu]] y aprendió [[Idioma bengalí|bengalí]] amás d'enseñar na escuela de Santa Teresa, que se topaba cerca del so conventu.{{harvnp|Greene|2004|p=17|sp=sí}} Dempués de faer los sos [[Cleru#Los votos monásticos|votos de probeza, castidá y obediencia]] como monxa'l 24 de mayu de 1931, foi treslladada al Colexu de Santa María en Entally, al este de Calcuta. Nesi periodu, escoyó ser llamada col mesmu nome que [[Teresa de Lisieux]], la santa patrona de los misioneros.{{harvnp|Sebba|1997|p=35|sp=sí}}<ref>{{Cita web |url=http://www.thereseoflisieux.org/blessed-mother-teresa-of-calcu/ |títulu=Blessed Mother Teresa of Calcutta and St. Therese of Lisieux: Spiritual Sisters in the Night of Faith |editorial=Thereseoflisieux.org |idioma=inglés |fecha=4 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=24 d'agostu de 2010}}</ref> Sicasí, por cuenta de que una enfermera nel conventu yá escoyera esi nome, Agnes optó por usar el términu acastellanáu de «Teresa» (en cuenta de «Thérèse»).<ref name="teresagreene">{{Cita Harvard|Greene|2004|p=19|sp=sí}}</ref> El 14 de mayu de 1937, Teresa fixo los sos votos solemnes mientres enseñaba nel colexu del conventu de Loreto.<ref name="spink"/>{{harvnp|Clucas|1988|p=32|sp=sí}} Trabayó ende por casi venti años como profesora de [[historia]] y [[xeografía]] hasta que, en 1944, convertir en direutora del centru.{{harvnp|Greene|2004|p=25|sp=sí}} Magar esfrutaba enseñar nel colexu, cada vez s'alteriaba más en razón de la probeza esistente en Calcuta.{{harvnp|Spink|1997|pp=18-21|sp=sí}} La [[fame de 1943 en Bengala]] traxo consigo miseria y muerte a la ciudá, ente que la fola de violencia hindú-musulmana amenada n'agostu de 1946 fundió a la población na desesperación y el terror.{{harvnp|Spink|1997|pp=18, 21-2|sp=sí}} === Les Misioneres de la Caridá === {{AP|Misioneres de la Caridá}} [[Ficheru:Sisters of Charity.jpg|thumb|left|220px|Les Misioneres de la Caridá.]] El 11 de setiembre de 1946, nomada yá encargada d'un colexu de les Hermanes Santa Ana, Teresa esperimentó lo que más tarde describió como la llamada dientro de la llamada», en referencia a escuchar a Dios pidiéndo-y que dedicara la so vida a los menos privilexaos de la sociedá. Esto asocedió xustamente nun viaxe en tren aldu al conventu de Loreto, en [[Darjeeling]], dende [[Calcuta]] pal so retiru añal. «Taba por dexar el conventu y ayudar a los probes mientres vivía ente ellos. Foi una orde. Fallar significaría frayar la fe».{{harvnp|Clucas|1988|p=35|sp=sí}} En recibiendo capacitación médica básica en París col sofitu financieru d'un empresariu indiu católicu,<ref name="credo1">CREDO Reference. [http://www.credoreference.com/entry/abcwsr/mother_teresa Mother Teresa]. ''Encyclopedia of Women Social Reformers'' (2001, n'inglés). Consultáu'l 26 de xunu de 2011 (rique suscripción).</ref> empezó a trabayar ente los probes en 1948 enseñándo-yos a lleer. N'adoptando la ciudadanía india en 1950, recibió formación como enfermera mientres tres meses en [[Patna]] coles Hermanes Misioneres Médiques de Norteamérica y finalmente asitióse nos barrios más probes.{{harvnp|Clucas|1988|p=39|sp=sí}}<ref name="brittanica"/> De primeres, inauguró una escuela en Motijhil (Calcuta) y llueu empezó a enfocase nes necesidaes de los indixentes y de los afamiaos.{{harvnp|Clucas|1988|pp=48-9|sp=sí}} A empiezos de 1949, xunióse-y un grupu de muyeres nueves y sentó les bases pa crear una nueva comunidá relixosa qu'ayudara a los «más probes ente los probes». Llueu los sos esfuercios atraxeron l'atención de funcionarios indios, ente ellos el primer ministru, quien-y espresaron el so apreciu.{{harvnp|Williams|2002|p=57|sp=sí}} Teresa escribió nel so diariu personal que'l so primer añu de trabayu colos probes tuvo apináu de dificultaes. Nun tenía ingresos y por ello víase na necesidá de pidir donaciones d'[[alimentu|alimentos]] y suministros. Según rellató, mientres los primeros meses esperimentó dulda, soledá ya inclusive, la tentación de volver a la so vida nel [[conventu]]. Nes sos propies pallabres: {{cita|El nuesu Señor quier que sía una monxa llibre cubierta cola probeza de la cruz. Güei aprendí una bona lleición. La probeza d'esta xente tien de ser daqué bien difícil pa ellos. Mientres buscaba por un llar caminé y caminé hasta que los mios brazos y piernes doliéronme. Pensé entós qué tantu tenía de dole-yos a ellos nel so cuerpu y alma, buscando por un llar, por comida y por tener salú. Entós la comodidá de Loreto [la so antigua orde] seducióme. 'Solo tienes que dicir una pallabra y tou va ser to de nuevu', aportunábame'l tentador ... Pola mio propia eleición, el mio Dios, y porque te amo, deseyo permanecer y faer lo que sía que la to Santa voluntá pídame. Nun dexé qu'una sola llárima rodara [pola so cara].{{harvnp|Spink|1997|p=37|sp=sí}}}} En 1948, unvió un pidíu al [[Santa Sede|Vaticanu]] pa empecipiar una congregación diocesana; sicasí, na [[India]] esistíen series dificultaes polítiques de resultes del so recién independización. Poro, podría ser mal vistu qu'una europea dedicar a los probes na situación d'esi entós.{{harvnp|Navalpotro|2003|p=11|sp=sí}} El so permisu p'abandonar el conventu concedióse-y n'agostu de 1948 cuando abandonó'l llugar solamente con cinco rupies p'ayudar a los más precisaos. Madre Teresa empezó a portar un [[sari]] blancu d'algodón decoráu con cantos azules en sustitución del so tradicional [[hábitu relixosu|hábitu]] de Loreto.<ref name="credo2">CREDO Reference. [http://www.credoreference.com/entry/collinsgl/mother_teresa Mother Teresa]. ''Great Lives: A Century in Obituaries'' (2005, n'inglés). Consultáu'l 26 de xunu de 2011 (rique suscripción).</ref> El 7 d'ochobre de 1950, la Santa Sede autorizólu a inaugurar la so nueva congregación, a la cual denominó les [[Misioneres de la Caridá]].{{harvnp|Williams|2002|p=62|sp=sí}} Según Teresa, la so misión dende entós foi curiar a «los afamiaos, los desnudos, los que nun tienen llar, los lisiados, los ciegos, los malatos, toa esa xente que se siente inútil, non amar, o desarimada pola sociedá, xente que se convirtió nuna carga pa la sociedá y que son refugaos por toos». Anque primeramente la congregación tenía solu trelce miembros en [[Calcuta]], col tiempu llegó a tener más de cuatro mil integrantes presentes n'orfanatos, hospicios y centros de sida de tol mundu. La congregación ufiertó caridá y curiáu a los refuxaos, ente los que se cuntaben ciegos, discapacitaos, alcohólicos, vieyos, probes, persones ensin llar y víctimes d'hinchentes, epidemies o fames.{{harvnp|Spink|1997|p=284|sp=sí}} En 1952, inauguró'l primer llar pa morrebundos en [[Calcuta]]. Depués de llograr ayuda de diversos funcionarios indios, convirtióse un abandonáu templu [[Hinduísmo|hindú]] nel Llar pa morrebundos «[[Kalighat]]», un hospiciu gratuitu pa los probes. Tiempu dempués el so nome modificar a «Kalighat, la casa del corazón puru».{{harvnp|Sebba|1997|pp=58-60|sp=sí}} Toos aquellos que llegaben a Kalighat recibíen atención médica y ufiertábase-yos la oportunidá de morrer con dignidá d'alcuerdu a los rituales de la so fe; los musulmanes lleíen el [[Corán]], los hindús recibíen agua del [[Ganges]] y los católicos llograben los últimos ritos.<ref name=Spink55>{{Cita Harvard|Spink|1997|p=55|sp=sí}}</ref> Según Teresa, «pa persones que vivieron como animales, una muerte formosa ye morrer como ánxeles, amaos y queríos».<ref name=Spink55/> {{cita|En 1952 pudimos abrir el primer llar del morrebundu. A mi asocedióme'l primer casu, el d'una muyer tirada en plena cai. Taben comer los aguarones y les formigues. Yo llevar al hospital, pero nun podíen faer nada por ella. Tuvieron qu'aceptala, porque yo dixi que nun me colaba d'ellí en tantu nun se fixeren cargu d'ella. Dempués fui al conceyu pidiendo diérenme un llugar onde meter a tales desgraciaos, porque yá nel mesmu día, atopara a otros que tamién se morríen en metá de la cai. L'alministrador encargáu de la salú pública señalóme'l templu de Kali, abrir el «darmashalah», llugar onde n'otres dómines la xente folgaba en rindiendo cultu a la diosa. L'edificiu taba vacíu; preguntóme aquel señor si querer. Yo sentíme contenta de tener tal casa por diverses razones, particularmente porque yera un centru de cultu y de devoción de los hindús. En venticuatro hores conduximos ellí a los nuesos enfermos y lisiados. Dende entós (y hasta principios de la década de 1970) recoyimos peles cais de Calcuta más de venti mil persones, morriendo cerca de la metá.|Teresa de Calcuta a [[Malcolm Muggeridge]]{{harvnp|Muggeridge|1974|p=68|sp=sí}}}} En 1955, col creciente aumentu de neños abandonaos, abrió la institución «Llar del Neñu del Inmaculáu Corazón» pa los güérfanos y los mozos ensin llar.{{harvnp|Clucas|1988|pp=58-9|sp=sí}} Darréu, fundó'l centru «Shanti Nagar» p'aquellos individuos que carecíen la enfermedá de Hansen, comúnmente conocida como [[llepra]],{{harvnp|Sebba|1997|pp=62-3|sp=sí}} xunto con otres clíniques similares onde les Misioneres de la Caridá apurríen atención médica y alimentos. En 1964, el papa [[Pablo VI]], n'ocasión del so viaxe a [[Bombay]] por un congresu eucarísticu, regaló-y un vehículu [[Lincoln (automóvil)|Lincoln]] tipu [[limusina]] color blancu que depués foi puyáu pola Madre Teresa;<ref>«[https://web.archive.org/web/http://www.fec.uh.cu/?q=content/27-1910-naz-la madre-teresa-de-calcuta-en-macedonia 27, 1910 - Naz la Madre Teresa de Calcuta en Macedonia]» Facultá d'Economía. Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> col dineru llográu, entamó un establecimientu pa malatos denomináu «Ciudá de la Paz», bien similar a «Don de la Paz», un centru de rehabilitación fundáu por Teresa col dineru que llogró xunto col premiu Xuan XXIII en 1971. La Fundación Joseph P. Kennedy Jr. concedió-y un bonu de 15&nbsp;000 [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]] que se destinó a un centru médicu en [[Dum Dum]].<ref name="washington"/> Pa la década de 1960, yá estableciera una gran cantidá d'hospicios, orfanatos y cases de malatos en tola [[India]]. El so orde empezó a arrobinase pel mundu a partir de 1965, cuando la so congregación establecer en [[Venezuela]] con tan solu cinco hermanes.{{harvnp|Spink|1997|p=82|sp=sí}} Escontra 1968, Madre Teresa inaugurara establecimientos en [[Roma]], [[Tanzania]] y [[Austria]] ya inclusive s'estendió per gran parte d'[[Asia]], [[África]], [[Europa]] y [[Estaos Xuníos]].{{harvnp|Spink|1997|pp=286-7|sp=sí}} Nel momentu del so fallecimientu, la orde operaba 610 misiones en 123 países, incluyíes xeres n'hospicios y llares pa persones con sida, llepra y tuberculosis, comedores populares, programes d'asesoramientu pa neños y families, orfanatos y escueles. La caña masculina de la so congregación foi fundada en 1963 —los Hermanos Misioneros de la Caridá—. Nesa ocasión, inscribiéronse llaicos católicos y non católicos como collaboradores de Teresa y compañeros de los enfermos. En respuesta a los pidimientos de munchos [[sacerdote]]s, en 1981 empecipió'l Movimientu Corpus Christi<ref>«[http://corpuschristimovement.com/ God's People Yearn For Holy Priests, Founded by Blessed Mother Teresa of Calcutta]». ''Corpus Christi Movement for Priests'' (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> y en 1984 fundó los Padres Misioneros de la Caridá xunto al padre Joseph Langford<ref>«[http://www.mcpriests.com/ The Religious Community of priests founded by Mother Teresa]». ''Missionaries of Charity Fathers'' (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> pa combinar los oxetivos profesionales de les hermanes colos recursos del sacerdociu ministerial. En 2007, la orde cuntaba con un númberu averáu de 450 hermanos y 5000 monxes en tol mundu qu'operaben 600 misiones n'escueles y llares en 120 países.{{harvnp|Slavicek|2007|pp=90-1|sp=sí}} {{cita|Enxamás vi cerráseme puerta dalguna. Creo qu'eso asocede porque ven que nun voi pidir, sinón a dar. Güei día ta de moda falar de los probes. Por desgracia, nun lo ta fala-yos a ellos.|Madre Teresa.{{harvnp|Briceño|2005|pp=34-5|sp=sí}}}} Ente'l 26 de marzu y el 16 d'avientu de 1971, asocedió la [[Guerra de Lliberación de Bangladesh]], confrontación bélica ente la India y Paquistán, na cual produciéronse violaciones a muyeres, razón pola cual munches suicidar, alloriáu o fuxíu. Amás, prohibiérase-yos contraer matrimoniu y tener fíos mientres esi periodu. La Madre Teresa xunto a les sos hermanes establecieron sitios p'acoyeles y brinda-yos tolos cuidos necesarios. El gobiernu, pela so parte, dio l'asistencia d'unes 15 hermanes más por cuenta de la gran cantidá de refuxaes. Depués fueron afalaes por que volvieren reconstruyir el so matrimoniu, adoptar fíos y tornar a los sos pueblos, motivu pol cual recibieron l'agradecimientu del primer ministru, que rellató qu'eses moces tendríen de ser consideraes como «heroínes nacionales».{{harvnp|Briceño|2005|pp=154-5|sp=sí}} [[Ficheru:Kay Kelly of Liverpool & Mother Teresa in 1980.jpg|thumb|left|220px|La Madre Teresa en 1980.]]En 1982, al altor del asediu de Beirut, la Madre Teresa rescató a 37 neños que taben atrapaos nun hospital d'esa rexón n'axustando un cese al fueu ente l'exércitu israelín y les guerrilles palestines.<ref>{{Cita web |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9709/mother.teresa/profile/index.html |títulu=Mother Teresa: a profile |fechaaccesu=8 de setiembre de 2011 |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=12 de setiembre de 2001 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010912034105/http://edition.cnn.com/WORLD/9709/mother.teresa/profile/index.html}}</ref> Acompañada por trabayadores de la [[Cruz Bermeya]], treslladóse al traviés de la zona de guerra escontra l'hospital afaráu pa sacupar a los pacientes nuevos.{{harvnp|Clucas|1988|p=17|sp=sí}} A finales de la década de 1980, amplió los sos esfuercios nos países comunistes qu'ignoraren a les Misioneres de la Caridá enantes y embarcóse en decenes de proyeutos. Visitó la [[República Soviética d'Armenia]] dempués del [[Terremotu de Spitak 1988|terremotu de Spitak en 1988]] y axuntóse con [[Nikolai Ryzhkov]], presidente del [[Conseyu de Ministros de la URSS|Conseyu de Ministros]]. Amás, viaxó p'asistir y atender a dellos afamiaos n'[[Etiopía]] al igual qu'a les víctimes del [[accidente de Chernóbil]] —motivu pol cual llogró la Medaya d'Oru del Comité Soviéticu de Paz; cabo señalar que la Xunión Soviética considerábase una nación [[Ateísmu|atea]]— y les d'un terremotu d'[[Armenia]].<ref>Cooper, Kenneth J. (14 de setiembre de 1997). «[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/teresa/stories/funeral0915.htm Mother Teresa Laid to Rest After Multi-Faith Tribute]» (n'inglés). ''The Washington Post''. Consultáu'l 18 de xunu de 2011.</ref><ref>(30 de mayu de 2007) «[http://www.ewtn.com/motherteresa/vocation.htm A Vocation of Service]». ''Eternal Word Television Network'' (n'inglés). Consultáu'l 18 de xunu de 2011.</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.indianembassy.am/eng/india_arm_partners.html |títulu=Embassy of India in Armenia |fechaaccesu=18 de xunu de 2011 |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=11 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090211113904/http://www.indianembassy.am/eng/india_arm_partners.html }}</ref> En 1991, la Madre Teresa volvió per primer vegada a la so tierra natal y abrió una casa d'Hermanos Misioneros de la Caridá en [[Tirana]]. [[Ficheru:Matka tereza01.jpg|thumb|right|220px|La Madre Teresa nos sos últimos años.]]Pa 1996, Teresa rexentaba 517 misiones en más de 100 países.{{harvnp|Williams|2002|pp=199-204|sp=sí}} Col pasu de los años, les ayudantes de la Madre Teresa pasaron de ser trelce a miles, collaborando n'aprosimao 450 centros de tol mundu. La primer casa de los Misioneros de la Caridá n'Estaos Xuníos establecer nel sur del distritu del [[Bronx]], Nueva York, en 1984, col fin d'operar en 19 establecimientos de tol país.{{harvnp|Clucas|1988|p=104|sp=sí}} Per otra parte, Teresa de Calcuta identificó como potencial patronu al padre [[Damián de Veuster]], l'apóstol de los malatos, con un carisma similar al que caracteriza a la orde de les Misioneres de la Caridá. La Madre Teresa pidió explícitamente a [[Xuan Pablo II]] por un santu que dexara a la congregación siguir el so trabayu d'amor y sanamientu: {{cita|«El padre Damián pue ser esi santu. Santu Padre: los nuesos malatos y cada unu en tol mundu, pide por esti regalu –un santu y mártir de la caridá y un exemplu d'obediencia pa nós relixoses»|Teresa de Calcuta a Xuan Pablo II, 7 de mayu de 1984.{{harvnp|de Volder|2010|p=178-9|sp=sí}}}} La Madre Teresa tuvo presente na misa de beatificación de Damián de Veuster en [[Bruxeles]], el 4 de xunu de 1995,{{harvnp|de Volder|2010|p=163|sp=sí}} y atribuyó-y más tarde «la eliminación del mieu de los corazones de los malatos pa reconocer la enfermedá, proclamala y solicitar medicina, y la nacencia de la esperanza de ser curaos» y el cambéu d'actitú de la xente y de los gobernantes escontra les víctimes de la llepra: «más esmolición, menos mieu, y disposición p'ayudar –en cualquier tiempu y en tou tiempu–».{{harvnp|de Volder|2010|p=179|sp=sí}} === Últimos años y muerte === [[Ficheru:Mother Teresa tomb.jpg|thumb|right|Balta de la Madre Teresa en Calcuta.]] Col pasu de los años, la salú de la Madre Teresa empezó a deteriorase cada vez más a un ritmu aceleráu. En 1983, sufrió un [[ataque cardiacu]] en [[Roma]] mientres visitaba al [[papa]] [[Xuan Pablo II]]. Dempués d'un segundu ataque en 1989, recibió un [[marcapasos]] artificial. En 1991, sobreponer d'una [[neumonía]] mientres una estancia en Méxicu, pa lo cual foi tratada nun hospital de [[California]].<ref name="washington">Washington Post. (1997). «[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/teresa/stories/obit090697.htm Nobel-Winner Aided the Poorest]» (n'inglés). Consultáu'l 18 de xunu de 2011.</ref> Afeutada por nuevu dolencies cardiaques, ufiertó arrenunciar al so puestu como líder de les Misioneres de la Caridá, pero les monxes de la orde, nun [[sufraxu secretu]], votaron unánimemente a favor de que se quedara y la Madre Teresa aceptó siguir col so llabor al mandu de la orde.<ref name="washington"/> En 1993 foi ingresada nel Hospital de les Naciones Xuníes arriendes de una conxestión pulmonar que lu provocó, ente otros síntomes, fiebre. Esi mesmu añu desenvolvió [[malaria]], que agravóse por cuenta de los sos problemes pulmonar y cardiacu, y en Roma rompióse tres costielles.<ref name="washington"/><ref>ABC. «[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1993/08/21/008.html La madre Teresa de Calcuta, hospitalizada en Nueva Delhi por una fuerte fiebre]» . (21 d'agostu de 1993). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> N'abril de 1996, la Madre Teresa cayó y quebróse la [[clavícula]]. P'agostu, sufría de insuficiencia nel ventrículu esquierdu del so corazón. Recibió una [[ciruxía cardiaca]] pero la so salú tornó de forma notable. Cuando careció nuevamente, tomó la revesosa decisión d'internase nun hospital bien forníu de California, lo qu'anició diverses crítiques.<ref>Irish Independent. (2007). «[http://www.independent.ie/unsorted/features/easter-the-church-and-the-same-party-line-42461.html Easter, the Church and the same party line]» (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> Al ser hospitalizada por problemes cardiacos de nuevu, l'arzobispu de Calcuta, Henry Sebastian D'Souza, ordenó a un sacerdote llevar a cabu un [[esconxuru]] na Madre Teresa col so permisu porque pensaba qu'ella podía ser atacada pol diañu.<ref>Bindra, Satinder (7 de setiembre de 2001). «[http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ Archbishop: Mother Teresa underwent exorcism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917210156/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ |date=2005-09-17 }}». ''CNN'' (n'inglés). Consultáu'l 16 de xunu de 2011.</ref> El 13 de marzu de 1997, arrenunció como xefa de les Misioneres de la Caridá por cuenta de les sos enfermedaes y carecimientos. La hermana [[María Nirmala Joshi]] foi escoyida pa tomar el so llugar pero refugó adoptar el títulu de Madre. Nes sos pallabres, «naide puede reemplazar a la Madre Teresa».<ref>{{Cita web |url=http://www.request.org.uk/main/history/teresa/teresa10.htm |títulu=Something beautiful for God: The life of Mother Teresa – Final Years |fechaaccesu=25 d'agostu de 2011 |autor=RE:Quest Education |fecha=2007 |obra=History Makers |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.request.org.uk/main/history/teresa/teresa10.htm|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Teresa de Calcuta finó'l 5 de setiembre de 1997 a los 87 años<ref name="Lanación">{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/76319-murnia-mundial-por-la-muerte-de-la madre-teresa |títulu=Tristeza mundial pola muerte de la Madre Teresa |fechaaccesu=21 d'abril de 2011 |fecha=6 de setiembre de 1997 |editorial=diariu ''La Nación'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> por causa de un [[paru cardiaco]], dempués d'amanecer con fuertes dolores de llombu y problemes respiratorios. Topar de reposu en [[Santu Tomás (Calcuta)|Santu Tomás]] (Calcuta) una selmana antes de la so muerte, en setiembre de 1997. El gobiernu indiu concedió-y un [[funeral d'Estáu]] y, como parte d'este, el so féretro foi treslladáu per gran parte de la ciudá nel mesmu carruax nel que fueron llevaos los restos de [[Mahatma Gandhi]] y [[Jawaharlal Nehru]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/76686-discutiniu-polos honores-militares-a-la madre-teresa |títulu=Controversia polos honores militares a la Madre Teresa |fechaaccesu=21 d'abril de 2011 |apellíu=Zin |nome=Hernán |fecha=12 de setiembre de 1997 |editorial=diariu ''La Nación'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> == Premios y honores == === Na India === La Madre Teresa foi reconocida per primer vegada pol gobiernu indiu cuando llogró'l gallardón «[[Padma Shri]]» n'agostu de 1962 y el [[premiu Jawaharlal Nehru|premiu «Jawaharlal Nehru»]] pal Entendimientu Internacional en 1969.<ref>{{Cita web |url=http://www.iccrindia.net/jnawardlist.html |títulu=List of the recipients of the Jawaharlal Nehru Award |fechaaccesu=18 de xunu de 2011 |editorial=[[ICCR]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160410085706/http://www.iccrindia.net/jnawardlist.html |fechaarchivu=2016-04-10 }}</ref> Siguió recibiendo más premios notables na India nos siguientes años, incluyendo'l «[[Bharat Ratna]]» (el más importante apurríu a un civil na India) el 22 de marzu de 1980,<ref name=Frontline/> el «Rajiv Gandhi Sadbhavana» en 1993 y el gallardón artísticu «Dayawati Modi» en 1995.{{harvnp|Majilla|2009|p=85|sp=sí}}<ref>{{Cita web |url=http://www.iifaindia.org/awards/diyawati_modi.html |títulu=Annual Dayawati Modi Award for Art / Culture / Education |fechaaccesu=18 de xunu de 2011 |editorial=Iifaindia.org |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iifaindia.org/awards/diyawati_modi.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> La so biografía oficial inclusive foi escrita por un ciudadanu indiu, [[Navin Chawla]], y publicada en 1992. El 28 d'agostu de 2010, en conmemoración al so centenariu, el gobiernu indiu emitió monedes especiales de cinco [[rupia|rupies]] cola so imaxe y la presidenta [[Pratibha Patil]] espresó: «Vistida con un sari blancu con cantos azules, ella y les hermanes de les Misioneres de la Caridá convertir nun símbolu d'esperanza pa munchos vieyos, indixentes, paraos, enfermos y abandonaos poles sos families».<ref name="dnaindia.com"/> === N'otros países === {{caxa de cita|«Dacuando sentimos que lo que faemos ye tan solo una gota nel mar, pero'l mar sería menos si faltára-y una gota».|Madre Teresa<ref>Qfrases.com. «[http://www.qfrases.com/madre_teresa_de_calcuta.php Frases de Madre Teresa de Calcuta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017034049/http://www.qfrases.com/madre_teresa_de_calcuta.php |date=2017-10-17 }}» Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref>}} En 1962, el presidente de Filipines apurrió-y el premiu «[[Ramón Magsaysay]]»,<ref>{{cita llibru |autor=Maasburg, Leo |títulu=La Madre Teresa de Calcuta: Una semeya personal |añu=2012 |páxina=206 |ubicación=Madrid |editorial=Palabra |isbn=978-84-9840-660-3 |edición=2ª |url=https://books.google.com.ar/books?id=YeLqVGJVAhMC&pg=PA206&dq=%22el presidente+de+Filipines+-y+entreg%C3%B3+el premiu+Ramon+Magsaysay%22+%22Teresa+de+Calcuta%22&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj-wa7JjP_MAhXFfpAKHUOeBiYQ6AEIGzAA#v=onepage&q=%22el%20presidente%20de%20Filipines%20-y%20entreg%C3%B3%20el%20premiu%20Ramon%20Magsaysay%22%20%22Teresa%20de%20Calcuta%22&f=false |cita=[...] el presidente de Filipines apurrió-y el premiu Ramon Magsaysay [...] |fechaaccesu=29 de mayu de 2016}}</ref> destináu a «perpetuar el so exemplu d'integridá nel gobiernu, valiente serviciu a la xente y l'idealismu pragmáticu nuna sociedá democrática, destacando'l trabayu nel suroeste d'Asia.»<ref>Ramon Magsaysay Award Foundation (1962). «[http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/6 Awardees: Mother Teresa. Citation-Response]» (n'inglés). Consultáu'l 29 de mayu de 2016.</ref> A principios de la década de 1970, la Madre Teresa convirtiérase nuna figura relevante pa la relixón en tol mundu. La so popularidá debíase posiblemente en gran parte al documental de 1969 ''Something Beautiful for God'', de [[Malcolm Muggeridge]], quien publicó depués un llibru col mesmu títulu en 1972. Daquella, Muggeridge topar nuna etapa de busca espiritual personal.<ref name=Timecrisis/> Mientres el rodaxe, el material grabao rodar en llugares con poco llume polo que se creyó que diba ser de baxa calidá, pero al momentu d'editar el conteníu l'equipu decatóse que'l material topar en condiciones aceptables. Tiempu dempués, Muggeridge definió'l fechu como un milagru atribuyíu a la mesma Madre Teresa,{{harvnp|Sebba|1997|pp=80-4|sp=sí}} anque esto foi negáu por otros integrantes del filme que dixeron que se debió a qu'usaren un nuevu tipu de película ultrasensitiva Kodak.{{harvnp|Alpion|2007|p=9|sp=sí}} Más tarde, Muggeridge convertir al [[catolicismu]]. [[Ficheru:President Reagan presents Mother Teresa with the Medal of Freedom 1985.jpg|thumb|left|250px|El presidente [[Ronald Reagan]] apurriéndo-y a la Madre Teresa la Medaya Presidencial de la Llibertá mientres una ceremonia na [[Casa Blanca]], 1985.]] Nesa mesma dómina, el mundu católicu empezó a honrala públicamente. El 6 de xineru de 1971, el papa [[Pablo VI]] apurrió-y el premiu internacional pola paz «Xuan XXIII»,{{harvnp|Briceño|2005|p=355|sp=sí}} emponderando'l so llabor colos probes, la so manifestación de caridá cristiana y los sos esfuercios pola paz.{{harvnp|Clucas|1988|pp=81-2|sp=sí}} El 16 d'ochobre de 1971, tamién se fixo acreedora del premiu «Good Samaritan» pola Fundación Joseph P. Kennedy Jr, en falando nun simposio sobre'l tratu que caltuviera hasta entós con tola xente refugada nes cais de Calcuta.<ref name="aikman235">{{Cita Harvard|Aikman|2003|p=235|sp=sí}}</ref> N'abril de 1973, convertir na primer ganadora del [[premiu Templeton]] dau en Londres pol so llabor d'ayuda a los probes y precisaos de Calcuta. D'alcuerdu a la descripción na páxina web oficial del gallardón: «el so trabayu heroicu traxo un verdaderu cambéu a aquellos a los qu'ella sirvió y sigue inspirando a millones en tol mundu».<ref>The Templeton Prize Site. «[http://www.templetonprize.org/previouswinner.html#teresa Mother Teresa]» (n'inglés). Consultáu'l 18 de xunu de 2011.</ref> Foi honrada por gobiernos y organizaciones civiles, según tamién resultó designada Compañera d'Honor de la Orde d'Australia en 1982 pol serviciu a la comunidá d'Australia y de la humanidá polo xeneral».<ref>{{Cita web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=882114&search_type=advanced&showInd=true |títulu=It's an Honour: AC |editorial=Itsanhonour.gov.au |fecha=26 de xineru de 1982 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110526202959/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=882114&search_type=advanced&showInd=true |fechaarchivu=2011-05-26 }}</ref> El [[Reinu Xuníu]] y [[Estaos Xuníos]] concediéron-y premios en delles ocasiones, ente ellos la [[Orde de Méritu del Reinu Xuníu|Orde de Méritu]] en 1983 y la ciudadanía honoraria d'Estaos Xuníos el 16 de payares de 1996. El so país natal, [[Albania]], dio-y l'Honor d'Oru de la Nación en 1994.<ref name=Frontline/> Universidaes, tantu d'Occidente como de la India, otorgar títulos honoríficos.<ref name=Frontline>Parvathi Menon. «Cover story: ''A life of selfless caring''». ''Frontline'', Vol. 14:: Númberu 19:: 20 de setiembre–3 d'ochobre de 1997.</ref> [[Ficheru:Sandro Pertini e Madre Teresa di Calcutta.jpg|thumb|El [[presidente de la República Italiana]] [[Sandro Pertini]] apurrió a Teresa de Calcuta el premiu «Balzan» ([[Roma]], 1978).]] Otros premios internacionales que recibió inclúin el «Mater et magistra» dau'l 19 de xunu de 1974 nos Estaos Xuníos pola Tercer Orde de San Franciscu d'Asís, una medaya acuñada puramente pa ella pola [[Organización pa l'Agricultura y l'Alimentación]] de la ONX dada en Roma n'agostu de 1975, el [[Premiu Pacem in Terris|premiu «Pacem in Terris»]] en 1976,<ref>''Quad City Times''. (17 d'ochobre de 2005). «[http://peacecorpsonline.org/messages/messages/467/2036786.html Habitat official to receive Pacem in Terris honor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824150801/http://peacecorpsonline.org/messages/messages/467/2036786.html |date=2011-08-24 }}». [[Peace Corps]] (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> el premiu internacional «Balzan» (Roma, 1978) pa la promoción de la humanidá, la paz y la hermandá ente los pueblos»<ref>{{Cita web |títulu=Mother Teresa of Calcutta |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |obra=Balzan.org |idioma=inglés |fecha=14 de mayu de 2006 |url=http://www.balzan.org/en/prizewinners/mother-teresa-of-calcutta_0000001002.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130314203032/http://www.balzan.org/en/prizewinners/mother-teresa-of-calcutta_0000001002.html |fechaarchivu=2013-03-14 }}</ref> y la reconocencia internacional «Albert Schweitzer» (Estaos Xuníos, 23 d'ochobre de 1975).<ref>Jones, Alice & Brown, Jonathan (7 de marzu de 2007). «[https://web.archive.org/web/20071223062746/http://news.independent.co.uk/uk/this_britain/article2334913.ece Opposites attract? When Robert Maxwell met Mother Teresa]». ''The Independent'' (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> En 1979, recibió'l [[premiu Nobel de la Paz]]<ref>Fundación Nobel. «[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html# The Nobel Peace Prize 1979]» (n'inglés). Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> al trabayu entamáu na llucha por superar la probeza y la congoxa, que tamién constitúin una amenaza pa la paz». Teresa refugó asistir a la llacuada ceremonial ufiertáu a los premiaos y pidió que los fondos de 192&nbsp;000&nbsp;USD apurrir a los probes de la India.<ref>{{Cita web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2007/03/22/state/n140056D96.DTL&type=printable |títulu=Berkeley Nobel laureates donate prize money to charity |fechaaccesu=8 de setiembre de 2011 |autor=Michelle Locke |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=30 de mayu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070530043553/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2007/03/22/state/n140056D96.DTL&type=printable}}</ref><ref name="Xente">{{Cita publicación |apellíu=Serra |nome=Alfredo |títulu=La Madre de Toos (1910-1997) |añu=1997 |publicación=revista ''Xente'&#39; |númberu=1677}}</ref> Cuando la Madre Teresa recibió'l premiu, preguntóse-y: «¿Qué podemos faer pa promover la paz mundial?» y respondió «Vete a casa y ama a la to familia». Na so conferencia sobre'l premiu que-y apurrió'l rei [[Olaf V de Noruega]], la relixosa dixo: «Aceptar pa la gloria de [[Dios (cristianismu)|Dios]] y del so pueblu, el más probe ente los probes». Tamién apuntó que l'albuertu ye «unu de los mayores destructores de la paz».<ref>de Calcuta, Teresa. (11 d'avientu de 1979). «[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/teresa-lecture.html Nobel Prize Lecture]». NobelPrize.org (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> Al momentu de la so muerte, el primer ministru de Paquistán [[Nawaz Sharif]] dixo que yera «una persona estraño y único que vivió enforma tiempu pa propósitos más elevaos. La so devoción pola vida pal cuidu de los probes, los enfermos y los desfavorecidos ye unu de los meyores exemplos de serviciu a la nuesa humanidá».<ref name=Tribute/> L'ex-secretariu xeneral de la ONX [[Javier Pérez de Cuéllar]] espresó: «Ella ye la Naciones Xuníes, la paz nel mundu».<ref name="Tribute">(16 d'ochobre de 2006) «[http://www.christianmemorials.com/tributes/mother-teresa-of-calcutta/ Online Memorial Tribute to Mother Teresa]». ''ChristianMemorials.com'' (n'inglés). Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> Pela so parte, el presidente [[Bill Clinton]] definir como una xigante de nuesa yera»,<ref name="Lanación"/> y depués de la so muerte, [[Xuan Pablo II]] declaró: «Sigue viva na mio memoria la so diminuta figura, doblada por una esistencia trescurrida al serviciu de los más probes ente los probes, pero siempres cargada d'una perenal enerxía interior, la enerxía del amor de Cristu».{{harvnp|Navalpotro|2003|p=5|sp=sí}} Mientres la so vida, la Madre Teresa foi nomada 18 vegaes nes [[Encuesta Gallup|encuestes Gallup]] sobre los homes y muyeres más almiraos del añu, siendo electa na categoría de les 10 muyeres más apreciaes polos americanos en tol mundu. Naquel rubro, ocupó'l primer llugar delles vegaes nes décades de 1980 y 1990.<ref>Frank Newport, David W. Moore y Lydia Saad (13 d'avientu de 1999). «[http://www.gallup.com/poll/3415/most-admired-men-women-19481998.aspx Most Admired Men and Women: 1948-1998]» Gallup Organization (n'inglés). Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> En 1999, foi considerada dientro de les «muyeres más almiraes del sieglu XX» por una encuesta d'[[Estaos Xuníos]],<ref name="gallup-20c">Frank Newport (31 d'avientu de 1999). «[http://www.gallup.com/poll/3367/Mother-Teresa-Voted-American-People-Most-Admired-Person-Century.aspx Mother Teresa Voted by American People as Most Admired Person of the Century]», Gallup Organization. Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> na cual devasó a los otros candidatos per un ampliu marxe, asitiándose nel primer puestu nes principales categoríes demográfiques sacante na de los más nuevos.<ref name="gallup-20c"/><ref>«[http://www.pollingreport.com/20th.htm Greatest of the Century]» Gallup/CNN/USA Today Poll (n'inglés). 20–21 d'avientu de 1999. Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> == Crítiques y controversies == === Filosofía de vida y enseñances === La Madre Teresa foi llomada por unu de los sos detractores, [[Christopher Hitchens]], de tener una visión fundamentalista dientro de la mesma ortodoxa de la Ilesia. Mientres el [[Conceyu Vaticanu II]], manifestó la so oposición a cualquier reforma de la [[Ilesia católica]]. Según ella, lo que se precisaba yera más trabayu y más fe, non una revisión doctrinal.<ref name="Slate">{{Cita web |url=http://www.slate.com/id/2090083/ |títulu=Mommie Dearest |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |apellíu=Hitchens |nome=Christopher |enllaceautor=Christopher Hitchens |fecha=20 d'ochobre de 2003 |editorial=Slate |idioma=inglés }}</ref> Per otra parte, una cuestión clave na crítica a les sos enseñances ye la so prédica constante del consuelu y el conformismu. Dempués de la esplosión de la planta química de la multinacional [[Union Carbide]] en [[Bhopal]] ([[India]]), presentóse darréu nel llugar de la traxedia, onde 2.500 persones morrieren. «Perdonái, perdonái, perdonái», repitió namás al baxase del avión, ensin motivar a que los afeutaos empecipiaren aiciones llegales o s'escorriera a los culpables.{{harvnp|Hitchens|1995|p=87|sp=sí}} «Tas sufriendo como Cristu na cruz, asina que Xesús te tien de tar besando», díxo-y Teresa de Calcuta a un enfermu de cáncer que se retorcía de dolor ante les cámares. Dende'l so llechu, respondiólu: «Por favor, díga-y que pare de besame».<ref name="poderteresa">«Teresa del poder», artículu de José M. Bustamante publicáu nel periódicu español ''El Mundu'' el 31 d'avientu de 1995.</ref> Esto últimu foi oxetu de crítiques igualmente pos Teresa sentía que'l sufrimientu nes persones faía averar más a [[Xesús de Nazareth|Xesús]].<ref>{{Cita publicación |apellíu=Byfield |nome=Ted |títulu=If the real world knew the real Mother Teresa there would be a lot less adulation |añu=1997 |publicación=Alberta Report |volume=24}}</ref> A esti planteamientu respondió'l [[doctoráu|doctor]] en [[socioloxía]] [[William A. Donohue]], presidente de la [[Lliga Católica por Derechos Relixosos y Civiles nos Estaos Xuníos]]: {{cita|Hitchens tamién odia l'itinerariu de la Madre Teresa, alegando qu'hai un motivu políticu pa los sos viaxes. Por casu, en 1984 ella foi a consolar a los que sufren en Bhopal dempués d'una esplosión química de la Union Carbide. Mientres taba ellí, ella pidió perdonar a los responsables de la planta (el gobiernu de la India tenía mayormente la culpa, a pesar de que Hitchens, un empederníu anti-capitalista, nun puede almitir esto). Entós, ¿qué fai Hitchens con esto? Él sintióse grandemente ofendíu nel derechu d'ella (Teresa de Calcuta) de pidir por perdón, cuestionando quién la autoriza» a espachar asemeyaes virtúes en primer llugar. Pa Hitchens, la so negativa a responder esta entruga (nun importa que alla nunca-y formularen la entruga en primer llugar) ye una prueba positiva de que'l so viaxe «interprétase como un exerciciu azotáu nel control de daños». ¿Control de daños pa quién? ¿Pa la Union Carbide? ¿Tien Hitchens siquier una fotografía (conxunta) de la Madre Teresa y de un funcionariu de la Union Carbide p'amosar?|[[William A. Donohue]], marzu de 1996.<ref name="Hating">{{Cita web |url=http://www.catholicleague.org/research/hating_mother_teresa.htm |títulu=Hating Mother Teresa |fechaaccesu=27 d'agostu de 2011 |apellíu=Donohue |nome=William A. |añu=1996|mes= marzu |obra=Catalyst |editorial=Catholic League for Religious and Civil Rights |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.catholicleague.org/research/hating_mother_teresa.htm|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref>}} A les crítiques alrodiu de la so firme posición contra'l [[albuertu inducíu|albuertu]] y el [[divorciu]] respondió: «Nun importa quién lo diz, tienen d'aceptar con una sorrisa y faer el so propiu trabayu». Igualmente, la so oposición a la [[inseminación artificial]] y l'usu d'anticonceutivos foi oxetu de crítiques; nes sos pallabres: «Yo nun-y daría un ñácaru d'una de les mios cases n'adopción a una pareya qu'usa anticonceutivos. Los qu'usen anticonceutivos nun entienden l'amor».<ref name="credo1"/> Les opiniones de los [[India|hindús]] respectu de la Madre Teresa nun yeren uniformemente favorables. L'importante partíu políticu [[Bharatiya Janata Party]], oponer a la Madre pero emponderar dempués de la so muerte, unviando un representante pal so funeral. La organización [[Conseyu Mundial Hindú]], sicasí, opúnxose a la decisión del gobiernu de realiza-y un [[funeral d'Estáu]]. Inclusive, un recordatoriu de la revista ''Frontline'' negó unes acusaciones favorecíes por Giriraj Kishore como «dafechu falses» y publicóse que lo que fixeren «nun inflúi na perceición pública del so trabayu, especialmente en Calcuta». L'autor del homenaxe, a pesar d'allabar la so «desinteresada atención», la so enerxía y vitalidá, foi críticu de les sos campañes públiques en contra del albuertu.<ref name=Frontline/> === Atención a los enfermos === {{cita|La Madre Teresa confía más na [[providencia divina|providencia]] que na medicina.|Dr. Robin Fox<ref name="poderteresa"/>}} La calidá de l'atención ufiertada a los pacientes con enfermedaes terminales nos llares pa morrebundos foi criticada igualmente pola prensa médica. El doctor Robin Fox, de la revista médica ''[[The Lancet]]'', fixo referencia a la insuficiencia de médicos, de tratamientos sistemáticos y de analgesia, ente que Mary Loudon del ''British Medical Journal'', reportó la reutilización d'aguyes hipodérmiques, males condiciones de vida, incluyendo l'usu d'agua frío pal aséu de los refuxaos y un mal enfoque sobre la enfermedá y el sufrimientu, yá que se tornó l'usu de variaos elementos indicaos pa l'atención médica moderna como asina tamién el diagnósticu sistemáticu.<ref name=BMJ/> El doctor Robin Fox, editor de ''The Lancet'', tres la so visita a los centros de Calcuta en 1994, constató qu'a los pacientes nun se-yos diagnosticaben les enfermedaes nin se-yos alministraben analxésicos eficientes. Describió l'atención médica como «casual, con voluntarios ensin conocencies médiques que tuvieron que tomar decisiones sobre'l cuidu del paciente por cuenta de la falta de médicos». Señaló que'l so orde nun estremaba ente los pacientes curables ya incurables, motivu pol cual xente que podía sobrevivir corría'l riesgu de morrer por infeición o falta de tratamientu.<ref>Fox, Robin (1994). «Mother Theresa's care for the dying». The Lancet 344 (8925), pp. 807-8</ref> L'autor d'un periódicu [[Ilesia católica|católicu]], David Scott, escribió que la Madre Teresa llindar a caltener viva a la xente en llugar de lluchar contra la probeza en sí».{{harvnp|Scott|2005|p=7|sp=sí}} De la mesma Sanal Edamaruku, presidente de la organización Rationalist International, criticó por escritu'l fechu de qu'en dellos casos nun otorgaben [[analxésicu|analxésicos]] nes sos cases pa morrebundos y que podíen oyese los berros de sufrimientu per parte de la xente que tendría viérbenes nes sos firíes abiertes ensin llograr aliviu del dolor. Nun principiu, los analxésicos fuertes, inclusive nos casos difíciles, nun se daben.<ref>«[http://www.mukto-mona.com/Articles/mother_teresa/sanal_ed.htm Sanal Edamaruku: "India has no reason to be grateful to Mother Teresa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229231335/https://mukto-mona.com/Articles/mother_teresa/sanal_ed.htm |date=2016-12-29 }}» (n'inglés). Consultáu'l 28 d'abril de 2011.</ref> En respuesta a les crítiques de Robin Fox, y comentando explícitamente la tema de la disponibilidad d'[[analxésicu|analxésicos]], trés investigadores d'instituciones ingleses (David Jeffrey, Joseph O'Neill y Gilly Burn) qu'acrediten trabayos científicos sobre la práutica de la medicina na India, escribieron na revista médica ''[[The Lancet]]'': «Inclusive en 1994, la mayoría de los pacientes con cáncer vistos (na India) nun teníen accesu a nenguna analgesia, por cuenta de la falta de melecines fayadices, de conocencia avera del usu de les melecines per parte de los médicos, como asina tamién, en dellos casos, el desconocimientu sobre'l manexu del dolor, agraváu pola falta de recursos. La Madre Teresa ye digna d'aponderamientu por, siquier, ufiertar bondá. Si Fox fora a visitar les principales instituciones que tán al cargu del oficiu médicu na India, escasamente vería él llimpieza, atención de firíes y llagues, o bondá. Amás, la analgesia podría nun tar disponible».<ref name="Jeffrey">{{Cita publicación |apellíu= Jeffrey |nome=David|apellíos2= O'Neill |nome2=Joseph|apellíos3= Burn |nome3=Gilly |añu=1994 |títulu=Mother Teresa's care for the dying |publicación=The Lancet |volume=344 |númberu=8929 |páxina=1098 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673694917590 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2011}}</ref> [[Colette Livermore]], una ex misionera de la caridá, describió les razones poles cualos abandonó la congregación nel so llibru ''Hope Endures: Leaving Mother Teresa, Losing Faith, and Searching for Meaning''. Según la mesma Livermore, atopó lo que la relixosa denominó la teoloxía del sufrimientu», a la que definió como defectuosa. Sicasí, calificó a Teresa como una persona bono y valiente. Anque ella instruyó a los sos siguidores sobre la importancia del espardimientu del [[Evanxeliu]] al traviés d'aiciones en llugar de lleiciones teolóxiques, Livermore nun podía conciliar esto con delles práutiques de la organización. Los exemplos que citó fueron negase innecesariamente a ayudar a los precisaos cuando éstos averáronse a les [[monxa|monxes]] nun momentu equivocáu acordies coles sos axendes d'horarios y desanimar a les monxes de buscar la formación médica pa tratar les enfermedaes qu'enfrentaben (cola xustificación de que [[Dios (cristianismu)|Dios]] dexa a los débiles ya inorantes).<ref>«[http://podcastdownload.npr.org/anon.npr-podcasts/podcast/77/510036/98314432/KERA_98314432.mp3 KERA's Think Podcast: Leaving Mother Teresa, Losing Faith, and Searching for Meaning]» (n'inglés). 15 d'avientu de 2008. Consultáu'l 28 d'abril de 2011.</ref> Chatterjee confesó que la Madre y los sos biógrafos oficiales (ente los que más se destacar, Navin Chawla) negárense a collaborar nes sos investigaciones y que Teresa nun pudo «defendese» de la cobertoria crítica de la prensa occidental, dando como exemplu l'informe publicáu pol diariu británicu ''The Guardian'', qu'atacó la condición de les sos [[orfanatu|orfanatos]], y del [[documental]] ''Mother Teresa: Time for Change?'', que foi espublizáu en dellos países [[Europa|europeos]].<ref name=Chatterjee>Chatterjee, Aroup. «[http://www.meteorbooks.com/introduction.html Introduction to ''The Final Verdict'']» (n'inglés). Consultáu'l 28 d'abril de 2011.</ref> === Donaciones y venceyos === Otres crítiques de Hitchens tuvieron rellacionaos colos oríxenes de delles donaciones y les persones con quien se venceyó. La relixosa aceptó dineru de la familia Duvalier ([[François Duvalier]] y el so fíu [[Jean-Claude Duvalier|Jean-Claude]] fueron dictadores d'[[Haití]]) y emponderar públicamente. Nel programa de la [[CBS]] ''[[Sixty Minutes]]'' afirmó públicamente de [[Michèle Bennett]], esposa de [[Baby Doc]]: «Nunca vi a los probes ser tan familiares colos sos xefes d'Estáu como lu son con ella. Pa mi ye una bella lleición». Les imáxenes de Teresa de Calcuta pronunciando estes pallabres fueron reproducíes mientres siquier una selmana pola televisión pública [[Haiti|haitiana]].{{harvnp|Hitchens|1995|p=5|sp=sí}} A ello retrucó Donohue: [[Ficheru:Missionaries of Charity in Haiti.jpg|thumb|220px|left|Les [[Misioneres de la Caridá]] n'[[Haití]].]] {{cita|La Madre Teresa asistió a los enfermos y a los probes de tol mundu. Ella nun escueye a qué países dir sobre la base de la política interna, y esto esplica por qué ella visitó tanto naciones represives de derecha, como Haití, como naciones represives d'esquierda, como Albania. Hitchens nun puede dixerir esto y acusa a la Madre Teresa de sirvir a dictadures. Agora bien, si haber de siguir la so lóxica equí, entós la mayoría de trabayadores del [[Cuerpu de Paz]] y el personal de la [[Cruz Bermeya]] son culpables de cortexar a los déspotes.|[[William A. Donohue]], marzu de 1996<ref name="Hating"/>}} Hitchens tamién señaló que la Madre Teresa aceptó 1,25 millones d'[[Dólar de los Estaos Xuníos|USD]] de [[Charles Keating]], quien tamién-y concedió l'usu d'un avión y portaba un crucifixu qu'ella-y diera.{{harvnp|Hitchens|1995|pp=65|sp=sí}} Según Hitchens, Teresa sofitar dempués de la so detención unviando una carta al xuez del casu: «Nun sé nada de los negocios de Charles Keating. Solo sé que foi arrogante colos probes de Dios». Hitchens escribió que'l fiscal Paul W. Turley quedaría perplexu al lleer la carta manuscrita de Teresa de Calcuta. En xineru de 1992, Charles Keating, el rei de los bonos basura», estafara a 17&nbsp;000 pequeños inversores n'unu de los mayores escándalos d'Estaos Xuníos. Según Hitchens, la xusticia nun atendió la qu'él llamó «pidimientu de clemencia» de Teresa de Calcuta, y Keating foi condergáu a 10 años de cárcel. En Calcuta, la direutora de les Misioneres de la Caridá recibiría una carta del fiscal na que se-y informaba de la naturaleza del dineru estafáu: «Ruégolu que devuelva'l dineru que robó Keating a les persones que la ganaron col so trabayu.{{harvnp|Hitchens|1995|pp=68-70|sp=sí}} La Madre Teresa nun contestó.{{harvnp|Hitchens|1995|pp=4,65/71|sp=sí}} Pero William A. Donohue retrucó a Hitchens: {{cita|Keating dio a la Madre Teresa un millón y cuartu de dólares. Nun-y importa a Hitchens que tol dineru gastárase primero que naide supiera de les endrómines de Keating. Lo qu'importa ye que la Madre Teresa dio a los probes una gran cantidá de dineru tomao d'un home ricu quien más tarde foi a la cárcel. Pero'l mayor crime (de Teresa), según Hitchens, foi escribi-y una carta al Xuez Lance Ito [...] «en busca de clemencia pal señor Keating». [...] Pero ella nun fixo nada d'eso: [...] nun escribió una misiva «en busca de clemencia». «Nun sé nada sobre'l trabayu del señor Charles Keating», dixo la Madre Teresa, «o del so negociu o de los asuntos qu'ustedes tán tratando.» De siguío, ella esplica la so carta diciendo: «El señor Keating fixo enforma p'ayudar a los probes, ye por eso que dirixo a usté nel so nome.» Agora bien, ye daqué verdaderamente notable qu'esta referencia por escritu de daquién que se presumía inocente nesi tiempu, tenga de ser motivu de condena. Revela más alrodiu de Hitchens que de la so tema, al estigmatizar la carta como un llamamientu a la clemencia». Nun yera nada d'eso, pero esto poco importa a daquién llenu de rabia. [...] Hitchens nun foi desdexáu nesto, a cencielles deshonesto. Él sabe perbién qu'hai un mundu de diferencia ente pidir dineru a los ricos y trabayar pa ellos.|[[William A. Donohue]], marzu de 1996<ref name="Hating"/>}} En 1996, [[Irlanda]] celebró un referendu alrodiu de si la so Constitución tendría de siguir prohibiendo'l divorciu. La Madre Teresa tomó un avión dende Calcuta pa sofitar la campaña a favor del votu negativu. Sicasí, esi mesmu añu Teresa concedió una entrevista na que dicía que confiaba en que la so amiga [[Diana de Gales]] fuera más feliz una vegada que se llibrara de lo qu'evidentemente yera un matrimoniu desafortunáu.{{harvnp|Hitchens|2007|p=7|sp=sí}} Nel primer aniversariu del so decesu, la revista alemana ''Stern'' llanzó un artículu que falaba sobre les cuestiones financieres y el gastu de les donaciones. La prensa médica realizó crítiques derivaes de diverses perspectives y prioridaes sobre les necesidaes de los probes.<ref name=BMJ>Loudon, Mary. (1996) [http://www.bmj.com/cgi/content/full/312/7022/64/a The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice], Book Review, ''BMJ'' vol. 312, nᵘ 7022, 6 de xineru de 2006, pp. 64–5. Consultáu'l 20 de xunu de 2011.</ref> Otros comentarios provinieron de Tariq Ali, un miembru del comité de la editorial New Left Review, y del periodista d'investigación [[Irlanda|irlandés]] Donal MacIntyre.<ref name="Donal">{{Cita publicación |apellíu=MacIntyre |nome=Donal |títulu=The Squalid Truth Behind the Legacy of Mother Teresa |añu=2005 |publicación=New Statesman |volume=134 |url=http://www.newstatesman.com/200508220019 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.newstatesman.com/200508220019|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Christopher Hitchens y la revista alemana ''Stern'' espresaron que la Madre Teresa nun centró l'usu del dineru nel amenorgamientu de la probeza o na meyora de les condiciones de los sos centros, sinón que lo utilizó pa l'apertura de nuevos [[conventu|conventos]] y l'aumentu del llabor misioneru.<ref name="Slate"/> William A Donohue repunxo a Hitchens: {{cita|:[...] la Madre Teresa llega a los probes, non por sentimentalismu, sinón por amor. Nun importa qué tan aprobetaos y degradaos tean los probes, siguen siendo fíos de Dios, tolos cualos tienen dignidá humana. Esto nun ye daqué que Hitchens pueda aceptar. [...] él nun puede entender cómo la Madre Teresa puede consolar a los enfermos terminales, diciendo: «Usté ta sufriendo como Cristu na cruz.» [...] ¿Por qué odia Hitchens a la Madre Teresa? Al igual que la Madre Teresa, Hitchens ta esmolecíu pola probeza. A diferencia d'ella, él nun fai nada al respeutu. Lo que más-y fadia ye que'l mayor campeón del mundu de los quitaos sía una modesta monxa.|[[William A. Donohue]], marzu de 1996<ref name="Hating"/>}} == Vida espiritual == Un aspeutu particularmente notable de la Madre Teresa ye la fonda [[crisis de fe]] a la que s'enfrentó por casi cinco décades de la so vida, mesma que quedó evidenciada nel llibru ''Mother Teresa: Come Be My Light'' editáu por Brian Kolodiejchuk qu'arrexunta les cartes privaes escrites pola misionera. A pesar d'ello, esto nun foi torga pal procesu de la so beatificación lleváu a cabu en 2003. N'analizando les sos obres y llogros, el papa [[Xuan Pablo II]] dixo: «¿Ónde atopaba la Madre Teresa la fuercia y l'esfotu pa ponese totalmente al serviciu de los demás? Na contemplación silenciosa de Xesucristu, la so Santa Cara, el so Sagráu Corazón».<ref>{{Cita web |url=http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2003/october/documents/hf_jp-ii_spe_20031020_pilgrims-mother-teresa_en.html |títulu=Address Of John Paul II To The Pilgrims Who Had Come To Rome For The Beatification Of Mother Teresa |editorial=Santa Sede |fecha=20 d'ochobre de 2003 |autor=[[Xuan Pablo II]] |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> En priváu y mientres casi 50 años hasta'l final de la so vida, la Madre Teresa esperimentó duldes sobre les sos creencies relixoses, nes cualos «nun sentía la presencia de Dios no absoluto», «nin nel so corazón nin na eucaristía», según dixo la so postulador, el reverendu Brian Kolodiejchuk.<ref name=TIME-2007-08-23>{{cita noticia |autor=David Van Biema |títulu=Mother Teresa's Crisis of Faith |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1655415,00.html |editorial=Time |fecha=23 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816032159/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1655415,00.html |archivedate=2013-08-16 }}</ref> La Madre Teresa non solo sobrollevó'l dolor provocáu pola so falta de fe, sinón que tamién sintió graves duldes sobre la esistencia de Dios: {{cita|¿ú la mio fe? Inclusive no más fondo... nun hai nada, sacante vacíu y escuridá... Si hai un Dios, por favor, perdóname. Cuando intento alzar los mios pensamientos al Cielu, hai un vacíu tan acusador qu'esos mesmos pensamientos tornen como cuchiellos afilaos y manquen la mio alma... Qué doliosu ye esti dolor desconocíu. Nun tengo fe. Refugada, vacía, ensin fe, ensin amor, ensin celu... ¿Para qué faigo esti trabayu? Si nun hai un Dios, nun puede haber alma. Y si nun hai alma, Xesús, tu tampoco yes ciertu.<ref name="Kolodiejchuk">{{cita llibru |títulu=Mother Teresa: Come Be My Light |apellíu=de Calcuta |nome=Madre Teresa |apellíu2=Kolodiejchuk |nome2=Brian |añu=2007 |editorial=Doubleday |llugar=New York |isbn=0385520379 |url=https://books.google.com/?id=EVaPAgAACAAJ&dq=Mother+Teresa:+Come+Be+My+Light |idioma=inglés}}</ref>}} [[Ficheru:Mother Teresa memorial plaque.jpg|thumb|right|Placa conmemorativa dedicada a la Madre Teresa nun edificiu na [[Plaza de Wenceslao (Olomouc)|Plaza de Wenceslao]], en [[Olomouc]], [[República Checa]].]] Con referencia a les pallabres anteriores, la so postulador, Kolodiejchuk (el funcionariu responsable d'axuntar les pruebes pa la so beatificación), indicó qu'esistía'l riesgu de que dalgunos pudieren malinterpretar lo dicho pero que la fe de la Madre de que Dios taba trabayando al traviés d'ella caltúvose intacta, y magar se llamentaba pol sentimientu de perda de cercanía con Dios, nun punxo en dulda la so esistencia.<ref name=autogenerated1>«[http://www.beliefnet.com/story/223/story_22353_1.html New Book Reveals Mother Teresa's Struggle with Faith]» (n'inglés). Beliefnet, 2007. Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> Munchos otros santos tuvieron esperiencies similares de aridez espiritual. Contrariamente a les creencies errónees por parte de dalgunos qu'espresaron qu'eses duldes seríen una torga pa la [[canonización]], esti procesu llevar a cabu ensin nenguna torga en dichu rubro.<ref name=autogenerated1/> La Madre Teresa sintió, dempués d'una década de duldes, un periodu curtiu de fe anovada. Nel momentu de la muerte del papa [[Pío XII]] na seronda de 1958, orando por él nuna [[Réquiem|misa de réquiem]], dixo que fuera relevada de la «llarga escuridá: aquel sufrimientu estrañu». Sicasí, cinco selmanes más tarde, almitió tornar a les sos dificultaes pa creer.<ref name=Newsweekteresa/> Escribió munches cartes a los sos confesores y superiores mientres un periodu de 66 años. Magar pidiera que les mesmes fueren destruyíes por medrana a que la xente «vaya a pensar más en mi y menos en Xesús»,<ref name="Timecrisis"/><ref>{{Cita web |url=http://www.suntimes.com/news/metro/524638,CST-NWS-mother24.article |títulu=Mother Teresa's 'crisis of faith' spelled out in book |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |autor=Shamus Toomey |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=11 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071011164222/http://suntimes.com/news/metro/524638,CST-NWS-mother24.article}}</ref> fueron arrexuntaes en ''Mother Teresa: Come Be My Light'' (Ed. Doubleday).<ref name="Timecrisis">{{cita noticia |nome=David |apellíos=Van Biema |títulu=Mother Teresa's Crisis of Faith |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1655415,00.html |obra=Time |fecha=23 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130816032159/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1655415,00.html |archivedate=2013-08-16 }}</ref><ref name="Kolodiejchuk"/> Nuna carta que se dio a conocer públicamente a un confidente espiritual, el reverendu [[Michael van der Peet]], Teresa escribió: «Xesús tien un amor bien especial pa ti. [Pero] Tocantes a mi, el silenciu y el vacíu son tan grandes, que miro y nun veo, escucho y nun oyo, la mio llingua muévese [na oración] pero nun fala... Quiero que reces por mi, que yo-y dexo tener una mano llibre». Munchos medios informativos referir a los escritos de la Madre Teresa como una indicación de [[crisis de fe]].<ref>{{Cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/11/29/wteres29.xml |títulu=Mother Teresa's Crisis of Faith |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |autor=Bruce Johnston |fecha=2011 |idioma=inglés |fechaarchivu=19 d'avientu de 2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20021219043927/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/11/29/wteres29.xml}}</ref> Dalgunos de los sos críticos, como [[Christopher Hitchens]], tomaron los sos escritos como una evidencia de que la so imaxe pública foi creada principalmente pa publicidá a pesar de les sos creencies y aiciones personales.<ref name=Newsweekteresa>{{Cita web |url=http://www.newsweek.com/id/38603 |títulu=Hitchens Takes on Mother Teresa |obra=Newsweek |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés}}</ref> Sicasí, otros, como Brian Kolodiejchuk, editor de ''Come Be My Light'', comparar col [[poeta]] [[Teoloxía mística cristiana|místicu]] del [[sieglu XVI]] [[San Xuan de la Cruz]], quien acuñó'l términu de nueche escura de l'alma» pa describir a una etapa particular de la crecedera de dellos maestros espirituales.<ref name=Timecrisis/> El [[Santa Sede|Vaticanu]] indicó que les cartes nun detendríen el so camín escontra la santidá.<ref>{{cita noticia |nome=Malcolm |apellíos=Moore |títulu=Mother Teresa's canonisation not at risk |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/24/wteresa224.xml |obra=Daily Telegraph |fecha=26 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés }}</ref> Ello ye que Kolodiejchuk foi'l so postulador.<ref name=Timecrisis/> Na so primer encíclica, ''[[Deus carines est]]'', [[Benitu XVI]] mentó a Teresa de Calcuta en trés causes y tamién utilizó la so obra pa referise a unu de los principales puntos de la encíclica. «La Beata Teresa de Calcuta ye un exemplu evidente de que'l tiempu dedicáu a Dios na oración nun yá dexa de ser una torga pa la eficacia y la dedicación al amor al próximu, sinón que ye en realidá una fonte perenal pa ello».<ref>[[Benitu XVI]] (25 d'avientu de 2005). «[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-carines-est_sp.html ''Deus Carines Est'']». Ciudá del Vaticanu. Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> La Madre Teresa especificó que «namái pola oración mental y la llectura espiritual podemos cultivar el don de la oración».{{harvnp|Moore|2002|p=5|sp=sí}} Anque nun hubo una conexón direuta ente la congregación de Teresa y les órdenes franciscanes, confesó ser almiradora de [[San Franciscu d'Asís]].<ref name=AmeriCath>«Mother Teresa of Calcutta Pays Tribute to St. Francis of Assisi» nel [http://www.americancatholic.org/Features/Teresa/Teresa_Assisi.asp sitio web ''American Catholic''], consultáu'l 21 de xunu de 2011 (n'inglés).</ref> Arriendes d'ello, la vida de Teresa de Calcuta y el calter de la orde amuesen cierta influencia de la espiritualidá franciscana. Les hermanes de les Misioneres de la Caridá reciten la oración de paz de San Francisco toles mañanes mientres l'aición de gracies dempués de la Comunión, y munchos de los votos y l'énfasis del so ministeriu son similares.<ref name=AmeriCath/> San Francisco tamién fixo fincapié na probeza, castidá, obediencia y sumisión a Cristu, dedicando gran parte de la so vida al serviciu de los probes, especialmente a los malatos na zona onde vivía. == Beatificación y canonización == [[Ficheru:A00996 - Alcalá de Henares.jpg|thumb|left|Estatua de Santa Teresa de Calcuta na [[Catedral d'Alcalá de Henares]], [[España]].]] Tres la so muerte, la Santa Sede consideró que podría empecipiase el procesu de [[Beatu|beatificación]], consideráu como'l terceru de los cuatro pasos p'algamar la [[canonización]], onde'l papa declara al beatu dignu de veneración universal, anque para ello deben comprobar dos [[milagru|milagros]] (unu más adicional al milagru col que se-y catalogó como beata).<ref>David Orr (10 de mayu de 2003). «[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/1443320/Medicine-cured-miracle-woman---not-Mother-Teresa-say-doctors.html Medicine cured 'miracle' woman – not Mother Teresa, say doctors]». ''The Telegraph'' (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> El milagru que riquía la so beatificación asocedió en 1998 cuando, de manera aparentemente inesplicable, Mónica Besra, una muyer que carecía un [[tumor]] malinu nel [[abdome]], foi sanada. Besra comentó que fuera acoyida en Roma poles Misioneres de la Caridá en siendo desanunciada polos médicos.<ref name="Beata">El Mundu. ye. «[https://www.elmundo.es/elmundo/2003/10/19/sociedad/1066548129.html El Papa Xuan Pablo II beatifica a la Madre Teresa de Calcuta]» (19 d'ochobre de 2003). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> Una de les hermanes asitió-y sobre l'abdome una imaxe de la [[Virxe María]], que permaneciera sobre la túnica de la Madre Teresa mientres la celebración de los [[Premiu Nóbel|premiu Nobel]]. La sanación d'aquella muyer asocedió'l 5 de setiembre de 1998, esautamente un añu dempués del decesu de la misionera.<ref>{{Cita web |url=http://www.nytimes.com/2003/10/20/world/her-legacy-acceptance-and-doubts-of-a-miracle.html |títulu=Her Legacy: Acceptance And Doubts Of a Miracle |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |apellíu=Rohde |nome=David |fecha=20 d'ochobre de 2003 |editorial=The New York Times |ubicación=Estaos Xuníos |idioma=inglés |cita=Ms. Besra, who attended the Vatican ceremony, said the cure occurred a year after Mother Teresa's death.}}</ref> Distintos médicos indios, l'Asociación de Ciencies y Racionalismu de la India ya inclusive l'home de la mesma Besra punxeron en dulda'l so sanamientu milagrosu al asegurar que la enfermedá sumió poles melecines que tuvo d'inxerir mientres nueve meses.<ref>Emol.com. «[http://www.emol.com/noticias/internacional/2002/10/16/96636/polemica-en-la india-por milagru atribuyíu-a-sor-teresa-de-calcuta.html Polémica na India por milagru atribuyíu a Sor Teresa de Calcuta]» (16 d'ochobre de 2002). Consultáu'l 3 de xunetu de 2011.</ref> Por ota parte, otru mediu científicu cita'l sanamientu de Mónica Besra del so tumor como unu de los elementos principales nel procesu de canonización de Teresa de Calcuta.<ref>{{cita llibru |autor=Corfield, Justin |capítulu=India |títulu=Encyclopedia of Cancer and Society |editor=Colditz, Graham, A. |añu=2007 |allugamientu=Thousand Oaks, California, EE. XX.–Londres, Reinu Xuníu |editorial=SAGE Publications |volume=Vol. 1 |isbn=978-1-4129-4989-7 |páxina=456 |idioma=inglés |url=https://books.google.com.ar/books?id=nbQ5DQAAQBAJ&pg=PA456 |cita=Mention should be made of the canonization of the Roman Catholic nun Mother Teresa of Calcutta. Her healing of Monica Besra, who was suffering from a tumor, was one of the main elements in Mother Teresa's becoming a saint.}}</ref> El procesu de beatificación de la Madre empezó dos años dempués de la so muerte gracies a una dispensa papal qu'evitaba l'intre de cinco años dende'l so decesu, tal como establez el Derechu Canónicu.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/129816 |títulu=La beatificación de la Madre Teresa, un pidíu mundial |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |apellíu=Reinoso |nome=Susana |fecha=3 de marzu de 1999 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> El [[Santa Sede|Vaticanu]] citó a [[Christopher Hitchens]] pa esponer dalgún testimoniu que pudiera comprometer y entorpecer el procesu de beatificación. «Foi falando con ella cuando afayé, y aseguróme, que nun taba trabayando pa solliviar la probeza», dixo Hitchens. «Ella trabayaba p'ampliar la cantidá de católicos. Díxome: "Nun soi una trabayadora social. Nun lo faigo por eso. Facer por Cristu. Facer pola Ilesia"». La [[Congregación pa les Causes de los Santos]] encargar d'investigar les sos declaraciones pero fueron tornaes darréu.<ref>{{Cita web |url=http://www.secularhumanism.org/index.php?section=library&page=hitchens_24_2 |títulu=Less than Miraculous |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |apellíu=Hitchens |nome=Christopher |enllaceautor=Christopher Hitchens |fecha=febreru-marzu de 2004 |editorial=[[Free Inquiry (magacín)|Free Inquiry]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305133543/http://secularhumanism.org/index.php?page=hitchens_24_2&section=library |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> El 19 d'ochobre de 2003, ante la presencia d'unes 300&nbsp;000 persones na [[Plaza de San Pedro]], foi proclamada beata pol papa [[Xuan Pablo II]]. A la celebración asistieron mediu millar de les Misioneres de la Caridá, 150 cardenales y 400 obispos.<ref>{{Cita web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/55499.beatifican-manana-a-madre-teresa-de-calculta.html |títulu=Beatifican mañana a Madre Teresa de Calculta |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |fecha=18 d'ochobre de 2003 |editorial=El Sieglu de Torreón |ubicación=Méxicu }}</ref> El papa tamién declaró formalmente'l 5 de setiembre como la festividá de la Madre Teresa.<ref name="Beata"/> El 18 d'avientu de 2015, el papa [[Francisco (papa)|Francisco]] aprobó la canonización de Teresa de Calcuta depués de que la [[Congregación pa les Causes de los Santos]] reconociera como «estraordinaria» el sanamientu d'un brasilanu enfermu con múltiples tumores cerebrales<ref>{{Cita web |url=http://www.nydailynews.com/news/world/mother-teresa-helped-cure-brazilian-man-multiple-brain-tumors-article-1.2776211 |títulu=Mother Teresa helped cure Brazilian man of multiple brain tumors |autor=Blau, Reuven |editorial=[[New York Daily News]] |fecha=3 sept. 2016 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2017 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/12057460/Mother-Teresa-to-be-made-a-saint-says-Vatican-Pope-Francis-miracles.html |títulu=Mother Teresa will become a saint in Vatican Year of Mercy |autor=Squires, Nick |editorial=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |fecha=18 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2017 |idioma=inglés |cita=Mother Teresa had been recognised for her second miracle when she cured a Brazilian man suffering from multiple brain tumours in 2008}}</ref> y [[Hidrocefalia#Hidrocefalia non comunicante|hidrocefalia obstructiva]], que fuera suxetu a tresplante renal y [[inmunosupresión|terapia inmunosupresora]] en 2008 ensin resultancies. La Ilesia católica sostuvo qu'esa patoloxía cerebral resolvió de forma instantánea, completa y permanente el 9 d'avientu de 2008, y que tal resolución foi declarada por unanimidá como «científicamente inesplicable» per parte d'un colexu integráu por siete médicos.<ref>{{Cita web |url=https://www.avvenire.it/chiesa/pagine/madre-teresa-santa-il-via-llibera-di-papa-francesco |títulu=Canonizzazione. Madre Teresa santa, il via llibera del Papa |autor=Falasca, Stefania |fecha=17 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=26 de xunu de 2017 |idioma=italianu |editorial=Avvenire }}</ref> La Ilesia atribuyó'l milagru a Teresa de Calcuta, finada 11 años antes, por cuenta de que la esposa del enfermu dixo encamentase a la Madre Teresa por que salvara al so home.<ref name="Ordaz" /><ref>{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/internacional/2015/12/18/56738fcbe2704y0a308b4623.html |títulu=El papa aprueba la canonización de Teresa de Calcuta |autor=Bernabé, Mònica |editor=El Mundu |fecha=19 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2015}}</ref> L'actu oficial de canonización, previstu dientro del [[xubiléu de la Misericordia]],<ref>{{Cita web |url=https://www.aciprensa.com/noticias/vaticanu-fixo-anunciu-oficial-la madre-teresa-de-calcuta-sera-declarada-santa-71034/ |títulu=Vaticanu fixo anunciu oficial: La Madre Teresa de Calcuta va ser declarada santa |autor=Harris, Elise |editor=ACI Prensa |fecha=18 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2015 }}</ref> tuvo llugar na [[Plaza de San Pedro]] na [[Ciudá del Vaticanu]] na mañana del 4 de setiembre de 2016.<ref>[https://www.abc.es/sociedad/abci-papa-francisco-proclama-santa-madre-teresa-calcuta-201609041050_noticia.html El Papa Francisco proclama santa a la Madre Teresa de Calcuta. Multitudinaria ceremonia na Plaza de San Pedro nel Vaticanu] (ABC, 4-9-2016, de Axenciar EFE, consultada'l 4-9-2016).</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.romereports.com/2016/09/04/francisco-canoniza-a-madre-teresa-de-calcuta |títulu=Francisco canoniza a Madre Teresa de Calcuta |fechaaccesu=4 de setiembre de 2016 |sitiuweb=www.romereports.com}}</ref> Decenes de miles de persones axuntar pa la ceremonia, ente elles 15 delegaciones gubernamentales oficiales y 1500 persones ensin llar de toa Italia. La ceremonia foi televisada en direutu pola canal del Vaticanu. Skopie, la ciudá natal de Madre Teresa, anunció una selmana de celebración pola so canonización y na India, celebróse una misa especial na sede principal de les Misioneres de la Caridá en Calcuta.<ref name="canon">{{Cita web |url=http://www.nytimes.com/2016/09/05/world/europe/mother-teresa-named-saint-by-pope-francis.html |títulu=Mother Teresa Is Made a Saint by Pope Francis |apellíu=Povoledo |nome=Elisabetta |fecha=3 de setiembre de 2016 |editorial=The New York Times|issn=0362-4331 |fechaaccesu=7 d'avientu de 2016 |idioma=inglés}}</ref><ref name="canon2">{{Cita web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-37269512 |títulu=Mother Teresa declared saint by Pope Francis at Vatican ceremony – BBC News |idioma=inglés |fechaaccesu=7 d'avientu de 2016}}</ref> == Legáu y representaciones na cultura popular == === Conmemoraciones === [[Ficheru:Mother Teresa Airport.jpg|thumb|right|[[Aeropuertu Internacional Madre Teresa]].]] En 1984, la editorial d'Estaos Xuníos [[Marvel Comics]] publicó una historieta basada na so vida y el so trabayu. Los autores fueron el guionista David Michelinie y los dibuxantes John Tartaglione y Joe Sinnott.<ref>{{Cita web|url=https://comicvine.gamespot.com/mother-teresa-of-calcutta-1/4000-217557/|títulu=Mother Teresa of Calcutta. A biography of the life and career of Mother Teresa.|fechaaccesu=5 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=Xineru de 1984.|sitiuweb=|editorial=Marvel|idioma=English}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.aciprensa.com/noticias/cuando-la madre-teresa-foi-la-heroina-de-una historieta-de-marvel-14113/|títulu=Cuando la Madre Teresa foi la heroína d'una historieta de Marvel|publisher=aciprensa.com}}</ref> En marzu de 1998, aplicóse una placa a la so residencia natal, que diz: «Equí ta la vivienda na que'l 26 d'agostu de 1910 nació Agnes Gonxha Bojaxhiu, la Madre Teresa». Esi mesmu añu Lion Communications (Polygram Records) comercializó un álbum musical, ''Mother, We'll Miss You'', a manera de tributu póstumu qu'inclúi la participación de dellos cantantes de distintos países ente ellos [[José Feliciano]], el cantante gospel Walt Whitman y el grupu Soul Children of Chicago. El mesmu cuntó cola producción del cantante escocés Dave Kelly. Tres el llanzamientu del compilatorio, diversos periódicos d'Estaos Xuníos, como ''[[Boston Globe]]'' y ''[[Philadelphia Inquirer]]'', publicaron artículos rellacionaos cola vida y obra de la Madre Teresa. Foi homenaxada coles mesmes al traviés de museos, nomándo-yla patrona de delles ilesies, y con dellos monumentos y caminos. En 2002, púnxose-y el so nome al [[Aeropuertu Internacional Madre Teresa|Aeropuertu Internacional d'Albania]],<ref>«[https://web.archive.org/web/20080511153514/http://www.tirana-airport.com.al/ Web oficial del Aeropuertu Internacional de Tirana Madre Teresa]» Tirana-airport.com.al. Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> daqué similar a lo asocedío con una plaza en [[Tirana]] onde se topa un monumentu dedicáu a la misionera, con una de les principales cais de [[Prístina]], capital de [[Kosovu]], y con un hospital civil albanés, l'Hospital de la Madre Teresa (llugar de fallecimientu de [[Leka d'Albania]]). El 30 d'agostu de 2009, nomóse «Mother Teresa Way» a una cai del barriu de [[Bronx]]. Esi tramu forma parte de l'avenida Lydig y llogróse la so designación depués de que la Sociedá Albanesa d'[[Estaos Xuníos]] aportunara mientres 16 años por que la ciudá aportara a dedicar una vía a la Madre Teresa.<ref>«[http://www.aciprensa.com/noticia.php?n=26661 Nueva York dedica una cai a la Madre Teresa de Calcuta]» Aciprensa.com, 2 de setiembre de 2009. Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> En [[Skopie]], inauguróse un muséu que cunta con una variada cantidá d'oxetos y pertenencies de la relixosa. Nuna de les sos sales topa una retruque de la so vivienda natal realizada pol artista Vojo Georgievski y tamién tien un parque conmemorativo col so nome.<ref>«[http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/tragaluz/20090612/homenaxe-o-cursileria-el muséu-sobre-la madre-teresa-desamarra-la_16019_25397.html Homenaxe o cursilería: el muséu sobre la Madre Teresa desamarra'l discutiniu]» Los tiempos.com, 12 de xunu de 2009. Consultáu'l 21 d'abril de 2011.</ref> La Universidá de la Muyer Madre Teresa,<ref>«[http://www.motherteresawomenuniv.ac.in/ Mother Teresa Women`s University]» (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> en Kodaikanal, establecer en 1984 como una universidá pública pola gobernación de [[Tamil Nadu]]. Dellos tributos fueron publicaos en periódicos de la [[India]] y revistes con autoría del so biógrafu, [[Navin Chawla]].<ref>{{cita noticia |títulu=The miracle of faith |url=http://www.hindu.com/2007/08/25/stories/2007082554761400.htm |obra=Hindu.com |fecha=25 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071104021514/http://www.hindu.com/2007/08/25/stories/2007082554761400.htm |archivedate=2007-11-04 }}</ref><ref>Hinduonnet.com. (26 d'agostu de 2006). «[http://www.hinduonnet.com/2006/08/26/stories/2006082604071000.htm Memories of Mother Teresa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523121959/http://www.hinduonnet.com/2006/08/26/stories/2006082604071000.htm |date=2011-05-23 }}» (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref><ref>{{Cita web |url=http://india-today.com/itoday/15091997/navin.html |títulu=Touch the Poor... |editorial=India-today.com |fecha=15 de setiembre de 1997 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100903222551/http://india-today.com/itoday/15091997/navin.html |fechaarchivu=2010-09-03 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.hinduonnet.com/2003/10/04/stories/2003100401101000.htm |títulu=The path to Sainthood |editorial=Hinduonnet.com |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202033751/http://www.hinduonnet.com/2003/10/04/stories/2003100401101000.htm |fechaarchivu=2008-12-02 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.hinduonnet.com/2003/10/04/stories/2003100401101000.htm |títulu=In the shadow of a saint |editorial=Hinduonnet.com |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081202033751/http://www.hinduonnet.com/2003/10/04/stories/2003100401101000.htm |fechaarchivu=2008-12-02 }}</ref><ref>{{Cita web |autor=Navin Chawla |url=http://indiatoday.intoday.in/story/Mission+possible/1/6961.html |títulu=Mission Possible |editorial=Indiatoday.digitaltoday.in |fecha=11 d'abril de 2008 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés}}</ref><ref>Hindu.com. (26 d'agostu de 2008). «[http://www.hindu.com/2008/08/26/stories/2008082655280900.htm Mother Teresa and the joy of giving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828171234/http://www.hindu.com/2008/08/26/stories/2008082655280900.htm |date=2008-08-28 }}» (n'inglés). Consultáu'l 21 de xunu de 2011.</ref> Indian Railways introdució un nuevu tren, «Mother Express», n'alusión a la Madre Teresa, el 26 d'agostu de 2010 pa conmemorar el centenariu de la so nacencia.<ref>{{Cita web |títulu="Mother Express" to be launched on Aug 26 |obra=IBN Live |fecha=2 d'agostu de 2010 |url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/mother-express-to-be-launched-on-aug-26/194494.html |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/mother-express-to-be-launched-on-aug-26/194494.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> El gobiernu del [[Tamil Nadu|estáu de Tamil Nadu]] entamó celebraciones con ocasión del so centenariu'l 4 d'avientu de 2010 en [[Chennai]], encabezaes pol [[xefe de Gobiernu]] [[Muthuvel Karunanidhi]].<ref>{{cita noticia |títulu=Centre could have done more for Mother Teresa: Karunanidhi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Centre-could-have-done-more-for-Mother-Teresa-Karunanidhi/articleshow/7044440.cms |editorial=The Times Of India |fecha=4 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés }}</ref> N'[[Arxentina]], apurrir dende 2000 el premiu Madre Teresa coles mires de «promover valores na sociedá xenerando na comunidá, cuantimás ente los mozos y adolescentes, alicientes y modelos a siguir y asonsañar; pa la so crecedera humano y espiritual».<ref>{{Cita web |url=http://www.bibpopmadreteresa.org.ar/premionacional-idea.html |títulu=Premiu Nacional Madre Teresa |fechaaccesu=8 de setiembre de 2011 |fecha=2011 |fechaarchivu=1 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071201195141/http://www.bibpopmadreteresa.org.ar/premionacional-idea.html}}</ref> === Cine y lliteratura === * La Madre Teresa ye la tema central de la [[Documental|película documental]] y del llibru ''Something Beautiful for God'', de 1969 y 1972 respeutivamente. * La película de 1997 ''[[Mother Teresa: In the Name of God's Poor]]'', protagonizada por [[Geraldine Chaplin]], llogró un premiu nel Art Film Festival . * En 2003 estrenóse una [[miniserie]] italiana interpretada por [[Olivia Hussey]], titulada ''Mother Teresa of Calcutta'' (que foi rellanzada en 2007 y recibió un premiu CAMIE). * Tamién foi interpretada por [[Megan Fox]] nuna película satírica de 2007: ''[[How to Lose Friends and Alienate People]]''.<ref name="pop crunch">{{Cita web |url=http://www.popcrunch.com/megan-fox-mother-teresa-pictures-how-to-lose-friends-and-alienate-people/ |títulu=Megan Fox Mother Teresa Pictures |obra=Pop Crunch |fecha=9 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=21 de xunu de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120324112806/http://www.popcrunch.com/megan-fox-mother-teresa-pictures-how-to-lose-friends-and-alienate-people/ |fechaarchivu=2012-03-24 }}</ref> * En 2014, estrenóse la película ''[[The letters]]'' sobre la vida espiritual de la relixosa, basada nel so intercambiu de cartes col sacerdote xesuita [[Celeste van Exem]].<ref>{{cita noticia |títulu=“The letters” la película sobre “la nueche escura” de la Madre Teresa de Calcuta |url=http://www.romereports.com/2016/01/03/the-letters-la-pelicula-sobre-la nueche escura-de-la madre-teresa-de-calcuta |fechaaccesu=4 de xineru de 2016|axencia=Rome Reports |fecha=3 de xineru de 2016}}</ref> == Ver tamién == * [[Misioneres de la Caridá]] * [[Ganadores del Premiu Nobel de la Paz]] * [[Xuan Pablo II]] * [[Ilesia católica]] * [[Calcuta]] == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{Columnes}} <div class="references-small"> ;N'español * {{Obra citada |apellíu=Briceño |nome=Alberto |títulu=Madre Teresa: reflexones pa l'alma editorial=Los llibros más pequeños del mundu |lugar=Perú |añu=2005 |isbn=978-603-4013-26-1}} * {{Obra citada |apellíu=-y Joly |nome=Edward |títulu=La Madre Teresa: la so vida y la so obra |url=https://books.google.es/books?id=wRvGaZ8JJdEC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Ediciones Palabra |añu=2006 |isbn=9788471189899}} * {{Obra citada |apellíu=Navalpotro |nome=José María |títulu=Madre Teresa de Calcuta: el consuelu de Cristu nos más precisaos |url=https://books.google.es/books?id=VQrcdDZWNn4C&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Ediciones Palabra |añu=2003 |isbn=9788482397726}} ;N'inglés * {{Obra citada |apellíu=Aikman |nome=David |títulu=Great souls: six who changed the century |editorial=Lexington Books |añu=2003 |isbn=0739104381}} * {{Obra citada |apellíu=Muggeridge |nome=Malcolm |títulu=Something beautiful for God |editorial=Sociedá de Educación Atenes |añu=1974 |isbn=84-7020-146-8}} * {{Obra citada |apellíu=de Volder |nome=Jan |títulu=The Spirit of Father Damien: The Leper Priest |editorial=Ignatius Press |lugar=San Francisco (USA) |añu=2010 |isbn=978-1-58617-487-3}} * {{Obra citada |apellíu=Scott |nome=David |títulu=A revolution of love: the meaning of Mother Teresa |editorial=Loyola Press |añu=2005 |isbn=0829420312}} * {{Obra citada |apellíu=Alpion |nome=Gezim |títulu=Mother Teresa: Saint or Celebrity? |editorial=Routledge Press |lugar=Londres |añu=2007 |isbn=0-415-39247-0}} * {{Obra citada |apellíu=Clucas |nome=Joan |títulu=Mother Teresa |editorial=Chelsea House |llugar=Nueva York |añu=1988 |isbn=1-55546-855-1}} * {{Obra citada |apellíu=Hitchens |nome=Christopher |títulu=The Missionary Position |editorial=Trato |lugar=Londres |añu=1995 |isbn=1-85984-054-X}} * {{Obra citada |apellíu=Lester |nome=Meera |títulu=Saints' Blessing |url=https://books.google.com/?id=HSg6f3JaN1IC&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Nikolle+bojaxhiu |editorial=Fair Winds |añu=2004 |isbn=1592330452 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525110544/https://books.google.com/?id=HSg6f3JaN1IC&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Nikolle+bojaxhiu%2F |date=2020-05-25 }} * {{Obra citada |apellíu=Majilla |nome=Gerard |títulu=Don't Canonize Mother Teresa |editorial=Author House |lugar=Reinu Xuníu |añu=2009 |isbn=978-1-4389-6122-4}} * {{Obra citada |apellíu=Greene |nome=Meg |títulu=Mother Teresa: A Biography |editorial=Greenwood Press |añu=2004 |isbn=0313327718}} * {{Obra citada |apellíu=Sebba |nome=Anne |títulu=Mother Teresa: Beyond the Image |editorial=Doubleday |llugar=Nueva York |añu=1997 |isbn=0-385-48952-8}} * {{Obra citada |apellíu=Spink |nome=Kathryn |títulu=Mother Teresa: A Complete Authorized Biography |editorial=HarperCollins |llugar=Nueva York |añu=1997 |isbn=0062508253}} * {{Obra citada |apellíu=Williams |nome=Paul |títulu=Mother Teresa |editorial=Alpha Books |llugar=Indianápolis |añu=2002 |isbn=0-02-864278-3}} * {{Obra citada |apellíu=Slavicek |nome=Louise |títulu=Mother Teresa |editorial=Infobase Publishing |llugar=Nueva York |añu=2007 |isbn=0791094332}} * {{Obra citada |apellíu=Kolodiejchuk |nome=Brian |títulu=Mother Teresa: come be my light |editorial=Doubleday |añu=2007 |isbn=0385520379}} * {{Obra citada |apellíu=Moore |nome=Thomas |títulu=No Greater Love |url=https://books.google.com.ar/books?id=zQvSOQhTmOYC&printsec=frontcover&dq=NO+GREATER+LOVE&hl=es&ei=LAIBTuWxNsyEtgeB7ISRDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |editorial=New World Library |añu=2002 |isbn=1577312015}} * {{Obra citada |apellíu=Hitchens |nome=Christopher |títulu=God Is Not Great |editorial=Twelve Books |añu=2007 |isbn=978-84-8306-765-9}} </div> {{Final columnes}} == Llectura complementaria == * {{Obra citada |títulu=Enciclopedia Universal Clarín del Estudiante |editorial=Clarín (editáu por Artes Gráficas Rioplatense) |llugar=Arxentina |añu=2003 |isbn=950-782-320-4}} * {{Obra citada |apellíu=Dhavamony |nome=Mariasusai |títulu=Madre Teresa. Meditaciones |url=https://books.google.es/books?id=5QYMU0jx1GMC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Editorial Bonum |añu=2004 |isbn=9789505076994}} * {{Obra citada |apellíu=Doig |nome=Desmond |títulu=Madre Teresa de Calcuta: la so xente y la so obra |url=https://books.google.es/books?id=3i6iIVJ1Ng4C&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Editorial Sal Terrae |añu=1997 |isbn=9788429312195}} * {{Obra citada |apellíu=Egan |nome=Eileen |títulu=Madre Teresa: les sos oraciones preferíes |url=https://books.google.es/books?id=31D1tY5mWF4C&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Editorial Bonum |añu=2005 |isbn=9789505075782}} * {{Obra citada |apellíu=Gjergji |nome=Lush |títulu=La Madre Teresa de Calcuta: biografía completa |url=https://books.google.es/books?id=XTBTfNd4oYcC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Atopo |añu=1987 |isbn=9788474901764}} * {{Obra citada |apellíu=Kolodiejchuk |nome=Brian |títulu=Madre Teresa. Les cartes privaes de la santa de Calcuta |url=http://planetadelibros.com/l-10457 |editorial=Planeta |añu=2008 |isbn=978-84-08-07712-1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415072755/http://www.planetadelibros.com/l-10457 |date=2016-04-15 }} * {{Obra citada |apellíu=-y Joly |nome=Edward |títulu=La Madre Teresa: facer por Xesús |url=https://books.google.es/books?id=1GiNWBTVIY4C&dq=Madre+Teresa&source=gbs_navlinks_s |editorial=Ediciones Palabra |añu=2002 |isbn=9788471189899}} * {{Obra citada |apellíu=Oki |nome=Morihiro |títulu=Madre Teresa, amor ensin llendes |url=https://books.google.es/books?id=h8j4kfAxo1QC&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |editorial=Atopo |añu=1998 |isbn=9788474904864}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Mother Teresa}} {{wikisource|Madre Teresa de Calcuta}} {{wikiquote|Teresa de Calcuta}} * «[http://www.motherteresa.org Centro oficial de la Madre Teresa]» * «[http://www.mcpriests.com/_spanish/02_bio.htm Padres Misioneros de la Caridá: Biografía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927065813/http://www.mcpriests.com/_spanish/02_bio.htm |date=2007-09-27 }}» Biografía autorizada polos Misioneros de la Caridá nel sitiu oficial de los Sacerdotes M.C. * «[http://www.mcbrothers.org Hermanos Misioneros de la Caridá]» * «[http://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20031019_madre-teresa_sp.html Biografía nel sitiu web de la Santa Sede]» * «[http://www.ewtn.com/motherteresa/ Mother Teresa Memorial Page]» (inglés) * «[http://www.nobel.se/peace/laureates/1979/teresa-bio.html Nobel Laureate Biography]» (Biografía n'inglés de la Fundación Nobel) * «[https://web.archive.org/web/20080925062737/http://www.cnn.com/WORLD/9709/mother.teresa/ Mother Teresa: Angel of Mercy (CNN)]» * «[http://www.vidsbook.com/mother-teresa/ Mother Teresa de videos]» * «[http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/teresa01.html The Time 100: The Most Important People of the Century - Mother Teresa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501134752/http://www.time.com/time/time100/heroes/profile/teresa01.html |date=2009-05-01 }}» * «[http://www.pastoral.com.ar/mteresa/ Madre Teresa de Calcuta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070828152732/http://www.pastoral.com.ar/mteresa/ |date=2007-08-28 }}» Archidiócesis de Buenos Aires. * «[http://www.youtube.com/watch?v=edqkGYFKEvE/ Ángel del infiernu]» documental de [[Christopher Hitchens]] críticu cola actividá de Teresa de Calcuta, emitíu per primer vegada'l [[8 de payares]] de [[1994]] pola canal [[Reinu Xuníu|británicu]] de [[televisión]] [[Channel 4]]. Subtítulos n'español. Primer parte d'un total de 3. * «[http://www.youtube.com/watch?v=YxpD73CrqJs/ El mitu de la madre Teresa de Calcuta]», informe del programa [[Visión 7]] internacional, de la [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]] [[Arxentina|arxentín]]. * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/informe-semanal/foi-informe-corazon-apagáu-muerte-teresa-calcuta/1528321/ Reportaxe d'Informe Selmanal (TVE) por cuenta del so fallecimientu]. [http://www.huffingtonpost.es/krithika-varagur/madre-teresa-santa_b_9477678.html?id_esternu_promo=ser-ob&prm=ser-ob • «La madre Teresa nun yera una Santa»] Artículu críticu col so inminente procesu de santificación.{{Traducíu ref|en|en=inglés|Mother Teresa|trad=parcial}} {{Socesión|fila 1 | títulu = [[Ficheru:Praising-hands.svg|25px|center]][[Misioneres de la Caridá|Superiora xeneral de les <br />Misioneres de la Caridá]] | periodu = [[1950]] - [[1997]] | predecesor = Fundadora y primer superiora xeneral | socesor = [[María Nirmala Joshi]] }} {{Socesión|fila 2 | títulu = [[Premiu Balzan]] | periodu = [[1978]] | predecesor = [[Andréi Kolmogórov]]<br/>[[Karl von Frisch]]<br/>[[Xuan XXIII]]<br/>[[Paul Hindemith]]<br/>[[Samuel Eliot Morison]] | socesor = [[Ernest Labrousse]]''' y '''[[Giuseppe Tucci]]<br/>[[Jean Piaget]]<br/>[[Torbjörn Caspersson]] }} {{Socesión|fila z | títulu = [[Ficheru:Nobel prize medal.svg|25px|center]][[Premiu Nobel de la Paz]] | periodu = [[1979]] | predecesores = [[Anwar el-Sadat]]''' y <br />'''[[Menájem Beguín]] | socesor = [[Adolfo Pérez Esquivel]] }} {{NF|1910|1997|}} {{Tradubot|Teresa de Calcuta}} [[Categoría:Activistes contra la probeza]] [[Categoría:Activistes provida]] [[Categoría:Relixosos y relixoses de la India]] [[Categoría:Misioneros católicos n'India]] [[Categoría:Beatos y beates d'Albania]] [[Categoría:Premiu Nobel de la Paz]] [[Categoría:Premiu Balzan]] [[Categoría:Premiu Templeton]] [[Categoría:Medaya Presidencial de la Llibertá]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Ramón Magsaysay]] [[Categoría:Santos y santes de la Ilesia católica]] [[Categoría:Persones de Skopie]] 7r4xrik3sviulad73mqrzfldjqk4w7g 0 93486 4499244 4478634 2026-06-07T12:28:11Z ~2026-33863-05 149254 /* Movimientos secesionistes posteriores */ 4499244 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Unificacion-de-Italia.gif|thumb|300px|Procesu de la Unificación italiana.]] La '''Unificación d'Italia''' foi'l procesu históricu qu'a lo llargo del [[sieglu XIX]] llevó a la unión de los diversos estaos nos que la península italiana taba estremada, na so mayor parte venceyaos a dinastíes consideraes «non italianes» como los [[Habsburgu]] o los [[Borbones]]. Esi procesu hai d'entendese nel contestu cultural del [[Romanticismu]] y l'aplicación de la ideoloxía [[nacionalista]], que pretendía la identificación de [[nación]] y [[Estáu]], nun sentíu [[Fuercia centrípeta|centrípetu]] y, nel casu d'Italia, tamién [[Irredentismo italianu|irredentista]]). N'Italia conózse-y sobremanera como'l '''Resurdimientu''' (''Risorgimento'' n'[[Idioma italianu|it.]]), ya inclusive como la '''Reunificación italiana''', considerando qu'Italia foi unificada por Roma nel III sieglu e.C. y mientres setecientos años consitituyó una especie d'allongamientu territorial de la capital del Imperiu, gociando, mientres llargu tiempu, d'un estatus privilexáu (por esa razón nun foi convertida en [[Provincia romana|provincia]] como tolos territorios conquistaos). El procesu d'unificación italiana puede resumise asina: a empiezos del sieglu XIX la península itálica taba compuesta por dellos estaos ([[Lombardía]], sol dominiu austriacu; los [[Estaos Pontificios]]; el [[reinu d'El Piamonte]]; el [[reinu de les Dos Sicilies]], ente otros), lo que respondía más a una concepción feudal del territoriu qu'a un proyeutu d'estáu lliberal burgués. Dempués de dellos intentos d'unificación ente 1821 y 1849, que fueron entartallaos principalmente pol gobiernu austriacu y los sos aliaos, l'artera política del [[Conde de Cavour]], ministru del [[Reinu de Cerdeña]], llogró interesar al emperador francés [[Napoleón III]] na unificación territorial de la península, que consistía n'espulsar a los austriacos del norte y crear una confederación italiana. A pesar de la derrota del imperiu austriacu pol exércitu francés y [[Reinu de Cerdeña|sardu-piamontés]] l'alcuerdu nun se cumplió integralmente por medrana de Napoleón a la desaprobación de los católicos franceses. Solo la Lombardía, conquistada polos franceses y sardu-piamonteses foi anexonada al [[Reinu de Cerdeña]]. Amás, mientres la guerra españaron insurrecciones nos ducaos del norte, que pidieron y llograron l'anexón a [[Piamonte-Cerdeña]], colo cual cumplióse la primer fase de la unificación. Na segunda fase llogróse la unión del sur cuando [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]], inconforme col tratáu ente Cavour y Napoleón, dirixir a Sicilia coles [[camises coloraes]], conquistándola y negándose a apurrila a los piamonteses; dende ellí ocupó Calabria y conquistó Nápoles. En 1860 les tropes piamonteses llegaron a la frontera napolitana. Garibaldi, que buscaba la unidá italiana, apurrió los territorios conquistaos a [[Víctor Manuel II d'Italia|Víctor Manuel II]]. Por aciu plebiscitos, Nápoles, Sicilia y la mayor parte de los Estaos Pontificios xunir al [[Reinu de Cerdeña]], gobernáu por Víctor Manuel II, que se convirtió nel 1861, cola proclamación del Reinu d'Italia en soberanu del nuevu estáu. El procesu de la unificación foi, en gran parte de la península, el productu de la voluntá de les clases dirixentes de la mayoría de les rexones y estaos preunitarios, que por razones non solo ideales, sinón económiques, condicionaron el votu y l'ésitu de los plebiscitos convocaos por Cavour, favorables a l'anexón a [[Piamonte-Cerdeña]]. Nel [[Reinu de les Dos Sicilies]], sicasí, hubo una consistente participación popular, carauterizada pol sofitu emprestáu a Garibaldi y al so pequeñu exércitu, por un gran númberu de voluntarios meridionales. La figura carismática de [[Giuseppe Garibaldi]] y la so promesa (non caltenida) d'actuar una reforma agraria de gran valumbu nel ''Mezzogiorno'' habíen n'efeutu niciáu grandes ilusiones non solo nes mases rurales sinón tamién en munchos intelectuales meridionales, dalgunos de los cualos (como Luigi Settembrini y Francesco De Santis), fueren escorríos y exiliaos poles autoridaes borbóniques.<ref group=n>Según dellos ambientes filoborbónicos, el papel conspirativo de la [[masonería]] o de los intereses de les distintes potencies europees (concretamente'l [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]], interesada en crear un fuerte antagonista a la enemiga [[Segundu Imperiu francés|Francia]]) tamién s'aducieron como una de les causes del «Risorgimento». Vease: [http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf presentación de Giuseppe Ressa, parte 1, páx.15]</ref> El procesu ye entendíu, por dellos filósofos, historiadores ya intelectuales d'orientación marxista ([[Antonio Gramsci]] en particular) como l'alianza de l'aristocracia agraria del sur d'Italia ([[Reinu de les Dos Sicilies]]), sofitada pola burguesía local, cola aristocracia nortiza y les clases burgueses mercantiles ya industriales de la Italia septentrional (valle del [[Po]]). La resultancia d'aquella unión, según ellos, dio llugar a un procesu irreversible de empobrecimiento del proletariáu, sía nel norte del país, sía, sobremanera, nel sur, menos desenvueltu económicamente y menos culturizado. D'esta forma'l norte d'Italia torgó, cola complicidá de les clases dirixentes meridionales, el desenvolvimientu del sur, favoreciendo'l [[bandolerismo]], la emigración y la perpetuación d'una situación económico y social inxusta y vexatoria escontra les clases más probes. Historiadores como [[Benedetto Croce]] ven el procesu como la conclusión del enclín unificadora empecipiada nel [[Renacimientu]] italianu, atayáu poles invasiones franceses y españoles de la Italia del sieglu XVI. Esta renacencia nacional algamó, nel [[sieglu XIX]], toles rexones habitaes por xente italiano, dende [[Sicilia]] hasta los [[Alpes]], y, escontra 1919-1920 la [[Italia irredenta]], esto ye'l [[Trentín]], [[Trieste]], [[Istria]] y la ciudá de [[Zadar|Zara (Zadar en cr.)]] en [[Dalmacia]]. Sía que non, el procesu foi enriáu finalmente pola [[casa de Saboya]], reinante en [[Piamonte-Cerdeña]] (destacadamente pol primer ministru [[Camillo Cavour|conde de Cavour]]), en perxuiciu d'otres intervenciones republicanes» de personaxes notables ([[Mazzini]], [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]]) a lo llargo de complicaes vicisitúes amestaes al equilibriu européu (intervenciones de [[Segundu Imperiu francés|Francia]] y l'[[Imperiu d'Austria]]), que remataron cola incorporación de Roma y del [[Lazio]], últimos apartaces de los [[Estaos Pontificios]] en 1870. El nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] siguió la reivindicación de territorios fronterizos, especialmente col [[Imperiu austrohúngaru]] ([[Trieste]]/[[Istria]]/[[Dalmacia]] y el [[Trentín]]), que s'arreglaron parcialmente en [[1919]] tres la [[Primer Guerra Mundial]] ([[Tratáu de Saint-Germain-en-Laye]] cola espedición de [[Fiume]] de [[Gabriele D'Annunzio]]). == Antecedentes == === Dende la dómina romana hasta'l sieglu XVII === [[Antonio Gramsci]] escribiò nos años '30 que pa entender el Resurdimientu italianu hai qu'analizar delles dómines históriques nes que se crearon les condiciones culturales que tuvieron una repercusión sobre él. Esos elementos tuvieron tamién influenciandos pola vida nacional n'edá post-resurgimental esto ye cuando yá se constituyera un estáu italianu unitariu<ref>Antonio Gramsci, ''Quaderno 19 – Il Risorgimento italianu'', Turin, Einaudi, 1977 (con introducción y comentarios de Corrado Viviani) páx.3-4</ref> Ente eses dómines revisten suma importancia pal [[Antonio Gramsci|intelectual y políticu sardu]], la edá romana mientres el periodu republicanu, la edá de les llibertaes comunales (dende'l [[sieglu XI]] hasta'l [[sieglu XIV|XIV]]) y la edá del mercantilismu, yá en dómina moderna ([[sieglu XVI]] y [[sieglu XVII|XVII]]). Según Gramsci hasta'l [[sieglu XVIII]] la [[ilesia católica]] tamién entraba nesa especie de tradición lliteraria y retórica, sirvíase amás d'ella pa proclamar la so hexemonía, pero col desenvolvimientu d'una mentalidá llaica nuna parte importante de la población (la otra habíase quedáu fondiada al papáu) perdiera en parte'l so pesu. Munchos historiadores contemporáneos tán acordies con Gramsci na necesidá d'estudiar los momentos más sobresalientes de la historia italiana que dieron llugar a la formación d'una base identitaria ensin la cual el Resurdimientu nun sería posible. Según Galli della Loggia, politólogu ya historiador, a raigañu del destín históricu d'Italia tán Roma y el so heriedu, per un sitiu, y la ilesia católica pol otru, yá que Italia foi «...l'epicentru de la más grande civilización del mundu antiguu....y dempués, coles mesmes, epicentru tamién del [[cristianismu]], esto ye de la mayor fuercia qu'afiguró les estructures espiritual y práuticu sobre les que se sofita'l [[Occidente]] modernu.»<ref>Cita estrayida de: Ernesto Galli della Loggia, ''L'identità italiana'', Bolonia, Il Mulino, 1998, páx. 31, ISBN 88-15-06612-8</ref> Según Alberto M. Banti el pensamientu nacional del empiezu del [[sieglu XIX]] encontar nel heriedu de Roma y nos ideales republicanos de les comuñes mientres la edá media y la Renacencia y non en razones económiques que tuvieron una importancia bien marxinal .<ref>Derek Beales y Eugenio E. Biagini, ''Il Risorgimento e l'unificazione dell'Italia'', Bologna, Il Mulino, 2005, páx.16 ISBN 88-15-09856-9</ref> Na opinión de Umberto Cerrone, Italia foi quiciabes la más precoz de les naciones europees, pero'l primera tentativo d'unificación nacional lleváu a cabu na primer metá del [[sieglu XIII]] por [[Federico II Hohenstaufen]] fíu d'una siciliana, nacíu y educáu n'Italia, fracasó pola oposición de la Ilesia que pudo asina asegurar el so poder temporal na península mientres cinco siglos más. Nun ye d'estrañar que dellos tentativos d'unificación realizaos darréu tuvieron como oxetivu'l debilatamiento del estáu Pontificiu y de los sos aliaos. Ente ellos señalamos la guerra desamarrada por Manfredo, fíu natural de Federico II, contra los Estaos de la Ilesia y los Angevinos na segunda metá del [[sieglu XIII]], la [[Guerra de los Ocho Santos]] nel [[sieglu XIV]], que tuvo como protagonista un grupu de ciudaes empuestes por [[Florencia]] y [[Milán]], pa poder contener el poderíu político y militar del papáu en [[Italia central]] y, hacia l'añu 1400, la ocupación de gran parte de la [[Italia septentrional]] y central, incluyíes delles ciudaes pontificies ([[Perugia]], [[Asís]]) llevada a cabu por [[Gian Galeazzo Visconti]], duque de Milán. Historiadores lliberales como [[Benedetto Croce]] ven nel procesu resurgimental la conclusión del enclín unificadora empecipiada con nel [[Renacimientu]] italianu, que pero xubió ente la metá del [[sieglu XVI]] y l'empiezu del [[sieglu XVIII]], una llarga interrupción que coincidió cola dominación direuta per parte d'España sobre la metá d'Italia ya indireuta sobre parte de la otra metá. Según Croce «...tanto España como Italia yeren entós daquella pueblos que taben en decadencia..» y «...como España nutriérase de la llucha contra los infieles y como Italia llevaba nel so corazón la Ilesia católica, esta potencia internacional, al trate amenazada pola Reforma encontrò nuna Hesperia les sos armes y na otra los medios de cultura pa constituyir l'alianza reaccionaria de la Europa meridional, en contra de la septentrional, a la cual foi pasando lenta y ininterrumpidamente la direición del mundu modernu y que representó'l progresu en toles esferes de l'actividá, contra la regresión y la decadencia hispanu-italiana. D'equí la impropiedá de considerar como inflúi maléfica d'España sobre Italia de lo qu'en realidá foi analoxía nel procesu históricu...»,<ref>dambes cites son estrayíes de: [[Benedetto Croce]] ''España na vida italiana del Renacimientu'', traducción de Francisco Gonzáles Rios, prólogu d'[[Antonio Prieto]], Sevilla, Editorial Renacimientu, 2007, páx. 336 y 337, ISBN 9788484722687 (orig.: Benedetto Croce, ''La Spagna nella vita italiana della Rinascenza'', II edición, Bari, Giuseppe Laterza y Figli, 1922)</ref> yá que «...la Italia aponzonada en paz nun merecía otra clase de gobernantes una y bones tampoco yeren de distinta catadura los sos príncipes xenuinos y los patricios sobrevivientes de les sos repúbliques» .<ref>Cita estrayida de: Benedetto Croce, ''ibídem'' p. 338</ref> Estes y otres afirmaciones de Croce sobre l'aristocracia italiana y la so responsabilidá na decadencia d'Italia, publicaes nel añu [[1917]], cuando'l país se encontaba en plena [[I guerra mundial|guerra mundial]], amenaron reacciones, acusaciones y hasta indignación per parte d'historiadores, escritores, intelectuales y homes políticos y «...el discutiniu...» escribe un noto historiador español contemporaneu «...entá nun s'escastó, pero son munchos los historiadores qu'acepten güei, siquier en parte, los argumentos de Croce»<ref>cita estrayida de: [[Antonio Dominguez Ortiz]], ''Historia d'España. L'antiguu réxime: los Reis Católicos y los Austria” (tomu 3 de la ''Historia d'España'' empobinada por Miguel Artiola), Alianza Editorial, Madrid, 1988, páx. 369, tomu 3 ISBN 84-206-9572-6 (ISBN 84-206-9573-4 (obra completa)''</ref> La interpretación nacionalista de dellos historiadores italianos pero, sigui identificando la dominación española d'Italia con un periodu de decadencia del país, debida, en parte a l'aición de la [[Inquisición]] (el tribunal relixosu tradicional, que nun hai que confundir cola [[Inquisición española|institución española]], qu'operaba con distintos criterios. Dellos autores (como Campanella o [[Giordano Bruno]]) sufrieron persecución por motivos relixosos, como tamién asocediera a finales del [[sieglu XV]] y na Florencia de [[Savonarola]]). La identificación del ocupante cola opresión formaba parte de la llargamente espublizada propaganda antiespañola conocida como [[Lleenda Negra]], ente que los sos productos artísticos pueden cuntase ''[[Los Novios]]'' de [[Manzoni]] (ambientáu nel [[Milán]] del XVII) o ''[[Don Carlo]]'' de [[Verdi]] (él mesmu un símbolu viviente del ''risorgimento'', pos, amás del so compromisu personal y artístico cola causa italiana, el so nome glayábase como acrónimu de ''Vittorio Emmanuele Re d´Italia'' (Victor Manuel, Rei d'Italia). === Sieglu XVIII === Yá bien entráu'l [[sieglu XVII]] los venceyos ente Italia y España afloxáronse y, nel [[sieglu XVIII]], rompióse la estrecha unión ente los dos países, que los sos pueblos ser alloñando ya inorando.<ref>Benedetto Croce, ''op. cit.'', Sevilla, 2007, páx. 31 y 32</ref> [[Ficheru:Italia 1796-es.svg|miniaturadeimagen|Estaos [[italia]]nos en [[1796]]. La [[República Corsa]] de [[Pasquale Paoli]] ([[Córcega]]) foi invadida y anexonada per Francia en [[1768]].]] N'efeutu el [[tratáu d'Utrecht]] (1713) punxo términu a la dominación española que mientres dos sieglos condicionara direuta o indireutamente la vida político y económico de la mayor parte d'Italia. En virtú d'esi mesmu tratáu'l [[Imperiu austriacu]] empezó a desempeñar un papel hexemónicu nel norte de la península gracies a l'anexón del [[Ducáu de Milán]] y al control estrictu qu'exerció nel [[Gran Ducáu de Toscana]] a partir del añu [[1731]]. Los [[Ducáu de Saboya|Duques de Saboya]] apoderar de [[Cerdeña]] ([[1718]]-[[1720]]) pudiendo ostentar dende aquel entós el títulu de reis y dando vida a un estáu multiétnicu qu'anque guardó la so antigua denominación de [[Reinu de Cerdeña]] taba formáu tamién por [[El Piamonte]], [[Saboya]] y el [[condáu de Niza]]. [[República de Xénova|Xénova]] y [[República de Venecia|Venecia]] pudieron caltener les sos instituciones republicanes ya independencia, perdiendo pero la importancia político y económico que caracterizara la so historia hasta les primeres décades del [[sieglu XVII]]. Los [[Estaos Pontificios]] siguieron siendo una monarquía teocrática independiente y, polo que se refier al sur d'Italia, una caña de los Borbones gobernò, dende [[1734]] sía'l [[Reinu de Nápoles]], sía [[Reinu de Sicilia|el de Sicilia]], qu'en [[1816]] xuniéronse formando un únicu estáu, el [[Reinu de les Dos Sicilies]]. Hai que señalar que nel Norte d'Italia otra caña de los [[Borbones]] apoderárase nel añu [[1731]] del [[Ducáu de Parma]]. Los [[Borbones]], dempués de xubir a los tronos de Nápoles, Palermo y Parma formaron estaos independientes y los sos socesores se italianizaron, abrir a la cultura europea, y «...pasaron, lenta y pasu ente pasu, a estrechar nueves aliances opuestes a la política española.».<ref>Cita estrayida de: Benedetto Croce, ibíd., Sevilla, 2007, páx. 32</ref> N'efeutu esos trés entidaes polítiques constituyérense como estaos soberanos a tolos efeutos, ensin venceyos de dependencia d'España. Mientres el sieglu XVIII, gracies tamién al talante reformista de dellos monarques (como [[Carlos III|Carlos De Borbón]], rei de Nápoles y futuru rei d'España y [[Maria Teresa d'Austria]]) y al espardimientu del [[iluminismo]] francés nel [[Italia|Pas transapino]], producióse una revitalización de la cultura italiana, particularmente evidente nel campu de la filosofía y de les lletres, conocida como ''Risorgimento letterario'' [[Gianbattista Vico]] representó l'espertar de la conciencia histórica n'Italia. Nel so ''Ciencia Nueva'' investigó les lleis que gobiernen el progresu de la raza humana, conforme a les cualos desenvolveríense los fechos históricos. Otros escritores importantes del ''Risorgimento letterario'' fueron [[Giuseppe Parini]], [[Gaspare Gozzi]] y [[Giuseppe Baretti]]. Les idees qu'impulsaron la [[Revolución Francesa]] de 1789 dieron un sentíu especial a la lliteratura italiana na segunda metá del sieglu XVIII. Los italianos qu'aspiraben a una redención política considerar indixebrable d'una recuperación intelectual, que coles mesmes creíen solo podía llevase a efeutu volviendo al antiguu clasicismu. Esti fenómenu foi una repetición de lo que yá asocediera na primer metá del sieglu XV. Poro, [[patriotismu]] y [[clasicismu]], fueron los dos principios qu'inspiraron la lliteratura qu'empieza con [[Vittorio Alfieri]]. Esti autor empunxo la lliteratura escontra una motivación nacional, armada solamente col patriotismu y el clasicismu. Otros importante escritores patrióticos d'esti periodu fueron [[Ugo Foscolo]], [[Pietro Colletta]], [[Carlo Botta]], [[Vincenzo Monti]] y [[Pietro Giordani]]. Mientres esti periodu surdió la polémica sobre la pureza del llinguaxe. La llingua italiana taba apinada de galicismos. La prosa precisaba d'una recuperación pol bien de la dignidá nacional, y pensóse qu'esto nun podría consiguise si nun yera al traviés de la vuelta a los grandes escritores del sieglu XIV. Unu de los promotores d'esta nueva escuela foi [[Antonio Cesari]], que s'empeñaba n'establecer la supremacía del [[toscanu]] sobre'l restu de dialeutos. Pero'l patriotismu n'Italia tien siempres daqué de provincianu, y asina, contra esta supremacía toscana proclamada y defendida por Cesari, surdió una escuela lombarda que nun quería saber nada del toscanu y que volvíen a la idea d'una ''lingua illustre''. El Romanticismu foi un movimientu cultural y políticu que s'anició n'Alemaña a finales del sieglu XVIII como una reacción al racionalismu de la Ilustración y el Neoclasicismu. Aponderaba los sentimientos, el nacionalismu, el lliberalismu y l'orixinalidá creativa. Ye'l movimientu lliterariu que preciede y garrasti a les revoluciones polítiques de 1848 puede considerase representáu por: [[Giuseppe Giusti]], [[Francesco Domenico Guerrazzi]], [[Vincenzo Gioberti]], [[Cesara Balbo]], [[Alessandro Manzoni]] y [[Giacomo Leopardi]]. Dempués de 1850 la lliteratura política perdió importancia, siendo unu de los postreros poetes d'esti xéneru [[Francesco dall'Ongaro]], colos sos ''stornelli politici''. Posiblemente la obra lliteraria que más contribuyó al asentamientu de la unidá italiana foi ''Corazón'', d'[[Edmondo de Amicis]] (1886), xunta d'episodios protagonizaos por neños de les distintes rexones italianes, qu'aponderen les virtúes, l'heroísmu y el sentimientu patrióticu, d'una forma bien eficaz pol recursu a lo sentimental. Foi llargamente utilizáu como material escolar y pasáu al cine, la televisión y los dibuxos animaos (''[[Marcu, de los Apeninos a Andar]]''). == Les sociedaes secretes == [[Ficheru:Campo Marzio - piazza del Popolo - caserma Acqua - memoria Tarchini e Montanari 00487.jpg|thumb|250px|Placa en Memoria de los Carbonarios [[Angelo Targhini]] y [[Leonida Montanari]].]] [[Ficheru:Giuseppe Elia Benza.jpg|thumb|Giuseppe Elia Benza, patriota, abogáu y publicista italianu.]] Los ideales revolucionarios tamién s'arrobinaron al traviés de [[Sociedá secreta|sociedaes secretes]], tales como los [[Carbonería|Carbonarios]], los [[adelfos]] y los [[neogüelfos]]. Mientres el dominiu napoleónicu, formar n'[[Italia]] un grupu secretu de resistencia, la [[Carbonería]]. Yera una sociedá más o menos masónica, liderada pol xeneral francés [[Joaquín Murat]], cuñáu de [[Napoleón Bonaparte|Bonaparte]]. El so oxetivu, como'l de la [[masonería]] polo xeneral, yera combatir la [[intolerancia relixosa]], el [[absolutismu]] y defender los ideales [[lliberal]]es. Tamién llucharon contra les tropes franceses porque estes taben realizando un auténticu espoliu d'Italia. Cola espulsión de los franceses, la [[Carbonería]] quería unificar [[Italia]] y enllantar los ideales lliberales. Los carbonarios yeren principalmente xente de la mediana y pequeña [[burguesía]]. Entamar en ''viendas'' de venti miembros caúna, que desconocíen a los grandes xefes. Había una ''vienda central'', formada por siete miembros, que yera la que tresmitía'l trabayu a les demás. En [[1830]], [[Giuseppe Mazzini]] ([[1805]]-[[1872]]) entró a los carbonarios, y foi encarceláu en [[1831]] por afalar a la rebelión al pueblu xunto con [[Federico Campanella]], [[Giuseppe Elia Benza]], [[Carlo Bini]] y [[Giambattista Cuneo]], polo que pasó a criticar a les sociedaes secretes, los sos ritos y el so ineficiencia militar. De la crítica a les sociedaes secretes pasó a l'aición y fundó la [[Joven Italia]], una [[organización paramilitar]] que pretendía lliberar [[Italia]] del dominiu Austriacu y unificar el país per mediu de la educación del pueblu y la formación d'una [[República democrática]]. El so lema yera: ''[[Derechos humanos|Derechos de los homes]], [[progresu]], [[igualdá xurídica]] y [[Hermano|fraternidá]]''. La sociedá entamó célules revolucionaries por tola península. A esti movimientu democráticu oponíense otres corrientes que tamién pretendíen la unificación d'[[Italia]]. Unos yeren los [[Reformismu|reformistes]] monárquicos, contrarios a la violencia de Mazzini y que ciscaben la unificación en redol al [[Reinu d'El Piamonte-Cerdeña]], nun réxime [[Monarquía constitucional|monárquicu constitucional]]. Otros yeren los [[neogüelfos]], [[Conservadorismu|conservadores]] lideraos por [[Vincenzo Gioberti]], que los sos ideales yeren faer d'[[Italia]] una unión d'[[federación|estado federaos]] presidíos pol [[papáu]]. == Revoluciones de 1820 y 1830 == === Revoluciones de 1820 === {{AP|Revolución de 1820}} En 1820 empecipiar n'Europa una folada revolucionaria qu'afectó sobremanera al [[área mediterránea]]. La revolución empecipiar n'España pola mor del llevantamientu de [[Rafael del Riego|Riego]]. Naquel momentu atópase en [[Las Cabezas de San Juan]] xunto col so exércitu y disponíase a partir escontra América pa encalorar los [[Emancipación d'América Llatina|movimientos independentistes]] qu'ellí se taben produciendo. El primeru de xineru sulevar contra'l rei y anque de primeres la revolución nun tuvo sofitu popular, finalmente'l pueblu remontóse y Fernandu VII decidió xurar la Constitución de 1812. Pero Fernandu VII yera un monarca absolutista y consideraba que la división de poderes yera una ofiensa contra los sos derechos, polo que pidió auxiliu al Sistema Metternich (quíntuple alianza), que dio permisu a [[Monarquía de Xunetu|Francia]] pa unviar un exércitu llamáu los [[Cien Mil Fíos de San Luis]] sol mandu del duque d'Angoulême. Adulces, la revolución foise estendiendo per Europa, llegando al [[Reinu de Portugal]], [[Reinu de Grecia|Grecia]], diversos estaos Italianos y Rusia. ==== La revolución en Nápoles ==== En 1814 la Carbonería empezó a entamar actividaes revolucionaries en Nápoles. Por 1820 el grupu yá yera lo suficientemente poderosu pa invadir Nápoles col so propiu exércitu. La revolución española aguiyó'l movimientu revolucionariu de Nápoles. Un reximientu del exércitu napolitanu al mandu del xeneral [[Guglielmo Pepe]], un carbonario, llevantóse y conquistó la parte peninsular de Nápoles, polo que'l rei, [[Fernandu I de Borbón|Fernandu I]], viose obligáu a xurar qu'enllantaría la nueva Constitución que los Carbonarios taben redactando. Mientres, utilizar de manera provisional la [[Constitución de Cádiz|Constitución española]]. Pero la revolución, que nun cuntaba col sofitu popular, cayó so les tropes austriaques de la Santa Alianza. El rei suprimió la Constitución y empezó sistemáticamente a escorrer a los revolucionarios. Munchos partidarios de la revolución en Nápoles, incluyendo l'eruditu [[Michele Amari]], fueron forzaos al exiliu mientres les siguientes décades, dalgunos fueron fusilaos. ==== La revolución en Piamonte-Cerdeña ==== El líder del movimientu revolucionariu en [[Piamonte-Cerdeña]] yera [[Santorre di Santarosa]], que deseyó espulsar a los austriacos y unificar Italia so la [[casa de Saboya]]. La rebelión d'El Piamonte empezó en [[Alessandria]], onde les tropes adoptaron la [[bandera d'Italia|bandera tricolor]] (verde, blancu y colloráu) de la [[República Cisalpina]]. El rexente del rei, actuando ente que'l rei taba ausente, aprobó una nueva constitución p'apangar a los revolucionarios, pero cuando'l rei tornó refugó la constitución y pidió auxiliu a la Santa Alianza, que dio a Austria permisu pa intervenir n'Italia y ganar a les tropes de Santarosa. === Revoluciones de 1830 === {{AP|Revolución de 1830}} Alredor de 1830, viltó'l sentimientu revolucionariu a favor de la unificación italiana; una serie de rebeliones punxo la base pa la creación d'una nación na península italiana. El duque de Módena, [[Francisco IV de Módena|Francisco IV]], que yera bien ambiciosu, quería convertise en rei de l'Alta Italia aumentando'l so territoriu. En 1826, dexó claro que nun s'opondría a aquellos que baltaren la oposición de la unificación. Animaos pola declaración, los revolucionarios na rexón empezaron a entamase. Mientres la [[Revolución de 1830|revolución de xunetu de 1830]], los revolucionarios franceses forzaron al [[Lluis XVIII|rei]] a abdicar y asitiaron nel tronu a [[Lluis Felipe I de Francia|Lluis Felipe d'Orleans]], que prometió a dellos revolucionarios, como [[Ciro Menotti]], que Francia ayudaría a los revolucionarios italianos si Austria intervenía militarmente. Sicasí, tarreciendo perder el so tronu, Lluis Felipe decidió nun intervenir na sulevación prevista de Menotti. Esta nun llegó a asoceder porque en 1831 la [[policía papal]] afayó los planes de Menotti, quien foi arrestáu xunto con otros conspiradores. [[Ficheru:TannerMapKingdomSardinia1839.jpg|miniaturadeimagen|[[Reinu de Cerdeña]] en 1839.]] Coles mesmes, surdieron otres insurrecciones nes llegaciones papales de [[Boloña]], [[Forli]], [[Rávena]], [[Imola]], [[Ferrara]], [[Pésaro]] y [[Urbino]]. Los revolucionarios adoptaron la bandera ''tricolore'' y establecieron un gobiernu provisional que proclamaba la creación d'una nación italiana unificada. Les rebeliones en Módena y les llegaciones papales inspiraron una actividá similar nel [[ducáu de Parma]], onde tamién foi adoptada la ''tricolore''. Dempués d'esto, la duquesa [[María Lluisa de Parma|María Lluisa]] salió de la ciudá. Les provincies insurrectes entamaron xunise pa crear les provincies italianes xuníes, cuando'l papa [[Gregorio XVI]] pidió ayuda austriaca contra los rebeldes. [[Klemens von Metternich|Metternich]] alvirtió a Lluis Felipe qu'Austria nun tenía nenguna intención de dexar Italia y que la intervención francesa nun sería tolerada. Lluis Felipe retuvo cualquier ayuda militar ya inclusive arrestó a patriotes italianos que vivíen en Francia. Na primavera de 1831, l'exércitu del austriacu crució tola [[península italiana]], machucando amodo los movimientos revolucionarios de cada territoriu y arrestando a los sos líderes, incluyendo Menotti. ==== Mazzini ==== {{AP|Giuseppe Mazzini}} [[Ficheru:Giuseppemazzini.jpg|250px|thumb| Giuseppe Mazzini.]] Giuseppe Mazzini, en 1831 foi a [[Marsella]], onde entamó una nueva sociedá política llamada ''La Giovine Italia'' (''La Moza Italia''). El so lema yera ''Dios y el Pueblu'', y el so principiu básicu yera la unión de los diversos Estaos y reinos de la península nuna única república como únicu mediu pa llograr la llibertá italiana. Tamién fundó diverses organizaciones col fin d'unificar o lliberar otres naciones: «Joven Alemaña», «Joven Polonia» y finalmente «Nuevu Europa» (''Giovine Europa''). Mazzini creía que la unificación italiana solo podría algamar por aciu un llevantamientu popular. Siguió afigurando esti propósitu nes sos obres y trató de consiguilo al traviés del exiliu y l'adversidá con inflexible constancia. Sicasí, la so importancia foi más ideolóxica que práutica: tres la cayida de les [[revoluciones de 1848]] (mientres les cualos Mazzini convertir nel líder de la efímera República Romana), los nacionalistes italianos empezaron a mirar al rei d'El Piamonte y el so primer ministru, el conde Cavour como los direutores del movimientu unificador. == La primer guerra de la independencia (1848) == {{AP|Primer guerra pola independencia d'Italia}} === Primer conflictu === [[Ficheru:Italia 1843-es.svg|miniaturadeimagen|Estaos [[italia]]nos en [[1843]]. [[Dalmacia]], [[Istria]], [[Trento]] y [[República de Ragusa]] invadíes y anexonaes pol [[imperiu austriacu]] en [[1815]].]] [[Ficheru:Lesser_coat_of_arms_of_the_Kingdom_of_Italy_(1890).svg|thumb|150px|[[Blasón|Armes]] de la Casa de Saboya.]] En [[1848]], dempués de los movimientos revolucionarios en [[Palermo]], [[Messina]], [[Milán]] y n'otres munches partes d'Europa, empecípiase la '''Primer Guerra de la Independencia''' declarada a Austria'l 23 de marzu de [[1848]] por [[Carlos Alberto de Saboya]] el xefe de l'alianza del [[Reinu de Cerdeña]] colos Estaos Pontificios y el Reinu de les Dos Sicilies. Giuseppe Garibaldi, Giuseppe Mazzini y Giuseppe Elia Benza tornaron a Italia pa participar de la revuelta, pero la [[Casa de Saboya]] nun aceptó dafechu que participaren nella y la rebelión foi xeneralmente dirixida polos gobiernos. Dempués de les victories iniciales en Goito y en Peschiera del Garda, el [[Papa]], esmolecíu pola espansión del Reinu de Cerdeña en casu de victoria retiró les sos tropes. Tamién el Reinu de les Dos Sicilies decidió retirase, pero'l xeneral [[Guglielmo Pepe]] negar a tornar a Nápoles y coló a [[Venecia]] pa participar na defensa de la contraofensiva austriaca. N'efeutu, [[Fernandu II de les Dos Sicilies|Fernandu II]] camudó l'actitú esmolecíu polos acontecimientos revolucionarios que taben desenvolviéndose en Sicilia y unvió una delegación a [[Turín]] p'alliniase cola Casa de Saboya y pidir ayuda pa encalorar la revolución. [[Carlos Alberto de Saboya|Carlos Alberto]], anque yera aliáu de los napolitanos, caltuvo una posición cautelosa, lo que disgustó fondamente al Borbón. Los Italianos perdieron en [[Custoza]] (cerca de [[Verona]]) y tuvieron que roblar, el 9 d'agostu de [[1848]] el [[armisticiu de Salasco]] con Austria y aceptar lo apautao enantes nel Congresu de Viena. Asina termina la primer fase del 1848 italianu. L'añu siguiente la iniciativa sería democrática. === Segundu conflictu === En 1849, [[Leopoldu II de Toscana]] abandonó [[Florencia]], dexando un gobiernu provisional. En [[Roma]] proclamóse la [[República Romana (1849)|República romana]], cola idea d'un triunviratu. [[Carlos Alberto de Saboya|Carlos Alberto]] rompió la tregua con [[Austria]], pero cuando perdió en [[Novara]] abdicó a favor de [[Víctor Manuel II]]. Roma, defendida por [[Giuseppe Garibaldi]], foi atacada poles tropes franceses de Napoleón III, que la sitiaron. Cola cayida de la [[República Romana (1849)|República romana]] munchos revolucionarios fueron de nuevu condergaos al exiliu; Garibaldi nel 1850 foi a [[Nueva York]], cerca d'[[Antonio Meucci]]. Tamién la ciudá de [[Venecia]], tres una perllarga resistencia del asediu austriacu comandada por [[Leonardo Andervolti]], tuvo que rindise pola fame y una epidemia de [[cólera]]. == La segunda guerra de la independencia (1859-1861) == {{AP|Segunda Guerra de la Independencia Italiana}} [[Ficheru:Camillo Benso di Cavour 1864 by Francesco Hayez 041.jpg|thumb|250px|Semeya de Cavour, obra de Francesco Hayez.]] === Los antecedentes === Anque Carlos Alberto fuera ganáu nel so intentu de lliberar a los italianos del poder austriacu, los piamonteses nun se dieren por vencíos dafechu. [[Camillo Benso]], conde de Cavour, llegó a primer ministru en 1852, y tamién él tenía ambiciones expansionistas. Pero dio cuenta de que pa consiguir la independencia precisaben ayuda, pos había que combatir contra l'Imperiu austriacu, polo que quería asegurase l'ayuda de Francia y Gran Bretaña. Cavour creía que se ganaría'l favor occidental si participaba na [[guerra de Crimea]], polo qu'entró na guerra en 1855. Cavour sabía que nun podría pidir nada en cuenta de la so entrada na guerra, porque les sos aspiraciones diben xustamente en contra de les d'Austria, que tamién sofitaba a Francia y Gran Bretaña nel conflictu. Pero decidió emprestar una ayuda ensin condiciones, pa ganase l'enfotu de les potencies occidentales, considerando que los resultaos favorables llograríense más palantre. El 14 de xineru de 1858, el nacionalista italianu [[Felice Orsini]] intentó asesinar a Napoleón III, emperador de Francia. Nuna súplica escrita dende la prisión, Orsini apeló a Napoleón que cumpliera'l so suañu ayudando a les fuercies nacionalistes italianes. Napoleón, que de mozu perteneciera a la carbonaria, víase como una persona con una mente avanzada, asina que, d'acordies coles idees del momentu, convencer de que'l so destín yera faer daqué per Italia. Nel branu de 1858, Cavour axuntar con Napoleón III en [[Plombières]]. Alcordaron una guerra común contra Austria. Piamonte se anexonaría Lombardía, Vénetu, Módena y Parma, y como compensación Francia recibiría Saboya y Niza. El centru y sur d'Italia quedaríense como taben, anque sí se faló d'asitiar al [[Napoleón Joseph Charles Paul Bonaparte|primu de Napoleón]] en Toscana y espulsar a los Habsburgu. Pa dexar que los franceses intervinieren na guerra ensin paecer el agresores, Cavour tenía pensáu afalar al ataque a los austriacos participando nos movimientos revolucionarios que se taben produciendo en Lombardía. === La invasión austriaca d'El Piamonte === El [[29 d'abril]] de 1859, l'exércitu austriacu, al mandu del xeneral [[Ferencz Gyulai]], travesó'l [[ríu Ticino]] ya invadió el territoriu piamontés, el 30 ocuparon [[Novara]], [[Mortara]] y, más al norte, [[Gozzano]], el 2 de mayu [[Vercelli]] y el 7 [[Biella]]. L'aición nun yera atrabancada pol exércitu piamontés, yá que estos acamparen nel sur ente [[Alessandria]], [[Valenza]] y [[Casale]]. Los austriacos llegaron a 50&nbsp;km de Turín. Nesti puntu, sicasí, Gyulai invirtió la orde de marcha y retiróse a Lombardía; una orde espresa de Viena, suxirió que'l meyor escenariu d'operación yera cerca del ríu [[Mincio]], onde los austriacos apoderaren mientres 11 años la rexón, compensando l'avanzada piamontesa salvaríen los sos dominios n'Italia; otra manera, invadir Turín, podría significar una derrota. Los austriacos pretendíen lluchar contra los Piamonteses y contra los franceses por separáu, entós empezaron el reclutamiento de dos exércitos. El comandu austriacu, per otra parte, realizó una gran inversión estratéxica, que difícilmente pudo ser esplicada ensin asumir un ciertu tracamundiu. Verdaderamente Gyulai nun foi responsable, qu'a les poques selmanes, nun pudo ser frenada una cierta debilidá na aición. === La lliberación de Lombardía === [[Ficheru:Napoleon III 1848.jpg|thumb|200px|[[Napoleón III]].]] El 14 de mayu de 1859, [[Napoleón III]], que partiera'l 10 de mayu de [[París]] y desembarcáu el 12 en [[Xénova]] tomó'l campu de Alessandria y asumió'l comandu del exércitu franco-piamontés. Col gruesu del exércitu alcontrando ente'l [[ríu Ticino]] y el [[Po]], el 20 de mayu de 1859 Gyulai comandó una gran reconocencia de campu al sur de Pavía que foi frenáu na [[batalla de Montebello]] (20-21 de mayu) na que participaron el xeneral [[Federico Forey]] per parte de los franceses, futuru mariscal de Francia y la caballería sarda al mandu del coronel [[Morelli di Popolo]]. El 30 y el 31 de mayu los [[Reinu d'El Piamonte-Cerdeña|Piamonteses]] de [[Enrico Cialdini|Cialdini]] y de [[Giacomo Durando|Durando]] consiguieron una brillosa victoria na [[batalla de Palestro]]. Coles mesmes los franceses cruciaron el Ticino el 2 de xunu y aseguraron el pasaxe batiendo a los austriacos na [[batalla de Turbigo]]. Gyulai concentrara les mesmes fuercies cerca de Magenta, que foi asaltada'l 4 de xunu polos francu-piamonteses. L'exércitu de [[Napoleón III]] crució'l ríu Ticino y enchió el lladral derechu austriacu, colo qu'obligó al exércitu de [[Gyulai]] a retirase. La [[batalla de Magenta]] nun foi especialmente grande, yá que nun participaron nin la caballería nin l'artillería, pero foi una victoria decisiva pa decantar la guerra escontra'l bandu sardu-francés. Los francu italianos sufrieron 4600 baxes y los austriacos, 10&nbsp;200. El 5 de xunu, l'exércitu derrotáu abandonó Milán, onde entró'l 7 de xunu [[Patrice de Mac-Mahon]], artífiz de la victoria en [[Batalla de Magenta|Magenta]], pa preparar a otru día la entrada trunfal de [[Napoleón III]] y [[Víctor Manuel II]], que fueron aclamaos pol pueblu. === Los Cazadores de los Alpes y la Marina italiana === El 22 de mayu [[los cazadores de los Alpes]], lideraos por Giuseppe Garibaldi, pasaron en Lombardía del [[Llagu Mayor]] a [[Sesto Calende]], coles mires d'entrar en batalla ayudando a la ofensiva principal. El 26 defendieron [[Varese]] d'un ataque de fuercies austriaques cimeres en númberu empuestes pol xeneral [[Urban]]. El 27 combatieron al enemigu na [[batalla de San Fermo]] y ocuparon [[Como]]. Amás en xunetu de 1859 la flota italiana, xunto con dellos barcos franceses, ocupó les islles [[Dálmates italianos|dálmates]] de [[Lošinj|Lussino]] y [[Cres (isla)|Cherso]] ente l'allegría de la población llocal que yera mayoritariamente italiana.<ref>[http://www.arenadipola.it/index.php?option=com_content&task=view&id=496&Itemid=73 Xunetu 1859: Tropes italianes en Lussino y Cherso (Dalmacia)]</ref> === Les últimes batalles === Mentanto, los austriacos arrexuntar pa defender la [[Fortaleza del Cuadriláteru]]. La tarde del 6 de xunu, los austriacos unviaron una brigada de retaguardia de cerca d'ocho mil homes, y dos escuadrones de [[caballería]], compuestos por ''Dragones'' y ''Húsares''. La tarde del 8 de xunu, la ciudá foi invadida polos franceses. Dempués de sangrientos combates (mil franceses muertos y mil doscientos austriacos) el gruesu del exércitu austriacu perdió la so marca y retiróse a [[Verona]]. Los francu piamonteses reemprendieron la marcha'l 12 de xunu y el 14 prindaron [[Bérgamo]] y [[Brescia]]. El 24 de xunu francu-piamonteses vencieron nuna gran batalla, la [[batalla de Solferino]]. L'exércitu austriacu, al mandu de [[Francisco Xosé I]], d'unos 100&nbsp;000 homes fueron ganaos polos exércitos de Napoleón III de Francia y del Reinu de Cerdeña, comandado por [[Víctor Manuel II]], con una fuercia averada de 118&nbsp;600 homes. Dempués de nueve hores de batalla, les tropes austriaques fueron forzaes a rindise. Les baxes nel bandu aliáu fueron 2492, 12&nbsp;512 mancaos y 2922 prindaos o sumíos. Más de 3000 soldaos austriacos morrieron, 10&nbsp;807 fueron mancaos y 8638 prindaos o sumíos. ==== La fundación de la [[Cruz Bermeya]] ==== Al terminar la [[batalla de Solferino]] quedaron nel [[campu de batalla]] casi cuarenta mil homes muertos o mancaos abandonaos a la so suerte. Esti escenariu foi vistu pol suizu [[Henri Dunant]], que taba viaxando pel norte d'Europa, y dexó-y bien impresionáu. Al ver como los soldaos mancaos morríen ensin asistencia dedicar a socorrelos ensin importar el so bandu con ayuda de dellos aldeanos de la zona convocándolos cola frase italiana "Tutti Fratelli" (Síamos toos hermanos). Dunant tuvo cavilgando y llegó a la conclusión de que yera necesaria una sociedá que s'encargara d'atender a los mancaos d'unu o otru bandu ensin distinción per mediu de voluntarios. Les sos reflexones tán escrites nel llibru ''[[Alcordanza de Solferino]]''. En 1863 fundóse'l [[Comité Internacional de la Cruz Bermeya]] y al añu siguiente doce estados roblen el [[Primer Conveniu de Xinebra]]. === La paz === [[Ficheru:VictorEm.JPG|thumb|220px|[[Víctor Manuel II]].]] [[Napoleón III]], tarreciendo non solo la entrada al conflictu de más Estaos, sinón tamién la reacción del [[Reinu de Prusia]], que movilizó a cuatrocientos mil homes a la frontera nel [[Rin]], robló, ensin cuntar colos piamonteses, un alcuerdu de paz. Víctor Manuel II nun podía siguir la guerra ensin l'ayuda francesa, polo qu'aceptó l'alcuerdu francu-austriacu. La paz roblar en [[Zúrich]] ente'l 10 y el 11 de payares. Los Habsburgu dexaron la [[Lombardía]] a [[Segundu Imperiu francés|Francia]], que, de la mesma, vencer a [[Saboya]]. Austria caltenía'l [[Vénetu]], el [[Trentín]], [[Tirol del Sur]] (Alto Adigio), [[Friuli-Venecia Julia]], la [[Dalmacia]] y les fortaleces de [[Mantua]] y [[Peschiera del Garda|Peschiera]]. Tolos estaos italianos, inclusive'l Vénetu, que yera [[Imperiu d'Austria|austriacu]], tuvieron de xunise a una confederación italiana, presidida pol papa. El tratáu tenía más ventayes pa los austriacos y franceses que pa los italianos: * La confederación italiana nun presentaba nenguna ventaya pa la unificación y garantizaba la continuación de la presencia austriaca na península. * Los aumentos territoriales d'El Piamonte, anque yeren cimeros en cantidá de quilómetros cuadraos que los de los franceses, nun contentaben a los piamonteses porque ellos teníen la esperanza de conquistar nesta guerra'l Vénetu. Los franceses, anque se retiraron, llograron [[Saboya]] y [[Niza]]. [[Víctor Manuel II]] penar de dexar estes, pero [[Napoleón III]] precisaba de tales compensaciones territoriales pa xustificar la participación de [[Segundu Imperiu francés|Francia]] na guerra recién acabada. === Consecuencies === Nos meses socesivos, ello ye que Piamonte amestóse amás de Lombardía, Parma, Módena, Emilia-Romaña y la Toscana. Dempués d'estes conquistes, el 24 de marzu de [[1860]] Piamonte aceptó roblar el Tratáu de Turín, nel cual confirmaron el trespasu de Niza y Saboya a Francia, agora les ganancies territoriales italianes yeren cimeres a los franceses. El fin d'esta guerra dio pasu al últimu periodu de la Unificación. Tres la Paz, el Reinu d'El Piamonte-Cerdeña empezó a espandise, consiguiendo en menos de dos años controlar práuticamente la totalidá de la península italiana. Asina, el [[17 de marzu]] de [[1861]], casi toa Italia fuera unificada, sacante [[Roma]], [[Niza]], [[Saboya]], [[Córcega]], el [[Trentín-Altu Adigio]], el [[Vénetu]], el [[Friuli]], la [[Istria]], la [[Dalmacia]] y [[Malta]]. ==== La espedición de los Mil ==== {{AP|Espedición de los Mil}} [[Ficheru:Giuseppe Garibaldi (1866).jpg|thumb|250px|[[Giuseppe Garibaldi]] nacíu en [[Niza]], héroe nacional italianu.]] En [[1860]], el [[Reinu de les Dos Sicilies]] taba gobernáu pol nuevu rei, [[Francisco II de les Dos Sicilies|Francisco II]], fíu de [[Fernandu II de les Dos Sicilies|Fernandu II]]. A mediaos del sieglu XIX, el reinu se econtraba nuna situación financiera sólida, anque la so economía basábase principalmente en productos primarios agrícoles, empecipiárase un procesu d'incipiente industrialización.<ref>[https://seieditrice.com/chiaroscuro/files/2010/03/V2_O6_storia-locale.pdf]</ref> Sicasí, travesaba una situación política delicada, al tener un rei con poca autoridá y bien represivu'l pueblu yera propensu a remontase. N'abril de [[1860]] una revolución atayada en [[Messina]] y en [[Palermo]] aumentó los ánimos revolucionarios pero naide del [[sur d'Italia]] podía combatir al exércitu borbón; nel añu [[1844]] fracasaren los [[hermanos Bandiera]] y en [[1857]] [[Carlo Pisacane]]. El Reinu d'El Piamonte taba entamando conquistar el Reinu de les Dos Sicilies. Delles fontes indiquen l'estímulu que suponía que'l bancu de Nápoles concentrara más de los 2/3 de reserva d'oru de toa Italia.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf presentación de Giuseppe Ressa, parte 1, páx.8]</ref> «''Bisogna occuparsi di Napoli''» (ye necesariu ocupase de Nápoles) dicía Cavour.<ref>Cartes de Cavour a Rattazzi del 9 d'abril de 1856 [ Lettres dè Cavour à O.Rattazzi, Paris, 1862, p.247; citata da Ò Clery “ La Rivoluzione italiana “, Ares, 2000]</ref> Ye por eso, que'l [[5 de mayu]] de [[1860]] [[Giuseppe Garibaldi]] zarpó del puertu de [[Quarto al mare|Quarto]] ([[Provincia de Xénova]]) con 1033 homes, na so mayoría veteranos de les guerres d'independencia<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf presentación de Giuseppe Ressa, parte 1, páx.19]</ref> en dos barcos de vapor escontra [[Sicilia]]. Esta campaña llamóse [[Espedición de los Mil]] (n'italianu ''Spedizione dei Mille'') y foi un pasu bien importante pa la unificación d'Italia. El [[11 de mayu]], desembarca en [[Marsala]], [[Sicilia]], ente dos naves ingleses que cubríen la maniobra con 20.000 homes. En Marsala, los ''camises coloraes'' (asina yeren llamaes les tropes de Garibaldi) nun recibieron el sofitu esperáu, pero l'exércitu aumentó gracies a los socesivos desembarcos del exércitu sardu piamontés. Garibaldi venció al exércitu borbónicu na [[Batalla de Calatafimi]] a pesar de la superioridá numbérica de los adversarios y del desenvolvimientu inicial que favorecía a éstos. Señalóse que'l xeneral borbónicu Landi fuera convencíu de retirar les sos tropes polos piamonteses, dándo-y dineru y prometiéndo-y un cargu importante nel exércitu italianu.<ref>Giacinto dè Sivo, op. cit. páx.525</ref> Dempués, tomó la ciudá de [[Palermo]], crució'l [[estrechu de Messina]] y entró nel continente. Siguió avanzando con poca resistencia hasta [[Salerno]], ciudá mui cerca de [[Nápoles]]. Namái nesti momentu'l rei Francisco II decatar del peligru que corría. Decidió recular la llinia de defensa al ríu Volturno, allugáu al norte de Nápoles, pa evital l'asediu de la capital del reinu. Garibaldi entra na ciudá aclamáu pol ensame, que según les fontes históriques, foi obligada a vitorarlo por infiltrados piamonteses que-yos daben dineru a cambéu, los que se negaben yeren obligaos a permanecer nes sos cases por medrana a represalies.<ref>George Mundy, Finar delle Due Sicilie y la Marina britannica, Berisio, Napoli, 1966, páx.199</ref> Garibaldi proclamóse dictador de les Dos Sicilies, el [[Palaciu Real de Nápoles]] foi totalmente escaláu, los oxetos más preciosos fueron unviaos a Turín, otros vendíos al meyor postor. El [[11 de setiembre]] l'oru de la Tesorería del Estáu, patrimoniu de la Nación, (equivalente a 1.670 millones d'euros), y los bienes personales del rei (equivalentes a 150 millones d'euros) toos depositaos nel Bancu de Nápoles, fueron sacaos y proclamaos ''bienes nacionales''.<ref>Francesco Saverio Nitti, Scienze delle Finanze, Pierro, 1903, p.292.</ref> Yá cola capital meridional tomada, el [[8 d'ochobre]], el gobiernu piamontés emitió un decretu qu'indicaba un plebiscitu a sufraxu universal masculín en toa Italia pa ratificar l'anexón al Piamonte. El votu nun foi secretu, en [[Nápoles]] y en tol sur, declarábase ''enemigu de la patria'' a quien votara pol Non, nos cuartos había xente armada qu'obligaba a votar pol Sí. Nel sur había muncha xente que-yos faíen creer que'l SI significaba'l regresu del so rei Francisco II y amás los soldaos garibaldinos votaben delles vegaes.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/plebisciti.htm El portal del sur, los plebiscitos]</ref> Les resultancies dieron una contundente victoria a faver del Si a l'anexón al piamonte y fueron usaos como propaganda pol reinu piamontés, queriendo probar que'l pueblu quería xunise al Piamonte, ser gobernaos pol rei de la casa de Saboya y abandonar la dómina d'independencia y a les cuatro xeneraciones de la dinastía borbónica napolitana. El Rei Francisco II, reorganizó'l so exércitu de 40.000 homes detrás del ríu Volturno, pero foi ganáu en manes de los garibaldinos na llamada [[Batalla del Volturno]]. Poles baxes en dicha batalla estes resultancies Garibaldi solicitó ayuda militar al gobiernu piamontés y Francisco II quixo aprovechar l'estancamientu de los garibaldinos pa volver atacar; pero los xenerales aconseyáron-y reorganizar les fuercies y entós retiróse de Capua a Gaeta. Ellí, el rei Francisco II colos sos postreros 20.000 soldaos foi asediado hasta'l [[13 de febreru]] de [[1861]], pol xeneral piamontés [[Enrico Cialdini]] con 18.000 soldaos. La historia d'esti [[asediu]] impresionó vivamente a la opinión pública europea, sobremanera pol comportamientu heroicu de la reina [[María Sofía de Baviera|María Sofía]] de namái 19 años, que a pesar de les bombes, arriesgó la so vida pa socorrer día y nueche a los soldaos mancaos o morrebundos.<ref>{{Cita web |url=http://www.ilportaledelsud.org/mr0_46.htm#_ftnref6 |títulu=El portal del sur, l'asediu de Gaeta |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080129101301/http://www.ilportaledelsud.org/mr0_46.htm#_ftnref6 |fechaarchivu=2008-01-29 }}</ref> Dempués de meses d'asediu, Francisco II dio cuenta de la imposibilidá de la victoria y empezó a embaraxar la opción de la retirada. A les 7 de la mañana del [[14 de febreru]] del [[1861]], el rei y la reina abandonaron Gaeta y embarcáronse nuna nave francesa que los tresportó a [[Terracina]], nos territorios papales. Dempués de la retirada, el rei nunca abdicó, dexando pa él y los sos herederos el títulu de Rei del Reinu de les Dos Sicilies. Naguando una Italia xunida so un solu gobiernu aniciáu en Roma, Garibaldi concibió la idea de colar sobre los Estaos Pontificios, defendíos por tropes franceses. Sicasí, Víctor Manuel y Cavour, medrosos de perder lo llograo ante una posible radicalización del conflictu, evitaron la meyora de Garibaldi. L'incidente nun supunxo un enfrentamientu ente'l rei d'El Piamonte y Garibaldi; al contrariu, como fuera previstu'l conquistador venció-y les [[Dos Sicilies]]. ==== La proclamación del Reinu d'Italia ==== Con tales operaciones, termina la segunda fase de la unificación d'Italia; pero quedaben separaos del [[Reinu de Cerdeña]], [[Roma]], gobernada pol [[papa]], y el [[Vénetu]], en mano de los [[austriacu|austriacos]]. El [[18 de febreru]] de [[1861]], [[Víctor Manuel II de Saboya]] axuntar en [[Turín]] colos diputaos de tolos Estaos que reconocíen la so autoridá, asumiendo'l [[17 de marzu]]'l títulu de ''rei d'Italia por gracia de Dios y voluntá de la nación''. Foi reconocíu poles potencies europees a pesar de que violaba'l [[Tratáu de Zúrich]] y el de [[Tratáu de Villafranca|Villafranca]] que-y prohibíen ser rei de toa Italia. Poco dempués morrería'l [[conde de Cavour]], viendo'l gran trabayu de la so vida casi completu. Al morrer dixo: «Italia ta fecha, yá tou ta seguru». Italia foi gobernada cola base de la constitución lliberal adoptada nel [[Reinu de Cerdeña]] en 1848 ([[Estatutu albertino]]). La esceición dar nel sur del país, onde por cuenta de les revoluciones independentistes, proclamóse la llei marcial. == Tercer guerra d'independencia (1866) == [[Ficheru:Bismarck1894.jpg|thumb|200px|[[Otto von Bismarck]]]] {{AP|Tercer Guerra de la Independencia Italiana}} === L'alianza ente Prusia ya Italia === Les crecientes tensiones ente [[Imperiu austriacu|Austria]] y [[Prusia]] pola supremacía nel mundu xermánicu, provocaron en 1866 la [[Guerra Austro-prusiana]] qu'ufiertó a los italianos la oportunidá de conquistar el Vénetu. El [[8 d'abril]] de [[1866]], el Gobiernu Italianu, empuestu pol xeneral [[Alfonso La Marmora]], realizó una alianza militar cola Prusia de [[Otto von Bismarck|Bismarck]]. Ello ye que creóse alianza ente los dos Estaos que vieron nel Imperiu austriacu la torga de les respeutives unificaciones nacionales. Según los planes prusianos, Italia tenía qu'atacar Austria pol frente meridional. Mentanto, aprovechando la superioridá naval, invadir les mariñes dálmates, llevando'l campu de batalla a [[Europa central]]. === El primer ataque italianu === El [[16 de xunu]] de 1866 Prusia empezó les hostilidaes contra dellos principaos xermanos aliaos d'Austria. El [[19 de xunu]] Italia declarába-y la guerra a Austria, con entamu de les hostilidaes el [[23 de xunu]]. Al entamu del conflictu, l'exércitu italianu taba estremáu en dos grupos: el primeru, comandado por La Marmora que yera de Lombardía; el segundu, comandado pol xeneral [[Enrico Cialdini]] d'Emilia-Romaña. El xeneral La Marmora sufrió una rápida derrota en [[Custoza]] el [[24 de xunu]]. Cialdini asedió la fortaleza austriaca de [[Borgoforte]], al sur del Po. Custoza supunxo un gran retrasu de les operaciones, pol tiempu perdíu en reorganizase tarreciendo una contraofensiva austriaca. L'ésitu xeneral de la guerra vieno de les importantes victories prusianes nel frente xermanusobremanera en [[Batalla de Sadowa|Sadowa]] el 3 de xunetu de [[1866]], obra del xeneral [[Helmuth Karl Bernhard von Moltke|von Moltke]]. Dempués d'estes batalles los austriacos retirar a Viena. Unu de cada trés cuerpos armaos italianos dieron prioridá a la defensa de Trentín y [[Isonzo]]. === La determinación del anováu esfuerciu ofensivu === [[Ficheru:Enrico_cialdini.png|thumb|250px|Enrico Cialdini.]] El 5 de xunetu, llegó una telegrama del emperador de Francia Napoleón III, que prometía empezar una mediación xeneral, que dexaría qu'Austria llograra condiciones honorables que dexaren a Italia anexonase Venecia. La situación yera particularmente embarazosa, por cuenta de que les fuercies armaes nun supieron ganar nengún enfrentamientu nel campu de batalla. El gobiernu italianu buscó, poro, ganar tiempu, mientres el xeneral [[Alfonso La Marmora]] llograba «...una bona batalla pa tar en condiciones más favorables pa la paz». El 14 de xunetu, nun conseyu de guerra en [[Ferrara]], establecióse, finalmente una nueva actitú respeuto al prosiguir de la guerra: * Enrico Cialdini empondría un exércitu de 150&nbsp;000 homes qu'avanzaría al traviés del Vénetu, mientres La Marmora, con cerca de 70&nbsp;000 homes, caltuviera la defensa de la fortaleza del Cuadrilatero. * La ''[[Regia Marina]]'' de la mano del Almirante [[Carlo Pellion di Persano|Persano]] buscaría la gloria, saliendo del puertu d'[[Ancona]] (cosa qu'intentó, el 20 de xunetu, nuna desastrosa derrota na [[Batalla de Lissa (1866)|batalla de Lissa de 1866]]). * El cuerpu de voluntarios de Garibaldi, reforzáu con una división, tendría d'enfusar en Trentín, averándose lo más posible a la capital. Ello ye que agora l'alquisición del Vénetu yera cierta, pero yera urxente dar en la ocupación de Trentín antes de les negociaciones de paz. === La puxanza de les operaciones italianes === Nes selmanes siguientes, Cialdini dirixó al exércitu italianu a les veres del Po, de Ferrara a [[Udine]]. Crució'l [[Po]] y ocupó [[Rovigo]] el [[11 de xunetu]], [[Padova]] el 12, [[Treviso]] el 14; [[Santa Señora de Piave]] el 18, [[Valdobbiadene]] y [[Oderzo]] el 20, Vicenza el 21 y Udine el [[22 de xunetu]]. Mentanto, los voluntarios de Garibaldi partieron de [[Brescia]] escontra Trento abrir camín, el [[21 de xunetu]] a la [[batalla de Bezzecca]], que ganó. De la mesma, una segunda columna italiana llegaba, el [[25 de xunetu]], a les muralles de Trento. Pero Garibaldi recibió órdenes del Gobiernu italianu d'abandonar Trentín, que tuvo d'obedecer. El cese de les hostilidaes producióse dempués del Armisticiu de Cormons, el [[12 d'agostu]] de 1866, siguíu'l [[3 d'ochobre]] de 1866 nel [[Tratáu de Viena (1866)|Tratáu de Viena]]. Asina Italia consiguió anexonase el Vénetu, [[Víctor Manuel II d'Italia|Víctor Manuel]] entró trunfal en Venecia, y realizó un actu d'homenaxe na [[plaza de San Marcos]]. Pero entá faltaba anexonar al reinu: Roma, Trentín, [[Alto Adigio]], Trieste, Istria, [[Dalmacia]] y la Suiza italiana (aparte les árees de llingua italiana en Córcega, Niza y Malta). == La conquista de Roma (1870) == {{AP|Cuestión Romana}} === Antecedentes === Giuseppe Garibaldi, dempués de la fundación del Reinu d'Italia prosiguió incansablemente les sos actividaes militares en busca de la unidá d'Italia, entamando aiciones ensin ésitu en [[1862]] al berru de: ''Roma o muerte!''. La protesta de Napoleón III, que les sos tropes curiaben Roma, llevó al exércitu d'ocupación piamontés en Nápoles a repeler a Garibaldi, faciéndo-y prisioneru en [[Aspromonte]] (sur de Nápoles). En [[1867]] realiza una nueva marcha escontra Roma aprovechando la retirada de tropes franceses, que se ven obligaes a desembarcar otra vegada y a ganar al italianu en [[Mentana]]. === La conquista === [[Ficheru:BrecciaPortaPia.jpg|thumb|300px|Nesta semeya de la dómina, vense los escombros de la puerta romana Pía.]] En xunetu de 1870 empezó la [[guerra franco-prusiana]]. A principios d'agostu Napoleón III llamó pa la guerra a la guarnición que defendía d'un posible ataque italianu a los Estaos Pontificios. Numberoses manifestaciones públiques demandaben que'l gobiernu italianu tomara Roma. El gobiernu italianu nun empecipió nenguna aición bélica direuta hasta l'esbarrumbamientu del [[Segundu Imperiu francés]] na [[batalla de Sedán]]. Víctor Manuel II unvió-y una carta a [[Pío IX]], na que-y pidía guardar les apariencies dexando entrar pacíficamente al exércitu italianu en Roma, en cuenta de ufiertar proteición al papa. Pero esti negóse rotundamente. L'exércitu italianu, dirixíu pol xeneral [[Raffaele Cadorna]], crució la frontera papal el 11 de setiembre y avanzó amodo escontra Roma, esperando que la entrada pacífica pudiera ser axustada. Sicasí, l'exércitu italianu algamó la [[Muralla Aureliana]] el 19 de setiembre y sitió Roma. El papa siguió siendo intransixente y forzó a los sos [[zuavos]] a oponer una resistencia más que simbólica, ante la imposibilidá de la victoria. El 20 de setiembre, dempués de tres hores de bombardeos, l'exércitu italianu consiguió abrir una fienda na Muralla Aureliana (''Breccia di Porta Pia''). Los [[Bersaglieri]] colaron pela Vía Pía, dempués llamada Vía del XX de setiembre. 49 soldaos italianos y 19 zuavos morrieron en combate, y, tres un [[plebiscitu]], Roma y el [[Lazio]] xunir a Italia. Víctor Manuel ufiertó-y al papa como compensación una [[arreglos de guerra|indemnización]] y caltene-y como gobernante del [[Ciudá del Vaticanu|Vaticanu]]. Pero'l papa, que quería caltener el poder terrenal de la Ilesia, negóse, pos eso supunxera reconocer oficialmente al nuevu estáu italianu y declaróse [[prisioneru nel Vaticanu]]. Amás, sabiendo la influencia que tenía sobre los católicos, prohibió-yos a tolos católicos italianos votar nes eleiciones del nuevu reinu. Esta situación, llamada [[Cuestión Romana]], nun camudó hasta 1929, cuando [[Benito Mussolini]] y Pío XI roblaron los [[Pautos del Laterano]]. == El Irredentismu == {{AP|Italia irredenta}} [[Ficheru:Dalmaziaitaliana.jpg|thumb|330px|La última fase de la Unificación d'Italia foi nes «[[Irredentismo italianu|tierres irredentas]]» del Adriáticu oriental, específicamente na '''Dalmacia italiana'''. En color violeta, los territorios del [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] en Dalmacia ente 1918 y 1947, coles islles de Cherso y Lussino cerca d'[[Istria]], la provincia de [[Zadar|Zara]] al centru y les islles de Lagosta y Cazza nel Adriatico meridional. En color mariellu, les llendes del italianu [[Gobiernatorado de Dalmacia]] ente 1941 y 1943, mientres la segunda guerra mundial.]] La Unificación d'Italia sicasí nun se completara. Delles provincies, como Trentín, Alto Adigio, Trieste, [[Istria]], Dalmacia y [[República de Ragusa|Ragusa]] entá siguíen so dominiu austriacu, polo que fueron denominaes provincies irredentas (non lliberar). Nestos llugares surdió un movimientu de calter nacionalista que buscaba la so incorporación a Italia. Esti movimientu, a favor d'unificar al Reinu d'Italia tamién la llamada [[Italia irredenta]], socesivamente estendióse a les árees "franceses" de [[Niza]] y [[Córcega]]. [[Ficheru:RegioniIrredenteItalia.jpg|miniaturadeimagen|left|Tarxeta que representa [[Italia]] y la so reivindicación territorial sobre les poblaciones italianes en 1919.]] La situación nun se desbloquió hasta'l final de la [[Primer Guerra Mundial]], na qu'Italia entró del bandu aliáu cola promesa de recibir como compensación les [[Provincies Irredentas]] en manes austrohúngares. Sicasí, non toes estes provincies del Imperiu de los Habsburgu fueron trespasaes en [[1918]], sinón que [[Dalmacia]] (cola esceición de la ciudá de [[Zadar]] (Zara) y delles islles como [[Cres (isla)|Cherso]], [[Lošinj|Lussino]] y [[Lastovo]] (Lagosta) pasó a formar parte de [[Yugoslavia]]. El [[fascismu]] de [[Benito Mussolini]] consideró «[[Irredentismo italianu|irredentas]]» tamién Córcega, Niza y [[Malta]], que taben baxu control de [[Tercer República Francesa|Francia]] y [[Reinu Xuníu]]. Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] ocupó toa Dalmacia, Córcega y Niza per dellos años hasta setiembre de [[1943]], cuando resultó ganada nel conflictu mundial. La [[Italia irredenta]] foi xunida a Italia por [[Mussolini]] y esto remató'l procesu d'Unificación d'Italia mientres los primeros años de la [[segunda guerra mundial]]. Ente 1936 y 1943 Italia tamién se convirtió n'Imperiu, cuando'l Rei [[Víctor Manuel III]] foi coronáu ''Emperador d'Etiopía''. Dempués de [[1945]], [[Istria]] y [[Zadar|Zara]] fueron cedíes a la [[Croacia]] (parte de [[Yugoslavia]]) del líder comunista [[Josip Broz Tito|Tito]] y rexistróse l'[[Masacre de les foibe|éxodu forzáu]] de casi tola población italiana (350.000 exiliaos) d'estes árees. == Movimientos secesionistes posteriores == [[Ficheru:Carmine Crocco1.jpg|miniaturadeimagen|292x292px|[[Carmine Crocco]], (Rionero in Vulture [[1 de xunu]] de [[1830]] - Portoferraio [[18 de xunu]] de [[1905]]) unu de los artífices de la revolución de los bandíos llamaos «briganti».]] Dempués de los primeros díes de la [[Espedición de los Mil]] de [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]], y mientres dellos años siguientes, produciéronse delles revueltes pola independencia del [[Reinu de les Dos Sicilies]] que punxeron en dificultaes al naciellu Reinu d'Italia mientres los primeros años unitarios. Los revolucionarios fueron llamaos ''«briganti»'' (bandíos) porque practicaben sangrientes guerres de guerrilles y realizaben saqueos con homicidios. Esta violenta contrarrevolución popular deber al fracasu de les ilusiones de reforma agraria amás del aumentu de los impuestos y pola confiscación de tierres borbóniques per parte del nuevu gobiernu piamontés. La revuelta españó en casi tol sur a finales del [[1861]] y El Piamonte unvió a [[Nápoles]] a [[Enrico Cialdini]] dándo-y poderes estraordinarios con un total de 120&nbsp;000 homes. Asina s'empezó una de les más cruentes represiones de la historia italiana. [[Ficheru:Victor Emmanuel III of Italy.jpg|thumb|left|upright|[[Víctor Manuel III]], rei d'[[Italia]] y emperador d'[[Etiopía]], nacíu en [[Nápoles]] y autor de la total integración del sur italianu.]] Dellos historiadores nacionalistes italianos<ref>Alfonso Scirocco, ''In difesa del Risorgimento'' p.48</ref> afirmen que casi toles matances fueron feches polos bandíos «briganti» p'apavorar a la población civil, que na so gran mayoría yera favorable a la Unificación d'Italia. En [[1864]] instauróse la llei marcial nel ex Reinu de les Dos Sicilies y les rebeliones pudieron encalorase dafechu hacia l'añu [[1868]]. En toos estos años morrieron un total de diecisiete mil meridionales en batalla o fusilaos por «bandolerismo»; esta cifra ye casi cimera a la de tolos cayíos nel sur d'Italia pa llograr la Unificación.<ref>{{Cita web |url=http://www.realcasadeborbondossicilias.org/ita/archiviostorico/cs_08d3.htm |títulu=Real Casa di Borbone delle Due Sicilie - Storia<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071113123327/http://www.realcasadeborbondossicilias.org/ita/archiviostorico/cs_08d3.htm |fechaarchivu=2007-11-13 }}</ref> Dempués de tomar de Roma» per parte de los italianos en 1870, l'Estáu Pontificiu terminó'l so sofitu a los ''briganti'' y rápido acabóse la guerrilla. Esti fechu foi consideráu (por historiadores como [[Benedetto Croce]]) como la prueba de qu'estes revueltes fueron artificialmente promovíes pol [[papa]] de Roma. L'historiador Alfonso Scirocco<ref>Scirocco Alfonso. ''In difesa del Risorgimento''p. 38</ref> afirma que la Unificación foi completa na primer metá del sieglu {{versalita|xx}}, sumiendo totalmente los movimientos secesionistes mientres el gobiernu de [[Víctor Manuel III]], nacíu en [[Nápoles]] y particularmente xuníu y afeccionado al sur d'Italia. N'efeutu mientres el [[fascismu]] foi completada l'alfabetización de tol sur italianu, fueron construyíos hospitales y entidaes asistenciales en toles provincies al sur de Roma y foi empecipiáu un procesu de industrialización en delles ciudaes del sur, que se manifestó tamién nel fin de la enorme emigración acaecida nes décades anteriores. Por causa de tou esto (xunto cola práuticamente total eliminación de la [[Mafia|delincuencia entamada]] que plagaba rexones como [[Sicilia]]) en 1939 la mayoría de la población nel sur d'Italia sofitaba la unificación italiana y el nacionalismu italiano de [[Mussolini]]<ref>Alberto Mario Banti. ''Il Risorgimento italianu'' p.46</ref> === Situación actual === [[Ficheru:EGKS.png|thumb|Les seis naciones signatarias del [[Trataos de Roma|Tratáu de Roma de 1957]].]] Cola cayida del [[fascismu]], que llogró'l consensu escontra la completa Unificación de los Italianos cola conquista d'[[Etiopía]] en 1936, los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|Aliaos]] empezaron una política de rexonalización d'Italia favoreciendo la creación de rexones independientes (como asocedió en Sicilia en 1946). Los [[disidencia|disidentes]] de la unificación fixeron la so apaición a lo llargo de la segunda metá del sieglu XX (sobremanera dempués de la segunda guerra mundial nes lleis de los estaos anexaos) y los simpatizantes del [[rexonalismu]] llegaron hasta los nuesos díes. Na actualidá esisten dos pequeños movimientos independentistes con representación d'un partíu políticu activu: unu nel norte ([[Lliga Norte]]) y otru al sur ([[Movimientu neoborbónico]]). Esti movimientu secesionista meridional ye parcialmente la resultancia de les antigües rebeliones de los llabradores contra'l nuevu gobiernu. Una situación similar esiste nel autoproclamado Condáu de [[Seborga]]. La so demanda histórica d'independencia vien del ser escluyíos de los trataos qu'unificaron el modernu estáu italianu. Sicasí nun foi identificáu como un movimientu secesionista, yá que afirma que nunca foi parte d'Italia. Les reclamaciones d'independencia de Seborga nun fueron reconocíes por nengún gobiernu. La provincia italiana d'[[Provincia autónoma de Bolzano|Altu Adigio]] tuvo un fuerte movimientu secesionista, dirixíu pola mayoría austroxermana qu'esixía la so unión con Austria (el deséu secesionista fíxose más fuerte darréu dempués del final de la [[Segunda Guerra Mundial]]). Los partíos secesionistes esisten na actualidá, pero'l movimientu foi casi esaniciáu, en gran parte gracies a l'amplia autonomía concedida per parte del gobiernu italianu. {{cita|Hai poques naciones europees con una identidá cultural precisa y definida claramente como la italiana: mesmu pasáu históricu con "güelos" de l'antigua Roma y padres del "Rinascimento", mesma relixón católica, mesma llingua neollatina (y dialeutos neollatinos), mesmu costumes sociales (dende les lleis del derechu romanu hasta les costumes alimenticies, pasando por diversiones comunes a tolos italianos como'l "calcio", etc...). Si analícense bien les grandes naciones na Europa occidental actual solamente Italia y Francia nun tuvieron sangrientes quebres (como Yugoslavia o Checoslovaquia o Alemaña estremada ente Austria-Alemaña occidental-Alemaña oriental) o sangrientos tentativos de quebra (como Gran Bretaña col Ulster o España colos Vascos): Italia y Francia solo sufrieron unos pocos años de terrorismu local y ensin munchos muertos (Italia n'alto Adigio y Francia en Córcega). Qu'Italia tenga "solamente" casi 150 años de tar xunida políticamente nun significa que nun llograra identidá cultural: el fascismu -anque con tolos sos males- llogró la completa alfabetización d'Italia y la capacidá de tolos italianos de falar/escribir/lleer n'italianu. Y la llingua nacional (cementada pola guerres mundiales) sigui creciendo n'importancia: nel 2003 per primer vegada l'idioma de Dante convirtióse -según la "Accademia della Crusca" na llingua falada en familia pol 51% de los italianos. Esto ye que creció en casi un sieglu y mediu del 2% (faláu solamente en Toscana) en 1861 a más de la metá agora! Hai que recordar qu'en Francia pa imponer la llingua d'oil de París tardaron cinco siglos ya inda agora hai munchos franceses qu'utilicen la llingua d'oc nel sur francés... N'otres pallabres: la unificación d'Italia ye un sucesu en fin y al cabu. Ente un romanu y un lombardu de Milán nun esiste les diferencies qu'hai ente un madrilanu y un catalán de Barcelona, por casu.<ref>Alberto Mario Banti. ''Il Risorgimento italianu''. p. 137</ref>}} Anguaño la mayoría de los italianos sofita la continuación del procesu d'Unificación d'Italia na actual Unificación d'Europa. Dicha Unificación europea empecipióse nos [[Trataos de Roma|Trataos de Roma de 1957]] y foi promovida por [[Alcide De Gasperi]], consideráu unu de los padres fundadores» de la Unión Europea.<ref>Pietro Scoppola, ''La proposta politica di De Gasperi''</ref> == La unificación d'Italia na ficción == * ''[[Il Gattopardo]]'', novela escrita por [[Giuseppe Tomasi di Lampedusa]]. * ''[[Il Gattopardo (película)|Il Gattopardo]]'', adautación cinematográfica de l'anterior, dirixida por [[Luchino Visconti]] en [[1963]]. * ''[[Viva L' Italia]]'', película empobinada por [[Roberto Rossellini]] en [[1960]]. * ''[[Li chiamarono... briganti!]]'', película histórica empobinada por [[Pasquale Squitieri]] en [[1999]]. == Ver tamién == * [[Reinu de les Dos Sicilies]] * [[Giuseppe Garibaldi]] * [[Piamonte-Cerdeña]] * [[Carbonería]] * [[Camilo Benso]] * [[Víctor Manuel II]] * [[Víctor Manuel III]] * [[Historia d'Italia]] * [[Hetalia: Axis Powers]] * [[Espedición de los Mil]] == Notes == {{llistaref|group=n}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ''Pio Nonu: A Study in European Politics and Religion in the Nineteenth Century'' by [[Y.Y.Y. Hales]] (P.J. Kenedy, 1954) * Edgar Holt, ''The Making of Italy 1815-1870,'' Atheneum, New York (1971). * Bernardino Barbadoro,'' Ventisette secoli di storia D´Italia'', Asociación Dante Alighieri, Buenos Aires. * Alberto Mario Banti, ''La nazione del Risorgimento: parentela, santità y onore alle origini dell'Italia unita'', Torino, Einaudi, 2000 (Biblioteca di cultura storica; 225) * Alberto Mario Banti, ''Il Risorgimento italianu'', Roma-Bari, Laterza, 2004 (Quadrante Laterza; 125) * [[Benedetto Croce]], ''España na vida italiana del Renacimientu'', Sevilla, Editorial Renacimientu, 2007, ISBN 9788484722687 * Derek Beales y Eugenio Y. Biagini, ''Il Risorgimento y l'unificazione dell'Italia'', Bolonia, Il Mulino, 2005, ISBN 88-15-09856-9 * Raffaele De Cesarea, ''The Last Days of Papal Rome,'' Archibald Constable & Co, London (1909) * Franco Della Peruta, ''L'Italia del Risorgimento: problemi, momenti y figure'', Milano, Angeli, 1997 (Saggi di storia; 14) * Franco Della Peruta, ''Conservatori, liberali y democratici nel Risorgimento'', Milano, Angeli, 1989 (Storia; 131) * Ernesto Galli della Loggia, ''L'identità italiana'', Bolonia, Il Mulino, 1998, ISBN 88-15-06612-8 * Carlo Ghisalberti, ''Istituzioni y società civile nell'età del Risorgimento'', Roma-Bari, Laterza, 2005 (Biblioteca universale Laterza; 575) * [[Antonio Gramsci]], ''Quaderno 19 – Il Risorgimento italianu'', Turín, Einaudi, 1977 (con introducción y comentarios de Corrado Viviani) * [[Denis Mack Smith]], ''Il Risorgimento italianu: storia e testi'' (Nuova ediz.), Roma-Bari, Laterza, 1999 (Storia e società) * Lucy Riall, ''Il Risorgimento: storia e interpretazioni'', Roma, Donzelli, 1997 (Universale; 2) * Rosario Romeo, ''Risorgimento y capitalismu'', Roma-Bari, Laterza, 1998 (Económica Laterza; 144) (1ª ed. 1959) * Alfonso Scirocco, ''L'Italia del risorgimento: 1800-1860'' (vol. 1 di ''Storia d'Italia dall'unità alla Repubblica''), Bologna, Il mulino, 1990 (-y vie della civiltà) * Alfonso Scirocco, ''In difesa del Risorgimento'', Bologna, Il mulino, 1998 (Collana di storia contemporanea) * Pietro Scoppola, ''La proposta politica di De Gasperi'', Bologna, Il Mulino, 1977. * Stuart J. Woolf, ''Il risorgimento italianu'', Torino, Einaudi, 1981 (Piccola biblioteca Einaudi; 420) * Arnaldo Mauri, ''L'oltre Adriatico, un obiettivo mancato nel processo di unificazione nazionale. Cause y conseguenze politiche ed economiche'', WP. n. 9/2011, Dipartimento di Economia, Management y Metodi quantitativi, Università degli Studi di Milano, 2011.[http://ideas.repec.org/p/mil/wpdepa/2011-09.html] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20040322093516/http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/eigic/chapter10.html ''Historia de los países ya imperios implicaos y estudiu de los acontecimientos que desaguaron na Gran Guerra''], por Logan Marshall, Project Gutenberg Etext - Capítulu IX. «Garibaldi y la unificación d'Italia» * [https://web.archive.org/web/20061115072034/http://webs.montevideo.com.uy/diegopa/italia/historia/Unificacion.html Unificación italiana] * [https://web.archive.org/web/20061115071943/http://webs.montevideo.com.uy/diegopa/italia/historia/It_hist2.html Unidá d'Italia] * {{Enllaz rotu|1=La unidá italiana |2=http://www.uv.es/correa/cinehisdret1/gatopardo/unid%C3%A1.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Unificación de Italia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Unificación d'Italia|Unificación d'Italia]] [[Categoría:Reinu d'Italia]] [[Categoría:Historia política d'Italia]] 0v8cn0lcvf8e7wlgsvec2clo6xqkmhh 0 94946 4499334 4498516 2026-06-08T04:05:58Z Limotecariu 735 4499334 wikitext text/x-wiki {{non neutral}} {{referencies|t=20130505|televisión}} {{estremar|Noveles}} La '''telenovela''' (llamada en dellos llugares '''[[teleserie]]''' o '''telecomedia''') ye un xéneru [[programa de televisión|televisivu]], producíu orixinalmente en dellos países d'[[América Llatina]], que cunta una historia non necesariamente realista y xeneralmente d'argumentu [[melodrama|melodramáticu]] a lo llargo de dellos capítulos y que de normal tien un [[final feliz]] pa los protagonistes. Mientres el trayeutu de la mesma, los [[protagonista|personaxes principales]] (de normal una pareya de namoraos nuevos) tienen que lluchar contra unu o dellos villanos (pretendientes despechados per dambes partes, padres y/o güelos despóticos, ente otros) que s'oponen a la so rellación. Los protagonistes cunten coles mesmes cola ayuda de diverses persones que sofiten la so unión (otros parientes, amigos, etc.) y terminen atopando la felicidá nel capítulu final, hasta'l cual asocédese toa clase de peripecies. Les telenoveles tienen esencialmente un calter sentimental, llenu d'intrigues, engaños y tracamundios, pero colos años ganaron más aición ya incorporáu elementos d'otros xéneros (como'l [[Xéneru policiacu|policiacu]], la [[comedia]], el ''[[thriller]]'' ya inclusive la [[ciencia ficción]]). Nos últimos años, la telenovela moderna enceta non yá problemátiques sentimentales, sinón tamién temes tan polémiques como les [[enfermedá|enfermedaes]] graves, la [[drogadicción]], la [[homosexualidá]] y el [[crime]]. Hai de solliñar a les noveles brasilanes de la canal [[Rede Globo]] como les que más enceten estes temes. == Telenoveles y ''Soap-operes'' == La telenovela llatinoamericana estremar de la ''[[soap-opera]]'' norteamericana y anglosaxona en que la primera diséñase y escribe con una duración prevista delimitada y casi siempres s'emite n'horariu estelar. Coles mesmes, en modelos menos avanzaos como'l mexicanu y venezolanu, suel tener poques subtramas. Nes ''daily soaps'' suel haber munches subtramas que garanticen una duración d'años ya inclusive décades (como ye'l casu de ''[[The Guiding Light]]'', que tuvo 72 años n'antena, ente radiu y TV). Nesti sentíu, les telenoveles brasilanes son paecíes a les ''[[soap-opera|soap-operes]]'', pos tienen una diversidá d'histories que, dacuando, superen n'interés a la clásica historia d'amor central. == Historia == Fueron Brasil, Cuba y Méxicu los iniciadores: "[[Sua vida me pertence]]", Brasil, 1950 emitióse dos veces per selmana, y "[[Senderos d'amor]]", Cuba, 1951 y "[[Ánxeles de la Cai]]", Méxicu 1951 emítese una vegada a la selmana. Ente 1957 y 1958 Méxicu produció la so primer serie de drama nel formatu de telenovela moderna de llunes a vienres poles ranuras, "[[Sienda prohibida]]", escritu por Fernanda Villeli. La primer telenovela global foi "[[Los ricos tamién lloren]]", Méxicu, 1979, que s'esportó a Rusia, China, Estaos Xuníos y otros países. Na actualidá, les telenoveles más conocíes provienen de Brasil, Méxicu, Colombia, Arxentina, Chile y Venezuela. N'España, tamién se-yos llama culebrones ("llargues culiebres"), por cuenta de lo enrevesao de les trames. La principal carauterística de les primeres telenoveles yera la so curtia duración (non más de venti capítulos), episodios de quince a venti minutos y emisiones en díes alternos. La frecuencia diaria vien imponese na segunda metá de los años cincuenta. Hasta los noventa, la mayoría de les telenoveles yeren emitíes en capítulos de media hora cola esceición de Brasil. A partir d'entós, el formatu más avezáu ye'l de cuarenta y cinco minutos. Sicasí, n'[[Europa]] y otros continentes, entá esisten telenoveles con episodios de curtia duración. == Entames estándares de la telenovela == Esisten dellos patrones que suelen apaecer nes trames de les telenoveles y que dieron llugar a numberosos [[estereotipu|estereotipos]] clásicos del xéneru. La trama típica d'una telenovela cunta la historia d'una rapaza d'orixe humilde que trabaya nel campu o bien se gana la vida na ciudá con unu o más trabayos mal pagos pa caltenese a sigo mesma y a la so familia. La so vida cruciar cola d'un mozu d'una familia bien rica pa la que típicamente termina trabayando de sirvienta. La protagonista namorar del fíu de la familia, pero la familia d'él (de normal los sos padres o los sos güelos si nun tien padres) oponer a la rellación poles sos diferencies sociales y urde toa clase de planes pa dixebralos cola ayuda de parientes y criaos. Amás, el mozu yá ta prometíu con una muyer de la so posición social qu'asonsaña un embaranzu o queda embarazada d'otru home (un amigu y/o compañeru de trabayu del protagonista) o del mesmu protagonista por que non el dexe. El mozu decide faese cargu del futuru ñácaru y puede llegar inclusive a casase cola so prometida. La protagonista dixebrar del so amáu y empieza una nueva vida lloñe d'él, de cutiu embarazada ensin qu'él lo sepa. Buscando un nuevu trabayu, afaya qu'ella tamién vien de una familia adinerada que la acueye afectuosamente o bien se convierte nuna muyer d'ésitu (empresaria, actriz, modelu, etc.) pola so cuenta. El so ésitu llevar a realcontrase col so antiguu amor y a afayar que los sentimientos de dambos nun camudaron. Si ella quedó embarazada de la so rellación, él va afayar la esistencia del so fíu. Darréu, afayar que l'embaranzu de la villana foi asonsañáu (si'l so embaranzu ye real y el so ñácaru ye fíu d'otru home, va afayase la infidelidá; si ye fíu del protagonista, la villana va tener un albuertu) y el protagonista abandonar pa volver cola so amada. Dempués d'una llucha final ente los protagonistes cola villana, ésta muerre o acaba na cárcel o'l manicomiu y los protagonistes por fin pueden ser felices xuntos. == Modelos de producción == Les telenoveles nacieron sol amparu y auspicio de les xaboneres, sicasí, a partir de los años 60, vuélvese'l principal negociu de delles televisoras que, gracies a elles, llograron formar significativos capitales (tal ye'l casu de la [[Rede Globo]] en Brasil y el [[Grupu Televisa]] de Méxicu). Rares vegaes, productores independientes consiguieron afirmase nel mercáu del audiovisual de series de televisión, una y bones les grandes cadenes o redes acopaben los espacios. Y anque anguaño los monopolios son menos evidentes, nin la Record y Manchete (agora [[RedeTV!]]) de Brasil, nin TV Azteca en Méxicu, fueron capaces de destronar a los sos principales rivales. Unu de los factores d'ésitu na producción de telenoveles ye la constancia y el costume. Productores inestables demostraron tamién incapacidá pa poder imponese nos mercaos internos y esternos, una y bones la continuidá ye'l factor básicu d'una industria esitoso del teleserial románticu llatín. Otru factor a considerar ye la cantidá de producciones simultàneas. Les grandes productores xeneralmente tienen delles telenoveles al aire (4 en Brasil, 5 en Méxicu). Esto fai posible una variedá y aumenten el potencial d'esportación. En Brasil, la producción asumir la cadena, en Méxicu, esiste un sistema de productores qu'en daqué recuerda al norteamericanu (nos EUA les grandes corporaciones, por cuenta de vetos estatales, aguiyaos polos grandes estudios de cine, namái pueden producir noticies y por ello merquen la mayoría de les sos producciones a terceros que les realicen por encargu o por iniciativa propia pa vende-y la a un emisor). Con éses ente qu'en Brasil l'estilu de la novela acomúñase básicamente al so autor y al horariu, en Méxicu, ésti defínese pol productor el cual, anque tien una marca personal, xeneralmente busca nun estremala demasiáu de l'anterior, pa nun haber grandes baches na receición y garantizar una sintonía constante. Consecuentemente, ente qu'en Brasil ye l'autor el que determina los aldos de la historia y tien la última pallabra sobre la mesma (quitando l'obviu control institucional y estatal), en Méxicu, ye'l productor el que decide por qué camín hai de siguir. La diferencia d'enfoque ye sustancial, pos allá, con toles presiones comerciales y d'otru tipu, les series terminen siendo hasta ciertu puntu 'obra d'autor', ente qu'en Méxicu l'autor ye apenes un executor eficiente de les disposiciones d'un xefe (daqué cada vez más común cola desapaición de les grandes 'plumes' d'antaño, sobremanera los de la dómina de la radio cubana que los sos guiones venir reproduciendo mientres décades). Foi la guionista brasilana [[:pt:Janete_Clair|Janete Clair]], la primera en tresformase n'autora-estrella. Con ella empiézase a resaltar l'autoría primero que l'actuación, Sicasí esta postrera nun perdió importancia pero dexando a un llau el modelu de 'figures' qu'entá predomina na mayoría de los países llatinoamericanos. N'efeutu, escríbense y realicen telenoveles pensando n'actrices como [[Verónica Castro]], [[Grecia Colmenares]], [[Andrea de la Boca]] o [[Thalía]]. En Brasil, a pesar de la so guapura y ésitu, naide fixo telenoveles pa [[Maitê Proença]] por namái citar un exemplu, anque sí hai reines del folletín como [[Regina Duarte]], [[Glória Menezes]] o [[Suzana Vieira]], por namái citar trés nomes qu'abasnen grandes cantidaes d'espectadores. Esi patrón retrúcase tamién nos galanes, que fueron otru elementu determinante p'algamar la popularidá. En Venezuela, Venevisión y RCTV llograron crean una industria respetable del culebrón, pero ésti haise vistu afeutáu nos últimos años, non tantu poles presiones polítiques, sinón pol deterioru de los sos argumentos que trataron d'abandonar les clásiques histories de "neña probe va por neñu ricu", pero nun atoparon un sustitutu al altor, como sí asocedió en Colombia, onde tres llargos años esperimentando y faciendo noveles 'alternatives', llograron crear un estilu propiu que va dende les comedies con elementos de crítica social, hasta los narcu-noveles nes que s'apondera'l supuestu ''glamour'' del baxu mundu col que irremediablemente acomúñase'l país colos sos cárteles de la droga. D'un sistema de productores (o "programadores" como se llamaben), cuando se crearon les canales RCN Televisión y Caracol TV pasaron a producir les sos múltiples telenoveles (quiciabes el mayor númberu por cantidá). Productores como R.T.I. y Tepuy, tamién producen. La inyeición del capital norteamericanu de Telemundo, ayudó enforma a esti boom. Anguaño, diches telenoveles caltienen pocos traces carauterístiques del país y bazcuyen ente un costumismu con sabor local, hasta una enayenadura total de los valores nacionales. N'Arxentina, a pesar d'un empiezu aparente, de la mano de Goar Mestre (el mesmu dueñu de CMQ-TV que fuxó de Cuba escontra'l país suramericanu, onde trató de reproducir el so prósperu imperiu mediáticu), la intervención estatal de les canales de TV nos años 70 torgó'l florecimientu comercial de la mesma. Aun así, por esa dómina hubo delles noveles arxentines populares. Un despegue dar nos 80, cuando Buenos Aires taba volviéndose mapa del xéneru, sobremanera polos sos llazos cola Europa llatina (Italia y España) cola que se co-producieron delles histories clásiques coles actuales de la mexicana Verónica Castro y delles actrices venezolanes. La peculiaridá d'estes noveles yera que se falaben n'español neutru, ensin el carauterísticu [[voseo]] del [[español d'El Ríu de la Plata]]. Inclusive güei el [[tutéu]] ye sinónimu de telenovela llatina per allá. Omar Romay y Raúl Lecuona, fueron dalgunos de los productores más prolíficos, pero aun así la producción ye irregular, si comparar con otros países del continente, onde se tresmiten delles noveles al día por una mesma canal. Popular n'Europa ya Israel, la novela arxentina nun atopó enforma mercáu n'América, sobremanera cuando pasó a ser falaba coles peculiaridaes fonéticu y gramatical locales, llegando inclusive Telefé a tratar de doblar delles de les sos realizaciones más recién. Ye Telefé xustamente la que más apostó en telenoveles clásiques, ente que Artear, en co-producción con Polka, decántase más pola 'tira', una telenovela con un sabor costumista y humorísticu más acentuáu. En Perú, tamién hubo dellos atisbos de consolidar una industria, pero nun cuayó a pesar de dellos ésitos significativos espaciados nel tiempu. A finales de los 90 y principios de los 2000 paecía qu'habría un espunte, pero nun pasó d'un boom qu'agora nun tien gran espresión fora de fronteres. Un casu idèntico ye'l de Chile, onde les teleseries brasilanes causaron tanto impautu que se producieron munchos ''remakes'' locales de les más populares, llogrando una bona acoyida local. Igual a delles histories propies (ej.: La Madrasca). Munchos achaquen al acentu la poca penetración nel mundu llatinoamericanu, sicasí, la teleserie chilena, producida básicamente por [[Televisión Nacional de Chile|TVN]] o [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]] (otrora canal de la Ilesia Católica) tien variada esportación internacional como países d'Europa o Asia yá que se traducen, sicasí nos países de fala hispana ye más complicáu pola cantidá de modismos y la pronunciación de los chilenos. Les telenoveles más vendíes a otros países nel so formatu orixinal son [[Machos]], [[¿ú Elisa? (telenovela chilena)|¿ú Elisa?]], [[Bruxes (telenovela)|Bruxes]], [[Hijos Del Monte]], [[Pampa Ilusión]], [[Primer dama (telenovela chilena)|Primer dama]], [[Belles y coraxoses]], [[Muyeres de luxu]] y [[El laberinto de Alicia (telenovela chilena)|El laberinto de Alicia]], principalmente a países como [[Canadá]], [[Italia]], [[Estaos Xuníos]] (por cable), [[Uruguái]], [[Puertu Ricu]], [[República Dominicana]], [[Ecuador]], [[Grecia]], [[Israel]] y [[Costa Rica]]. Delles telenoveles esportaes al estranxeru'l 2012 nel so formatu orixinal: Muyeres de luxu (España, Ecuador, Honduras), Bruxes (USA Pasiones), Hijos Del Monte (España), ¿ú Elisa? (Polonia, Canadá), [[40 y tantos]] (Uruguái), Machos (España), [[Papi Ricky]] (Costa Rica), Infiltradas (Ecuador), [[Aquí mando yo]] (Ecuador) y Primer dama (El Salvador, Tahití y Francia). En países como Cuba, onde surdió'l xéneru, la producción de telenoveles clásiques vese atayada a principios de los años 60, col trunfu de la Revolución, cuando s'imponen otres concepciones escurro-estétiques al mediu. Empiecen a exhibise nel espaciu Grandes Noveles, dramatizaciones de los clásicos de la Humanidá (como asocedió na Venezuela de los 70, onde les noveles estelares teníen de tener - por decretu conteníu cultural o educativu). Alternamente, tresmitíase Horizontes, un espaciu dedicáu a les noveles sobre la clase obrera ('noveles por sindicatos', como jocosamente diéronse en llamar d'un tiempu acá). L'ausencia d'estímulu comercial y la constantes oscilaciones nos modelos de producción (por falta de recursos ya inconsistencia ideolóxica, esto ye, poca claridá sobre'l tipu de productu que se desea faer), llevaron a la telenovela cubana d'un cumal innegable a finales de los años 50, a un abismu del cual trata de salise con poca suerte. De normal les telenoveles nun s'escueyen colos sos apellativos narrativos o cualidaes comerciales, sinón polos sos conteníu políticu-ideolóxicu. Eso enzanca'l tratamientu d'un cientu de temes, entá y cuando, supónse que les tean concibiendo (sobremanera na última etapa) col propósitu de tratar la "realidá". Anguaño la "telenovela cubana" ye una especie d'híbridu de serie cotidiana, con elementos melodramáticos que difícilmente s'axuste al patrón que la mesma Cuba xeneró nos 40 y 50. Nos 90 pensar en producir telenoveles pa la comercialización esterior, pero les poques que se fixeron dientro d'un esquema reconocible, nun cumplen colos parámetros d'una industria cada vez más competitiva, pola emerxencia sobremanera a partir del 2000 de países y productores que quixeron saca-y provechu a esti xéneru que, a pesar del cayente, entá sigue siendo'l platu fuerte de les TVs llatines y de munchos países. == Impautu económicu == Les telenoveles pueden comparase meyor al cine [[hollywood]]ense más qu'a les ''soap operes'' pola importancia económica que tienen en países como [[Méxicu]], [[Brasil]], [[Colombia]], [[Venezuela]], [[Arxentina]] y [[Chile]] polos grandes presupuestos destinaos a la so producción y poles remortines realizaes (''[[Amar (telenovela)|Amar 2]]'', ''[[Como Pedro per so casa]]'', ''[[Chiquititas|Chiquititas 1995-2006]]'', [[Casi Ánxeles]], ''[[Rebelde (telenovela)|Rebelde]]'', ''[[Rebelde Way]]'', ''[[Ecomoda]]'', ''[[Salú, dineru y amor]]'', ''[[Más allá de la ponte]]'' etc.). En munches canales, les telenoveles actúen como una columna vertebral de la programación de la estación, yá que si éstes son esitoses, ayuden a ameyorar los niveles d'audiencia del restu de la ufierta televisiva de la señal. Por eso les estaciones televisives destinen grandes presupuestos na producción d'esti tipu de programes. En Chile, les telenoveles principalmente pa Canal 13 y TVN son bien importantes, yá que son lo más visto de Chile. Les más esitoses en nivel de ventes de llibretu son [[La madrasca (telenovela de 1981)|La Madrasca]] y [[La colorina]] xunto con [[Amores de mercado (telenovela chilena)|Amores de mercado]] y [[¿Onde ta Elisa?]], son tres emisiones al día. La primera ye la de les 2 de la tarde, naquel horariu emítense telenoveles roses y clásiques. La de les 8 p. m., la telenovela principal, varia la so temática. Y la de les 10 p.m., xeneralmente'l suspensu y el misteriu predominen l'horariu, anque últimamente la comedia ye lo que más gana (ej.: [[Soltera otra vez]]). Los remakes de telenoveles chilenes más conocíos son [[Colorina]] (1980) con [[Lucía Méndez]], remake de [[La colorina]] (1977), [[La madrasca (telenovela de 1981)|La Madrasca]] (1981) orixinal de '''Vivir un Pocu''' (1985), [[Pa tola vida]] (1996) y [[La madrasca (telenovela de 2005)|La Madrasca]] (2005). Telemundo estos últimos años basó los sos grandes ésitos n'histories chilenes como [[¿ú Elisa? (telenovela chilena)|¿ú Elisa?]] y [[La casa d'al llau]], éstes últimes tán dientro de los 20 finales más vistos de les cadenes hispanes d'[[Estaos Xuníos]] y 10 de [[Telemundo]]. La [[Rede Globo|TV Globo]] de Brasil, tien nel so haber dellos récores d'esportación, con telenoveles tales como El color del pecáu, India, una historia d'amor, Terra Nostra y El Clon (les cualos ronden los 100 países d'emisión. Nos 90, Globo vendía un permediu de 50 millones de dólares en telenoveles y l'enclín yera a un aumentu de 3 % añal. Yá nel mercáu internu, una novela puede recaldar hasta más de 300 millones de dólares per conceutu de publicidá. Esti indicadores asitiaron a Globo como 2ª rede n'importancia del mundu, superando a les majors norteamericanes (como NBC y Fox). El so llugar clásicu foi'l 4ᵘ, hasta años recién en que la so facturación xubió considerablemente convirtiéndose na segunda televisora más importante del mundu, a pesar de les cayíes de les audiencies (fenómenu xeneralizáu col xéneru en tol mundu). Amás les telenoveles de ser un productu d'esportación, viéndense los derechos de [[programa de televisión|formato]] pa la so adautación local n'otros países del mundu, xenerando entá más ganancies. Los países llatinoamericanos que más esporten noveles al mundu son Brasil, Méxicu, Colombia, Venezuela, Chile y Arxentina. La telenovela colombiana merez un capítulu estreme, pos se sumó a esti selectu grupu apocayá, sobremanera, entós que se estendieron los sos venceyos con Telemundo, que tien la base financiera del capital norteamericanu que-yos da mayor algame internacional. Los productores colombianes llograron asitiar nel mundu cerca de 84 histories, toes con un atayante ésitu. La telenovela colombiana ''[[Yo soi Betty, la fea]]'', unu de los ésitos televisivos más grandes de la historia de los dramatizados, foi esportada a numberosos países onde igual algama ratings d'audiencia bien altos, inclusive nel [[2010]] entró al llibru de los ''[[Llibru Guinness de récores mundiales|Guinness World Records]]'' como la telenovela más esitosa de la historia.<ref name="recor">{{cita web |url= http://www.colombia.com/entretenimiento/autonoticias/television/2010/02/11/DetalleNoticia8870.asp|títulu = 'Yo soi Betty la fea' entra al llibru de los Guinnes Records|fechaaccesu = 12 de febreru de 2010|editorial = colombia.com}}</ref><ref name="record">{{cita web|url= http://www.novebox.com/article/la-fea-en-guinness-records|títulu= La fea en Guinness Records|fechaaccesu= 12 de febreru de 2010|fecha= 11 de febreru de 2010|editorial= novebox.com|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120130004744/http://www.novebox.com/article/la-fea-en-guinness-records|fechaarchivu= 2012-01-30}}</ref><ref name="recores">{{cita web |url= http://www.eldiario.com.co/seccion/VARIEDAES/la-fea-en-los-guinness-records-100212.html|títulu = La fea, nos Guinness Records |fechaaccesu = 13 de febreru de 2010|editorial = eldiario.com}}</ref><ref name="recoresa">{{cita web |url= http://quedice.org/2010/02/yo-soi-betty-la-fea-entra-a-los-guinness-record/|títulu = Yo soi Betty la fea entra a los Guinness Record |fechaaccesu = 13 de febreru de 2010|editorial = quedice.org|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://quedice.org/2010/02/yo-soi-betty-la-fea-entra-a-los-guinness-record/|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}</ref> Ente los sos 22 adautaciones atópense: ''[[La fea más bella]]'' en [[Méxicu]], ''[[Ne rodis krasivoy]]'' en [[Rusia]], ''[[Lotte]]'' nos [[Países Baxos]], ''[[Jassi Jaissi Koi Nahin]]'' na [[India]], ''[[Verliebt in Berlin]]'' n'Alemaña, ''[[Ugly Betty]]'' producida por [[Salma Hayek]] pa l'[[American Broadcasting Company|ABC]] d'[[Estaos Xuníos]] y ''[[Yo soy Bea]]'', l'adautación española. Ente qu'en Venezuela, "La criada de la granxa" en 1953 foi la primera del so tipu, les telenoveles causaron dende los años 1980 un impautu políticu-social y cultural dando entamu al nuevu fenómenu del entretenimientu nacional. Asitiando a esti país como'l principal esportador na materia, pa esti tiempu. Dalgunes de los dramáticos más conocíos d'esti país son ''[[Esmeralda (telenovela)|Esmeralda]]'' de ''[[Venevisión]]'' en 1970, ''[[La señora de Cárdenas]]'' de ''[[RCTV]]'' en 1977, ''[[Leonela (telenovela)|Leonela]]'' de ''[[RCTV]]'' en 1983, reconocíes pola temática basada en diverses situaciones del venezolanu pal tiempu. A partir d'esi momentu empezó la dómina dorada de les telenoveles venezolanes, amuesa d'ello ''[[Cristal (telenovela)|Cristal]]'' y ''[[Les amazones (telenovela de 1985)|Les Amazones]] en 1985 xeneraron una fuerte batalla d'audiencia nacional, ''[[Abigail (telenovela)|Abigail]]'' en 1988 , ''[[Por estas calles]]'' y ''[[Kassandra]]'' dos de les telenoveles más importantes de Venezuela, feches pola sumida cadena ''[[RCTV]]'' la primera foi la más vista na historia la televisión nacional y la más llarga con más de dos años de duración, la segunda foi esportada a más de 180 países llogrando un ''[[Records Guinness]]'' como la más vendida de la historia. Yá nel nuevu mileniu les telenoveles de suspensu y amor fueron les más populares a nivel internacional destacando ''[[Angélica Pecado]]'' del añu 2000, ''[[Juana, la virgen]]'' , ''[[La mujer de Judas (telenovela venezolana)|La mujer de Judas]]'' y ''[[Mi gorda bella]]'' nel 2002, (ente los trés xeneraron una ganancia millonaria, siendo vendíes a más de 100 países caúna). ''[[Estrambótica Anastacia]]'' de 2004, ''[[Amor a palos]]'' de 2005, ''[[Ciudá Bendita]]'' y ''[[Voltea pa' que te enamores]]'' en 2006, ''[[Mi prima Ciela]]'' y ''[[Toa una dama]]'' en 2007, la telenovela xuvenil más popular del país ''[[Somos el to y yo]]'' nesti mesmu añu, ''[[Calle luna, Calle sol]]'' y''[[Un marido para Estela]]'' en 2009. Depués del zarru de ''[[RCTV]]'' les producciones dramátiques baxaron la so calidá y, en poques oportunidaes resaltaron el poderíu que Venezuela siguía obstentando nel mercáu ente elles ''[[La muyer perfecta]]'' en 2010, ''[[La vilba nueva]]'' y ''[[Natalia del mar]]'' en 2011 y ''[[Mi ex me tiene ganas]]'' , ''[[¡Válgame Dios!]]'' y ''[[Dulce Amargosu]]'' en 2012. Un mediu d'esportación ya inclusive de repetición d'histories a nivel llocal ye l'adautación de llibretos o formatos, fenómenu bien común en Méxicu dende los años ochenta y que s'estendió a otros países dende los años noventa hasta l'actualidá. Quiciabes l'exemplu más famosu foi'l de la telenovela colombiana ''Betty la fea'', pero otres histories tamién llograron un gran ésitu al traviés d'esti mediu. Dalgunes d'estes histories fueron ''[[A cencielles María]]'' (1967), d'orixe arxentín, producida depués en [[Perú]], [[Venezuela]], [[Méxicu]] y [[Brasil]], ''[[Raquel (telenovela)|Raquel]]'' de 1973 que foi depués ''[[Los ricos tamién lloren]]'' y ''[[María Mercedes (telenovela)|María Mercedes]]'' en 1992 y ''[[Marimar (telenovela)|Marimar]]'' en 1994 y ''[[María la del barrio (telenovela)|María la del barrio]]'' en 1995 y ''[[Rosalinda (telenovela)|Rosalinda]]'' y ''[[Marina (telenovela)|Marina]]'' –de [[Telemundo]]– en 2007, ''[[Montecristo (telenovela mexicana)|Montecristo]]'' (telenovela arxentina que foi afecha en Méxicu, Portugal –"Vingança"–, Colombia y Chile), ''[[Les Agües Manses]]'' (el so más esitosa adautación, ''[[Pasión de gavilanes]]'' y, foi vista en más de 80 países), ''[[Pedro l'escamosu]]'' (que llegó a Méxicu como ''[[Yo amo a Juan Querendón]]''), ''[[La usurpadora (telenovela de 1971)|La usurpadora]]'' protagonizada per primer vegada por Marina Baura en Venezuela en 1970 (que foi afecha en Méxicu dos veces, la primera con ''[[El llar que yo robé]]'' en 1981 y la segunda, ''[[La usurpadora (telenovela de 1998)|La usurpadora]]'', en 1998, considerada la telenovela mexicana más rentable nel mercáu internacional) y ''[[Señor Isabel]]'' (historia colombiana, que foi ''[[Mirada de muyer]]'' a finales de los noventa y ''[[Victoria (telenovela de 2008)|Victoria]]'' nel 2008).<ref>[http://novelas.about.com/od/escri-to-res/tp/Los-15-M-As-Escritores-De-Telenoveles.htm Noveles About (Los 15 más... Escritores de Telenoveles) - por Lorena González]</ref> == Impautu cultural == [[Ficheru: Lucía Leticia Méndez Pérez.jpg|160px|thumb|right|[[Lucía Méndez]]]] [[Ficheru:EscravaIsaura.jpg|thumb|160px|''[[La esclava Isaura (2004)|La Esclava Isaura]]'', telenovela brasilana.]]. Les telenoveles gocien de gran popularidá en toa [[América Llatina]] y en países como [[Portugal]], [[España]], [[Italia]], [[Grecia]], [[Europa del Este]], [[Asia Central]], el [[Cáucasu]], [[Turquía]], [[China]], [[Filipines]], [[Indonesia]], [[Israel]], [[Eslovenia]] y tamién los países d'[[África]], especialmente na excolonia española de [[Guinea Ecuatorial]] onde se peracaben les telenoveles mexicanes.<ref>[http://www.inspvirtual.mx/ComunidadEstudiantil/blogESPr/wp-content/uploads/2010/11/Entrevista-a-Epifanio-Bulda-Malest-GUINEA-ECUATORIAL.pdf]</ref> Nuna población al sur de [[Serbia]], los televidentes solicitaron al gobiernu serbiu que se retiraren los cargos contra ''[[Kassandra (telenovela)|Kassandra]]'', el personaxe de la novela del mesmu nome. Una copia de la carta foi unviada al entós presidente [[Slobodan Milošević]] [https://web.archive.org/web/20060216201141/http://www.unesco.org/courier/1999_05/fr/connex/txt1.htm]. ''Kassandra'' tien el [[récor Guinness]] por ser la telenovela vista en más países (185 países) [http://us.imdb.com/title/tt0270789/trivia]. A partir de 1995, el llugar de les mexicanes, ocupar les brasilanes que mientres una década fueron los programes de mayor audiencies (descontando'l noticieru Tiempu, de la Canal 1). Muyeres de sable, La próxima Víctima, El rei del Ganáu, Por amor, Terra Nostra y El Clon fueron de les más vistes, llegando, como nel casu de Terra Nostra a tener una participación en cuota cimera al 50%. L'ésitu de Muyeres de sable foi tal, que los sos capítulos finales retrasar pa faelos coincidir col día de la eleición del 96 y asina evitar que'l públicu retirar a les sos cases de campu, onde polo xeneral nun teníen televisión. Tamién se creó un concursu que namái na primer selmana recibió 80 mil cartes. Un concursu asemeyáu creóse cuando La próxima víctima, en que los llectores del periódicu Antena teníen d'aldovinar al asesín múltiple que centraba la trama. En [[Chile]] mientres los 80 TVN emitía gran parte del día telenoveles mexicanes que yeren de novedá, les más esitoses fueron [[Colorina]] (1980) y [[Tu o naide]] (1985) que consolidaron a Lucía Méndez nel país, xunto con Verónica Castro, que diose a conocer en Chile gracies a [[El derechu de nacer (telenovela de 1981)|El derechu de nacer]] (1981) y [[Rosa Selvaxe]]. Pero a nivel internacional les telenoveles chilenes causaron gran impautu como [[La fiera (telenovela chilena)|La Fiera]], que aportó a emitida n'Estaos Xuníos por Univision n'horariu estelar con altos niveles d'audiencia ente los hispanos del país. Depués Romané sería esportada a dellos países destacando la so audiencia n'[[Ecuador]] y [[Colombia]]. [[¿ú Elisa? (telenovela chilena)|¿ú Elisa?]] foi vendida a más de 80 países nel so formatu orixinal y a 15 vendió-yos el so guión. [[Telemundo]] nos últimos años acomuñóse con [[Televisión Nacional de Chile|TVN]] pa distribuyir les sos telenoveles, como [[La familia de al lado]], [[Daquién te mira (telenovela chilena)|Daquién te mira]], [[Témpanu]] y apocayá [[Aquí mando yo (telenovela)|Equí Mando Yo]] la cual batió récores na so emisión n'Ecuador por [[Telerama]] n'horariu estelar, compartiendo horariu con otra esitosa chilena [[Muyeres de Luxu]]. En Canal 13 ensin dulda, [[Tentación (telenovela)|Tentación]] magar nun llogró superar a la so competencia llogró una venta al estranxeru estraordinaria, destacando en Colombia, Uruguái, Estaos Xuníos y Venezuela. [[Machos]] la más esitosa a nivel d'emisiones n'otros países. Agora últimu [[Primer dama (telenovela chilena)|Primer Dama]] asonsaña'l singular ésitu de Tentación, porque tampoco llogró una bona audiencia en Chile, pero si llograr n'otros llugares del mundu y bien llueu n'Estaos Xuníos por [[Azteca América]]. En [[China]], la telenovela brasilana ''[[La esclava_Isaura_(2004)|La esclava Isaura]]'' foi vista por más de 450 millones de [[televidente]]s [https://web.archive.org/web/20050601232111/http://beautifulatrocities.com/archives/2005/01/beautiful_atroc.html]. Apocayá l'actriz y cantante uruguaya [[Natalia Oreiro]] ye almirada en [[Rusia]] ya [[Israel]], poles telenoveles que protagonizó na [[años 1990|década de los 90]] y les de los últimos años. De fechu ye más esitosa nos países d'Europa del Este qu'en la mesma [[Arxentina]]. N'Angola'l principal mercáu de Luanda, llámase [[Roque Santeiro]] pol personaxe de la telenovela homónima de 1985 y en Cuba, los restoranes privaos autorizaos na década del 90, tomaron el so nome 'Cielu la boca' de la empresa que tenía la protagonista de Vale tou, un hit na islla y en países como Perú, Chile, Uruguái y Portugal. Noveles como Neña Moza (1986), Kassandra o Esmeralda paraben los combates nos conflictos bélicos de Nicaragua, Bosnia y Croacia. En [[Colombia]], anguaño segundu mayor esportador de telenoveles nel mundu, les canales privaes [[Caracol TV]] y [[RCN TV]] emiten telenoveles (nacionales y estranxeres) mientres la mayor parte del día, lo cual traxo a innumberables crítiques escontra eses canales dientro del país, xunto a los constantes cambeos d'horariu causaos pola guerra pol [[cuota de pantalla|rating]]. Tamién fueron fuertemente cuestionaos poles aliances coles canales d'Estaos Xuníos pa la población llatinoamericana [[Telemundo]] y [[Univision]]. Amás de ''Kassandra'', nos años ochenta telenoveles venezolanes como ''La dama de rosa'', ''Abigail'', ''Cristal'', ''Topaciu'', ''Ligia Elena'', ''Les Amazones'', etc. causen gran impautu en Hispanoamérica y el mundu, convirtiendo dende esi momentu y hasta la fecha a actores venezolanos en verdaderos ídolos en diversos países: [[Carlos Mata]] y [[Jeannette Rodríguez]] n'España; [[Catherine Fulop]] y [[Grecia Colmenares]] n'Arxentina, etc. RCTV y Venevisión siempres fueron a la vanguardia anovando'l xéneru, apostando pola calidá, formando los meyores actores del país y marcando afitaos coles sos producciones. Mundialmente esti xéneru creó estrelles, delles féminas fueron bautizaes col títulu de ''Reina de les telenoveles'', siendo les pioneres [[Lucía Méndez]] y [[Verónica Castro]]. Pero col pasu de los años otres actrices fueron llamaes asina, [[Adela Noriega]], [[Lucero (actriz)|Lucero]], [[Victoria Ruffo]], [[Edith González]]. Ente los actores protagónicos tán [[David Zepeda]], [[Fernando Colunga]] y [[William Levy]]. Ensin especificar países, les telenoveles causen gran impautu na sociedá, más específicamente nos neños. Al ser programes que tresmiten a toes hores, un neñu puede guardar situaciones o aiciones qu'a lo llargo del tiempu puede adoptar como propiu, esto ye, déxase influyir per un mediu de comunicación que non siempres ye controláu polos padres. Presumiblemente, les meyores telenoveles fueron creaes en dómines onde'l gobiernu influyía sobre les televisoras pa vender histories qu'envolubraren tanto al públicu que fueren incapaces d'estremar la importancia ente los eventos de la obra ficticia y les situaciones de la vida diaria. Un exemplu claro diose n'África, onde un apagón mientres la tresmisión del final d'una telenovela mexicana en Nixeria, causó'l linchamiento d'unos emplegaos de la llétrica. Nel 2000, nun últimu esfuerciu pa disuadir el votu, TV Azteca llanzó una telenovela llamada El Candidatu, sobre un home que busca ganar les eleiciones presidenciales. Anque amosaba munches de les trampes a los que los políticos pueden allegar, el personaxe taba basáu nos candidatos priistas, inclusive nun alderique enfrentó a un personaxe similar a Vicente Fox, candidatu favoritu y ganador de les eleiciones presidenciales que se dieron dos díes depués del final de la telenovela. Los países con más producción de telenoveles son: * [[Méxicu]] * [[Brasil]] * [[Colombia]] * [[Chile]] * [[Arxentina]] * [[Estaos Xuníos]] (Xeneralmente por [[Cadena_de_televisión|cadenes]] de fala [[Español_(idioma)|hispana]] como [[Telemundo]] y otros xéneros como "narconovelas") * [[Venezuela]] Los países que más esporten al estranxeru: * [[Méxicu]] * [[Brasil]] * [[Colombia]] * [[Estaos Xuníos]] * [[Venezuela]] == Clasificaciones == Pueden clasificase según el públicu al que van empobináu, la periodicidad cola que s'emiten o la tema que traten, ente otros parámetros. Usualmente, les telenoveles tienen altu conteníu melodramático, pero a partir de la segunda metá de los 90 y sobremanera nos primeru años del s. XXI, empezó a imperar una variedá, que diba dende la comedia hasta'l thriller. En Brasil, dicha variedá empezó a forxase pelos años 70, cuando los executivos dieron cuenta de que'l públicu nun quería sufrir y llorar, sinón pasar una ratada ante la pantalla. Asina pos se creó la novela de les 6, más leve, la de les 7 más risible, la de les 8 más xeneral y clásica y la de les 10, con conteníu alternativo o cultural. Otra distinción puede faese ente les telenoveles con histories ''roses'' y les d'histories más ''realistes'', siendo les primeres aquélles en que la trama xira alredor de personaxes y situaciones claramente determinaos, siendo entendible a cualesquier quién ye ''bonu'' o ''malu''; y refiriéndose les segundes a aquelles telenoveles qu'entamen con mayor fondura a los sos personaxes, teniendo toos ellos aiciones aprobables y reprobables, con un grau de complexidá na trama que s'asemeya más a la vida real. === Telenovela rosa === La telenovela rosa tien altu grau de [[romanticismu]] y [[dramatismu]]. L'argumentu básicu d'una telenovela rosa ye una protagonista probe que se namora d'un home ricu y tien que lluchar pa llograr casase con él. Unu de los componentes básicos nel argumentu d'una telenovela rosa, ye una [[villana]] que quiera arrampuña-y l'amor a la probe protagonista. La mayoría de les vegaes a estes villanes mover l'ambición pol dineru. La mexicana [[Lizbeth Salazar Rosado]] empezó la so carrera a los 24 años cuando dirixó la novela ''[[Senyase]]''; dempués, a los 30 años, arrenunció a ser direutora y empezó a destacar como escritora, pos foi ella quien publicó "Verboide", el famosu llibru que falaba de manera específica de la lliteratura y l'arte escénico. Les telenoveles roses yá nun se producen como antes por un fenómenu sociolóxicu.{{añader referencies}}. La escritora y poeta [[Beliza|beliziana]], [[Matilde Muñoz Valencia]], empezó a dirixir en 1969, pero a los 35 años dirixó'l so más famosa telenovela: "La ganga" que ye un claru exemplu de telenovela rosa. === De temática internacional === Son aquelles noveles que tienen una trama basada na cultura, sociedá o política d'otru país. Munches d'elles toquen más d'una tema n'específicu pa da-y más intensidá que la telenovela común. Dalgunes tán basaes n'obres lliteraries o gráfiques, ente qu'otres, son basaes en lleendes o noticies. [[Rede Globo]], la televisora más importante de [[Brasil]] y segunda nel mundu, ye considerada'l trubiecu d'esti tipu de telenoveles, yá que cunta con munches producciones d'esti tipu: ''[[O sheik de Agadir|El sheik de Agadir]]'' de [[1966]] ([[Arabia]]), ''[[A solombra de Rebecca|La solombra de Rebecca]]'' de [[1967]] ([[Xapón]]), ''[[O Clone|El clon]]'' de [[2001]] ([[Marruecos]]), ''[[Esperança]]'' de [[2002]] ([[Italia]]), ''[[América (telenovela)|América]]'' de [[2005]] ([[Estaos Xuníos]]), ''[[Negócio da China|Negociu de China]]'' de [[2008]] ([[China]]), ''[[Caminho das Índias|India, una historia d'amor]]'' de [[2009]] ([[India]]) y llueu [[Salve Jorge]] ([[Turquía]]). Pela so parte, la cadena d'Estaos Xuníos [[Telemundo]] realizó remakes de telenoveles aplicando temátiques internacionales: ''[[El clon (2010)|El Clon]]'' (basada na telenovela brasilana homónima) y ''[[Sin senos no hay paraíso]]'', de temática social colombiana, ''remake'' de la serie televisiva d'esti país, ''[[Sin tetas no hay paraíso (Colombia)|Sin tetas no hay paraíso]]''. En 1987 la cadena mexicana [[Televisa]] afai a la televisión la novela escrita por Yolanda Vargas Dulché ''[[El Pecáu de Oyuki]]'', con temática faciendo representación de [[Xapón]] . Dempués en 2012, llanza la novela [[Amor bravío]], con temática ambientada en [[Chile]]. Nel añu 2013 la cadena [[RCN Televisión]] estrenó la telenovela [[Allá te espero]], que tocaba la tema de la [[emigración]] de los llatinos escontra los [[Estaos Xuníos]]. == Etapes == L'argumentu d'una telenovela suel desenvolvese nuna serie d'etapes que suelen guardar el mesmu orde. === Prólogu === El prólogu podría definise como una presentación de los personaxes y el fondu sobre'l cual pretenden asitianos na historia. Puede ser que nos falen del pasáu de los padres de los protagonistes y la so interacción, lo cual define los conflictos colos qu'empieza la historia. Usualmente esto termina col primer contautu ente los personaxes principales, tantu l'héroe y la heroína como los villanos. === Desenvolvimientu de la rellación === L'héroe y la heroína conócense, de primeres pueden tener una rellación difícil, yá sía por rivalidá, conflictos familiares, qu'anden n'otres rellaciones (usualmente con un villanu(a) o daquién que va morrer a manes del villanu) o a cencielles nun dieron cola chispa, pero llueu se vuelven pareya. Mentanto empezamos a conocer meyor los motivos de los villanos y vemos cómo va maquinando una complicada cadena d'aiciones que busca fundir a los sos enemigos; esta cadena d'aiciones puede ser decisiva por que una novela tenga ésitu o non. === Etapa escura === Mientres la rellación de la pareya llega a un tope (casar pol civil, consuman la so rellación o tienen la cita más duce de la so vida), el villanu por fin llogra que les sos aiciones afecten direutamente a los personaxes más importantes, dacuando provocando que la rellación de los héroes cáyase dramáticamente y los personaxes fundir en depresión, vicios o enfermedaes. Por si fora poco, la heroína puede quedar embarazada y tien usualmente al so fíu na soltería, lo cual provoca entá más escándalos. Si'l villanu tien entá más ésitu, el galán o la heroína pueden quedar entemetíos nun delitu que nun cometieron cayendo na cárcel, a mercé de quedar ellí pa siempres. === Etapa Culminante, Cume o Decisiva === La Etapa Culminante, tamién llamada Etapa Cume o Decisiva, ye'l puntu onde una telenovela empieza a llegar al so puntu más altu y empieza la desesperación na trama. Esta puede tomar parte o tou de la '''Etapa Final'''. Usualmente los personaxes empiecen a atopar buecos qu'ayuden a debilitar el poder del villanu, a atopar evidencies que prueben que l'amor nunca se perdió o que tou foi una maquinación pa provocar el desdeñu ente los protagonistes. Adulces cayen personaxes clave, tantu del llau de los bonos como del llau de los malos, lo cual empieza a amosar cada vez más a tolos personaxes les fechorías del villanu y adulces los héroes tomen aición pa remedialo tou y ventilar a los demás lo peligroso que ye'l rival. === La Etapa Final === Ye la etapa onde una telenovela atópase en momentu de crisis. Esta etapa puede tomar una parte o la totalidá de los '''Capítulos Finales'''. Usualmente el villanu, al trate dafechu descubiertu, decide entamar una venturera xugada que va poner en peligru a dellos personaxes clave, principalmente los protagonistes, l'oxetivu ye acabar con ellos y borrar toa evidencia de les coses que lu acusen. Nestes etapes, nuevamente l'amor ye puestu a prueba, yá sía pol peligru que cuerre la heroína poles maquinaciones del villanu o por una súbita enfermedá que la pon en peligru de muerte, provocada pola congoxa de los eventos. === Capítulos Finales === Son, como'l so nome indicar, los últimos capítulos d'una telenovela qu'entienden de 10-15 ó 20 Capítulos. Esta etapa en delles ocasiones estremar en "Últimes selmanes" (2), "últimos capítulos" (10) y puede tomar parte o tou de la '''Selmana Final'''. === Selmana Final === Ye'l conxuntu de 6 ó 5 (dacuando menos) capítulos que vienen antes de los 4 capítulos finales que son el '''Antepenúltimu Capítulu''', el '''Penúltimu Capítulu''' el '''Anteúltimo Capítulu''' y el '''Capítulu Final'''. En delles telenoveles de [[Televisa]], el capítulu final pue ser un especial de dos hores tresmitíu n'horariu estelar (en Domingo) p'amosar por fin el desenllaz de la trama, usualmente feliz. Nel casu de les noveles infantiles o xuveniles, el final pasa a un conciertu en direuto de los protagonistes. Na mayor parte de les noveles toles trames tienen de quedar resueltes, tantu les de los personaxes principales (los héroes cásense, los villanos finalmente cayen na cárcel, muerren, vuélvense llocos o a cencielles allóñense, anque n'ocasiones puede asoceder que por dalgún motivu redímanse, camuden la so conducta y procuren desfaer el mal causáu, con distinta suerte positiva o negativa) como de los personaxes secundarios (quien usualmente atopen la felicidá d'una manera o otra al tar del llau de los protagonistes, o sufren un tráxicu destín al tomar parte del llau equivocáu). == Ver tamién == * [[Melodrama]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Roura, Assumpta (1993). Telenoveles, pasiones de muyer. El sexu nel culebrón. Barcelona:. * Trejo Silva, Marcia (2011). La telenovela mexicana. Oríxenes, carauterístiques, analises y perspectives. Méxicu:Tríes. ISBN 978-607-17-0914-1 * Verón, Eliseo y Lucrecia Escudero Chauvel (compiladores) (1997). Telenovela, ficción popular y mutaciones culturales. Barcelona: Gedisa. == Enllaces esternos == * {{DALLA|telenovela}} * {{DALLA|culebrón}} {{Tradubot|Telenovela}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Telenoveles|*]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 72vnw4zv5bw9u30kmljjzgtwumkvvft 0 95259 4499337 4493393 2026-06-08T04:07:43Z Limotecariu 735 4499337 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Guayaquil''' (oficialmente '''Santiago de Guayaquil''') ye la ciudá más poblada y la más grande de la [[Ecuador|República del Ecuador]]; con una población na so [[área metropolitana]] cercana a los 3&nbsp;113&nbsp;725 habitantes. L'área urbana de Guayaquil, tamién conocida como [[Conurbación de Guayaquil|Gran Guayaquil]], alliniar ente les [[Ciudaes más grandes del mundu|ciudaes más grandes d'América]]. Ye amás un importante centru de comerciu con influencia a nivel rexonal nel ámbitu [[Comerciu|comercial]], de [[finances]], [[política|políticu]], [[cultura]]l y d'[[entretenimientu]]. La ciudá ye la [[cabecera cantonal]] del [[Guayaquil (cantón)|cantón homónimu]] y la capital de la [[Provincia del Guayas]]. Alcontrada na mariña del [[Océanu Pacíficu]] na [[Rexón Mariniega del Ecuador]], l'este de la ciudá ta a veres del [[ríu Guayas]], a unos 20 quilómetros de la so desaguada nel Océanu Pacíficu, mientres ta arrodiada pel [[Esteru Saláu]] na so parte suroccidental y l'entamu de la [[Cordal Chongón Colonche]], una cadena de montes de media altitú, nel noroeste. El [[golfu de Guayaquil]] ye l'entrante d'agua más grande del Océanu Pacíficu en [[Suramérica]]. Los sos salientes estremes afitar en [[Cabo Blanco (Baltara)|Cabo Blanco]], en [[Perú]], y la [[Provincia de Santa Elena]], n'[[Ecuador]], cubriendo una distancia de 230 km. La ciudá estrémase en 16 [[Parroquia (civil)|parroquies]] urbanes, anque dientro d'una nueva alministración municipal, la so organización consiste de 74 [[Sectores de Guayaquil|sectores]]. Ye la ciudá con mayor [[densidá de población]] nel Ecuador, con un total de 2&nbsp;654&nbsp;274 habitantes, nel so aglomeración urbana, incluyendo la población urbana de Guayaquil, la población urbana de Durán y la de parroquia samborondeña de [[La Puntilla (Samborondón)|La Puntilla]] (''escluyendo la parroquia dauleña de [[L'Aurora (Daule)|L'Aurora]]'')-. Anguaño la ciudá de Guayaquil tien una [[población flotante]] cola qu'algama los 2&nbsp;684&nbsp;016 habitantes dientro del so área metropolitana,<ref>''CIA World Factbook''. CIA, 2011.</ref> teniendo en cuenta una tasa añal permediu de crecedera poblacional de 2,70%. La ciudá de Guayaquil ta compuesta de 347&nbsp;[[Quilómetru cuadráu|km²]] de superficie, de los cualos 316&nbsp;km², equivalentes al 91,9% del total, pertenecen a la tierra firme (''suelu''); ente que los restantes 29&nbsp;km², equivalentes al 8,1%, pertenecen a los cuerpos d'agua qu'entienden [[ríu|ríos]] y [[esteru|esteros]]. La [[Conurbación de Guayaquil]], que ye l'Área Metropolitana de Guayaquil más allá de les llendes de la aglomeración urbana, inclúi les ciudaes de Milagro, Daule, Sableres, ente otres, dándo-y una población consolidada de 3&nbsp;113&nbsp;725 habitantes. Fundada definitivamente en [[1547]] como [[estelleru]] y [[puertu]] [[comerciu|comercial]] al serviciu de la [[Reinu d'España|Corona española]], como "Santiago de Guayaquil", depués de dellos otros intentos de fundación, sirvió de puntu principal na [[economía]] de la nación. Foi sede de grandes revoluciones y llevantamientos a lo llargo de la historia, siendo la primer ciudá ecuatoriana en llograr de forma definitiva la so [[Independencia de Guayaquil|independencia]] d'[[España]] en [[1820]]. Depués foi capital de la [[Provincia Llibre de Guayaquil]], que más tarde foi amestada pola fuercia a la [[Gran Colombia]]. Dende [[1830]] forma parte de la República del Ecuador como importante exa económica y políticu. La [[revolución marcista]] qu'espulsó al militarismu estranxeru, la [[Revolución lliberal d'Ecuador|revolución lliberal]] liderada pol xeneral [[Eloy Alfaro]], la [[revolución del 28 de mayo|revolución de mayu]] que camudó'l gobiernu y la constitución de la dómina, son importantes finxos na [[Historia d'Ecuador|historia de la nación]] que se desenvolvieron na ciudá. Santiago de Guayaquil destaca ente les [[Ciudaes d'Ecuador|ciudad ecuatorianes]] pol so eleváu usu de [[Tresporte públicu|tránsitu masivu]], y pola so densidá total y la diversidá de la so población. El puertu de la ciudá ye unu de los más importantes de la mariña del Pacíficu oriental. El 70% de les [[exportación]] quitaes del país sale poles sos instalaciones, ingresando'l 83% de les [[importación|importaciones]]. Amás, pola so posición de centru comercial, tradicionalmente conocer a la ciudá como la ''capital económica del país'', por cuenta de la cantidá d'[[empresa|empreses]], [[fábrica|fábriques]] y [[Centru comercial|locales comerciales]] qu'esisten en tola ciudá. == Toponimia == [[Ficheru:Rembrandt - Sankt Jakobus der Ältere.jpg|219x219px|thumb|[[Santiago'l Mayor]].|esquierda]] El nome de la ciudá de ''Santiago de Guayaquil'' ta suxetu a delles teoríes de les cualos los historiadores concuerden que se tien un orixe prehispánicu. Desque empecipió'l so procesu de [[Fundación de Guayaquil|fundación]] en [[1534]], ta amestáu al nome de ''Santiago'' en memoria de la so [[santu patronu]], [[Santiago'l Mayor]], [[apóstol]] de [[Xesucristu]], que ye tamién el patronu de delles ciudaes n'[[Hispanoamérica]] fundaes nel periodu colonial, como la ciudá de ''Santiago'' en [[Chile]], según de la mesma del [[España|Reinu d'España]].<ref>Avilés Pinu; Hoyos Galarza, ''Historia de Guayaquil'', p.11.</ref> Una de les teoríes, basar nuna lleenda romántica, tresmitida oralmente de xeneración en xeneración, que atribúi l'orixe etimolóxicu, a la unión de los nomes d'un cacique llamáu [[Guayas y Quil|Guayas]] y de la so esposa [[Guayas y Quil|Quil]], símbolos de la resistencia autóctona que — d'alcuerdu a la tradición popular — escoyeron lluchar hasta morrer (y n'última instancia amburar l'aldega) primero que sometese al vasallaxe impuestu polos [[conquistador]]es españoles.<ref>Correa Bustamante, p. 120.</ref> La esistencia d'un pobláu de nome similar a Guayaquil, asitiáu nes cercaníes a la ciudá de [[Durán (ciudá)|Durán]] (Autopista Durán-Boliche [[km]].&nbsp;23), foi causa d'investigaciones per parte d'arqueólogos ya historiadores, quien coincidieron que'l mesmu, al momentu de la conquista, tuvo gobernáu por un cacique llamáu "Guayaquile".<ref name="RPP">{{Cita web |url=http://www.diccionariobiograficoecuador.com/tomos/tomo12/g3.htm |títulu=Guayaquile |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.diccionariobiograficoecuador.com/ Diccionariu Biográficu Ecuador] |editor=Rodolfo Pérez Pimentel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304205814/http://www.diccionariobiograficoecuador.com/tomos/tomo12/g3.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> D'afayase'l verdaderu orixe, la única dulda que persistiría sería si foi dichu cacique quién dio'l nome al pueblu y al [[Ríu Guayas|ríu]] o viceversa. Pero l'investigador Ángel Véliz Mendoza nel so llibru sobre'l cacique Guayaquile afirma qu'hai referencies al topónimu a lo menos siete veces en documentos anteriores a [[1543]].<ref>{{Cita web |url=http://www.malecon2000.org/revistes/r1-nome_guayaquil.htm |títulu=El nome de Guayaquil |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2009 |autor=El Malecón |editor=Fundación Malecón 2000 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040208072436/http://www.malecon2000.org/revistes/r1-nome_guayaquil.htm |fechaarchivu=8 de febreru de 2004 }}</ref> Créese que'l nome Guayaquil deber al últimu asentamientu de la población, en tierres del cacique Guayaquile. Esta zona tuvo ocupada pola nación chonos, grupu humanu que dende'l puntu de vista arqueolóxicu, denominar como [[cultura Milagro-Quevedo]].<ref name="RPP" /> Tres dellos tresllaos y quemes, la ciudá foi fundada definitivamente en [[1547]] sol títulu de «Bien Noble y Bien Lleal Ciudá de Santiago de Guayaquil». Dempués de la [[Independencia de Guayaquil|independencia]] de la ciudá en [[1820]], el términu "Bien Noble y Bien Lleal" sumió por cuenta de la so separación del [[Imperiu español]]. Na actualidá, el nome patronal de ''Santiago de Guayaquil'' nun ye utilizáu de forma regular, anque ye'l nome verdaderu de la ciudá. == Historia == {{AP|Historia de Guayaquil}}[[Ficheru:Plano de Guayaquil en 1741, grabado por Paulus Minguet - AHG.jpg|185px|thumb|Planu de Guayaquil en 1741]] Na [[América precolombina|yera precolombina]], la rexón de Guayaquil taba habitada por dellos asentamientos ente los cualos atopábense diverses cultures, relixones y cacicazgos. Estos pueblos constaben d'organización política, aiciones guerreres, ya intercambiu comercial con otros pueblos alcontraos escontra'l [[sur]] nel actual [[Perú]], y escontra el [[norte]] nel actual [[Méxicu]], pol navegación en balses, sofitándose na estructura fluvial del [[ríu Guayas]].<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloFundacionGuayaquil1.php |títulu=La fundación de Guayaquil y la so permanencia nel tiempu a partir del 25 de xunetu de 1547 |fechaaccesu=22 de mayu de 2009 |páxina=1 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090519072900/http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloFundacionGuayaquil1.php |fechaarchivu=19 de mayu de 2009 }}</ref> Los pueblos que s'establecieron nes cercaníes del ríu fueron productu de la migración que se produció a partir de la [[cultura Manteña]], siendo estos conocíos como "Manteños del Sur" o como [[cultura Huancavilca]].<ref>Benítez; Garcés, p. 106. Benítez y Garcés sostienen que los Manteño-Huancavilca estremar en tres rames: Los manteños en [[Manabí]], los huancavilcas al norte del [[Golfu de Guayaquil]], y los punaes na [[Isla Puná]].</ref> Nel últimu periodu de la era prehispánica, el periodu de ''Integración'', los huancavilcas tomaron la mayor parte de l'actual provincia del [[Provincia de Guayas|Guayas]] y otres provincies aledañas, na cual tamién desenvolver otres cultures.<ref>Correa Bustamante, p. 11. Correa Bustamante caltién que al rematar el Periodu d'Integración sobresalieron les cultures Milagro-Quevedo y la Manteño-Huancavilca.</ref> Estes cultures desenvolviéronse independientes d'otres hasta la conquista española. Poco tiempu dempués de que [[Francisco Pizarro]] empezó la [[conquista de Perú]], y col fin de colonizar y espandir el dominiu español escontra'l norte del antiguu [[Imperiu Inca]], ordenó la fundación de la ''Villa de Santiago de Quito'' en [[1534]], cerca de l'actual ciudá de [[Riobamba]], pero al cabu de poco tiempu ordenó'l so treslláu a un llugar dientro del territoriu inca, ye por cuenta de esto que parten dos espediciones. Una de les espediciones tomó aldu norte, que fundaría no posterior la ciudá de [[Quito|San Francisco de Quito]]. Mentanto, la otra espedición tomó aldu escontra'l [[suroeste]] y llegaría a la [[Rexón Mariniega del Ecuador|rexón mariniega]], colo cual establécense en dellos sectores pero son espulsaos d'ellos pola resistencia nativa. [[Ficheru:Flag of Cross of Burgundy.svg|thumb|250px|La [[Cruz de Borgoña]], bandera militar del imperiu Español (ss. XVI-XIX).]] La [[Fundación de Guayaquil|fundación de la ciudá]] foi un procesu na cual delles espediciones españoles trataron d'asitiar una llocalidá colonial, pero por cuenta de la resistencia nativa foi un llabor demasiáu difícil. El primer asentamientu realizar [[Sebastián de Belalcázar]] en [[1534]], quien dende [[Paita]] llegó con dellos espedicionarios y fundó una llocalidá al este del [[ríu Guayas]], pero los ''chonos'' destruyeron el pobláu y mataron a casi la metá de los habitantes.<ref>Estrada Ycaza "La fundación de Guayaquil", p. 59.</ref> [[Ficheru:Escudo de Guayaquil (colonial).svg|239x239px|thumb|Escudu colonial de la ciudá y el so gobiernu.|esquierda]]En [[1536]], por órdenes de Pizarro, [[Hernando de Zaera]] treslladó'l pobláu cerca d'un sitiu denomináu "Yahual", pero por cuenta de que los exércitos españoles precisaben sofitu al sur, Zaera y el so exércitu partieron al Perú.<ref>Estrada Ycaza "La fundación de Guayaquil", p. 2.</ref> Pizarro, ordenó nuevamente'l treslláu y reconstrucción de la ciudá al [[capitán]] [[Francisco de Orellana]] y en [[1537]] la ciudá asítiase na ''Culata'', actual sector de [[La Puntilla (Samborondón)|La Puntilla]] en [[Samborondón (cantón)|Samborondón]], y depués Orellana partío nuevamente escontra [[Lima]] dexando nel cargu d'[[alcalde]] a Juan Porcel.<ref>Estrada Ycaza "La fundación de Guayaquil", p. 211.</ref> En [[1541]], una alianza ente ''chonos'' y ''punaes'', sitiaron la ciudá n'enfrentamientos que duraron un periodu de seis meses. En [[mayu]] de [[1542]] el [[capitán]] [[Diego de Urbina]], treslladó la ciudá nuevamente y abellugóse cerca de los huancavilcas, al oeste del ríu Guayas, sicasí, en [[1543]] los huancavilcas destruyeron dafechu la ciudá y una vegada más se tuvo que treslladar la ciudá al mesmu sitiu que Belalcázar llevantara en [[1534]].<ref>Estrada Ycaza "La fundación de Guayaquil", p. 119.</ref> Finalmente dempués de qu'españó la guerra civil ente Pizarro y Almagro, la ciudá foi fundada nel so actual llocalización el [[25 de xunetu]] de [[1547]] sol títulu de ''Bien noble y Bien lleal Ciudá de Santiago de Guayaquil''.<ref>Romeo Castillo, p. 26. L'autor escribe: «He equí la rellación extractada de los títulos y previlegios de que goció la ciudá en dómina colonial: 1º El timbre de "Lleal y Noble" dende la so fundación...»</ref> Nel [[Colonización europea d'América|periodu colonial]], Guayaquil empezó a crecer dende'l cuetu [[Cuetu Santa Ana (Guayaquil)|Santa Ana]] y al cabu de poco tiempu empezó a convertise nun importante centru comercial, colo cual l'[[Real Audiencia de Quito|Audiencia]] caltuvo los sos llazos comerciales coles demás partes de tola rexón del [[Océanu Pacíficu|Pacíficu Sur]], y esto sumáu a la bayura de maderes útiles pa la construcción, la esistencia de gran cantidá d'individuos en busca de trabayu (lo qu'abarataba la mano d'obra) y l'allugamientu estratéxicu del puertu, dexaron que Guayaquil convertir n'unu de los estelleros más grandes ya importantes d'[[América]] nel [[sieglu XVII]].<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo64.php |títulu=Los Estelleros de Guayaquil |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090525024937/http://archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo64.php |fechaarchivu=2009-05-25 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.malecon2000.org/revistes/r1-nome_guayaquil.htm |títulu=Astillero de Guayaquil ente los más afamaos del nuevu mundu |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=El Malecón |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040208072436/http://www.malecon2000.org/revistes/r1-nome_guayaquil.htm |fechaarchivu=8 de febreru de 2004 }}</ref> Debíu a la puxanza comercial que la ciudá caltuvo mientres los sos primeros años, Guayaquil tuvo que soportar dellos ataques pirates. En [[1586]], el corsariu inglés [[Thomas Cavendish]] atacó a la ciudá y de la mesma manera facer el neerlandés [[Jacobo Hermita Clerk|Jacques L'Heremite Clerk]] en [[1624]]. En [[1684]], [[William Dampier]]re y otros pirates destruyeron gran parte de la ciudá por causa de les quemes que dexaron los sos ataques. En [[1687]], los pirates [[Francia|franceses]] D'Hout, Picard y Groignet empecipiaron los sos ataques, lo que dexó a la ciudá parcialmente destruyida, escalada y los sos principales edificios amburaos hasta los cimientos.<ref>{{Cita web |url=http://www.malecon2000.org/revistes/r4-pirates-afaren.htm |títulu=Pirates afararon Guayaquil |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=El Malecón }}</ref> A partir d'estos sucesos, decide reasitiase a la ciudá, lo cual condució a la separación de [[Ciudá Vieya (Guayaquil)|ciudá vieya]] y [[Ciudá Nueva (Guayaquil)|ciudá nueva]] nun procesu que duró ente [[1690]] y [[1696]].<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloCiudadViejaNueva.php |títulu=Guayaquil: ciudá vieya y ciudá nueva |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091003044255/http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloCiudadViejaNueva.php |fechaarchivu=2009-10-03 }}</ref> Por cuenta de los constantes tresllaos, asoceden numberoses quemes y apaecen les pestes qu'azotaríen a la ciudá dexando centenares de muertos.<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo69.php |títulu=Guayaquil en llapaes: velea recurrente |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120215055110/http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo69.php |fechaarchivu=2012-02-15 }}</ref> Como midida de prevención contra los ataques, creáronse fortines nos cuetos y l'exércitu creció ente que la [[piratería]] pasu ente pasu sumió.<ref>{{Cita web |url=http://www.ecuador.us/guayaquil/guayaquil/plaza_colon/ |títulu=La Plaza Colón Fortín de la Planchada |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.ecuador.us/ Ecuador.us - Ecuador Travel]}}</ref> En [[1763]] el [[Correximientu de Guayaquil]] tresformar nel [[Gobiernu de Guayaquil]], y pasó de formar parte del [[Virreinatu de Perú]] al [[Virreinatu de Nueva Granada]].<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloGobernadores.php |títulu=Los primeros gobernadores de Guayaquil |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080226151008/http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articuloGobernadores.php |fechaarchivu=2008-02-26 }}</ref> El [[10 de payares]] de [[1764]] la quema denomada ''[[Fueu Grande]]'' destruyó una gran parte de la ''ciudá nueva'', siendo catalogáu na actualidá como unu de los mayores desastres de Guayaquil. Dempués del accidente, por aciu gestión ante'l rei, pidióse exoneración de pagu de alcabalas por un tiempu llindáu, y con un préstamu de doscientos mil pesos, la ciudá empezó a reconstruyise rápido.<ref>{{Cita web |url=http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo70.php |títulu=El fueu grande” de 1764. |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=Archivo Históricu del Guayas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120215055939/http://www.archivohistoricoguayas.org/webpages/articulo70.php |fechaarchivu=2012-02-15 }}</ref> [[Ficheru:Carta del Departamento de Guayaquil.jpg|170px|thumb|Estensión territorial de la [[Provincia Llibre de Guayaquil]] integrada darréu a la [[Gran Colombia]].]] Dempués de que n'otres partes de la [[Real Audiencia de Quito]] realizárense intentos fallíos d'[[emancipación]], el [[9 d'ochobre]] de [[1820]] la ciudá de Guayaquil declaró la so [[Independencia de Guayaquil|independencia]] del [[Imperiu español]], xuniéndose asina a la causa emancipadora de les demás rexones del continente.<ref>Avilés; Hoyos. p.38</ref> Cola independencia de la ciudá, [[José Joaquín de Olmedo]], quien taba a cargu del gobiernu provisional, convocó una asamblea'l [[8 de payares]] d'esi añu, colo cual créase la [[Provincia Llibre de Guayaquil]] y dictóse el so estatutu eleutoral y constitución pal naciente estáu.<ref>Avilés; Hoyos. p.40</ref> Amás, p'asegurar la soberanía de Guayaquil y el so independencia creóse la ''División Proteutora de Quito'', por aciu la cual pretendía independizase al restu de la [[Presidencia de Quito]], dando pasu asina al empiezu de la guerra d'independencia de la rexón.<ref>Avilés; Hoyos. p.41</ref><ref name="BDI01" /> L'exércitu de Guayaquil caltuvo una serie de batalles p'asegurar la independencia de la ciudá y de la so provincia, sicasí, los exércitos realistes siguíense reunificando na [[Rexón Interandina del Ecuador|serranía]]. El presidente [[José Joaquín de Olmedo|Olmedo]] decidió pidir ayuda a los demás [[libertadores]] d'[[América del Sur]], colo cual llogró l'asistencia de [[Simón Bolívar]], quien unvió a [[Antonio José de Sucre]] con un exércitu considerable a favor de la causa emancipadora.<ref name="BDI01">{{Cita web |url=http://www.batallasdeindependencia.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=60 |títulu=Independencia de Guayaquil - 9 d'ochobre de 1820 |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009 |autor=[https://web.archive.org/web/http://www.batallasdeindependencia.ec/ BatallasdeIndependencia.ec] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091005004623/http://www.batallasdeindependencia.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=60 |fechaarchivu=5 d'ochobre de 2009 }}</ref> A partir d'aquello los exércitos libertadores consolidar na mariña, ingresaron al caleyón interandino onde tomaron aldu norte, calteniendo delles batalles y finalmente'l [[24 de mayu]] de [[1822]] ganaron a les fuercies realistes na [[Batalla de Pichincha]] que consolidó la independencia de los territorios de l'antigua [[Real Audiencia de Quito]].<ref name="BDI01" /> Depués d'algamase la independencia, [[Quitu]] y [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]] amestáronse rápido a la [[Gran Colombia]], ente que Bolívar intentaba tamién l'anexón de la [[Provincia Llibre de Guayaquil]]. Sicasí, en Guayaquil considerábase tamién les opciones de xuntase al Perú o permanecer independientes. [[José de San Martín]] tamién amosó'l so deséu de qu'esta ciudá s'una al Perú, motivu pol cual Bolívar decide ingresar a la ciudá con un exércitu y esperar a San Martín, arriendes de esto Olmedo se autoexilia. L'alcuentru de los libertadores, denomináu como la ''[[Entrevista de Guayaquil]]'' diose'l [[26 de xunetu]] de [[1822]], y tuvo como resultáu los alcuerdos de la definición de la independencia peruana y l'anexón de Guayaquil a la Gran Colombia.<ref>Colombres Mármol, p.111.</ref> El [[31 de xunetu]] de [[1822]], la provincia llibre de Guayaquil convertir nel [[Departamentu de Guayaquil]], que de la mesma formó parte del [[Gran Colombia#Organización territorial|Distritu del Sur]] de la [[Gran Colombia]].<ref>Avilés Pinu; Hoyos Galarza, ''Historia de Guayaquil'', p.51.</ref> [[Ficheru:Jjolemdo.jpg|170px|thumb|[[José Joaquín de Olmedo]].]] En [[1830]], el ''Distritu del Sur'' dixebrar de la Gran Colombia y creóse la [[Ecuador|República del Ecuador]], pasando Guayaquil a formar parte d'ella'l [[19 de mayu]].<ref>Holguín Arias, p. 15.</ref> Escoyóse como primer presidente al [[Venezuela|venezolanu]] [[Juan José Flores]], qu'ocupó'l cargu en tres periodos que resultaron ser nefastos pa la nueva nación.<ref>Holguín Arias, p. 18.</ref> En [[1845]], axuntóse una asamblea nacional que redactó una nueva constitución colo cual atribuyíense-y demasiaos poderes a Flores, amás de la so inmediata reeleición y estensión del periodu de gobiernu. Por cuenta de esto, el [[6 de marzu]] de [[1845]] en Guayaquil españó la [[revolución marcista]] liderada por [[José Joaquín de Olmedo]], [[Vicente Rocafuerte]], [[Vicente Ramón Roca]], [[Diego Noboa]], ente otros; que derrocaron a Flores ya instauraron una nueva llinia de gobiernu denomináu como ''periodu marcista''.<ref>Holguín Arias, p. 34. L'autor noma esta era como la "etapa marcista"</ref> Dempués de dellos años, el marcismo caltener al poder hasta [[1859]], cuando [[Francisco Robles]] arrenunció al cargu de [[Presidente d'Ecuador|presidente]] del [[Ecuador]].<ref name="Mapasingue1" /> Tres la salida del poder per parte de Robles, delles xefatures supremes formar nel país. En Guayaquil, el [[xeneral]] [[Guillermo Franco Herrera]] se autoproclamó Xefe Supremu del Guayas, ente qu'en [[Quitu]] formárase un gobiernu provisional sol mandu de [[Gabriel García Moreno]] y en [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]] [[Jerónimo Carrión]] declaróse Xefe Supremu d'aquella rexón.<ref name="Mapasingue1" /> Amás de la crisis política interna, tamién se tuvo que trepar col [[Perú]] por problemes diplomáticos y territoriales. Franco axustó alcuerdos col [[Presidente de Perú|presidente]] de [[Perú]], [[Ramón Castilla]], col cual suscribió'l [[Tratáu de Mapasingue]], depués de que tropes peruanes ocuparen la ciudá.<ref name="Mapasingue1">Holguín Arias, p.51</ref> Tres el retiru de la espedición peruana; el [[24 de setiembre]] de [[1860]] les fuercies de García Moreno y [[Juan José Flores]], quien emprestó ayuda a García Moreno nun intentu de reconciliase col Ecuador, sostuvieron un enfrentamientu conocíu como la ''[[Batalla de Guayaquil]]'' contra les fuercies de Guillermo Franco.<ref>Jorge Salvador Lara, "Curtia historia contemporánea del Ecuador", páx. 384:"A la fin Castilla retiróse, y Franco foi ganáu por García Moreno na batalla de Guayaquil, el 25 de setiembre de 1860"</ref> De resultes de la victoria de Moreno, Guayaquil foi amestada nuevamente al Ecuador y darréu anulóse'l Tratáu de Mapasingue polos congresos de dambes naciones.<ref>{{Cita web |url=http://www.ecuadorprofundo.com/tomos/tomo2/y5b.htm |títulu=El Tratáu de Mapasingue |fechaaccesu=25 de payares de 2009 |autor=Rodolfo Pérez Pimentel}}</ref> Amás, dempués d'estos acontecimientos, empezó'l periodu conocíu como ''garcianismo'' nel gobiernu ecuatorianu.<ref>{{Cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/critica/nro5/AYALA.pdf |títulu=Gabriel García Moreno y la gentación del Estáu Nacional del Ecuador |fechaaccesu=25 de payares de 2009 |autor=Enrique Ayala Mora }}</ref> [[Ficheru:Eloy Alfaro asambleas.jpg|derecha|thumb|170px|[[Eloy Alfaro]] convocó la primer asamblea en [[1896]] en Guayaquil, pero debíu a la [[Gran Quema de Guayaquil|Gran Quema]] treslladar a [[Quitu]].]] El garcianismo, dexó a los [[Conservadorismu|conservadores]] al poder del gobiernu, inclusive dempués del asesinatu de García Moreno en [[1875]]. Sicasí, en [[1895]], so la presidencia de [[Luis Cordero Crespo]], desamarróse un escándalu conocíu como la "Venta de la Bandera", na cual tamién participó l'anterior presidente y gobernador del Guayas, [[José María Plácido Caamaño]]. L'incidente produció que se desestabilizara'l poder conservador y, tuvieron qu'enfrentar la [[Revolución lliberal d'Ecuador|revolución lliberal]] qu'españó en Guayaquil el [[5 de xunu]] de [[1895]], liderada pol xeneral [[Eloy Alfaro]], que no posterior declararíase Xefe Supremu y Presidente Constitucional. Los lliberales, al mandu de Alfaro, designaron que s'axunte en Guayaquil una asamblea constituyente pa la ellaboración d'una nueva carta magna. Sicasí, lo nueche del [[5 d'ochobre]] de [[1896]] empecipió'l denomináu ''[[Gran Quema de Guayaquil|Gran Quema]]'', que duró hasta la mañana del [[6 d'ochobre]] y destruyó la mayor parte de la ciudá (dexó a 30.000 de 80.000 habitantes ensin llar).<ref>Cita tomada de ''Cuando los edificios dicen daqué'' del diariu [http://www.telegrafo.com.ec/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=2489&Itemid=14 ''El Telégrafo''], Guayaquil, Domingo 24 d'abril del 2011</ref> Anque se cree na posibilidá d'un sabotaxe per parte de la faición política conservadora, lo cierto ye qu'enxamás pudo afayase la causa real d'esta quema.<ref>Cita tomada de ''Guayaquil na Historia, Vida Republicana, La Gran Quema de 1896'' de la [https://web.archive.org/web/20070714141834/http://www.guayaquil.gov.ec/209.gye M.I.Municipalidá de Guayaquil].</ref><ref>Cita tomada del diariu [http://www.eluniverso.com/2006/10/01/0001/8/C45DA7206B02492FB245A248304F39AA.aspx ''El Universo''], Guayaquil, 1 d'ochobre de 2006</ref> Magar les dificultaes que tuvo Guayaquil polos múltiples quemes y la epidemia de la [[fiebre mariello]], mientres los gobiernos lliberales, la ciudá volvió tener una puxanza cola creación del [[Bancu Comercial y Agrícola de Guayaquil|Bancu Comercial y Agrícola]] per parte de cacaoteros y comerciantes de Guayaquil, que convirtióse nel bancu de mayor poder económicu y políticu, sofitando polo xeneral a grupos de derecha.<ref>Holguín Arias, p.97</ref> Mientres estos periodos la ciudá convertir nel principal centru políticu y económicu de la nación. En [[1912]] morrió Alfaro asesináu en [[Quitu]] por un ensame conservadora qu'amás abasnó'l so cadabre peles cais de dicha ciudá y lo incineró xunto a otros líderes lliberales.<ref>Pareja y Díez Canseco, p.520-525</ref> [[Leónidas Plaza Gutiérrez]], opositor de Alfaro, tomó'l mandu de la nación. [[Ficheru:GuyaquilWaterfront1920.jpg|170px|thumb|left|Malecón de Guayaquil en [[1920]].]] Mientres el periodu denomináu como ''placismo'', foi tou más pacíficu y los lliberales, con sede en Guayaquil siguieron nel poder con [[Alfredo Baquerizo]], que procedió'l saneamientu de la ciudá onde la fiebre mariello fuera reinal hasta entós, como reflexu de que la burguesía de Guayaquil yera la fuercia dominante tres l'arriquecimientu que-y supunxo'l puxanza comercial mientres la [[Primer Guerra Mundial]]. A esta curtia dómina de prosperidá siguió sicasí una bien fuerte depresión a mediaos de los [[años 1920]], con altes tases d'inflación y descensu de les importaciones, cuando les plagues destruyeron la mayoría de los plantíos de cacáu; consecuencia de la crisis foi l'afitamientu como nueva fuercia social de los trabayadores urbanos, entamaos yá en sindicatos en Guayaquil, cuantimás l'[[anarquista]] [[Fuelga xeneral del 15 de payares|Federación de Trabayadores Rexonal d'Ecuador]]: la so revuelta más fuerte, con represión armada, saldar con una masacre de dellos cientos de muertos asocedida'l [[Fuelga xeneral de payares|15 de payares de 1922]], parte d'esta historia ye recoyida na novela [[Las cruces sobre el agua]] del autor [[Joaquín Gallegos Lara]]. Como consecuencies d'esto, un golpe militar en [[1925]] dexó al lliberal [[Isidro Ayora]] en poder. Arriendes de esto Guayaquil siguió'l so camín como exa principal del comerciu del Ecuador, anque tuvo que soportar los efeutos de la gran depresión mundial de los años trenta y la [[Segunda Guerra Mundial]], tamién sufrió colos estragos de la [[Guerra peruanu-ecuatoriana]] de [[1941]] na cual la ciudá arreyar con un enfrentamientu naval conocíu como la [[Batalla de Jambelí]] nel [[Golfu de Guayaquil]]. En plenu [[José María Velasco Ibarra|velasquismo]], l'Ecuador soportó los retruques de la Segunda Guerra Mundial y la firma del [[Protocolu de Rio de Janeiro]] en [[1942]]. El presidente Velasco Ibarra tuvo cinco gobiernos y dempués de la so salida del poder en [[1972]] el país quedó somorguiáu nuna serie de dictadures encabezaes por delles xuntes militares que s'enllargaron al mandu hasta la torna a la [[democracia]] en [[1979]] cuando ganó les eleiciones presidenciales el de Guayaquil [[Jaime Roldós Aguilera]]. Roldós finó xunto a la so esposa y dellos miembros del so gabinete nun accidente aereu entá cuestionáu. Asumió de forma interina la presidencia [[Osvaldo Hurtado Larrea]], quien foi asocedíu pol de Guayaquil [[León Febres-Cordero Ribadeneyra]], con quien empezaría'l poder que caltién entá na actualidá'l [[Partíu Social Cristianu (Ecuador)|Partíu Social Cristianu]] de derecha. En gobiernos posteriores, la nación encararía una inestabilidá política qu'empezó con [[Abdalá Bucaram]] en [[1997]] y terminó con [[Lucio Gutiérrez]] nel [[2005]]. [[Ficheru:Presi3.jpg|170px|thumb|L'alcalde [[Jaime Nebot]] y el presidente [[Rafael Correa]] xuntos nel [[2007]], antes de la rotura de rellaciones ente ellos.]] Dende [[1992]] empezó l'alministración del Partíu Social Cristianu, que-y dio un xiru de noventa graos a la ciudá, creciendo notablemente cultural, cívica y ornamentalmente, na [[Alcalde de Guayaquil|alcaldía de la ciudá]] cuando l'antiguu presidente León Febres Cordero ganó les eleiciones municipales y el so periodu estender en [[1996]] por cuatro años más hasta'l [[2000]], empezando na so alcaldía'l tresformamientu de Guayaquil. Dempués del so mandatu como alcalde, asocedió-y el so amigu y compañeru de partíu políticu, [[Jaime Nebot Saadi]]. Nebot foi reelecto nel [[2004]] y dende l'ascensión al poder de [[Rafael Correa]] como presidente d'Ecuador nel [[2006]], caltién non bien bones rellaciones col primer mandatariu que van dende desalcuerdos nos proyeutu de gobernabilidad hasta enfrentamientos verbales mediáticos. Al aprobase'l proyeutu d'organización d'una [[Asamblea Nacional Constituyente d'Ecuador de 2007|Asamblea Constituyente]] coles mires de redactar una nueva constitución, l'alcalde Nebot amosóse enérxicu y tomó el lideralgu de la oposición al gobiernu de Correa.<ref>{{Cita web |url=http://www.eldiario.com.ec/noticias-manabi-ecuador/67721-nebot-correa-ye-enemigu-de-guayaquil/ |títulu=Nebot: “Correa ye enemigu de Guayaquil” |fecha=[[24 de xineru]] de [[2008]] |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009|periódicu=[[El Universo]]}}</ref> L'alcalde promovió la opción "Non" pal [[Referendu constitucional d'Ecuador de 2008|referendu del 2008]], sicasí, en ganando la opción Non en Guayaquil, el Sí llogró la mayoría nes demás partes del país, quedando aprobada la [[Constitución d'Ecuador de 2008|nueva constitución]] nel [[2008]].<ref>{{Cita web |url=http://www.eluniverso.com/2008/09/29/0001/8/3DF771943BED44D98B2F73B142083298.html |títulu=Aprobada nueva Constitución |fecha=[[29 de setiembre]] de [[2008]] |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2009|periódicu=[[El Universo]]}}</ref> A partir de la implantación de la nueva constitución empecipióse un periodu de transición que terminó una vegada convocaes les eleiciones xenerales en tol país nel [[2009]]. Nes [[Eleiciones presidenciales d'Ecuador de 2009|eleiciones presidenciales]] ganó la reeleición [[Rafael Correa]], ente que nes [[Eleiciones municipales de Guayaquil de 2009|eleiciones municipales]] tamién resultó reelecto [[Jaime Nebot]] como alcalde. == Gobiernu y política == {{AP|Municipalidá de Guayaquil}} {{VT|Eleiciones municipales de Guayaquil de 2014}} La ciudá y el cantón de Guayaquil, al igual que les demás llocalidaes ecuatorianes, rexir por una municipalidá según lo previsto na [[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución de la República]].<ref name="GYE-EL MIO" /><ref name="CPN253" /> La ''[[Municipalidá de Guayaquil|M.I. Municipalidá de Guayaquil]]'', denomada oficialmente como ''Gobiernu Autónomu Descentralizáu Municipal de Guayaquil'', ye una entidá de gobiernu seccional qu'alministra'l cantón de forma autónoma al gobiernu central. La municipalidá ta entamada pola separación de poderes de calter executivu representáu pol [[alcalde]], y otru de calter llexislativu conformáu polos miembros del conceyu cantonal.<ref>{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=106 |títulu=Organigrama |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.guayaquil.gov.ec/ M.I. Municipalidá de Guayaquil]}}</ref> La ciudá de Guayaquil ye la capital de la [[Provincies d'Ecuador|provincia]] del [[Provincia de Guayas|Guayas]], polo cual ye sede de la Gobernación y de la Prefeutura de la provincia. La Gobernación ta dirixida por un ciudadanu con títulu de ''Gobernador del Guayas'' y ye escoyíu por designación del propiu [[Presidente del Ecuador|Presidente de la República]] como representante del [[poder executivu]] del estáu.<ref>{{Cita web |url=http://gobernaciondelguayas.gov.ec/web/?page_id=28 |títulu=Autoridad |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[https://web.archive.org/web/http://gobernaciondelguayas.gov.ec/ Gobernación del Guayas]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://gobernaciondelguayas.gov.ec/|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> La Prefeutura, delles vegaes denomada como Gobiernu Provincial, ta dirixida por un ciudadanu con títulu de ''Prefeutu Provincial del Guayas'' y ye escoyíu por sufraxu direutu en fórmula única xunto al candidatu viceprefecto.<ref>{{Cita web |url=http://www.guayas.gov.ec/gobierno-provincial/prefeutu |títulu=Prefeutu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[https://web.archive.org/web/http://www.guayas.gov.ec/ Gobierno Provincial del Guayas] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091023080632/http://www.guayas.gov.ec/gobierno-provincial/prefeutu |fechaarchivu=23 d'ochobre de 2009 }}</ref> Les funciones del Gobernador son na so mayoría de calter representativu del Presidente de la República, ente que les funciones del Prefeutu tán empobinaes al caltenimientu y creación d'infraestructura vial, turística, educativa, ente otres. La Municipalidá de Guayaquil, ríxese principalmente sobre la base de axustar nos artículos 253 y 264 de la Constitución Política de la República y na Llei de Réxime Municipal nos sos artículos 1 y 16, qu'establez l'autonomía funcional, económica y alministrativa de la Entidá.<ref name="GYE-EL MIO">{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=106&Itemid=78 |títulu=Municipalidad - Introducción |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.guayaquil.gov.ec/ M.I. Municipalidá de Guayaquil]}}</ref> === Alcaldía === {{AP|Alcalde de Guayaquil|Vicealcalde de Guayaquil}} [[Ficheru:SageoEG - Palacio Municipal de Guayaquil - 001.jpg|200px|thumb|derecha|[[Palaciu Municipal de Guayaquil|Palaciu Municipal]].]] El [[poder executivu]] de la ciudá ye desempeñáu por un ciudadanu con títulu d'[[Alcalde de Guayaquil]], que ye escoyíu por sufraxu direutu nuna sola vuelta eleutoral ensin fórmules o binomios nes eleiciones municipales. El [[Vicealcalde de Guayaquil|vicealcalde]] nun ye escoyíu de la mesma manera, yá que una vegada instaláu'l [[Conceyu Cantonal de Guayaquil|Conceyu Cantonal]] va escoyer ente los conceyales un encargáu p'aquel cargu.<ref name="CPN253" /> L'alcalde y el vicealcalde duren cuatro años nes sos funciones, y nel casu del alcalde, tien la opción de reeleición inmediata o socesiva. L'alcalde ye'l máximu representante de la municipalidá y tien votu dirimente nel conceyu cantonal, ente que'l vicealcalde realiza les funciones del alcalde de manera suplente mientres nun pueda exercer les sos funciones l'alcalde titular. L'alcalde cunta col so propiu gabinete d'alministración municipal por aciu múltiples direiciones de nivel d'asesoría, de sofitu y operativu. Los encargaos d'aquelles direiciones municipales son designaos pol mesmu alcalde.<ref>{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=177&Itemid=125 |títulu=Direiciones Municipales |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.guayaquil.gov.ec/ M.I. Municipalidá de Guayaquil] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100104114728/http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=177&Itemid=125 |fechaarchivu=2010-01-04 }}</ref> Anguaño l'Alcalde de Guayaquil ye'l Ab. [[Jaime Nebot]] Saadi nacíu'l 22 d'ochobre de 1946 nesta mesma ciudá, foi Alcalde nos siguientes periodos: * Alcalde de Guayaquil (2000-2004) * Alcalde de Guayaquil reelecto (2005-2009) * Alcalde de Guayaquil reelecto (2009-2014) * Alcalde de Guayaquil 2014 hasta la presente fecha y el so periodu termina nel 2019 === Conceyu cantonal === {{AP|Conceyu Cantonal de Guayaquil}} El [[poder llexislativu]] de la ciudá ye exercíu pol [[Conceyu Cantonal de Guayaquil]] el cual ye un parllamentu unicameral que se constitúi al igual que nos demás [[Cantones d'Ecuador|cantones]] por aciu la disposición del artículu 253 de la [[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución Política Nacional]]. D'alcuerdu a lo establecío na llei, la cantidá de miembros del conceyu representa proporcionalmente a la población del cantón.<ref name="CPN253">[[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución Política d'Ecuador]] - Títulu V: Organización Territorial del Estáu - Capítulu terceru: Gobiernos autónomos desentralizados y rexímenes especiales - Artículu 253.</ref> Guayaquil tien quince conceyales, que son escoyíos por aciu sufraxu ([[Sistema D'Hondt]]) y duren nes sos funciones cuatro años pudiendo ser reelixíos indefinidamente.<ref>{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=109&Itemid=91 |títulu=Llista de Conceyales Municipales |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.guayaquil.gov.ec/ M.I. Municipalidá de Guayaquil]}}</ref> De los quince ediles, catorce representen a la población urbana ente qu'unu representa a les zones rurales. L'alcalde y el vicealcalde presiden el conceyu nes sos sesiones. Al recién instalase'l conceyu cantonal per primer vegada los miembros escueyen d'ente ellos un designáu pal cargu de vicealcalde de la ciudá.<ref name="CPN253" /> Los miembros del conceyu cantonal van entamar les distintes comisiones municipales conforme a lo preescrito nos artículos 85 y 93 de la Codificación de Llei Orgánica de Réxime Municipal.<ref name="GYE-MC" /> Les comisiones tán conformaes polos miembros principales y suplentes del conceyu cantonal y por designaos dientro de les distintes instituciones públiques del cantón. Un conceyal puede ser parte de más d'una comisión.<ref name="GYE-MC">{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=110&Itemid=92 |títulu=Comisiones del Conceyu Cantonal de Guayaquil |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |autor=[http://www.guayaquil.gov.ec/ M.I. Municipalidá de Guayaquil]}}</ref> === Organización territorial === {{AP|Parroquies de Guayaquil}} Territorialmente, la ciudá de Guayaquil ta entamada en 16 parroquies urbanes, ente qu'esisten 5 parroquies rurales coles que complementa l'aérea total del [[Guayaquil (cantón)|cantón homónimu]]. El términu "[[Parroquia (civil)|parroquia]]" ye usáu nel [[Ecuador]] pa referise a territorios dientro de la división alministrativa municipal. Hasta [[1992]], la ciudá de Guayaquil solo caltenía 14 parroquies, sicasí, les llocalidaes de [[Chongón]] y [[Pascuales (Guayaquil)|Pascuales]] fueron amestaes de rurales a urbanes por cuenta de la so proximidá cola cabecera cantonal. La parroquia [[Tarqui]] ye la de mayor área y población, ocupando casi na so totalidá la metá cimera la ciudá, con una población de 835.486 habitantes según l'últimu censu poblacional realizáu nel 2001. La segunda más poblada ye la de [[Ximena]] con 500.076 habitantes, ocupa la mayor parte del sur de la ciudá. La tercera más poblada y la más representativa de les parroquies urbanes de Guayaquil ye [[Febres Cordero (parroquia)|Febres Cordero]], con 341.334 habitantes. {{clear}} <center> {| class="toc" cellpadding=3 cellspacing=1 width=85% style= "float:center; text-align:center;clear:all; margin-left:2px; font-size:85%;" |- !bgcolor=darkblue colspan=4 style="color:white"|Parroquies urbanes de la ciudá de Guayaquil |-bgcolor=#e0e0e0 |width=36%|Mapa |width=35% colspan=4|Parroquia |- |bgcolor=FFFFFF rowspan=19|{{Guayaquil imagemap colos nomes de les parroquies}} !bgcolor=efefef width=5%|Nº !bgcolor=efefef width=40%|Nome !bgcolor=efefef width=50%|Población |- |'''1''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Ayacucho |bgcolor=FFFFFF align=right|17.976 |- |'''2''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Bolívar-Sagrariu |bgcolor=FFFFFF align=right|12.149 |- |'''3''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Carbo-Concepción |bgcolor=FFFFFF align=right|23.462 |- |'''4''' |bgcolor=FFFFFF align=left|[[Febres Cordero]] |bgcolor=FFFFFF align=right|498.334 |- |'''5''' |bgcolor=FFFFFF align=left|García Moreno |bgcolor=FFFFFF align=right|80.255 |- |'''6''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Letamendi |bgcolor=FFFFFF align=right|151.615 |- |'''7''' |bgcolor=FFFFFF align=left|9 d'ochobre |bgcolor=FFFFFF align=right|9.680 |- |'''8''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Olmedo-San Alejo |bgcolor=FFFFFF align=right|13.516 |- |'''9''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Roca |bgcolor=FFFFFF align=right|9.296 |- |'''10''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Rocafuerte |bgcolor=FFFFFF align=right|11.761 |- |'''11''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Sucre |bgcolor=FFFFFF align=right|68.071 |- |'''12''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Tarqui |bgcolor=FFFFFF align=right|915.486 |- |'''13''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Urdaneta |bgcolor=FFFFFF align=right|30.323 |- |'''14''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Ximena |bgcolor=FFFFFF align=right|680.076 |- |'''15''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Chongón |bgcolor=FFFFFF align=right rowspan=2|89.379 |- |'''16''' |bgcolor=FFFFFF align=left|Pascuales |- |colspan=2 align=center bgcolor=FFFFFF | [[Ficheru:Bandera de Guayaquil.svg|20px|border]] '''Total Ciudá''' |bgcolor=FFFFFF align=right|'''2.526.927''' |- |colspan=3 align=left bgcolor=e0e0e0 | # Les dimensiones de les parroquies Chongón, Pascuales y Ximena nun se presenten de forma total, solo amuésense les zones nes que s'atopen la so cabecera parroquial, que son aledañas a la ciudá. # La islla Trinitaria allugada al sur de la parroquia [[Febres Cordero]] ye parte de la parroquia Ximena. # Los datos de población tienen como fonte al ''VI Censu de Población y V de Vivienda'' realizáu pol [[Institutu Nacional d'Estadístiques y Censos (Ecuador)|INEC]] nel [[2001]]. Les proyeiciones indiquen cifres enforma mayores a les espuestes. |- |} </center> Esiste, amás, una división territorial qu'utiliza'l gobiernu municipal pa la so alministración, que consiste en sectores. Esiste tracamundiu ente los términos parroquies, sectores y barrios. La ciudá estremar de forma oficial en [[Parroquies de Guayaquil|parroquies]], ente que los [[Sectores de Guayaquil|sectores]] son d'alministración municipal, y d'últimes los [[Barrios de Guayaquil|barrios]] son de calter informal y caltienen les sos denominaciones conforme a la tradición popular. Quépese mentar que Guayaquil a lo llargo de la so historia d'evolución demográficu, amestó munchos territorios rurales pa dempués ser calificaes como urbanes, tal como ye'l casu de ''Pascuales'' y ''Chongón'', una y bones dambes parroquies yeren rurales pero la so cercanía a la metrópolis y el so ámbitu suburbana, fixo qu'estos dos llocalidaes sían anexadan pela ciudá de Guayaquil. {{VT|Sectores de Guayaquil|Barrios de Guayaquil}} === Obres públiques === [[Ficheru:Portales del barrio Las Peñas.jpg|left|thumb|200px|Portales de casa nel [[Las Peñas (Guayaquil)|Barriu Las Peñas]].]] La "rexeneración urbana", que empezó hai más de quince años, ye un importante tresformamientu qu'esperimenta la ciudá, tres la decisión de l'alministración actual de la municipalidá d'empecipiala, tan llueu empezó la so xestión, un programa de rexeneración, que va siguir hasta'l final del so mandatu que buscaría en principiu enguapecer la ciudá y xenerar [[turismu]], l'usu fayadizu d'[[Espaciu públicu|espacios públicos]] y la [[inversión]] privada, fomentar la cultura pública y alzar l'autoestima de la población. La rexeneración significa meyor distribución téunica del espaciu pa los [[Peatón|peatones]], construcción y reconstrucción de [[cera|ceres]] y soportes, accesos pa minusválidos, eliminación de los denominaos "tallarines" (cableaxe aereu llétricu), instalación de moblame urbanu, pintada de fachaes, [[aparcamientu|aparcamientos]], farolería especial, [[xardinería]] ornamental y [[Semáforu|semaforización intelixente]]. ''El Cuetu Santa Ana'', onde naz la ciudá; el so vecín el ''Cuetu del Carmen'' y el centru comercial y bancario; los remocicaos malecones del ríu y del esteru Saláu; los barrios tradicionales como ''[[Barriu del Centenariu|El Centenariu]]'', ''[[Las Peñas (Guayaquil)|Las Peñas]]'', ''[[Barriu Orellana|Orellana]]'' y ''[[Urdesa]]''; les urbanizaciones populares ''Alborada'' y ''Sauces''; les aveníes suburbanas Portete y Venezuela; la céntrica cai Rocafuerte; decenes de barrios periféricos nos Guasmos, Prosperina, Mapasingue y otros, beneficiáronse d'esta obra d'arreglamientu físicu. El pasu a desnivel y piatonal per caúnu d'estos llugares ye más prestosu al reparar, como la mano del artista usando [[granitu]], [[cerámica]], piedra reconstruyida, [[mosaicu|mosaicos]], madera, y otros elementos, dan apariencia de naturaleza en movimientu, diseños ecolóxicos navegación tropical, y signos urbanos, siendo dalgunos nomaos como: Ciudá que resplande, L'home de la mio tierra, La mio mariña bella, Guayaquil de los mios amores, ente otros. Les places, históriques Ilesies, estatuaria polo xeneral, dan-y a la ciudá un peculiar curiosu y volver merecedora de delles reconocencies a nivel nacional ya internacional.<ref>Datos según ''Almanaque del Diariu'' [http://www.eluniverso.com/ ''El Universo''] ''L'Ecuador y El Mundo, 2007''.</ref> === Crime y fuercies de seguridá === L'índiz delictivu de la ciudá baxó notablemente, volviéndola una ciudá más segura pa visitar. La principal fuercia público n'operar na ciudá ye la [[Policía Nacional del Ecuador]] alministrada pol [[Ministeriu del Interior del Ecuador]]. Sicasí, la [[Municipalidá de Guayaquil|M.I. Municipalidá de Guayaquil]] dirixe la [[Policía Metropolitana de Guayaquil]]. Cabo resaltar qu'a los turistes encamiéntase-y tomar taxis mariellos llegalizaos con plaques naranxes y serviciu de tresporte de taxi amigu, por cuenta de la modalidá de robos per secuestru express. == Xeografía == {{AP|Xeografía de Guayaquil}} [[Ficheru:Guayaquil Satelite Blue Marble (retocada).jpg|300px|thumb|Imaxe satelital de la parte central de la [[Rexón Mariniega del Ecuador|rexón mariniega]] d'[[Ecuador]]. La ciudá de Guayaquil ta allugada nel centru de la imaxe.]] La xeografía de Guayaquil ta carauterizada pola so posición costera na parte noroccidental d'[[América del Sur]], na [[Rexón Mariniega d'Ecuador|región mariniega]] d'[[Ecuador]] y el so allugamientu ente'l [[ríu Guayas]] y l'[[esteru Saláu]]. La xeografía de la ciudá, cola so cercanía al océanu y la so condición de puertu, contribuyó como un importante factor pa faer de Guayaquil la ciudá con mayor densidá poblacional de la [[Ecuador|República d'Ecuador]]. La ciudá de Guayaquil ta allugada na parte noroeste d'[[América del Sur]], con poques elevaciones y alloñada del [[Cordal de los Andes]]. El pocu relieve de la ciudá y del [[Guayaquil (cantón)|cantón]] ta formáu por cuetos que traviesen la ciudá y depués xúnense a un sistema montascosu menor llamáu "Chongón-Colonche" al oeste de la ciudá. La rede fluvial del [[Ríu Guayas|Guayas]] cerca a Guayaquil pol [[este]], ente que ye travesada y abarganada al [[oeste]] pol [[Esteru Saláu]]. Tien bon accesu al [[océanu Pacíficu]] per mediu del [[Golfu de Guayaquil]]. {| {{tablaguapa}} border="1" align="center" |- |bgcolor="#ffffff"|[[Ficheru:Nuvola filesystems www.png|17px]] '''Coordenaes xeográfiques''' |- | * [[Llatitú]]: 2° 10' S * [[Llonxitú (cartografía)|Llonxitú]]: 79° 54' O * [[Sistema de Coordenaes Universal Tresversal de Mercator|Coordenaes UTM]]: [[Sistema de Coordenaes Universal Tresversal de Mercator|N8128385.172; Y19741554.450; zona: -0.00; factor escala: 4690]] |} === Relieve ya hidrografía === La ciudá asítiase na cuenca baxa del [[ríu Guayas]], que naz nes provincies de [[Pichincha (provincia)|Pichincha]] y de [[Cotopaxi (provincia)|Cotopaxi]], y desagua nel [[golfu de Guayaquil]] nel [[océanu Pacíficu]]. Recibe les agües de los ríos ''Daule'' y ''Babahoyo''. El ''Daule'' y los sos afluentes bañen les provincies de [[Manabí]], [[Provincia de Los Ríos|Los Ríos]] y [[Guayas (provincia)|Guayas]]. El ''Babahoyo'' ta formáu pel ríu ''Yaguachi'', y ésti pola unión de los ríos ''Chimbo'' y ''Chanchán''. Percuerre les provincies de [[Chimborazo (provincia)|Chimborazo]], [[Provincia de Los Ríos|Los Ríos]] y [[Guayas (provincia)|Guayas]]. La cuenca del [[Ríu Guayas|Guayas]] ye la más grande de l'aguada del Pacíficu, con 40&nbsp;000&nbsp;[[km²]] y una estensa área de la mariña ecuatoriana bañada pel ríu del mesmu nome y tola so rede d'afluentes. [[Ficheru:Río Guayas visto desde la Plaza del Faro.jpg|alt=Río Guayas vistu dende la Plaza del Faru esquierda|miniaturadeimagen|450x450px|Ciudá del Río]] Los dos más importantes afluentes, el ''Daule'' y el ''Babahoyo'', xunir al norte de la ciudá formando un gran caudal que descarga nel ''[[Golfu de Guayaquil]]'', que ye'l principal ríu y accidente xeográficu de tol país, con un permediu añal de 30&nbsp;000 millones de [[m³]] d'agua. Otros ríos son el ''Tigre'', ''Congo Juján'', ''Pita'', ''Chimbo'', ''Pangor'', munchos de los cualos nacen nel cordal de los Andes.<ref>Guía xeográfica [http://geografia.laguia2000.com/hidrografia/ecuador-hidrografia ''Hidrografía del Ecuador''], publicada'l 2 de payares del 2007.</ref> Frente a la ciudá naz un cordal costanera, qu'en tramu de la ciudá atopen los cuetos de ''[[Cuetu Santa Ana (Guayaquil)|Santa Ana]]'' y del ''Carmen'' (allugaos práuticamente xunto al [[Ríu Guayas|ríu]]), la so elevación más alta dar nel sector onde s'atopen les ciudadeles [[Los Ceibos (Ecuador)|Los Ceibos]] y denominar cuetu ''Azul'', na so llende occidental, más palantre esti sistema montascosu toma'l nome de ''Chongón'' y depués ''Colonche''. La ciudá ye na so mayor parte llana, con elevaciones como'l [[Cuetu Santa Ana (Guayaquil)|Cuetu Santa Ana]], na so fastera oriental atópase'l Barriu Las Peñas, el Cuetu del Carmen, allegante al [[Cuetu Santa Ana (Guayaquil)|Santa Ana]], onde s'atopa'l Monumentu del Corazón de Xesús, el [[Cerro San Eduardo]], na zona noroccidental y más escontra l'oeste'l Cuetu Azul, máxima elevación de la ciudá xunto a les ciudadeles Los Ceibos y Los Olivos. === Recursos naturales === La rexón onde s'alluga ''Guayaquil'' tien suelos bien fértiles que dexen una abondosa y variada producción agrícola y ganadera. Cultívase [[algodón]], [[oleaxinoses]], [[caña d'azucre]], [[arroz]], [[banano]], [[cacáu]] y [[café]] y frutes tropicales como'l [[Mangifera indica|mangu]], [[maracuyá]] (primeros esportadores mundiales), [[papaya]], [[melón|melones]] y munches más. Tamién s'esporten flores y plantes tropicales del [[ríu Guayas]], según el monte secu tropical de Cerro Blanco, la presa de Chongón col so gran llagu artificial y Puertu Fondu colos manglares y brazos de mar navegables. Tamién ye destacable la producción y esplotación pesquera, sofitada principalmente na crianza en cautiverio de camarón, del cual [[Ecuador]] foi, antes d'una tremera de plagues y problemes, unu de los principales esportadores mundiales, en plena recuperación anguaño, según la pesca d'[[atún]], [[sardina|sardines]], y munches otres variedaes de pexes, tantu pal consumu internu, como pa la esportación, en forma natural (conxeláu), en conserves, o con valores agregaos; la mayoría de la flota y les industries atópase asitiaes pela redolada del [[golfu de Guayaquil]] Coles mesmes, cuenta con diverses especies de maderes como [[guasango]], [[Bursera graveolens|palu santu]], [[muyuyo]], pegapega, [[chipra]], mosqueru y cardu; capaces de soportar llargues seques. D'igual forma son bien numberoses les granxes avícoles y les faciendes de ganáu bovino y porcín. Nel área del golfu esisten xacimientos de gas natural de gran potencial, por ello tola so plataforma continental ye considerada como de prospección petrolera. === Árees protexíes === [[Ficheru:Churute.jpg|thumb|300px|Reserva Ecolóxica Manglares Churute]] Pela redolada de la ciudá de Guayaquil, a una distancia non mayor de tres hores, tópense dellos parques, reserves y montes proteutores qu'integren el Sistema Nacional d'Árees Protexíes del Ecuador: * [[Parque nacional La Caxes]], a dos hores de la ciudá de Guayaquil na vía faía la ciudá de Cuenca. * [[Parque nacional Machalilla]], nel sur de la provincia de Manabí, aproximao a tres hores de la ciudá. * [[Reserva Ecolóxica Manglares Churute]], a una hora pela vía a Naranxal. * Reserva de Producción Faunística [[Manglares El Saláu]]. * [[Abellugu de Vida Montesa Manglares El Morru]], a una hora nel cantón Sableres. * [[Monte Proteutor Cerro Blanco]], dientro del perímetru urbanu de la ciudá, nel quilómetru 16 de la carretera Guayaquil - Salinas. * [[Reserva de Producción Faunística Marín Costeru Puntilla Santa Elena]], aproximao a hora y media. * [[Área nacional de recreación Parque Llagu]], atopar nel km. 26 de la carretera Guayaquil - Salinas. * Área Nacional de Recreación [[Isla Santay]], allugada frente a la ciudá. * [[Área Nacional de Recreación Samanes]], allugáu dientro del perímetru urbanu de la ciudá. * Monte Proteutor Cuetu Coloradao, allugáu dientro del perímetru urbanu de la ciudá. === Clima === El [[clima]] de ''Guayaquil'' ye la resultancia de la combinación de dellos factores. Pol so allugamientu en plena zona ecuatorial, la ciudá tien una temperatura templao mientres casi tol añu. Sicasí, la so proximidá al [[Océanu Pacíficu]] fai que les corrientes d'[[Corriente de Humboldt|Humboldt]] (fría) y d'[[Corriente del Neñu|El Neñu]] (templada) marquen dos periodos climáticos bien estremaos. Una temporada ''húmeda'' y ''lluviosa'' (periodu nel qu'asocede'l 97% de la [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] añal) que s'estiende [[xineru]] a [[mayu]] (correspuende al ''branu austral''); y la temporada seca que va dende [[xunu]] a [[avientu]] (que correspuende al ''iviernu austral''). Por cuenta de que allúgase en plena ''zona ecuatorial'', la ciudá tien temperatures templaes mientres tol añu, anque'l calor más afogadiego allugar ente xineru y mayu. Magar nestos meses la temperatura real nun ye bien alta, el mugor fai que la sensación térmica alzar escontra los 40° o más. {{clima |location=Guayaquil, Ecuador |metric first=Yes |single line=Yes |Xin record high C = 37.2 |Feb record high C = 35.4 |Mar record high C = 37.3 |Abr record high C = 35.8 |May record high C = 35.2 |Xun record high C = 35.0 |Xnt record high C = 34.1 |Ago record high C = 34.7 |Set record high C = 34.4 |Och record high C = 35.1 |Pay record high C = 35.4 |Avi record high C = 36.7 |year record high C = 37.3 |Xin high C = 31.2 |Feb high C = 31.2 |Mar high C = 32.2 |Abr high C = 32.0 |May high C = 31.2 |Xun high C = 29.8 |Xnt high C = 29.1 |Ago high C = 29.7 |Set high C = 30.5 |Och high C = 30.2 |Pay high C = 31.1 |Avi high C = 31.8 |year high C = 30.8 |Xin mean C = 27.1 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 28.0 |Abr mean C = 27.8 |May mean C = 26.9 |Xun mean C = 25.7 |Xnt mean C = 25.0 |Ago mean C = 25.2 |Set mean C = 25.5 |Och mean C = 25.6 |Pay mean C = 26.2 |Avi mean C = 27.1 |year mean C = 26.5 |Xin low C = 23.0 |Feb low C = 23.4 |Mar low C = 23.7 |Abr low C = 23.5 |May low C = 22.6 |Xun low C = 21.5 |Xnt low C = 20.8 |Ago low C = 20.7 |Set low C = 20.5 |Och low C = 20.9 |Pay low C = 21.3 |Avi low C = 22.4 |year low C = 22.0 |Xin record low C = 20.0 |Feb record low C = 15.8 |Mar record low C = 19.9 |Abr record low C = 19.4 |May record low C = 18.5 |Xun record low C = 17.6 |Xnt record low C = 17.0 |Ago record low C = 17.2 |Set record low C = 17.2 |Och record low C = 17.8 |Pay record low C = 17.0 |Avi record low C = 18.0 |year record low C = 15.8 |Xin precipitation mm = 200.7 |Feb precipitation mm = 332.0 |Mar precipitation mm = 315.7 |Abr precipitation mm = 207.2 |May precipitation mm = 62.6 |Xun precipitation mm = 34.0 |Xnt precipitation mm = 15.6 |Ago precipitation mm = 1.2 |Set precipitation mm = 1.5 |Och precipitation mm = 5.6 |Pay precipitation mm = 29.1 |Avi precipitation mm = 68.0 |year precipitation mm = 1273.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Xin precipitation days = 19 |Feb precipitation days = 22 |Mar precipitation days = 21 |Abr precipitation days = 17 |May precipitation days = 10 |Xun precipitation days = 5 |Xnt precipitation days = 3 |Ago precipitation days = 2 |Set precipitation days = 2 |Och precipitation days = 3 |Pay precipitation days = 4 |Avi precipitation days = 9 |year precipitation days = 117 |Xin humidity = 76 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 80 |Abr humidity = 79 |May humidity = 78 |Xun humidity = 77 |Xnt humidity = 76 |Ago humidity = 75 |Set humidity = 74 |Och humidity = 73 |Pay humidity = 72 |Avi humidity = 70 |Xin sun = 102.3 |Feb sun = 101.7 |Mar sun = 139.5 |Abr sun = 150.0 |May sun = 167.4 |Xun sun = 123.0 |Xnt sun = 127.1 |Ago sun = 133.3 |Set sun = 144.0 |Och sun = 136.4 |Pay sun = 120.0 |Avi sun = 136.4 |unit vel = km |Xin vel = 102.3 |Feb vel = 101.7 |Mar vel = 139.5 |Abr vel = 150.0 |May vel = 167.4 |Xun vel = 123.0 |Xnt vel = 127.1 |Ago vel = 133.3 |Set vel = 144.0 |Och ve1 = 136.4 |Pay vel = 120.0 |Avi vel = 136.4 |source 1 = [[World Meteorological Organization]]<ref name="WMO">{{Cita web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=2048 |títulu= World Weather Information Service - Guayaquil |fechaaccesu=16 de xineru de 2016 |editorial=Met Office}}</ref> |source 2 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-III/EQ/84203.TXT |títulu= WMO Normals - Guayaquil |fechaaccesu=16 de xineru de 2016 |editorial= NOAA}}</ref> |source 3 = Climate & Temperature<ref>{{Cita web |url=http://www.climatetemp.info/ecuador/guayaquil.html |títulu=Guayaquil Climate Guide to the Average Weather & Temperatures with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity: |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120103155245/http://www.climatetemp.info/ecuador/guayaquil.html |fechaarchivu=3 de xineru de 2012 }}</ref> |date=1981-2010 }} {{clear}} <center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=1 width=75% style="float:center; text-align:center;clear:all; margin-left:3px; font-size:85%;" ! colspan= "14" style="background: #DDDDDD;" | [[Ficheru:Nuvola apps kweather.png|17px]] '''Parámetros climáticos permediu de Guayaquil''' [[Ficheru:Weather-rain-thunderstorm.svg|17px]] |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="12" | Mes ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Xineru|Xin]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Febreru|Feb]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Marzu|Mar]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Abril|Abr]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Mayu|May]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Xunu|Xun]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Xunetu|Xnt]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Agostu|Ago]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Setiembre|Set]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Ochobre|Och]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Payares|Pay]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Avientu|Avi]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Añu |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="12;" | [[Temperatura]], permediu ([[°C]]) | style="background: #ff4400; color Black;" | 29 | style="background: #ff4400; color:Black;" | 29 | style="background: #ff4400; color:Black;" | 30 | style="background: #ff4400; color:Black;" | 29 | style="background: #ff4400; color:Black;" | 29 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 27 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 27 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 27 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 27 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 27 | style="background: #ff8800; color:Black;" | 28 | style="background: #ff4400; color:Black;" | 29 | style="background: #ff8800; color:Black;" | <center>'''28'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="12;" | Temperatura máximo media (°C) | style="background: #cc0000; color:#000000;" | 33 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 32 | style="background: #cc0000; color:#000000;" | 33 | style="background: #cc0000; color:#000000;" | 33 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 32 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 31 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 30 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 30 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 32 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 31 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | 32 | style="background: #cc0000; color:#000000;" | 33 | style="background: #ff4400; color:#000000;" | <center>'''32'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" height="12;" | Temperatura mínimo media (°C) | style="background: #ff8800; color: black;" | 24 | style="background: #ff8800; color: black;" | 24 | style="background: #ff8800; color: black;" | 25 | style="background: #ff8800; color: black;" | 24 | style="background: #ff8800; color: black;" | 24 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 23 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 22 | style="background: #ffff00; color: black;" | 21 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 22 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 22 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 23 | style="background: #ffcc00; color: black;" | 23 | style="background: #ffcc00; color: black;" | <center>'''23'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | [[Mugor del aire#Mugor relativo|Mugor relativo]] ([[Porcentaxe|%]]) | style="background: #ff88ff; color:Black;" | 73 | style="background: #ff44ff; color:Black;" | 77 | style="background: #ff88ff; color:Black;" | 74 | style="background: #ff44ff; color:Black;" | 75 | style="background: #ff88ff; color:Black;" | 73 | style="background: #ff88ff; color:Black;" | 74 | style="background: #ff88ff; color:Black;" | 73 | style="background: #ffccff; color:Black;" | 71 | style="background: #ffccff; color:Black;" | 70 | style="background: #ffccff; color:Black;" | 70 | style="background: #fbd6ff; color:Black;" | 68 | style="background: #fbd6ff; color:Black;" | 68 | style="background: #ff88ff; color:Black;" | <center>'''72'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | [[Velocidá del aire|Velocidá del vientu]] (n'horizontal) [[Metro per segundu|(m/s)]] | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 3,6 | style="background: #e0F8e6; color:Black;" | 2,2 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 2,7 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 2,7 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 3,6 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #488A12; color:Black;" | 4,5 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #86B404; color:Black;" | 4,0 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | <center>'''3,6'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | [[Velocidá del aire|Velocidá del vientu]] (n'horizontal) [[km/h]] | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 12 | style="background: #e0F8e6; color:Black;" | 8 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 9 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 9 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 12 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #488A12; color:Black;" | 16 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #86B404; color:Black;" | 14 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | <center>'''12'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | [[Velocidá del aire|Velocidá del vientu]] (n'horizontal) [[mph|mi/h]] | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 8 | style="background: #e0F8e6; color:Black;" | 5 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 6 | style="background: #D8F6CE; color:Black;" | 6 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | 8 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #488A12; color:Black;" | 10 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #86B404; color:Black;" | 9 | style="background: #D0FA58; color:Black;" | <center>'''8'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Precipitaciones ([[milímetros|mm]]) | style="background: #001177; color:#FFFFFF;" | 220 | style="background: #112299; color:#FFFFFF;" | 280 | style="background: #000077; color:#FFFFFF;" | 290 | style="background: #0022FF; color:#FFFFFF;" | 180 | style="background: #CCDDFF;" | 50 | style="background: #DDEEFF;" | 20 | style="background: #DDEEFF;" | 2,5 | style="background: #DDEEFF;" | 0 | style="background: #DDEEFF;" | 2,5 | style="background: #DDEEFF;" | 2,5 | style="background: #DDEEFF;" | 2,5 | style="background: #CCDD99;" | 30 | style="background: #99AAFF;" | <center>'''1080'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Precipitaciones ([[pulgaes]]) | style="background: #001177; color:#FFFFFF;" | 8.8 | style="background: #112299; color:#FFFFFF;" | 11.0 | style="background: #000077; color:#FFFFFF;" | 11.3 | style="background: #0022FF; color:#FFFFFF;" | 7.1 | style="background: #CCDDFF;" | 2.1 | style="background: #DDEEFF;" | 0.7 | style="background: #DDEEFF;" | 0.1 | style="background: #DDEEFF;" | 0.0 | style="background: #DDEEFF;" | 0.1 | style="background: #DDEEFF;" | 0.1 | style="background: #DDEEFF;" | 0.1 | style="background: #CCDDFF;" | 0.2 | style="background: #99AAFF;" | <center>'''42.7'''</center> |- ! style="background: #F0F0F0; color:#000080;" | Díes [[nube|tormentosos]] | style="background: #88ffff; color:Black;" | 1 | style="background: #00ccff; color:Black;" | 3 | style="background: #0000ff; color:#FFFFFF;" | 4 | style="background: #0000ff; color:#FFFFFF;" | 4 | style="background: #88ccff; color:Black;" | 2 | style="background: #88ffff; color:Black;" | 1 | style="color:Black;" | 0 | style="color:Black;" | 0 | style="color:Black;" | 0 | style="color:Black;" | 0 | style="background: #88ffff; color:Black;" | 1 | style="color:Black;" | 0 | style="background: #44ccff; color:Black;" | <center>'''16'''</center> |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonte: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=30248&refer= Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718182713/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=30248&refer= |date=2017-07-18 }} |} </center> == Economía == Guayaquil ye una ciudá d'amplia actividá comercial. La revista América Economía na so edición d'abril del 2002, incluyó'l ranking 2003 de les ciudaes d'América,[10] del que se destacar l'apaición de Guayaquil nel sestu puestu ente les ciudaes qu'empresten mayores facilidaes pa entamar negocios (ciudaes entamadores) algamando un índiz de 3,88 allugándose dempués de [[Monterrey]] (5,34), [[São Paulo]] (4,56), [[Santiago de Chile|Santiago]] (4,45), [[Bogotá]] (4,40) y [[Méxicu, D. F.]] (4,26). L'actividá comercial y los beneficios que brinden vense tamién a nivel corporativu, les oportunidaes del sector priváu al desenvolver modelos de negocios que xeneren valor económicu, ambiental y social, tán reflexaes nel desenvolvimientu de nueves estructures y edificaciones, la inversión privada en Guayaquil formó parte nel procesu de la crecedera de la ciudá, los proyeutos inmobiliarios, urbanizaciones privaes, y centros de negocios y oficines, fueron n'aumentu, convirtiendo a la ciudá nun puntu estratéxico y curioso pa faer negocios nel Ecuador. La ciudá de Guayaquil foi dende la dómina colonial un importante centru de comerciu na rexón. Los principales ingresos de los de Guayaquil son el comerciu formal ya informal, los negocios, l'agricultura y la acuicultura; el comerciu de la gran mayoría de la población consta de [[pyme]]s y [[microempresa|microempreses]], sumándose de forma importante la [[economía informal]] que da ocupación a miles de de Guayaquil.<ref>[http://independent.typepad.com/elindependent/2007/07/guayaquil-y-com.html ''Guayaquil y como'l mercáu siempres apaez: La torna de los ‘informales'''], Diariu Espresu</ref> A pesar d'ello Guayaquil ye ciudá con mayores índices de [[subempleo]] (alredor del 40% de la [[población económicamente activa|PEA]]) y [[desemplegu]] (alredor del 11% de la [[población económicamente activa|PEA]]) del Ecuador. Guayaquil caltién una infraestructura d'importaciones y esportaciones de productos con estándares internacionales. Ente les sos principales pontes de comerciu tán: el Puertu Marítimu, principal del Ecuador y unu de los de mayor arribación naviera nes mariñes del [[Pacíficu]]; y l'[[Aeropuertu Internacional José Joaquín de Olmedo]]. Adicionalmente, cuenta con una infraestructura de carreteres y víes a otres ciudaes y provincies, consideraes los meyores del país. El proyeutu de rexeneración urbana busca como principal oxetivu, per mediu de rexeneraciones de los cascos comerciales, la medría de les plusvalíes prediales. Estos proyeutos impulsaos na ciudá per parte de les últimes alcaldíes llograron esti oxetivu n'invirtiendo grandes sumes de dineru. L'actual alministración municipal tien como meta convertir a Guayaquil nun llugar pal turismu internacional de primer clase y de negocios multinacionales.<ref>Proyeutu de Rexeneración Urbana de Guayaquil, artículu «¿Por qué Guayaquil riquía rexeneración urbana?» de la [https://web.archive.org/web/20040928195531/http://guayaquil.gov.ec/61.gye M.&nbsp;I.&nbsp;Municipalidá de Guayaquil]</ref> [[Ficheru:Bandera de Guayaquil.svg|center|miniaturadeimagen|884x884px|Guayaquil dende'l Cuetu Santa Ana]] Guayaquil, la ciudá con mayor influyencia sobre'l [[PIB]] Guayas, tien una ufierta urbanística pela vía a la mariña, a Daule y a Samborondón que crez. Ente que los productores de [[camarón]], [[banano]], [[cacáu]], [[café]], y [[arroz]] beneficiáronse d'un preciu mayor. Acordies con l'últimu estudiu, efeutuáu pol [[Bancu Central del Ecuador]], nel [[2010]] la economía guayasense xeneró 26,44 del [[PIB]], lo que la ratifica a la cabeza de les otres 21 provincies. Síguelu Pichincha con un 21,86<ref>''El Tiempu''. El Tiempu de Cuenca, 2010.</ref> del PIB.<ref>La economía de Guayas lidera'l PIB, según Bancu Central del Ecuador</ref> La inversión concentrar nun 68% en cinco sectores: l'[[Agricultura|agrícola]], [[Pesca|pesqueru]], [[Manufactura|manufacturero]], [[Comerciu|comercial]] y [[construcción]], según los datos del Central; siendo la manufactura, específicamente, la más relevante con un valor agregáu xeneráu de 1200 millones de dólares. L'actividá comercial y los beneficios que brinden vense tamién a nivel corporativu, les oportunidaes del [[sector priváu]] al desenvolver modelos de negocios que xeneren valor [[económicu]], [[ambiental]] y [[social]], tán reflexaes nel desenvolvimientu de nueves estructures y edificaciones, la inversión privada en Guayaquil formó parte nel procesu de la crecedera de la ciudá, los proyeutos inmobiliarios, urbanizaciones privaes, y centros de negocios y oficines, fueron n'aumentu, convirtiendo a la ciudá nun puntu estratéxico y curioso pa faer negocios nel [[Ecuador]]. {|class="toc col1izq col2der" cellpadding=0 cellspacing=1 width=470px style="float:center; text-align:center;clear:all; margin-left:10px; font-size:85%;" |bgcolor=#ffffff colspan=2|[[Ficheru:Gruponobis.jpg|470px|center|Bloque d'edificios de Ciudá del Sol, Grupu Nobis]] |- |colspan=2; style="background-color:green; text-align:center;"|<br />'''<span style="color:white">Indicadores económicos</span>'''<br /><br /> |- !bgcolor=#24a624 width=65% align=center|<span style="color:white">Categoría</span> !bgcolor=#24a624 width=35% align=center|<span style="color:white">Datos</span> |-bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;PIB:<br /><small>(Prev. 2009)</small> |bgcolor=#ffffff| $ 61&nbsp;106 &nbsp;<br /><small>(millones de dólares)</small> |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;PIB:<br /><small>(Prev. 20016)</small> |bgcolor=#ffffff|$ 70&nbsp;572 &nbsp;<br /><small>(millones de dólares)</small> |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Tasa d'interés activa:<br /><small>(ochobre de 2009)</small> |bgcolor=#ffffff|9,19%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Tasa d'interés pasiva:<br /><small>(ochobre de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|2,44%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Tasa de desemplegu:<br /><small>(xunu de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|3,34%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Inflación añal:<br /><small>(ochobre de 2016/ochobre de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|0,90%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Inflación mensual:<br /><small>(ochobre de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|0,24%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Inflación acumulada:<br /><small>([[xineru de 2009|xineru]] a ochobre de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|0,37%&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Riesgu país:<br /><small>(setiembre de 2016)</small> |bgcolor=#ffffff|183 puntos&nbsp; |- bgcolor=#e1ecf7 |'''&nbsp;Aprecio barril del petroleu:<br /><small>([[West Texas Intermediate|WTI]] [[2 d'ochobre]] de [[2009]])</small> |bgcolor=#ffffff|US$ 110,09&nbsp; |- |bgcolor=#ffffff colspan=2 align=center|<center>Datos tomaos de [[Cámara de Comerciu de Guayaquil]]<br /> Fonte [[Bancu Central del Ecuador]]</center> |- |} === Comerciu === [[Ficheru:WTC Guayaquil.jpg|thumb|right|300px|World Trade Center Guayaquil.]] La ciudá ye sede del 39% de les 1000 compañíes más importantes del Ecuador. De dichu grupu d'empreses, les compañíes de Guayaquil representen el 35% d'activos, 37% de patrimoniu y el 39% de los ingresos. Asina mesmu, el total de ventes de les empreses de Guayaquil representen el 36% d'esti grupu. El comerciu apurrió con 1028 millones de dólares. La construcción tamién tuvo un efeutu multiplicador na economía. Mientres la dómina de la colonia Guayaquil siempres ocupó un llugar primordial. N'el so estelleru construyíen embarcaciones coles famoses maderes de la so redoma como [[guayacán]], [[mangle]], [[Ochroma|balsa]], [[Laurus nobilis|lloréu]], y otres, llegando a convertise n'Estelleru Real de la Corona Española. Anguaño Guayaquil ye'l puertu fluvial más importante del país, onde lleguen embarcaciones de toes partes del mundu. El 83% de toles importaciones y el 70% del total de les esportaciones movilícense al traviés de les instalaciones portuaries que s'atopen al sur de la ciudá. Esiste'l discutiniu de que los altos sectores empresariales de Guayaquil obligaron per mediu del Estáu a imponer restricciones mercantiles a los demás puertos del país, lo que los torgó desenvolvese a estos postreros dando la hexemonía a los primeres. El negociu accionario ecuatorianu ye inda incipiente nos dos bolses del país, tantu la de Quito como la de Guayaquil. La [[Bolsa de Valores de Guayaquil]], remanó un monto transado mientres los primeros diez meses del añu [[2007]] de 1583 millones de dólares. Na actualidá solo 110 empreses ecuatorianes alministren les sos inversiones nel mercáu accionario. Inda cuando llograr financiamiento nesti sector ye más económicu, la poca predisposición de les compañíes a abrir finances detener. Ente [[xineru]] y [[ochobre]] de 2005, la Bolsa de Valores de Guayaquil rexistró un monto de negociu de 1583 millones.<ref>Mercáu bursátil, artículu del [https://web.archive.org/web/20080202195821/http://www.expreso.ec/especial_economia/mercáu.asp ''Diariu Espresu''].</ref> * La '''[http://www.lacamara.org/ Cámara de Comerciu de Guayaquil]''' ye l'ente gremial más antiguu del Ecuador, foi fundada pa sirvir al interés gremial de los sos afiliaos, al desenvolvimientu de les sos actividaes comercial y empresarial, dientro del marcu de les lleis de la nación. * La '''[http://www.capig.org.ec/ Cámara de la pequeña Industria del Guayas]''' ye una organización non gubernamental con sede en Guayaquil, arrexunta y representa a les pequeñes y medianes empreses de la provincia del Guayas, busca la xeneración y sofitu a la producción sostenible y sustentable de bienes y servicios na [[provincia del Guayas]], al traviés de la creación y afitamientu d'unidaes de producción, comerciu o servicios, liderando'l so desenvolvimientu empresarial per mediu de, sofitu empresarial, promoción comercial y servicios financieros. * La '''[https://web.archive.org/web/20080103203532/http://www.cig.org.ec/ Cámara d'Industries]''' ye una institución ensin fines d'arriquecimientu, constituyida y entamada polos productores industriales aniciaos en Guayaquil y la so zona d'influencia, sofita'l desenvolvimientu socioeconómico de la ciudá. === Turismu === [[Ficheru:Malecon del salado.jpg|left|thumb|300px|[[Malecón del Saláu]]]] Al traviés de los años siguió cola so tradición comercial, y anguaño nun procesu fundamentalmente económicu, apueste al turismu, reflexándose nos cambeos nel ornatu de la ciudá, con un meyoramientu na autoestima de los ciudadanos, foi un procesu que tomó años, dende les dos últimes alministraciones municipales. Guayaquil desenvolvióse d'esta miente nun destín turísticu nacional ya internacional, siendo sede de feries y eventos internacionales. [[Ficheru:Vista del Puerto Santa Ana.jpg|thumb|350px|Puertu Santa Ana]] La zona del centru de la ciudá de Guayaquil ye unu de los llugares más importantes pal turismu nacional y estranxeru, yá que ye la más antigua y colonial. La zona del [[Malecón 2000]] ye de gran interés turísticu y ye cercana al centru. ''The Point,'' allugáu nel área del Puertu Santa Ana, ye l'edificiu más grande de Guayaquil y del país. El Barriu "Las Peñas" ye otru sitiu d'interés, cuenta con 444 pasos aproximao y termina con un Mirador onde puede apreciase la vista de la ciudá. La revista ''Latin Trade'', nel so artículu de portada «Meyor d'América Llatina» inclúi a la ciudá de Guayaquil como la ciudá más destacada en 5 categoríes: Meyor Hotel pa Executivos, Meyor Salida (entretenimientu), Meyor Axencia d'Arriendu d'Autos, Meyor Axencia de Viaxes y Meyor Restorán pa Executivos.<ref>{{Cita web |nome=Latin Trade |títulu=Lo Meyor d'América Llatina |añu=2003 |url=http://www.guayaquil.gov.ec/82/3568.gye |fechaaccesu=2007 }}</ref> [[Ficheru:Guayaquilaéreo.jpg|thumb|350px|Vista parcial de Guayaquil dende l'aire.]] Unu de los llugares más significativos pa los turistes, ye'l [[Malecón 2000]], llamáu asina debíu al nome de la Fundación qu'executó la obra. El nome orixinal ye Malecón Simón Bolívar. Esta obra ye un proyeutu de rexeneración urbana del antiguu malecón. Con 2,5 [[km]] d'estensión ufierta a los sos visitantes, amás de seguridá, grandes monumentos de la historia de la ciudá, [[muséu|museos]], [[xardinos]], [[fonte (urbanismu)|fontes]], miradores, [[centros comerciales]], [[restorán|restoranes]], [[chigres]], patios de comida, el primer cine [[IMAX]] del Ecuador, [[Muelle (construcción)|muelles]], dende onde puede encetase embarcaciones pa realizar paseos diurnos y nocherniegos pol [[ríu Guayas]]. <ref>{{Cita web |apellíu=Der Tagesspiegel Berlin |nome=Verschwörung am Ríu Guayas |títulu=Verschwörung am Ríu Guayas |añu=2003|ID='''(Alemán)''' |url=http://www.tagesspiegel.de/magazin/reise/Reise;art294,2389670 |fechaaccesu=2007}}</ref> Según estudios realizaos pola Empresa Pública Municipal de Turismu, Promoción Cívica y Rellaciones Internacionales, el 54% de los turistes que lleguen a Guayaquil son estranxeros y el 98% de los turistes encamienten a la ciudá como un destín turísticu.<ref>{{Cita web |nome=Latin Trade |títulu=Guayaquil, una ciudá preferida pelos turistes añu=2015 |url=http://geobienes.com/blog/guayaquil-una ciudá preferida-polos turistes |fechaaccesu=2015}}</ref> * Nel Malecón del Saláu puede esfrutase en familia de paseos pol esteru en pequeñes embarcaciones y almirar la flora y fauna del esteru; amás atópense discoteques, restoranes, y chigres.<ref>Malecón del Saláu, Información según la ''M.I.Municipalidá de Guayaquil'', del sitiu [https://web.archive.org/web/20080410080831/http://visitaguayaquil.com/48.gye Visita Guayaquil].</ref> * [[Las Peñas (Guayaquil)|Las Peñas]] ye'l barriu más antiguu de Guayaquil. Nos últimos años tresformóse pa pasar a ser una de les principales atraiciones de la ciudá. *'''[[Puertu Santa Ana (Guayaquil)|Puertu Santa Ana]]:''' ye un megaproyecto arquitectónica paecencia al Coconut Walk de Miami o al Puerto Madero d'Arxentina, ye un llugar residencial, comercial y potencialmente turísticu que cunta con dellos edificios de construcción contemporánea y departamentos luxosos. La so primer etapa foi inaugurada nel 2007. * '''[http://www.parquehistoricoguayaquil.gob.ec Parque Históricu Guayaquil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922224243/http://www.parquehistoricoguayaquil.gob.ec/ |date=2012-09-22 }}''': allugáu fora del perímetru urbanu. El llugar tien un monte de manglar que puede ser percorríu polos visitantes al traviés d'un senderu de madera. Nel manglar esisten 28 especies d'animales en cautiverio, ente elles el [[venado de cola blanca]], el [[mapache]], el [[pecarí]]. Tamién hai tigrillos, [[osu perezosu|osos perezosos]], [[monu|monos]] y [[cocodrilos]]. Esto sumando a los [[Psittacidae|pericos]], [[águila arpía]] y [[papagayos]]. El sitiu tamién cunta con un retruque del Guayaquil Antiguu, dalgunes de les edificaciones son orixinales y fueron tresportaes al parque. En parque puede afayase la [[fauna]] principal y la historia non solo de la ciudá sinón tamién de l'antigua provincia.<ref>Información arrexuntada por [http://www.visitaecuador.com/index.php?hasta=0&codi_seccion=&cod_seccion=5&codigo=0TmYTjzV Parque Históricu de Guayaquil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017201902/https://www.visitaecuador.com/index.php?hasta=0&codi_seccion=&cod_seccion=5&codigo=0TmYTjzV |date=2017-10-17 }}</ref> * '''[http://www.cedege.gov.ec/modules.php?name=News&file=article&sid=74 Parque El Llagu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513223803/http://www.cedege.gov.ec/modules.php?name=News&file=article&sid=74 |date=2008-05-13 }}:''' [[km]] 25, vía a la Mariña, que ye un llagu artificial con más de 2&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;m³ d'agua (banzáu) y onde puede practicase deportes acuáticos como [[kayac]], remu en bote, pesca de vera, pesca submarina, bucéu, snorkeling, etc. y otros deportes y actividaes como ciclismu, camping, picnics y esfrutar de la naturaleza.<ref>Datos del complexu científicu, turísticu recreacional Parque del Llagu Chongon remanáu pola [http://www.cedege.gov.ec/modules.php?name=News&file=article&sid=74 comisión d'estudios pal desenvolvimientu de la Cuenca de los Ríos Guayas y Santa Elena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513223803/http://www.cedege.gov.ec/modules.php?name=News&file=article&sid=74 |date=2008-05-13 }}</ref> * '''Puertu Fondu:''' sitiu turísticu pa esfrutar la flora y fauna (reserva de manglar) y prauticar deportes acuáticos como natación, remu en bote, kayac, etc. Tien una sablera y serviciu de comida típica y tradicional. * '''[http://www.bosquecerroblanco.org Cerro Blanco]:''' km 16, vía a la mariña. Puede almirase flora y fauna de monte secu, esfrutar del turismu d'aventura nuna reserva ecolóxica con posibilidá de camping d'un día a otru. *[[Ficheru:Torreón (2) - Puerto Santa Ana.JPG|miniaturadeimagen|300x300px|[[Puertu Santa Ana (Guayaquil)|Puertu Santa Ana]].]]'''[[Cuetu Santa Ana (Guayaquil)|Cuetu Santa Ana]]:''' ta allugáu al nordeste de la ciudá, xunto al Barriu Las Peñas y pocos metros del Malecón. Ye'l llugar onde s'anició Guayaquil. Ye coloríu y visitalo resulta placentero, yá que hai que xubir 456 pasos, hasta llegar al so visu, onde se repara'l norte de Guayaquil. El Cuetu ta llenu de cafeteríes, chigres, tiendes d'artesaníes.etc. * '''[[Parque Seminariu]]:''' atópase allugáu nel sector Rocafuerte nel centru de la ciudá. Nesti parque puede apreciase un monumentu a Simón Bolívar, según tamién una gran variedá d'iguanes verdes. El parque Seminariu atiesta pel norte cola cai Clemente Ballén y Millán, pel sur con callar Diez d'Agostu, pel este cola cai Chile y pel oeste cola cai Chimborazo la cual foi refecha pal usu específicu de peatones yá que coneuta'l parque cola Catedral de Guayaquil. * '''Catedral Metropolitana de Guayaquil''': atópase en plenu centru de Guayaquil, foi construyida ente los 1547, cuenta con formoses torres estilu semi góticu, foi la ilesia matriz a mediaos del sieglu XVI.Orixinalmente la catedral foi construyida de madera, mientres 1590 la edificación atopaba sobre'l cuetu Santa Ana, xunto a la Casa del Cabildru y la Plaza d'Armes, depués el templu foi destruyíu por un pavorosu quema en 1692 * '''[[Parque Samanes]]:''' Atópase allugáu al norte de la ciudá, precisamente nel sector de los Samanes. Ye'l tercer parque más grande de Llatinoamérica, yá que s'estiende dende'l Ríu Guayas hasta la Vía a Daule con aproximao 851 hectárees. Ye un parque recreativu que tienes gran cantidá de canches de fútbol, tenis, basket y handball; amás tien área de llagunes y una zona de conciertos con capacidá de 10000 persones. Nesti parque construyó un estadiu que-y lo llamó n'honor del fináu futbolista Christian Benítez Betancourt, con una capacidá de 8000 persones. Nesti estadiu xuega de llocal River Ecuador y el Club Sport Emelec (Temporalmente pola ampliación del so estadiu) dambos de la Seria A del fútbol ecuatoriano. [[Ficheru:9deoctubre.jpg|thumb|600x600px|Bulevar Nueve d'ochobre|centro]] * '''Deportes estremos:''' Cerca de Guayaquil atópense pequeños pueblos arrodiaos de muncha naturaleza ideal pa la práutica de deportes estremos y actividaes al campu. el Canyoning o barranquismo que consiste en baxar por cañones o cascaes ye unu de los más practicaos por turistes que lleguen a Guayaquil y que busquen daqué d'aventura cerca, tamién el rafting y el tubing que consiste en navegar per ríos d'agües rápides ye otru deporte d'aventura al campu bien practicáu. [http://www.bucayadventures.com Bucay] === Tresporte === {{AP|Tresporte en Guayaquil}} [[Ficheru:Mapa vial de Guayaquil.png|200px|derecha|thumb|Mapa vial de Guayaquil.]] El [[tresporte públicu]] ye'l principal mediu tresporte de los de Guayaquil. Envalórase que na ciudá operen alredor de 17.000 unidaes de tresporte públicu, ente les cualos tán contabilizaos buses, taxis, espresos, y tricimotos. '''Guayaquil''' tamién cunta col [[Aeropuertu Internacional José Joaquín de Olmedo]]. La Fundación Municipal Tresporte Masivu Urbanu de Guayaquil, ye una persona xurídica de derechu priváu y ensin fines d'arriquecimientu al envís d'impulsar permanentemente, según alministrar y regular en forma coordinada'l Sistema Integráu de Tresporte Urbanu Masivu de Guayaquil - “Sistema METROVIA”, conformáu peles rutes, terminales, paraes, infraestructura y equipos incorporaos al referíu Sistema. Foi constituyida cola denominación de “Fundación Tresporte Masivu Urbanu de Guayaquil” por aciu l'Alcuerdu Ministerial Non. 0220, de fecha 25 de marzu de 2004, emitida pol Ministru de Gobiernu, Cultos, Policía y Municipalidaes, camudando a la so denominación actual, por aciu l'Alcuerdu Ministerial Non. 0093, de fecha 17 de mayu de 2005, emitida pol mesmu Ministeriu. El [[Autobús de tránsitu rápidu|sistema d'autobuses de tránsitu rápidu]] [[Metrovía]] ye anguaño unu los medios más utilizaos nel tresporte públicu y foi fundáu'l [[30 de xunetu]] de [[2006]]. La Metrovía tien 3 troncales habilitaes y atópase en proyeutu la creación de 4 troncales más pa cubrir la demanda de tresporte en dellos sectores de la urbe. La ciudá, al tar bordiada per ríos y trevesada por esteros, tien una necesidá vial de pontes pa la llibre circulación dientro de la urbe, según tamién pa comunicase col restu del país. La [[ponte de la Unidá Nacional]] (PUN), tamién conocíu por Rafael Mendoza Avilés, coneuta a Guayaquil cola ciudá de [[Durán (ciudá)|Durán]], y poro, col restu del país, convirtiéndose na principal puerta d'entrada a Guayaquil per vía terrestre dende l'añu de la so inauguración en [[1970]]; anque en realidá sían dos pontes, el primeru sobre'l [[ríu Daule]] coneutando a Guayaquil con [[Samborondón]], y l'otru sobre'l [[ríu Babahoyo]] coneutando a Samborondón con Durán. Al norte tamién s'atopa otra ponte anque de menor tamañu col nome de [[ponte Alterna Norte]] (PAN), creáu específicamente pa descongestionar el PUN.<ref>{{Cita publicación |apellíu= [[Diariu El Universo]] |títulu= Ponte Alternu Norte foi inauguráu |url= http://www.eluniverso.com/2003/06/25/0001/18/7988811Y77674924876HALA9B85395HALA19.html |fecha= [[25 de xunu]] de [[2003]] |fechaaccesu= 20 de febreru de 2010 }}</ref> == Medios de comunicación == {{AP|Medios de comunicación de Guayaquil}} === Prensa escrita === {{AP|Periódicos de Guayaquil}} [[Ficheru:SageoEG - Diario El Telégrafo.jpg|200px|thumb|derecha|Antiguu edificiu sede del diariu [[El Telégrafo]].]] Na ciudá de Guayaquil circulen dellos de los más importantes diarios de la nación. Ente los periódicos con mayor circulación atopar a [[Diariu El Universo|El Universo]] (el más vendíu) y l'[[Diariu Espresu (Ecuador)|Espresu]]. Unu de los diarios más antiguos foi devueltu a circulación ye [[El Telégrafo]], anque con alministración estatal. Otru de les más vendíos, anque bien polémicu pol so [[Prensa mariella|amarillismo]] y [[sensacionalismu]], ye'l diariu [[Diariu Extra (Ecuador)|Extra]]. Ente los demás periódicos de la ciudá tán Ciudadanía Informada, Meridianu, CRE Satelital, El Financieru. Apocayá tamién ganó popularidá'l [[Metroquil]], un periódicu que circula de forma gratuita nos percorríos de la [[Metrovía]]. === Telecomunicaciones === Dende Guayaquil emiten más de 30 emisores de tipu AM y FM con algame local, nacional ya internacional. {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="1" width="70%" style="text-align:center;clear:all; margin-left:3px; font-size:85%;" |- ! colspan="6" bgcolor="darkblue" style="color:white" |Canales de televisión de la ciudá de Guayaquil |- ! colspan="6" bgcolor="e0e0e0" |Canales VHF |- bgcolor="#efefef" !Emisora !Canal !Emisora !Canal !Emisora !Canal |- | align="left" |'''[[Ecuavisa]]''' | 2 | align="left" |'''[[Ecuador TV]]''' | 7 |align="left" |'''[[Televicentro (Ecuador)|TVC]]''' |11 |- | align="left" |'''[[Rede Telesistema|RTS]]''' | 4 | align="left" |'''[[Gama TV|Gama]]''' | 8 | align="left" |'''[[Canal Una (Ecuador)|Canal Una]]''' |12 |- | align="left" |'''[[Teleamazonas]]''' | 5 | align="left" |'''[[TC Televisión]]''' | 10 | align="left" | | |- ! colspan="6" bgcolor="e0e0e0" |Canales UHF |- bgcolor="#efefef" !Emisora !Canal !Emisora !Canal !Emisora !Canal |- | align="left" |'''TV Llexislativa '''||22 | align="left" |'''[[Telerama]] '''||32 | align="left" |'''[[Universidá Católica Santiago de Guayaquil|UCSG]] Radio y Televisión '''||42 |- | align="left" |'''Canela TV '''||24 | align="left" |'''América Visión '''||34 | align="left" |'''Educa TV '''||43 |- | align="left" |'''Oromar TV '''||26 | align="left" |'''Televisión Satelital '''||36 | align="left" |'''[[Enllace Ecuador]] '''||46 |- | align="left" |'''Asomavisión'''||28 | align="left" |'''LaTele '''||38 | align="left" |'''TeleCiudadana ''' |48 |- | align="left" |'''RTU Radio y Televisión Xuníes'''||30 | align="left" |'''ESPOL TV'''||40 | align="left" | | |- ! colspan="6" bgcolor="e0e0e9" |Televisión Paga |- bgcolor="#efefef" ! colspan="4" |Emisora !colspan="2" |Canal |- | colspan="4" align="left" |'''[[CN Plus]] '''|| colspan="2" |3 |} == Demografía == {{AP|Demografía de Guayaquil}}Nel ''VI Censu de Población y V de Vivienda'', realizáu'l [[25 de payares]] de [[2001]] pol [[Institutu Nacional d'Estadística y Censos (Ecuador)|INEC]],<ref>{{Cita publicación |apellíu= [[Diariu El Universo]] |añu= [[19 d'abril]] de [[2002]] |títulu= INEC: Ecuador tien 12'090.804 habitantes |url= http://archivo.eluniverso.com/2002/04/19/0001/9/9BD35Y9F48984130A30375CCF323D6C6.aspx |fechaaccesu= 25 de setiembre de 2009 |cita= ... del VI Censu de Población y V de Vivienda, que realizó'l INEC (25 de payares pasáu), rexistraron ... |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090611051100/http://archivo.eluniverso.com/2002/04/19/0001/9/9BD35Y9F48984130A30375CCF323D6C6.aspx |fechaarchivu= 11 de xunu de 2009 }}</ref> na ciudá de Guayaquil contabilizáronse 2&nbsp;039&nbsp;789 habitantes de los cualos les muyeres son el 51 % y los homes representen el 49 %.<ref name="INEC1">{{Cita web |url=http://www.inec.gov.ec/c/document_library/get_file?folderId=295154&name=DLFE-13309.pdf |títulu=Institutu Nacional d'Estadística y Censos - INEC.gov.ec - Cantón Guayaquil}}</ref> Asina mesmu, la ciudá cunta con una importante densidá demográfica que xube a 2473&nbsp;hab/km². La proyeición del [[Institutu Nacional d'Estadística y Censos (Ecuador)|INEC]] al [[2008]] envaloraba la población en 2&nbsp;366&nbsp;902&nbsp;habitantes nel so área metropolitana, ente que al [[2013]] establez una cifra averada de 2,530.000 habitantes.<ref>{{Cita web |url=http://www.ecapag.gov.ec/SoloPortalECAPAG/default.asp?idl=58 |títulu=Contrato de Concesión |fechaaccesu=25 de setiembre de 2009 |autor=[https://web.archive.org/web/http://www.ecapag.gov.ec/ ECAPAG]|cita=Ecapag plantega una proyeición similar establecida en 2.915.913 habitantes pal añu [[2010]]. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ecapag.gov.ec/|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}</ref> [[Ficheru:Demografía de Guayaquil 001.svg|270x270px|thumb|Evolución demográfica de la ciudá de Guayaquil.]]A lo llargo de la [[Historia de Guayaquil|historia de la ciudá]], les múltiples quemes, ataques pirates, plagues y epidemas, convirtiéronse n'unu de los factores que nun dexó un rápidu y continua crecedera poblacional en Guayaquil.<ref>{{Cita web |url=http://www.guayaquilguides.com/ciudad_turismo/historia_ciudá_pirates.htm |títulu=Historia de Gauyaquil |fechaaccesu=25 de setiembre de 2009 |autor=[http://www.guayaquilguides.com/ GuayaquilGuides] }}</ref> Sicasí, por cuenta de les oportunidaes de trabayu qu'ufiertaba la ciudá, la migración de persones d'otres partes de la nación contribuyó a la crecedera a lo llargo del [[sieglu XX]]; incluyendo tamién la llegada d'inmigrantes de distintes partes del mundu como los [[árabes]], [[libaneses]], [[italianos]], [[españoles]], [[alemanes]], [[xudíos]], [[chilenos]], [[arxentinos]], [[colombianos]] y [[cubanos]] que contribuyeron a la crecedera social y económico de la ciudá al traviés de los años hasta na actualidá. La tasa añal permediu de crecedera poblacional ye de 2,50 %.<ref name="INEC1" /> Anguaño la ciudá de Guayaquil tien una [[población flotante]] de 2.690.000 d'habitantes, que moren de manera temporal mientres la xornada llaboral, pero habiten en dellos de los cantones colindantes a Guayaquil, d'ente los cualos los más grandes son [[Durán (cantón)|Durán]], [[Daule (cantón)|Daule]], [[Cantón Samborondón|Samborondón]] y [[Milagro (Ecuador)|Milagro]]. === Composición étnica === Según les cifres presentaes pol [[Institutu Nacional d'Estadística y Censos (Ecuador)|Institutu Nacional d'Estadística y Censos]] INEC nel censu realizáu en [[2010]], la composición etnográfica del cantón Guayaquil ye:<ref>{{Cita web |url=http://www.inec.gob.ec/cpv/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=49&lang=es |títulu=Resultaos-Provincia Guayas-Cantón Guayaquil |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120305074035/http://www.inec.gob.ec/cpv/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=49&lang=es |fechaarchivu=5 de marzu de 2012 }}</ref> * [[Mestizos]] (48,7%) * [[Blancu (persona)|Blancos]] (33,4%) * [[Afroecuatorianos]] (10,9%) * [[Montubios]] (5,0%) * [[Indíxenes d'América|Indíxenes]] (1,4%) * Otros (0,6%) == Cultura == {{AP|Cultura de Guayaquil}} === Lliteratura === Esisten poques referencies alrodiu de la lliteratura de la ciudá de Guayaquil na [[Historia de Guayaquil#era Colonial|era colonial]]. Los primeros personaxes relevantes apaecen dempués de la [[Independencia de Guayaquil|independencia de la ciudá]] en [[1820]], col poeta [[José Joaquín de Olmedo]] y otros escritores. A finales del [[sieglu XIX]], nació otru de los grandes poetes del [[Ecuador]], [[Medardo Ángel Silva]]. A empiezu del [[sieglu XX]], al igual qu'a finales del anterior sieglu, empezaron a apaecer dellos escritores de gran importancia a nivel nacional como son: [[Demetrio Aguilera Malta]], [[Alfredo Pareja Díez Canseco]], Jorge Queirolo Bravo, [[Elysa Ayala González]], ente otros. Arriendes de esto surde un selectu grupu d'escritores que se denominaben ''[[Grupu de Guayaquil]]'', que taba conformáu por Aguilera Malta y Pareja Díez Canseco, en compañía de [[José de la Corte]], [[Joaquín Gallegos Lara]], [[Enrique Gil Gilbert]]. En 1946, Gallegos Lara escribió "''[[Las cruces sobre el agua]]''", que ye consideráu una de les más grandes noveles ecuatorianes. Unu de los esponentes de la poesía romántica contemporánea ye [[Karina Gálvez]]. === Música === [[Ficheru:Julio jaramillo laurido2.jpg|200px|thumb|[[Julio Jaramillo]].]] El [[Pasiellu (música)|pasiellu]] ye'l xéneru musical tradicional de la ciudá de Guayaquil con mayor enraigono nes xeneraciones más adultes de los estratos populares. Esisten grandes esponentes d'esti xéneru, sicasí'l más importante foi [[Julio Jaramillo|Julio Jaramillo Laurido]],<ref>{{Cita web |url=https://issuu.com/pgamba/docs/llibro_museojj/4 |títulu=https://issuu.com/pgamba/docs/llibro_museojj/4 }}</ref> conocíu poles sos iniciales "''JJ''". Jaramillo foi amás consideráu a nivel internacional como'l "Ruiseñor d'América". El pasiellu nel Ecuador amuesa dos rames pol so conteníu, una y bones el que ye cantáu na serranía ye murniu, ente que el de la mariña, especialmente Guayaquil, ye más rítmicu. Otros de los grandes intérpretes y compositores del pasiellu de Guayaquil son Nicasio Safadi, Enrique Ibáñez Mora, Carlos Solís, Carlos Silva Pareja y Constantino Mendoza Moreira. [[Héctor Napolitano]], conocíu meyor como'l "Viejo Napo", un antiguu roqueru ''under'' de la ciudá, retomó'l xéneru. Nos años 1980 tamién hubo solistes de trayeutoria, destacar el baladista Alfredo Mármol que incursionó nel ámbitu musical con muncho sucesu nel añu 1983 con ésitos como "Yá nun yes la mesma d'ayeri", "Y yes tu", "Nunca más lo vuelvo a faer", "Déxame saber", Cuanto gané, cuanto perdí", l'añu 1984 representa al Ecuador nel Festival OTI del cantar, siendo unu de los meyores representantes del Ecuador na historia de dichu festival. Nos [[años 1980]] delles bandes de Guayaquil empezaron les sos carreres como músicos ente ellos el grupu [[Tranzas]] nel xéneru de [[pop rock]] el cual tuvo una carrera de 20 años nos escenarios. Nel rock y pop [[Reynaldo Egas]] col so cantar "El químicu", y tamién el cantautor [[Mike Albornoz]] colos sos cantares "San Vienres", "Balde d'agua frío", "Los tos besos" y "La mio perfecta manera d'amar". Otros grupos que llograron notoriedá a mediaos y finales de los años 80 fueron [[Clip]], Taller, [[Quartz Band]], [[Right]]. Tamién nel [[rap]], [[hip hop]], destacóse [[Gerardo (cantante)|Gerardo]], quien ganó fama yá a principios de los [[años 1990]]. A finales de los años 90 destácase enforma la participación d'[[AU-D]], cantante de rap de Guayaquil llogrando participar nel Festival Viña del Mar con un cantar que foi un hit llamada "Crema de llimón". La banda de pop Van Mozart, tamién adquier notoriedá nesos años. La influencia del rock dende esos años tamién se fixo notar nos sos distintos xéneros, anque na so mayoría con bandes [[underground]] pocu estructuradas ya inestables. Les bandes de rock que más destacaron fueron [[La Trifullka]] nun xéneru más pesáu, col so líder y vocalista Luis Rueda (agora solista), y [[L.E.G.O.]] (la primer banda de Guayaquil n'apaecer en [[MTV]] y ser nomada a Premios MTV 2007 na categoría Meyor Artista Independiente) nun xéneru más nidiu de rock. L'enclín de les bandes nueves a finales de la década del 2000 en Guayaquil apunta a rescatar el soníu del [[stoner rock]] y el [[rock acedu]] de los [[años 1970]]. No que fai a gustos musicales masivos de la ciudá de la última década, la población [[preadolescente]], [[adolescente]], y xuvenil polo xeneral adquirió una mayoritaria afición escontra'l [[reggaeton]], [[pop]] y otros xéneros, fenómenu que nun ye ayenu al restu de la nación. === Relixón === Na ciudá de Guayaquil esiste una amplia [[llibertá de cultu]]s. La mayoría de les relixones na ciudá son de denominación [[Cristianismu|cristiana]], siendo d'ente toes elles, la [[Ilesia Católica]], la que mayormente predomina na urbe. Los católicos cunten con 223 parroquies, 1345 sacerdotes diocesanos, 473 sacerdotes relixosos, 349 seminaristes en 12 seminarios mayores, 64 congregaciones masculines, 233 congregaciones femenines, 46 monesterios de vida contemplativa co más de 400 miembros d'institutos de vida consagrada.<ref>Datos según la [http://www.iglesiacatolicaguayaquil.org/ Archidiócesis de Guayaquil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171815/http://www.iglesiacatolicaguayaquil.org/ |date=2011-07-26 }}</ref> Aproximao'l 82% de los de Guayaquil profesen el catolicismu, la primer relixón cristiana establecida dende la fundación de la ciudá y el país, sicasí, delles confesiones protestantes atópense anguaño, tal como la [[Evanxelicalismu|Ilesia Evanxélica]] con alredor de 150.000 creyentes que ye una de les ilesies de mayor crecedera en Guayaquil. Tamién los miembros de la [[La Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes]], que tienen un [[Templu de Guayaquil|templu central na ciudá]] xunto con dellos centros d'[[Estaca (SUD)|estaca]], y un gran númberu de [[capiya|capiyes]] y proclamen tener aproximao unos 90.000 adeptos. La [[Ilesia Adventista del Séptimu Día]] foi asitiada na ciudá per primer vegada en tol país y depués fundóse la "Misión Ecuatoriana Adventista del Sur". Anguaño los adventistes consideren qu'esisten cerca de 7.277 adeptos en Guayaquil. Ente que los [[Testigos de Xehová]], nun informe mundial detalláu per países presentáu pola [[Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania]], afirmen qu'esisten nel [[Ecuador]] alredor de 55.669 siguidores en serviciu d'activu con unes 720 congregaciones, de les cualos 160 correspuenden namái a Guayaquil, onde amás esisten 87 [[Salón del Reinu de los Testigos de Xehová|salones del Reinu]]. Guayaquil ye la ciudá con mayor crecedera, con un 8% de creyentes nel últimu añu.<ref name="estadisticas">{{Cita web |url=http://www.watchtower.org/y/statistics/worldwide_report.htm |títulu=Dato estadísticos actualizaos de la obra de los Testigos de Xehová, sitiu oficial d'información pública a los medios jw-media.org |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120619050101/http://www.watchtower.org/y/statistics/worldwide_report.htm |fechaarchivu=19 de xunu de 2012 }}</ref> Tamién esiste una bien pequeña comunidá [[Xudaísmu|xudía]], compuesta mayoritariamente por ciudadanos [[israel]]íes, ya inmigrantes alemanes qu'escaparon d'[[Alemaña]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Tamién esiste un [[Budismu|templu budista]] na ciudadela Garzota y una mezquita nel sector de urdesa, la primera en Guayaquil. D'igual manera esiste na ciudá la [[Ilesia de Dios Ministerial de Xesucristu Internacional]] con 2 de los sos megasalas d'oración. Según l'estudiu de Latinobarómetro (2011), l'afiliación relixosa de la ciudá de Guayaquil ye la siguiente: <br /> * '''Católicos ''' 85,4% * '''Otres relixones '''12,9% * '''Ensin afiliación relixosa '''1,7% <br /> === Educación === [[Ficheru:Baul viajero llevando los libros a la comunidad.JPG|350px|thumb|derecha|Alumnos de primaria en [[Bastión Popular]] recibiendo llibros como parte del programa [[Zumar]].]] La educación pública na ciudá de Guayaquil ye gratuita hasta'l [[Universidá|tercer nivel]] d'alcuerdu a lo axustao nel artículu 348 y ratificáu nos artículos 356 y 357 de la [[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución Política Nacional]].<ref>[[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución Política d'Ecuador]] - Títulu VII: Réxime del bon vivir - Capítulu primeru: Inlusión y equidad social - Seición primer: Educación - Artículo 356 y 257.</ref> La infraestructura educativa presenten añalmente problemes por cuenta de los sos entamos de clases xusto dempués del [[iviernu]], una y bones les agües polo xeneral destrúin delles partes de los plantes educativos en parte por cuenta de la mala calidá de materiales de construcción, especialmente a nivel marxinal.<ref>{{Cita publicación |apellíu=[[Diariu El Universo]] |títulu=Iviernu agrava estáu de les escueles fiscales |url=http://200.110.90.17/2006/02/12/0001/18/385C24413BB7413B89520130F274BB69.aspx |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2009 }}</ref> Calcúlase que nel [[2008]], el presupuestu invertíu n'infraestructura educativa xubió aproximao a 9 millones de dólares ente'l gobiernu central y la municipalidá de la ciudá.<ref>{{Cita publicación |apellíu=[[Diariu El Universo]] |títulu=I38 escueles van retrasar entamu de clases pola mor del iviernu |url=http://archivo.eluniverso.com/2008/02/29/0001/18/38CED4ACDE884F1B82189B3BE544AD38.aspx |fecha=[[29 de febreru]] de [[2008]] |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2009 }}</ref> La ciudá cunta amás con una gran variedá d'instituciones públiques d'educación secundaria de gran prestíu. Sicasí esiste una importante crecedera na cantidá d'estudiantes n'instituciones particulares, que polo xeneral destinar pa neños y nuevos de clase alta y media. D'igual manera los estudiantes d'escueles y colexos públicos o privaos caltienen l'usu del uniforme escolar que varia d'alcuerdu a cada institución, pero pal casu de les escueles primaries públiques en zones marxinales, esiste un programa impulsáu pol gobiernu central que dota al alumnáu d'uniformes de manera gratuita. La mayoría de profesores d'educación primaria y secundaria tán afiliaos a la [[Unión Nacional d'Educadores]], que ye unu de los más grandes [[sindicatu|sindicatos]] nel [[Ecuador]] y tien parte activa en política nacional cuntando con una gran influencia de [[Partíos políticos d'Ecuador partíos políticos]] d'enclín [[Socialismu|socialista]] y [[Comunismu|comunista]], como'l [[Movimientu Popular Democráticu]].<ref>{{Cita publicación |apellíu=[https://web.archive.org/web/http://www.hoy.com.ec/ Diariu en llinia Güei] |títulu=MPD y XUNE viven 'amor eterno&#39; |url=http://www.hoy.com.ec/noticias-ecuador/mpd-y-une-viven-amor-eterno-352228.html |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2009 |cita=En 1978 establecióse'l venceyu ente'l Movimientu Popular Democráticu y la Xunión Nacional d'Educadores |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090629065001/http://www.hoy.com.ec/noticias-ecuador/mpd-y-une-viven-amor-eterno-352228.html |fechaarchivu=29 de xunu de 2009 }}</ref> La ciudá cunta con dellos centros d'educación cimera, con más de 120&nbsp;000 estudiantes universitarios partíos ente diverses carreres. La primer institución d'educación cimera establecida na ciudá foi la [[Universidá de Guayaquil]], meyor conocida como la Universidá Estatal, siendo tamién la que mayor númberu d'estudiantes rexistra.<ref>{{Cita web |url=http://www.ug.edu.ec |títulu=Sitiu web oficial de la Universidá de Guayaquil}}</ref> La [[Escuela Cimera Politéunica de la Mariña]],<ref>{{Cita web |url=http://www.espol.edu.ec |títulu=Sitiu web oficial de la Escuela Cimera Politéunica de la Mariña}}</ref> meyor conocida pol so [[acrónimu]] "ESPOL", ye considerada la meyor institución d'educación cimera de la ciudá, y ente los meyores de tola nación según l'últimu informe d'evaluación a les universidaes del Ecuador realizáu pol [[CONEA]].<ref>{{Cita web |url=http://190.152.149.26/portal_conea/descargas/anexos/Inf_univ_1.pdf |títulu=Últimu informe d'evaluación a universidaes del Ecuador pol CONEA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091122083644/http://190.152.149.26/portal_conea/descargas/anexos/Inf_univ_1.pdf |fechaarchivu=22 de payares de 2009 }}</ref> Otres de les grandes instituciones cimeres que tien la ciudá ye la [[Universidá Católica Santiago de Guayaquil]], onde gran parte de persones actives na política nacional realizaron los sos estudios,<ref>{{Cita web |url=http://www.ucsg.edu.ec/ |títulu=Sitiu web oficial de la Universidá Católica Santiago de Guayaquil |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130621080705/http://www.ucsg.edu.ec/ |fechaarchivu=2013-06-21 }}</ref> y la [[Universidá Teunolóxica Empresarial de Guayaquil]], onde converxeron les práutiques empresariales de la ciudá cola academia.<ref>{{Cita web |url=http://www.uteg.edu.ec/ |títulu=Sitiu web oficial de la Universidá Teunolóxica Empresarial de Guayaquil |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171017201857/https://www.uteg.edu.ec/ |fechaarchivu=2017-10-17 }}</ref> [[Ficheru:SageoEG - ESPOL - Monumento ESPOL.jpg|left|miniaturadeimagen|400x400px|Vista nocherniega del edificiu de ''Rectoráu'' nel [[Campus Gustavo Galindo Velasco]] de la [[Escuela Cimera Politéunica de la Mariña]].]] Les demás universidaes de Guayaquil son: [[Universidá Llaica Vicente Rocafuerte]], [[Universidá d'Especialidad Espíritu Santu]], [[Universidá Agraria del Ecuador]], [[Universidá Politéunica Salesiana]], el campus Guayaquil de la [[Universidá Téunica Federico Santa María]] de [[Chile]], ente otres. Según l'últimu censu poblacional realizáu nel [[2001]] pol [[Institutu Nacional d'Estadístiques y Censos (Ecuador)|INEC]], el porcentaxe d'[[analfabetismu]] ocupa'l 4,7% de la población urbana, que s'estrema abondo del 11,3% que se fai presente nes poblaciones rurales.<ref name="INEC1" /> Según l'estudiu realizáu pol mesmu censu llogróse amestar a les estadístiques que'l 40% terminara los sos estudios primarios, ente qu'otru 33,2% graduárase de bachiller al terminar la secundaria, sicasí solo 14% ingresaren a la universidá, escuela cimera, o cualesquier otru institutu de tercer nivel. Finalmente solo un 8,5% algamara la educación de cuartu nivel.<ref name="INEC1" /> {{VT|Colexos de Guayaquil}} === Biblioteques y museos === [[Ficheru:SageoEG - Biblioteca Municipal de Guayaquil 001.jpg|400px|derecha|thumb|Fachada de la [[Biblioteca Municipal de Guayaquil|Biblioteca Municipal]].]] * [[Biblioteca Municipal de Guayaquil]] * Biblioteca de la Casa de la Cultura Ecuatoriana Nucleu del Guayas. La mayoría de los museos de Guayaquil tán allugaos nel centru la ciudá, como ye'l casu del [[Muséu Municipal de Guayaquil]], nel cual les atraiciones son l'[[arqueoloxía]], documentos coloniales, efeutos personales de los patriotes de la independencia y fotografíes de la ciudá a entamos del [[sieglu XX]].<ref>{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/147.gye |títulu=Muséu Municipal de Guayaquil |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081022172123/http://www.guayaquil.gov.ec/147.gye |fechaarchivu=22 d'ochobre de 2008 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.edufuturo.com/educacion.php?c=1862 |títulu=Edufuturo.com - Muséu Municipal de Guayaquil }}</ref> Ente la variedá de museos que pueden apreciase ta'l "Muséu Nahim Isaías", cual espón arte colonial y republicanu.<ref>{{Cita web |url=http://www.museonahimisaias.com/ |títulu=Muséu Nahim Isaías B. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090305055347/http://www.museonahimisaias.com/ |fechaarchivu=5 de marzu de 2009 }}</ref> El "Muséu Antropolóxicu del Bancu Central" amuesa arqueoloxía, arte colonial, republicanu y modernu. El "Muséu Históricu Bae Calderón" ye l'únicu na ciudá qu'espón astronomía, historia y armes. El "Muséu Presley Norton" presenta arqueoloxía. Nel "Museo Francisco Campos" puede apreciase zooloxía, mineraloxía, arqueoloxía, paleontoloxía. Nel muséu de la Casa de la Cultura, "Carlos Zevallos Menéndez" puede apreciase trés sales: de cerámica y orfebrería prehispánica. D'últimes nel "Muséu Coronel Félix Luque Plata" exhíbese la historia del cuerpu de [[bomberu|bomberos]]. Unu de los más destacaos [[muséu|museos]] de la ciudá ye'l [[Muséu Antropolóxicu y d'Arte Contemporáneo]], meyor conocíu pol so acrónimu "MAAC", allugáu na parte norte del [[Malecón 2000]] a veres del [[ríu Guayas]]. Ye unu de los más grandes ya importantes del [[Ecuador]] onde s'espón arte de les cultures prehispániques y una coleición de 50&nbsp;000 pieces [[Arqueoloxía|arqueolóxiques]] natives ecuatorianes y más de 3000 obres d'arte modernu.<ref>{{Cita web |url=http://www.museomaac.com/ |títulu=Muséu Antropolóxicu y d'Arte Contemporáneo}}</ref> === Gastronomía === {{AP|Gastronomía de Guayaquil}} En Guayaquil ye posible atopar restoranes de comida típica, internacional y especializada en distintos llugares de la ciudá. Los principales sectores de restoranes internacionales son Urdesa, el centru de la ciudá, y la vía a Samborondón. Dientro de los platos típicos de Guayaquil puede destacar el [[arroz]] con menestra y [[carne asao]]; ye un platu preparáu con [[fréxol]] maduru del tipu conocíu llocalmente como canariu, anque tamién-y lo puede preparar con [[Lens culinaris|llenteyes]], [[garbanzu|garbanzos]] o con otru distintu tipu de fréxol, según variantes de carne ([[chuleta]], [[pexe]], [[pollu]] o [[chorizu|chorizos]]), carnes que son cocíes al carbón y lleva como complementu patacones (cachos de plátanu verde tostáu). Tamién ye bien tradicional consumir el típicu encebollado, un caldu con pexe [[Xiphias gladius|albacora]] o [[atún]] preferentemente, [[yuca]] cocida, y arregláu con un tipu de ensalda compuestu de [[cebolla]], [[tomate]] reñón, [[cilantro]] y [[zusmiu de llimón]] tou preparáu por separáu, y sirvíu xuntu, consideráu un escelente vivificante depués d'una nueche de parranda bien común, nesta vibrante [[Ciudá|urbe]] [[porteña]]. Por ser el principal puertu d'Ecuador, abonden los [[mariscos]], y tamién los platillos preparaos a bade d'estos, son bien consumíos los [[ceviche]]s sían de pexe ([[encurtido]]), [[camarón]] o [[concha]] (cocíos); otru productu de mar, ye'l [[cámbaru]], bien popular y bien consumíu sobremanera les fines de selmana na ciudá, preparar al [[ajillo]], "criollu", n'ensalada, en sopa, etc. Una opción pa los almuerzos son los [[Bolón de verde|bolones de verde]] (boles de [[Musaceae|plátanu]] verde [[fritu]], que se-y da la forma coles manes) con cachos tostaos de piel de gochu ([[chicharrón]]) o con cachos de quesu fresco. Amás tán los aperitivos salaos como les [[humita|humites]] (ellaboraes con [[maíz]] tienru molíu, xunto a cachos de quesu, envolubraes na mesma fueya de maíz), les [[Tamal#Ecuador|hayaca]]s (ellaboraes con farina de maíz, xunto a cachos de gochu o pollu, vexetales, uves pases, arbeyos, envolubraes na fueya de plátanu), los [[Bollu de pescáu|bollos de pexe]] (preparáu con plátanu verde molíu, pexe, [[maní]] o [[cacahuate]], envolubráu tamién nuna fueya de plátanu) y les [[empanada|empanaes]] de plátanu verde, rellenes con quesu o carne de [[res]]. Tamién destaca'l [[caldu de salchicha]] (o de mangón), caldu realizáu con menudencias rellenes de sangre y arroz o verde arralláu, fégadu, oreyes, ente otres partes del gochu que s'utilicen pa la so ellaboración. Ente los postres, ta la típica ensalada de frutes, [[zusmiu de naranxa]]s al que se-y amiesta cachos de [[Bromeliaceae|piña]], [[melón]], [[sandía]], [[banano]], [[uva|uves]] y otres tantes [[Fruta tropical|frutes tropicales]] más al gustu del comensal. Ente les bébores típiques ta'l [[quáker]], nome comercial d'una marca de [[cebera]], que foi adoptáu por ésta bebida, que consiste nuna tendalada fecha con falopos d'[[avena]], xunto a [[naranjilla]] o [[maracuyá]] y/o tamién [[pulgu]] de piña, [[canela]], [[clavu de golor]] y [[panela]] (bloque d'azucre ensin refinar) incluyíes nel so cocción; puede bebese tibia o fría. Ente los establecimientos de comida internacional y especializada, la más consumida ye la comida italiana. Esisten [[pizzería|pizzeríes]] (cola so ufierta de [[pasta|pastes]] y demás comida italiana), parrilles (onde se viende rustíos o [[parrillada|parrillaes]] al estilu d'El Ríu de la Plata), [[asaderu|asaderos]] (venta de pollos asaos), chifas (restoranes de comida china), restoranes de comida mexicana, según les cadenes mundiales de [[comida rápida]], d'[[hamburguesa|hamburgueses]], [[papa|papes]] y [[pollu fritu]]. === Deporte === {{AP|Deporte en Guayaquil}} Na ciudá de Guayaquil, al igual que tola nación ecuatoriana, el deporte más popular ye'l [[fútbol]]. Na ciudá fundóse'l primer club de fútbol llamao [[Guayaquil Sport Club]]. La ciudá ye sede de los dos equipos más populares del país: el [[Barcelona Sporting Club]] y el [[Club Sport Emelec]]{{ensin referencies}}, dambos equipos participen na [[Serie A d'Ecuador|Primer División del Fútbol Nacional Ecuatorianu]]. Por coincidencia, estos dos equipos nacieron nel ''Barriu del Estelleru'', y que dende los sos entamos tuvieron reñes y polo cual, cuando s'enfrenten ufierten unu de los partíos más tradicionales del campeonatu conocíu como [[Clásicu del Estelleru]], que ye consideráu pola [[FIFA]] como'l clásicu oficial del país.<ref>Información según sitiu del [http://www.bsc.ec/ Barcelona Sporting Club].</ref> Amás de estos dos equipos, Guayaquil ye tamién sede d'otros equipos de fútbol: * El [[Guayaquil Sport Club]], l'equipu más llonxevu n'actividá del fútbol ecuatoriano. Anguaño xuega na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so única participación en [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] foi en [[1973]]. * El [[Club Sport Patria]], ye otru de los equipos más llonxevos n'actividá del fútbol ecuatoriano. Foi vicecampeón de la [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] en [[1961]]. Anguaño xuega na [[Segunda Categoría (Ecuador)|Segunda Categoría]] y la so última participación en [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] foi en [[1970]]. * El [[Club Deportivo Everest]], El nome del equipu ye n'honor al monte [[Monte Everest|Everest]] que ta asitiáu nel cordal [[Himalaya]]. Foi campeón de la [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] en 1962, siendo unu de los 8 equipos que consiguió esi títulu. D'esti equipu surdió [[Alberto Spencer]], el meyor futbolista ecuatorianu de tolos tiempos. Anguaño xuega na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so última participación en [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] foi en [[1983]]. * L'[[Asociación Deportiva Nueve d'Ochobre]], El nome del equipu ye n'honor a la fecha de la [[Independencia de Guayaquil]], el [[9 d'ochobre]]. Foi vicecampeón de la [[Serie A d'Ecuador]] en 1965, 1983 y 1984. Anguaño xuega na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so última participación na [[Serie A d'Ecuador|Serie A]] foi en [[1995]]. * El [[Calvi Fútbol Club]], equipu de la ciudá que xuega anguaño na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so única participación na [[Serie A d'Ecuador|Serie A]] foi en [[1997]]. * El [[Panamá Sporting Club]], equipu de la ciudá que xuega anguaño na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so única participación na [[Serie A d'Ecuador|Serie A]] foi en [[1998]]. * El [[Club Sport Norteamérica]], equipu de la ciudá que xuega anguaño na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so última participación en [[Serie A d'Ecuador|Primer División]] foi en [[1971]]. * El [[Guayaquil City Fútbol Club]], equipu de la ciudá que xuega anguaño na [[Serie A d'Ecuador|Serie A]].<ref>Llamóse Club Deportivo River Ecuador hasta 2017.</ref> * El [[Rocafuerte Fútbol Club]], equipu de la ciudá que xuega anguaño na [[Segunda Categoría d'Ecuador|Segunda Categoría]] y la so última participación en [[Serie B d'Ecuador|Serie B]] foi nel [[2012]]. El [[Barcelona Sporting Club]] ye l'equipu que más campeonatos ganó na Primer División d'Ecuador (<small>15 campeonatos</small>), amás de llegar dos veces a una final de la [[Copa Libertadores d'América]] llegando ser el primer equipu ecuatorianu en llograr una final na Copa Libertadores d'América. Foi unu de los equipos que nunca baxaron de categoría. El [[Club Sport Emelec]], foi electu como'l [[Clasificación mundial de meyor club del mes del mundu según la IFFHS|meyor club del mes del mundu]] en [[xunu]] del [[2010]], l'únicu nel país en tener esti méritu; foi'l primer campeón nacional en 1957, el primer equipu ecuatorianu en tener estadiu propiu y foi l'únicu equipu ecuatorianu en ser campeón toles décades; foi'l primer club del fútbol ecuatoriano en tener una barra entamada, una y bones el 9 d'ochobre de 1974 formóse la llamada Barra Azul, na actualidá, la so barra más representativa ye la Boca del Pozu, que ye la barra brava más antigua d'Ecuador, nació'l 25 de xunetu de 1980 na xeneral del Estadiu Modelu; tien 13 campeonatos nacionales, un vicecampeonato de la [[Copa Merconorte]] nel 2001, y llegó nuna ocasión a semifinales de la [[Copa Libertadores d'América]]. La Federación Deportiva del Guayas ye l'organismu rector del deporte en tola [[Provincia del Guayas]] y per ende en Guayaquil exerzse la so autoridá de control.<ref>Información según la Federación Deportiva del Guayas ([https://web.archive.org/web/20080914031534/http://web.fedeguayas.org/ Web.FeDeGuayas.org]</ref> En [[1930]], cuatro nadadores de Guayaquil (Carlos Luis Gilbert, Abel Gilbert, Ricardo Planes y Luis Alcívar Elizalde), llograron conquistar el Campeonatu Suramericanu de Lima, que na posteridá denominaríase como la fazaña de los cuatro mosqueteros». Amás nesti deporte darréu figuraría Jorge Delgado Panchana, convirtiéndose nel nadador suramericanu que más títulos ganó, llogrando dempués el 4º llugar en natación nes [[Xuegos Olímpicos de Múnich 1972|Olimpiaes de Múnich]] de [[1972]]. [[Pancho Segura|Francisco Segura Cano]] ye un gran baluarte na historia del tenis ecuatorianu quién foi campeón mundial na década de los 40 y 50 más d'una vegada. Tamién destacaron otros tenistes como [[Andrés Gómez Santos]], quién fuera ganador en [[1990]] del [[Tornéu de Roland Garros]] (unu de los cuatros Grand Slam del tenis mundial). Nel Estadiu Pancho Segura Cano, propiedá del Guayaquil Tennis Club, xuégase'l [[ATP Challenger Ciudá de Guayaquil]] dende l'añu [[2005]], la so cancha ye de magre y afora 4500 persones. Guayaquil tien unu de los estadios de [[fútbol]] más grandes de Suramérica. Reconocíu como'l más bellu del país{{ensin referencies}}, l'[[Estadiu Monumental Isidro Romero Carbo|estadiu Monumental Bancu Pichincha]] que afora a más 57&nbsp;267 persones y ye propiedá del [[Barcelona Sporting Club]] la so capacidá máxima foi de 90&nbsp;000 aficionaos rexistraos na final de la copa libertadores de 1998{{ensin referencies}} y forma parte nel top 10 de los estadios más históricos del continente{{ensin referencies}} Siendo anfitrión de la final de la [[Copa América 1993]] Foi sede de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 1995]] y d'otres finales internacionales como la [[Copa Libertadores 1990]] y la [[Copa Libertadores 1998]]. La [[FIFA]] escoyó al estadiu Monumental ente los 100 meyores estadios del mundu{{ensin referencies}}. El so rival el [[Club Sport Emelec]] foi'l primer equipu ecuatorianu en tener estadiu propiu, l'[[Estadiu George Capwell]], que tien capacidá pa más de 21&nbsp;388 espectadores{{ensin referencies}}, foi fundáu en [[1945]], qu'allugó la Copa América de 1949 y tamién ta ente los 100 meyores estadios del mundu{{ensin referencies}}, la so infraestructura ye única nel país por que presenta la forma típica de los estadios europeos,(forma cuadrada y pequeñu) magar que dende los sos entamos sufrió una serie de remodelaciones entá caltién la forma dicha y entá más cuando va ser sometíu otra remodelación y modernización nos próximos años, aumentando asina la so capacidá a 40&nbsp;000 persones. L'estadiu de la Federación Deportiva del Guayas ye l'Estadiu Alberto Spencer Herrera, que nun tien un club que-y faiga local y ye utilizáu pa conciertos, afora 42&nbsp;000 persones{{ensin referencies}} y cuenta con pista atlética. El Coliséu Voltaire Paladines Polo ye utilizáu para [[baloncestu]], conciertos, shows artísticos afora 8500 persones. L'[[Estadiu Yeyo Úraga]] ye utilizáu pa la [[Lliga Ecuatoriana de Béisbol]], ye un formosu escenariu deportivu pa 10&nbsp;000 persones. En 1982, Guayaquil acoyó unu de los sos eventos deportivos internacionales más importantes de la so historia, cuando se celebró'l [[Campeonatu Mundial de Natación de 1982|IV Campeonatu Mundial de Natación]], entamáu pola Federación Internacional de Natación ([[FINA]]). === Festividaes === Guayaquil celebra a lo llargo del añu varios feriaos, los mesmos qu'atraen a gran cantidá de turistes del país y estranxeros. Una de les celebraciones que se dan a empiezu d'añu ye la d'[[antroxu]] la cual varia la so fecha de celebración dende finales de [[xineru]] hasta principios de [[marzu]] según l'añu. Una gran cantidá de persones opten por permanecer fora de la ciudá mientres estes feches, aprovechando los feriaos pa dir a los distintos balnearios del país, anque tamién esiste una bona cantidá que prefier dir a les celebraciones qu'ufierten les ciudaes de la [[Rexón Interandina del Ecuador|serranía ecuatoriana]]. Nos últimos años, l'alcaldía hai promovíu una serie de programes d'actividaes por que les persones puedan pasar estos feriaos na ciudá, razón pola cual pa estes feches dan desfiles y festivales en dellos sectores de la urbe.<ref>[[Diariu El Universo]] - Edición del [[24 de febreru]] de [[2009]] - [http://www.eluniverso.com/2009/02/24/1/1445/888B5D29Y1ED486095137BA1FB356612.html Guayaquil vivió'l so antroxu con música, desfiles, chancies y ‘reis']</ref> [[Ficheru:Niños en baile típico de Guayaquil 1.jpg|thumb|Neños baillando en traxes típicos nuna presentación barrial poles fiesta xulianes.|300x300px]] Antroxu, abre un [[calendariu llitúrxicu|periodu llitúrxicu]] llamáu [[Cuaresma]], qu'empieza col tradicional [[Miércoles de ceniza]] y termina cola [[Selmana Santa]], na cual añalmente dar la tradicional [[Procesión del Cristu del Consuelu]] que rexunta una gran cantidá de fieles [[católicu|católicos]].<ref>[[Diariu El Universo]] - Edición del [[30 de marzu]] de [[2009]] - [http://www.eluniverso.com/2009/03/30/1/1445/038F294Y3643430485581Y0767130B78.html 1.170 voluntarios van sofitar en procesión de Selmana Santa]</ref> Otres celebraciones na ciudá dan el [[1 de mayu]] de cada añu cuando se conmemora'l [[Día internacional de los trabayadores]]. Tamién suel haber feriáu los [[24 de mayu]] al recordar la [[Batalla de Pichincha]]. Pa los meses de [[xunetu]], les celebraciones na ciudá tomen llugar en conmemoración de la [[Fundación de Guayaquil]] los [[25 de xunetu]] de cada añu. Les festividaes pa estes fiestes carauterizar polos sos desfiles en dellos sectores de la ciudá y les esposiciones d'[[arte]] nel [[barriu Las Peñas]] del [[cuetu Santa Ana (Guayaquil)|cuetu Santa Ana]].<ref>[[Diariu El Universo]] - Edición del [[16 de xunetu]] de [[2008]] - [http://www.eluniverso.com/2008/07/16/0001/18/1191F7D448134925AFDB56177A7Y4Y7D.html Fiestes xulianes celebrar con música]</ref> Les festividaes más grandes que se realicen na ciudá son les "fiestes octubrinas", que se celebren en tol mes d'[[ochobre]] de cada añu, cuantimás el [[9 d'ochobre]] na cual realízase les paraes militares y desfiles cívicos, y la M.I. Municipalidá realiza la "Sesión Solemne" en memoria de la [[independencia de Guayaquil]]. A finales d'[[avientu]], los habitantes centrar nes celebraciones de [[Navidá]] y de [[Fin d'Añu]]. El regresu de los migrantes nel esterior, les compres de regalos, les típiques lluces decoratives fáense presentes na [[Nuechebona]]. Per otru llau, la quema de los monigotes en casi toles cais de la urbe ye lo típico de la ciudá pa [[Nuechevieya]], anque tamién delles persones tienen el costume de pasar les fiestes nos distintos balnearios cercanos. == Ambiente == [[Ficheru:Volcán Chimborazo desde Guayaquil, Ecuador.jpg|300x300px|left|thumb|Cuando'l cielu ta estenu, el [[Volcán Chimborazo]] con una elevación de 6268 metros sobre'l nivel del mar, pue ser vistu a 145&nbsp;km de distancia de la ciudá.]] La ciudá ta arrodiada por montes naturales, al Oeste na rexón costera, estiéndense miles d'hectárees de Manglares, que constitúin la Reserva de Producción Faunística Manglares El Saláu con grandes árboles de la mariña del país con raigaños sobre'l mar. La islla Santay, frente a la ciudá, ye un Área Nacional de Recreación. Los Manglares de Puertu Fondu, que son parte de la Reserva de Producción Faunística Manglares El Saláu, pa caltener l'ecosistema del manglar nesta área, ta dirixíu por un club ecolóxicu, qu'ufierta la posibilidá de faer ecoturismo. Al Norte ta'l Cuetu Azul, que ye la estensión del cordal "Chongón Colonche", con remanentes de montes naturales; al este de la ciudá, estiéndense grandes zones agrícoles y montes, establecíos nes riberes de los ríos que baxen del cordal de los Andes, hasta formar el ríu Guayas. L'Área protexida de Cerro Blanco, nel cordal Chongón Colonche, declaráu como Monte Proteutor por decretu gubernamental y alministrada pola Fundación Pro-Monte, protexe les árees de monte tropical secu del Ecuador, con una biodiversidá local, incluyendo dellos tipos d'animales, el xaguar, puma, monu aullador, venado de cola blanca, saíno, coatimundi, mapache come cámbaros y otros, puede reparase páxaros (bird watching) con 211 especies incluyendo a 22 especies d'aves de presa y una pequeña población de Great Green Macow. Les facilidaes del Monte Cerro Blanco inclúin un muséu anfiteatru al campu, cuatro senderos naturales, árees de picnic y camping, y un centru de reproducción en cautiverio del Great Green Macow. Mientres los meses d'iviernu, de xineru a mayu, la vista del cuetu ye totalmente verde y la bayura d'agua dexa la reproducción de les aves y animales que viven nel so mediu ambiente natural. De xunu a avientu, ye la estación de branu, el color de les fueyes camuda a colloráu marrón y los árboles florien. La ciudá tien una bona calidá d'aire, por tar arrodiada de toes estes reserves naturales, que permanentemente suministren aire llimpio a la ciudá y pol vientu que vien del mar, mientres tol añu; apocayá rexístrense dellos niveles de contaminación ambiental pola xeneración d'electricidá y el parque automotor, tresporte de buses y vehículos privaos, qu'aumenta cada añu, pero que ye absorbida y compensada, polos montes qu'arrodien a la ciudá. Guayaquil tien un xardín botánicu con más de 324 especies vexetales de la rexón, que pueden ser reparaes nel so hábitat natural, árboles madereros, árboles frutales, plantes ornamentales y exótiques. Tamién puede reparase 73 especies d'aves y 60 especies de caparines, mientres tol añu, con tres exposición permanentes: Orquídees (más de 50 especies), Valdivia (minerales, roques y piedres precioses) y plates melecinales en xunto con un xardín familiar. La ciudá de Guayaquil atópase anguaño empuesta dientro de la nueva situación mundial nel contestu de la [[globalización]], pa lo cual ta realizando una serie d'aiciones empobinaes a estender los venceyos ente ciudaes del mundu al traviés [[Hermanamientu de ciudaes|convenios d'hermandá]] pa crear una "Rede Global de Ciudaes" que dexen intercambios d'esperiencies ente les mesmes, el desenvolvimientu d'actividaes comerciales, industriales, turístiques y culturales, según la de les soluciones aplicaes a los distintos problemes urbanos tales como [[tresporte públicu]], [[contaminación]], seguridá ciudadana, [[Serviciu básicu|servicios básicos]], ente otres.<ref name="autogenerated1">{{Cita web |url=http://www.guayaquil.gov.ec/81.gye |autor=Municipalidad de Guayaquil |títulu=GYE nel Mundu/Ciudaes Hermanes |fechaaccesu=12 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927230657/http://www.guayaquil.gov.ec/81.gye |fechaarchivu=27 de setiembre de 2007 }}</ref> == Ciudaes hermanes == {| {{tablaguapa}} "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! style="background: #810541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #810541; color: #FFFFFF" height="17" width="140" | País ! style="background: #810541; color: #FFFFFF" ! width="130" | Ciudá !style="background: #810541; color: #FFFFFF" ! width="200" | Condáu / Distritu / Rexón / Provincia / Estáu / Departamentu |- ! ! ! ! |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Colombia}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Colombia]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Barranquilla]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Atlántico (Colombia)|Departamentu del Atlántico]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Colombia}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Colombia]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Cali]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Departamentos de Colombia|Departamentu]] del [[Valle del Cauca]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Colombia}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Brasil|Colombia]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Tunja]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Boyacá|Departamentu de Boyacá]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Colombia}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Colombia]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Medellín (Colombia)|'''Medellin''']] | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Departamentos de Colombia|Departamentu]] de [[Antioquia]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Perú}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Perú]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Paita]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Departamentu de Piura]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Chile}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Chile]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Lo Barnechea]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Sector nororiente de Santiago|Sector Nororiente]] de la ciudá de [[Santiago de Chile|Santiago]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Chile}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Chile]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Santiago de Chile]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Rexón Metropolitana de Santiago]]'' |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Chile}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Chile]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |[[Concepción (Chile)|'''Concepcion''']] | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Rexón del Biobío]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Méxicu}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Méxicu]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Monterrey]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Distritu Capital]]'' |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Méxicu}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Méxicu]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[San Mateo Atenco]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Valle del Cauca]]'' |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|España}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[España]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Madrid]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Comunidá de Madrid]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|España}} | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[España]] | style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Barcelona]]''' | style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Comunidá autónoma|Comunidá Autónoma]] de [[Cataluña]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Estaos Xuníos}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Estaos Xuníos]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Houston]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Texas|Estáu de Texas]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Estaos Xuníos}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Estaos Xuníos]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Miami]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Florida]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Estaos Xuníos}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Estaos Xuníos]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Atlanta]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]]  |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{bandera|Italia}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Italia]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |[[Xénova|'''Genova''']] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Provincia de Xénova|Provincia de Genova]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |{{bandera|Italia}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Italia]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Milán]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |Rexón de [[Lombardía]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |{{bandera|Venezuela}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Venezuela]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Maracaibo]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Zulia|Estáu Zulia]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |{{bandera|Uruguái}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Uruguái]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Punta del Este]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[Departamentu de Maldonado]] |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |{{bandera|China}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[República Popular China|China]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! |'''[[Shanghai]]''' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! |[[China del Este]] |} == Ver tamién == * [[Barrios de Guayaquil]] * [[Sectores de Guayaquil]] * [[Ecuador]] * [[Cantón Guayaquil]] * [[Provincia de Guayas]] * [[Bandera de Guayaquil]] * [[Escudu de Guayaquil]] * [[Cultura de Guayaquil]] * [[Historia de Guayaquil]] * [[Xeografía de Guayaquil]] * [[Conurbación de Guayaquil]] * [[Monumentos de Guayaquil]] * [[Gobernantes de Guayaquil]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{refcomienza|2}} * {{cita llibru|apellíos=[[Asamblea Nacional Constituyente d'Ecuador de 2007|Asamblea Nacional Constituyente]] |añu=2008 |títulu=[[Constitución d'Ecuador de 2008|Constitución Política del Ecuador]] |allugamientu=Montecristi |editorial=Ciudá Alfaro}} * {{cita llibru|apellíu=Avilés Pinu |nome=Efrén|coautores=Hoyos Galarza, Melvin |añu=2009 |títulu=Historia de Guayaquil |allugamientu=Guayaquil |editorial=Divaprint |isbn=978-9978-92-614-7}} * {{cita llibru|apellíu=Benítez |nome=Lilyan|coautores=Garcés, Alicia |añu=1993 |títulu=Cultures ecuatorianes: Ayeri y güei |edición=7ma. |páxina=231 |allugamientu=Guayaquil |editorial=Abya Yala |isbn=978-9978-04-648-7 |id=ISBN 9978-04-648-8}} * {{cita llibru|apellíos=Colombres Mármol |nome=Eduardo |añu=1940 |títulu=San Martín y Bolívar na entrevista de Guayaquil |allugamientu=Guayaquil |editorial=Editorial Coni}} * {{cita llibru|apellíu=Correa Bustamante |nome=Francisco José |añu=2002 |títulu=Tou Guayas nes sos manes |allugamientu=Guayaquil |editorial=Xusticia y Paz}} * {{cita llibru|apellíos=Estrada Ycaza |nome=Julio |añu=1995 |títulu=Guía histórica de la ciudá de Guayaquil |volume=3 |allugamientu=Guayaquil |editorial=Archivu Históricu del Guayas |isbn=9978-82-769-9 |id=ISBN 9978-41-413-4}} * {{cita llibru|apellíu=Ediciones Castell |títulu=Diccionariu Enciclopédicu Hachette Castell Tomo 2 |añu=1981 |editorial=[[Barcelona]]: Printer Industria Gráfico |id=ISBN 84-7489-156-6}} * {{cita llibru|apellíu=Ediciones Castell |títulu=Diccionariu Enciclopédicu Hachette Castell Tomo 3 |añu=1981 |editorial=[[Barcelona]]: Printer Industria Gráfico |id=ISBN 84-7489-157-4}} * {{cita llibru|apellíos=Estrada Ycaza |nome=Julio |añu=1974 |títulu=La fundación de Guayaquil |volume=5 |allugamientu=Guayaquil |editorial=Archivu Históricu del Guayas}} * {{cita llibru|apellíu=Gómez Iturralde |nome=José Antonio |añu=1999 |títulu=Diariu de Guayaquil |volume=1 |allugamientu=Guayaquil |editorial=Archivu Históricu del Guayas |isbn=9978-72-319-6 |id=ISBN 978-9978-72-319-7}} * {{cita llibru|apellíos=Holguín Arias |nome=Rubén |añu=2003 |títulu=Estudio Sociales 6 |allugamientu=Quito |editorial=Ediciones Holguín}} * {{cita llibru|apellíos=Hoyos Galarza |nome=Melvin|coautor=Ramírez Mora, Rita; Gallardo, Jorge |añu=2001 |edición=1ra. |títulu=Guía Oficial de Guayaquil |allugamientu=Guayaquil |editorial=Senefelder |isbn=9978-41-804-0}} * {{cita llibru|apellíos=M. I. Municipalidá de Guayaquil |añu=2001 |títulu=Planu de Guayaquil cola nueva nomenclatura de callar |allugamientu=Guayaquil |editorial=[[Diariu El Universo|C.A. El Universo]] |edición=1ra.}} * {{cita llibru|apellíos=Pareja y Díez Canseco |nome=Alfredo |añu=1997 |títulu=La foguera bárbara |allugamientu=Guayaquil |editorial=Libresa |isbn=9978-80-396-3 |id=ISBN 978-9978-80-396-7}} * {{cita llibru|apellíos=Romeo Castillo |nome=Abel |añu=1931 |títulu=Los gobernadores de Guayaquil del sieglu XVIII |allugamientu=Madrid}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{wikisource|Guayaquil|preposición=alrodiu de}} {{Wikinoticies|Categoría:Guayaquil}} * [http://hotelaeropuertoguayaquil.com/horariu-oficial-de-buses-en-guayaquil/ Horariu Oficial de Buses en Guayaquil] {{Tradubot|Guayaquil}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Ecuador]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] syuhq2mxzl2gsx6wap9v3z1hpenrk5i 0 100477 4499271 4292516 2026-06-08T03:29:16Z Limotecariu 735 4499271 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201210084009}} [[Ficheru:Faroe islands isoglosses.png|thumb|250px|right|Isogloses nes [[islles Feroe]].]] Una '''isoglosa''' ye una llinia imaxinaria ([[isollinia]]) que dixebra dos árees xeográfiques que s'estremen por una traza [[dialeutu|dialeutal]] concretu, sía ésti de tipu [[fonoloxía|fonolóxicu]], [[léxicu]] o d'otru tipu. Por casu, n'[[España]] una isoglosa dixebra les árees onde en [[Idioma español|castellán]] la "s" qu'antecede a una consonante pronúnciase como sibilante ("chi'''s'''te", "mo'''s'''ca") d'aquelles nes que s'aspira ("chi'''h'''te", "mo'''h'''ca"); otra isoglosa dixebra les árees onde s'estremen pallabres pola oposición s/z (como "cazo" y "casu") de les árees onde nun s'estremen; y asina socesivamente. Pero les isogloses nun se reconocen necesariamente en divisiones alministratives. El [[español d'El Ríu de la Plata]], por casu, ta definíu por diverses isogloses qu'arrexunten partes d'[[Arxentina]] y el [[Uruguái]], dexando fuera sicasí parte del territoriu d'estos países. Tamién la [[llinia Speyer]] y la [[llinia de Benrath]] son isogloses bultables dientro de les [[llingües xermániques occidentales]]. == Fexes d'isogloses == [[Ficheru:La spezia-rimini line.png|thumb|250px|right|La [[llinia Massa-Senigallia]] ye un fexe d'isogloses que dixebren a les [[llingües galoitalianes]] del les [[Llingües italianes centromeridionales|llingües italorromances centromeridionales]].]] Cuando delles isogloses tienen un percorríu cercanu falar de "fexe d'isogloses". Frecuentemente los fexes d'isogloses concentrar en zones de transición ente variedaes llingüístiques rellacionaes. La [[llinia Massa-Senigallia]] n'Italia ye un exemplu de fexe d'isogloses. Nun ye infrecuente reparar l'usu pocu rigorosa del términu "isoglosa" pa designar a les llinies que dixebren [[idioma|idiomes]] y [[dialeutu|dialeutos]]. Usualmente dos llingües emparentaes comparten un ciertu númberu de rasgo pero esisten isogloses que los dixebren y que dexen estremalos sistemáticamente. Por esa razón, dacuando fálase les fronteres ente llingües distintes como isogloses o fexe d'isogloses. Sicasí, dende'l puntu de vista llingüísticu estrictu, nun ye posible definir con exactitud si dos variedaes constitúin llingües distintes o siquier dialeutos distintos, yá que frecuentemente esiste una gradación continua, especialmente cuando esiste un [[continuu geolectal]] o un conxuntu de variedaes [[intelixibilidá mutua|mutuamente intelixibles]]. Yá que frecuentemente la intelixibilidá ye un fenómenu non discretu sinón gradual, ente árees xeográfiques, pue ser imposible dende'l puntu de vista llingüísticu dixebrar les variedaes como llingües, polo que la decisión puede basase n'afinidaes polítiques y culturales. Solo ente llingües non emparentaes o bien distantemente emparentaes ye senciellu estremar xeográficamente [[frontera llingüística|fronteres llingüístiques]]. Aun así de cutiu márcase como "isoglosa principal" aquella que coincide col mayor númberu d'isogloses y se la marca como isoglosa llingüística o dialeutal. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Isoglosa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sociollingüística]] [[Categoría:Dialeutoloxía]] l1khbbvvdv2jbj6u1yt06nf0i0b6xw6 0 100543 4499272 4301981 2026-06-08T03:29:37Z Limotecariu 735 4499272 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20120510|llingüística}} {{ficha de fonema |símbolu=ʔ |númberu afi=113 |decimal=660 |unicode=0294 |xsampa=? |kirshenbaum=? |braille=Braille Semicolon.svg |soníu=Glottal stop.ogg}} La '''oclusión glotal''', '''oclusiva glotal sorda''' o '''saltillo''' ye una [[consonante]] sorda producida por una interrupción del fluxu pulmonar d'aire na [[glotis]]. El [[símbolu]] usáu nel [[Alfabetu Fonéticu Internacional]] pa representar esti soníu ye [ʔ]. Esti soníu apaez en munches llingües falaes, dende les [[llingües semítiques]], a les [[llingües malayu-polinesies|polinesies]], pasando poles [[llingües otomangueanas|otomangueanas]], el [[idioma maya|maya]] y el [[náhuatl|náhuatl clásicu]] (onde ye un [[fonema]] independiente) hasta llingües europees. N'[[idioma alemán|alemán]] apaez como realización subfonémica en pallabres qu'empiecen por vocal tónica. En munches variedaes del [[idioma inglés|inglés británicu]] como la variedá [[cockney]], [ʔ] puede apaecer como realización fonética del fonema /t/ en ciertos contestos. Finalmente n'español apaez en ciertes [[Modalidá llingüística andaluza|variedaes andaluces]] como realización d'una /s/ ante oclusivo (e.g. ''esta tarde'' [εʔt<sup>h</sup>a taɾδy]). Tamién ye típicu de la zona oriental de [[Canaries]] onde se produz un fenómenu similar en pallabres terminaes en /s/ o cola /s/ anteoclusiva, y del [[español d'El Ríu de la Plata]] (namái en posición anteoclusiva, non nes finales). Un aproximamientu n'español a esti soníu puede llograse cuando les cuerdes vocales son primíes xuntes pa parar el fluxu d'aire y depués lliberaes, y ye'l soníu metanes la interxeición ''uh-oh'' (n'inglés); ''ah, ah''. == Les traces de la oclusión glotal == [[Ficheru:Arytenoid cartilage.png|thumb|200px|Posiciones de la glotis, la oclusiva glotal realízase provocando una oclusión nella.]] * El so [[manera d'articulación]] ye [[consonante oclusiva|oclusivu]], lo que significa que ye producida al apexar la corriente d'aire na estensión vocal. * El so [[puntu d'articulación]] ye [[consonante glotal|glotal]] lo que significa ye articuláu pola glotis. * El so tipu de [[fonación]] ye [[Consonante sorda|sordu]], lo que significa que ye producíu ensin vibración de les cuerdes vocales. * Ye una consonante oral, lo que significa que dexa al aire escapase pela boca. Porque se pronuncia nel gargüelu; ensin un componente bucal, la dicotomía central / llateral nun s'aplica. * El mecanismu de corriente d'aire ye pulmonar egresivo, que significa que ye articuláu al emburriar l'aire de los pulmones y por estensión vocal, más que de la glotis o la boca. == Representación gráfica en distintos idiomes == Esta consonantes tien formes distintes d'escribise nes distintes llingües del mundu. Nes llingües otomangues como'l [[Idioma triqui|triqui]], [[Idioma mixteco|mixteco]] o otomí escribir con un [[Saltillo (lletra)|saltillo]] (Ꞌ) o con una '''h'''. Tanto nel [[idioma seri]], nel [[náhuatl]] y nel [[idioma tunebo]] de [[Colombia]] ye representada pola '''h'''. {{Tradubot|Oclusiva glotal}} [[Categoría:Consonantes oclusives|Glotal]] [[Categoría:Consonantes glotales]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos ensin plantía llistaref]] h6imyy4v5g8ogbov2ocngj0q34syjpr 0 102603 4499292 4465564 2026-06-08T03:42:16Z Limotecariu 735 4499292 wikitext text/x-wiki {{ficha de ferramienta}} [[Ficheru:Daguerreotype Daguerre Atelier 1837.jpg|thumb|''L’Atelier de l'artiste (el taller del artista)'', Louis Daguerre, 1837.]] [[Ficheru:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb| [[París]], ''Boulevard du Temple'', n'abril o mayu de 1838, por Daguerre.]] [[Ficheru:Primer daguerrotipo en España, Casa Xifré, 1848.jpg|thumb|[[Barcelona]] en [[1848]]. Vista al daguerrotipu, cola Muralla del Mar y la Casa Vidal Quadras. La imaxe ta invertida lateralmente.]] [[Ficheru:Daguerrotipo de una bailarina de la escuela bolera, hacia 1850, SB-0001 P.jpg|thumb|[[La era dorada de la semeya|Retrato]] al daguerrotipu d'una baillarina de la [[escuela bolera de baile | escuela bolera]], hacia l'añu 1850. [[Institutu del Patrimoniu Cultural d'España | Fototeca del IPCE]].]] [[Ficheru:Daguerrotipo de MADRID, hacia el año 1854.jpg|thumb|Vista de [[Madrid]], hacia l'añu [[1854]]. Imaxe orixinal invertida lateralmente.]] [[Ficheru:Jose de San Martin.jpg|thumb|<center>[[José de San Martín]],</center><center> nuna semeya al daguerrotipu de [[1848]], [[Muséu Históricu Nacional (Arxentina)]].</center>]] El '''daguerrotipu''' foi'l primer procedimientu fotográficu anunciáu y espublizáu oficialmente nel añu [[1839]]. Foi desenvueltu y perfeccionáu por [[Louis Daguerre]], a partir de les esperiencies previes inédites de [[Joseph-Nicéphore Niépce|Niépce]] (antes de 1826), y dau a conocer en [[París]], na [[Academia de Ciencies de Francia]]. == Carauterístiques == Los daguerrotipos estremar d'otros procedimientos porque la imaxe forma sobre una superficie de [[plata]] apolazada como un espeyu. Pa economizar, de normal les plaques yeren de cobre platiáu, pos namái yera necesariu disponer d'una cara platiada. La imaxe revelada ta formada por partícules microscópiques d'[[aleación]] de [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]] y [[plata]], una y bones el [[Reveláu fotográficu|reveláu]] con vapores de mercuriu produz [[Axuntadura (química)|axuntadures]] na cara platiada de la placa. Primeramente esa mesma placa yera espuesta a vapores de [[yodu]] por que fuera [[fotosensible]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Kurtz |nome=Gerardo F. |enllaceautor= |títulu=Summa Artis. Historia Xeneral del Arte. Vol. XLVII. La fotografía n'España: de los oríxenes al sieglu XXI|url= |fechaaccesu=9 d'agostu de 2010 |idioma= |otros= |edición= |añu=2001 |editor= |editorial=[[Espasa Calpe, S. A]] |ubicación=Madrid |isbn= 84-239-5492-7|capítulu=Orixe d'un mediu gráficu y un arte. Antecedentes, entamu y desenvolvimientu de la fotografía n'España |páxines=88 |cita=}}</ref> === Dellos inconvenientes === * De primeres los tiempos d'esposición yeren bien llargos. Por casu, 10 minutos con lluz brilloso; por ello en 1839 namái se tomaben vistes esteriores. Pero esos tiempos amenorgar progresivamente por aciu l'usu de [[József Miksa Petzval|lentes Petzval]] y d'aceleradores químicos».<ref>Les contribuciones de [[John Frederick Goddard]] y [[Antoine Claudet]] dexaron una mayor estensión del daguerrotipu.</ref> A partir de 1841 les semeyes pudieron realizase en menos d'un minutu. * Son pieces úniques. Nun dexen tirar copies al nun esistir un negativu apropiáu. En realidá, un daguerrotipu ye al empar [[Negativu fotográficu|negativu]] y positivu, pudiendo trate d'una o otra forma según los ángulos d'observación y d'incidencia de la lluz que recibe. Pero un daguerrotipu puede reproducise, como cualesquier otru oxetu, fotografiándolo de nuevu. * Los vapores de mercuriu del reveláu son bien perxudiciales pa la salú. * Les imáxenes resultantes son fráxiles. Nun se deben tocar fora del so estoxu o caxa de proteición, porque s'estropien irreversiblemente. Tienen de caltenese ensin abrir los estoxos. * Xeneralmente, la imaxe orixinal ta invertida lateralmente, como nun espeyu. Nel casu de les vistes, ye bien importante tener en cuenta qu'una imaxe invertida puede producir errores na identificación del llugar exactu de tomar. Vease la imaxe axunta de [[Barcelona]] en [[1848]], con una vista de la Muralla del Mar y una aparente [[Casa Xifré]], qu'en realidá ye la vecina [[Casa Vidal Quadras]] (esquina ''"Passeig de Sabela II"'' y ''"Pas de Sota Muralla"''), dende'l Paséu de Colón. Dambes cases tienen fachaes similares, con portalaes, nel Paséu de Sabela II. == Historia == Ente los años [[1836]] y [[1838]] Daguerre realizó numberosos ensayos previos a la divulgación. Por casu, n'abril o mayu de 1838, llogró la conocida vista titulada ''Boulevard du Temple'', con una esposición de cerca de 10 minutos. Esta imaxe ta considerada la primera [[fotografía]] na qu'apaez la figura d'una persona: un veceru d'un llimpiabotes, nel ángulu inferior esquierdu, ampliando la vista. Enantes Daguerre tomara otres vistes de París y realizáu bodegones. En xunetu de 1839 el gobiernu francés mercó esti procedimientu por que tol mundu pudiera usalo llibremente y ensin patentes.<ref name=GER>{{cita llibru |apellíu=Gernsheim |nome=H.; Gernsheim, A. |enllaceautor= |títulu=A concise history of photography |url= |fechaaccesu=3 de febreru de 2010 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1965 |editor= |editorial=Thames and Hudson |ubicación=Londres |id= [[OCLC]] 425560 |capítulu= |páxina= |cita=Sicasí, Daguerre llogró una patente n'Inglaterra cinco díes antes de faese públicu'l procedimientu. }}</ref> Munchos periódicos publicaron la noticia y el métodu a siguir en tolos continentes. Realizáronse demostraciones públiques en dellos países; ente elles puédense señalar les realizaes esi mesmu añu en [[Portugal]], [[España]], [[Brasil]] y [[Estaos Xuníos]]. En 1840 en [[Méxicu]] y [[Uruguái]] y en 1841 en [[Colombia]] por [[Jean Baptiste Louis Gros]]. Les primeres cámares comerciales fabricaes siguiendo los encamientos de Daguerre fueron la fabricada pol so cuñáu [[Alphonse Giroux]] y la de los [[Cámara de daguerrotipos de los hermanos Susse|hermanos Susse]]. Los daguerrotipos fueron coetaneos con otros procedimientos fotográficos, como'l [[calotipo]] del británicu [[Fox Talbot]] que s'espublizó menos por tener una patente. Pero a partir de [[1855]] impúnxose'l procedimientu del negativu de vidriu al [[colodión húmedu]] y la [[copia a l'albúmina | copia en papel a l'albúmina]]. == El daguerrotipu n'España == {{VT|Historia del daguerrotipu n'América del Sur}} N'España realizaron daguerrotipos ente 1839 y 1860 a lo más, ente que n'otros países como Estaos Xuníos tuvo emplegándose mientres un mayor periodu de tiempu. El [[10 de payares]] de 1839 tuvo llugar en [[Barcelona]] la que se consideró primer demostración pública del daguerrotipu na [[península ibérica]] y pocos díes dempués realizóse otra demostración en [[Madrid]].<ref name=NEW>{{cita llibru |apellíos=Newhall |nome=B. |autor= |enllaceautor= |autor2=Fontcuberta, J.|editor= |otros= |títulu= Historia de la fotografía. Dende los sos oríxenes hasta los nuesos díes|url= |formatu= |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |volumen= |fecha=1983 |añu= |mes= |editorial=Editorial Gustavo Gili S.A. |ubicación= Barcelona|idioma= |isbn=84-252-1163-8 |id= |páxines=300 |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}</ref><ref name=MON>{{cita llibru |apellíu=López Mondéjar |nome=P. |autor= |enllaceautor= |coautor=|editor= |otros= |títulu= Historia de la fotografía n'España|url= |formatu= |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición=4ª |volume= |fecha=1999 |añu= |mes= |editorial= Lunwerg editor|ubicación= Barcelona|idioma= |isbn= 8477826609 |id= |páxines= 16|capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}</ref> Sicasí, esisten pruebes de que n'ochobre de 1839 yá se llograron vistes en [[Lisboa]],<ref>{{cita llibru |apellíu=Ramires |nome=Alexandre |enllaceautor= |títulu=The Voyage of the Daguerreotype. On the Daguerreotypes and Physionotypes of the Oriental-Hydrographe |url= https://library.nga.gov/mercury/holdingsInfo?bibId=352532 |fechaaccesu= |idioma=inglés |otros= |edición=1ª |añu=2014 |editor= |editorial=Alexandre Ramires |allugamientu=Coimbra |isbn=978-989-20-4941-0 |capítulu= |páxina= |cita=}}</ref> [[Funchal]] y [[Santa Cruz de Tenerife]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Teixidor |nome=Carlos |enllaceautor= |títulu=La fotografía en Canaries y Madeira: la dómina del daguerrotipu, el colodión y l'albúmina: 1839-1900 |url= |fechaaccesu=9 d'agostu de 2010 |idioma= |otros= |edición= |añu=1999 |editor= |editorial= |ubicación=Madrid |isbn=84-605-8665-0 |capítulu= |páxina= |cita=}}</ref> Esi primera daguerrotipista yera l'ablaya francés Louis Compte (o Comte), que viaxaba a bordu de la fragata mercante ''Oriental'', dando la vuelta al mundu; anque'l barcu fundir al salir de [[Valparaíso]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Bécquer Casaballe |nome=A. y Cuarterolo, M.A. |enllaceautor= |títulu=Imagen del Río de la Plata: crónica de la fotografía d'El Ríu de la Plata: 1840-1940 |url= |fechaaccesu=9 d'agostu de 2010 |idioma= |otros= |edición= |añu=1983 |editor= |editorial=Editorial del Fotógrafu |allugamientu=Buenos Aires |isbn= |capítulu= |páxina= |cita=}}</ref> Les demostraciones de Compte en [[Rio de Janeiro]] y [[Montevidéu]] en [[1840]] son una referencia na [[historia del daguerrotipu n'América del Sur]]. N'España caltiénense bien poques vistes d'esteriores al daguerrotipu. Conócense dos vistes de [[Mahón]]; ocho vistes de les obres de la carretera de Madrid a Valencia, con presos trabayando encadenaos; una vista de [[Barcelona]]; una vista de [[Cádiz]]; una vista de la [[catedral de Málaga]]; dos vistes del ''Patiu de los Lleones'' de [[La Alhambra]] de Granada; una vista tomada dende [[Giralda de Sevilla|La Giralda]] y otros trés vistes de [[Sevilla]];<ref>Castellote, Alejandro (2013). ''España al traviés de la fotografía, 1839-2010''. Madrid, Fundación Mapfre y Taurus, páxs. 98-99. ISBN 9788498444353</ref> una vista del [[Monesteriu d'El Escorial]], otros dos de [[Madrid]], y una vista de [[Toledo]].<ref>García Felguera, María de los Santos (2017). ''El daguerrotipu de Toledo''. Cuenca, Ediciones de la Universidá de Castiella-La Mancha. ISBN 978-84-9044-289-0</ref> Sicasí, los [[semeyes]] al daguerrotipu son más numberosos. Ente les semeyes al daguerrotipu españoles hai que destacar el d'una baillarina de la [[Escuela bolera de baile|escuela bolera]], con castañueles, asemeyando un movimientu de danza. Paez tratase de la baillarina francesa [[Marie Guy-Stéphan]],<ref>Plaza Orellana, Rocío (2013). ''Los bailles españoles n'Europa. L'espectáculu de los bailles d'España nel sieglu XIX''. Córdoba, Editorial Almuzara, p. 6. ISBN 9788415338840</ref> qu'actuó nel [[Teatru del Circu]], en Madrid, ente los años 1843 y 1851. N'España aprendió'l baille boleru, y competía coles meyores baillarines españoles. Esta semeya foi realizáu hacia l'añu 1850, por un fotógrafu desconocíu, posiblemente en Madrid, nel formatu de placa entera, del máximu tamañu estándar. La placa platiada mide cerca de 21 x 16 centímetros. Esta obra maestra caltener na Fototeca del IPCE ([[Institutu del Patrimoniu Cultural d'España]]). Una pequeña y misteriosa vista de Madrid puyar en 2011.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/madrid/Madrid/atrapáu/primer/vegada/elpepiespmad/20110505elpmad_13/Tes Vista de Madrid al daguerrotipu, en puya de la casa Soler y Llach.]</ref> Nun ye la fotografía más antigua de Madrid, pos tien de datase hacia l'añu 1854, calteniéndose otres vistes anteriores al daguerrotipu y al calotipo (en papel al sal). Tomar dende lo alto d'un edificiu de la cai Espoz y Mina, en direición a la ilesia del Carmen, mientres los entamos de la reforma de la Puerta del Sol. Hai andamios na cortil onde se construyó casar númberu 2 de la Puerta del Sol, terminada en 1856. Esta vista al daguerrotipu nun ye d'alta calidá, paeciendo un ensayu o prueba realizada por un nuevu daguerrotipista. Precisamente, en 1854 taba a la venta una cámara pa realizar daguerrotipos, nesa mesma cai Espoz y Mina.<ref>Diariu Oficial d'Avisos de Madrid, miércoles 23 d'agostu de 1854, anunciu: "Vender con muncha equidad un aparatu pa faer semeyes al daguerrotipu de media placa. Puede trate na cai de Espoz y Mina, núm. 10, tienda de llimpiabotes".</ref> Esti daguerrotipu foi adquiríu pol Estáu español, asignándolo al [[Muséu Nacional del Romanticismu (Madrid)]]. La so imaxe ta invertida lateralmente, como ye habitual nos daguerrotipos. == Galería == <center><gallery> Ficheru:Cámara para obtener vistas al daguerrotipo, original del año 1839, conservada en Barcelona, España, Spain.jpg|thumb|Cámara fotográfica orixinal de 1839, construyida por [[Alphonse Giroux|Alph. Giroux]], en París. Caltener na [[Real Academia de Ciencies y Artes de Barcelona]]. Ficheru:RobertCornelius.jpg|Autorretratu de [[Robert Cornelius]] (ochobre o payares de 1839). El primer [[autorretratu]] y primer [[semeya]] fotográficu de la hestoria.<ref name=han>Hannavy, John (ed.) (n'inglés) [https://books.google.es/books?id=Kd5cAgAAQBAJ&pg=PA339&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography'', páxs. 338-340. Routledge, 2013.] En Google Books. Consultáu'l 29 d'ochobre de 2015.</ref> Ficheru:Jean-Babtiste Sabarier-Blot L.J.M.Daguerre.1844.JPG|L'inventor [[Louis Daguerre]] retratáu al daguerrotipu en 1844, por '''Sabatier-Blot'''. Ficheru:Recife 1851 01.jpg|[[Recife]] (Brasil), 1851. [[Charles Fredricks|Fredricks]]. Ficheru:Daguerrotipo Valparaíso, 1852 aproximadamente, atribuido a Carleton E. Watkins - The Paul J. Getty Museum-001.jpg|[[Valparaíso]] (Chile), 1852. Atribuyíu a '''Carleton E. Watkins'''. Ficheru:ChampionOfTheSeas ca1854 EastBoston Southworth Hawes MFABoston.png|[[Clíper]] de tres mástiles, en [[Boston]], escontra 1854. '''Southworth & Hawes'''. </gallery></center> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Daguerreotypes}} *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Visita virtual esposición con daguerrotipos. |2=http://www.exposicionesmapfrearte.com/espana-contempor%C3%A1nea/visita_virtual/visita_virtual.html |date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot }} ''España contemporánea'', Madrid, Fundación Mapfre, 2014. *{{Enllaz rotu|1=The voyage of the 'Oriental' and the daguerreotype in Portugal, Spain and Brazil, 1839-1840 |2=http://britishphotohistory.ning.com/profilesblogsthe-voyage-of-the-oriental-and-the-daguerreotype-in-portugal |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. El viaxe de la fragata Oriental n'ochobre de 1839, y los primeros daguerrotipos en Portugal, España, Brasil y Uruguái. * [http://www.daguerreobase.org/en/ Daguerreobase : Collective cataloguing tool for daguerreotypes] {{Tradubot|Daguerrotipo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de la fotografía]] [[Categoría:Procesos fotográficos]] [[Categoría:Inventos de Francia]] [[Categoría:Francia en 1839]] [[Categoría:Ciencia de 1839]] 79d3fmujg9vmhbmbyki9rs7zzgyah8d 0 103834 4499349 4488155 2026-06-08T04:16:00Z Limotecariu 735 4499349 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Cóbreces''' ye una llocalidá del [[conceyu]] d'[[Alfoz de Lloredo]] ([[Cantabria]], [[España]]). Nel añu 2014 cuntaba con una población de 569 habitantes (según l'[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]), distribuyida nos barrios de Rivero, Quintanilla, Quintana, Los Corrales, El Pino, Somavia, San Roque y Luaña. Allúgase a 3 [[kilómetru|km]] de [[Novales (Cantabria)|Novales]], la capital municipal. Celébrense nesta llocalidá les fiestes de [[Ana (madre de María)|Santa Ana]] ([[26 de xunetu]]), [[Simón Pedro|San Pedrucu]] ([[1 d'agostu]]) y [[Roque (santu)|San Roque]] ([[16 d'agostu]]) nes que dancien los picayos. Amás, l'últimu sábadu d'agostu celebra la pelegrinación a la ermita de Virxe de la Peña, que falta 18 km, y que supón un festivu paséu travesando montes y valles en cumplimientu d'una promesa que fixo'l pueblu de Cóbreces por que la Virxe llibrára-yos d'una epidemia. Por Cóbreces pasa'l [[Camín de Santiago de la Mariña]] y la [[Ruiloba#Naturaleza|regata de La Conchuga]], siendo'l nome del [[regueru]] que dixebra al conceyu d'Alfoz de Lloredo col vecín de [[Ruiloba]] y que va dar a la [[sablera de Luaña]], única del conceyu. Esta sablera de Luaña o de Cóbreces ye de sable finu y mide unos 300 [[metru|metros]]s d'anchu en baxamar, y 70 [[metro]]s d'anchu en pleamar. Tamién ye famosu'l quesu de Cóbreces qu'ellaboren los [[Orde del Císter|monxos cistercienses]] con lleche de vaca. Na [[Edá Media]], Cóbreces perteneció al [[Provincia de los Nueve Valles |señoríu de los Nueve Valles d'Asturies de Santillana]] que s'aniciara como una [[Tenencia feudal|tenencia]], depués pasaría a ser una [[behetría]] pa convertise nun pequeñu señoríu litigado por dellos llinaxes — aniciando'l [[Pleitu de los Nueve Valles ]] — anque por pidimientu de los sos [[fidalgu|fidalgos]] naturales consiguiera ser nomáu «[[Realengu|Villa de Realengu]]» en 1581 y darréu como tal pasaría a conformar en 1585 a la [[provincia de los Nueve Valles]] y depués por unión d'otros territorios a la nominal [[Provincia de Cantabria de 1778|provincia de Cantabria]] que se constituyó'l 28 de xunetu de 1778, perteneciendo d'esta forma al conceyu de Ruiloba y al [[Partíu xudicial (España)|partíu xudicial]] de [[San Vicente de la Barquera]]. Ente 1785 y 1833 formó parte de la [[intendencia de Burgos]], y en dómines contemporanees dicha provincia cántabra pasaría a ser una comunidá autónoma, depués de la [[Llei Orgánica]] del [[Estatutu d'Autonomía de Cantabria]] que s'aprobaría'l 30 d'avientu de 1981. [[Ficheru:Iglesia de San Pedro Cobreces.jpg|277px|thumb|Ilesia parroquial de San Pedro Ad venceya (alzada pola fundación Pedro José de Villegas).]] [[Ficheru:Playa de Luaña.jpg|thumb|277px|Sablera de Luaña (Cóbreces) y el regueru de La Conchuga (al fondu de la imaxe).]] == Toponimia == El nome Cóbreces —allugáu na antigua [[Merindá (división alministrativa)|merindá]] d'[[Asturies de Santillana]]— créese que deriva del [[Idioma celtíberu|celta]], y de datación escrita dende 1025, como Chaoprices, Caoprices, Jusué, Eduardo (op.<ref>cit., p s/d, añu 1912 y actualizáu en 2010).</ref> Kaobreces, García Guinea,<ref name=mag1>Miguel Ángel (op. cit., p. 121).</ref> Kaopreces, Guerin<ref>Betts, Patriciu (op. cit., p. s/d., añu 1998).</ref> Cofreses<ref name=saz1>Zavala, Silvio Arturo (op. cit., p. 87, cita 27). L'autor cita ''Villa de Cofreses''.</ref> o Cófreces.<ref>Vegues, Antonio (op. cit., Tomu II, lletres C-E, p. 203).</ref> == Historia == === Oríxenes === El primer orixe del pobláu foi'l monesteriu de [[San Félix]]<ref>García Guinea, Miguel Ángel (op. cit., p. 127).</ref> que databa del 16 de mayu de 943 —según antiguu documentu— y col tiempu asitiaría la villa de Cóbreces en que'l so términu incluyía a les tierres circundantes del pobláu que sirvieren pa la subsistencia de los sos habitantes.<ref name=mag1/><ref>Díez Herrera, Carmen (op. cit., p. 84).</ref> Nel añu 1025 ta documentada una donación al «[[Colexata de Santillana del Mar|monesteriu de Santa Xuliana]]» de parte d'un antiguu cofrecino llamáu Pedro Brauliez —fíu de Braulio y Godina, amás d'hermanu de Munio y Asur— de les sos heredaes al pie de la so criada ''Gotina'' y los sos fíos —''Fanni'' o Estefanía y Álvaro— col so [[peculio]]. Los sos hermanos tamién teníen heredaes en dicha villa.<ref>Facultá de Filosofía y Lletres en ''"[[Cuadernos de Historia de España]]"'' (p. 66, n.º 61-64, Ed. La Facultá, añu 1977).</ref> Otru poblador que tendría cases equí yera Vela Díaz.<ref>García Guinea, Miguel Ángel (op. cit., p. 121). L'autor que trescribe lliteralmente'l documentu, puede lleese que'l nome «Vela Díaz» figura como ''Veila Díaz''.</ref><ref>Díez Herrera, Carmen (op. cit., pp. 84 y 94).</ref> Nel añu 1113 el monesteriu, que yera propiedá de Pelayo Godestioz y la so esposa Mayor, foi donáu pol so dueñu al de Santa Xuliana, lo que provocaría ser abandonáu con posterioridá a esa fecha, y por consiguiente'l pobláu. Años dempués sería tresformáu na ilesia [[San Felices]] de [[Mies (Suiza)|Mies]] pola [[Casa de Lara|familia de Lara]] escontra 1122.<ref name="guialfoz"/> === Señoríu === El llugar abandonáu del [[Monesteriu de San Félix]] foise repoblando y desenvolviendo gracies a la tenencia de la [[Casa de Lara]] qu'estableció casa solariega y pobló de colonos, Solís, Pedro (op.<ref>cit., fº II). L'autor, al igual qu'otros de la dómina, confundieron al conde y tenente [[Rodrigo González de Lara|Rodrigo]] col so sobrín [[Nuño Pérez de Lara]] y por cuenta de una escritura de venta del añu 1184 (op. cit., [[Era Hispánica|yera 1222]]) qu'apaez nomáu un tal ''Munio Petri de Villaegas'' [Munio Pérez de Villegas] como padre del testigu ''Didacus Munios'' [Diego Muñoz], supunxeron equivocadamente que fueren el mesmu.</ref> y que'l so refundador foi'l [[conde]] [[Rodrigo González de Lara]], tenente de les [[Asturies de Santillana]]. [[Ficheru:Corona de Castilla 1400_ast.svg|thumb|250px|left|La [[Corona de Castiella]] col [[Principáu d'Asturies]] qu'inclúi a la [[merindá d'Asturies de Santillana]], en tiempos del señor Rodrigo I de Villegas.]] Col trascurrir del tiempu recayería'l señoríu de Cóbreces y [[Toñanes]] na [[San Felices de Buelna|Casa de Cevallos de Buelna]] con Gutierre Díaz de Cevallos<ref>Estepa Díez, Carlos (op. cit., pp. 95-96, añu 2003), que refiriéndose a Cóbreces, espresa lo siguiente: {{Cita|Conocemos asina pol Llibru Magüetu los fidalgos o escuderos de Ruiloba, Oreña, Cabuérniga, Collantes y Caviedes (...). Estos yeren naturales, xunto con otros munchos, nes próximes behetrías de Cóbreces y Toñanes, siendo en dambes el señor Gutierre Díaz de Ceballos. Na de Cóbreces lo yeren xunto colos (fidalgos) de Oreña, villa al igual que les otres de la mariña cantábrica, na qu'una parte yera abadengo de Santillana y otra Behetría, que los sos naturales yeren los fíos y nietos de Diego Gutiérrez de Oreña, teniendo como señores a Gutierre Díaz de Ceballos, Ruy Sánchez (Calderón), Ruy Díaz, y Gutierre Fernández Calderón.}}</ref> y poco dempués, na [[Casa de la Vega]] colos señores [[Garcilaso I de la Vega]], la so fía menor [[Garcilaso I de la Vega#Matrimonios y descendencia|Elvira]]<ref>Asúa y Campos, Miguel de; en ''"El Valle de Ruiseñada: datos pa la so hestoria. Los Brachos y los Bustamantes"'' (p. 34, cit. 1).</ref> a quien el so mediu hermanu y tutor [[Garcilaso II de la Vega]] mercara, figurando nominalmente herederos el so fíu [[Garci Lasso Ruiz de la Vega]] y la so nieta [[Leonor de la Vega|Leonor]], anque nunca exercieren verdaderu señoríu nel [[Alfoz (urbanismu)|alfoz]].<ref>Salazar y Castro, Luis (op. cit., pp. 414 y 501-502, añu 1697). Espresa que'l señoríu de Cóbreces foi de Garcilaso I de la Vega y depués, de la so fía Elvira, pasando dempués por compra a los sos homónimos [[Garcilaso II de la Vega|II del nome (el so fíu)]] y l'[[Garci Lasso Ruiz de la Vega|III (el so nietu)]], y rematando en Leonor Lasso de la Vega (la so bisnieta), anque autores contemporáneos nun puedan documentar estos dos últimos y sí na Casa de Villegas.</ref><ref>Asúa y Campos, Miguel (op. cit., p. 36). Cita que nun hai documentu, alcordances nin memoria de que Garci Lasso Ruiz de la Vega y la so sucesora Leonor, exercieren señoríu sobro Cóbreces y Toñanes, nin en nenguna villa del [[Alfoz de Lloredo]], polo cual de Garcilaso II pasaría como [[dote]] de Teresa González de la Vega, recayendo asina na Casa de Villegas.</ref> Darréu túvola definitivamente como heriedu la Casa de Villegas onde liderara'l futuru [[Merindá Mayor de Castiella|merín]] dende 1353 y [[Adelantado#Antecedentes en Castiella y en Lleón|adelantado mayor de Castiella]] dende 1354, [[Pedro Ruiz II de Villegas]], [[Moñux|señor de Moñux]], [[Caracena]] y otros [[feudu]]s —tamién fuera mayordomu mayor de [[Tello de Castiella|Tello Alfonso de Castiella]] escontra 1352— y qu'enllazáu cola infanzona Teresa González de la Vega Asúa<ref>y Campos, Miguel (op. cit. p. 34).</ref> —fía llexítima y única heredera de [[Garcilaso I de la Vega#Matrimonios y descendencia|Gonzalo Ruiz de la Vega]]— vendieren en 1351 el [[Provincia de los Nueve Valles |señoríu de los Nueve Valles d'Asturies de Santillana]] al tíu d'aquella, [[Garcilaso II de la Vega]] —lo mesmo fixo'l so hermanu Sancho Ruiz de Villegas ''"Portín"'' (Burgos, ca. 1305 - [[Sevilla]], 29 de mayu de 1358), señor de [[Villamorón]] y merín d'Asturies de Santillana dende 1351 que lu vendiera [[Villasevil]] y [[Corvera (Cantabria)|Corvera]]— calteniendo Cóbreces pal so llinaxe y recayendo como heriedu nel so fíu [[Ruy Pérez II de Villegas]] quien sería'l primer señor de Cóbreces y el futuru [[Merindá Mayor de Castiella|merín mayor de Castiella]], y los sos sucesores.<ref>Salazar y Castro, Luis (op. cit., p. 414).</ref> La ilesia de San Felices foi mandada a reconstruyir alredor de 1440, pol fíu primoxénitu del anterior —el II señor de Cóbreces [[Rodrigo I de Villegas]], González<ref>Echegaray, María del Carmen (op. cit., p. 300, añu 1974). Cita que al nun tomar estáu Rodrigo, al fallecimientu de Ruy Pérez II de Villegas, perdería'l mayoralgu y pasaría al segundogénito Sancho I Ruiz de Villegas, escontra 1430 pero al enllazase obligadamente cola adolescente Leonor Calderón de Guevara por sentencia, depués del pleitu Villegas-Calderón, el so hermanu fundaría mayoralgu'l 5 de mayu de 1433 venciéndo-y Cóbreces como señoríu principal ente otros [[feudu]]s, ''cases-fuertes, [[Casa solariega|cortiles]], [[ferrería]]s, [[molín]]s y [[Patronatu de legos|patronatu]]s'' (Pedro de Solís, op. cit., fº VII, cap.V), y tamién-y dexaría lo que tenía n'[[Ocaña (Toledo)|Ocaña]] al so hermanu [[mosén Diego de Villegas]] quien fuera [[caballeru]] y [[Orde de Santiago#Los Trelce|Trelce]] de la [[Orde de Santiago]], amás de comendador d'[[Alhambra]] y [[La Solana]], y al so hermanu menor ''Pedro Diaz de Villegas a quien tocó'l Palaciu de Sazamón [o [[Sasamón]]], y hazienda de la [[Villegas (Burgos)|Villa de Villegas]], del [d'él] baxen muncha nobleza de caualleros'' (Pedro de Solís, op. cit.) —futuru tatarabuelo de [[Diego Osorio y Villegas]] [Quevedo, op. cit. fº VI anv., y Orive Salazar, p. 92] quien fuera [[Provincia de Venezuela|gobernador de Venezuela]] y presidente de la [[Real Audiencia de Santu Domingo]]— oficializando por aciu testamentu nel mesmu añu.</ref> enllazáu tardíamente cola bien nueva Leonor Calderón de Guevara<ref>Gándara, Felipe (op. cit., p. 136, añu 1753).</ref><ref>Solís, Pedro (op. cit., fº. X, cap. X).</ref>escontra 1432— con un estilu [[Arquitectura de la Renacencia|renacentista]]-[[Arquitectura gótica n'España|góticu]], calteniendo entá güei la [[Espadaña (arquitectura)|espadaña]] románica y la puerta gótica medievales orixinales, y quien s'asitiaría definitivamente na villa yá que'l so padre facíalo en forma esporádica.<ref>Según un padrón antiguu de Cóbreces.</ref> [[Ficheru:AsturiasDeSantillana.svg|thumb|277px|right|[[Merindá d'Asturies de Santillana]] y otres, dientro de les actuales fronteres [[Cantabria|cántabres]].]] El 7 d'abril de 1574, el VII señor [[Rodrigo III de Villegas]] —un fíu del VI señor Pedro Díaz I de Villegas y tresnietu d'aquel— sería nomáu [[Merindá d'Asturies de Santillana|merín de les Asturies de Santillana]].<ref>Solís, Pedro (op. cit., fº XII, cap. XIII). Cita que dichu nomamientu consta d'escritura de fianza otorgada en Santillana del Mar énte Juan de Villegas —el so hermanu y el segundogénito de Pedro Díaz de Villegas I Cevallos Rojas de Fueyos Manrique y de Juliana de Villa— siendo testigos: Andrés de Valdivieso y Sancho Fernández de Tagle. Tamién espresa que Rodrigo de Villegas III casárase con Juliana Calderón de Guevara, con quien tuvo a Rodrigo IV ''"el Mozu"'', Pedro Díaz de Villegas II —dambos, VIII ya IX señores de Cóbreces pero ensin sucesores— y Leonor de Villegas que casó con N. de la Sierra.</ref> El décimu señor de Cóbreces [[Juan III de Villegas|Juan de Villegas III Cevallos y Quevedo]]<ref>Solís (op. cit., fº XII, cap. XVI).</ref><ref>Argüeso Secu, Carlos (n.º 9, p. 37, añu 2013). Espresa que'l señor Juan de Villegas Cevallos y Queveda [con error nel apellíu maternu una y bones ella llamábase María Sánchez de Quevedo (según De Solís, op. cit., fºXII, cap. XII)] heredó'l [[mayoralgu]] a Bartolomé de Villegas, y depués este, al so fíu Baltasar que morrió en Portugal en 1645 ensin tener descendencia al igual que los otros hermanos —el segundogénito Juan y el cuartu, llamáu Manuel— que lu siguíen, una y bones María de Villegas (n. Comillas, 8 d'agostu de 1621) quien fora la tercera, nun heredara porque yera [[Mayoralgu|mayoralgu de agnación rigorosa]], pasando d'esta forma al quintu hermanu y ''"próximu señor y pariente mayor de la solariega y infanzona Casa de Villegas"'' en Cóbreces, Rodrigo V de Villegas (Comillas, 30 d'agostu de 1626 - [[Testamentu|Tº]] Cóbreces, 1683) enllazáu con Petronila de Barreda y Yebra, padres de trés fíos [el mayoralgu Pedro, Juan y Baltasar de Villegas Barreda (De Solís, op. cit., fº I y XIV, cap. XX)].</ref> —un primu del precedente— perdería definitivamente'l so señoríu en 1581 a raigañu del [[Pleitu de los Nueve Valles |pleitu de los Nueve Valles de les Asturies de Santillana]], tresformándose asina nuna Villa de Realengu, pudiendo escoyer llibremente a les sos [[alcalde]]s o [[correxidor]]ye.<ref>Solís, Pedro (op. cit., fº. XII, cap. XVI). Amás espresa que Juan de Villegas Cevallos heredara'l [[mayoralgu]] de los sos sobrinos [segundos].</ref> Esti postreru solamente caltendría'l señoríu de la Casa de Villegas en Cóbreces, considerándose'l llugar del llinaxe mayor de la [[Casa de Villegas]] que la so lleenda ye ''"Villegas por más Valir, o Morrer o Vencer"''<ref>Solís, Pedro (op. cit., fº IV).</ref> pero quedando inscripta nel actual «Palaciu de Villegas» de Cóbreces de la siguiente manera: {{cita|''"Soi la Casa de Villegas qu'hasta la mar atalayo (dende [[Villegas (Burgos)|Villegas]] en [[Peña Amaya|Peña d'Amaya]], [[Provincia de Burgos|Burgos]]) y que tengo los mios blasones más antiguos que [[Don Pelayo|Pelayo]]."''}} Colo enantes citao y al trascurrir del tiempu, fundaríase alderique, surdiendo'l «Pleitu de los Ferres y les preeminencias»<ref>Solís, Pedro (op. cit., fº I-II).</ref> ente los descendientes de Rodrigo I de Villegas naturales de Cóbreces y los de Acereda, siguíu por otru ente la descendencia de la llinia segundona de los Ruiz de Villegas de [[Villasevil]], que'l so mayoralgu foi fundáu en 1433 pol fidalgu segundogénito de mayor protagonismu en Cantabria, llamáu [[Sancho I Ruiz de Villegas]], capitán de les guardias del rei [[Xuan II de Castiella]], caballeru de la [[Orde de Santiago]], señor de [[Villasevil]], [[Acereda]] y [[Castillo Pedroso]], y gobernador de les fronteres d'[[Alcaraz]], Tarsia, Pablo Antonio (op.<ref>cit., p. 17, añu 1792). Espresa que Sancho Ruiz de Villegas I, amás de lo citao, fora correxidor de la villa de Alcaraz y taba enllazáu con María d'Andín y Velasco.</ref><ref>Solís, Pedro (op. cit., fº. IX, cap. VII). Cita que Rodrigo I heredó Cóbreces, Sancho Ruiz de Villegas I que testó na ciudá de Alcaraz en [[1433]] y que los señoríos que caltuviera yeren de la dote de la so madre Teresa Díaz de Cevallos, y sobre el so hermanu menor mosén Diego espresa testualmente un padrón de Cóbreces lo siguiente:{{cita|«El bien magníficu Señor Diego de Villegas hijodalgo vultable ai descendencia so n'[[Ocaña (Toledo)|Ocaña]], y de la so fía Doña María baxen munchos títulos de la primer nobleza de Castiella».}}</ref> y de la cual esprenderíase la nueva casa de los Ruiz de Villegas de Castillo Pedroso aniciada del fíu segundogénito del anterior y nuevu mayoralgu —el señor Diego de Villegas— siendo los sos descendientes los que nel [[sieglu XVII]] fadríen surdir el «Pleitu Orixinal de la Casa», Solís, Pedro (op.<ref>cit., fº X, cap. VIII).</ref> ente estos y los surdíos a partir del primoxénitu Pedro Ruiz de Villegas «el de Villasevil» —quien en 1497 entamara la boda na [[Ilesia de Santa Cecilia (Villasevil)|ilesia de Santa Cecilia]] ente los príncipes [[Juan d'Aragón (príncipe d'Asturies)|Juan d'Aragón y Castiella]] y [[Margarita d'Austria (1480-1530)|Margarita d'Austria y Borgoña]]— que la so sentencia en 1621, ejecutoriada pol escribán Cristóbal Lasso Vaca —de la [[Real Audiencia y Chancillería de Valladolid|Cámara de la Real Chancillería de Valladolid]]— fuera que la llinia mayor yera la de Cóbreces.<ref>Asociación Cántabra de Xenealoxía (op. cit., n.º 7, añu 2011).</ref><ref>Solís, Pedro (op. cit., fº II). Cita tamién que lo empecipiaría Sancho de Villegas, señor de la Casa Ruiz de Villegas de Castillo Pedroso, casáu cola so prima alloñada Carlota de Villegas y Villegas d'Estrada, y el señor de la Casa Ruiz de Villegas de Villasevil y Acereda, Sancho de Villegas y Villegas d'Estrada quien fora'l so cuñáu y primu terceru, que la so tía paterna María de Villegas y Caniego yera güela materna del lliteratu [[Francisco de Quevedo|Francisco de Quevedo y Villegas]] [según Francisco Gómez de Quevedo y Villegas, editáu por Pablo Antonio de Tarsia en 1663 (pp. 8, 16-17, y actualizáu por Aureliano Fernández-Guerra y Orbe nel añu 1859 nes ''"Obres de Don Francisco de Quevedo Villegas"'', T. I, p. 39)].</ref> El caballeru de la Orde de Santiago dende 1633, [[Marquesáu de Paradas|Fernando de Villegas y Gómez-Bueno]] (n. [[Montilla]] [[Provincia de Córdoba (España)|de Córdoba]], ca. 1610)<ref>Salazar y Castro, Luis de; en ''"Certificación de la xenealoxía de Fernando de Villegas y Gómez Bonu [...] "'' (D-51, fº 201. n.º 30024 del inventariu.).</ref> —que'l so güelu Diego de Villegas (n. Villasevil, ca. 1540) fundara mayoralgu en [[Entrambasmestas]], amás de ser descendiente directu del merín mayor [[Ruy Pérez II de Villegas]], primer señor de Cóbreces— recibiría'l títulu d'[[Paraes|I marqués y señor de Paraes]], definitivamente'l 20 de xineru de 1676 ([[Abolición de los señoríos n'España|señoríu perdíu]] polos sos descendientes en 1830, anque calteniendo'l títulu nobiliariu).<ref>Salazar y Castro, Luis (op. cit., p. 489, añu 1697).</ref> === Villa de Realengu === A raigañu del Pleitu de los Nueve Valles de Cantabria, o bien d'Asturies de Santillana, que por sentencia favorable de 1568 los llabradores llograren la emancipación del dominiu feudal, foi d'esta manera que se convirtiera Cóbreces nuna «Villa de Realengu» pero que se fadría efectiva nel añu 1581, porque los señores de dichos valles —Villegas, Ruiz de Villegas, Cevallos, de la Vega, Mendoza, Castañeda, ente otros— aguantárense a tala sentencia.<ref name="guialfoz"/> Nel añu 1583, numberosos cofrecinos tán documentaos nes pesquerías d'[[Irlanda]], al igual qu'otros naturales de [[Comillas (Cantabria)|Comillas]] —dende onde zarpaben les embarcaciones de tradición ballenera escontra aquellos mares— y tamién de [[Novales (Cantabria)|Novales]].<ref name=aal3>Conceyu d'Alfoz de Lloredo (op. cit., p. 22).</ref> En xunu de 1692 una [[fragata]] [[Francia na Edá Moderna|francesa]] de 36 cañones que fuera refugada en Comillas, abellugaríase na sablera cofrecina de Luaña, magar los sos tripulantes desembarcaron na mesma, fueron repelidos polos pocos habitantes que la poblaben nesi entós y consecuentemente tocaríen les campanes de la ilesia de Cóbreces, tamién de la vecina Ruiloba, polo cual families enteres seríen acoyíes na ermita de Santa Ana, alzada nel<ref name=aal3/> s. XVI por Antonio de Villegas quien de la mesma fuera bisnietu del III señor de Cóbreces, Rodrigo II de Villegas ''"el Luxuriosu"''.<ref>Conceyu d'Alfoz de Lloredo (op. cit., p. 26).</ref> Al añu siguiente, en 1693, por una fuerte cayida de la economía local, munchos habitantes viéronse obligaos a migrar.<ref name="guialfoz"/> Ente los años 1847 y 1850, Cóbreces cuntaba con 300 habitantes.<ref>Madoz, Pascual (op. cit., p. 496, añu 1847 y 1850). L'autor consiguió los datos de Cóbreces gracies a la información apurrida pol conceyu de Ruiloba, al cual pertenecía naquella dómina.</ref> A finales del sieglu XIX y principios del XX, la localidá consiguiría'l so máximu desenvolvimientu gracies a les fundaciones relixosu-culturales promovidas poles families Villegas y Quirós, como tamién la fábrica instalada por estos postreros.<ref name="guialfoz"/> == Descendencia pernomada de cofrecinos n'América == [[Ficheru:Mapa del Virreinato del Río de la Plata en 1783.png|thumb|100px|left|[[Virreinatu del Río de la Plata]].]] Equí tamién nació'l fidalgu Francisco de Villegas y López Quevedo<ref>Cutolo, Vicente Osvaldo (op. cit., pp. 668 y 671).</ref> el 24 de marzu de 1730 quien fuera [[Personero|procurador]] de Cóbreces alredor del añu 1753<ref name=saz1/> y que pasaría a la [[gobernación del Río de la Plata]] del [[Virreinatu del Perú]] en 1755, instalándose en [[Buenos Aires]] pa xunise en matrimoniu na [[Basílica de San Nicolás de Bari (Buenos Aires)|ilesia San Nicolás de Bari]] el 27 d'abril de 1757 cola infanzona [[Francisco de Manzanares#Matrimoniu y descendencia|María Mercedes Fernández Machado de Melo y Manzanares Maciel]]<ref name=saz1/> (n. Buenos Aires, 27 d'ochobre de 1733), y quien tuvieren once fíos de los cualos solu trés destacaron nos gobiernos del [[Virreinatu del Río de la Plata]] y de la [[Capitanía Xeneral de Chile]], amás de contribuyir a la organización de les repúbliques neoformadas, siendo estos el doctor [[Hipólito Francisco de Villegas]] (n. ib., 1761), el frai [[Miguel Mariano de Villegas#Orixe familiar y primeros años|Manuel Buenaventura de Villegas]] (n. íb., 1767) y el doctor [[Miguel Mariano de Villegas]] (n. ib., 1771).<ref>Cutolo, Vicente Osvaldo (op. cit., pp. 668-673).</ref> [[Ficheru:Velázquez - de Breda o Las Lanzas (Museo del Prado, 1634-35).jpg|thumb|200px|right|El comandante de los tercios españoles [[Ambrosio Spínola]] en ''[[La rindición de Breda]]'' (oleu de [[Velázquez]]).]] El procurador Francisco de Villegas<ref name=saz1/> yera hermanu de María y de José de Villegas y López Quevedo —el padre de [[Conrado Villegas#Orixe familiar y primeros años|José de Villegas y Gómez de Pládanu]], [[Contable públicu|contable]] de la [[Real Armada Española]] unviáu al virreinatu d'El Ríu de la Plata y [[xuez de paz]] [[Estáu Oriental del Uruguai|uruguayu]] d'[[Balta (Uruguai)|El Balta]] dende 1840, y por tanto, el bisagüelu del xeneral arxentín-uruguayu [[Conrado Villegas]]— quien fueren fíos del abogáu Francisco de Villegas y Gómez de Pládanu Revista de Fidalguía (n.º<ref>50-52, p. 67, añu 1962). Datos del Alfoz de Lloredo, especificando los de Cóbreces onde figura'l doctor Francisco de Villegas: ''cincuenta y tres años, casáu, abogáu y noble'', y tamién los d'otres localidaes.</ref> (n. Cóbreces, ca. 1700) y de Josefa López Quevedo (n. ca. 1710), amás de nietu del segundogénito Juan de Villegas Barreda (n. ib., ca. 1670), enllazáu con Justa Gómez de Arce, quien sirviera a la so maxestá nel [[Terciu|terciu de los españoles]] y na [[Compañía militar|compañía]] del [[maestre de campu]] Bernabé Alonso d'Aguilar<ref>Pavía, Francisco de Paula; en ''"Galería biográfica de los xenerales de marina, xefes y personaxes notables que figuraron na mesma corporación dende 1700 a 1868: A-F"'' (p. 543, Ed. Impr. J. López, añu 1873).</ref> y que participara al pie de la so familia, como ser el so hermanu y futuru [[mayoralgu]] Pedro de Villegas Barreda, el so hermanu menor Baltasar de Villegas Barreda y el so padre, el XIII [[Señoríu|señor]] de la [[Ruy Pérez II de Villegas|Casa de Villegas en Cóbreces]], Rodrigo de Villegas V Tagle y de la Torre Asociación<ref>Cántabra de Xenealoxía (op. cit., n.º 7, p. 37, añu 2013). Cita que Pedro V de Villegas yera hermanu del XII señor Baltasar de Villegas y nietu del X señor Juan de Villegas III Cevallos y Quevedo.</ref> (n. [[Comillas (Cantabria)|Comillas]], 1626), nel rebato de [[Provincia de Santander (España)|Santander]] sirviendo a la so mariña con caballos y armes.<ref>Solís, Pedro (op. cit., fol. XIII-XIV), Asociación Cántabra de Xenealoxía (n.º 7, añu 2011) y Pilleux Cepeda, Mauricio; en ''"Xenealoxía de les Families Chilenes"''.</ref> == Patrimoniu arquitectónicu == === Ilesia de San Pedro Ad venceya === [[Ficheru:Cobreces_-_Iglesia_de_San_Pedro_ad_Víncula_14.jpg|200px|thumb|Ilesia de San Pedro Ad venceya (financiada por Pedro José de Villegas).]] Ilesia parroquial de la localidá, d'estilu neogóticu afrancesáu según el proyectu d'[[Emilio de la Torriente y Aguirre]], empezóse la so construcción el 8 de setiembre de 1891 y terminaríase en 1894, anque la so inauguración fuera'l 18 d'abril de 1897.<ref name="guialfoz">{{cita web |autor=Axencia de Desenvolvimientu Local del Conceyu de Lloredo|títulu=Avérate, pasia y afaya...Alfoz de Lloredo|url=http://www.alfozdelloredo.org/portal/index.php/component/attachments/download/140 |fechaaccesu=27 de marzu de 2014|obra=Empón turística del Alfoz de Lloredo|fecha=2002 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130707094318/http://www.alfozdelloredo.org/portal/index.php/component/attachments/download/140 |fechaarchivu=7 de xunetu de 2013}}</ref> Presenta planta de cruz llatina con dos [[torre (construcción)|torres]] na [[fachada]], bóvedes de crucería, ábside semicircular abiertu al esterior por estilizados ventanales y [[cimborrio]] octogonal sobre'l [[cruceru (arquitectura)|cruceru]] de color coloráu, con vidreres a manera de llinterna que dexa bien bona entrada de lluz.<ref name="guialfoz"/> Na nave central tamién hai belles vidreres xeométriques con arcu apuntáu, y el coru, a manera de pasadizo ente les dos torres, destaca pol so magníficu voladizu artesanal. Ta inspirada en modelos del [[Arquitectura normanda|románicu normandu]] y obres gótiques como la catedral d'[[Erfurt]]. Foi financiada pola fundación Pedro José de Villegas Ruiz, y construyida tres la muerte d'esti ricu empresariu, según deséu espresáu en testamentu.<ref name="guialfoz"/> === Abadía de Santa María de Viaceli === [[Ficheru:Cobreces_-_Abadía_de_Santa_María_de_Viaceli_01.jpg|200px|thumb|Abadía de Viaceli (fundada polos hermanos Manuel y Antonio de Quirós Pomar).]] {{AP|Abadía de Santa María de Viaceli}} Orixinalmente yera una [[abadía]] [[Orde del Císter|cisterciense]] y anguaño ye un [[monesteriu]] [[Orde de la Trapa|trapense]] dedicáu a Santa María Viaceli. Ta alzada n'estilu [[neogóticu]] (1906-1910). El so fundador y primer abá foi'l monxu Manuel Fléché Rousse.<ref name="guialfoz"/> Realizóse en [[formigón armao]], constituyendo un conxuntu arquitectónicu de proporciones equilibraes alredor d'un claustru, con una fachada que presenta ventanales ajimezados y arcos apuntaos. Xunto al claustru atopa la ilesia de planta en cruz llatina, ábside poligonal y cimborrio octogonal sobre'l cruceru, rematáu con una nave de cuatro tramos con bóvedes de crucería y una aguyeretia con llinterna.<ref name="guialfoz"/> Foi fundada y financiáu polos hermanos Manuel y Antonio de Quirós Pomar col compromisu d'establecer un monesteriu de monxos cistercienses. Nel añu 1962, la torre orixinal amburó tres cayer nella un rayu. El monesteriu cunta con una antigua biblioteca de gran valor.<ref name="guialfoz"/> === Palaciu de Villegas === Antigua casa-torre convertida nel sieglu XVII nuna casona montañesa construyida pol [[Llicenciatura|llicenciáu]] Miguel de Villegas —fíu del X señor de Cóbreces, Juan de Villegas III Cevallos y Quevedo y el so segundu enllaz matrimonial con María Ruiz de la Sierra— que'l so blasón y sepultura atópense na capiella fundada por él mesmu na parroquia de San Felices de Mies, en Cóbreces.<ref name=aal1>Conceyu d'Alfoz de Lloredo (op. cit., p. 27).</ref> L'estilu neogóticu de la torre con almenes, asemeyada al [[Alcázar de Segovia]], foi mandáu a construyir pol coronel Baldomero de Villegas n'alcordanza de la so detención naquel llugar citáu. El palaciu atópase nel actual barriu de Corrales.<ref name=aal1/> [[Ficheru:Cóbreces - Ermita de Santa Ana 08.jpg|200px|thumb|Ermita de Santa Ana (alzada pol fidalgu Antonio de Villegas al pie de la so casa).]] === Ermita de Santa Ana === Ermita construyida nel s. XVI por Antonio de Villegas —fíu de Juan Sánchez de Villegas y bisnietu de Rodrigo II de Villegas ''el Luxuriosu'', III señor de Cóbreces, por tener 25 fíos naturales de los cualos solo una yera muyer— quien alzaría al pie de ella la so casa, na cual asitiaría'l so blasón.<ref name=aal2>Conceyu d'Alfoz de Lloredo (op. cit., p. 26).</ref> Trátase d'una obra en cantería fecha en mampostería, con sillares nos vanos, esquinales y un reló na torre, que por reformes posteriores adquiriría una fachada neogótica y un gran ventanal geminado con rosetón. Nel interior presenta un gran retablu salomónicu del sieglu XVIII con imáxenes orixinales y nel centru, san Joaquín, santa Ana, la Virxe neña y la Vía Crucis.<ref name=aal2/> La ermita foi favorecida pola relixosidá y benevolencia de los vecinos de Cóbreces, yá que la so patrona ye santa Ana y que la so fiesta celébrase'l día 26 de xunetu.<ref name=aal2/> [[Ficheru:Cóbreces - Ermita de San Roque.jpg|200px|thumb|Ermita de San Roque (construyida nel s. XVII y restaurada en 1903).]] === Ermita de San Roque === La [[ermita]] de San Roque foi alzada nel s. XVII, y per l'añu 1770 foi citáu'l famosu escultor Alejandro Gutiérrez de Bustamante pa la tasación del so [[retablu]].<ref>González Echegaray, María del Carmen (op. cit., p. 208, añu 1991).</ref> Pol deterioru sufríu por cuenta de la so falta de caltenimientu tuvo que ser reconstruyida nel añu 1903.<ref>Según rótulu enriba de la entrada d'accesu de la ermita, espresa'l nome «San Roque» y debaxo l'añu «1903».</ref> === Ilesia de San Felices de Mies === Ilesia reconstruyida con un estilu renacentista-góticu escontra 1430 —nel antiguu llugar del monesteriu de San Félix (añu 943)— por Rodrigo I de Villegas quien s'asitiara definitivamente na villa, siendo primoxénitu y herederu de la cortil del I señor de Cóbreces, [[Ruy Pérez II de Villegas]], y de la so esposa Teresa Díaz de Cevallos de la [[Les Presillas|Casa de Cevallos de les Presillas]]. Los fíos de Rodrigo con Leonor Calderón de Guevara fueron Rodrigo II de Villegas quien heredó más tarde por mayoralgu, y Juan I de Villegas quien asocediera al so hermanu por escarecer de fíos llexítimos.<ref name=aal2/> Esta ilesia caltién entá güei la espadaña románica y la puerta gótica medievales orixinales (d'alredor del añu 1122). La única capiella llateral esquierda inicióla el yá citáu llicenciáu Miguel de Villegas escontra 1660 presentando lleenda y blasón familiar, amás d'un epitafiu del teniente xeneral [[Juan José Villegas]].<ref name=aal2/> La capiella de la derecha de la nave fundóla Alonso Fernández de Quirós Pomar y del Río Concha Barreda —coles mesmes que fundara tamién la capiella de los Quirós na ilesia de San Andrés de Santillana, tando enllazáu con Elvira Cossío y Velarde, nacida en [[Toñanes]] en 1608— tamién presentando blasón familiar y lleenda. La otra capiella, allugada al fondu a la derecha y enfrente de la puerta llateral gótica medieval, fundóla Sancho de Obregón pero'l blasón qu'ostenta ye de la familia Rivero en quien recayó la mesma.<ref name=aal2/> El so campusantu tien un [[Cruz cristiana|Cristu]] esculpíu pol artista [[Jesús Oteru]]. Equí hai numberoses referencies de la familia de Villegas, n'escudos y llábanes funeraries, qu'acrediten la so fundación y restauración. Esta antigua parroquia de Cóbreces foi abandonada en 1891, calteniéndose entá'l so campusantu.<ref name=aal2/> [[Ficheru:Cóbreces_16.jpg|thumb|200px|right|Fundación Villegas y colexu de San José]] [[Ficheru:Cóbreces 14.jpg|thumb|200px|right|Capiella de San José (del s. XIX, por Pedro José de Villegas).]] === Fundación Villegas y colexu de San José === Complexu urbanu allugáu nel barriu d'El Pinu construyíu nel s. XVIII, de planta cuadrada irregular que forma dos edificios con balcones volaos. Nel segundu altor de la fachada este, ente los dinteles de les ventanes, hai un tetramorfos con una palombu blancu y les figures de Longinos y Estéfanon, personificaos nel sol y la lluna.<ref name=aal1/> Por mandatu de Pedro José de Villegas alzóse so la advocación de San Xosé. Presenta amestadures del s. XIX y XX, como la capiella de San José d'estilu neobarroco.<ref name=aal1/> Dende 1872 atópase rexentáu poles Hermanes de la Caridá de San Vicente de Paul. Esta entidá foi la qu'alministró la fortuna de Villegas pa los fíos de Cóbreces.<ref name=aal1/> === Casal de Castru === Casa solariega d'estilu barrocu del s. XVIII —sobre otra más antigua— que presenta una fachada y sillería, solana ente voladizos y arcu de mediu puntu na portalada. Ta allugada na carretera escontra la sablera de Luaña, cerca de lo que fuera la Central Llechera.<ref name=aal1/> Hai na puerta d'entrada a la finca que presenta un ampliu y ricu monte, un escudu coles armes de Cabeza, Terán, Mier y González, y na so cortil presenta una ermita patrimonial a la que s'apuerta al traviés d'una portalada con un reló de sol y los blasones de los sos fundadores: Ruiloba y Villegas, que tamién se los visualiza nel pisu cimeru de la casona.<ref name=aal1/> === Institutu Agrícola Práctico Quirós === Edificiu de trés pisos y plantes rectangular qu'empezó a alzase en 1904 y sería rematáu en 1906, mandáu a construyir polos hermanos yá nomaos —Antonio y Manuel Bernaldo de Quirós Pomar— sobre l'antigua casona del llinaxe, fundada escontra 1636 por Alonso Fernández de Quirós y Río Concha Barreda.<ref name="guialfoz"/> Na puerta principal tien un arcu de mediu puntu y sobre ella'l blasón de la primitiva casa de la familia antes citada.<ref name="guialfoz"/> == Notes y referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * Archivo de Calatrava en ''"Escritura otorgada en San Martín de Burgos"'' (año 1186; cax.13, num.1). * Argüeso Seco, Carlos; en ''"Algunos linajes de Alfoz de Lloredo. Linaje de Villegas en Cóbreces"'' (Ed. Sensei, 2012). ISBN 84-93765-34-1 * Argüeso Seco, Carlos; en ''"Linaje y mayorazgos de Torre en Comillas"'' (n.º 9, p. 37, Ed. AsCaGen., año 2013). * Asociación Cántabra de Genealogía en ''"Revista n.º 7 de ASCAGEN"'' (año 2011). * Asúa y Campos, Miguel de; en ''"El Valle de Ruiseñada: datos para su historia. Los Brachos y los Bustamantes"'' (Ed. y año s/d). * Ayala, Atanasio de; en ''"Crónica de D. Atanasio de Ayala"'' (Cap. VII). * Becerro de Castilla (fol. 170). * Cardenal Tellería, Marco A.; en ''"Nicaragua y su historia, 1502-1936"'' (Ed. Banco Mercantil, año 2000). * Cutolo, Vicente Osvaldo; en ''"Nuevo Diccionario Biográfico Argentino"'' (Ed. Elche, Buenos Aires, Argentina, año 1963). * Díez Herrera, Carmen; en ''"La formación de la sociedad feudal en Cantabria"'' (Ed. Gráficas Dhoer, Santander, Reino de España, año 1990). ISBN 84-87412-15-7 * {{cita llibru | autor = Estepa Díez, Carlos |enllazautor=Carlos Estepa Díez |títulu=Las Behetrías Castellanas, Tomos I y II |añu=2003| editorial = Junta de Castilla y León, Consejería de Cultura y Turismo| isbn = 84-9718-118-2}} * Gándara, Felipe de la; en ''"Descripción, armas, origen, y descendencia de la muy noble, y antigua casa Calderón de la Barca, y sus sucesiones continuadas"'' (Madrid, Reino de España, año 1753). * Gándara, Felipe de la; en ''"Crónica General del Reino de Galicia"'' (fol. 68 y 77). * García Guinea, Miguel Ángel; en ''"El románico en Santander"'' (Ed. Librería Estudio, año 1979). * González Echegaray, María del Carmen; en ''"Toranzo: datos para la historia y etnografía de un valle montañés"'' (Ed. Institución Cultural de Cantabria, 356 págs., año 1974). * González Echegaray, María del Carmen; con M. Ángel Aramburu-Zabala, Begoña Alonso Ruiz y Julio J. Polo Sánchez en ''"Artistas cántabros de la Edad Moderna"'' (Ed. Europa Artes Gráficas, Salamanca, Reino de España, año 1991). * Guerin Betts, Patricio; en ''"Cóbreces"'' (Ed. Asociación Cultural Kaopreces, Santander, Reino de España, año 1998). * Gutiérrez Flores, Jesús; en ''"Guerra civil en Cantabria y pueblos de Castilla"'' (Ed. Libros en Red, año 2006). * Instituto Argentino de Ciencias Genealógicas en ''"Boletín interno"'' (n.º 9-50, Buenos Aires, República Argentina, año 1970). * Juarros, Domingo; en ''"Compendio de la historia de la ciudad de Guatemala"'' (Vol. I, Guatemala, año 1808). * Jusué, Eduardo; en ''"Libro de regla o cartulario de la antigua abadía de Santillana del Mar"'' (año 1912, actualizado por Ed. BiblioBazaar, 178 págs., año 2010). * [[Pascual Madoz|Madoz, Pascual]]; en ''"Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar"'' (Ed. Imprenta de D. Pascual Madoz, Madrid, Reino de España, año 1847 y 1850). * Memorial de la Casa de Calderón. * Pavía, Francisco de Paula; en ''"Galería biográfica de los generales de marina, jefes y personajes notables que figuraron en la misma corporación desde 1700 a 1868: A-F"'' (Ed. Impr. J. López, año 1873). * Pérez de Vargas, Juan; en ''"Manuscrito de D.Juan Pérez de Vargas"'' (fol. 213). * Pomar Mardones, Carlos; en ''"Linaje de Pomar. Datos recogidos sobre el linaje de Pomar, especialmente de la Casa Montañesa sita en el Lugar y Villa de Ajo -- Trasmiera"'' (Ed. Talleres Arancibia Hermanos, 106 págs., año 1971). * [[Luis de Salazar y Castro|Salazar y Castro, Luis de]]; en ''"Certificación de la genealogía de Fernando de Villegas y Gómez Bueno, natural de Montilla, presentada para su ingreso en la Orden de Santiago en 1633"'' (Documento de la Colección de Salazar y Castro, D-51, fº 201. n.º 30024 del inventario.). * Salazar y Castro, Luis de; en ''"Historia Genealógica de la Casa de Lara"'' (año 1697). * Solís, Pedro de; en ''M.P.S. «Don Pedro de Villegas, pariente mayor, y poseedor de la Casa de Villegas»'' (Colección Salazar y Castro, Madrid, Reino de España, 29 de xunu de 1683). * Tarsia, Pablo Antonio; en ''"Vida de Don Francisco de Quevedo Villegas"'' (año 1792). * Vegas, Antonio; en ''"Diccionario geográfico universal que comprehende la descripción de las quatro partes del mundo"'' (Tomo II, letras C-E, Ed. Don Joseph Doblado, Madrid, Reino de España, año 1795). * Zavala, Silvio Arturo; en ''"Revista de Historia de América"'' (Ed. Instituto Panamericano de Geografía e Historia, año 1996). == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Cantabria]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] mravkrlqefos4ygfwyxw3loxs4hb7cw 0 104314 4499243 4491002 2026-06-07T12:27:26Z ~2026-33863-05 149254 /* Los movimientos separatistes */ 4499243 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu}} El '''Reinu de les Dos Sicilies''' (n'[[Idioma italianu|italianu]]; ''Regno delle Due Sicilie''; en [[Idioma napolitanu|napolitanu]]: ''Regno d"e Ddoje Sicilie''; en [[Idioma sicilianu|sicilianu]]: ''Regnu dî Dui Sicili'') foi un [[estáu]] de la [[Italia meridional]], creáu en [[1816]], qu'abarcó los territorios de los reinos de [[Reinu de Nápoles|Nápoles]] y [[Reinu de Sicilia|Sicilia]].<ref>{{cita web |url=http://www.fmboschetto.it/Utopiaucronia/Sissi_napoletana.htm |títulu=Ottocento Italianu |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2010 |apellíu=Riker |nome=William |idioma=italianu}}</ref> Los sos gobernantes fueron miembros d'una caña menor de los [[Casa de Borbón n'España|Borbones españoles]], fundada por [[Carlos III d'España|Carlos VII de Nápoles y V de Sicilia]]. Los antiguos reinos de [[Reinu de Sicilia|Sicilia]] y [[Reinu de Nápoles|Nápoles]] llevaben amestaos a la [[Corona d'Aragón]] dende los [[sieglu XIII|sieglos XIII]] y [[sieglu XV|XV]], respeutivamente. Col esmembramientu de la [[Monarquía Española|Monarquía hispánica]] nel [[tratáu d'Utrecht]] ([[1713]]), esos territorios pasaron a dominiu [[austriacu]], pero casi darréu los españoles trataron de recuperalos, dando llugar a la [[Guerra de la Cuádruple Alianza]]. Aprovechando la [[Guerra de Socesión polaca]], en [[1734]], Carlos, l'entós duque de Parma y futuru soberanu, ganó a los austriacos coles tropes del so padre'l rei [[Felipe V d'España]], recuperó estos reinos pa la so dinastía, y foi reconocíu de momentu por [[Francia]] en virtú del [[Primer Pactu de Familia]] y en [[1737]] polos [[Estaos Pontificios]] y, de siguío, pol restu de los estaos italianos. A la muerte del so hermanu [[Fernandu VI d'España]], Carlos dexó'l tronu de Nápoles-Sicilia al so fíu [[Fernandu I de Borbón]] (IV de Nápoles y III de Sicilia) en [[1759]] pa poder cinxise la corona española. Fernandu IV de Nápoles, tres el periplu causáu pola [[Revolución francesa]] y les [[Guerres Napoleóniques]], tornó al tronu napolitanu y camudó la denominación Nápoles-Sicilia pola de Reinu de les Dos Sicilies en [[1816]]. El so nietu, [[Francisco II de les Dos Sicilies]], perdió'l tronu en [[1860]], conquistáu por [[Giuseppe Garibaldi]] tres la denomada ''[[Espedición de los Mil]]''. Con esta conquista, el Reinu de les Dos Sicilies dexó d'esistir como estáu independiente. == Orixe del nome == L'orixe del nome ''Dos Sicilies'' remontar a la llegada a Italia de [[Carlos I d'Anjou]] en 1259, quien recibió Sicilia de la [[Curia Romana]] pa lluchar contra la hexemonía de la dinastía de los [[Dinastía Hohenstaufen|Hohenstaufen]], del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] n'Italia. Dempués de la revuelta de les [[Víspores sicilianos]], asocedida nel añu 1282, el reinu foi estremáu en dos partes: la islla siciliana quedó apoderada polos [[Corona d'Aragón|aragoneses]] y la parte continental polos [[Casa d'Anjou|Anjou]]. Dambos reis se arrogaron el títulu de ''Rei de Sicilia''. D'equí nacieron les denominaciones ''Regno di Sicilia al di qua del faro'' (Reinu de Sicilia d'esti llau del faru) y ''Regno di Sicilia al di là del faro'' (Reinu de Sicilia del otru llau del faru), en referencia al [[Faru de Messina]].<ref>{{cita llibru |apellíu=VV.AA. |títulu=Diccionariu Xeográficu Universal, Tomu III |url=https://books.google.com.ar/books?id=X4Ou-BOA27MC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=a el+di+qua+del faru&source=bl&ots=5ddBSs9lAd&sig=BW4iiJGiACZ6w-fGyK1rufsfXaY&hl=es&ei=2COpTN6kM4GB8gaYuZz4DA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDAQ6AEwAw#v=onepage&q=al%20di%20qua%20del%20faro&f=false |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2010|añu=1831 |ubicación=Barcelona |páxina=173}}</ref> Nel [[Congresu de Viena]] de 1816, oficializóse la unión del [[Reinu de Sicilia]] y del [[Reinu de Nápoles]] y [[Fernandu I de les Dos Sicilies|Fernandu I]], fíu de [[Carlos III d'España]], utilizó'l nome de ''Dos Sicilies'' pa denominar el nuevu reinu.<ref>{{cita web |url=http://www.ilportaledelsud.org/duesicilie.htm |títulu=L'anicie del nome Regno delle Due Sicilie |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2010 |apellíu=Misuraca |nome=Fara |idioma=italianu}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Del Cantillo |nome=Alejandro |títulu=Trataos, convenios y declaraciones de paz y de comerciu que fixeron coles potencies estranxeres los monarques españoles de la casa de Borbón dende l'añu de 1700 hasta'l día. |url=https://books.google.es/books?id=hala597fVyHkgC&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#v=onepage&q=dos%20sicilias&f=false |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2010|añu=1843 |editorial=Imprenta d'Allegría y Charlain |ubicación= Madrid |páxina=771}}</ref> == División alministrativa == La parte continental del Reinu taba estremada en trece provincies: [[Terra di Lavoro]], Principáu de Citra, Principáu Ultra (actual [[Campania]]), Calabria Citerior, Calabria Ulterior (actual [[Calabria]]), Capitanata, Terra di Bari, Terra d'Otranto (actual [[Puglia]]), Abruzzo Citerior, Abruzzo Ulterior (actual [[Abruzzo]]), el condáu de [[Molise]] (actual rexón del [[Molise]]) y la Provincia de Basilicata. La [[Sicilia]] yera considerada una sola provincia, pero taba estremada de la mesma en trés subrexones: el [[Val Demone]], el [[Val di Noto]] y el [[Abargano di Mazara|Val di Mazara]]. [[Ficheru:Suddivisione amministrativa del Regno delle Due Sicilie.png|thumb|División alministrativa del Reinu de les Dos Sicilies]] <div style="font-size:100%"> {| |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:110%;" !width="10px"| !!width="180px"| Peninsular !!width="70px"| [[Capital (política)|Capital]] |- | 1 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Abruzzo Ultra (wings inverted).svg|20px]] [[Abruzzo Ultra]] || [[L'Aquila]] |- | 2 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Abruzzo Citra.svg|20px]] [[Abruzzo Citra]] || [[Chieti]] |- | 3 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Terra di Lavoro.svg|20px]] [[Terra di Lavoro]] || [[Nápoles]] |- | 4 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Contado di Molise.svg|20px]] [[Condáu di Molise]] || [[Campobasso]] |- | 5 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Principato Ultra.svg|20px]] [[Principato Ultra]] || [[Benevento]] |- | 6 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Principato Citra.svg|20px]] [[Principato Citra]] || [[Salerno]] |- | 7 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Capitanata.svg|20px]] [[Capitanata]] || [[Foggia]] |- | 8 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Basilicata.svg|20px]] [[Basilicata]] || [[Potenza]] |- | 9 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Terra di Bari.svg|20px]] [[Terra di Bari]] || [[Bari (ciudá)|Bari]] |- | 10 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Terra d'Otranto.svg|20px]] [[Terra di Otranto]] || [[Lecce]] |- | 11 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Calabria Citra.svg|20px]] [[Calabria Citra]] || [[Cosenza]] |- | 12 ||[[Ficheru:Coat of Arms of Calabria Ultra.svg|20px]] [[Calabria Ultra|Calabria Ultra I y Calabria Ultra II]] || [[Regio de Calabria|Reggio]] y [[Catanzaro]] respeutivamente |- | 13 || [[Sicilia]] || [[Palermo]] |} |} </div> == Historia == === Los Borbones en Nápoles === {{AP|Carlos III d'España}} [[Ficheru:Palazzo Reale di Napoli - Carlo III di Borbone.jpg||thumb|Estatua de Carlos III na fachada del [[Palaciu Real de Nápoles]].]] El [[10 de mayu]] de [[1734]], mientres la [[Guerra de Socesión Polaca]], el futuru [[Carlos III d'España]], perteneciente a la [[Casa de Borbón]], entró en [[Nápoles]] y coronóse rei de Sicilia al añu siguiente. D'esta forma, conquistó tol [[sur d'Italia]], que taba en manes de [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Nel añu [[1737]], la paz de [[Viena]] punxo fin a la guerra y el reinu de Nápoles consiguió l'autonomía d'España. A pesar del tratáu, siguieron les hostilidaes. N'agostu de [[1744]], l'exércitu de Carlos III venció na [[Batalla de Velletri]] a los austriacos que queríen reconquistar el reinu. En [[1759]], Carlos III abdicó en favor del so fíu, el futuru [[Fernandu IV de Nápoles]], y tornó a [[España]] pa coronase rei, pos el so hermanu de padre, [[Fernandu VI]], morriera ensin descendencia y él yera'l siguiente na llinia de socesión. Nel ámbitu civil, la situación económico y social de Nápoles a empiezos del [[sieglu XVIII]] yera desastrosa, polo que Carlos III realizó un procesu de reformes de calter [[Ilustración|ilustráu]]. Les primeres reformes del so reináu basar na llucha contra los [[privilexu|privilexos]] eclesiásticos: en [[1741]] amenorgar el [[derechu d'asilu]] y otres inmunidaes per mediu d'un [[concordatu]], y los bienes de la ilesia fueron subordinaos a la fiscalidá.<ref>{{cita web |url=http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/2090.htm |títulu=Contestu: Reinu de les Dos Sicilies |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2010 |apellíu=arteHistoria |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100919104644/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/2090.htm |fechaarchivu=19 de setiembre de 2010 }}</ref> Carlos III gobernó Nápoles mientres un cuartu de sieglu, notándose nel reinu una gran alza na producción agropecuaria y nel comerciu. En [[1755]], foi instituyida na [[Universidá de Nápoles]] la primer cátedra d'Economía y d'Astronomía del mundu.<ref>{{cita web |url=http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/primati.htm |títulu=Les primacías del Reinu de les Dos Sicilies |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2010 |apellíu=Real Casa de Borbón de les Dos Sicilies |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081116045338/http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/primati.htm |fechaarchivu=16 de payares de 2008 }}</ref> Amás, el rei treslladó la residencia real a [[Caserta]] onde construyó'l [[Palaciu Real de Caserta]], anguaño [[Patrimoniu de la Humanidá]]. Tamién construyó'l palaciu de [[Portici]], el [[muséu de Capodimonte]], la Capiya [[San Severu]] y el [[Teatro San Carlo]], el más antiguu teatru d'ópera activu del mundu (tamién Patrimoniu de la Humanidá).<ref>{{cita web |url=http://www.teatrosancarlo.it/en/theatre/history/20-ilsettecento.html |títulu= History - The Origin |fechaaccesu=31 d'ochobre de 2010 |apellíu=Teatru di San Carlo |idioma=inglés}}</ref> Fixo construyir un albergue pa indixentes y ordenó qu'empezaren les escavaciones en [[Pompeya]] y [[Herculano]]. === Fernandu IV y el periodu napoleónicu === [[Ficheru:CasertaReale.jpg|thumb|Fachada norte del [[Palaciu Real de Caserta]] y ''passeggio'' monumental del parque, dambos frutu del xenial diseñu de Vanvitelli. La figura dominante del palaciu queda engrandecida gracies a la perspeutiva escénica que-y otorguen los gradiaos xardinos.]] [[Ficheru:Painting of the family of Ferdinando IV (Angelica Kauffmann, 1782).jpg|thumb|María Carolina y Fernandu I, Rei de les Dos Sicilies, colos sos fíos cuando yeren neños, pintura d'[[Anxélica Kauffmann]].]] [[Ficheru:Fabrizio Ruffo1.gif|180px|thumb|El cardenal Fabrizio Dionigi Ruffo ([[San Llucíu]], [[16 de setiembre]] de [[1744]] - [[Nápoles]], [[13 d'avientu]] de [[1827]]).]] En [[1759]], dempués de la partida del rei Carlos, convertíu en Rei d'España, xubió al tronu [[Fernandu IV de Nápoles]] con namái ocho años d'edá. Los principales [[Rexencia (política)|rexentes]] del reinu mientres la minoría d'edá del futuru rei fueron [[Domenico Cattaneo]], príncipe de San Nicandro, y el marqués [[Bernardo Tanucci]].<ref>{{cita web |url=http://forum.theroyaluniverse.com/index.php?/topic/536-the-kings-of-the-two-sicilies-house-of-bourbon/ |títulu=The Kings of the Two Sicilies (House of Bourbon) |fechaaccesu=20 de payares de 2010 |apellíu=The Royal Universe |idioma=inglés }}</ref> En [[1768]], Fernandu IV casóse con [[María Carolina d'Austria (1752-1814)|María Carolina d'Austria]], fía de la emperatriz [[María Teresa I d'Austria]] y hermana de [[María Antonieta]], reina de [[Francia]]. Ente que Fernandu IV namái s'esmoleció de les rellaciones cola Ilesia y de la construcción d'obres públiques, como l'Academia d'Arquiteutura de Nápoles o la Casa Vanvitelliana, la nueva reina llogró controlar al so home y a participar viviegamente nel gobiernu del reinu, llegando a tener una posición de gran poder.<ref>{{cita llibru |apellíu=Gies McGuigan |nome=Dorothy |títulu=Los Habsburgu |fechaaccesu=20 de payares de 2010 |añu=1984 |editorial=Grijalbo |ubicación=Barcelona |isbn=3548331734}}</ref> Nos primeros años de gobiernu, María Carolina amosóse tolerante colos movimientos [[República|republicanos]]. Sicasí, tres la cayida de [[Lluis XVI]] mientres la [[Revolución francesa]], xunir a la [[Primer Coalición]] que formaron dellos Estaos europeos en contra de Francia, instituyendo severes persecuciones contra tolos sospechosos de simpatizar cola causa revolucionaria francesa. En [[1796]], [[Napoleón Bonaparte]] invadió [[Italia]] y venció con facilidá a les tropes austriaques y a los débiles gobiernos llocales. En [[1798]], los franceses ocuparon [[Roma]] y los [[xacobinos]] crearon la [[República Romana (1798-1799)|República Romana]]. Fernandu IV de Nápoles unvió un exércitu pa frenar a los franceses. Nun primer momentu, el xeneral napoleónicu [[Jean Étienne Championnet]] retirar de Roma, dexando que'l rei Fernandu IV entrara trunfalmente. Pero depués, Championnet contraatacó y l'exércitu napolitanu nun foi capaz d'aguantar, retirándose escontra Nápoles y apurriendo a los franceses tou les fortaleces de los territorios septentrionales del reinu, incluyendo [[Gaeta]].<ref>{{cita llibru |apellíu=De Saint Albin |nome=Alexandre Rousselin de Corbeau |títulu=Championnet, général des armées de la République française: ou les Campagnes de Hollande, de Rome et de Naples |url=https://books.google.com.ar/books?id=AeWYuevF0HAC&printsec=frontcover&dq=Championnet,+ou+les+Campagnes+de+Hollande,+de+Rome+et+de+Naples&source=bl&ots=wfuCX-iRfc&sig=Je94x8ujKw4DT-l5J4VZpDa-m8k&hl=es&ei=jyLpTOXIN4P6lwejmIi4CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCEQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=21 de payares de 2010 |idioma=francés |añu=1860 |editorial=Poulet Malaisse et de broise |allugamientu=París}}</ref> El [[8 d'avientu]] de [[1798]], Fernandu IV realizó dende [[L'Aquila]] una proclama pola que llamaba a los ciudadanos a defender el reinu. Na so marcha escontra [[Nápoles]], el xeneral Championnet atopar con una fuerte resistencia de llabradores en [[Abruzzo]] y [[Lazio]], destacando la qu'entamó [[Michele Pezza]], moteyáu ''Fra Diavolo''. Finalmente, los franceses llegaron hasta les puertes de Nápoles. El [[22 d'avientu]] de [[1798]], el rei abandonó la capital meridional pa treslladase a [[Sicilia]]. Sicasí, la resistencia foi eficaz, según reconoció'l mesmu xeneral Championnet, pero inútil. Los defensores fueron bombardiaos polos mesmos napolitanos [[xacobinos]] que sofitaben la invasión fransesa y finalmente llograron tomar el [[Castel Sant'Elmo]]. Esta guerra, próxima a una guerra civil, costó la vida d'ocho mil napolitanos y un millar de franceses.<ref>{{cita llibru |apellíu=Albanese |nome=Camillo |títulu=Cronache di una rivoluzione: Napoli 1799 |fechaaccesu=20 de payares de 2010 |idioma=italianu |añu=1998 |editorial= FrancoAngelo |allugamientu=Milan |isbn=88-464-1070-X}}</ref> El [[22 de xineru]] de [[1799]], un grupu de napolitanos [[xacobinos]], ente los cualos taben [[Mario Paganu]], [[Domenico Cirillo]], [[Nicola Fasulo]], [[Carlo Lauberg]] y [[Giuseppe Logoteta]], proclamaron nel Castel Sant'Elmo la [[República Partenopea]]. Esti nuevu estáu carauterizar por tar controláu per Francia y por non tener sofitu popular, sobremanera nes provincies, porque la población yera lleal al so antiguu rei y deseyaba la torna de la monarquía.<ref>{{cita web |url=http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/cs_05a.htm |títulu=El Cardenal Ruffo y les manifestaciones filoborbónicas |fechaaccesu=20 de payares de 2010 |apellíu=Real Casa de Borbón de les Dos Sicilies |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100317150356/http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/cs_05a.htm |fechaarchivu=17 de marzu de 2010 }}</ref> A fines de xineru, el cardenal [[Fabrizio Ruffo]] viaxó a [[Palermo]] pa presentar al rei Fernando un proyeutu de reconquista del Reinu de Nápoles. Aceptáu'l plan, el cardenal volvió a Nápoles onde cuntó col sofitu de los napolitanos. Miles d'homes preparar pa lluchar contra los xacobinos en defensa de los Borbones. Ruffo creó l'Exércitu Católicu Real, y el [[13 de xunu]] de 1799, Fernandu IV restauró la monarquía borbónica. Dempués de la victoria na [[Batalla d'Austerlitz]] el [[2 d'avientu]] de [[1805]], Napoleón entró n'Italia y apoderó definitivamente Nápoles, declarando'l fin de la dinastía de Borbón y nomando rei al so hermanu [[Xosé Bonaparte]]. Fernando volvió escapar a [[Sicilia]] onde, acordies con [[Gran Bretaña]], tresformó la islla nun [[protectoráu]]. En [[1808]], Napoleón consiguió l'abdicación de los últimos borbones reinantes n'Europa: [[Carlos IV d'España]] y el so fíu, [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]]. Xosé Bonaparte colar a España pa reinar y asocedió-y en Nápoles [[Joaquín Murat]], que gobernó hasta mayu de [[1815]]. === El congresu de Viena y el Reinu de les Dos Sicilies === [[Ficheru:CongressVienna.jpg|thumb|280px|''El Congresu de Viena'', por [[Jean-Baptiste Isabey]], [[1819]].]] Dempués de 20 años de [[Guerres Napoleóniques|guerra ente la Francia napoleónica y el restu de les naciones europees]], el [[Congresu de Viena]], empecipiáu en [[1814]] y concluyíu en [[1815]], basó la reorganización del vieyu continente nel principiu de llexitimidá» pol que se devolvíen les tierres a los sos antiguos monarques. N'Italia, esta política aplicar con muncha elasticidá: la [[República de Xénova]] foi amestada, en contra de la so voluntá, al [[Reinu d'El Piamonte-Cerdeña]] pa formar un estáu más fuerte que frenara a los franceses. La [[República de Venecia]] nun foi restaurada. A pesar de contribuyir a la derrota de Napoleón, el reinu meridional non yá nun llogró los pretendíos señoríos papales de [[Benevento]] y [[Pontecorvo]], sinón que perdió l'estratéxicu enclave [[Mar Mediterraneu|mediterraneu]] de la [[Isla de Malta]], en favor d'[[Inglaterra]].<ref>{{cita web |url=http://www.selectividad.net/cem/apuntesexamenes/apuntes/historiac/congresu_viena.pdf |títulu=El congresu de Viena |fechaaccesu=21 de payares de 2010 |apellíu=Centro d'estudios Mirasierra |formatu=pdf |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110906074944/http://www.selectividad.net/cem/apuntesexamenes/apuntes/historiac/congresu_viena.pdf |fechaarchivu=6 de setiembre de 2011 }}</ref> El rei Fernando pagó un altu preciu por recuperar el so reinu: tuvo d'arrenunciar a Malta, lo cual suponía coles mesmes un amenorgamientu del 10% sobre los derechos aduaneros d'importación de los sos productos. {{cita|El puntu de los mios derechos de soberanía sobre Malta tien de vencer al interés mayor, que güei ye recuperar el mio Reinu de Nápoles |[[Fernandu I de les Dos Sicilies]]}} Tamién el rei napolitanu tuvo de roblar, el [[12 de xunu]] de [[1815]], un tratáu secretu con [[Austria]] pol cual comprometíase a nun camudar les instituciones polítiques del reinu y da-y venticinco mil homes, amenorgaos a trelce mil el [[4 de febreru]] de [[1819]], en casu de guerra.<ref>{{cita llibru |apellíu=Lleal y Madrigal |títulu=La guerra d'Italia: 1959 |url=https://books.google.com.ar/books?id=DH9o_IVDq08C&printsec=frontcover&dq=La Guerra+de+Italia:+%281859%29&hl=es&ei=K3_xTKDXJIWClAez0vGlDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=27 de payares de 2010|ubicación=Barcelona}}</ref> N'alcuerdu colo que decidió'l congresu de Viena, Fernando emitió un decretu pol cual unificaba los reinos de Nápoles y Sicilia nel '''Reinu de les Dos Sicilies'''. Ente'l [[8 d'avientu|8]] y [[11 d'avientu]] de [[1816]], la constitución siciliana de [[1812]] foi reemplazada polos nuevu institutos parllamentarios independientes. El [[Reinu de Sicilia]] dexó d'esistir y foi incorporáu al naciellu Reinu de les Dos Sicilies: el rei asumió asina'l títulu de Rei del Reinu de les Dos Sicilies, col nome de Fernandu I. === Fernandu I de les Dos Sicilies === [[Ficheru:Ferdinand i twosicilies.jpg|250px|thumb|left|Fernandu I de les Dos Sicilies.]] Los efeutos políticos de la restauración postnapoleónica tuvieron graves consecuencies nos reconstruyíos estaos preunitarios italianos, especialmente n'[[El Piamonte]]. Sicasí, nes Dos Sicilies nun foi asina: Fernandu I y los sos ministros tuvieron el méritu de dexar intactes gran parte de les innovaciones de los franceses, polo que se punxo a la cabeza d'una modernizada monarquía alministrativa. Lo que sí camudaron fueron les rellaciones cola Ilesia, que volvieron ser bones. [[Persino Tito Manzi]], quien foi un esponente del gobiernu de Murat, declaró que «a pesar de la presencia de tropes austriaques nel reinu hasta [[1817]], Nápoles estremar nel cuadru de la [[Europa de la Restauración|Restauración]], como la única capital italiana onde se llogró con ésitu amontar la fuercia del Gobiernu. Amás pudo concentrase firmemente'l poder nes manes del soberanu y entamar al empar alministraciones eficientes y funcionales, dar fuercia al estáu y amenorgar los privilexos del cleru y la nobleza.»<ref>Marco Meriggi, "Gli stati italiani prima dell'unità", Il Mulino, 2002</ref> El [[1 de xunetu]] de [[1820]], cola noticia de que n'España se restauró la [[Constitución de 1812]], en [[Nola]] remontáronse pidiendo la constitución un grupu de militares, ente los cualos taben [[Michele Morelli]] y [[Giuseppe Silvati]]. La revuelta foi sofitada por otros xenerales, como [[Guglielmo Pepe]]. Ante esti llevantamientu, Fernandu I viose obligáu a conceder la constitución tomando l'exemplu d'España y nomó vicariu so al so fíu [[Francisco I de les Dos Sicilies|Francisco]]. El [[1 d'ochobre]] empezaron los trabayos del parllamentu escoyíu a finales d'agostu, nel cual prevalecieron los ideales burgueses introducíos polos franceses. Ente los actos del parllamentu atopen la reorganización de l'alministración de les provincies y comuñes, según midíes sobre la llibertá de prensa y de cultu. Les novedaes introducíes nes Dos Sicilies nun fueron de presto pa les potencies europees, yá que nun cumplíen colo alcordao nel Congresu de Viena. Ye por eso que Francisco foi convocáu a [[Liubliana]] poles potencies de la [[Santa Alianza]]. Depués del [[Congresu de Liubliana]], el reinu foi invadíu poles tropes austriaques, qu'en marzu de [[1821]] ganaron al exércitu constitucional napolitanu comandado por [[Guglielmo Pepe]]. Fernando decidió nun lluchar más pa restablecer l'orde nel reinu y evitar entrar en guerra con Austria. Asina, el [[23 de marzu]], Nápoles foi ocupada, la constitución foi revocada y empezaron les represiones. ==== Obres públiques y reformes ==== [[Ficheru:Napoli piazza plebiscito.JPG|thumb|250px|Fernandu I entamó la construcción de la [[Basílica de San Francisco de Paula]] na [[Plaza del Plebiscitu]], que nesi entós yera llamada ''Llargu di Palazzo''.]] Fernandu I, como rei de les Dos Sicilies, encargar de construyir edificios tantu pa la familia real como pal pueblu. Construyéronse dos campusantos populares en [[Palermo]] y en [[Nápoles]] y ampliáronse delles cais napolitanes. Restauró'l [[Palaciu Real de Nápoles]] y terminó los palacios de [[Palaciu Real de Caserta|Caserta]] y de [[Portici]] empezaos pol so padre Carlos. Tamién construyó observatorios en Nápoles y Palermo, fundó l'Academia de les Belles Artes y de les Ciencies en Nápoles en [[1778]] y creó una biblioteca en Palermo. En [[1779]] construyó la fábrica de Granili y l'añu siguiente la Villa Real. Mientres el so reináu tamién se fixeron los teatros de Fiorentini, del Fondu y de San Fernando. Mientres el so reináu, les Dos Sicilies convertir n'unu de los centros culturales más importantes d'Italia y d'Europa. Creáronse escueles gratuites en cada comuña y nel 1779 tresformóse la Casa de los Xesuites de Nápoles nun orfanatu. Creáronse les universidaes de [[Catania]] en [[1778]] y la de [[Palermo]] en 1779. Fernando tamién entamó la construcción del güertu botánicu de Palermo, el puertu de Nápoles, el Palaciu Real de Cardito y la famosa [[Basílica de San Francisco de Paula]] en Nápoles. Amás construyó pontes, enrió ríos y en [[1790]] sanió'l [[Golfu de Nápoles]]. Nesti reináu'l reinu vivió un periodu de prosperidá económica: amenorgar los impuestos, creóse la Bolsa de cambéu y entamáronse munchos nuevos comercios, ente los cualos taba la pesca de corales.<ref>[https://web.archive.org/web/20100317150428/http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/cs_054.htm Real casa de Borbón de les Dos Sicilies]</ref> === El problema sicilianu === [[Ficheru:Hw-metternich.jpg|thumb|250px|right|[[Klemens Wenzel Lothar von Metternich]] ([[Koblenz]], [[15 de mayu]] de [[1773]] - [[Viena]], [[11 de xunu]] de [[1859]]) Conde y príncipe de Metternich-Winneburg. Políticu y diplomáticu [[austria]]co.]] La creación del Reinu de les Dos Sicilies, esto ye, la perda d'independencia de [[Reinu de Sicilia|Sicilia]], sentó bien mal a los sicilianos. Esto puédese reparar teniendo en cuenta la gran cantidá de revoluciones que socedieron na islla a partir de la formación del estáu duosiciliano.<ref>{{cita web |url=http://digilander.libero.it/scuolaxantimafia/6schederivoluzioni.htm |títulu=Storia della rivoluzione in schede |fechaaccesu=20 d'avientu de 2010 |idioma=italianu}}</ref> Dende los tiempos de la [[Reinu d'Aragón|dominación aragonesa]] negárense al sometimientu frente a gobiernos napolitanos; amás, [[Sicilia]] perdió la so Constitución de [[1812]], inspirada nel modelu inglés. Esti fechu exacerbó los ánimos contra los napolitanos, porque en realidá, l'organismu parllamentariu remontábase a la de los [[normandu|normandos]], del cual los sicilianos taben arguyosos y al que xuraben fidelidá tolos reis que gobernaben la isla. Anque esti parllamentu nun tenía nada de democráticu, representaba la voluntá de los nobles y, xeneralmente, yera manipoliáu polos soberanos. Les rellaciones ente los reis borbónicos y los barones sicilianos fueron cordiales hasta [[1780]], cuando debíu al emburrie del [[absolutismu]] reformador, el rei de Nápoles, Fernandu IV, unvió a la islla al marqués [[Domenico Caracciolo]] p'amenorgar el poder de Sicilia.<ref>[http://www.siciliaonline.it/index.php?option=com_content&task=view&id=3074&Itemid=104 Sicilia Online]</ref> A partir d'entós aumentaron les rocees recíproques ente napolitanos y sicilianos: en [[1778]] fueron llindaos los derechos de trasmisión hereditaria de los [[feudu|feudos]], el [[4 de mayu]] de [[1789]] abolióse'l vasallaxe personal y en [[1790]] foi aprobáu un proyeutu d'un nuevu [[catastru]], que tenía de ser la base d'un [[sistema fiscal]] qu'amenorgaba los privilexos de los barones. Mientres la ocupación francesa del Reinu de Nápoles, el soberanu abellugar en [[Sicilia]] cola proteición del [[Reinu Xuníu]]. En [[1812]] abolióse'l feudalismu y foi promulgada una nueva constitución, que siguía modelu inglés. [[Gran Bretaña]], promotora del tresformamientu de [[monarquía absoluta]] a [[monarquía constitucional]], deseyaba apoderase de la isla: l'unviáu inglés [[Lord Bentinck]] axustó con un unviáu de [[Murat (Ponza)|Murat]] na islla de [[Ponza]], que'l soberanu francés caltener nel poder anque cayera Napoleón, en cuenta de que Sicilia fuera vencida a Gran Bretaña.<ref>Silverio Corvisieri, "All'isola di Ponza", Il Mare, 1985</ref> Dempués del congresu de Viena, l'austriacu [[Klemens von Metternich]] defendió la restitución de Fernandu I pa favorecer los intereses d'[[Austria]] nel territoriu meridional. En cuenta del so enfotu personal por que Sicilia quedara en poder de Fernando, Metternich pidió a la casa de Borbón dos millones de francos. El rei napolitanu quixo pagar namái un millón doscientos mil francos, pero'l diplomáticu austriacu nun aceptó, en cuantes que'l so patrimoniu familiar fuera dilapidado pol so padre.<ref>Walter Maturi, "La politica estera napoletana dal 1815 al 1820", en ''Rivista storica italiana'', serie V, [[30 de xunu]] de [[1939]], volume IV, páxina 247, informáu por Silverio Corvisieri, op. cit.</ref> [[Gran Bretaña]] conformar con tener solamente [[Malta]], pa compensar el fechu de que la península itálica taba so la influencia d'Austria. Lo importante pa Gran Bretaña yera evitar la influencia francesa sobre la rexón.<ref>Raleigh Trevelyan, "Principi sotto il vulcano", BUR, 2001</ref> Los sicilianos nun tuvieron acordies cola nueva llei de Fernandu I, qu'acutaba pa él mesmu casi toles responsabilidaes alministratives de la isla. Tamién el cleru taba en contra de la monarquía napolitana y tenía una representación política de sesenta y cinco miembros nel parllamentu establecíu pola Constitución de [[1812]]. En [[1819]], la llexislación alministrativa, centralizada y antifeudal foi incorporada tamién en Sicilia, pero atopó bien de resistencia per parte de la nobleza. Namái en [[1838]] pudo abolise el calter patrimonial de les tierres de los barones, dando fin al feudalismu. === Fernandu II rei de les Dos Sicilies === [[Ficheru:Ferdinand Zweite von Neapel Sizilien.jpg|thumb|Fernandu II, Rei de les Dos Sicilies.]] Nos años siguientes al periodu napoleónicu'l Reinu de les Dos Sicilies, empuestu por [[Fernandu I de les Dos Sicilies|Fernandu I]] y depués pol so fíu [[Francisco I de les Dos Sicilies|Francisco I]], siguió afeutáu pola influencia d'[[Austria]] y [[Gran Bretaña]]. Sol reináu de [[Fernandu II de les Dos Sicilies|Fernandu II]] el reinu convertir en [[Estáu]] realmente independiente, anque [[Francia]], Austria y Gran Bretaña buscaron caltenelo nes sos esferes d'influencia, dada la posición estratéxica de la península nel centru del [[Mar Mediterraneu]]. Asocediendo en [[1830]] al so padre Francisco I, que gobernara dende [[1825]] (En 1830 muerre Fernandu I y asocéde-y el so hijo Fernandu II). A los pocos meses decidió siguir el programa de resaneamiento financieru empezáu pol anterior Primer Ministru Medici: abolió los montos de más contribuciones, menguó drásticamente los sos privilexos y baxó los impuestos. Fechu esto, dio un fuerte impulsu a la economía: construyó cais, pontes y víes ferriales, realizó un gran númberu d'alcuerdos comerciales, los más importantes con [[Gran Bretaña]], [[Francia]], [[Rusia]], el [[Reinu de Cerdeña]], [[Estaos Xuníos]], [[Dinamarca]] y [[Prusia]]. Unvió párrocos a les comuñes onde nun había escueles capacitaes pa espublizar una educación básica al pueblu; prohibió la mendicidad mandando a la mayor parte de los méndigos a institutos onde se-yos enseñaba un oficiu.<ref>[https://web.archive.org/web/20080129101103/http://www.ilportaledelsud.org/monu_ressa_1_13.htm Monografía de Giuseppe Ressa]</ref> Coles mesmes, potenció al exércitu y a la marina col intentu d'afirmar definitivamente la independencia del sur frente a les potencies estranxeres. Empezó a afirmar la so presencia militar con dos demostraciones de la flota nes mariñes africanes, que convencieron, en [[1833]] a [[Tunicia]] y en [[1834]] a [[Marruecos]], a nun atrabancar más el comerciu de la flota mercantil meridional, como lo fixeren mientres sieglos. A Fernandu II de Borbón foi-y ufiertada en delles ocasiones la presidencia d'una hipotética Lliga d'Estaos italianos. Yá en [[1831]], lliberales italianos aconceyaos nel congresu de [[Boloña]] decidieron presentar al rei de Nápoles la corona d'Italia, al consideralo'l más abiertu a los sos ideales.<ref>Michele Atopa, Così finirono i Borbone di Napoli, Fratelli Fiorentino, 1990</ref> En [[1832]] Fernandu II intentó en dos causes llegar a un alcuerdu col Reinu de Cerdeña p'abolir la influencia estranxera na península. El gobiernu piamontés negóse porque roblara un alcuerdu con Austria, un tratáu defensivu que-y bastaba pa sentise a resguardu d'eventuales ataques. Esta propuesta del rei meridional sentó bien mal en Viena, onde foi interpretada como una ofiensa antiaustríaca. Munchos de los que deseyaben la unificación d'Italia sofitaben al rei napolitanu, por casu el [[mazzini]]anu [[Attilio Bandiera]] comunicólu a Fernandu II que, magar les sos idees republicanes, taba dispuestu a siguilo si convertir nel soberanu constitucional de toa Italia.<ref>Federico Curato, Il Regno delle Due Sicilie nella politica estera europea, Società siciliana per la storia patria, 1995, páx.17</ref> ==== L'intentu constitucional ==== [[Ficheru:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1848).svg|thumb|left|200px|Bandera del Reinu constitucional de les Dos Sicilies (1848).]] Por cuenta de les diverses revoluciones del 1848 en toa Europa, los Estaos fueron dexando ante les presiones de la rebalba burguesía otorgando la Constitución. De los Estaos italianos, el duosiciliano foi'l primeru en siguir esta vía cuando'l [[29 de xineru]] de [[1848]] Fernandu II concede la Constitución (promulgada'l [[10 de febreru]]) dada la grave revuelta siciliana pola independencia empecipiada a finales de [[1847]] y pola insistencia de los [[lliberalismu|lliberales]] napolitanos.<ref>{{cita web |url=http://www.archivi.beniculturali.it/ASCE/eventi_08_Costituzioni_presenta.ppt |títulu=Le Costituzioni preunitarie nel �Regno di Napoli y delle Due Sicilie |fechaaccesu=20 d'avientu de 2010 |apellíu=Orsolina Foniciello y Stefania Vespucci |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101025213146/http://www.archivi.beniculturali.it/ASCE/eventi_08_Costituzioni_presenta.ppt |fechaarchivu=25 d'ochobre de 2010 }}</ref> Nun foi estrañu que les Dos Sicilies, dempués de les revoluciones del 1848 fuera'l primer Estáu italianu constitucional, el sur taba a la vanguardia de los pensamientos lliberales italianos, quedando demostráu nes Constituciones del 1812 y de 1820, les primeres d'Italia. Tola prensa lliberal italiana aplaudió a Fernandu II y en [[Turín]] dos mil persones con banderes colaron delantre de la residencia del cónsul de les Dos Sicilies pa felicitalo. El que pensaba distintu yera'l so rei, [[Carlos Alberto de Cerdeña|Carlos Alberto]] que declaró: {{cita|Nun soi como aquel Borbón, qu'aceptó les demandes de los insurxentes, faciendo la cosa más destructiva que puede imaxinase|Carlos Alberto<ref>citáu por Lorenzo De la Boca, “Indietro Savoia”, Piemme, 2003</ref>}} Con esta Constitución, formóse un Parllamentu con dos cámares: una de 164 miembros escoyíos pol pueblu y otra de 50 pares escoyíos pol rei. Asina'l soberanu vencía parcialmente los sos atributos llexislativos.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/costituzione2s1848.htm Constitución de les Dos Sicilies del 1848]</ref> El [[18 de marzu]] amestóse l'axetivu constitucional al nome del Reinu nel Diariu Oficial. El [[3 d'abril]] la bandera de les Dos Sicilies (blanca col escudu Borbón nel centru) incorporó un cantu verde y colloráu. La pesada y casi ''infantil'' festividá de los napolitanos provocó grandes estroces. Les cais de Nápoles viéronse llaraes de desfiles casi cotidianos cada vez más engafaos. Publicáronse una gran cantidá de diarios, la mayoría escritos por inespertos, qu'aldericaben como ameyorar la nueva Constitución.<ref>Mario Mariña Cardol, “Venga a Napoli, signor conte”, Mursia, 1996, páx. 124</ref> Les eleición celebraron el [[18 d'abril]] pero l'arribación a les urnes foi escasa. El llunes [[15 de mayu]], en coincidencia cola apertura del primer Parllamentu, nel Palaciu Comunal de Monteoliveto di Napoli, un grupu de diputaos revolucionarios lideraos por [[Giovanni La Cecilia]] y [[Pietro Mileti]] declararon insatisfactoria la Constitución apenes proclamada. Propunxeron cambeos como l'abolición de la Cámara de los Pares y negáronse a emprestar xuramentu al rei. En realidá queríen derrocar la monarquía y proclamar la república. Les tentatives acordies colos revolucionarios fueron frenaes polos rumor llegaos al Parllamentu de que les tropes del rei colaben escontra l'asamblea, lo cual yera dafechu falsu. El rei mandó emisarios pa demostrar la falsedá de les acusaciones, pero nun sirvió de nada: Fueron asitiaes alredor de 90 barricaes nes cais de Nápoles y munchos militares que taben en serviciu fuera del Palaciu fueron atacaos, hubo muertos y mancaos. Namái dempués d'estos actos, la mañana del [[16 de mayu]], el rei ordenó reprimir la revuelta. Un comandante prometía esaniciar a los ''canalles'' del país, el rei respondiólu: {{cita|Tea sele señor, y nun llame canalla al pueblu. Son napolitanos, son los mios llabradores, los mios súbditos. Un elementu nocivu haber exasperado, ¡pero trátase siempres del mio pueblu! Si déxase llevar pola pasión va ser una masacre, y eso ye lo que quiero evitar de toes toes. Tome prisioneros pero nun fusile, nes cais hai muncha xente que mañana va tar penada del so error.|[[Fernandu II de les Dos Sicilies|Fernandu II]]<ref>Harold Acton, Gli ultimi Borboni di Napoli, Giunti, 1997, pagg. 274-275</ref>}} Sicasí, hubo munches víctimes y devastación, anque los diputaos antimonárquicos nun sufrieron dañu dalgunu. El [[25 de mayu]] llindóse la llibertá de prensa alegando que infundía rumores falsos ente la población y que munchos periódicos yeren antimonárquicos.<ref>Alfredo Zazo, Il giornalismo a Napoli, Procaccino, 1985, páx.176</ref> El [[15 de xunu]] celebráronse nueves eleiciones que tamién tuvieron escasa participación ciudadana. El gobiernu surdíu d'eses eleiciones entró en conflictu col rei, situación que s'enllargó hasta'l [[12 de marzu]] de [[1849]], cuando'l rei prometió unes nueves eleiciones que nunca se concretaron.<ref>Giuseppe Coniglio, “ I Borboni di Napoli”, Corbaccio, 1999</ref> A finales de marzu, Fernandu II ufiertó a Sicilia un Parllamentu, un virréi propiu y amnistía a los revolucionarios. Esto nun foi abondu pa los opositores de la isla, pos el berru de guerra escuchábase yá ente los miembros de la Cámara siciliana. El rei mandó un exércitu, y en setiembre de 1848 unvió parte de la so flota, considerada la tercera más grande del mundu. L'exércitu ocupó la islla y hubo 1.500 soldaos napolitanos muertos, nun se sabe cuántos sicilianos. Dende los acontecimientos del 15 de mayu de 1848, el rei, primeramente allabáu polos lliberales empezó a recibir llamatos como ''Bisarma coronada'', ''Tigre Borbón'', ''[[Calígula]] de Nápoles'' y sobremanera ''Rey bomba''. Cabo esclariar que les insurrecciones yeren bien comunes nos Estaos europeos de la dómina. El [[19 de mayu]] de 1849 volvió usase la tradicional bandera blanca col escudu Borbón y la constitución foi suspendida pero ensin derogar. Asina falló'l primer intentu constitucional d'Italia. === Les Dos Sicilies nel contestu italianu === [[Ficheru:Italy unification 1815 1870.jpg|thumb|250px||Estaos separaos de la península italiana.]] Hai que recular a los tiempos del [[Imperiu romanu d'Oriente|emperador romanu d'Oriente]] [[Xustinianu I]] p'atopar una Italia xunida. Dende la invasión de los [[lombardos]] nel [[568]] rompióse la unidá y mientres 1.300 años xeneráronse diverses entidaes polítiques. A pesar d'esa divisón Italia foi quiciabes la nación más precoz d'Europa,<ref>Ye la opinión del noto xurista y docente universitariu Umberto Cerroni. Esta precocidá fundar nel tempranu desenvolvimientu d'una llingua refinada, d'una gran lliteratura (La [[escuela poética siciliana]], el [[dolce stil nuovo]], una obra maestra como la [[La Divina Comedia de Dante]]), d'una pimpana arquiteutura civil, d'un monumentu xurídicu impresionante como les ''Constituciones de Melfi'', etc. Umberto Cerroni, ''La identità civile degli italiani'', Piero Manni, Lecce, 1996, páx. 24</ref> una nación pero que nun tuvo un estáu unitariu hasta l'añu 1861. Nes Dos Sicilies yera corriente denominar foresteros (''forestieri'') a los otros italianos de la península.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf Giuseppe Ressa, L'unità d'Italia y l'empressa dei mille: dal mitu alla realtà, páx.3]</ref> Mientres la edá media, mientres el norte estremar en pequeños y cambiantes Estaos o yera conquistáu por diverses potencies, el sur dende'l [[sieglu XI]], cola invasión normanda, permaneció xuníu. El so centru más importante hasta la segunda metá del [[sieglu XIII]], foi [[Palermo]], onde nacieron les primeres espresiones lliteraries en [[llingua italiana]] y que foi capital del Reinu de [[Federico II de Hohenstaufen|Federico II]] mientres llargu tiempu. A partir del [[sieglu XIV]] Nápoles impúnxose como'l máximu centru políticu, económicu y cultural del sur d'Italia (y ente los más importantes d'[[Europa]]). ==== Les Dos Sicilies na primer guerra d'independencia ==== Austria exercía nel sieglu XIX una fuerte hexemonía sobre gran parte d'Italia: el [[24 d'abril]] de [[1847]] alvirtió, por aciu una nota diplomática, al Gran Ducáu de [[Toscana]] de que nun consentir reformes polítiques. El [[17 de xunetu]] ocupó [[Ferrara]], aición formalmente llegal pol Tratáu de Viena. A esti xuegu de supremacía política sumóse'l [[Reinu Xuníu]] al unviar a [[Lord Minto]] p'amedranar a Austria. La respuesta de los [[Habsburgu]] foi la ocupación militar de los ducaos de [[Parma]] y [[Módena]], tando asina más cerca de Toscana y de los Estaos de la Ilesia. Yá n'agostu, el papa [[Pío IX]] tomó la iniciativa de formar una Lliga Aduanera ente los Estaos d'Italia, tomando como exemplu aquélla de los Estaos alemanes de [[1833]] (el [[Zollverein]]). En payares roblóse un proyeutu d'entendimientu ente [[Roma]], [[Florencia]] y [[Turín]] y hubo contactos con [[Nápoles]] y [[Módena]] pa consolidar tal proyeutu. [[Ficheru:Cinque_Giornate_di_Milano_01.jpg|250px|thumb|Ilustración d'un enfrentamientu mientres los cinco xornaes de Milán.]] El momentu crucial pa poner a prueba los planes d'una unión federal italiana foi l'añu [[1848]]: el [[13 de marzu]] producir en [[Viena]] una insurrección esixendo una constitución, y lo mesmo asocedió ente los díes 18 y 22 en [[Milán]], entós daquella so dominiu austriacu; esti últimu episodiu ye conocíu como ''los cinco xornaes de Milán''. El comandante austriacu en Milán, [[Joseph Radetzky|Radetzky]], tuvo qu'abandonar la ciudá y los revolucionarios pidieron ayuda al rei piamontés [[Carlos Alberto de Saboya]] pa lliberar definitivamente de los austriacos. El [[24 de marzu]] de [[1848]] El Piamonte declaró la guerra a Austria dando empiezu a la [[Risorgimento#La primer guerra de la independencia primer guerra d'independencia italiana]]. El [[26 de marzu]]'l ministru d'esterior de les Dos Sicilies solicitó la convocatoria d'un congresu en Roma, sofitando'l proyeutu d'una Lliga Política italiana. En dichu congresu, el representante piamontés solicitó ayuda militar. El [[7 d'abril]] Fernandu II declaró la guerra a Austria y unvió al norte un exércitu de 16.000 homes, comandados pol xeneral [[Guglielmo Pepe]]. El [[20 d'abril]] la rotura ente les Dos Sicilies y Austria yera completa. Sicasí, cuando les naves duosicilianas partieron de Sicilia, los isleños abrieron fueu sobre elles dende los fuertes, demostrando asina que consideraben a [[Nápoles]] y non a [[Viena]] como'l so verdaderu enemigu hereditariu .<ref>Mario Mariña Cardol, Venga a Napoli, signor conte, Mursia, 1996, páx. 133</ref> El gran duque de [[Toscana]], [[Leopoldu II de Toscana|Leopoldu II]] unvió 3.000 soldaos y de los [[Estaos Pontificios]] partieron 7.000 soldaos y 10.000 voluntarios. Los duques de [[Módena]], [[Parma]] y [[Piacenza]] decidieron xunise a [[El Piamonte]], y [[Venecia]] proclamó la república, dixebrándose d'Austria. [[Ficheru:Pio-ix.jpg|thumb|[[Pío IX]], postreru soberanu temporal de los [[Estaos de la Ilesia]].]] Nesti momentu víase facederu la posibilidá de xunir a Italia por aciu una Lliga d'Estaos Xuníos, asuntu sobre'l que Pío IX declaró: {{Cita|Yo non yá apruebo la lliga, reconocer necesaria; por eso convidé a los soberanos de Nápoles, Toscana, y de Cerdeña pa concluyila; desgraciadamente'l gobiernu de Turín amuésase obstaculizador|Pío IX<ref>Cesara Bertoletti, Il Risorgimento vistu dall'altra sponda, Berisio, 1967, páx. 139</ref>}} Los delegaos piamonteses nunca fueron a Roma. En Turín considerábase que'l proyeutu de la lliga tenía de ser frenáu yá que el rei tenía otros planes: quería convertise él, o unu de los sos socesores, nel únicu rei d'Italia.<ref>Raffaele De Cesara, Finar di un regno, Newton Compton, 1975, vol. I, páx. 422</ref> Dempués de díes d'inútil espera, el [[4 de mayu]] tres la suspensión de les tentatives d'una lliga política, la delegación meridional retiróse. Sicasí, el mesmu día'l xeneral Pepe embarcar escontra'l norte: yera unu de los pocos entusiastes de la unificación, ente que nin los otros xenerales, nin los soldaos ser: nel sur nun yeren populares nin la guerra, nin el nacionalismu, nin la mesma independencia italiana.<ref>Acton, Gli ultimi borboni di Napoli, Giunti, páx.263</ref> Tres la insurrección antimonárquica del [[15 de mayu]] de [[1848]], Fernandu II ordenó, el día 22, al exércitu meridional terrestre y marítimu tornar al país, bien esmolecíu poles revoluciones independentistes en Sicilia. Por eso foi bien criticáu polos lliberales de la dómina, pero había que considerar dos factores: nun había nengún pactu ente'l [[Reinu de Cerdeña]] y les Dos Sicilies, polo qu'en casu de derrota piamontesa, Austria podría invadir el sur; ente qu'en casu de victoria, el reinu meridional nun llograría nengún beneficiu, pero perdería homes y gastaría dineru. Sumáu a esto, metanes una revolución, si caltenía les tropes ellí arriesgábase a perder la Sicilia. Sicasí, les operaciones nel norte taben nuna situación favorable y los soldaos meridionales contribuyeron en forma decisiva a les victories de [[Cuartone]] y [[Montara]] del [[29 de mayu]], y la de [[Gioto]] del 30, a pesar de la inferioridá numbérica, polo que'l belicosu Guigliermo Pepe desobedeció la orde del rei y permaneció na zona de conflictu con una bien pequeña porción del exércitu que lu siguió. Mentanto, el [[29 de mayu]] realizóse una votación pa la unión de [[Lombardía]] al Piamonte (561.000 votos a favor y 681 en contra<ref>[http://www.prov-varese.leganord.org/doc/lombard1.htm Manda Nord]</ref>) que tenía de ser confirmada por una asamblea constituyente nun futuru próximu. Tamién, el [[11 de xunu]] les tropes pontificies, comandadas por [[Giacomo Durando]] fueron ganaes en [[Vicenza]]. El contingente naval meridional taba al mandu del almirante [[Raffaele de Cosa]], quien se negó a cumplir nuna primer instancia la orde de retirara. Ante una nueva orde de tornar a la patria, recibida'l [[11 de xunu]] mientres se producía'l bloquéu de [[Trieste]] (el puertu austriacu más importante) y yá que la mayoría de los marineros yeren fieles al rei, decidió finalmente aceptar la orde y partió la nueche del 12. [[Ficheru:CarloAlberto.jpg|thumb|200px|[[Carlos Alberto de Cerdeña]] ([[Turín]], [[2 d'ochobre]] de [[1792]] – [[Porto]], [[28 d'agostu]] de [[1849]]).]] Pero la guerra siguía: los austriacos tomaron la ofensiva nes operaciones y producióse la derrota piamontesa de [[Custoza]] el [[23 de xunetu]]. [[Carlos Alberto de Saboya]] retirar a Milán onde foi asediado polos mesmos milaneses nel palaciu onde s'agospiaba y metanes la nueche tornó a Turín. Finalmente algamóse un [[armisticiu]] pol qu'Austria recuperó munches de les sos tierres, pero que sicasí nun otorgaba nengún beneficiu al Gran Ducáu de Toscana, que combatiera hasta'l final, lo que ponía de manifiestu que Carlos Alberto consideraba esti primer enfrentamientu contra Austria como una guerra dinástica, utilizando a los italianos pal so propiu beneficiu. Piamonte perdió gran parte de la [[Lombardía]] y Radetzky volvió a Milán. Al añu siguiente volver# a entamar les hostilidaes, pero los piamonteses fueron vencíos definitivamente en [[Novara]] el [[3 de marzu]] de [[1849]]. Dempués d'esti últimu fracasu, Carlos Alberto viose obligáu a abdicar en favor del so fíu [[Víctor Manuel II]]. Les causes principales de la derrota pueden atopase nel retiru de les tropes romanu y meridional per un sitiu, y por otru, a que Carlos Alberto promovía el expansionismo piamontés en cuenta de una confederación italiana. La primer guerra d'independencia foi la única que llogró la participación de tolos Estaos italianos. Tres la derrota, perder pa siempres la posibilidá de llograr una unificación italiana que garantizara coles mesmes l'autonomía de los Estaos. Esta foi la principal causa de la ''mala unificación'' de los piamonteses, realizada cola fuercia. ==== El llevantu como arma política ==== [[Ficheru:Gladstone.jpg|thumb|250px|[[William Gladstone]] ([[Liverpool]], [[29 d'avientu]] de [[1809]] - [[Hawarden]], [[19 de mayu]] de [[1898]]) [[Primer Ministru del Reinu Xuníu]] en cuatro causes: de 1868 a 1874, de 1880 a 1885, en 1886, y de 1892 a 1894.]] A partir de la crisis diplomática con Reinu Xuníu denomada la ''[[cuestión del azufre]]'', esti reinu prauticó una política desestabilizante en contra les Dos Sicilies. [[William Gladstone]] foi unviáu pol so gobiernu pa siguir el procesu que tendría d'asoceder nes Dos Sicilies colos miembros xuntaos a la sociedá secreta ''Unidá d'Italia''. Les sos actividaes yeren l'espardimientu d'idees antimonárquiques, que convidaben a la desobediencia civil.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud y l'unità, 2003, páx.42</ref> Por casu, en setiembre de [[1849]] esplotó una bomba delantre del [[Palaciu Real de Nápoles]] cuando se celebraba una fiesta pola llegada del Papa [[Pío IX]], que tuvo que fuxir de Roma por causa de la instauración de la [[República Romana (1849)|República Romana]]. D'estos fechos hubo 42 imputaos, de los cualos los primeres 3 fueron condergaos a cadena perpetua, otros 2 mandaos a prisión por 30 años y el restu de menor importancia nel fechu, fueron condergaos al exiliu. Gladstone tornó a [[Londres]] en [[1851]] y axuntóse col primer ministru [[Lord Palmerston]] y amosó-y cartes sos unviaes al ministru d'esteriores [[George Hamilton-Gordon|Lord Aberdeen]] nes que s'etiquetaba al reinu del sur como ''la negación de Dios'' y falaba sobre les males condiciones nes cárceles napolitanes. Estes cartes esaxeraben l'absolutismu borbónico, y cuando fueron publicaes provocaron entá más revoluciones. Dempués de la [[Unificación d'Italia|unificación italiana]], Gladstone confesó que les escribiera por encargu de Lord Palmerston, qu'él nun viera nenguna cárcel y que fixera casu a lo que comentaben los revolucionarios.<ref>Carlo Alianello, La conquista del sud, Rusconi editore</ref> En realidá, munchos británicos maraviábense viendo les bones condiciones de los exiliaos meridionales que llegaben al [[Reinu Xuníu]]. El sistema xudicial meridional foi reconocíu polos estudiosos como'l más avanzáu d'Italia preunitaria. Exemplos son la Escuela meridional de [[derechu]], el [[Códigu Penal]] de [[1819]], y que los maxistraos yeren escoyíos por concursu y non por voluntá del rei. Nel [[Reinu d'El Piamonte-Cerdeña]] la realidá yera bien distinta: si asume la pena de muerte como índiz de violencia d'un réxime, el reinu sardu ye'l más brutal, y cuando los lliberales llegaron al poder, les execuciones aumentaron en gran midida. Yera un reinu violentu, empeñáu y con una peralta tasa de criminalidad.<ref>Angela Pellicciari “ L'altro Risorgimento “, Piemme, 2000, páx.188</ref> === El camín escontra la unidá === ==== El expansionismo piamontés ==== {{AP|Unificación d'Italia}} [[Ficheru:Francesco Hayez 041.jpg|thumb|Retrato de [[Camillo Benso]], conde de Cavour ([[Turín]], [[10 d'agostu]] de [[1810]] - [[6 de xunu]] de [[1861]]), obra de Francesco Hayez.]] Dempués de la derrota de la primer guerra d'El Piamonte contra Austria en 1848 y en 1849, esta postrera siguió exerciendo'l so poder sobre la península. Pero [[Napoleón III]], emperador de Francia, realizó una política d'intentar espulsar a los [[Habsburgu]] d'[[Italia]], favoreciendo los deseos expansionistas d'El Piamonte. Gran Bretaña, que xunto con Francia apoderaben el norte d'[[África]], nun quería que Napoleón III estendiera la so influencia na península pa tener mayor control del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Greenville |nome=John Ashley Soames |títulu=La Europa remocicada, 1848-1878 |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2010|añu=1982 |editorial=Sieglu XXI |allugamientu=Madrid |isbn=84-323-0108-6}}</ref> [[Camillo Benso]], conde de Cavour llogró'l cargu de [[Primer Ministru]] en [[1852]] y empezó el so oxetivu expansionista buscando sofitu nes potencies (Francia y Gran Bretaña). Estos dos, xunto col [[Imperiu otomanu]], entraron en guerra con [[Rusia]] en [[1854]] na [[Guerra de Crimea]]. Los ingleses pidieron al Piamonte la unviada de tropes y Cavour aceptó mandar 18.000 soldaos. Nel Sur, Fernandu II declaró la so neutralidá nel conflictu y negó a Inglaterra y Francia l'usu de los puertos meridionales como base d'operaciones de guerra; esto provocó la roxura de les dos potencies. El expansionismo piamontés, bien amazcaráu col ideal unitariu, desenvolvióse dempués del [[Tratáu de París (1856)|Congresu de París]] en [[1856]] celebráu al rematar la Guerra de Crimea. Ente'l Reinu Xuníu y Piamonte decidióse que se debía ocupar Nápoles y diose la posibilidá qu'Inglaterra pudiera mercar Sicilia dempués de la conquista.<ref>Cartes de Cavor a Rattazzi del 9 d'abril de 1856, París, 1862, p.247; citada por Ò Clery “ La Rivoluzione italiana “, Ares, 2000</ref> Ente Napoleón III y el rei piamontés [[Víctor Manuel II d'Italia|Víctor Manuel II]] empezáronse los preparativos pa la guerra contra Austria, y alcordóse que Piamonte se anexonaría Lombardía, Vénetu, Módena y Parma, y como compensación Francia recibiría Saboya y Niza. El [[23 d'abril]], Austria dio un ultimátum de 3 díes a Piamonte pidiendo'l desarme. Francia y Piamonte nun quixeron atacar primero a Austria, por que los Habsburgu quedaren ante Europa como los agresores. El 29 d'abril de 1859, l'exércitu austriacu, al mandu del xeneral [[Ferenc Gyulai]], travesó'l [[Ríu Tesino|ríu Ticino]] ya invadió el territoriu piamontés dando empiezu a la denomada [[Unificación d'Italia#La segunda guerra de la independencia (1859-61)|Segunda guerra d'Independencia]]. Tres esta guerra espulsar a los duques de Toscana, Parma y Módena, que los sos territorios fueron amestaos al Piamonte. ==== Francisco II rei de les Dos Sicilies ==== [[Ficheru:Francesco II di napoli.gif|thumb|250px|[[Francisco II de les Dos Sicilies]] ([[Nápoles]], [[16 de xineru]] de [[1836]] – [[27 d'avientu]] de [[1894]]).]] [[Ficheru:Melville - Queen Victoria.jpg|thumb||thumb|200px| [[Victoria I del Reinu Xuníu|Reina Victoria]] ([[Londres]], [[24 de mayu]] de [[1819]] - [[Isla de Wight]], [[22 de xineru]] de [[1901]]) Reina del [[Reinu Xuníu]] nesi entós.]] El [[22 de mayu]] del [[1859]], dempués de 30 años de reináu, morrió Fernandu II. Heredó'l tronu'l so fíu de 23 años, [[Francisco II de les Dos Sicilies|Francisco II]], que nun tenía abonda esperiencia, con calter bien débil y bien cobarde.<ref>carta del embaxador piamontés nes Dos Sicilies a Cavour el 30 de xineru de 1860 (orixinal en francés) en “Carteggi di C.Cavour”, vol.1, páx.12; citáu por Umberto Pontone en “Due Sicilie”, xunetu de 2003</ref> Francia ya Inglaterra volvieron a entamar la diplomacia y mandaron a Nápoles representantes p'atraer al nuevu rei a la so esfera d'influencia política: ciscáben-y la reactivación de la monarquía constitucional ya intervenir nes sos guerres. Pero Francisco tenía bien en claro la frase del padre ''Constitución igual a revolución'' y tampoco quería aliase con El Piamonte. El [[7 de xunu]], alteriáu de les manifestaciones de los lliberales napolitanos que queríen entrar en guerra al llau d'El Piamonte, Francisco II nomó como presidente del Conseyu y ministru de guerra a [[Carlo Filangieri]] una figura militar y política de primer nivel conocíu y respetáu mundialmente. La negativa del rei a conceder la Constitución y aliase con El Piamonte foi determinante pa la cercana cayida del reinu, foi la última esperanza por que'l pueblu meridional salvar d'una unificación a encomalo. Pela so parte, Gran Bretaña aconseyaba la neutralidá al rei napolitanu, porque tres una victoria de Napoleón III, Francia estendería la so influencia tamién al sur. Esto dio llugar a una política d'aislamientu del Reinu de les Dos Sicilies nun contestu européu llaráu d'aliances estratéxiques. Pero dempués de la victoria francu-piamontesa na segunda guerra d'independencia, el Reinu Xuníu viose obligáu a camudar la so política: la Confederación Italiana tenía'l riesgu de ser apoderada per Francia, que saliera vencedora. Sicasí, debíase llograr un Estáu italianu xuníu pa frenar la influencia francesa na península.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf Giuseppe Ressa, L'unità d'Italia y l'empressa dei mille: dal mitu alla realtà, páx.15]</ref> Ye por eso qu'Inglaterra unvió representantes pa llograr la unificación de toes toes. {{cita|Ensin l'ayuda de Palmerston, Nápoles sería agora borbónica y ensin l'almirante Mundy nun pudiera enxamás cruciar l'estrechu de Mesina| [[Giuseppe Garibaldi]] nel so viaxe a Inglaterra en [[1864]].<ref>Citáu por Angela Pellicciari, “L'altro Risorgimento “, Piemme 2000</ref>}} === La invasión y cayida del reinu === ==== Les rebeliones en Sicilia ==== Yá en [[1820]], y dempués en [[1848]], dar en Sicilia les primeres revoluciones, pos na islla casi nun esistíen los ideales unitarios (namái los intelectuales yeren mazzinianos) y queríase percima de too la lliberación del dominiu napolitanu.<ref>Rosario Romeo, Il Risorgimento in Sicilia, Laterza, 2001</ref> Llegar a proclamar, el [[13 d'abril]] de [[1848]] la deposición de [[Fernandu II de les Dos Sicilies|Fernandu II]] y ufiertóse la corona a la [[Casa de Saboya]], que se negó porque Fernando unvio una carta al Piamonte amenaciando con un conflictu armáu. Sicasí, sol gobiernu [[Casa de Borbón|Borbón]], Sicilia gociaba d'escepcionales privilexos: los impuestos yeren baxos, nun esistía'l [[serviciu militar obligatoriu]] y la vida y la propiedá yeren segures. Les cais de Sicilia yeren tan segures como les del norte d'Europa.<ref>Guía turística de Murray, pseudónimu del cónsul inglés George Dennis</ref> Na década del [[1850]] construyéronse más aveníes, ampliáronse los puertos y creáronse escueles y hospitales; con too y con eso esto, los sicilianos taben descontentos y queríen l'autonomía de la parte continental del reinu. La fuerte presencia comercial y financiera inglesa xenerara una difusa anglofilia y embaraxóse la posibilidá d'independizase so un [[protectoráu]] inglés. Esta propuesta foi bien recibida en [[Londres]] pero [[Napoleón III]] de Francia declaró que si Gran Bretaña entraba en Sicilia, empezaría una guerra.<ref>Alfredo Zazo, La Politica del Regno delle Due Sicilie nel 1859=60”, Miccoli, Napoli, 1940, páx.265</ref> Pela so parte, [[Giuseppe Mazzini|Mazzini]] afalaba les rebeliones de los sicilianos y axuntábase nel norte con unviaos de los rebeldes que veníen pidir ayuda. Pal Reinu de Cerdeña, esti clima yera perfectu pa empezar la conquista del sur. ==== La espedición de los Mil ==== {{AP|Espedición de los Mil}} [[Ficheru:Giuseppe Garibaldi (1866).jpg|200px|thumb|[[Giuseppe Garibaldi]] ([[Niza]], [[4 de xunetu]] de [[1807]] - [[Caprera]], [[2 de xunu]] de [[1882]]), militar y políticu [[Italia|italianu]].]] [[Ficheru:Partenza da Quarto.jpg|thumb|200px|'''''Partida de Quarto''''', pintura espuesta nel Muséu Nacional del Resorgimento, [[Turín]].]] [[Giuseppe Garibaldi]], cola llamada "Espedición de los Mil", foi quien conquistó'l Reinu de les Dos Sicilies. El [[6 de mayu]] de [[1860]] zarpó de la sablera de [[Quarto al mare|Quarto]] ([[Provincia de Xénova]]) con 1.033 homes, na so mayoría veteranos de les guerres d'independencia<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf presentación de Giuseppe Ressa, parte 1, páx.19]</ref> en dos barcos de vapor escontra la isla. El [[11 de mayu]] desembarcó en [[Marsala]] ensin grandes problemes. Nel puertu de la ciudá había dos buques de guerra ingleses llegaos a Sicilia pa protexer los intereses británicos na zona. Los ingleses nun fixeron nada p'ayudar a Garibaldi,<ref>Editori Vari, ''Cronaca degli avvenimenti di Sicilia da aprile 1860 a marzu 1861'', Harvard College Library, 1863, páxs.78-80</ref> pero condicionaron la reaición de la marina militar borbónica<ref>Raleigh Trevelyan, ''Principi sotto il vulcano'', Rizzoli, Milano, 2001, páx. 164 ISBN 17-86671-7</ref>que foi tardía ya ineficaz.<ref>Harold Acton, ''Gli ultimi Borbone a Napoli (1825-1861)'', Giunti Editore, Firenze, 1997, páx. 496, ISBN 88-09-21256-8</ref> Na isla, los ''camises coloraes'' (asina yeren llamaes les tropes de Garibaldi) aumentaron de númberu gracies a los socesivos desembarcos y a los voluntarios sicilianos que s'apuntaron nes sos files. Garibaldi venció al exércitu borbónicu na [[Batalla de Calatafimi]] a pesar de la superioridá numbérica de los adversarios y del desenvolvimientu inicial que favorecía a estos. Según Giacinto de' Sivo, un funcionariu del Reinu de les Dos Sicilies, el xeneral borbónicu Landi fuera convencíu de retirar les sos tropes polos piamonteses, dándo-y dineru y prometiéndo-y un cargu importante nel futuru exércitu italianu.<ref>Giacinto de' Sivo, op. cit. páx.525</ref> Dempués, tomó la ciudá de [[Palermo]], crució'l [[estrechu de Messina]] y entró nel continente. Siguió avanzando con poca resistencia hasta [[Salerno]], ciudá bien cercana a [[Nápoles]]. Namái nesti momentu'l rei Francisco II decatar del peligru que corría. Decidió recular la llinia de defensa al ríu Volturno, allugáu al norte de Nápoles, pa evitar l'asediu de la capital del reinu. Garibaldi entra na ciudá aclamáu pol ensame, que según les fontes históriques, foi obligada a vitorearlo por infiltrados piamonteses que-yos daben dineru a cambéu, los que se negaben yeren obligaos a permanecer nes sos cases por medrana a represalies.<ref>George Mundy, Finar delle Due Sicilie y la Marina britannica, Berisio, Napoli, 1966, páx.199</ref> Garibaldi proclamóse dictador de les Dos Sicilies, el [[Palaciu Real de Nápoles]] foi totalmente escaláu, los oxetos más preciosos fueron unviaos a Turín, otros vendíos al meyor postor. El [[11 de setiembre]] l'oru de la Tesorería del Estáu, patrimoniu de la Nación, (equivalente a 1.670 millones d'euros), y los bienes personales del rei (equivalentes a 150 millones d'euros) toos depositaos nel Bancu de Nápoles, fueron sacaos y proclamaos ''bienes nacionales''.<ref>Francesco Saverio Nitti, Scienze delle Finanze, Pierro, 1903, p.292.</ref> Yá cola capital meridional tomada, el [[8 d'ochobre]], el gobiernu piamontés emitió un decretu que convocaba un plebiscitu, por aciu sufraxu universal masculín en toa Italia, pa ratificar l'anexón al Piamonte. El votu nun foi secretu, en [[Nápoles]] y en tol sur, declarábase ''enemigu de la patria'' a quien votara pol Non, nos cuartos había xente armada qu'obligaba a votar pol Sí. Nel sur había muncha xente que-yos faíen creer que'l SI significaba'l regresu del so rei Francisco II y amás los soldaos garibaldinos votaben delles vegaes.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/plebisciti.htm El portal del sur, los plebiscitos]</ref> Les resultancies dieron una contundente victoria a favor del Sigo a l'anexón al piamonte y fueron usaos como propaganda pol reinu piamontés, queriendo probar que'l pueblu quería xunise al Piamonte, ser gobernaos pol rei de la casa de Saboya y abandonar la dómina d'independencia y a les cuatro xeneraciones de la dinastía borbónica napolitana. El Rei Francisco II, reorganizó'l so exércitu de 40.000 homes detrás del ríu Volturno, pero foi ganáu polos garibaldinos na llamada [[Batalla del Volturno]]. Por cuenta de les baxes sufríes en dicha batalla Garibaldi solicitó ayuda militar al gobiernu piamontés y Francisco II quixo aprovechar l'estancamientu de los garibaldinos pa volver atacar; pero los xenerales aconseyáron-y reorganizar les fuercies y entós retiróse de Capua a Gaeta. Ellí, el rei Francisco II, colos sos postreros 20.000 soldaos, foi asediado hasta'l [[13 de febreru]] de [[1861]] pol xeneral piamontés [[Enrico Cialdini]] con 18.000 soldaos. La hestoria d'esti [[asediu]] impresionó vivamente a la opinión pública europea, sobremanera pol comportamientu heroicu de la reina [[María Sofía de Baviera|María Sofía]] de namái 19 años, que a pesar de les bombes, arriesgó la so vida pa socorrer día y nueche a los soldaos mancaos o morrebundos.<ref>[https://web.archive.org/web/20080129101301/http://www.ilportaledelsud.org/mr0_46.htm#_ftnref6 El portal del sur, l'asediu de Gaeta]</ref> Dempués de meses d'asediu, Francisco II dio cuenta de la imposibilidá de la victoria y empezó a embaraxar la opción de la retirada. A les 7 de la mañana del [[14 de febreru]] del [[1861]], el rei y la reina abandonaron Gaeta y embarcáronse nuna nave francesa que los tresportó a [[Terracina]], nos territorios papales. Dempués de la retirada, el rei nunca abdicó, dexando pa él y los sos herederos el títulu de Rei del Reinu de les Dos Sicilies. Al cayer Gaeta, namái quedaben dos fortaleces de les Dos Sicilies: [[Messina]] y [[Civitella del Tronto]]. La primera cayó'l [[13 de marzu]] de [[1861]] pola aición de les tropes de Cialdini. Civitella del Tronto, na [[provincia de Teramo]], foi la última fortaleza de les Dos Sicilies y cayó el [[20 de marzu]], 3 díes dempués de la proclamación del [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]]. === Les consecuencies de la unificación === El [[17 de marzu]] de [[1861]], [[Víctor Manuel II]] asume'l títulu de ''[[Rei d'Italia]] pola gracia de Dios y voluntá de la Nación''. Foi reconocíu poles potencies europees a pesar de que violaba'l [[tratáu de Zurich]] y el de [[Tratáu de Villafranca|Villafranca]] que-y prohibíen ser rei de toa Italia. De magar, daes les nueves polítiques piamonteses, el sur empezó a sufrir grandes cambeos: ==== El empobrecimiento del sur ==== Nel momentu de la unidá d'Italia, los bancos más importantes yeren el Bancu de les Dos Sicilies con 200 millones de llires de la dómina y el Bancu de Milán con 120 millones.<ref>Nicola Zitara “La gran cuccagna dei fratelli d'Italia”, periódicu Due Sicilie 2\2004</ref> Mientres los primeros cinco años, producióse una llucha ente'l Bancu napolitanu y la Banca Nacional (piamontesa). Pero ente que esti postreru abría sucursales en tou Italia, al Bancu de Nápoles yéra-y bien difícil abrir filiales nel norte porque precisaba llograr l'autorización estatal. Antes de la unificación, el Reinu de Cerdeña tenía una enorme delda pública, pero tres l'anexón del sur el nuevu Estáu italianu declaró bienes nacionales al oru estatal depositáu nes Dos Sicilies, 2/3 de la total reserva áurea d'Italia. A esto sumir la nueva [[política fiscal]] unitaria, que favorecía los intereses del norte ante los del sur: tres la unificación surdieron nuevos impuestos, sobre l'agricultura, la industria, la edificación, el consumu que yeren mayores nel sur que nel norte.<ref>G. Savarese, " -y finanze napoletane e le finanze piemontesi dal 1848 al 1860", Cardamone, 1862, p.28.</ref> L'Estáu distribuyía desigualmente los subsidios a les provincies, por casu nes obres hidráuliques pa l'agricultura, l'actividá más importante de la Italia de la dómina, atópense los siguientes datos: '''Subsidios pa les obres hidráuliques na agricultura, cifres en llires (1862-1868)<ref>Carano - Convito, “ L'economia italiana prima y dopo il Risorgimento”,Vallecchi, Firenze, 1928, páx. 180,</ref> {| {{tablaguapa}} style="width=50%|text-align=center" |- bgcolor="#EFEFEF" ! Rexón !! Subsidiu |- |[[Lombardía]] || align="right" | 92.165.574 |- |[[Vénetu]] || align="right" | 174.066.407 |- |[[Emilia-Romaña]] || align="right" | 103.980.520 |- |[[Sicilia]] || align="right" | 1.333.296 |- |[[Campania]] || align="right" | 465.553 |} Tamién la industria sufrió un grave revés: munches fábriques meridionales fueron cerraes, nel 1861, nel sur taba'l 51% de les industries italianes, ente que 1951, el porcentaxe amenorgar a 12,8%.<ref>A.Ghirelli, Storia di Napoli, Einaudi, Torino, 1996, páx.273</ref> Esto provocó desemplegu nel sur lo qu'emprobeció entá más esta población. Dempués de la unificación surdieron les causes de l'actual probeza del [[sur d'Italia]]. ==== Los movimientos separatistes ==== [[Ficheru:Carmine Crocco1.jpg|miniaturadeimagen|344x344px|[[Carmine Crocco]], (Rionero in Vulture, [[1 de xunu]] de [[1830]] - Portoferraio, [[18 de xunu]] de [[1905]]) unu de los artífices de la revolución de los briganti.]] Dende l'edictu de Garibaldi del [[2 de xunetu]] de [[1860]], que declaraba bienes nacionales munches tierres de los llabradores y mientres dellos años siguientes, produciéronse grandes revueltes pola independencia del sur que punxeron en dificultaes al naciellu reinu d'Italia mientres los primeros años unitarios. Los revolucionarios, munchos llabradores y pastores, otros ex soldaos del reinu fieles al so rei; fueron llamaos «''briganti''» (bandíos) porque practicaben guerres de guerrilles y realizaben saqueos. Estos yeren sofitaos con armes y provisiones pol cleru, que vía les sos ilesies profanaes pol gobiernu. Por esta política d'espropiación piamontesa foi escomulgáu Víctor Manuel por Pío IX. Esta violenta y bonal contrarrevolución popular deber a la fidelidá de la población del sur a la dinastía Borbón y sobremanera al aumentu de los impuestos y a la confiscación de tierres per parte del nuevu gobiernu piamontés. La revuelta españó en tol sur a finales del [[1861]] y El Piamonte unvió a [[Nápoles]] a [[Enrico Cialdini]] dándo-y poderes estraordinarios con un total de 120.000 homes. El xeneral piamontés enfrentar a unos 80.000 revolucionarios estremaos en casi 500 bandes, lo que facilitó'l so estermín.<ref>Lorenzo De la Boca, Indietro Savoia., Piemme, 2003</ref> Asina empezó una de les más cruentes represiones de la historia italiana. El sur foi campera de matances, devastaciones, fusilamientos, detenciones domiciliaries forzoses, saqueos de granxes, espropiación de tierres y zarru d'industries, lo que provocó la ruina de gran parte de la población meridional. En [[1870]] instauróse la llei marcial nel ex Reinu de les Dos Sicilies y les rebeliones solo pudieron encalorase hacia l'añu [[1878]]. En toos estos años morrieron un total de 70.000 meridionales, en batalla o fusilaos, cifra que ye bien cimera a la de tolos cayíos pa llograr la unificación.<ref>{{cita web |url=http://www.realcasadeborbondossicilias.org/ita/archiviostorico/cs_08d3.htm |títulu=Real Casa di Borbone delle Due Sicilie - Storia<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071113123327/http://www.realcasadeborbondossicilias.org/ita/archiviostorico/cs_08d3.htm |fechaarchivu=2007-11-13 }}</ref> Los movimientos separatistes caltiénense anguaño reflexaos nel [[Movimientu neoborbónico]] el cual pretende l'autonomía del Sur d'Italia restaurando l'históricu Reinu de les Dos Sicilies. ==== La emigración meridional ==== La emigración meridional dempués de la unificación, foi una de les más grandes foles migratories de tolos tiempos. La población del sur, derrotada y colonizada, nun tenía otra opción que partir de la so patria escontra [[América]]. Los puertos de Nápoles y Palermo fueron los centros de la emigración meridional. Los destinos principales yeren [[Estaos Xuníos]] y [[Arxentina]]. Anque la mayoría de los inmigrantes yeren llabradores tuvieron que quedase nes ciudaes trabayando nos puertos o na minería. Nun empiezu, el 85% de la emigración provenía del norte d'Italia, pero dempués de la unificación, el porcentaxe de meridionales empezó a aumentar progresivamente llegando al 56%. En [[1900]], llegar a la enorme cifra de 8 millones d'emigrantes italianos, de los cualos 5 millones proveníen del ex reinu de les Dos Sicilies, Italia yera'l país d'Europa con más emigración. La emigración siguió tamién nel intre del [[sieglu XX]]; na década de 1950 emigraron unos 6 millones de meridionales y na actualidá la diáspora sigue: cada añu unos 90.000 suriegos tienen d'abandonar les sos tierres. == Economía == Dende los tiempos del rei Carlos, el Reinu meridional vivió una fuerte reactivación económica por cuenta de la total restauración de la estructura del reinu, tanto política como económicamente. Sicasí, a partir de les revoluciones del añu [[1848]] empezaron a notase diferencies ente los valores previstos pol Estáu y los reales, esto ye, los ingresos yeren menores a los esperaos, y los gastos mayores. Dellos años ente [[1848]] y [[1860]] producióse [[déficit fiscal]] na economía. A pesar d'esti últimu retrocesu, el Reinu de les Dos Sicilies tenía nel so momentu la meyor finanza pública de tola península italiana, y concentraba, ello ye que más de les dos terceres partes del total del oru de la península. '''Finanza pública de los Estaos italianos en 1860 (en millones de llires-oro)<ref name=ref_duplicada_1>[https://web.archive.org/web/20090427144332/http://www.realcasadiborbone.it/ita/archiviostorico/primati.htm Real Casa de Borbón de les Dos Sicilies]</ref> {| {{tablaguapa}} style="width=50%|text-align=center" |- bgcolor="#EFEFEF" ! País !! cantidá de llires-oro |- |Reinu de les Dos Sicilies || 443, 2 |- |[[Estaos Pontificios]] || 90,6 |- |[[Gran Ducáu de Toscana]] || 84,2 |- |[[Reinu de Cerdeña]] || 27 |- |[[Lombardía]] y [[Vénetu]]* || 20,8 |- |[[Ducáu de Parma]] || 1,2 |- |[[Ducáu de Módena]] || 0,4 |} (*)<small>So dominiu austriacu</small> [[Ficheru:FerdinandoI vapore1.jpg|thumb|250px|El ''Fernandu I'', primer buque a vapor italianu en cruciar el Mediterraneu, zarpó de Nápoles el [[27 de setiembre]] de [[1818]] y nel so primer viaxe llegó a [[Livorno]], [[Xénova]] y [[Marsella]].]] La moneda oficial del Reinu de les Dos Sicilies yera'l ''ducato'', que yera moneda más fuerte de la Italia preunitaria. Un ''ducato'' valía 10 ''carlini'', un ''carlino'' yera equivalente a 10 ''grana'', el ''grana'' yera equivalente a 2 ''tornesi'', y esti postreru a 6 ''cavalli''.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud e l'unitá d'Italia, 2003, páx.153</ref> Con respectu al comerciu, les Dos Sicilies caltenía un activu comerciu con países de toes partes del mundu. Foi l'únicu Estáu italianu preunitario n'unviar buques mercantes a América y a [[Australia]].<ref>[http://www.duesicilie.org/OLDSITE/debitostorico.html Un debito storico - Fora]</ref> Esto debió a la importancia de la flota mercantil meridional, la más numberosa d'Italia y la cuarta del mundu, que constaba d'unos 9.800 buques, el 80% del total de la península.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud e l'unitá d'Italia, 2003, páx.142</ref> A esto súmase-y que'l primer barcu a vapor italianu en navegar nel [[Mar Mediterraneu]] (1818), y el primeru en llegar a América (1854), yeren meridionales.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/FerdinandoI.htm El portal del sur]</ref> === Industria === La industria yera un sector bien importante nel Reinu de les Dos Sicilies. Na [[Esposición Universal de París (1855)]], el reinu recibió'l premiu al tercer país con mayor desenvolvimientu industrial del mundu, dempués de [[Gran Bretaña]] y [[Francia]].<ref name=ref_duplicada_1 /> Esto yera posible gracies a la gran cantidá de reserves que l'Estáu tenía lo que-y dexaba llevar a cabu polítiques proteccionistas que favorecíen a la industria meridional en contraposición de los productos importaos.<ref>[http://blog.libero.it/BRIGANTESEMORE/8397657.html Nicola Zittara, Il protezionismo borbónicu], publicáu'l 8 de febreru de 2010.</ref> La industria más importante yera la metalúrxica. Nel reinu esistíen 100 industries d'esti tipu, de les cualos destácase'l centru industrial de Pietrarsa, el más importante d'Italia, onde trabayaben más de 1.000 obreros.<ref>[http://www.vocedimegaride.it/html/Articoli/IndustriePesanti.htm Voce di Megaride - Industrie pesanti]</ref> Ente los llogros más importantes de la industria metalúrxico meridional destáquense la fabricación de la primer llocomotora italiana, inaugurada en [[1836]], y la primer ponte de fierro d'Europa continental, sobre'l [[ríu Garigliano]] nel [[1833]]. Otra industria bien importante del reinu yera la producción testil, que apurría la segunda fonte d'ingresos por esportación dempués de los productos agropecuarios. Los productos yeren d'algodón, llana, seda y cueru. La producción testil taba tremada por tol reinu, pero yera [[Salerno]] la ciudá más importante. Ellí trabayaben más de 10.000 obreros, por esa razón yera denomada ''La [[Mánchester]] d'Italia''.<ref>O. Schioppa, -y industrie nel Regno delle Due Sicilie, Napoli, 2000</ref> Los productos de cueru más fabricaos yeren carteres y guantes; estos postreros yeren, dempués de los ingleses, los más abondosos nel mercáu européu. En 1860 la producción aportó a de 850.000 unidaes añales. === Agricultura === L'agricultura yera'l sector más fuerte de la economía meridional. Con namái'l 36% de la población d'Italia y ensin tener grandes llanures como la del [[Llanura del Po|Po]], nel sur producía'l 50.4% de [[trigu]], el 80.2% de [[cebada]] y [[avena]], el 53% de [[pataca|pataques]] y el 41.5% de [[llegume]]s de tola península.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud y l'unità, 2003, páx.151</ref> Cifres que debíen enforma a les polítiques de los reis meridionales: yá'l rei Carlos menguó considerablemente los impuestos y retenciones del sector agropecuariu pa incentivar la producción. De la mesma, yeren por demás importantes les agroindustrias, de les cualos les principales yeren la producción de [[pasta]], de productos rellacionaos col tomate y l'[[aceite d'oliva]]. Esti postreru yera esportáu a tol mundu y constituyía la metá de les esportaciones meridionales.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud y l'unità, 2003, páx.152</ref> === Minería === [[Ficheru:Mina di Zolfo.jpg|thumb|250px|Mina d'azufre en Sicilia]] El productu más esplotáu nel Reinu yera l'[[azufre]], que los sos xacimientos alcontrar en Sicilia. La esplotación d'esti mineral cubría'l 90% del consumu mundial d'esti productu, indispensable pa la industria de la dómina, cuantimás la de los esplosivos. La minería d'azufre tenía un valor estratéxicu nel comerciu mundial, y a esta razón atribúyese'l constante interés del [[Reinu Xuníu]] na esplotación del azufre siciliano. El rei Fernandu II empezó a cafiar a Gran Bretaña cola denomada ''[[cuestión del azufre]]'': Dende [[1816]] esistía ente [[Londres]] y [[Nápoles]] un tratáu de comerciu y rápido los mercaderes ingleses aprovechar pa llograr casi tola producción d'azufre de la isla. Mercaben baratu y vender a precios peraltos. Entós Fernandu II, tratando d'aprovechar al máximu los beneficios debíos a les sos materies primes, concedió-y el comerciu del azufre a una sociedá francesa que pagaba'l doble que los ingleses.<ref>Carlo Alianello, La conquista del sud, Rusconi, 1982</ref> De resultes de dicha concesión les rellaciones de los británicos coles Dos Sicilies empeoraron, llegando al usu de la fuercia. Palmerston mandó la flota inglesa al [[Golfu de Nápoles]] amenaciando con bombardeos y desembarcos. Fernandu II ordenó l'estáu d'alarma en fuertes costeros y movió les tropes a los posibles llugares de desembarcu. Paecía que la guerra yera inminente, pero como [[Austria]] negara'l so sofitu al reinu meridional, roblóse un tratáu: atayóse'l contratu cola sociedá francesa y el Reinu de les Dos Sicilies tuvo de pagar poles perdes de los ingleses, cuando'l contratu yera colos franceses. El que perdió foi'l reinu napolitanu, anque la reaición d'Inglaterra ante estos fechos fora d'una suprema indignación<ref>Carlo Alianello, op. cit., p.15-16.</ref> Otra actividá importante yera la esplotación de les [[salina|salines]] pa la producción de [[sal]], tantu d'usu alimenticiu como industrial. Les salines más grandes atópase en Sicilia, nes cualos producíense unes 110.000 tonelaes de sal per añu.<ref>Revista “Il gommone”, Koster publisher, xineru-febreru de 2003, páx.107</ref> Tamién yeren notables les salines pugliesas, les preferíes del rei Fernandu II, que fundó delles villes agrícoles na zona, distribuyendo gratuitamente terrenales y capitales a los trabayadores.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud y l'unità, 2003, páx.150</ref> == Llingua, Arte y Cultura == [[Ficheru:Giambattista Vico.jpg|thumb|200px|Giambattista Vico (1668-1744), [[abogáu]], [[filosofía de la hestoria filósofu de la hestoria]] y protosociólogo [[Nápoles|napolitanu]]. Notable pol so conceutu de verdá como ''resultancia del faer'' (''verum ipsum factum''). La so principal obra ye ''la Scienza nuova''.]] El [[Sieglu XVIII]], sol impulsu de los reis borbónicos, producióse una renacencia cultural en Nápoles dempués de dellos sieglos de dominación estranxera. Nápoles yera unu de los centros culturales más importantes d'Europa y difusora de les idees de la [[Ilustración]], tan solo superada por París. Nápoles foi'l trubiecu de grandes personalidaes de la cultura como [[Giambattista Vico]], unu de los pensadores más importantes de la dómina; y [[Gaetano Filangieri]], importante xurista que la so obra ''La Ciencia de la Llexislación'' foi inspiradora del [[Códigu Napoleónicu]] y la [[Constitución d'Estaos Xuníos]].<ref>Cesara Bertoletti, Il Risorgimento vistu dall' altra sponda, Berisio, 1967, páx. 16</ref> === Llingua === A mediaos del [[sieglu XIX]] había na península siete Estaos, trés de los cualos yeren dafechu llibres: El reinu de les Dos Sicilies, que yera'l más estensu y pobláu, el [[Reinu de Cerdeña]] y los [[Estaos Pontificios]]. Los otros cuatro atopábense apoderaos direuta o indireutamente por [[Austria]]: El [[Reinu Lombardu Veneto]], los ducaos de [[Parma]] y [[Módena]] y el [[Gran Ducáu de Toscana]]. La llingua ''oficial'' en toos esos estaos preunitarios yera l'[[Idioma italianu|italianu]]. Solo dos rexones alpines de cultura y tradiciones [[francoprovenzal]]es, la [[Saboya]] y el [[Valle d'Aosta]], teníen como idioma alministrativu'l [[idioma francés|francés]]. Dambes pertenecíen al Reinu de Cerdeña, onde l'italianu yera la llingua oficial del 85% de la población: n'El Piamonte (dende los años 1560-1561),<ref>Polo que se refier al Piamonte y el Valle d'Aosta, consultar: Francesco Bruni (direición), ''Storia della lingua italiana. L'italianu nelle regioni'', Milano, Garzanti, 1996, vol. 1, páxs. 19-29, ISBN 88-11-20471-2</ref><ref>Según el poeta Giacomo Leopardi, n'El Piamonte falábase, escribíase y pensábase en francés y los franceses considerar como verdaderos compatriotaa (Giacomo Leopardi, ''La vita e le lettere'', Garzanti, 1983). Otra testigu de la dómina, la marquesa Costanza Arconati, que vivió mientres llargu tiempu en Turín, desmiente esta presunta hermandá ente piamonteses y franceses: contestando a una entruga del economista británicu N. W. Senior sobre'l porqué a dellos politicos del estáu que teníen más familiaridá col francés que col italianu obligábase-y, nes Cortes, a falar n'este peracabo idioma, respondió: ''Ensin batura a duldes, falaríen meyor en francés, pero a nós nun nos gustaría oyer falar francés nun siendo que nun lo falara un saboyardo. Sería doblemente impopular, primero de too por non ser italianu, y depués por ser francés, porque dempués de los alemanes nós tarrecemos y repunamos a los franceses'' (Tullio De Mauro, ''Storia linguistica dell'Italia unita'' (II edición), Ed. Laterza, Bari, 1979, v.2, páxs.287-288)</ref> nel Condáu de Niza, en Liguria y en Cerdeña (dende l'añu 1759). Como nos demás estaos peninsulares, l'italianu yera, nel Reinu de les Dos Sicilies, la llingua de l'alministración, de la escuela y de la comunicación escrita, pero'l pueblu llanu casi nun la falaba y prefería espresase en napolitanu, y, fora del so área d'espardimientu, nos varios dialeutos llocales, casi toos romances, y que polo xeneral utilizábense solo pa la comunicación oral. El mesmu napolitanu que yera'l dialeutu (o llingua autóctona), de más prestíu nel Reinu, tenía un usu muncho más llindáu, como llingua escrita, sía del italianu que del llatín, dende, a lo menos, la dómina de la dominación española. De los 2800 testos del [[sieglu XVII]] calteníos na Biblioteca Nacional de Nápoles y catalogaos nel añu 1986, solo 26 taben escritos en napolitanu (el 1% escasu del total), 1500 n'italianu (el 53,6%) y 1086 en llatín (el 38,8%)<ref>Marco Santoro (direición), ''-y secentine napoletane della Biblioteca Nazionale di Napoli'', Istituto Poligrafico y Zecca dello Stato, Roma, 1986, páx. 43</ref> En 1861 podíen envalorase los italofalantes ente un 2,5% de la población<ref>“Storia linguistica dell'Italia unita”, Laterza, 1976</ref> como suxer Tullio De Mauro y un 9,5% según A. Castellani,.<ref>“Quanti erano gl'italofoni nel 1861?”, in “Studi Linguistici Italiani”, 1982</ref> D'estos, los toscanos yeren la mayor parte, yá que l'italianu modernu nació ellí. === Educación === El reinu de les Dos Sicilies tenía cuatro universidaes: [[Universidá de Nápoles Federico II|la de Nápoles]], fundada pol emperador [[Federico II de Sicilia|Federico II]] en 1224, les [[Universidá de Mesina|de Messina]] y [[Universidá de Catania|Catania]], y [[Universidá d'estudios de Palermo|la de Palermo]], la más recién y fundada pol rei [[Fernandu I de les Dos Sicilies]]. Comparando con otros Estaos italianos preunitarios, les Dos Sicilies taben a la vanguardia de la educación cimera. Por casu, la primera [[Universidá de Milán|universidá en Milán]] crear nel [[1863]], yá nel [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]]. Nel 1860, el númberu de egresados meridionales yera mayor que'l de tol restu d'Italia (16.000 meridionales por 9.000 del restu d'Italia). En casar editores napolitanes imprimíense'l 55% de los llibros d'Italia.<ref>Giuseppe Ressa, Il sud y l'unità, 2003, páx.161</ref> En Nápoles instauróse la primer cátedra universitaria d'economía política del mundu en 1754. La facultá de xurisprudencia foi la que desenvolvió'l primer códigu marítimu y códigu militar d'Italia. Con al respective de la [[xeoloxía]], en Nápoles fundóse l'observatoriu sismolóxicu Vesuviano, el primeru del mundu. Con al respective de l'[[astronomía]], en Palermo, en 1801, [[Giuseppe Piazzi]] afayó'l primera [[planeta nanu]], el más pequeñu de toos, que s'atopa ente [[Marte (planeta)|Marte]] y [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]]. Denominar [[Ceres (planeta nanu)|Ceres Ferdinandea]], y hasta [[2006]] consideróse un [[asteroide]]. Pero la educación universitaria yera namái pa les clases privilexaes. Con al respective de la educación pública, la educación primaria yera probe. Magar el Rei Fernandu I creó numberoses escueles gratuites, el pueblu del interior del reinu priorizaba'l trabayu agropecuariu de los llabradores sobre la instrucción nes escueles. Cabo esclariar que nes Dos Sicilies namái'l 10% de los llabradores taba alfabetizado. === Arte === [[Ficheru:Sommer, Giorgio (1834-1914) - n. 0278 - Napoli - Teatro San Carlo 2.jpg|thumb|200px|Interior del Teatru San Carlo. Inauguráu'l [[4 de payares]] de [[1737]], ye'l más antiguu teatru d'ópera activu del mundu, foi'l modelu de los siguientes teatros d'Europa.]] La Nápoles borbónica yera una de les capitales del arte mundial, principalmente de la música. En Nápoles, na segunda metá del [[sieglu XVIII]] diérase orixe a un nuevu estilu d'ópera, la [[Opera buffa]], que tuvo impautu n'Italia y en toa Europa. Nápoles cuntaba col teatru llíricu más antiguu del mundu, el [[Teatro San Carlo]], inauguráu en 1737.<ref>[http://www.teatrosancarlo.it/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=21&Itemid=34&lang=it teatrosancarlo.it]</ref> Esti teatru yera unu de los más importantes d'Italia y foi trubiecu de grandes compositores meridionales como [[Alessandro Scarlatti]], [[Giovanni Battista Pergolesi]], [[Saverio Mercadante]], [[Domenico Cimarosa]], y [[Giovanni Paisiello]] ente otros. Ente los grandes compositores italianos que compunxeron pal teatru atópense [[Rossini]], [[Vincenzo Bellini|Bellini]], [[Donizetti]] y [[Verdi]]. Tamién en Nápoles floriaron otres disciplines como la pintura, afigurada na escuela pictórica de Posillippo, y l'arquiteutura, con terribles testimonios arquiteutónicos como los Palacios reales de [[Palaciu Real de Nápoles|Nápoles]], [[Palaciu Real de Caserta|Caserta]] y [[Palaciu Real de Portici|Portici]]. Importante yera tamién l'arqueoloxía: nel reináu de Carlos III realizaron escavaciones en [[Pompeya]] y [[Herculano]] que les sos pieces fueron espuestes nel [[Muséu Arqueolóxicu Nacional de Nápoles|Muséu Arqueolóxicu]]. == Salú == El Reinu de les Dos Sicilies gociaba d'un serviciu sanitariu meyor que'l de los otros Estaos d'Italia. Les Dos Sicilies tenía'l porcentaxe más altu de médicu por habitantes n'Italia. Pa 9 millones d'habitantes del reinu había 9.390 médicos, ente qu'en tol norte, pa 13 millones d'habitantes había namái 7.087 médicos.<ref>[http://www.ilportaledelsud.org/unit%E0-mille_1.pdf Giuseppe Ressa, L'unità d'Italia y l'empressa dei mille: dal mitu alla realtà, páx.9]</ref> [[Ficheru:Great Royal Coat of Arms of the Two Sicilies -Blazon.svg|280px|thumb|<small>Lleenda:<li>1. [[Farnesio]]<br /><li>2 y 10. [[Casa d'Austria|Austria]]<br /><li>3 y 12. [[Casa de Borgoña|Borgoña (Antiguu)]]<br /><li>4. [[Casa d'Avis|Portugal]]<br /><li>*5. [[Castiella]]<br /> <li>6. [[Reinu de Llión|Llión]]<br /> <li>7. [[Reinu de Granada (Corona de Castiella)|Granada]]<br /> <li>8. [[Reinu d'Aragón|Aragón]]<br /> <li>9. [[Reinu de Sicilia|Sicilia]]<br /> <li>11. [[Casa de Valois-Borgoña|Borgoña (Modernu)]]<br /> <li>13. [[Ducáu de Brabante|Brabante]]<br /> <li>14. [[Condáu de Flandes|Flandes]]<br /> <li>15. [[Condáu de Tirol|Tirol]]<br /> <li>16. [[Casa d'Anjou-Sicilia|Anjou-Nápoles]]<br /> <li>17. [[Reinu de Xerusalén|Xerusalén]]<br /> <li>18. [[Casa de Borbón (España)|Borbón (España)]]<br /> <li>19. [[Médici]]<br /> <li>A. [[Corona real]]<br /> <li>B. [[Orde de San Jenaro]]]<br /> <li>C. [[Orde del Toisón d'Oru]]<br /> <li>D. [[Orde del Espíritu Santu]]<br /> <li>Y. [[Orde de San Fernando del Méritu]]<br /> <li>F. [[Orde Constantiniana de San Jorge]]<br /> <li>G. [[Orde de Carlos III]]<br /> </small>]] Esti reinu tenía la mortalidá infantil más baxa, ente que les cifres más altes rexistrar en [[Lombardía]], [[El Piamonte]] y en [[Emilia Romagna]]. Nel añu [[1821]], una llei obligó a los proxenitores a vacunar a los sos fíos contra la [[viruela]]. Hasta l'añu [[1859]] nun s'incorporó esta llei nel Reinu d'El Piamonte-Cerdeña. Nel [[1782]] realizóse la primer intervención n'Italia de profilaxis contra la [[tuberculosis]]. Nel añu [[1847]], había 22 hospitales nes Dos Sicilies. El de San Leucio foi'l primeru gratuitu en [[1789]]. Tamién tuvo la primer clínica [[ortopedia|ortopédica]] d'Italia y l'hospital Real Morotrofio de Aversa foi'l primeru de [[psiquiatría]], y el primeru n'Europa n'esaniciar l'usu de [[Garduña (preséu de tortura)|garduñes]] pa los enfermos.<ref>Domenico Capecelatro Gaudioso, Retroscena y responsabilità nell'attentato a Ferdinando II di Borbone, Del Delfino,1975</ref> == Estudiu Heráldicu del Escudu == {{VT|Escudu del Reinu de les Dos Sicilies}} L'escudu d'Armes del Reinu de les Dos Sicilies componer por un escudu central oval formáu por 19 partes que representen otres zones d'Europa. Percima atópase la corona real borbónica y ta arrodiáu per seis collares que representen les [[Orde Militar|órdenes caballeresques]] a les que pertenecía'l Rei y [[Infante d'España]]. == Himnu == [[Ficheru:Spartito inno ds.jpg|thumb|250px|Partitura del Himnu de les Dos Sicilies.]] L'himnu nacional de les Dos Sicilies llamábase ''Inno al Re'' (Himnu al Rei) y foi compuestu pol célebre músicu tarentino [[Giovanni Paisiello]]. El nome Fernando variaba según el rei del momentu y la frase ''Dios salvar al so doble tronu de los sos padres'' fai referencia a los dos antiguos reinos de Nápoles y Sicilia Les pallabres del himnu son les siguientes: {| border=0 |- | valign=top | :'''Lletra''' ::Iddio preservi il Re ::per lunga y lunga età ::come nel cor ci sta ::vivo Fernando il Re! ::Iddio lo serbi al duplice ::tronu dei Padri suoi ::Iddio lo serbi a noi! ::vivo Fernando il Re! :'''Traducción''' ::Dios caltenga al rei ::por enforma enforma tiempu ::como ta nos nuesos corazones ::¡Vivo Fernando'l Rei! ::Dios salvar al so doble ::tronu de los sos padres ::Dios salvar pa nós ::¡Vivo Fernando'l Rei! |} == Ver tamién == * [[Reinu de Sicilia]] * [[Reinu de Nápoles]] * [[Unificación d'Italia]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * ACTON HAROLD (1999). ''Gli ultimi borboni di Napoli''. Editorial Giunti. ISBN 88-09-21256-8 * Alianello Carlo, ''La conquista del sud'', Rusconi, 1982, ISBN 88-18-01157-X * Bertoletti Cesara, ''Il Risorgimento vistu dall'altra sponda'', Berisio, 1967 * Coniglio Giuseppe, ''I Borboni di Napoli'', Corbaccio, 1999, ISBN 88-7972-371-5 * Mariña Cardol, Mario, ''Venga a Napoli, signor conte'', Mursia, 1996, ISBN 88-425-2093-4 * Curato Federico, ''Il Regno delle Due Sicilie nella politica estera europea'', Società siciliana per la storia patria, 1995, ISBN 88-7401-047-8 * De Cesara Raffaele , ''Finar di un regno'', Newton Compton, 1975, ISBN 88-88338-69-1 * De la Boca Lorenzo, ''Indietro Savoia'', Piemme, 2003, ISBN 88-384-8269-1 * Meriggi Marco, ''Gli stati italiani prima dell'unità'', Il Mulino, 2002, ISBN 88-15-08466-5 * Pellicciari Angela, ''L'altro Risorgimento'', Piemme, 2000 ISBN 88-384-4970-8 * Ressa Giuseppe, ''Il sud e l'unitá'', 2003 * Atopa Michele, ''Così finirono i Borbone di Napoli'', Fratelli Fiorentino, 1990 == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20080201145721/http://www.realcasadiborbone.it/es/archiviostorico/index.htm Real Casa de Borbón de les Dos Sicilies] * [http://www.ilportaledelsud.org/ Brigantino - Il portale del Sud] * [http://www.neoborbonici.it/ Associazione culturale neoborbonica] * [http://www.editorialeilgiglio.it/ Casa Editoriale Il Giglio] * [http://www.librerianeapolis.it/ Bookshop Neapolis] * [http://www.vocedimegaride.it/ La Voce di Megaride] * [http://www.angelomanna.it/ Associazione culturale "Amici di Angelo Manna"] * [http://www.eleaml.altervista.org/index.html Fora! El diariu online de Nicola Zitara] * [http://www.regalis.com/ Regalis] * [https://web.archive.org/web/20060715075556/http://www.ekeko.it/spagnuolo/ Edoardo Spagnuolo website] {{Tradubot|Reino de las Dos Sicilias}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Reinu de les Dos Sicilies|Reinu de les Dos Sicilies]] l5vuv55yhc6hmm85hjsj1037jh8iqgw 0 104350 4499305 4445502 2026-06-08T03:48:05Z Limotecariu 735 4499305 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = ''Império do Brasil'' |nome_completu = Imperiu de Brasil |nome_común = Brasil |continente = América |forma_de_gobiernu = [[Monarquía constitucional]] |yera = Sieglu XIX |añu_entamu = 1822 |añu_fin = 1889 |eventu_empecipio = [[Independencia de Brasil|Independencia]] |eventu_fin = Deposición de [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] |fecha_entamu = 7 de setiembre |fecha_fin = 15 de payares |p1 = Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve |bandera_p1 = Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg |p2 = Reinu de Brasil |bandera_p2 = Flag Kingdom of Brazil.svg |s2 = Estáu Oriental del Uruguái |bandera_s2 = Flag of Uruguay (1828-1830).svg |s1 = Estaos Xuníos de Brasil |bandera_s1 = Flag of Brazil (1889-1960).svg |imaxe_bandera = Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg |bandera = Bandera de Brasil |imaxe_escudu = Coat of arms of the Empire of Brazil.svg |símbolu = Escudu de Brasil |mapa = Brazilian Empire 1828 (orthographic projection).svg |aclaración_mapa = Estensión del Imperiu en 1822 |capital = [[Rio de Janeiro]] |latd=22|latm=54|latNS=S|longd=43|longm=14|longEW=W |lema_nacional = ''Independência ou Morte!''<br />(¡Independencia o Muerte!) |himnu_nacional = |idioma = [[Idioma portugués|Portugués]] |idioma_non_oficial = [[Llingües de Brasil#Llingües autóctones|Llingües de Brasil]] |relixón = [[Catolicismu]] |moneda = |título_líder = [[Emperador]] |líder1 = [[Pedru I de Brasil|Pedru I]] |añu_líder1 = [[1822]]-[[1831]] |líder2 = [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] |añu_líder2 = [[1831]]-[[1889]] |títulu_gobernante = [[Primer ministru de Brasil|Primer ministru]] |gobernante1 = [[Manuel Alves Branco]] |añu_gobernante1 = [[1847]]-[[1848]] |gobernante2 = [[Vizconde de Ouro Preto]] |añu_gobernante2 = [[1888]]-[[1889]] |eventu1 = [[Pedru I de Brasil y IV de Portugal|Ascensu de Pedru I]] |fecha_eventu1 = [[12 d'ochobre]] de [[1822]] |eventu2 = [[Constitución de Brasil|Constitución]] |fecha_eventu2 = [[25 de marzu]] de [[1824]] |eventu3 = [[Guerra de Brasil|Guerra da Cisplatina]] |fecha_eventu3 = [[1825]]-[[1828]] |eventu4 = [[Pedru II de Brasil|Ascensu&nbsp;de&nbsp;Pedro&nbsp;II]] |fecha_eventu4 = [[7 d'abril]] de [[1831]] |eventu5 = [[Guerra de la Triple Alianza]] |fecha_eventu5 = [[1864]]-[[1870]] |eventu6 = [[Abolición de la esclavitú]] |fecha_eventu6 = [[13 de mayu]] de [[1888]] |dato_año1 = 1823 |dato_superficie1 = 8.539.401 |dato_población1 = 4.000.000 |dato_año2 = 1854 |dato_superficie2 = 8.363.186 |dato_población2 = 7.000.700 |dato_año3 = 1872 |dato_superficie3 = 8.363.186 |dato_población3 = 9.930.479 |dato_año4 = 1889 |dato_superficie4 = 8.363.186 |dato_población4 = 14.333.915 |miembru_de = |notes = }} L''''Imperiu de Brasil''' (''Império do Brasil'' en [[idioma portugués|portugués]]) foi un estáu esistente ente [[1822]] y [[1889]] que precedió a los [[Estaos Xuníos de Brasil]]. Correspondía na so casi totalidá al actual territoriu de [[Brasil]] (cola mayor salvedá, l'ausencia del estáu d'[[Acre (Brasil)|Acre]]), sumáu ente 1822 a 1828 el d'[[Uruguái]], nesi entós denomináu [[Provincia Cisplatina]]. L'Imperiu brasilanu foi instauráu a la fin de la [[Guerra d'Independencia de Brasil|Guerra de la Independencia]], que dixebró al [[Reinu de Brasil]] del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], y perduró hasta la [[Proclamación de la República de Brasil|Proclamación de la República]], golpe militar tres el cual foi eslleíu en [[1889]]. Estrémase de la mesma nos periodos [[Primer Imperiu de Brasil|Primer Imperiu]], [[Periodu Rexente]] y [[Segundu Imperiu de Brasil|Segundu Imperiu]]. Cola llegada d'esti periodu, yá nun s'usa'l títulu de [[Reinu de Brasil|Rei de Brasil]] pasando a tomar el so monarca'l títulu d'[[Emperador]] de Brasil. == Historia == === Elevación a imperiu === [[Ficheru:Independence of Brazil 1888.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Don Pedro proclamando la independencia de Brasil nes márxenes del Ipiranga, por Pedro Américo.]] Tres la disolución del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] en 1825, el títulu de [[Príncipe de Brasil]] foi desvenceyáu de los príncipes aspirantes al tronu portugués, pasando estos a usar namái'l títulu de [[Duque de Bergancia]]. Nominalmente, [[Pedru I de Brasil]] foi'l postreru en tener dambos títulos, siendo [[Príncipe Real del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarves|príncipe rexente de Brasil]] por un curtiu periodu poco primero de la Independencia. [[Pedru I de Brasil|Pedru I]], de la mesma, empecipia'l llinaxe d'emperadores de [[Brasil]] a partir de la so coronación como Emperador de Brasil na Capiya Imperial ([[Rio de Janeiro]]) el 12 d'ochobre de [[1822]]. Sicasí, entá col títulu de '''[[Príncipe Imperial de Brasil|príncipe imperial de Brasil]]''', malapenes Pedro de Bergancia y el so fíu tuvieron nel tronu imperial. Tres l'arrenunciu de [[Pedru I de Brasil|Pedru I]] al tronu, empecípiase'l [[Periodu Rexente]], que tuvo a valir hasta que [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] algamó la so mayoría d'edá y foi aptu pa exercer el derechu nato d'ascensión al tronu. ==== Emperador titular de Brasil – Dinastía de Bergancia ==== [[Ficheru:PalacioImperial.jpg|thumb|250px|left|Palaciu Imperial de la Casa de Bergancia en Rio de Janeiro, güei convertíu en muséu.]] Al concluyir la [[Guerra Brasilana d'Independencia|Guerra d'Independencia de Brasil]], el [[29 d'agostu]] de [[1825]] [[Portugal]] y Brasil establecieron el ''[[Tratáu de Rio de Janeiro]]''. Según esti tratáu, la Corona portuguesa reconocía la independencia del antiguu reinu de Brasil, pero acutaba a [[Xuan VI de Portugal]], padre de [[Pedru I de Brasil|Pedru I]], el títulu de ''emperador de Brasil''. Dichu tratáu, en principiu, anulaba la norma anterior a la ''[[Constitución brasilana de 1824]]'', que prohibía que'l gobernante exerciera poder sobre Portugal y Brasil simultáneamente. Sicasí, Xuan VI nun foi emperador ''de facto'', yá que nun foi unxíu como tal, nin emanó nengún actu políticu, y muncho menos [[Pedru I de Brasil|Pedru I]] declaróse como ''exemperador''. La situación ''sui generis'' d'haber dos emperadores brasilanos duró pocu, pos 7 meses dempués finó Xuan VI. ==== Continuidá xurídica ==== Col Imperiu brasilanu surdi Brasil como Estáu soberanu, que tuvo y tien continuidá xurídica colos siguientes nomes: República de los Estaos Xuníos de Brasil (''[[Republica Velha]]'' / República Vieya) y, anguaño la [[Brasil|República Federativa de Brasil]], más conocida como Brasil. === Reináu de Pedru I === ==== Reconocencia de la independencia ==== [[Ficheru:Cisplatina in Brazil (1822).svg|200px|thumb|Imperiu de Brasil ente 1822-''ca''. 1828, en colloráu la llamada [[Provincia Cisplatina]].]] [[Ficheru:Emperor Dom Pedro I 1830.jpg|miniaturadeimagen|left|Pedru I primer emperador de Brasil.]] La reconocencia de la independencia yera una cuestión crucial pal Imperiu brasilanu. Les [[monarquíes absolutes]] europees yeren contraries a la [[independencia de Brasil]]. [[Estaos Xuníos]] foi'l primer país en reconocer al gobiernu brasilanu en mayu de [[1824]]. Dellos meses antes foi sopelexada la [[Doctrina Monroe]], pola cual el presidente [[James Monroe]] declaraba qu'Estaos Xuníos nun aceptaría nenguna intervención d'Europa nel continente americanu. Gracies a la mediación de [[Gran Bretaña]], n'agostu de [[1825]], la Corona portuguesa reconoció la independencia de Brasil. A cambéu, [[Portugal]] llograba la condición de «nación más favorecida» nes transaiciones comerciales y llogró una indemnización de dos millones de llibres. [[Gran Bretaña]] tamién reconoció la independencia de Brasil en [[1825]]. Solo a partir de [[1826]] la soberanía foi reconocida por [[Francia]], el [[Papa]] y otros Estaos europeos, concluyéndose la independencia. Les repúbliques [[hispanoamerica]]nas, otra manera, víen al Imperiu brasilanu como un preséu de los intereses europeos y condergaron l'aición brasilana na [[Cisplatina]] cuando en 1821, el [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|Reinu Xuníu]] lusu-brasilanu se anexonó la [[Banda Oriental]], actual [[Uruguái]], y pasó a llamala [[Provincia Cisplatina]]. ==== Un imperiu con problemes ==== Los primeros años de la independencia de Brasil fueron complicaos. Pedru I asumió'l títulu d'Emperador en llugar de Rei, tantu pa remarcar la diversidá ente les distintes provincies brasilanes como pa emular a [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]] que xunió la idea del Imperiu cola [[Revolución francesa]] y la modernidá. Sicasí, Pedru I atopar ente la sociedá relativamente cosmopolita de Rio de Janeiro y el restu del país, muncho más conservador y patriarcal. Pedro dexó a un llau llueu los sos ideales lliberales con una Constitución (proclamada'l [[24 de febreru]] de [[1824]]) que-y apurría un destacáu poder, daqué que se consideraba necesariu pa caltener el control nes zones interiores, particularmente nel norte del país. Numberoses provincies, especialmente nes del norte, empezaron a crecer el sentimientu [[república|republicanu]]. En [[1825]] surdió una revolución independentista na platense [[Provincia Oriental]] (güei [[Uruguái]]), que fuera amestada per Portugal y xunida a Brasil dende [[1821]] sol nome de [[Provincia Cisplatina]]. La provincia proclamó non yá la so independencia de Brasil, sinón tamién la so reincorporación a les demás provincies platenses. Esto desencadenó n'avientu d'esi añu [[Guerra de Brasil|la guerra contra les Provincies Xuníes del Ríu de la Plata]] (güei [[Arxentina]]). Amás, Pedro viose envolubráu nuna serie de negocios ilícitos pa llograr dineru, faciendo amás pública la rellación col so amante [[Domitila de Castru Canto y Melo]], a la cual concedió'l títulu de ''Marquesa de Santos'', eventos que-y restaron popularidá. Esto agravóse cola so indecisión personal ente defender los intereses de [[Brasil]] y la so llealtá familiar escontra [[Portugal]], onde entá reinaba'l so padre y sobre que'l so tronu caltenía derechos socesorios. ==== Abdicación de Pedru I ==== Tres el so viaxe a Portugal de [[1826]] l'autoritarismu de Pedro foi aumentando, creyendo'l monarca que'l dar llibertaes polítiques a los sos súbditos de Brasil causaría'l riesgu de desintegración del país, polo cual escorrió toa oposición al estremu d'unviar al exiliu a [[José Bonifacio]], el científicu y prócer que lu aguiyara a proclamar la independencia en [[1822]]. Tres una crisis política que terminó cola dimisión de los ministros, y metanes una fuerte crisis económica poles deldes del Imperiu y el crónicu [[déficit]] de la Corona, Pedro abdicó del tronu de Brasil en favor del so fíu de seis años, el príncipe [[Pedru II de Brasil|Pedro de Alcántara]], el [[7 d'abril]] de [[1831]]. Nesta dómina hubo un periodu de [[rexencia (política)|rexencia]] de 9 años, tamién llamáu d'esperiencia republicana», cuando [[Pedru I de Brasil]] sorpresivamente abdicó de la corona en [[1834]] pa colase a [[Portugal]] y combatir ellí contra'l so hermanu [[Miguel I de Portugal]], en defensa de los derechos de la so fía mayor [[María II de Portugal|María de la Gloria]] al tronu lusitanu. De resultes, la corona de Brasil recayó nel fíu mayor de Pedru I, Pedro de Alcántara, d'apenes cinco años d'edá. Ante ello'l gobiernu foi asumíu por una ''Rexencia'' hasta que'l príncipe Pedro de Alcántara tuviera edá llegal p'asumir el tronu. ==== Rexencia Trina y Rexencia Una ==== Pedru II tenía 5 años cuando heredó'l tronu imperial de Brasil. La ''Constitución de 1824'' prevía que, de nun esistir un descendiente real aptu pa gobernar l'imperiu, Brasil sería gobernáu por una rexencia de tres miembros. La rexencia trina provisional foi convocada'l [[17 de xunetu]] de [[1831]], y tenía un representante de caúna de los trés aguaes polítiques del país: los [[lliberales]] (Senador [[Campos Vergueiro]]), los [[conservadores]] ([[Carneiro de Campu]]) y los militares (xeneral [[Francisco de Lima e Silva]]). A ellos correspondería la realización de les eleiciones pa escoyer la Rexencia Trina Permanente. Los electos fueron [[Bráulio Muniz]], [[Mariña Carvalho]], y el mesmu xeneral [[Francisco de Lima e Silva]]. Gobernaron el país mientres 3 años. Darréu, el sacerdote [[Diogo Feijó]] consiguió influencia política abonda para, en [[1834]], crear el [[Actu Adicional]], que convirtió la Rexencia Trina nuna Rexencia Una, esto ye, un namái rexente. [[Diogo Feijó]] foi electu Rexente Unu nunes eleiciones democrátiques y asumió'l cargu'l [[12 d'ochobre]] de [[1835]]. El rexente Feijó amosóse democráticu, pos creó asamblees llexislatives provinciales, pa dar mayor autonomía a les provincies brasilanes. Amás d'eso, dio a la ciudá de [[Rio de Janeiro]] l'estatus de ''conceyu neutru''. Al nun poder controlar les revueltes populares como la [[Guerra de los Farrapos|Farroupilha]], y faese impopular al nun implementar les reformes prometíes a los líderes políticos [[lliberal]]es, tuvo de dimitir el [[19 de setiembre]] de [[1837]]. Nel so llugar quedó [[Marqués de Olinda|Pedro de Araujo Lima, Marqués de Olinda]] como únicu rexente, quien tamién tuvo de trepar cola Rebelión Farroupilha, a la cual trató de combatir abrogando dellos derechos de les asamblees provinciales; esti pasu, sicasí, causó dos nueves revueltes, la [[Sabinada]] en [[Bahia (Brasil)|Bahia]] y la [[Balaiada]] en [[Pernambuco]], agravando la situación de la rexencia. Los elementos lliberales primieron entós nel Parllamentu pa forzar la dimisión del [[Marqués de Olinda]], lo cual llograron en xunu de [[1840]], y en consecuencia de determinó acabar cola Rexencia declarando la mayoría d'edá del príncipe [[Pedru II de Brasil|Pedro de Alcántara]]. Esti príncipe asumió'l tronu col nome de '''Pedru II''', al ser proclamáu mayor d'edá en xunetu de [[1840]], teniendo apenes 14 años y mediu d'edá. === Reináu de Pedru II === ==== Política interna nel Segundu Reináu ==== ===== Parllamentarismu al aviesu ===== [[Ficheru:Delfim-pedroII-MHN.jpg|miniaturadeimagen|left|Pedru II]] En [[1847]] l'Emperador creó'l Conseyu de Ministros, órganu qu'aconseyaría al emperador pa dirixir el gobiernu, inspiráu nel [[parllamentarismu]] británicu. Pero la xerarquía del parllamentarismu británicu y brasilanu taben invertíes, a diferencia de Brasil, onde l'emperador tenía más poder que'l Parllamentu. En 1847 tamién foi creáu'l cargu de Presidente del Conseyu de Ministros (Primer Ministru), que sería'l xefe del ministeriu, encargáu d'entamar el Gabinete de Gobiernu. Asina, l'emperador, en cuenta de escoyer a tolos ministros, pasó a nomar solamente'l Presidente del Conseyu, y este escoyía los demás miembros del Ministeriu, retirando l'elementu de gastadura política del emperador, ensin que menguara la so autoridá. ===== Modelu parllamentariu británicu ===== Nel Reinu Xuníu, la Corona, basada na mayoría nel [[Parllamentu]], escueye al [[Primer Ministru|primer ministru]]. Dempués, el Parllamentu aprueba o non la decisión de la Corona. Este va ser el [[Xefe de Gobiernu]] del país, dirixendo l'alministración del gobiernu británicu. El primer ministru tien de dar cuenta de les sos aiciones nel Parllamentu, por ser electu por esti poder, y el Parllamentu puede destituyir al primer ministru, al igual que la Corona. ===== Modelu parlamentarista brasilanu ===== En Brasil, l'emperador yera'l poder máximo, atropando los cargos de Xefe de Gobiernu y d'Estáu, hasta la década de [[1840]], en que l'emperador nun tener yá esos dos poderes, sinón solo'l [[poder moderador]]. El [[Poder Executivu]] quedaría a cargu del presidente del Conseyu de Ministros, electu pol emperador. El cargu de presidente del conseyu yera equivalente al de primer ministru, cargu creáu en [[1847]], pol [[decretu]] 523 del [[20 de xunetu]] y qu'esistió hasta la proclamación de la [[República]]. El presidente del Conseyu escoyía'l Gabinete, esto ye a los ministros que formaben el Conseyu de Ministros. Por fin recibía l'aprobación o non del Parllamentu. Lo que pasó en Brasil y munches vegaes nel restu del mundu foi que'l Parllamentu munches vegaes nun aprobaba la decisión del Xefe d'Estáu, y esti víase obligáu a eslleir el Parllamentu y convocar nueves eleiciones, daqué común tantu en monarquíes como en repúbliques parlamentares. [[España]] y [[Francia]] llegaron a usar al Exércitu pa callar el pueblu nel momentu d'eslleir el Parllamentu. En Brasil yera un costume popular tar acordies cola decisión del emperador. [[Inglaterra]] foi una esceición na dómina, principalmente porque la cámara de los lores taba controlada pola Corona. A pesar de que'l modelu parllamentariu brasilanu nun paeza bien democráticu, lo yera pa la dómina. L'emperador tenía munchos poderes, lo que yera común en dellos estaos del mundu, ya inclusive n'Inglaterra. ===== La estabilidá política ===== Pedru II consiguió una maquinaria eficiente pa la conducción de Brasil, basada nel intercambiu de favores. Como la élite agraria tenía'l poder nel Brasil del sieglu XIX, Pedru II gobernó aliándose con eses élites, realizando favores (como la construcción de ferrocarriles, llagos artificiales, concediendo títulos de nobleza, alquisición de maquinaria etc.) en cuenta de la estabilidá política que yera necesaria pa la prosperidá del país. Asina, nos primeros años del so gobiernu consiguió consolidar un país estable y próspero. ===== Fin de la Guerra de los Farrapos ===== [[Ficheru:MuseuJulio10.jpg|150px|miniaturadeimagen|left|[[Bento Gonçalves da Silva]] presidente de la [[República Riograndense]]]] Al asumir el tronu, entá taba activa la [[Guerra de los Farrapos]] (''farrapos'' en portugués significa ‘harapos' y «farrapientu» ―‘pordiosero'―, foi'l llamátigu despreciatible que les autoridaes brasilanes dieron a los independentistes de la [[Región Sur de Brasil|Región sur]]). La Revolución ''Farroupilha'' (de los ‘farrapientos') tomaba proporciones tarrecibles pal gobiernu brasilanu, y taba próxima a llograr la so independencia. Pedru II nomó al [[Luis Alves de Lima e Silva|Barón de Caxiás]] comandante en Xefe del Exércitu Imperial, el barón foi agraciáu col títulu de presidente de la provincia de [[Rio Grande do Sul]]. Teniendo la llibertá d'actuar pola fuercia contra la población riograndense, el barón usó la [[diplomacia]] y la fuercia, axustando colos líderes y dirixendo manifiestos patrióticos a los independentistes riograndenses. Delles vegaes mentó Caxiás que l'auténticu enemigu nun yera l'emperador nin los brasilanos, sinón que yeren «[[Manuel Oribe]] y [[Juan Manuel de Rosas]]», presidentes respeutivamente d'[[Uruguái]] y [[Buenos Aires]]. Estos buscaben entós la unión de los dos estaos (el [[Estáu Oriental del Uruguái]] y la [[Confederación Arxentina]]) pa la creación d'un poderosu Estáu republicanu na [[Cuenca de la Plata]], y el [[Luis Alves de Lima e Silva|Barón de Caxias]] esplotó la rocea de los ''gaúchos'' [[Rio Grande do Sul|riograndenses]] contra los sos vecinos, llogrando qu'estos fixeren la paz col Imperiu. Les negociaciones remataron en [[1845]], cuando s'apautó'l [[Tratáu del Ponchu Verde]]. El Barón de Caxias foi nomáu “Pacificador de Brasil” y recibió el títulu de conde. ==== Política esterna y campañes militares ==== Consolidáronse tamién los partíos políticos, el Lliberal” (defensor d'un poder llocal fuerte y autonomía de les provincies), y el Conservador” (defensor del fortalecimientu del poder central), dambos representantes de los propietarios rurales. La política esterna priorizada pol emperador Pedru II empobinar a evitar el fortalecimientu de les repúbliques de la Plata, Arxentina, Paraguay y Uruguái. Buscando una hexemonía na [[Cuenca de la Plata]], l'Imperiu intervenía política o militarmente nos vecinos de la rexón siempres que sentía que yera d'importancia estratéxica pa los intereses de Brasil. ===== Guerra contra Oribe y Rosas ===== [[Manuel Oribe]] y [[Juan Manuel de Rosas]], respeutivamente presidentes d'[[Uruguái]] y [[Buenos Aires]], buscaben, na década de [[1850]], crear un solu país, que, según el puntu de vista hegemonista brasilanu, "desequilibraría les fuercies na Cuenca de la Plata", una vegada que'l resurdíu país d'El Ríu de la Plata controlara él solo los dos llaos del estuariu del [[ríu de la Plata]], diendo esto en contra de los intereses imperiales brasilanos na rexón. Pedru II -cola complicidá de los [[Partíu Coloráu (Uruguái)|coloriaos]] y los llamaos [[Partíu Unitariu (Arxentina)|unitarios]] declaró la guerra a los dos estaos d'El Ríu de la Plata, y ordenó entamar un nuevu exércitu nel Sur, so cuidu del entós conde de Caxias. Este invadió l'Uruguái en [[1851]], destituyendo a Oribe y esaniciando la posibilidá de qu'Uruguái fora xuníu a [[Arxentina]]. ===== La Cuestión Christie ===== {{AP|Cuestión Christie}} En [[1862]] tuvo llugar un importante incidente diplomáticu col [[Reinu Xuníu]] qu'influyiría darréu na reconocencia ante Europa de Brasil como territoriu independiente; trés vándalos fueron presos en Rio de Janeiro, la entós capital del Imperiu de Brasil. Al ser deteníos, fueron identificaos como marineros de la [[Royal Navy]] y, por cuenta de la rellación ente [[Inglaterra]] y [[Brasil]], fueron lliberaos. Aun así, l'embaxador británicu en Brasil, [[William Dougal Christie]], esixó que l'Imperiu indemnizara a Inglaterra pola prisión y pola carga del navío británicu “Prince of Wales” que naufragara y fuera escaláu na provincia de Rio Grande do Sul. Tamién esixía que los oficiales de Policía responsables pola prisión de los marineros británicos fueren despidíos y que l'emperador unviara a la Corona británica un pidimientu oficial de sides. Al añu siguiente, como Brasil nun venciera a les presiones, navíos de guerra británicos bloquiaron el puertu de Rio de Janeiro y aprehendieron cinco barcos fondiaos. Pedru II, so la presión popular, intentó una salida diplomática, llamando al rei [[Leopoldu I de Bélxica]], por que llevara a cabu un arbitraxe imparcial. Leopoldu I favoreció a Brasil y, como [[Reinu Xuníu]] negar a pidir esculpes, l'emperador cortó rellaciones diplomátiques con Reinu Xuníu nel mesmu añu de [[1863]]. Reinu Xuníu namái pidió esculpes formales, per mediu d'una carta de la Reina Victoria al emperador Pedru II, en [[1865]] cuando amosó sofitu a Brasil na [[Guerra de la Triple Alianza]]. La victoria del gobiernu na disputa acabó per fortalecer la imaxe de Brasil nel esterior. Brasil entá tenía solamente cuarenta años d'esistencia, y tarrecía nun tener reconocencia frente a los países europeos. Los otros países suramericanos pasaben por problemes similares. Brasil aceptó pagar la indemnización pola carga robada, pero non polos marineros. Depués persones de la sociedá propunxeron recoyer dineru p'alzar na ciudá una estatua del emperador, pero esti dixo que'l dineru fuera emplegáu en construyir escueles. ===== Expansionismo na Amazonia ===== [[Ficheru:B-C-E-P claims and reivindications.jpg|250px|thumb|Territorios en disputa per Perú, Ecuador y Colombia dende principios del sieglu XIX hasta mediaos del sieglu XX.]] [[Colombia]] y [[Perú]] fueron los principales países en perder la so integridá territorial como naciones independientes ante l'Imperiu de Brasil, esto debíu al escasu poblamientu de les zones cercanes a él y la progresiva colonización de [[brasilanos]] que s'asitiaben en diches zones, negando'l principiu del [[uti possidetis iure]] pa ocupar territorios inexplorados.<ref>{{cita web |url=http://www.vanguardia.com/actualidad/colombia/183943-cuanto-territoriu-perdió--colombia-en-diferendos-estremeros |títulu=¿Cuánto territoriu perdió Colombia en diferendos estremeros? |fechaaccesu=19 d'agostu de 2013 |obra=Periódicu La Vanguardia }}</ref> [[Colombia]] robló trataos de llendes en [[1853]], [[1907]] y [[1928]], lo que dexó l'ampliación de les fronteres per parte de [[Brasil]], a los cualos nun principiu el congresu oponer a la so ratificación, pero tiempu dempués seríen aprobaos.<ref>{{cita web |url=http://www.portafolio.co/opinionblogsnegocios-y-movides/asi-perdimos-panama-los monxos-tabatinga-la pedrera%E2%80%A6 |títulu=Asina perdimos Panamá, Los Monxos, Tabatinga, La Pedrera |fechaaccesu=19 d'agostu de 2013 |obra=Revista Portafolio}}</ref> A manera de compensación poles cesiones territoriales, adquirió Colombia'l derechu de navegación pol [[ríu Amazones]] que se llegalizó por aciu el tratáu robláu polos dos países ([[Brasil]] y [[Perú]]), en [[Rio de Janeiro]], el 15 de payares de [[1928]].<ref>{{cita web |url=http://www.soyperiodista.com/noticias/nota-17024-perdi%C3%B3--el%20territoriu-colombia|títulu=¿Cómo perdió'l territoriu Colombia?|fechaaccesu=19 d'agostu de 2013|obra=Soi Periodista|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140413125523/http://www.soyperiodista.com/noticias/nota-17024-perdi%C3%B3--el|fechaarchivu=2014-04-13}}</ref> Perú, al igual que Colombia, nun pudo reclamar la soberanía de manera efectiva sobre la so rexón de la [[selva amazónica]], polo que los sos territorios del occidente fueron ocupaos pol [[Brasil]].<ref>{{cita web |url=http://www.kemados.com/9paisesterritorio12.htm |títulu=Los 9 países suramericanos que más territoriu perdieron |fechaaccesu=19 d'agostu de 2013 |obra=Kemados |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130802115659/http://www.kemados.com/9paisesterritorio12.htm |fechaarchivu=2013-08-02 }}</ref> En [[1867]], y siendo presidente de Perú'l coronel [[Mariano Ignacio Prado]], el país andín perdió los territorios llegalizaos pol [[Tratáu de San Ildefonso (1777)|Tratáu de San Ildefonso]] de [[1777]] ente España y Portugal, por aciu el Tratáu robláu ente Brasil-[[Bolivia]] llamáu [[Tratado Muñoz-Neto|Muñoz-Neto]], del [[27 de marzu]] de [[1867]]; estos territorios allugar al sur de la llinia que diba dende los oríxenes del [[ríu Yavarí]] hasta'l [[ríu Madeira]], perdiendo'l Perú 222&nbsp;703&nbsp;km². Nel referíu tratáu, dambos países, [[Brasil]] y [[Bolivia]], incluyeron territoriu peruanu entendíu ente los ríos Yavarí y el Madeira, que nunca foi reclamáu, quedándose en posesión de Brasil definitivamente.<ref>{{cita web |url=http://radio.rpp.com.pe/peruanosenelexterior/%C2%BFque-siente-al-saber-qyue-perdimos--mas-de-la%20met%C3%A1-de-el%20nuesu-territoriu-%C2%BFque-d%C3%ADcen-y%20el-esterior/|títulu=¿Qué siente al saber que perdimos más de la metá del nuesu territoriu? ¿Qué-y dicen l'esterior?|fechaaccesu=19 d'agostu de 2013|obra=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130719070918/http://radio.rpp.com.pe/peruanosenelexterior/%C2%BFque-siente-al-saber-qyue-perdimos--mas-de-la|fechaarchivu=2013-07-19}}</ref> ===== Guerra de la Triple Alianza ===== {{AP|Guerra de la Triple Alianza}} [[Ficheru:Luís Alves de Lima e Silva.jpg|150px|miniaturadeimagen|left|[[Luís Alves de Lima e Silva|Duque de Caxias]] comandante del Exércitu de Brasil mientres la Guerra.]] [[Ficheru:Americo-avaí.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Batalla de Abay.]] Brasil tenía d'emprestar atención a les sos [[frontera|fronteres]] meridionales una y bones empezó n'[[Uruguái]] una nueva guerra civil . El gobiernu brasilanu decidió intervenir por mieu a dar una imaxe de debilidad ante los británicos.{{sfn|Carvalho|2007|p=107}} L'[[Invasión Brasilana de 1864|exércitu brasilanu invadió Uruguái]] n'avientu de [[1864]] pa llevar a cabu una curtia campaña victoriosa qu'acabó'l 20 de febreru de 1865 col derrocamientu del Presidente Bernardo Berru y la imposición de Venancio Flores como dictador d'Uruguái.{{sfn|Barman|1999|p=198}}{{sfn|Lyra|1977a|pp=224-225}}{{sfn|Carvalho|2007|p=109}} Mientres esti tiempu, n'avientu de [[1864]], el gobernante paraguayu, [[Francisco Solano López]] aprovechó la situación pa intentar consiguir que'l so país convertir nuna potencia rexonal. L'exércitu paraguayu invadió la provincia brasilana de Mato Grosso (actual estáu de [[Mato Grosso do Sul]]) empezando asina la guerra de la Triple Alianza. Cuatro meses más tarde, les tropes paraguayas invadieron Arxentina antes d'atacar la provincia brasilana de [[Rio Grande do Sul]].{{sfn|Schwarcz|1998|p=299}}{{sfn|Lyra|1977a|p=227}}{{sfn|Carvalho|2007|p=109}} Inesperadamente, la guerra siguió cerca de cinco años más. Mientres esti periodu, l'emperador dedicar en cuerpu y alma a siguir l'esfuerciu de la guerra.{{sfn|Barman|1999|p=193}}{{sfn|Carvalho|2007|p=110}} Trabayó ensin fuelgu en caltener y fornir les tropes pa reforzar les llinies de frente y avanzar na construcción de nuevos barcos de guerra.{{sfn|Barman|1999|p=202}} Coles mesmes, esforciar n'evitar disputes ente los partíos políticos pa nun perxudicar l'esfuerciu militar.{{sfn|Barman|1999|pp=219-224}}{{sfn|Carvalho|2007|pp=116-118}} La so negativa a aceptar un resultáu al curtiu plazu pa consiguir una victoria total sobre l'enemigu foi crucial pa la resultancia final.{{sfn|Barman|1999|p=206}}{{sfn|Carvalho|2007|pp=114-115}} La so tenacidá acabó cola muerte de López en combate'l 1 de marzu de 1870 y el final de la guerra.{{sfn|Barman|1999|pp=229-230}}{{sfn|Carvalho|2007|p=121}} Más de 50 000 soldaos brasilanos morrieron en combate{{sfn|Doratioto|2002|p=461}} y el costu de la guerra representó once veces el presupuestu añal del gobiernu.{{sfn|Doratioto|2002|p=462}} Sicasí, el país yera tan prósperu que'l gobiernu pudo reembolsar la delda de la guerra en diez años solamente.{{sfn|Calmon|2002|p=201}}{{sfn|Munro|1942|p=277}} El conflictu aguiyó la producción nacional y la crecedera económica. ==== Apoxéu ==== La victoria diplomática sobre l'Imperiu británicu y la victoria militar sobre Uruguái en [[1865]], xunto col final feliz de la guerra con Paraguay en [[1870]], marcaron l'entamu de lo que se denominó «edá d'oru» y apoxéu del Imperiu brasilanu.{{sfn|Lyra|1977b|p=9}} Los años 1870 fueron años felices en Brasil y la popularidá del emperador tuvo nel so apoxéu. El país realizó progresos nos ámbitos sociales y políticos y toles capes de la sociedá beneficiar de reformes y del repartu de la creciente prosperidá.{{sfn|Olivieri|1999|p=37}} La reputación internacional de Brasil, tantu pola so estabilidá política como pol so potencial d'inversión, aumentó considerablemente y l'imperiu foi consideráu como una nación moderna.{{sfn|Lyra|1977b|p=9}} La [[economía]] conoció una rápida crecedera y la [[inmigración]] taba n'espansión. Empezar a construyir nueves llinies ferriales, nuevos medios de tresporte y estendiéronse otros inventos como'l [[teléfonu]] y el corréu postal. «Cola esclavitú destinada a sumir y otres reformes en proyeutu, les perspectives de "progresu moral y material" paecíen inmenses.»{{sfn|Barman|1999|p=240}} En [[1870]], pocos brasilanos oponer a la [[esclavitú]] y yeren entá menos los que s'atrevíen a dicilo abiertamente. Pedru II yera unu d'esos pocos{{sfn|Barman|1999|p=194}}{{sfn|Carvalho|2007|p=189}} y consideraba la esclavitú como una vergüenza nacional».{{sfn|Olivieri|1999|p=44}} Amás, l'emperador nun tenía esclavos.{{sfn|Barman|1999|p=194}} En 1823, los esclavos yeren el 29% de la población brasilana, pero esti porcentaxe yera del 15,2% en 1872.{{sfn|Vainfas|2002|p=239}} Sicasí, l'abolición de la esclavitú yera una tema delicada en Brasil. Casi tol mundu, del más ricu al más probe, tenía los sos esclavos.{{sfn|Olivieri|1999|p=43}}{{sfn|Carvalho|2007|p=130}} Sicasí, l'emperador quería poner fin a la esclavitú de forma progresiva,{{sfn|Lyra|1977b|p=161}}{{sfn|Carvalho|2007|p=131}} p'atenuar l'impautu de l'abolición na economía nacional.{{sfn|Lyra|1977c|p=29}} Asonsañó ignorar los daños crecientes que causaría a la so imaxe y a la de la monarquía'l so sofitu a l'abolición.{{sfn|Barman|1999|pp=224-225}} Una vegada que se prohibió la llegada de nuevos esclavos estranxeros, Pedru II encetó, a principios de los años 1860, l'asuntu de la esclavitú de neños nacíos de padre esclavos.{{sfn|Carvalho|2007|p=132}}{{sfn|Lyra|1977b|p=162}} La llei redactar a iniciativa del emperador,{{sfn|Carvalho|2007|p=132}} pero'l conflictu con Paraguay retrasó'l discutiniu na Asamblea.{{sfn|Schwarcz|1998|p=315}}{{sfn|Lyra|1977b|p=162}} Pedru II pidió públicamente la erradicación progresiva de la esclavitú nel so discursu del tronu en [[1867]],{{sfn|Carvalho|2007|p=134}} pero foi criticáu fuertemente y la so decisión foi considerada como un suicidiu nacional».{{sfn|Schwarcz|1998|p=315}}{{sfn|Carvalho|2007|p=133}}{{sfn|Lyra|1977b|p=164}} Reprochóse-y y fíxose-y saber que «l'abolición yera'l so deséu personal y non de la nación».{{sfn|Carvalho|2007|p=136}} Finalmente, aprobóse'l proyeutu de llei y la [[llei de banduyos llibres]] foi promulgada'l 28 de setiembre de 1871. Gracies a ella, tolos neños nacíos d'esclaves tres esta fecha nacíen llibres.{{sfn|Carvalho|2007|p=136}}{{sfn|Lyra|1977b|p=170}}{{sfn|Barman|1999|p=238}} ==== Ocaso ==== Mientres los años 1880, Brasil siguió espolletando y la composición social de la so población diversificóse descomanadamente, ente que la llucha polos derechos de la muyer empezaba a surdir.{{sfn|Barman|1999|p=319}} Les cartes escrites por Pedru II amuésennos a un home cultiváu cada vez más fartu del mundu y más pesimista sobre'l so futuru.{{sfn|Barman|1999|p=298}}{{sfn|Barman|1999|p=299}} L'emperador siguió siendo respetuosu coles sos funciones y meticuloso na execución de les xeres que tenía asignáu anque les fixera ensin entusiasmu.{{sfn|Barman|1999|p=299}} Por cuenta de la so creciente indiferencia con respetu a la suerte del réxime{{sfn|Lyra|1977c|p=126}} y a la so falta de reaición cara a la oposición al réxime imperial, dellos historiadores atribúyen-y la «principal, o quiciabes la única, responsabilidá» de la cayida de la monarquía.{{sfn|Barman|1999|p=399}} Conocedores de los peligros y les torgues del gobiernu, los políticos de los años 1830 consideraben al emperador como la fonte principal de l'[[autoridá]] indispensable tantu pal gobiernu como pa la sobrevivencia nacional.{{sfn|Barman|1999|p=317}} Sicasí, esta xeneración de políticos fueron sumiendo o se retiraron progresivamente del gobiernu hasta que, nos años 1880, foi práuticamente remplazada por un nuevu grupu de políticos que nun vivieren la rexencia nin los primeros años del reináu de Pedru II, cuando los peligros esternos ya internos amenaciaben la esistencia mesma de la nación. Ellos solo conocieren una alministración estable y la prosperidá.{{sfn|Barman|1999|p=317}} Contrariamente a aquellos del periodu precedente, los nuevos políticos nun víen nenguna razón pa defender el papel imperial como una fuercia unificadora beneficiosa pa la nación.{{sfn|Barman|1999|p=318}} El papel de Pedru II na realización de la unidá nacional, de la estabilidá y del bon gobiernu cayera totalmente nel olvidu per parte de les [[élite]]s dirixentes. Pola so humildá, l'emperador daba la impresión de que'l so papel yera inútil.{{sfn|Barman|1999|p=XIV}} L'ausencia d'herederu home que dexara implementar una nueva direición de la nación menguó igualmente les perspectives al llargu plazu de la monarquía brasilana. L'emperador quería enforma a la so fía [[Isabel de Brasil|Isabel]] pero envaloraba qu'una muyer nel poder yera imposible en Brasil. Consideraba que la muerte de los sos dos fíos homes yera una señal de que l'imperiu taba destináu a la desapaición.{{sfn|Barman|1999|p=262}} La resistencia a aceptar a una muyer a la cabeza del Estáu taba igualmente compartida pol ''[[The establishment|establishment]]'' políticu.{{sfn|Barman|1999|p=268}} Anque la constitución dexaba qu'una muyer aportara al tronu, Brasil yera un país bien tradicional y solo aceptara un socesor home como xefe d'Estáu.{{sfn|Barman|1999|p=130}} El republicanismu yera una idea que nunca espolletara na sociedá brasilana{{sfn|Barman|1999|p=348}}{{sfn|Barman|1999|p=349}}{{sfn|Lyra|1977c|p=121}} y atopaba poco sofitu nes provincies.{{sfn|Carvalho|2007|p=206}}{{sfn|Munro|1942|p=279}}{{sfn|Ermakoff|2006|p=189}} Sicasí, la combinación de les idees republicanes col espardimientu del [[positivismu]] nel interior del exércitu y de los oficiales de base o de los rangos medios constituyíen un grave peligru pa la monarquía y condució a la indisciplina nel interior de los cuerpos militares. Dellos soldaos suañaben con una república dictatorial que fuera cimera a la monarquía lliberal y democrático.{{sfn|Carvalho|1990|p=41}}{{sfn|Besouchet|1993|p=498}} === Golpe Republicanu === {{AP|República Velha}} ==== La Revolución de 1889 ==== Dende'l fin de la [[Guerra de la Triple Alianza|guerra contra Paraguay]], l'Imperiu sofitara'l tresformamientu de Brasil en dellos sectores de la [[economía]], promoviendo les inversiones estranxeres que xeneraron la dependencia de Brasil escontra'l [[capital financieru|capital]] proveniente de [[Gran Bretaña]] y [[Francia]], nesos años les meyores teunolóxiques dexaron la modernización del país, pero l'aceptación de la [[monarquía]] como forma de gobiernu topábase yá en discutiniu constante. L'emperador [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] yera yá un vieyu en [[1889]] y nun tuviera fíos homes y polo tanto la socesión al tronu tendría de recayer na mayor de los sos trés fíes: la princesa [[Sabela I de Bergancia]], casada con un aristócrata francés, [[Gastón d'Orleans, Conde de Eu]]. Esto xeneraba disgustu ente les élites polítiques pos l'Imperiu sería rexíu por un príncipe européu a la muerte de Pedru II. La princesa Isabel yera considerada como bien [[conservadorismu|conservadora políticamente]], traza que la faía pocu soportable pa los intelectuales [[lliberal]]es, quien preferíen una evolución pacífica de Brasil cola cual xenerárase una [[república]]. Magar l'emperador Pedru II esfrutaba de gran popularidá (inclusive ente los republicanos) nun asocedía lo mesmo cola so fía y heredera nin cola [[monarquía]] como sistema. L'abolición de la [[esclavitú]] por aciu la [[Llei Áurea]] en payares de [[1888]], roblada pola mesma princesa Isabel, xeneró que los ricos [[terrateniente]]s esclavistes alliniar contra l'Imperiu, que-yos causaba un grave perxuiciu económicu al decretar la [[llibertá]] de los [[esclavu|esclavos]] ensin que los sos amos reciban compensación dalguna. Los xefes militares pela so parte deseyaben mayor protagonismu políticu tres el trunfu na [[Guerra de la Triple Alianza]] y refugaben que la nobleza imperial (usualmente ayena a la formación téunica de los militares) refugar, polo cual una crisis faíase inevitable. Inclusive la incipiente [[clase media]] aceptaren la idea qu'una república sería la forma de gobiernu que traería progresu y prosperidá a Brasil, considerando a la monarquía como anacrónica ya ineficaz. Finalmente, la impopularidá del gabinete conservador de ministros empobináu pol [[Vizconde de Ouro Preto]] xeneró la sida ideal pa la sulevación. El [[14 de payares]] de [[1889]] los líderes de la combalechadura republicana llanzaron el rumor que'l [[Vizconde de Ouro Preto]] ordenaba arrestar al mariscal [[Deodoro da Fonseca]] en [[Rio de Janeiro]] la nueche del [[14 de payares]] de [[1889]] y llograron qu'esti xefe militar (líder máximu del exércitu) sofitara la revuelta aprovechando que don [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] y la so familia topar en [[Petrópolis]]. ==== Rebelión militar del 15 de payares ==== [[Ficheru:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|300px|thumb|''A Proclamação da República'', cuadru del pintor brasilanu Benedito Calixto, de 1893.]] Na mañana del [[15 de payares]] Fonseca sublevó a les tropes acuartelaes sol so mandu en [[Rio de Janeiro]] y frente a elles declaró la República, avanzando depués escontra la sede del gobiernu. Ellí'l [[Vizconde de Ouro Preto]] convocó al xefe de les tropes de la capital, el xeneral [[Floriano Vieira Peixoto|Floriano Peixoto]], pa ordenar qu'utilice les tropes sol so mandu direutu pa entartallar la revuelta. Peixoto negar a ello y arrestó a tol gabinete, incluyendo al Vizconde de Ouro Preto. L'emperador Pedru II volvió apresuradamente de [[Petrópolis]] al enterase de la rebelión na tarde del mesmu día 15, y ufiertó camudar al gabinete del Vizconde de Ouro Preto, pos nin Fonseca nin Peixoto manifestaren frente al emperador el so proyeutu republicanu. Los conspiradores republicanos empobinaos por [[Benjamin Constant Botelho]] fixeron correr el rumor ente los oficiales de que'l nuevu primer ministru sería un vieyu rival de [[Deodoro da Fonseca]], el exgobernador de [[Rio Grande do Sul]], [[Gaspar da Silveira Martins]], ente que primíen a los nucleos republicanos de [[Rio de Janeiro]] por que llograren la mayor cantidá posible d'adhesiones ente les personalidaes polítiques de mayor prestíu. Ante estos bilordios, Fonseca comunicó al emperador na nueche del día 15 que l'[[exércitu]] proclamaba la república, encamentándo-y a arrenunciar al tronu y asina evitar violencies. Ensin sofitu militar y deseosu d'evitar una [[guerra civil]], [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] aceptó la proclamación de la República; a otru día, [[16 de payares]], l'emperador y la so familia siguíen nel ''Paço Imperial'' arrodiaos por un batallón de [[caballería]] republicana. Na tarde d'esi mesmu día un mayor del exércitu allegó al palaciu pa comunicar a Pedru II qu'él mesmu y tola familia imperial tenía de salir del país nun plazu máximu de 24 hores. Anque l'emperador aportunó en partir na tarde del día [[17 de payares]] (aprovechando'l plazu máximu dadu pol nuevu réxime), los líderes republicanos aportunaron en que partiera la mesma nueche del 16, pa evitar posibles manifestaciones populares a favor de la monarquía. Ante'l fechu peracabáu, y p'evitar nuevos conflictos, l'emperador aceptó abandonar cola so familia'l territoriu brasilanu na nueche del [[16 de payares]], ''faciendo votos pola prosperidá del nuevu réxime''. == Organización territorial == {{AP|Provincies del Imperiu de Brasil}} [[Ficheru:Imperio do Brazil 1822.jpg|250px|thumb|[[Provincies del Imperiu de Brasil|Provincies de Brasil]] en 1822.]] Les subdivisiones principales del país fueron les provincies, establecíes dende la elevación de Brasil n'imperiu en 1822 hasta la so final en 1889. El [[28 de febreru]] de [[1821]], les provincies establecer nel [[Reinu de Brasil]] en sustitución de les [[Capitaníes de Brasil|capitaníes]] que taben a valir nesi momentu. En 1834 [[Rio de Janeiro]] nun yera parte de provincia dalguna, pos foi nomada [[Capital (política)|capital imperial]] y [[Conceyu Neutru|conceyu neutral]]. == Economía == El periodu de mayor seguridá económica y financiera de Brasil foi'l reináu de [[Pedru II de Brasil|Pedru II]], pos la política económica basar na busca del equilibriu de les cuentes del estáu, tantu del imperiu como de les provincies y conceyos<ref>ViANNA, Hélio, História do Brasil, Melhoramentos, 1994</ref> Brasil entró nun periodu de gran desenvolvimientu y progresu, tresformándose nun país más avanzáu financieramente que munches naciones europees.<ref name=autogenerated2> LYRA, Heitor, História de Dom Pedru II, 1º volume, Universidade de São Paulo, 1977</ref> En 1844 surdió la primer tarifa aduanera, que tenía como oxetivu la proteición de les poques manufactures nacionales entós esistentes y la medría d'otres, faciendo posible una gran meyora pa la industria brasilana.<ref name=autogenerated1> VIANNA, Hélio, História do Brasil, Melhoramentos, 1994</ref> En 1850 esistíen 50 fábriques, con un capital superior a 7.000.000.000 [[Réis]] (moneda brasilana). En 1889, había 636 establecimientos industriales, con 400.000.000.000 Reis de capital, con 54.000 trabayadores y presentando una producción añal por valor de 500.000.000.000.<ref name=autogenerated1 />La producción añal brasilana yera de 50.000.000.000 Reis en 1840. En 1889 yera de 500.000.000.000.<ref name=autogenerated1 /> [[Ficheru:100 réis 1871 BRA056.JPG|thumb|250px|Moneda de 100 réis de 1871.]] La principal actividá económica consistía na [[agricultura]] para [[esportación]] a [[Europa]], concentrándose na producción d'[[azucre]], [[café]], [[cacáu]] y [[algodón]], siendo que los productos derivaos del [[ganáu vacuno]] (carne y cueros) dedicábense principalmente al comerciu internacional con [[Uruguái]] y [[Arxentina]]. La [[minería]], casi la única actividá económica aguiyada mientres el [[Colonización de Brasil|periodu colonial portugués]], siguió practicándose pero quedó bien retardada pola amplia demanda de productos agrícoles y la estinción de numberosos xacimientos mineros. La [[industria]] local taba pocu desenvuelta pese al [[proteicionismu]] practicáu pol gobiernu imperial, particulamente sol reináu de [[Pedru II de Brasil|Pedru II]]. La economía del Imperiu de Brasil dedicábase asina principalmente a la esportación de [[materia primo]] consistente en productos agrícoles tropicales, siendo esta actividá auspiciada pol [[capital (economía)|capital]] estranxeru (predominantemente [[Reinu Xuníu|británicu]]) establecíu nel país; el [[comerciu]] a gran escala tamién taba apoderáu por capitales foranos, mientres los [[emprestu|emprestos]] contraíos n'Europa financiaben el desenvolvimientu de [[ferrocarril]]es; aun así dende [[1850]] xestóse un [[capitalismu]] local per parte d'empresarios brasilanos que crearon nueves redes comerciales y [[Bancu|bancaries]], como foi'l casu del [[Irineu Evanxelista de Sousa|Vizconde de Mauá]], principal financista brasilanu de la dómina imperial. Una traza típica de los últimos años del Imperiu foi qu'aumentó bien de la importancia económica de les rexones meridionales ([[São Paulo]], [[Rio Grande do Sul]], [[Minas Gerais]]) en desterciu de les rexones del nordeste ([[Bahia (Brasil)|Bahia]], [[Pernambuco]]) con agricultura pocu intensiva y crónicamente afeutaes por seques que faíen invidable'l cultivu a gran escala de productos exportables. En 1840 el presupuestu del gobiernu brasilanu yera d'apenes 16 millones añales, ente qu'a la fin del Imperiu, en 1889, yera de 153 millones.<ref>CALMON, Pedro, História da Civilização Brasileira, Senáu Federal, 2002</ref> La crecedera presupuestal brasilanu ente 1829 y 1889 foi cimeru a ocho veces. En comparanza, solamente los Estaos Xuníos teníen una tasa de crecedera asemeyada, ente que'l Reinu Xuníu, foi dos veces y media ente 1830 y 1880 y en Francia, ente 1850 y 1890, tres veces y media.<ref>CARVALHO, José Murilo de, Teatru das Solombres, Relume-Dumara, 1996</ref> Mientres l'Imperiu, Brasil tenía l'octavu mayor presupuestu del mundu, por detrás solamente d'Austria, España, Estaos Xuníos, Francia, Prusia, Reinu Xuníu y Rusia.<ref name=autogenerated2 /> == Demografía == Estimación de la población de Brasil nos [[años 1860]]:<ref>William Scully (1868). ''Brazil''. Londres: Trübner & company, pp. 146-147</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" !'''Provincia''' !'''Capital''' !'''Población''' !'''Esclavos''' !'''Exércitu<br />y policía''' !'''Guardia Nacional''' |- | [[Conceyu Neutru]]<ref>Scully, 1868: 151</ref> | Rio de Janeiro | 400.000 | 50.000 | 10.000 | |- | [[Provincia d'Amazones (Brasil)|Amazones]]<ref>Scully, 1868: 357</ref> | [[Manaus]] | 70.000 | 5.000 | | 2.700 |- | [[Provincia del Gran Pará|Pará]]<ref>Scully, 1868: 274</ref> | [[Belém do Pará]] | 250.000 | 15.000 | 1.000 | 23.000 |- | [[Provincia de Maranhão|Maranhão]]<ref>Scully, 1868: 227</ref> | [[São Luís]] | 400.000 | 70.000 | 1.000 | 28.000 |- | [[Provincia de Piauí|Piauí]]<ref>Scully, 1868: 294</ref> | [[Teresina]] | 175.000 | 10.000 | 650 | 20.000 |- | [[Provincia de Ceará|Ceará]]<ref>Scully, 1868: 287</ref> | [[Fortaleza (Ceará)|Fortaleza]] | 486.000 | 30.000 | 286 | 40.000 |- | [[Provincia de Rio Grande do Norte|Rio Grande do Norte]]<ref>Scully, 1868: 299</ref> | [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]] | 210.000 | 20.000 | 100 | 20.000 |- | [[Provincia de Paraíba|Paraíba]]<ref>Scully, 1868: 368</ref> | [[João Pessoa]] | 260.000 | 5.000 | 400 | 21.000 |- | [[Provincia de Pernambuco|Pernambuco]]<ref>Scully, 1868: 198</ref> | [[Recife]] | 1.180.000 | 250.000 | 1.600 | 42.000 |- | [[Provincia de Alagoas|Alagoas]]<ref>Scully, 1868: 318</ref> | [[Maceió]] | 250.000 | 45.000 | 429 | 25.000 |- | [[Provincia de Sergipe|Sergipe]]<ref>Scully, 1868: 362-363</ref> | [[Aracaju]] | 250.000 | 50.000 | 200 | 2.000 |- | [[Provincia de Bahia|Bahia]]<ref>Scully, 1868: 345</ref> | [[Salvador de Bahia]] | 1.200.000 | 250.000 | 2.400 | 110.000 |- | [[Provincia de Espírito Santo|Espírito Santo]]<ref>Scully, 1868: 267</ref> | [[Vitória (Espírito Santo)|Vitória]] | 55.000 | 10.000 | 223 | 6.000 |- | [[Provincia de Rio de Janeiro|Rio de Janeiro]]<ref>Scully, 1868: 331</ref> | [[Niterói]] | 850.000 | 200.000 | 2.400 | 43.000 |- | [[Provincia de São Paulo|São Paulo]]<ref>Scully, 1868: 306</ref> | São Paulo | 800.000 | 60.000 | 679 | 40.000 |- | [[Provincia de Paraná|Paraná]]<ref>Scully, 1868: 234</ref> | [[Curitiba]] | 105.000 | 20.000 | 388 | 8.000 |- | [[Provincia de Santa Catarina|Santa Catarina]]<ref>Scully, 1868: 255</ref> | [[Florianópolis]] | 120.000 | 15.000 | 100 | 9.000 |- | [[Provincia de Rio Grande do Sul|Rio Grande do Sul]]<ref>Scully, 1868: 247-248</ref> | [[Porto Alegre]] | 392.725 | 77.416 | 1.600 | 42.991 |- | [[Provincia de Minas Gerais|Minas Gerais]]<ref>Scully, 1868: 262</ref> | [[Ouro Preto]] | 1.350.000 | 150.000 | 1.000 | 75.000 |- | [[Provincia de Goiás|Goiás]]<ref>Scully, 1868: 215</ref> | [[Ciudá de Goiás]] | 200.000 | 15.000 | 300 | 13.000 |- | [[Provincia de Mato Grosso|Mato Grosso]]<ref>Scully, 1868: 189</ref> | [[Cuiabá]] | 80.000 | 10.000 | | 5.000 |- style="background:lightgrey;" | '''[[Brasil]]''' | '''Rio de Janeiro''' | '''9.083.725''' | '''1.357.416''' | | |} === Grupos étnicos === {{AP|Etnografía de Brasil}} [[Ficheru:Empire of Brazil ethnic groups (edit).png|thumb|250px|Esti mapa amuesa los grupos étnicu predominante nel Imperiu de Brasil: gris:mestizos; marrón:blancos; verde:mulatos; blancu:despoblada. El 80% de la población vivía en mariña.{{sfn|Baer|2002|p=341}}]] [[Categoríes raciales nos censos brasilanos|Cuatro grupo étnicos]] yeren reconocíos nel Imperiu: blancu, negru, marrón o pardu ya indíxena.{{sfn|Ramos|2003|p=82}} El términu ''pardu'' ye una denominación usada polos brasilanos multirraciales qu'inda s'utiliza oficialmente,{{sfn|Coelho|1996|p=268}}{{sfn|Vesentini|1988|p=117}} anque dellos estudiosos prefieren el términu ''mestizu'', y ye una categoría amplia qu'inclúi ''caboclos'' (descendientes de blancos ya indíxenes), ''mulatos'' (descendientes de blancos y negros) y ''cafuzos'' (descendientes de negros ya indíxenes).<ref>Vease: * {{harvnb|Adas|2004|p=268}}; * {{harvnb|Azevedo|1971|pp=2–3}}; * {{harvnb|Barsa 1987, Vol 4|p=230}}; * {{harvnb|Coelho|1996|p=268}}; * {{harvnb|Moreira|1981|p=108}}; * {{harvnb|Ramos|2003|p=65}}; * {{harvnb|Vesentini|1988|p=117}}.</ref> Los mestizos cafuzos formaben la mayoría de la población nel norte, nordés y centro-oeste.{{sfn|Ramos|2003|p=84}}{{sfn|Vainfas|2002|p=133}}{{sfn|Barsa 1987, Vol 4|pp=254–255, 258, 265}} Una gran parte de la población mulata vivía al este de la mariña nordés, dende [[Bahia (Brasil)|Bahia]] a [[Paraíba]],{{sfn|Moreira|1981|p=108}}{{sfn|Azevedo|1971|pp=74–75}} pero tamién tuvieron presentes nel norte de [[Maranhão]],{{sfn|Barsa 1987, Vol 10|p=355}}{{sfn|Azevedo|1971|p=74}} al sur de [[Minas Gerais]],{{sfn|Azevedo|1971|p=161}} al este de [[Rio de Janeiro]] y nel [[Espírito Santo]].{{sfn|Moreira|1981|p=108}}{{sfn|Azevedo|1971|p=161}} Los cafuzos formaben el menor y más malo d'estremar de los subgrupos de mestizos, una y bones los caboclos y mulatos de la selva virxe del nordés tamién se clasificaron nesa categoría. Estos grupos puédense inda atópase nes mesmes árees anguaño.{{sfn|Ramos|2003|p=84}} {| {{tablaguapa}} |+ '''Grupos étnicos de Brasil''' (1872 y 1890) |- ! Años ! Blancos ! ''Pardos'' ! Pretos ! Indíxenes ! '''Total''' |- | 1872 | 38,1% | 38,3% | 19,7% | 3,9% | 100% |- | 1890 | 44,0% | 32,4% | 14,6% | 9% | 100% |} Los [[Categoríes raciales nos censos brasilanos|brasilanos brancos]] yeren descendientes de los [[Colonización de Brasil|colonos portugueses orixinales]]. Dende la década de 1870 esti grupu étnicu tamién llegó a incluyir a otros inmigrantes europeos: na so mayoría italianos, españoles y alemanes. Anque los blancos podíen atopase en tol país, yeren el grupu mayoritariu na rexón sur y la [[provincia de São Paulo]].{{sfn|Vainfas|2002|p=133}} Tamién fixeron una parte significativa (40%) de la población de les provincies nororientales de [[Ceará]], [[Paraíba]] y [[Rio Grande do Norte]].{{sfn|Vainfas|2002|p=133}} Los negros brasilanos yeren d'ascendencia africana subsaḥariana y vivíen nes mesmes zones que los mulatos. La mayoría de la población de les provincies de [[Rio de Janeiro]], [[Minas Gerais]], [[Espírito Santo]], Bahia, [[Sergipe]], [[Alagoas]] y Pernambuco (los cuatro últimes col porcentaxe más baxu de los blancos en tol país, menos del 30% en cada unu) componer de negru y pardos.{{sfn|Vainfas|2002|p=133}} Los pueblos orixinarios de Brasil atopábense principalmente en [[Piauí]], [[Maranhão]], [[Pará]] y [[Amazones (Brasil)|Amazones]].{{sfn|Vainfas|2002|p=133}} Por cuenta de la esistencia de distintos grupos raciales y culturales, Brasil desenvolver nel [[sieglu XIX]] como una nación multiétnica. Sicasí, esti datu ye problemáticu, yá que nun hai datos demográficos disponibles pa los años anteriores a 1872. El primer censu nacional oficial foi redactáu pol gobiernu anguaño y demostró que, de 9.930.479 habitantes, el 38,1% yeren blancos, el 38,3% marrones, 19,7% negros y 3,9% indíxenes.{{sfn|Ramos|2003|p=82}} El segundu censu nacional oficial en 1890 amosaron que nuna población de 14.333.915, 44% yeren blancos, el 32,4% mulatos, 14,6% negros y 9% indíxenes.{{sfn|Ramos|2003|p=82}} == Ver tamién == * [[Historia de Brasil]] * [[Provincia Cisplatina]] * [[Misiones Orientales]] * [[Guerra de Brasil]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.monarquia.org.br/ Casa Imperial do Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214225027/http://www.monarquia.org.br/ |fecha=2005-12-14 }}, Sitiu Oficial. * [http://www.museuimperial.gov.br/ Museu Imperial de Petrópolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106142422/http://www.museuimperial.gov.br/ |fecha=2010-01-06 }}. * [https://web.archive.org/web/20050921121322/http://www.irdeb.ba.gov.br/bahiahistoriadocPortugalBrasil.htm Tratáu do Rio de Janeiro de 1825]. {{Tradubot|Imperio del Brasil}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Imperiu de Brasil|*]] 1cmletvwh2tendykk5ga43tq80ujtnx 0 106722 4499288 4474631 2026-06-08T03:40:59Z Limotecariu 735 4499288 wikitext text/x-wiki {{Ficha de Patrimoniu de la Unesco |Nome = Frevo: arte del espectáculu del antroxu de [[Recife]] |Imaxe = Passistas de Frevo.jpg |Tamañu = 270 px |Pie = Baillarinos de Frevo. |Coor = |País = {{BRA}} |Tipu = '''<span style="color:#C71585">Cultural inmaterial</span>''' |Criterios = |ID = 00603 |Rexón = [[Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá n'América Llatina y el Caribe|América Llatina y el Caribe]] |Añu = 2012 | Extensión = | peligru = |Fecha = |Ubicación = |Tipo_patrimoniu = inmaterial}} El '''frevo''' ye un ritmu surdíu en [[Pernambuco]], estáu del [[nordeste de Brasil]], deriváu de la marcha y del ''maxixé''. Surdíu na ciudá de [[Recife (Brasil)|Recife]] a finales del [[sieglu XIX]], el frevo carauterizar por un ritmu aceleráu. Execútase profusamente mientres l'[[Antroxu de Pernambuco|antroxu pernambucano]]. Nun empiezu yeren frecuentes los conflictos ente blocos de frevo, onde se llevaben [[capoeira|capoeiristas]] p'amedranar a los blocos rivales. Inclusive les sombrielles coloridas que son carauterístiques d'esti baille empecipiáronse como mecanismos d'amenaza y/o defensa. Del amiestu de la capoeira y el ritmu del frevo naz el [[Passo]], danza del frevo que na actualidá cunta con más de 120 pasos catalogaos (anque según Nascimento do Passo, esisten tantos pasos como pernambucanos vivos). La danza del frevo puede ser de dos formes. Una ye la danza llibre del ensame, qu'executa dellos pasos al son de la música interpretada polos blocos. La otra ye'l frevo complexu, executáu por baillarinos más esperimentaos y qu'abarca una vistimienta especial y l'usu de sombrielles. El frevo desenvolvióse como música pal antroxu, en munchos casos basáu en melodíes simples destinaes al baille de los ensames. La música gana vida acompañada del baille eufóricu del ensame, o de les acrobacies de los baillarinos. Tou esto ye potenciáu poles carauterístiques propies del antroxu pernambucano, que combina elementos de los antroxos ibéricu y centroeuropéu con elementos propios de la cultura negra africana ya inclusive indíxena autóctona, configurando un espaciu ricu en multiculturalidad. Musicalmente, tratar d'un ritmu que combina raigaños africanos nes percusiones y los ritmos, con soníos propios de les marches europees, la [[polka]] y ciertes reminiscencies de [[mambo]] y el [[jazz]] de [[Big Band]]. Mientres el [[Antroxu de Recife]] y [[Olinda]] del añu 2007 celebráronse y homenaxaron los 100 años del frevo. El frevo foi declaráu [[Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá]] pola [[Unesco]] el [[6 d'avientu]] de [[2012]].<ref>{{cita web | títulu= Frevo: arte del espectáculu del antroxu de Recife |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=ye&pg=00011&RL=00603 |editorial=Unesco|fecha=6 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=6 d'avientu de 2012}}</ref> == Orixe de la pallabra == Frevo vien de ''frever'', corruptela del portugués ''ferver'' (ferver). Apunta al baturiciu, la fervencia y la euforia acomuñada tantu a la práutica del baille como al antroxu (según el vocabulariu portugués de Pereira Da Costa). El [[12 de febreru]] del [[1907]], el pequeñu diariu de Recife [[Jornal Pequeno]], que dedicaba páxines al antroxu local, fixo la primer alusión escrita conocida al frevo, polo que s'asume como'l día de la so nacencia oficial. (Según l'Almanaque de Cultura Popular de Brasil de febreru'l 2007, que dedica les sos páxines centrales al frevo, esto asocedió'l [[9 de febreru]] de 1907 situación que ye acotada pol fechu que les autoridaes pernambucanas celebraren el día 9 y non el 12 de febreru de 2007 los 100 años del frevo). == El frevo nel Antroxu == Dende los sos entamos el frevo forma parte importante del Antroxu Pernambucano. Sicasí, depués de convertise nun ritmu popular qu'inclúi lletra amás d'orquestes, pasó a formar parte del repertoriu de ritmos carauterísticos de too Brasil. En 1957, el frevo invade'l [[carnaval carioca]] de la mano del bloco ''Batutes de Sao Jose'', moviendo a les [[marchinhas]] y [[sambas]] tradicionales de dichu antroxu. Dende entós consolidóse como un ritmu tradicional de Brasil, lo que foi reconociodo por variaos cantores populares qu'incorporaron frevos a los sos repertorios, ente ellos [[Gilberto Gil]] y [[Chico Buarque]]. El frevo [[Vassourinhas]] tien un impautu especial nel ensame. Al sonar les sos primeres notes la xente apondérase y empieza a baillar de manera frenética. == Tipos de frevo == Dende los [[años 1930]] acéptase una división qu'abarca tres tipos de frevo: * '''Frevo de bloco''': Ye'l qu'interpreten les orquestes y que cunten colos sos propios baillarinos y coru. * '''Frevo canção''' (Frevo cantar): Ye frevo destináu a ser cantáu, lleva lletra y entonaciones especiales. Ye similar a la [[marchinha carioca]]. * '''Frevo de rua''' (Frevo de cai): Ye'l frevo propiu del Antroxu, destináu a movilizar al ensame. Estremar en [[Frevo-Coqueiro]], [[Frevo-Ventania]] y [[Frevo-abafo]]. Esti postreru execútase cuando una orquesta enfrenta a otra. Apocayá pudiéronse atopar otros tipos de frevo, como'l frevo fusión, que funde'l frevo yá seya col jazz contemporaneu, cola música docta contemporánea o con otres formes de música llatinoamericana como l'andina, la centroamericana y la d'El Ríu de la Plata. Per otra parte hai quien llevaron el frevo a acomuñar al [[Música rock|rock]] o al [[Hip Hop]]. Finalmente, esiste un nuevu enclín llamáu [[Frevo Opus Dei]], carauterizada por un mayor conservadorismu nes lletres, nes entonaciones y nes melodíes, tou cargáu d'una semántica neo-católica. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Frevo}} {{Tradubot|Frevo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Música folclórica de Brasil]] [[Categoría:Xéneros de música llatina]] [[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá en Brasil]] [[Categoría:Recife]] btzgxtdhk0wfeo6ddwm015r3r7r0dvg 0 113323 4499294 4452086 2026-06-08T03:42:57Z Limotecariu 735 4499294 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | status = dom | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | suborder = [[Hystricomorpha]] | infraorder = [[Hystricognathi]] | familia = [[Caviidae]] | subfamilia = [[Caviinae]] | genus = [[Cavia]] | species = '''C. porcellus''' | species_authority = ([[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Mus porcellus'' <small>[[Johann Christian Erxleben|Erxleben]], 1777</small><br />''Cavia cobaya''<br />''Cavia anolaimae''<br />''Cavia cutleri''<br />''Cavia leucopyga''<br />''Cavia longipilis'' }} La {{IniTaxon}} (tamién el cobaya) ye una [[especie]] [[híbridu (bioloxía)|híbrida]] doméstica de [[Rodentia|royedor]] [[Hystricomorpha|histricomorfo]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Caviidae]], resultancia del encruz de delles especies del xéneru ''[[Cavia]]'' realizáu na [[cordal de los Andes|rexón andina]] d'[[América del Sur]], con rexistros arqueolóxicos atopaos dende [[Colombia]] y [[Ecuador]] hasta [[Perú]] y [[Bolivia]]. Algama un pesu d'hasta 1&nbsp;[[quilogramu|kg]]. Vive ente cinco y ocho años. La especie foi descrita per primer vegada pol naturalista suizu [[Conrad von Gesner]] en 1554.<ref>{{cita llibru |apellíu=Gmelig-Nijboer |nome=C. A. |títulu=Conrad Gessner's "Historia Animalum": An Inventory of Renaissance Zoology |añu=1977 |editorial=Krips Repro B.V. |páxines=69-70}}</ref> El so nome científicu deber a la descripción d'[[Johann Christian Erxleben|Erxleben]] en 1777, y ye un amiestu de la designación del xéneru de [[Peter Simon Pallas|Pallas]] (1766) y el nome específicu dadu por [[Carlos Linneo|Linneo]] (1758).<ref name=weir>{{cita llibru |apellíu=Weir |nome=Barbara J. |capítulu=Notes on the Origin of the Domestic Guinea-Pig|apellíu-editor=Rowlands|nome-editor=I. W.|apellíu-editor2=Weir|nome-editor2=Barbara J. |títulu=The Biology of Hystricomorph Rodents |editorial=Academic Press |añu=1974 |páxines=437-446 |isbn=0-12-6133334-4}}</ref> == Nome común == {{nome común taxón}} === Nel restu del mundu === En [[idioma castellanu|castellanu]], ''Cavia porcellus'' recibe diversos nomes vulgares según el país. Na so zona d'orixe ([[Colombia]], [[Ecuador]] y [[Perú]]) conózse-y como '''cuy''' (del [[quechua]] ''quwi''), nome onomatopéyicu qu'entá lleva en delles rexones d'[[América del Sur]]. Principalmente nesti continente, anque tamién en [[Méxicu]] y [[América Central]], esisten delles formes surdíes a partir del nome onomatopéyicu quechua ''quwi'': '''cuye''', '''cuyi''', '''que'l so''', '''cuilo''', '''cuis'''. En países del [[Caribe (rexón)|área caribeña]], [[Andalucía]] y [[Canaries]] el nome derivó a '''curi''', '''acure''', '''curí''', '''curío''', '''curie''', '''cury''', '''cuín''' y '''curiel'''. En [[Chile]], conózse-y xeneralmente como '''cuyi''', pero tamién nes sos zones nortices conózse-yos como '''cuy''', pola antigua presencia quechua y la posterior inmigración peruana en Chile. En [[Santiago de Chile]] ye llamáu '''cuyi''', '''cuy''', '''cuye''' o '''cuya'''. Na sierra del peruanu [[departamentu de Huánuco]], conózse-y col nome de '''jaka''' (del [[Llingües quechues|quechua]] ''haka''). N'Uruguái conocer como "cuis". N'[[España]] y en zones de [[Hispanoamérica]] empléguense los nomes '''cobayo''' y '''cobaya''',<ref>{{cita web |url= http://lema.rae.es/dpd/?key=cobaya |títulu= cobaya |fechaaccesu=7 de mayu de 2013 |autor= Real Academia Española |enllaceautor= Real Academia Española |añu= 2005 |obra= [[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial= Madrid: Santillana}}</ref> posiblemente derivaos del [[ñe'engatú|idioma tupí]] ''sabúia''. En munchos países, incluyendo los yá mentaos, recibe'l nome de '''cobaya''', na rexón d'El Ríu de la Plata ye llamáu '''chanchito d'Indies''',<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/1-31658-2008-03-10.html «Somos chanchitos de la India de los finlandeses»], artículu nel diariu ''Páxina/12'' del 10 de marzu de 2008; consultáu'l 3 d'abril de 2012.</ref> ente que nel restu de l'[[Arxentina]] úsase la pallabra cuis o cobayo. En [[Puertu Ricu]] utilízase comúnmente'l nome '''güimo'''. === Etimoloxía n'otres llingües === El nome que la especie ''Cavia porcellus'' recibe n'otros idiomes europeos escarez por completu de rellación col orixinal. * ''cavia peruviana'' o ''porcellino d'India'' ('gochín d'Indies') n'[[idioma italianu|italianu]]. * ''porquinho da Índia'' ('gochín d'Indies'), en [[idioma portugués|portugués]] * ''cochon d'Inde'' ('gochu d'[[Indies]]') o ''cobaye'' en [[idioma francés|francés]] * ''guinea pig'' ('gochu de [[Guinea]]'), n'[[idioma inglés|inglés]] * ''Meerschweinchen'' ('gochín de mar'), n'[[idioma alemán|alemán]] * ''морская свинка'' o ''morskáia svinka'' ('gochín de mar'), en [[idioma rusu|rusu]] L'orixe de toos estos nomes ye malo d'esplicar, anque esiste una hipótesis:{{ensin referencies}} quiciabes los comerciantes alemanes ya ingleses que lu llevaron a [[Europa]] tornaben per mar dende [[Guinea Española|Guinea]], lo que pudo confundir sobre l'orixe del animal. Otra hipótesis ye que'l nome de los animales podría tar rellacionáu cola moneda «[[guinea (moneda)|guinea]]», una moneda d'oru inglés. == Rellación col ser humanu == [[Ficheru:Cobaya (Cavia porcellus), Tierpark Hellabrunn, Múnich, Alemania, 2012-06-17, DD 01.JPG|miniaturadeimagen|Exemplar en cautiverio nun zoo.]] La so doma pa consumu humanu diose hai 2500 años nos [[Sierra de Perú|Andes Centrales]], específicamente nel [[departamentu de Junín]] ([[Perú]]), na mesma rexón onde se produció la doma d'[[Vicugna pacos|alpaques]].<ref name="pepascientificas">[http://pepascientificas.blogspot.com/2009/06/el-cuy-foi-adomáu-fai-7-000-anos.html]</ref> A lo llargo del tiempu, l'home andín crió cobayes pa consumir la so carne ya inclusive en delles zones pa faer ropa cola so piel; un claru exemplu dar na [[Rexón Interandina del Ecuador|sierra ecuatoriana]]. Nos países andinos esiste una población estable de más o menos 35 millones de cobayes, siendo'l Perú'l de mayor consumu y población de cobayes, con un consumu añal de más de 65 millones de cobayes, producíos por una población más o menos estable de 22 millones d'animales criaos básicamente con sistemes de producción familiar.<ref>[http://www.fao.org/docrep/w6562s/w6562s01.htm]</ref> La población envalorada d'autu-peracabo n'[[Ecuador]] ye de 15 millones de cabeces de cuy,<ref>{{cita web |url=http://agronegociosecuador.ning.com/page/importancia-de-la-cuyicultura |títulu=Importancia de la crianza del cuy n'Ecuador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151123050033/http://agronegociosecuador.ning.com/page/importancia-de-la-cuyicultura |fechaarchivu=2015-11-23 }}</ref> daqué bien inferior a la producción comercial, que s'envalora en 50 millones. Otra de les razones pa la crianza d'esti royedor ye pa comercializalo como [[animal de compañía]]. [[Ficheru:Cavia porcellus002.JPG|thumb|right|220px|Dos exemplares de pelo curtiu.]] [[Ficheru:Guinea pig (Cavia porcellus) as a pet.webm|miniaturadeimagen|Cobaya como mascota]] === Usu n'investigación === [[Ficheru:Peruvian cavy.jpg|thumb|right|220px|Un exemplar de raza Sheltie, de pelo llargu.]] [[Ficheru:Kobe&Knor14.JPG|thumb|220px|Dos exemplares de raza abisinia (peruanes), con rosetas nel pelo.]] La cobaya ye un animal bien común pa la esperimentación n'[[Investigación médica|investigación biomédica]], d'ende que la espresión cobaya o cobaya utilícese popularmente como sinónimu d'oxetu d'esperimentación.{{ensin referencies}} === Como mascota === Na actualidá críase-y cada vez más pa tenelo como [[animal de compañía|mascota]], al poder convivir con neños pequeños. Como tal prefirióse'l denomináu cuy del tipu&nbsp;3; esto ye, les cobayas de pelo llargu y llaciu llamaes «cobayas d'Angora». Anque delles especies de pelo curtiu tamién son preferíes como animal de compañía. ==== Alimentación ==== Les cobayas son animales [[herbívoru|herbívoros]], polo que l'apurra de [[Fibra alimentaria|fibra]] nel alimentu ye indispensable. Per otru llau, l'apurra de [[vitamina C]] ye altamente necesariu, pos les cobayas, los [[primates]] y los [[Chiroptera|esperteyos]] son les úniques especies que nun sinteticen esta [[vitamina]] y si nun se-yos apurre vitamina C , pueden llegar a presentar escorbutu y morrer, asina que se debe incluyir na so dieta pimientu, naranxa y [[guayaba]].<ref>{{cita web |url=http://www.phoebeyequiscobayas.com/alimentacion-de-la-cobaya/ |títulu=Alimentacion Cobayas |fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> Una dieta bien equilibrada tendrá de componese de verdures y hortolices fresques, segáu, agua, tou ello complementáu con croquetes o comida comercial. Pa prevenir defectos hai que procurar a la mascota una dieta variada. El [[segáu]] sirve pa cubrir les necesidaes d'[[Glúcidu|hidratos de carbonu]] y de fibra. L'[[alfalfa]] otorgar [[calciu]] pa los sos güesos y ye fundamental. La fruta y la verdura ayuden a satisfaer les sos necesidaes de vitamines y gran parte del líquidu necesario. Pa la comida convién utilizar recipientes de folla cerámico pesaos qu'aguanten l'enclín y consiguiente cayida del alimentu. Los sos llaos tienen de ser lo bastante altos pa caltener el material de cama y les fieces lloñe de la comida. Per otru llau, ye bien importante que tola comida fresca que demos a nueses cobayas tea a temperatura ambiente; nunca puede tar acabante sacar del refrixerador. Gran parte de les sos necesidaes de líquidos queden cubiertes pola ingestión d'alimentos frescos. Tienen De tener siempres a la so disposición una bebezón con agua llimpio y fresca. Si utilicen unes botelles d'agua forníes con tubu pa beber, va ser más fácil caltener l'agua llibre de contaminación. Los cobayos tienden a contaminar y apexar les sos botelles d'agua más qu'otros royedores domésticos, yá que mazquen el tubu col fin de llograr l'agua, introduciéndose partícules de comida na botella. Por estes razones, toa comida y los contenedores d'agua en particular, tienen de llimpiase de forma habitual. Al ser animales [[herbívoru|herbívoros]], nun se debe apurri-yos carne, productos lácteos o pellets pa coneyos (nun contienen vitamina C y dalgunos inclusive pueden incluyir antibióticos tóxicos pa cobayes).<ref>{{cita web |url=http://www.guinealynx.info/nutrition.html#top|títulu=Guinea Lynx :: Nutrition|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.guinealynx.info|idioma=en}}</ref> Les cobayas son animales que realicen cecotrofia, forma de [[coprofagia]] específica a ciertu royedores; esto ye, comen les [[Escrementu|fieces]] direutamente del [[cursu]], primero que lleguen al suelu.<sup>[''[[wikipedia:Verificabilidad|cita riquida]]'']</sup> Esta ye una bona forma d'aprovechar toos aquellos nutrientes que pasaron direutamente pol tracto gastrointestinal ensin absorbese, como delles vitamines, por casu. Les cobayes, nun dixeren bien los nutrientes na so primer pasada pol aparatu dixestivu, polo cual, comen los sos escrementos pa pasalos otra vegada pol estómagu. Tamién pa prevenir la crecedera escesiva de los sos dientes, tien d'apurríse-yos alimentos que folien los sos dientes, tales como segáu y fueyes de elote y tamién dellos palitos de madera por que puedan rucar.<ref>{{cita web |url=http://www.phoebeyequiscobayas.com/clasificacion-de-piensu-cobaya/ |títulu=Pienso pa cobayas |fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}</ref> ==== Salú ya hixene ==== Pa tener cobayos sanos y evitar enfermedaes débese: * Alimentalos bien. * Caltener llimpies les xaules. * Evitar la presencia d'alimentu en mala traza. * Poner en [[cuarentena]] mientres cuatro díes a los animales nuevos que s'adquieran, pa reparar el so comportamientu antes de xuntalos colos que yá se tienen. La presentación d'un animal nuevu tien de faese siempres nun territoriu neutral y llibre de golores, pa facilitar la integración. Una cobaya sana ye un animal allegre, con pelo brillosu, gordín, bien desenvueltu y que come bien. Un que'l so ta [[enfermedá|enfermu]] cuando se dixebra de los demás, arrequéxase/arequéxase, ta ablayáu, nun quier comer, se -y eriza el pelo, fúndese-y la barriga, tien [[foria]] y baxa de pesu rápido. Nesti casu hai que dixebralo rápido de los demás por que nun los arime y allegar a un veterinariu especializáu n'animales exóticos. Les enfermedaes más comunes de les cobayes son les siguientes: * [[Infeición]] con [[parasitismu|parásitos]] esternos: [[Phthiraptera|pioyos]], [[Siphonaptera|pulgues]], [[Ixodoidea|cachiparros]] y [[sarna]]. Esto puédese controlar con una bona hixene de la xaula. * [[Disbiosis cecal]]: ye bien grave porque puede producir la [[muerte]] de los animales. Puede ser producíu por diversos factores, como [[bacteria|bacteries]] ''([[Clostridium piriforme]])'', so nivel de [[fibra alimentaria|fibra]] y escesivos [[glúcidu|carbohidratos]] de fácil [[fermentadura]], que xeneren una hipomotilidad cecal. Encamiéntase hixene y desinfeición periódica de les xaules. * [[Neumonía]]: usar antibióticos específicos y evitar el [[fríu]] y les corrientes d'aire. * [[Escorbutu]]: producir pola falta de [[vitamina C]], y xenera [[hemorraxa|hemorraxes]] internes. Nesti casu, hai qu'alministrar 2&nbsp;gotes de [[Redoxón]] (vitamina&nbsp;C en gotes) por cada 100&nbsp;g de pesu. El tratamientu tien de durar hasta que'l cobayo ameyore. === Gastronomía === [https://www.thoogo.com/ En] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007091805/https://www.thoogo.com/ |fecha=2019-10-07 }} [[Bolivia]], na zona andina del [[Nariño (Colombia)|departamentu de Nariño]] en Colombia, [[Ecuador]]<ref>[http://www.chillanes.gob.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=159&Itemid=95 Un pocu de la gastronomía de la sierra ecuatoriana]</ref> y el [[Perú]] críense races de carne d'esti [[Rodentia|royedor]] pal consumu popular, utilizaes en diverses preparaciones culinaries nestos países. [[Gastronomía|Gastrónomos]] famosos considerar un manxar.<ref>[http://www.generaccion.com/magazine/465/cuy-cocina-peruana El cuy na gastronomía peruana.]</ref> Créese que tien niveles elevaos d'[[ácidu graso omega 3|omega&nbsp;3]].{{ensin referencies}} Amás, la so carne tien un altu valor nutritivu: poca grasa (solo 7.6 %) y muncha proteína (20.3 %).<ref>Movimiento Manuela Ramos: [https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:RbDn1EjlDJ8J:www.manuela.org.pe/wp-content/uploads/2008/06/57212298-El-Cuy-Alcuentru-de-Cultures.pdf+&hl=es&gl=ar&pid=bl&srcid=ADGEEShBebYcy2umIekguenYlak_nwFYpCuptsqVWnde_NtPQQauaGtgg47cq565gHwdB702Yrp1CcrB5ULO2Rk1in4dWs2NYoBAnyPxrGQ4B9wwD1uY46AlYvN8mbi7Y0GPelnwg2V6&sig=AHIEtbResITQlSYO2l2dwCWbaDAjpPSo6Q ''El cuy. Alcuentru de cultures y sabores''.] Lima (Perú): Movimiento Manuela Ramos, primer edición, 2008. ISBN 978-9972-763-49-6.</ref> Hai dos [[raza|races]] principales de cuy p'alimentación, amás de delles [[linaje|linia]]:{{ensin referencies}} ; Raza Perú:Carauterizar por tener bona conformanza cárnica, ser precoz (esto ye, tien una rápida crecedera o engorde) y ser pocu prolífica. Los sos colores son coloráu y blancu.[[Ficheru:Preparación del cuy (Cavia porcellus), Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 21.JPG|miniaturadeimagen|Preparación del cuy rustíu nun restorán en Quito, [[Ecuador]].]] '''Raza Andina''' : Carauterizar por tener bona conformanza y ser prolífica, pero menos precoz que la raza Perú. Son de color blancu puru y de güeyos negros. '''Llinia Inti''' : Carauterizar por ser un permediu de los dos races anteriores. Ye un animal más forrajero y los sos colores son mariellu o bayu con blancu. ; ; == Ver tamién == * [[Esperimentación con animales]] == Notes y referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{Tradubot|Cavia porcellus}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cavia|porcellus]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] br6pvx6waai8w2cfwmwmydxgl6cikzt 0 113397 4499360 4485111 2026-06-08T04:23:07Z Limotecariu 735 4499360 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Batata/Camote | image = 5aday_sweet_potato.jpg | image_caption = Raigañu tuberosa de ''Ipomoea batatas'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Asteridae]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Convolvulaceae]] | tribus = [[Ipomoeeae]] | genus = [[Ipomoea]] | species = '''Ipomoea batatas''' | species_authority = ([[Carlos Linneo|L.]]) [[Lam.]] }} La {{iniTaxon}} ye una planta de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Convolvulaceae]], cultivada en gran parte del mundu pol so [[raigañu tuberosa]] comestible. [[Ficheru:Ipomoea batatas 002.JPG|thumb|Flores]] == Descripción == Son plantes trepadores perennes; con tarmos postraos o cambiadizos, daqué ensundiosos pero tamién delgaos y yerbáceos, xeneralmente con raigaños nos nuedos, glabros o pubescentes. Fueyes variables, enteres o dentaes hasta 5-7 llobaes, cordaes a ovaes, 5-10 cm de llargu y d'anchu, glabras o pubescentes. Inflorescencies cimosas a cimoso-umbeladas con poques flores, o les flores ausentes en delles variedaes; sépalos los oblongos a obovados, los 2 esteriores más curtios y abruptamente acuminados o mucronado-caudados, 8-10 mm de llargu, los interiores 10–15 mm de llargu, xeneralmente pubescentes o ciliaos; corola infundibuliforme, 4-7 cm de llargu, glabra per fora, pubescente na base per dientro, limbo lila, gargüelu más escuru o blanca en delles variedaes. Frutos pocu comunes, ovoides, 4-5 cm de llargu y anchu, glabros; granes arrondaes, 3-4 mm de llargu, glabras, café foscu a cafés.<ref name = Trop/> Los sos [[raigañu tuberosa|raigaños tuberosos]], grueses y allargaes, son [[comestible]]s y por ello haise estendíu'l so cultivu poles [[Rexón tropical|zones tropicales]] y [[Clima subtropical|subtropicales]] del mundu. Los sos [[fueya|fueyes]] son [[Forma de fueyes cordaes]] y [[Forma de fueyes lobulaes]] y les sos [[flor|flores]] son [[Sympetalae|simpétalas]]. == Distribución == [[Ficheru:Ipomoea batatas.jpg|thumb|Flor de ''Ipomoea batatas'']] Orixinaria de los trópicos de [[Suramérica]] y [[América Central]], foi cultivada dende hai 8000 años no que güei ye [[Perú]], y topáronse representaciones de camote en numberosos [[Huaco|ceramios]] [[Arte precolombino|precolombinos]] y restos de los raigaños tuberosos en delles tumbes. Llegó a [[Europa]] a finales del [[sieglu XV]] de manes de [[Cristóbal Colón]], onde se sigue cultivando en llocalidaes favorables como [[Vélez-Málaga]], un conceyu de la [[provincia de Málaga]], onde na actualidá atopa'l mayor productor de la especie n'[[Europa]]. El so cultivu espublizóse llargamente por toles rexones del mundu nes que'l [[clima]] dexar. Según estadístiques de la [[FAO]],<ref>[http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=%3Y862&Items=122&Elements=51&Years=2004&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=ES Food and Agriculture Organization of the United Nations]</ref> al añu [[2009]], [[República Popular China|China]] ye'l principal productor, pos cultiva aproximao'l 80&nbsp;% del total mundial; síguenlu Uganda, Nixeria ya Indonesia. [[Isla Salomón]] tien la mayor producción ''per cápita'' del mundu: 160&nbsp;kg por persona per añu. Ye un alimentu reconocíu como eficaz na llucha contra la desnutrición por cuenta de les sos carauterístiques nutritives, facilidá de cultivu y productividá. == Cultivu == Ye una [[planta yerbácea]], [[Planta perenne|perenne]] y [[Planta trepadora|esguiladora]]. Prefier los [[Clima tropical|climes tropicales]] y [[Clima subtropical|subtropicales]] con temperatures nidies (14-26ºC), suelos fondos y bien [[Drenaxe|drenados]], anque con daqué de [[Mugor del suelo|mugor]]. Les hores y la [[Radiación solar|intensidá del sol]] favorecen el so desenvolvimientu. Perxudíca-y l'escesu de [[nitróxenu]] y ye [[vulnerable]] a diverses [[plaga|plagues]]. Puede [[Rotación de cultivos|rotar]] y/o coesistir en [[Asociación de cultivos|cultivos mistos]] con otres plantes de similares requerimientos ([[cebolla]], [[yuca]]...). Suel multiplicase por [[frada]] y en menor midida por plantíu de raigaños. Prauticar la [[fradadura]] pa favorecer la proliferación de [[Raigañu (botánica)|raigaños]] y, con elles, de los tubérculos que constitúin la parte [[Nutrición|nutritiva]]. == Orixe == [[Ficheru:camotemuseolarco.jpg|thumb|Representación del camote nun [[huaco]] mochica (añu 500 aprox.). [[Muséu Larco]], Lima, Perú.]] Esta planta tien el so orixe na rexón [[neotropical]], onde de les munches variedaes qu'esisten les más consumíes son la blanca, la mariella y la morada. === Batates n'Oceanía === {{AP|Contactos tresoceánicos precolombinos}} El camote o [[batata]], nativu d'América, foi espublizáu en [[Polinesia]] por contactos intercontinentales ente Oceanía y América. El camote fechóse por [[radiocarbono]] nes [[Islles Cook]] nel añu 1000 de nuesa yera, y envalórase que foi lleváu a la Polinesia central hacia l'añu 700, posiblemente por polinesios qu'habíen alloriáu y vueltu de Suramérica. Dende ende arrobinóse a [[Ḥawai]] y [[Nueva Zelanda]]. Ye posible tamién que fueren poblaciones indíxenes de Suramérica les que cruciando l'océanu Pacíficu llevaron la batata a Polinesia. Esto ye utilizáu como una posible evidencia sobre'l viaxe del Inca [[Túpac Yupanqui]] escontra unes islles posiblemente de la polinesia.<ref>Van Tilburg, Jo Anne. 1994. ''Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture.'' Washington D.C.: Smithsonian Institution Press</ref><ref>Langdon, Robert. The Bamboo Raft as a Key to the Introduction of the Sweet Potato in Prehistoric Polynesia, ''The Journal of Pacific History', Vol. 36, Non. 1, 2001</ref> Nun hai datos qu'indiquen que la planta pudiera espandise bonalmente por aciu granes que cruciaren llexando l'océanu Pacíficu. Amás, les variedaes cultivaes de ''Ipomoea batatas'' en Polinesia multiplicar por aciu [[frada|fraes]] y non por [[grana|granes]].<ref>{{cita web |url=http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |títulu=Batates, Not Potatoes |editorial=Botgard.ucla.edu |fechaaccesu=3 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080519142258/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Ipomoea/index.html |fechaarchivu=19 de mayu de 2008 }}</ref> == Propiedaes nutricionales == El raigañu contién grandes cantidaes d'[[almidón]], [[vitamina|vitamines]], [[fibra alimentaria|fibres]] ([[celulosa]] y [[pectina|pectines]]) y minerales, y destaca ente estos el conteníu de [[potasiu]]. En valor enerxéticu supera a la [[pataca]] y en vitamines destacar pola [[provitamina A]] ([[betacaroteno]]) y les [[vitamina B1|B1]], [[vitamina C|C]] ([[acedu ascórbico]]) y [[vitamina E|E]] ([[tocoferol]]). Cuanto más amarellentada ye'l so raigañu, más [[betacaroteno]] tien, polo que les batates con esta coloración son bien utilizaes n'Asia y África p'amenorgar el defectu de vitamina A nos neños. El so sabor duce deber a la [[sacarosa]], la [[glucosa]] y la [[fructosa]].<ref name=CIENCIA>[https://web.archive.org/web/20120128135256/http://www.cienciahoy.org.ar/ln/güei121/index.htm Martí, H. R., Corbino, G. B. y Chludil, H. D. (2011). La batata, el redescubrimientu d'un cultivu. ''Ciencia Güei'', 121, feb-mar.</ref> Amás, el so raigañu, magar nun tener altos conteníos de [[proteína]], sí ye importante en conteníu de [[lisina]]. Por esto ye que la utiliza como complementu de delles farines de [[cebera|ceberes]]. El so conteníu de [[lípidu|lípidos]] ye baxu. Los sos [[ácidos grasos]] principales son el [[acedu linoleico|linoleico]], l'[[acedu oleico|oleico]], l'[[acedu esteárico|esteárico]] y el [[acedu palmitoleico|palmitoleico]]. Tien gran cantidá de [[fibra alimentaria|fibra]] digerible, qu'acelera'l [[tránsitu intestinal]], previén el [[cáncer de colon]], controla'l nivel de [[glucosa]], amenorga'l nivel de [[colesterol]] y produz sensación d'[[enfastiu]]. La so piel y la so magaya tienen [[antioxidante]]s, polo que previén [[enfermedaes cardiaques]], [[diabetes]] y [[cáncer]].<ref name = CIENCIA/> En dellos países valórase'l so fueya p'alimentar tanto a animales como vexetales, pos tien importantes niveles de [[fierro]], [[provitamina A]], [[vitamina B2]], [[vitamina C]] y [[vitamina E]], [[fibra alimentaria|fibra dietaria]] y [[polifenoles]].<ref name = CIENCIA/> Sirven pa preparar duces y postres en combinación con frutes como la [[guayaba]], dáu'l so sabor llixeramente duce. == Programes d'implantación == Por cuenta de les sos carauterístiques interesantes como sustitutu alimenticiu de productos más probes nutricionalmente, y a la so semeyanza agrícola con productos consumíos en rexones precisaes de meyores alimenticies, esti raigañu foi l'oxetu d'estudios d'[[implantación forana]]. Mención particular merez el programa ''VITA A'', promovíu pol [[Bancu Mundial]] y el gobiernu de [[Perú]]. === Programa VITA A === {{Ficha de valor nutricional |derecha = 1 |nome = Batata duce cruda |kJ = 360 |carbohidratos = 20.1 g |almidón = 12.7 g |azucres = 4.2 g |fibres = 3.0 g |grases = 0.1 g |proteínes = 1.6 g |vitA_ug = 709 |betacaroteno_ug = 8509 |vitB1_mg = 0.1 |vitB2_mg = 0.1 |vitB3_mg = 0.61 |vitB5_mg = 0.8 |vitB6_mg = 0.2 |vitB9_ug = 11 |vitB12_ug = |vitC_mg = 2.4 |calciu_mg = 30.0 |fierro_mg = 0.6 |magnesiu_mg = 25.0 |manganesu_mg = |fósforu_mg = 47.0 |potasiu_mg = 337 |sodiu_mg= 55.0 |cinc_mg = 0.3 |fonte = [http://www.nutritiondata.com/facts/vegetables-and-vegetable-products/2666/2 nutritiondata.com] }} Como parte del [[Programa VITA A]] (vitamina A para [[África]]), dende l'añu [[2001]] introduciéronse variedaes de camote anaranxáu en países del [[África|continente africanu]] y llográronse notables meyores nes rexones de prueba. Según informes proporcionaos poles [[Naciones Xuníes]], nel Subsahara ([[África]]) esisten a lo menos unos trés millones de menores con defectu d'esta vitamina. Les cualidaes nutricionales del camote peruanu como alimentu eficaz na citada llucha contra la desnutrición infantil fueron reconocíes col premiu internacional [[CGIAR Partnership Award]]. Esti alimentu forma parte de la [[dieta mediterránea]], yá que puede atopase en dellos puntos d'esta mariña. En [[2003]], el ganador del premiu foi'l [[Programa VITA A]], que desenvuelve'l [[Centru Internacional del Papa]] de [[Perú]] y que s'aplica en siete países del continente africanu. El gallardón ye dau a los centros d'investigación agrícola internacional y los sos socios que demuestren una contribución efectiva al aliviu del defectu de [[micronutriente]]s. El vicepresidente del [[Bancu Mundial]] y presidente del [[Grupu Consultivu pa la Investigación Agrícola Internacional]] ([[CGIAR]]), [[Ian Johnson]], mentó que la iniciativa peruana foi premiada polos sos esfuerciu pa solliviar el defectu de [[vitamina A]] por aciu el consumu de camote. [[Ficheru:20110216PatateDouceGermee.JPG|thumb|Detalle]] == De consumu popular == Esta [[raigañu tuberosa]] forma parte de la cocina típica de tolos países que lu cultiven dende dómines prehispániques. Yá los [[cultura mochica|mochicas]] hacia l'añu 200&nbsp;d.&nbsp;C. representaben al camote na cerámica.<ref>{{cita llibru | apellíos = Larco Hoyle | nome = Rafael | títulu = Los Mochicas | editorial = Lima: Muséu Arqueolóxicu Rafael Larco Ferrera | añu = 2001 | id = ISBN 9972-9341-0-1}}</ref> [[Ficheru:Camote hervido (Peru).JPG|thumb|Camote fervíu y peláu, forma común de consumu nel [[Perú]].]] === En Chile === Na cocina popular de [[Chile]], el camote caltiénse dafechu vixente al traviés de la ellaboración del dulce típicu llamáu "[[camotillo]]". Esta preparación puede atopase en delles tiendes de dulces artesanales chilenos y en feries llibres, y consiste nun amenorgamientu de partes iguales de camote y d'azucre, arumaos con vainilla y depués esfrecíos. [http://pamela-rescatandorecetas.blogspot.it/2011/11/camotillos.html Receta del Camotillo] === En Puertu Ricu === En [[Puertu Ricu]] la batata (nome [[taíno]]) foi unu de los alimentos básicos por décades. Cocinar asada, fervida o [[sancocho|sancochada]]. Comer d'almuerzu con lleche o café, con quesín de fueya ([[quesu]] caseru) y en viandes (batata, [[Xanthosoma sagittifolium|yautia]], [[Dioscorea|ñame]], [[Solanum tuberosum]], [[Xanthosoma|malanga]]) con [[bacaláu]], con carne, pollu o xamón. Tamién se faen duces y postres como'l flan de batata y les barritas de dulces típicos. === Nel Perú === El camote ye bien popular nel [[Perú]] y en munchos platos típicos reemplaza a la [[Solanum tuberosum]], y forma parte indispensable de la [[gastronomía peruana]]. Preparar en forma de [[fritura]] y cocida. El camote destaca como acompañamientu del [[cebiche]], los [[chicharrones]], mayormente tostáu, y tamién la so inclusión na [[pachamanca]]. Nel casu del cebiche, sírvese fervíu y peláu, entemecíu colos mariscos o a un llau como acompañamientu para col so sabor duce solliviar un pocu la sensación del picante. Nesti país conócense 2016 variedaes.<!-- «el 65 per cientu del total mundial» [pero más arriba diz que China ye'l primer productor del mundu] Variedá nun ye cantidá. --> En [[Perú]] atópase la mayor diversidá de variedaes de camote del mundu, onde crez dende hai 10&nbsp;000 años, al igual qu'en Centroamérica. El llabrador peruanu puede cultivalo casi tolos díes del añu. Nel Perú, el camote semar na mariña, selva y valles interandinos allugaos ente 20 y 2000 metros sobre'l nivel del mar. Nestos últimos años, l'área semada con esti cultivu bazcuya ente 12&nbsp;000 y 14&nbsp;000 [[hectárea|hectárees]] (10&nbsp;000 unidaes agrícoles), con un volume de producción de 190&nbsp;000 a 224&nbsp;000 tonelaes (0.3% del valor brutu de producción agrícola) y un rendimientu permediu de 16 t/hai. Según rexistru d'estadístiques, la mayor zona de producción de camote nel país ye'l departamentu de [[Lima]], onde se concentra'l 70% de la superficie cultivada. Les provincies de [[Huaral]] (800 ha) y [[provincia de Cañete|Cañete]] (3500 ha) son les principales zones productores de camote, y ufierten al mercáu capitalín 120&nbsp;000 tonelaes métriques añales. Los valles del norte chicu [[Huacho]], [[Fuécara (Perú)]] y [[Pativilca]] tienen menor superficie de llantadera (700 ha) y apurren alredor 12 mil Tm. pa los mercaos de Lima. Los valles costeros d'[[Áncash]] cultiven aproximao 1,500 hectárees qu'apurren al mercáu capitalín 24 mil Tm. añales. Sicasí, los valles costeros de los departamentos de [[Lambayeque]] y [[La Llibertá (Perú)|La Llibertá]] rexistren una superficie de llantadera de 2300 ha, que apurren 25&nbsp;000 Tm. al mercáu rexonal del norte. Nos valles d'[[Ica]] y [[Arequipa]] cultívense 1000 ha y prodúcense 16&nbsp;000 Tm. === Na República Dominicana === Na [[República Dominicana]] comer de munches formes: asaes, salcochadas, con [[cocu]] (auria), con piña, con [[habichuelas]] con dulce, frita, tamién ye común la ellaboración de xelaos y otros postres. La República Dominicana ye unu de los países nel mundu con más variedaes de batata{{ensin referencies}}. === En Méxicu === En [[Méxicu]] el camote consúmese xeneralmente como [[confitura]] ([[fruta cristalizada]]) o como [[postre]] ([[compota]]), y dacuando, como alimentu pa los [[ñácaru|ñácaros]], por cuenta de la so facilidá de dixestión. Los dulces de camote son un símbolu de la cultura culinaria del estáu de [[Puebla]]. El [[camotero]], quien viende nun carru de mano metálicu, enforna'l camote y el plátanu machu nun fornu de lleña, vender amestando lleche entestada duce. Sábese cuándo vien el camotero pol arume a camote y plátanu asaos, y col soníu agudu del xiblatu qu'emite, cola mesma téunica de xiblatu emplegada por una llocomotora de vapor. === N'Estaos Xuníos === Nos [[Estaos Xuníos]] ye bien consumíu caramelizado como acompañante na cena del [[Día d'Aición de Gracies]]. === N'España === En [[Canaries]] (onde la conoz como batata), forma parte de dellos platos del so [[gastronomía de les Islles Canaries|gastronomía tradicional]], como'l [[pucheru canariu|pucheru]] y el [[sancocho canariu|sancocho]] canarios, según unu de los posibles rellenos de les ''truches'' (empanada duce típica de la Navidá). Na [[gastronomía de la Comunidad Valenciana|Comunidad Valenciana]] utilizar pa los [[pasteles de boniato]] que se comen típicamente en [[Navidá]]. Una variante d'éstos, tamién navidiega, que se consume en gran parte de la [[España]] interior son los populares ''pasteles de gloria'' o a cencielles ''glories'', nos que'l [[mazapán]] envolubra a la masa de boniato. N'[[Gastronomía d'Aragón|Aragón]] y en [[gastronomía de Cataluña|Cataluña]] suel consumise mientres tou la seronda, pero sobremanera mientres la festividá de la [[Castañada]] que se lleva a cabu nos díes entendíos ente'l [[1 de payares]] ([[Día de Toos Los Santos|Tolos Santos]]) y el [[11 de payares]] ([[Martín de Tours|San Martín]]) (puede celebrase, tamién en feches cercanes). Tómase como acompañamientu, poques gracies, de castañes asaes al fueu o al fornu y de los típicos [[Empiñonados]]. Tamién de los tradicionales [[Panellets]] en Cataluña y na zona de la [[Franxa d'Aragón|Franxa]]; o como ingrediente base pa la pasta d'estos, anque puede faese tamién de pataca. Conózse-y comúnmente como boniato. [[Ficheru:Dulce de batata1.JPG|raigh|thumb|Duce de batata (Arxentina)]] === En Cuba === En [[Cuba]] consúmese davezu nes xintes. Puede comese de diverses maneres, la más estendida de les cualos ye'l boniato fervíu; nun se debe refugar el boniato fritu o'l boniato en [[almíbar]], esquisitos al cielu la boca. Tamién el puré de boniato (fervíu) con arrayadures de [[nuez moscada]], p'acompañar platos de carne o d'otru tipu, de manera similar al [[puré de pataca]]. La variedá cubana tien un color gris verdosu dempués de ser cocíu n'agua. Tamién se consume'l ''boniatillo'' (duce), fechu de boniato cremado con [[lleche de cocu]] y con [[canela]] en polvu. === N'Arxentina, Paraguay y Uruguái === N'[[Arxentina]], [[Paraguái]] y [[Uruguái]] la batata (boniato n'Uruguái o Camote en San Pedro) ye parte de comíes populares, por casu como unu de los ingredientes del [[pucheru]] (guisu de verdures, pataques, [[Zea mays|choclo]] y carne, ente otros) o acompañamientos (batates frites o puré de batates), y tamién pa postres como'l conocíu [[postre vixilante]], que consiste nuna porción de quesu pategrás (n'Arxentina conocíu como Mar del Plata o queso Holanda; n'Uruguái, quesu fresco) y una de [[duce de batata]]. El semisólido duce de batata ye unu de los preferíos polos d'[[El Ríu de la Plata]] (munches vegaes entemecíu con [[chocolate]] o con frutes duces). Tamién se faen mermelaes. En delles partes de la rexón llámase-yos camote, anque ye más comúnmente llamáu batata en tola [[Arxentina]]; les batates cocíes al [[rescoldo]] nes ''fogaratas'' ([[fogata|fogates]]) de la [[nueche de San Xuan]] fueron tradicionales nos pueblos y barrios arxentinos. N'Uruguái soler preparar en almíbar pa caltenelo y sirvilo como postre. === En Brasil === En [[Brasil]] ye'l cuartu vexetal más cultiváu nel país. Suelse consumir a cencielles fervida, sola o como acompañamientu, frita y salada A pesar de que xeneralmente se peracaben na xinta, la ''batata-doce'' (pronuncia-se {{IPA2|baˈtatɐ ˈdosi|AFI}}, lliteralmente "pataca duce") ye apreciada polos brasilanos nel almuerzu, el té-pela mañana, el té-pela tarde o tamién nes cenes.{{Añader referencies}} === En Venezuela === Consúmese xeneralmente fervíu como acompañante de guisu de pexe seco desmechado (principalmente nos estaos [[estáu Sucre|Sucre]] y [[estáu Monagas|Monagas]]) de la mesma manera como se fai col [[Colocasia esculenta|ocumo chinu]]. Tamién se consume tostada en lascas como si tratar de papes ya inclusive ye posible preparar un dulce con [[piloncillo|papelón]] llamáu '''conserva de batata/chaco'''. Asina mesmu, puédense tamién preparar [[buñuelos]] similares a los de [[yuca]]. Inclusive, puede preparar el famosu [[duce de batata]] llamáu nesti país '''''Juan Sabrosu'''''. == Otros usos y derivaos == La batata de magaya morada sirve pa la ellaboración de zusmios y de colorantes alimenticios. Tamién s'analiza la posibilidá d'utilizar los residuos industriales de la batata pa producir aditivos d'alimentos o suplementos nutricionales como fonte de fibres y [[antioxidante]]s. En [[Xapón]] usar como materia primo pa la fabricación d'[[almidón]] y aprovéchense los residuos d'esta producción pa usalos como fibra alimentaria. Tamién son usaes nesi país como medicina pa la diabetes y otres enfermedaes.<ref name = CIENCIA/> Los raigaños sirven pa la fabricación de productos lleldaos ([[vinu]], [[butanol]], [[acedu láctico]], [[acetona]] y [[etanol]]). Por aciu la estraición d'almidón y la so conversión n'azucres produzse [[acedu láctico]] que, polimerizado, refináu y moldiáu, dexa llograr [[bioplástico]].<ref name = CIENCIA/> == Taxonomía == ''Ipomoea arborescens'' foi descritu por ([[Carlos Linneo|L.]]) [[Lam.]] y publicáu en ''[[Tableau Encyclopédique et Methodique ... Botanique]]'' 1: 465. 1793.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/8500721 |títulu= ''Ipomoea batatas''|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]] '''''Ipomoea''''': nome xenéricu que procede del [[Idioma griegu|griegu]] ''ips'', ''ipos'' = "viérbene" y ''homoios'' = "asemeyáu", pol vezu cambiadizu de los sos tarmos. '''''batates''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "batata". ;Variedá aceptada * ''[[Ipomoea batatas var. apiculata]]'' (M. Martens & Galeotti) J.A. McDonald & D.F. Austin ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | * ''Convolvulus batates'' [[L.]] * ''Convolvulus tiliaceus'' auct. non [[Willd.]] * ''Ipomoea fastigiata'' ([[Roxb.]]) [[Sweet]] * ''Ipomoea tiliacea'' auct. non (Willd.) [[Choisy]] * ''Ipomoea triloba'' auct. non L.<ref name="sinónimos">Llistáu de sinónimos de Ipomoea batatas. [https://web.archive.org/web/20081209072138/http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=716540].</ref> * ''Aniseia martinicensis var. nitens'' (Choisy) [[Carlos Alberto O'Donell|O'Donnell]] * ''Batates edulis'' ([[Thunb.]]) Choisy * ''Batates edulis var. porphyrorhiza'' ([[Griseb.]]) [[Ram.Goyena]] * ''Convolvulus apiculata'' [[M.Martens]] & [[Galeotti]] * ''Convolvulus attenuatus'' M. Martens & Galeotti * ''Convolvulus candicans'' [[Sol.]] ex [[John Sims|Sims]] * ''Convolvulus denticulatus'' [[Desr.]] * ''Convolvulus edulis'' Thunb. * ''Convolvulus esculentus'' [[Salisb.]] * ''Convolvulus hederaceus'' [[Sessé]] & [[Moc.]] * ''Convolvulus tuberosus'' [[Vell.]] * ''Convolvulus varius'' Vell. | * ''Ipomoea angustisecta'' [[Engl.]] * ''Ipomoea batatas fo. trifida'' [[Moldenke]] * ''Ipomoea batatas var. edulis'' (Thunb.) [[Makino]] * ''Ipomoea batatas var. lobata'' [[Gagnep.]] & [[Courchet]] * ''Ipomoea bolusiana'' [[Schinz]] * ''Ipomoea bolusiana var. pinnatipartita'' [[Verdc.]] * ''Ipomoea confertiflora'' [[Standl.]] * ''Ipomoea davidsoniae'' Standl. * ''Ipomoea denticulata'' (Desr.) Choisy * ''Ipomoea edulis'' (Thunb.) Makino * ''Ipomoea mesenterioides'' [[Hallier f.]] * ''Ipomoea praetermissa'' [[Rendle]] * ''Ipomoea purpusii'' House * ''Ipomoea setifera'' [[Poir.]] * ''Ipomoea simplex'' [[Hook.]] * ''Ipomoea vulsa'' House * ''Ipomoea wallii'' (C. Morren) Hemsl.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-8500721 |títulu= ''Ipomoea batatas''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=22 de xunetu de 2015}}</ref> |} == Nomes comunes == El nome ''boniato'' provién d'una voz [[llingües caribe|caribeña]], ente que ''camote'' provién del [[náhuatl]] ''camohtli''. La pallabra ''batata'' tien orixe [[taíno]].<ref>Centru Virtual Cervantes, Rinconete, [http://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/xineru_00/21012000_01.htm Pataca (I)], Fernando A. Navarro, 21 de xineru de 2000</ref> D'últimes, puede tener los siguientes nomes n'[[idioma español|español]]: bataca, batata, boniato, buniato, camote, moniato, moniatos, pataca de Málaga, pataca duce y minina. Nel oriente de [[Venezuela]] recibe'l nome de '''''chaco''''', probablemente orixinariu de llingua guaiquerí. == Otros usos del términu == *En [[Méxicu]] y Centroamérica suelse emplegar la espresión ''poner como camote'' p'afalar una engarradiella. *En [[Venezuela]] y [[República Dominicana]] úsase'l nome vulgar de ''"batata"'' pa nomar los músculos ximielgos de la [[pantorría]]. == Ver tamién == * [[Dioscorea remotiflora|camote del cuetu]] * [[carrín de los camotes]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique. # Austin, D. F. & J. A. McDonald. 2014. Relationships and taxonomy of Ipomoea variabilis (Convolvulaceae). Phytoneuron 2014–67: 1–4. View in Biodiversity Heritage Library # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panamá. # Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2012. Rubiaceae a Verbenaceae. 4(2): i–xvi, 1–533. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. # Flora of China Editorial Committee. 1995. Flora of China (Gentianaceae through Boraginaceae). 16: 1–479. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. == Enllaces esternos == {{wikispecies|Ipomoea batatas|''Ipomoea batatas''}} {{commonscat|Ipomoea batatas|''Ipomoea batatas''}} * [http://www.jornada.unam.mx/2008/02/05/index.php?section=opinion&article=a06o1cul Itacate] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El boniato: propiedaes y beneficios |2=http://www.vidasanafacil.com/el-boniato-propiedaes-y-beneficios |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Ipomoea batatas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Contactos precolombinos con Polinesia]] [[Categoría:Flora del Neotrópico]] [[Categoría:Ipomoea|batates]] [[Categoría:Raigaños y tubérculos comestibles]] [[Categoría:Plantes descrites en 1793]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por Lamarck]] 2cx3wu4dvfqnyh8tc8ijk73nevwin8o 0 114392 4499321 4493403 2026-06-08T03:59:07Z Limotecariu 735 4499321 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Triple Alianza|otres aliances del mesmu nome}} {{Ficha de conflictu militar |nome_batalla = Guerra de la Triple Alianza |imagen = Escenas de la Guerra de la Triple Alianza.png |descripción_imaxe = Escenes de la Guerra de la Triple Alianza, d'esquierda a derecha:<br /> 1. [[Batalla del Regatu]],<br /> 2. [[Batalla de Tuyutí]],<br /> 3. y 4. Bombardéu de la flota brasilana y posición paraguaya na [[batalla de Curupaytí]],<br /> 5. [[Batalla de Abay]],<br /> 6. [[Batalla de Llombes Valentinas]],<br /> 7. [[Batalla de Acosta Ñu]],<br /> 8. El [[Palaciu de los López]] mientres la [[Saquéu d'Asunción|ocupación aliada d'Asunción]] y<br /> 9. Prisioneros de guerra paraguayo. |conflictu = |fecha = [[12 de payares]] de [[1864]] - [[9 de marzu]] de [[1870]]<ref>El presidente López morrió'l 1 de marzu de 1870, pero les últimes tropes lleales rindiéronse'l 8 y 9 d'esi mes, cuando supieron de la muerte de López. Vease {{cita llibru |autor=Mendoza, Hugo |títulu=La Guerra contra la Triple Alianza, 2ª parte |editorial=El Llibru |añu=2010 |páxina=105 }}</ref> |llugar = [[Cuenca de la Plata|Territoriu]] ente los ríos [[Ríu Paraná|Paraná]], [[Ríu Paraguái|Paraguái]] y [[Ríu Uruguái|Uruguái]].<ref name="ref_duplicada_2" /> |resultáu = Trunfu de la Triple Alianza y trataos de paz y llendes favorables al Brasil y a l'Arxentina. Derrota devastadora de Paraguái, que perdió gran parte de la so población y territoriu. |descripción = Apuesta hexemónica pola supremacía na cuenca de la Plata |casus =Invasión brasilana al [[Estáu Oriental del Uruguái]], bombardéu coloráu y brasilanu a [[Paysandú]], captura paraguaya del buque brasilanu ''Marquês de Olinda'' y toma de la ciudá arxentina de [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]] per parte de tropes paraguayas. |territoriu = |combatientes1 = {{bandera2|Paraguái|1842|nome=República de Paraguái|tamañu=25px}}<br /><small>(1864-1870)</small> |combatientes2 = '''Triple Alianza''':<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|border|25px|Bandera de Brasil]] [[Imperiu de Brasil]]<br /><small>(1864-1870)</small><br />[[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|25px|Bandera d'Arxentina]] [[República Arxentina]]<br /><small>(1865-1869)</small><br />[[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|25px|border|Bandera d'Uruguái]] [[Estáu Oriental del Uruguái]]<br /><small>(1865-1869)</small> |comandante1 = {{bandera|Paraguái|1842}} '''[[Francisco Solano López]]'''{{KIA}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Bernardino Caballero]] {{POW}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Pedro Ignacio Meza]]{{KIA}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Antonio de la Cruz Estigarribia]] {{POW}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[José Eduvigis Díaz]]{{KIA}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Wenceslao Carbayos]]{{KIA}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Elizardo Aquino]]{{KIA}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Francisco Isidoro Resquín]] {{POW}}<br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Telmo López]]{{KIA}} |comandante2 = [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] '''[[Pedru II de Brasil]]'''<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px]] [[Luis Alves de Lima e Silva]]<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[Gastón d'Orleans, Conde de Eu|Gastón d'Orleans]]<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[Francisco Manuel Barroso da Silva]]<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[:pt:Manuel Marques de Sousa|Manuel Marques de Sousa]]<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[Manuel Luis Osório]]<br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[Juan Manuel Mena Barreto]]{{KIA}}<br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|20px]] '''[[Bartolomé Mitre]]'''<br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|20px]] '''[[Domingo Faustino Sarmiento]]'''<br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|20px]] [[Juan Andrés Gelly y Obes]]<br /> [[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] '''[[Venancio Flores]]'''<br />[[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Enrique Capo]]<br /> [[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Jose Pons de Ojeda|Lleón de Palleja]]{{KIA}} |soldaos1 = {{bandera|Paraguái|1842}} [[Exércitu de Paraguái]]<br />150&nbsp;000 movilizaos<ref name= "Dere" >{{cita web |url=http://remilitari.com/guias/victimario5.htm |títulu=Les mayores guerres y xenocidios del sieglu XIX |fechaaccesu=15 de mayu de 2013 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra=Victimario Históricu Militar |editor= |editorial=De Re Militari |ubicación= |idioma= |cita=}}</ref><br /> {{bandera|Paraguái|1842}} [[Armada Paraguaya]]<br />17 navíos<ref name="Th1">Thompson, George (2010): ''La Guerra de Paraguái'' (páxs.&nbsp;65 a 67). Asunción: RP Ediciones, 2010.</ref> |soldaos2 = [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|border|20px]] [[Exércitu de Brasil]]<br />123&nbsp;000 movilizaos<ref name= "Dere" /><br /> [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|20px|border]] [[Marina de Brasil]]<br />30 navíos<ref>Tissera, Ramón (1971): "Regatu, la batalla que cerró a Solano López la ruta al océanu", artículu na revista ''Tou ye Historia'', númberu 46, Buenos Aires, 1971;<br />Doratioto: ''Maldita guerra'', páx. 306, 308 y 309.</ref><br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|20px]] [[Exércitu Arxentín]]<br />30&nbsp;000 movilizaos<ref name= "Dere" /><br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|border|20px]] [[Armada Arxentina]]<br />7 navíos<ref name= "Garmendia60" >Garmendia, ''Campaña de Corrientes y de Ríu Grande'', páx. 60.</ref><br /> [[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Exércitu Nacional (Uruguái)|Exércitu del Uruguái]]<br />5500 movilizaos<ref name= "Dere" /> |baxes1 = {{bandera|Paraguái|1842}} ~300&nbsp;000 muertos<ref name= "Dere" /><br /><small>(ente militares y civiles)</small> |baxes2 = [[Ficheru:Flag of Empire of Brazil (1870-1889).svg|20px|border]] ~100&nbsp;000 muertos<ref name= "Dere" /><br /> [[Ficheru:Flag of Argentina (civil).svg|20px|border]] ~30&nbsp;000 muertos<ref name= "Dere" /><br /> [[Ficheru:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] ~10&nbsp;000 muertos<ref name= "Dere" /><br /><small>(ente militares y civiles)</small> |mancaos1 = |mancaos2 = |campaña = de la Guerra de la Triple Alianza }} La '''Guerra de la Triple Alianza''' o '''Guerra de Paraguái''', llamada polos paraguayos '''Guerra Grande''', '''Guerra contra la Triple Alianza''' o '''Guerra Guasú''', y polos brasilanos '''''Guerra do Paraguái''''', foi'l conflictu militar nel cual la Triple Alianza ―una coalición formada pol [[Uruguái]],<ref>El gobiernu uruguayu yera exercíu pol xeneral [[Venancio Flores]], del [[Partíu Colorado (Uruguái)|Partíu Coloráu]], qu'aportó al poder por una revolución contra'l gobiernu llegal, exercíu pol [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Blanco]]. Esta revolución fuera un antecedente crucial na Guerra de la Triple Alianza. Los oficiales del exércitu uruguayu que combatieron nel Paraguái yeren toos partidarios de los Coloraos.</ref> l'[[Arxentina]]<ref>Dende la [[batalla de Pavón]], el gobiernu arxentín fuera exercíu pol partíu del presidente [[Bartolomé Mitre]], que ganara al [[Partíu Federal (Arxentina)|Partíu Federal]]. Dellos líderes d'este terminaron xuntando al nuevu gobiernu, y dalgunos participaron como oficiales na guerra de Paraguái. Sicasí, la mayor parte de los oficiales del [[Exércitu Arxentín]] en campaña pertenecíen al vencedor [[Partíu Unitariu]]. Hai de solliñar que la mesma guerra significó l'empiezu de la profesionalización y nacionalización del Exércitu.</ref> y l'[[Imperiu de Brasil]]― lluchó militarmente contra'l [[Paraguái]] ente 1864 y 1870.<ref>{{cita web|autor=Dr. Walter Rela|títulu=La Guerra contra'l Paraguái: los países de la Triple Alianza y les condicionantes de la guerra.|url=http://www.estudioshistoricos.org/edicion8/eh0801.pdf|fechaaccesu=23 de mayu de 2014|fecha=xunetu de 2012}}</ref> Esisten delles teoríes respeuto de los detonantes de la guerra. N'esencia, el [[revisionismu históricu n'Arxentina|revisionismu arxentín]] y la visión tradicional<ref>Pero, según l'escritor escocés Roberto Cunninghame Graham, que na so mocedá vivió nel Paraguái pocu dempués de la Guerra, aprendió Guaraní y conoció a munchos de los arreyaos, la visión "tradicional" nun empezó hasta daqué dempués de 1905 (cuando Juan O'Leary publicó'l so llibru); hasta entós, diz Cunninghame Graham, los paraguayos ensin esceición odiaben l'alcordanza de López, a quien culpaben. R. B. Cunninghame Graham, 'Portrait of a Dictator', William Heinemann Ltd, Londres, 1935, páxines xi-xiii.</ref> paraguaya atribúin un papel preponderante a los intereses del [[Imperiu británicu]].<ref name="Gal">{{cita web |url=http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2005/2005prim/noticias/triple-alianza-020305.asp |títulu=La guerra de la triple alianza contra'l Paraguái aniquiló la única esperiencia esitosa de desenvolvimientu independiente |fechaaccesu= |apellíu=Galeano |nome=Eduardo |enllaceautor= |fecha=3 de marzu de 2005 |formatu= |obra= |editor= |editorial=Paginadigital |allugamientu=Buenos Aires |idioma= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190316120039/http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2005/2005prim/noticias/triple-alianza-020305.asp |fechaarchivu=2019-03-16 }}</ref> <ref>En setiembre de 1864, l'embaxador Thornton unvió a Londres un estensu informe confidencial, fecháu n'Asunción. Describía a Paraguái como Dante al infiernu, pero ponía l'acentu onde correspondía: {{cita|Los derechos d'importación sobre casi tolos artículos son del 20 o 25 per cientu ''[[ad valorem]]''; pero como esti valor calcula sobre'l preciu corriente de los artículos, el derechu que se paga algama frecuentemente del 40 al 45 per cientu del preciu de factura. Los derechos d'esportación son del 10 al 20 per cientu sobre'l valor.}} N'abril de 1865, el ''Standard'', diariu británicu de Buenos Aires, celebraba yá la declaración de guerra d'Arxentina contra Paraguái, que'l so presidente «hai infringido tolos usos de les naciones civilizaes», y anunciaba que la espada del presidente arxentín Mitre «va llevar na so victoriosa carrera, amás del pesu de glories pasaes, l'impulsu irresistible de la opinión pública nuna causa xusta». ''Pro Diversitas, La guerra contra'l Paraguái'' por [[Eduardo Galeano]], 2005.</ref> La visión alternativa pon l'acentu na agresiva política del mariscal [[Francisco Solano López]] respectu de los asuntos d'El Ríu de la Plata.<ref name="ref_duplicada_1">{{cita web |url=http://www.mflor.mx/materies/temas/triplealianza/Triple%20Alianza.htm |títulu=Antecedentes de la Guerra de la Triple Alianza. Consecuencies demográfiques sociales de la guerra de la Triple Alianza |fechaaccesu=15 de mayu de 2013 |apellíu=Ganson de Rivas |nome=Bárbara |enllaceautor= |fecha=1985 |formatu= |obra= |editor= |editorial=Litocolor |allugamientu=Asunción, Paraguái |idioma= |cita=}}</ref> El conflictu desencadenar a fines de [[1864]], cuando'l mariscal Solano López, presidente paraguayu, decidió allegar n'ayuda del gobiernu exercíu pol [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Blanco]] del [[Uruguái]], en guerra civil contra'l [[Partíu Colorado (Uruguái)|Partíu Coloráu]], sofitáu ésti militarmente pol Brasil. López alvirtió a los gobiernos de Brasil y l'Arxentina que consideraría cualquier agresión al Uruguái "como atentatoriu del equilibriu de los Estaos de la Plata", pero tropes imperiales [[Invasión Brasilana de 1864|invadieron territoriu uruguayu]] n'ochobre de 1864. El 12 de payares de 1864, en represalia pola invasión brasilana a Uruguái, el gobiernu paraguayu apoderar d'un buque mercante brasilanu y del gobernador de la [[Provincies del Imperiu de Brasil|provincia brasilana]] de [[Provincia de Mato Grosso|Mato Grosso]], dando entamu a la Guerra y declarándola a otru día. La primer etapa consistió na [[Campaña del Mato Grosso|invasión del Mato Grosso]], n'avientu de 1864, mientres la cual fuercies paraguayas ocuparon y escalaron gran parte d'esa provincia. Ensin recibir inda ayuda esterna, y atacáu poles tropes de [[Venancio Flores]], los invasores brasilanos, la escuadra imperial y un importante sofitu loxísticu del gobiernu arxentín,<ref>[[Luis Alberto d'Herrera]], ''La culpa mitrista'', Ed. Pampa y Cielu, Bs. As., 1965.</ref> el gobiernu uruguayu viose obligáu a rindise. Solano López solicitó autorización al presidente arxentín [[Bartolomé Mitre]] pa travesar territoriu arxentín aldu al Uruguái coles sos tropes, solicitú refugada por Mitre. De dexar que tropes batalloses travesaren pol so territoriu constituyera un abandonu de la posición hasta entós públicamente neutral de l'Arxentina; per otru llau, el gobiernu arxentín simpatizaba col [[Partíu Colorado (Uruguái)|Partíu Coloráu]] del Uruguái. En respuesta, tropes paraguayas [[Invasión paraguaya de Corrientes|ocuparon]] la [[ciudá de Corrientes]] n'abril de [[1865]], forzando a l'Arxentina a entrar na guerra, aliada con Brasil y el nuevu gobiernu uruguayu. A partir d'esi momentu yá puede falase de «Guerra de la Triple Alianza». Fora de [[Buenos Aires]] y [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] (onde la [[prensa escrita|prensa]] faía fuerte [[propaganda política]] a favor de Brasil), la entrada arxentina nel conflictu foi impopular, hasta'l puntu de que gran parte de les tropes unviaes ser forzadamente. La guerra terminó en [[1870]] con una derrota de Paraguái, que traxo tamién un desastre [[demografía|demográficu]]: según les distintes fontes, el país perdió ente'l 50&nbsp;% y el 85&nbsp;% de la so población y quiciabes más del 90&nbsp;% de la so población masculina adulta.<ref>[[Felipe Pigna]], en [http://www.elhistoriador.com.ar L'historiador.com.], cree que la población amenorgar de 1,3 a 0,3&nbsp;millones, la mayoría solo neños y muyeres</ref> Paraguái perdió gran parte de los territorios que tenía inda en disputa diplomática con Brasil ―334&nbsp;126&nbsp;km²―{{ensin referencies}} y foi condergáu a pagar una abuitada indemnización de guerra, magar el pagu foise atrasando al traviés de distintos gobiernos de post-guerra y nun se llegó a efeutuar. Sicasí, el préstamu de posguerra de 200&nbsp;000&nbsp;[[llibres esterlines|£]] (llibres esterlines) recibíu del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] saldar con socesives refinanciaciones, llevando la suma a 3,22&nbsp;millones de llibres esterlines. == Antecedentes == === Conflictos estremeros de Paraguái === Al entamu de la colonización española n'América del Sur, la [[gobernación de Paraguái]] tenía direuta salida al [[océanu Atlánticu]] al traviés de los territorios de [[Guayrá|La Guayrá]] o ''La Pinería'' y de [[Ybiazá]] o [[La Vera (Ybiazá)|La Vera]], esto ye, territorios que correspuenden anguaño a los estaos brasilanos de [[Paraná (Estáu)|Paraná]] y [[Santa Catarina (Brasil)|Santa Catarina]]. Pero la instalación de los [[Portugal|portugueses]] nel [[Brasil]] empecipió conflictos ente dambos territorios, que fueron gradualmente n'aumentu, inclusive mientres el periodu d'[[Portugal so la Casa d'Austria|unión dinástica ''aeque principaliter'']] de Portugal colos demás reinos españoles (1580-1640).<ref>John Huxtable Elliott (2002): [https://books.google.es/books?id=h-rlHXgCnAIC&pg=PA79&vq=Felipe+II&dq=espa%C3%B1a+portugal+castilla&source=gbs_search_s ''España n'Europa: Estudios d'Historia comparada: escritos escoyíos''] (páxs. 79-80). Valencia (España): Universidá de Valencia, 2002. ISBN 84-370-5493-1.</ref> [[Ficheru:Territorial disputes in the Platine region in 1864-es.svg|Conflictos territoriales escontra 1864 na rexón del [[ríu de la Plata]].|miniatura|upright=1.6]] Les espediciones esclavistes de [[bandeirante]]s y [[mamelucu|mamelucos]] lusobrasileños afararon colos sos ''[[maloca|maloques]]'' ―al abellugu de la pasividá de les autoridaes españoles, qu'en dellos casos yeren socies de los portugueses― les zones de Guayrá y La Vera, algamando tamién el cursu altu del [[ríu Paraguái]]. Asina fueron destruyíes les ciudaes d'[[Villa de Ontiveros|Ontiveros]], [[Villa Rica del Espíritu Santu]], [[Ciudá Real del Guayrá]] y [[Santiago de Xerez]], y los misiones xesuites de [[Santu Inácio|San Ignacio Miní I]], [[Nuesa Señora de Loreto del Pirapó]], [[Santa María del Iguazú]], y les d'[[Itatín]] nel valle del [[ríu Mbotetey|ríu Mboteteý]] ―llamáu anguaño Miranda polos brasilanos―.<ref name="Aguilar">Ricardo Aguilar Cubillos, ''Conflictos Continentales d'América'', inéditu, publicáu al traviés de Galéon.com; consultáu'l 5 d'ochobre de 2005.</ref> Tres el final de les malocas, a mediaos del sieglu XVII, les fronteres siguieron indefiníes hasta'l [[Tratáu de Madrid (1750)|Tratáu de Madrid]], robláu por dambes corones en [[1750]]. Sicasí, los nomes utilizaos pol tratáu nun correspondíen a accidentes xeográficos definíos, de cuenta que les autoridaes coloniales portugueses y españoles siguíen teniendo conflictos de llendes. Nel casu de Paraguái, sería de la mayor importancia'l discutiniu sobre cuál yera'l ríu [[Ríu Igurey|Igurey]] mentáu polos artículos V y VI d'esi tratáu. La opinión española ―y depués la paraguaya― consideraba que'l ríu Ygurey yera'l que los brasilanos llamen [[ríu Vacaria|Vacaria]] nel so cursu cimeru y [[ríu Ivinhema|Ivinhema]] nel so cursu inferior; otra manera, los brasilanos llamaben y llamen Ygureý o Igureí al pequeñu ríu que cuerre muncho más al sur, y que los hispanos llamen [[ríu Carapá]].<ref name="Audi">{{cita web|url=http://www.bvp.org.py/biblio_htm/audibert/audivert3.htm|títulu=Alejandro Audibert, ''Les llendes de l'antigua Provincia de Paraguái'', Cap. XVI, en Biblioteca Virtual de Paraguái.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120203212553/http://www.bvp.org.py/biblio_htm/audibert/audivert3.htm|fechaarchivu=3 de febreru de 2012}}</ref> Al producise en [[1811]] la independencia de la [[República de Paraguái]], el nuevu país consideraba como les sos llendes col Brasil, pel noroeste, al ríu Igureý ―l'actual Ivinhema― y pol nordés al [[río Miranda|río Mboteteý]]<ref>{{cita web|url=http://www.davidrumsey.com/lluna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~33967~1170119:Carte-du-Bresil-et-d-une-partie-des?sort=Pub_List_Non_InitialSort%2CPub_Date%2CPub_List_Non%2CSeries_Non&qvq=q:Uruguái;sort:Pub_List_Non_InitialSort,Pub_Date,Pub_List_Non,Series_Non;lc:RUMSEY~8~1&el mio=2&trs=83|títulu=Mapa de Brasil escontra 1825, nel cual apaez el ríu Mboteteý ―güei llamáu Miranda― como llende internacional con Paraguái.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref> (tamién llamáu na cartografía de la dómina Corrientes o Mondego).<ref>Equí la denominación varia, yá que se llamaba según los lusobrasileños "Correntes" al Ipané o a cuestes y según los hispanos el Corrientes yera'l Mboteteý, güei los brasilanos acepten como nome d'un ríu llamáu "Correntes" al que sirve de llende ente Mato Grosso do Sul y Mato Grosso).</ref> Tocantes a les llendes paraguayu-brasilanos nel [[Chaco Boreal]], Paraguái reivindicaba la frontera del [[ríu Jauru|ríu Yaurú]].<ref name="Audi"/> Tres la [[Revolución de mayu de 1811]] qu'empecipió la independencia de Paraguái, volvieron producise incursiones lusobrasileñas escontra'l nuevu estáu, cola escusa de defender la soberanía española sobre esi territoriu. Sicasí, mientres el gobiernu de [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] el Paraguái pudo considerase aliáu de Brasil por dos razones: per un sitiu, habíense abiertu dos zones franques pa comerciar col Brasil, n'[[Encarnación (Paraguái)|Itapúa]] y en [[Fuerte Olimpo]]; pol otru, la negativa del gobernador [[Juan Manuel de Rosas]] a reconocer la independencia paraguaya y el so derechu a comerciar al traviés del [[ríu Paraná]] llevó a una alianza tácita ente les dos naciones. Tres el derrocamientu de Rosas en [[1852]], reiniciáronse los conflictos ente'l Paraguái y l'[[Imperiu de Brasil]], mientres el gobiernu imperial acentuaba la presión por que la república paraguaya aceptara les llendes pretendíes pol estáu brasilanu,<ref name="Aguilar"/> principalmente la cesión de les árees de [[Ilex paraguariensis|yerbales]] de Tacurupyta, allugaes ente'l Igurey/Ivinhema y [[Punta Porá]]. Nuna actitú d'intención conciliatoria col Brasil, el Paraguái amenorgó les sos pretensiones nel Chaco al llamáu [[ríu Negru (Bolivia-Paraguái)|ríu Negru]], qu'aflúi dende'l noroeste al ríu Paraguái al norte de la [[Bahía Negra]]. Pel noroeste de Paraguái Occidental, retrajo les sos reivindicaciones hasta'l [[Ríu Tenerý|río Blanco]] (o Tenerý)<ref>Tamién apaez escritu como Terery, anque Tereny o Terery en ciertos mapes refieren a un cursu de menos caudal qu'escurre unes decenes de quilómetros al sur del ríu Blanco, desaguando al sur del Fuerte Borbón (güei Fuerte Olimpo) y un pocu al norte de les antigües llocalidaes de [[Toldano]] y San Ignacio, zones anguaño en Brasil.</ref> que desagua nel ríu Paraguái casi frente al [[Fuerte Olimpo]]. Sicasí, l'Imperiu negar a vencer en nada les sos pretensiones.<ref>Doratioto, Francisco (2008): ''Maldita Guerra. Nueva Historia de la Guerra de Paraguái'' (páx. 30-35). São Paulo/Buenos Aires: Emecé, 2008. ISBN 978-950-04-2574-2.</ref> Yá en 1850 produxérase un conflictu pola fundación del fuerte de [[Fecho dos Morros]] al sur del [[Fuerte de Coímbra]] y práuticamente onde s'atopa l'actual llocalidá brasilana de [[Porto Murtinho]] na zona entós reivindicada per dambos países, episodiu que terminó cola espulsión de los brasilanos pola fuercia. Otru fuerte fundáu pol Imperiu nes Salinas, al norte de Fuerte Olimpo, tamién foi evacuáu ante un contraataque paraguayu en 1855.<ref name="Pomer">Lleón Pomer, ''La guerra de Paraguái'', Ed. Leviatán, Bs. As., 2008. ISBN 978-897-514-141-4</ref> Un efímeru intentu de conciliación foi la declaración d'una zona neutral, que la so delimitación tenía de faese per víes pacífiques. Sicasí, escontra entamos de los [[años 1860]] les incursiones brasilanes volvieron amontase y el pactu foi violáu per Brasil al fundar la [[Colonia militar de Dourados]] al sur del ríu Ygurey/Ivinhema. Una esixencia de les fuercies militares paraguayas por que estos establecimientos fueren evacuaos foi protestada de la mesma pol gobiernu imperial, cola escusa de que nun fuera antecedida por una reclamación diplomática. El tao paraguayu presentó entós una enérxica protesta, pero trató d'evitar una reaición bélica.<ref name="Pomer"/> === La política esterior ya interior de Paraguái === Nel periodu darréu posterior a la independencia d'América, Paraguái foi gobernáu por un duru réxime dictatorial de ventiséis años encabezáu por [[Gaspar Rodríguez de Francia]], intelectual paraguayu, consideráu como una de les persones más ilustraes d'América del Sur, pero de la mesma conocíu pol so despotismu y tiranía.<ref>[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/f/francia.htm Biografía de José Gaspar Rodríguez de Francia, en Biografíes y vides.com] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> A la muerte de Rodríguez de Francia, asocedió-y [[Carlos Antonio López]], quien goció de la suma del poder públicu al igual que'l so antecesor; pero ―a diferencia d'este― dictó una política económica modernizadora empuesta por conceutos [[Mercantilismu|mercantilistes]], rompiendo décades de aislacionismo y fomentando el desenvolvimientu de Paraguái. Les fronteres colos sos vecinos fueron reabiertes y les rellaciones internacionales desenvolver con rapidez.<ref name="Chaves">Julio César Chaves, ''El presidente López'', Ed. Depalma, Bs. As., 1968.</ref> Paraguái esportaba los sos productos distintivos, tales como'l tabacu guaraní y la [[Ilex paraguayensis|yerba mate]] con destín a l'Arxentina y l'Uruguái, y maderes pervalibles que viaxaben escontra [[Europa]].<ref name="Gal"/> El tao paraguayu instaló n'Asunción una [[ferrocarril|linia ferroviaria]],<ref>La llinia ferroviaria paraguaya empecipiada en 1857 llegaba dos años más tarde a [[Luque (Paraguái)|Luque]], en 1862 a [[Areguá]], y n'ochobre de 1864 a [[Paraguarí (Paraguái)|Paraguarí]] y [[Sapucai (Paraguái)|Sapucai]].</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ferrocarriles.com.py/portal/index.php/servicios.html|títulu=''Historia del Ferrocarril Paraguayu'', na páxina de Ferrocarriles de Paraguái S.A.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110927164615/http://www.ferrocarriles.com.py/portal/index.php/servicios.html|fechaarchivu=27 de setiembre de 2011}}</ref> un arsenal y estelleros dende onde botó siete [[Barcu de vapor|barcos de vapor]] ente 1856 y 1870. Na ciudá de [[Ybicui|Ybycuí]], construyó la primer fundición de fierro de Suramérica. En 1864, inauguraría unu de los primeros [[telégrafu|telégrafos]] de la rexón.<ref>L'usu de la [[Historia de la telegrafía arxentina#El Telégrafu Militar|telegrafía llétrica mientres la Guerra de Paraguái]] nun foi uniforme. Paraguái cuntaba yá dende 1864 con un enllaz telegráficu ente les ciudaes d'[[Asunción]] y [[Villeta (Paraguái)|Villeta]], que s'estendió hasta Pasu de la Patria en 1865, añu en qu'españó la guerra. La construcción y esplotación de la telegrafía, al igual que'l ferrocarril, dependía del Ministeriu de Guerra y Marina de Paraguái. L'exércitu cuntaba con un cuerpu de telegrafistes militares que tuvieron destacada actuación nel sangrientu conflictu. Brasil utilizó un ''"tren telegráficu"'' qu'acompañaba'l desplazamientu de les tropes. Pero ente que Brasil y Paraguái fixeron usu del telégrafu mientres la guerra, tanto Arxentina como Uruguái siguieron utilizando [[chasqui|chasques]] pa les sos comunicaciones militares. De magar, el valor militar del telégrafu foi entendíu por munchos oficiales arxentinos que participaron de la guerra.</ref> El británicu [[Richard Francis Burton]] allabaría los sistema educativu paraguayu diciendo que "taba n'enorme contraste col británicu, pos la educación obligatoria gratuita pa tolos nuevos paraguayos yera bien distintu a lo qu'asocedía colos casi 2&nbsp;millones de mozos británicos ensin accesu a les escueles o colexos".<ref>Burton, Richard Francis [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Burton%2C+Richard+Francis%2C+Sir%2C+1821-1890%22 "Letters from the Battle Fields of Paraguay]"; Tinsley Brothers Editions; Londres, Inglaterra (1870).</ref> El grau de desenvolvimientu alcanzáu pol Paraguái antes de la guerra ye fonte de discutiniu: el revisionismu n'Arxentina y Paraguái atribúye-y llogros qu'otros autores cuestionen. Por casu, na [[serie de televisión]] documental arxentina ''Daqué fadríen pola historia arxentina'', creada pol historiador [[Felipe Pigna]], dizse que la llinia ferroviaria paraguaya foi la primera de Suramérica, lo mesmo que'l so telégrafu, y que'l Yporá ―el primeru de los vapores producíos nos estelleros d'Asunción― foi'l primeru con cascu d'aceru construyío nel continente. Tamién se diz, nel documental, que'l Paraguái yera un país ensin paraos nin delda esterna, que la educación yera obligatoria y gratuita con 25&nbsp;000&nbsp;neños nes escueles, y que les industries testiles, siderúrxiques, del papel, tinta, lloza, pólvora y de la construcción empezaben a dar los sos primeros pasos, favorecíes poles polítiques [[proteicionismu|proteicionistes]] enllantaes. Amás, preséntase positivamente que l'Estáu tuviera grandes terrenales, llamaos ''Estancies de la Patria'', qu'arrendaba a los llabradores por que cultivaren.<ref name="youtube1" >{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=XYD4O2muU3w|títulu=''Daqué fadríen pola historia arxentina''. "Guerra de Paraguái". Primer Parte.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí, diverses fontes dan cuenta de que ferrocarriles en [[Guyana]], Brasil, [[Perú]] y [[Chile]] anteceden al de Paraguái,<ref>Harter, J. (2005): ''World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings'' (páxs. 201-202). Estaos Xuníos: [[Johns Hopkins University Press]], 2005.</ref><ref>Tarantini, J. (2000): ''Arquiteutura ferroviaria'' (páx. 37). Buenos Aires: Colihue. 2000.</ref> que primero que nel Paraguái hubo siquier una llinia telegráfica en Brasil,<ref>MacLachlan, C. M. (2003): ''A History of modern Brazil: the past against the future'' (páx. 24). Rowman & Littlefield, 2003.</ref> y que los vapores botaos n'Asunción yeren de cascu de madera, non de fierro<ref name="Pastore" >Pastore, M. H. (1994): [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/27505/ «Estáu y industrializacion: dos hipótesis y la evidencia sobre'l Paraguái, 1852-1870»], artículu na revista ''Journal of Latin American Studies'', parte&nbsp;1, nᵘ&nbsp;26, 1994.</ref><ref>Cooney, J. W.: “Economy and Manpower: Paraguái at War, 1864-1869”, en Kray, H.; y Whigham, T. (eds.): ''I die with my country: perspectives on the Paraguayan War, 1864-1870''; páxs. 23-43</ref> nin tanto d'aceru, material col que la industria naviero europea apenes empezaba a esperimentar. Tocantes a la economía, ye malo de comprobar que nun hubiera desocupación, dada la falta d'encuestes a llares o similares. La supuesta inesistencia de delda esterna contradiz a Pastore,<ref>Pastore indica, amás de la falta d'evidencia concluyente sobre la delda esterna de Paraguái nos años anteriores a la guerra, que l'estáu recibió creitos dende'l Reinu Xuníu, pocu abuitaos pero en 1862 sumaríen un sestu de les esportaciones del país; y qu'en 1865 solicitó cinco millones de llibres más, anque'l pidíu nun espolletó. Ver Pastore, 1994.</ref> quien tamién argumenta que nun habría evidencia empírica pa sostener la hipótesis d'una industrialización, ente qu'atopa signos d'escosamientu del modelu mercantilista mientres los años previos a la guerra.<ref name="Pastore"/><ref>Sería amás estrañu que la industria testil tuviera desenvolviéndose, yá que l'algodón empezó a cultivase seriamente recién en 1862 y Paraguái nun importaba algodón en cantidaes importantes. La esistencia d'una incipiente industrial testil implicaría que'l país importara maquinaría de valor considerable, a pocu d'empezar la so producción de la materia primo y mientres años onde les prioridaes yeren otres. Amás, nun paecen haber rexistros d'asemeyada importación (ver Mulhall, 1864).</ref> Otros autores faen referencia a trabayos forzaos y l'esistencia d'esclavos nes llamaes ''Estancies de la Patria''.<ref>Soler, R.; ''Idea y cuestión nacional llatinoamericanes''; Sieglu XXI (1980); p. 64 https://books.google.com.ar/books?id=JIaJItHjlBQC&lpg=PA64#v=onepage&q&f=false</ref><ref>Amás del arrendamientu a pequeños productores, nes ''Estancies de la Patria'' l'estáu producía yerba mate, tabacu, cueros y más tarde tamién algodón, qu'esportaba y d'onde provenía una porción significativa de los sos ingresos.</ref> Tamién s'argumenta que la inversión estatal y el progresu material resultante nun taben dirixíos escontra'l desenvolvimientu socioeconómico sinón escontra la medría del poder bélicu<ref name="Pastore"/><ref>Bethell, L. (ed.); ''The Cambridge History of Latin America'', Vol. 3; [[Cambridge University Press]] (1985)</ref> y l'arriquecimientu de la familia López.<ref>Leuchars, C.; ''To the bitter end: Paraguái and the War of the Triple Alliance''; Greenwood Press (2002); p. 6</ref> Esti discutiniu ye fonte de desalcuerdos sobre dalgunos causantes de la guerra. Los autores revisionistes frecuentemente argumenten que los ésitos de la política interna paraguaya causaron rocea y fueron vistos como “malos exemplos” que poderes estranxeros quixeron suprimir, ente qu'otros autores indiquen que les llimitaciones del modelu ―en particular la continuidá de l'autocracia― provocaron presiones internes en pos d'una organización constitucional, ante les que'l dictador qu'asocedió a Carlos Antonio López intentaría una fuxida escontra alantre” por aciu una política esterior agresiva.<ref name="Pacho"/><ref>{{cita|Casi tolos marinos d'aquella dómina [principios de los años 1860] yeren lliberales nes sos idees y sentimientos, y a esta razón pocu dispuestos a sostener el despotismu que s'había entronizado nel Paraguái. Provenía esta disposición del frecuente contautu que teníen colos pueblos de la Plata, muncho más avanzaos en civilización y na práutica de la vida democrática que'l paraguayu. Puede inferise d'esta circunstancia, que cola organización de la marina, López creó un poderosu elementu contra'l so poder, pos, tengo pa mi que, si non fora pola guerra cola Triple Alianza, la iniciativa de la revolución que la hubiera derrocáu, partiera de la marina.|Juan Carlos Centurión (1894): [http://archive.org/stream/memoriasdelcoro03centgoog#page/n143/mode/2up ''Memories del coronel Juan Crisóstomo Centurión, o Reminiscencies históriques sobre la guerra de Paraguái''.] Berra (1894); páx.&nbsp;141.}}</ref> Los críticos de la hipótesis del “mal exemplu” suelen argumentar, amás, que munchos ésitos que se víen nel Paraguái al comparalo colos sos vecinos podíen ser esplicaos pola ausencia de les guerres esternes ya internes qu'afararon a estos. El nacionalismu paraguayu clásicu nes obres de dellos autores representaos por [[Juan E. O'Leary]] y [[Manuel Domínguez (políticu)|Manuel Domínguez]] presenta una versión más tranquila del asuntu. Indiquen según los sos estudios que'l pueblu paraguayu siguía voluntariamente a los sos líderes, nun se consideraba a sí mesmu "tiranizado" y que'l desenvolvimientu económicu del país que yera sofitáu (coincidiendo cola versión revisionista arxentina poles esportaciones de ciertos productos naturales d'altu preciu en Európa, como yerba o maderes), magar nun tenía nada qu'envidiar en meyores teunolóxiques a munches otres naciones, destacábase más pola autarquía y l'autosuficiencia n'alimentos y materies primes que caracterizaba a la economía paraguaya y estremar de la del restu del [[continente]].<ref>El Paraguái, los sos Grandores y Glories. Domínguez, Manuel; Editorial Ayacucho, Buenos Aires (1946)</ref><ref>El Llibru de los Héroes. O'Leary, Juan; Editorial Servilibro, Asunción (2007)</ref> Carlos Antonio López redactó un pliegu constitucional col cual designaba al so fíu, el brigadier [[Francisco Solano López]], presidente provisional, siendo obligatoria la convocatoria d'una Asamblea Constituyente pa la formación d'un nuevu gabinete. Tres la muerte del presidente, asocedida'l 10 de setiembre de [[1862]], el Congresu axuntar pa escoyer al socesor; el 16 d'ochobre del mesmu añu, designó a Francisco Solano López Presidente de la República de Paraguái por unanimidá.<ref name="Dor36">Doratioto, ''Maldita Guerra'', páx. 36.</ref> Hasta [[1864]], el tao paraguayu intentó solamente amontar el so poderíu militar y la so influencia nel [[Conu Sur]], lo cual sería de la mesma unu de los motivos de resfregón col gobiernu de Buenos Aires. Inclusive antes del fallecimientu de Carlos Antonio López, el gobiernu paraguayu yá creía tar en cantu d'un conflictu, y ente febreru y abril de 1862 empecipióse'l reclutamiento de tola población masculina ente los 17 y los 40 años.<ref name="Dor36"/> Sicasí, el presidente aconseyó al so fíu y herederu, nel so llechu de muerte:<ref name="Chaves"/>{{cita|Hai munches cuestiones pendientes a ventilase, pero nun trate de resolveles pola espada, sinón cola pluma, principalmente col Brasil.}} === La diplomacia británica === La historiografía [[revisionismu históricu n'Arxentina|revisionista]] y d'esquierda na Arxentina y la mayor parte de Paraguái suel axudica-y la responsabilidá de la guerra a les ambiciones imperialistes o mercantiles del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]].<ref>[http://www.abc.com.py/nota/50898-leon-pomer-la guerra-del-paraguay-gran-negociu/ Lleón Pomer, ''La guerra de Paraguái, gran negociu”, entrevista en ABC dixital.] Consultáu'l 25 de payares de 2010.</ref> Sicasí, el revisionismu modernu pon en dulda la exactitú d'esa afirmación.<ref name="Pacho">[http://www.patriada.com.uy/controversies/guerra-del-paraguay/ ''La guerra de Paraguái: precisar la historia'', por Pacho O´Donnell, en Patriada pola Historia.] Consultáu'l 25 de payares de 2010.</ref> N'efeutu, magar el comerciu y les finances britániques viéronse beneficiaes cola guerra, el Reinu Xuníu oponer por principiu a la mesma, una y bones la visión xeneralizada yera que toa guerra perxudica'l comerciu internacional,<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-010.htm|títulu=''Historiografía anglosaxona: Pelham Box y McLynn'', nel capítulu sobre ''La guerra de la Triple Alianza contra Paraguái'', na Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina, publicada pol Ministeriu de Rellaciones Esteriores de l'Arxentina.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> amás de ser Paraguái un escelente veceru d'industries completes, pa les cualos contrató más de 200 inxenieros y téunicos británicos que tuvieron nel país hasta casi'l final de la guerra. Sicasí, ta claro que dende'l principiu'l ministru británicu en Buenos Aires, [[Edward Thornton]], sofitó la Triple Alianza. Tuvo presente na firma del Tratáu de les Puntes del Rosariu del 18 de xunu de 1864, pola cual el Brasil y l'Arxentina aliar a [[Venancio Flores]] contra'l gobiernu llegal uruguayu. De regresu del Uruguái, entrevistar col presidente arxentín Mitre, pa convencelo de roblar ensin protesta l'alianza. Años más tarde, nuna carta que foi publicada, el ministru brasilanu [[José Antonio Saraiva]] declararía que {{cita|[La Triple Alianza] nun surdió dempués de la "agresión" paraguaya a l'Arxentina n'abril del 65, sinón nes Puntes del Rosariu en Xunu del 64....diches aliances empezaron el día en que [el ministru arxentín y el brasilanu] conferenciaron con Flores nes Puntes del Rosario y non el día en que Octaviano y yo, como ministros del Estáu, roblamos el pactu.}} L'escritor y ministru arxentín en [[Rio de Janeiro]] mientres la guerra, [[José Mármol]], afirmó nun famosu discutiniu en 1869 (lo que refuerza la confesión de José Antonio Saraiva): {{Cita|L'Alianza con Brasil nun provién d'Abril del 65, depués del ataque paraguayu a Corrientes, sinón de Mayu y Xunu del 64. Dambos gobiernos, arxentín y brasilanu, aliar en propósitos y medios dende esi momentu infausto y so les inspiraciones d'una política criminal y cobarde. Esi ye'l verdaderu momentu históricu de l'alianza.|[[José Mármol]], nel artículu «Mármol, un terceru n'escena» nel diariu ''La Tribuna'' (de Buenos Aires), 14 d'avientu de 1869.}} El ministru embaxador francés en [[Montevidéu]], [[Martin Maillefer]], amás d'afirmar que'l británicu [[Edward Thornton]] atopar nel centru de la intriga, daba per fechu una alianza contra'l Paraguái per parte de Buenos Aires y el Brasil y fixo llegar al so Canciller en París: {{Cita|Amás del interés permanente de Brasil n'estremar, debilitar y apoderar a la República del Uruguái, el puntu de partida d'esta alianza foi'l Paraguái, el so íntimu enemigu, los sos armamentos y l'eterna cuestión de llendes... Brasil puede jactarse d'amenorgar a Don Solano López a aceptar les llendes en pleitu; el gobiernu arxentín otru tantu y asina, Montevideo ye namái una primer etapa pa llegar a l'Asunción.|[[Martin Maillefer]] al canciller [[Drouyn de Lhuys]], carta fechada en Montevideo el 29 d'abril de 1864.<br />Citáu por García Mellid en ''Procesu a los falsificadores de la Historia de Paraguái''.}} Poco tiempu dempués, el mesmu Maillefer comunicaba a París les informaciones que llograba in situ: {{Cita|Paraguái, anguaño la tabla de salvación del Partíu Blanco, ye'l principal oxetu de l'alianza porteño-brasilana y l'árbitru de la situación...". |[[Martin Maillefer]] al Canciller Drouyn de Lhuys, carta fechada en Montevideo el 13 d'agostu de 1864.<br />Citáu por García Mellid en ''Procesu a los falsificadores de la Historia de Paraguái''.}} Según les corrientes revisionistes, l'exemplu d'autonomía económica ya ideolóxica de Paraguái yera consideráu nefastu polos británicos, quien afitaríen la so atención nel Paraguái como productor d'algodón pa la so industria testil. Esta industria travesaba problemes de suministru, por cuenta de que la [[Guerra de Secesión]] nos [[Estaos Xuníos]] causaba una interrupción casi completa de les esportaciones d'[[algodón]] dende esi país, de cuenta que los británicos buscaben per tol mundu países capaces de producir algodón. A eso debió una etapa particularmente agresiva de conquista de la [[India Británica|India]] nesos años. El revisionismu dacuando presenta al Reinu Xuníu en crisis arriendes de esti problema, y al Paraguái como un gran productor d'algodón autoexcluido del sistema de llibrecambiu auspiciado per este.<ref name="GG">{{cita web |url=http://www.inventario22.com.ar/textocomp.asp?id=31837 |títulu=La Guerra de la "Triple Infamia" y el xenocidiu del pueblo paraguayu |fechaaccesu=payares de 2010 |apellíu=García |nome=Gonzalo |fecha= |obra=Inventariu 22 |idioma= |cita=}}</ref> L'escritor, esplorador y cónsul británicu [[Richard Francis Burton]] sicasí nos sos ''Letters From the Battlefields of Paraguay'' almite que la so misión yera la de "abrir les puertes de la Missisippi del Sur" refiriéndose a Paraguái.<ref>Un Espía del Imperiu na Guerra de Paraguái - Diariu [[Clarín (periódicu)|Clarín]], edición impresa, Sábadu 29 d'agostu de 1998, Buenos Aires.</ref> Sicasí, López impulsó la industria algodonero paraguaya recién a partir de 1862. En 1865 la so producción yera promisoria, pero d'apenes unes decenes de miles de fardos, cuando'l Reinu Xuníu y [[Segundu Imperiu francés|Francia]] importaben millones de fardos al añu. Nada indicaba que la creciente producción paraguaya nun tuviera dirixida a los mercaos mundiales, pa lo cual les tases impositives pa la esportación yeren baxes; sicasí, les d'importación yeren altes, salvu pa ferramientes d'agricultura.<ref>Mulhall, M. G. (1864): [http://archive.org/details/cottonfieldspar00mulhgoog ''The Cotton Fields of Paraguay and Corrientes''.] Buenos Aires: Mulhall, 1864.</ref> Per otru llau, el problema de suministru nel Reinu Xuníu foi ameyoráu por aciu una medría de la producción na India y [[Exiptu]], y pol consumu d'esistencies nos almacenes europeos, que yeren abondosos al empezar la [[Guerra de Secesión]]. Gracies a estes fontes alternatives y a la diversidá de la economía británica, l'amenorgamientu del suministru d'Estaos Xuníos nun provocó consecuencies graves nel Reinu Xuníu, país qu'espolletó mientres esos años.<ref>Sexton, J. (2005): ''Debtor Diplomacy: Finance and American Foreign Relations in the Civil War Yera 1837-1873'' (páxs. 137-138). Londres: [[Oxford University Press]], 2005.</ref> Otru factor que frecuentemente se menta ye que'l Reinu Xuníu llogró un enorme beneficiu económicu de la guerra: a la provisión de la mayor parte del armamentu, municiones y embarcaciones utilizáu polos aliaos, sumáronse grandes emprestos a les tres naciones aliaes y al mesmu Paraguái dempués de la guerra. N'efeutu, ente 1863 y 1865, los bancos británicos emprestaron al Imperiu de Brasil más de diez millones de [[llibra esterlina|llibres esterlines]] y a l'Arxentina un total de 3,5 millones de llibres.<ref name="Pomer"/> Pero, independientemente de los beneficios llograos polos sos comerciantes y [[finances|financistas]], el Reinu Xuníu nun enguizar la Guerra de la Triple Alianza.<ref name="Pacho"/> Amás de Thornton, nengún otru diplomáticu tuvo actuación nel empiezu de la mesma, y este foi desautorizáu más tarde. El 2 de marzu de [[1866]], el [[Foreign Office]] decidió primir por que la guerra terminara cuanto antes, publicando'l Tratáu de la Triple Alianza, que permaneciera secretu; la maniobra fracasó pola resistencia personal del Emperador [[Pedru II de Brasil]].<ref name="Pomer"/> === La situación n'Uruguái === {{AP|Invasión brasilana de 1864}} [[Ficheru:Venancio Flores.jpg|thumb|150px|El xeneral [[Venancio Flores]].]] Magar les diferencies polítiques colos sos vecinos, la situación caltúvose estable hasta [[1863]], cuando l'Imperiu de Brasil facilitó la revolución del xeneral [[Venancio Flores]] contra'l llexítimu presidente d'Uruguái, [[Bernardo Prudencio Berro]], y los sos inmediatos socesores.<ref>En 1862 producióse un cambéu políticu nel Imperiu de Brasil, col ascensu del Partíu Lliberal, que movió al gobiernu Conservador de [[Luis Alves de Lima e Silva]], Marqués de Caxias (que más tarde sería comandante del exércitu brasilanu nel Paraguái). El gobiernu lliberal empecipió la esguilada d'agresiones al Uruguái y de prevocaciones al Paraguái, que llevaríen a la guerra. Una vegada empecipiada, tanto'l gabinete lliberal como l'Emperador negaríense firmemente a axustar nenguna salida diplomática que nun incluyera la rindición incondicional de Paraguái, l'exiliu de López, la fixación de les llendes nes pretensiones del Imperiu, y la indemnización al Brasil de parte del nuevu gobierno paraguayu. Vease Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 41.</ref> N'efeutu, so sida d'[[abigeato]], a entamos de [[1864]] l'Imperiu de Brasil encamentó al presidente uruguayu [[Atanasio Cruz Aguirre]] (del [[Partíu Nacional (Uruguái)|partíu nacional uruguayu]]) a qu'efeutuara resarcimientos al Brasil. El gobiernu uruguayu respondió que, mientres una guerra civil, non podía garantizase la seguridá de les propiedaes de naide, nin de brasilanos nin d'uruguayos; y menos entá, cuando munchos de los propietarios brasilanos del norte del Uruguái tomaren les armes a favor de la revolución.<ref>Barrán, José Pedro, ''Apoxéu y crisis del Uruguái pastoril y caudillesco'', Historia Uruguaya, tomu 4, [[Ediciones de la Banda Oriental]], Montevideo, 2007, páx. 82-86. ISBN 978-9974-1-0457-0</ref><ref>Dende'l final de la [[Guerra Grande]], la gran mayoría de les [[estancia|estancies]] del norte del país pasaren a manes d'inversores brasilanos. Estos beneficiábense del usu de mano d'obra esclava, qu'ingresaben al Uruguái ―onde la [[esclavitú]] taba prohibida― amparaos por supuestos contratos de trabayu a tiempu fixu. Per otru llau, los ganaos producíos nesta zona nun pagaben impuestos al salir escontra [[Rio Grande do Sul|Río Grande]]. El presidente Berro esixera la lliberación de los esclavos y el pagu de cánones d'esportación, lo que punxo a los estancieros brasilanos nel so contra. Estos, residentes na so mayoría en Ríu Grande, amenaciaron al Imperiu con empecipiar represalies nel Uruguái pola so cuenta, lo qu'abasnaría al gobiernu a sofitalos, empecipiando la invasión.</ref> Ante esto, n'abril de 1864 Francisco Solano López ufiertóse como mediador, ufierta que foi despreciada pol estáu brasilanu. Nel mes d'agostu, el presidente Aguirre solicitó formalmente al Paraguái la intervención de Paraguái a favor del gobiernu llegal del Uruguái, a lo que López respondió con declaraciones altisonantes, pero ensin definición dalguna al respeutu.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 46 y 53-54.</ref> El 4 d'agostu de 1864, el ministru brasilanu [[José António Saraiva]] unvió un ultimátum al gobiernu uruguayu de Atanasio Aguirre, amenaciando con represalies por desoyer les demandes plantegaes enantes pol Brasil. L'ultimátum foi refugáu.<ref>Barrán, ''Apoxéu y crisis del Uruguái pastoril y caudillesco'', páx. 92-94.</ref> [[Ficheru:Carneiro de Campos, prisioneiro de Lopez.jpg|thumb|150px|[[Frederico Carneiro de Campos|Carneiro de Campos]], prisioneru de López.]] Por esti motivu, el 30 d'agostu de 1864 el gobiernu paraguayu realizó una brengosa protesta ―conocida como [[Protesta del 30 d'agostu]]― ante'l ministru residente en [[Asunción]], [[Cesar Sauvan Vianna de Lima]], onde afirmaba que'l Brasil actuara en contra de lo establecío nel Tratáu del 25 d'avientu de 1850, y que consideraría "''[[casus belli]]''" la ocupación militar del Uruguái; mentando tamién que dicha aición atentaría contra l'equilibriu de los estaos de la cuenca del [[Ríu de la Plata]].<ref name="Zeneq">Zenequelli, Lilia, ''Crónica d'una guerra, La Triple Alianza,'' Ed. Dunken, Bs. As., 1997. ISBN 987-9123-36-0</ref> El 12 d'ochobre, el xeneral brasilanu [[José Luis Mena Barreto]], con 12&nbsp;000&nbsp;homes, empecipió la [[Invasión Brasilana de 1864|invasión brasilana al Uruguái]], y dos díes más tarde apoderóse de la ciudá de [[Melo]].<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 60.</ref> Depués, ente'l 9 y 10 de payares, López recibió la noticia de la efeutiva ocupación militar del Uruguái y ordenó el [[11 de payares]] de 1864 la captura del ''Marquês de Olinda'', buque mercante brasilanu que faía regularmente'l serviciu de cargues y pasaxeros ente Brasil y [[Corumbá]]. A otru día el vapor paraguayu ''Tacuarí'' prindó al navío brasilanu, que xubía pel ríu Paraguái, depués d'abastecese n'Asunción, llevando a bordu al coronel [[Frederico Carneiro de Campos]], apocayá nomáu presidente de la provincia del [[Mato Grosso]],<ref name="Zeneq"/> quien foi fechu prisioneru hasta'l final de la guerra xunto a los oficiales que diben nel barcu; la marinería foi deportada a Buenos Aires. El 14 de payares, López rompió rellaciones col Brasil.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 62.</ref> == Fuercies disponibles == {| {{tablaguapa}} border="1" !'''País''' !'''Total de combatientes<br />movilizaos mientres<br /> la guerra''' !'''Tropes en [[1864]]''' !'''Tropes en [[1865]]''' !'''Tropes en [[1866]]''' !'''Tropes en [[1867]]''' !'''Tropes en [[1868]]''' !'''Tropes en [[1869]]''' !'''Tropes en [[1870]]''' |- style="background:lightgrey;" | '''Paraguái''' || || || || || || || || |- | '''[[Paraguái]]''' | 150&nbsp;000<ref name= "Dere" /> | 38&nbsp;173<ref name="Gaz1">{{cita web|url=http://www.lagazeta.com.ar/tropes_paraguayas.htm|títulu=La Gazeta - Tropes paraguayas|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref> | 73&nbsp;273<ref name="ref_duplicada_1"/> | [[Circa|c.]] 25&nbsp;000<ref name= "Gran1" >{{cita web |url=http://www.elgrancapitan.org/portal/index.php/articulos/historia-militar/1388-la guerra-del-paraguay|títulu=El gran capitán - La guerra de Paraguái|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> | | c. 18&nbsp;000<ref name= "Gran1" /> | c. 10&nbsp;000<ref name="ref_duplicada_2" /> | c. 500<ref name= "Gran1" /> |- style="background:lightgrey;" | '''Triple Alianza''' || || || || || || || || |- | '''[[Imperiu de Brasil]]''' | 123&nbsp;418<ref name= "Dere" /><ref name="Doratioto_1">Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 253-265.</ref><ref name="El mesmu_1">El mesmu autor afirma, una páxina antes, que'l total de soldaos unviaos al frente fueron 139&nbsp;000, basándose n'otra fonte. Esta contradicción dexa n'evidencia la dificultá d'establecer con precisión esti tipu de cifres a lo llargo del tiempu.</ref> | 9177 marinos<ref name= "Sal-yos1" >Salles, Ricardo. ''Guerra do Paraguái: Memórias & Imagens''. Rio de Janeiro: Bibilioteca Nacional, 2003, páxs. 38.</ref><br />18 000 soldaos<ref>Pedrosa, J. F. Maya. ''A Catástrofe dos Errores''. Rio de Janeiro: Biblioteca do Exército, 2004, páxs. 235.</ref><br />440 000 de la<br /> Guardia Nacional<ref>Nabuco, Joaquim. ''Um Estadista do Império. Volume únicu''. 4 ed. Rio de Janeiro: Nova Aguilar, 1975, páxs. 503</ref><br /><small>(10&nbsp;025 n'Uruguái y<br />2047 nel [[Mato Grosso]])</small><ref name= "Sal-yos1" /> | 18&nbsp;000<ref name= "Schwarcz" >Schwarcz, Lilia Moritz. ''As Barbes do Imperador: D. Pedru II, um monarca nos trópicos''. 2. ed. São Paulo: [[Companhia das Letras]], 2002, páxs. 303</ref> <br /><small>(nel frente)</small> | 67&nbsp;365<ref name= "Schwarcz" /> <br /><small>(nel frente)</small> | 71&nbsp;039<ref name= "Schwarcz" /> <br /><small>(nel frente)</small> | | 82&nbsp;271<ref name= "Schwarcz" /><br /><small>(nel frente)</small> | |- | '''[[Arxentina]]''' | 30&nbsp;000<ref name= "Dere" /> | 8500<ref name= "Scheina" >Scheina, Robert. Latin America's Wars: The Age of the Caudiellu, 1791-1899, Dulles, Virginia: Brassey's, 2003, páxs. 318</ref> | 24&nbsp;522<ref name= "Garmendia1" >[[José Ignacio Garmendia (militar)|Garmendia]], ''Campaña de Corrientes y de Ríu Grande: alcordances de la guerra de Paraguái'', Ed. Peuser, Bs. As., 1904, páx. 57.</ref> <br /><small>(nel frente)</small> | | | | 6276<ref name= "Vedoya1" >Vedoya, Juan Carlos, ''La magra collecha''. Memorial de la Patria, tomu XIII, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1984.</ref> <br /><small>(nel frente)</small> | |- | '''[[Uruguái]]''' | Más de 5500<ref name= "Dere" /> | Menos de 2000<ref name= "Scheina" /> | | 800<ref name= "Evolucion" >{{cita web|url=http://www.ucema.edu.ar/ceieg/arg-rree/6/6-035.htm|títulu=Historial Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina - La evolución de la guerra.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100418030825/http://www.ucema.edu.ar/ceieg/arg-rree/6/6-035.htm|fechaarchivu=2010-04-18}}</ref> <br /><small>(nel frente)</small> | 300<ref name= "Evolucion"/>-5583<ref name="Dor1"/> <br /><small>(nel frente)</small> | | | |} === Paraguái === ==== Exércitu Paraguayu ==== [[Ficheru:Exército Paraguayo - Uniforme da cavallaria e infantaria.jpg|thumb|300px|Uniformes de la caballería y la infantería del exércitu paraguayu.]] Les fuercies de tierra incorporaes al exércitu de Paraguái fueron en constante aumentu: Carlos Antonio López había dexáu movilizaos alredor de 7000&nbsp;soldaos, pero en mayu de 1864, el cónsul brasilanu n'Asunción informaba que l'exércitu paraguayu cuntaba con 16&nbsp;680&nbsp;homes, más 7000 o 8000&nbsp;reservistas. El gobiernu paraguayu, per otru llau, informó al Congresu que disponía de 64&nbsp;000&nbsp;homes n'armes, cifra que de xuru incluyía reclutes n'ensayamientu y milicianos ensin incorporar al exércitu.<ref name="Doratioto_2">Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 59 y 86.</ref> L'inxenieru militar británicu al serviciu de Paraguái teniente coronel [[Jorge Thompson]] afirmaba qu'antes de la movilización xeneral de 1864 l'exércitu paraguayu cuntaba con 28&nbsp;000&nbsp;veteranos. A empiezos d'esi añu López empezó a preparar viviegamente pa la guerra y reclutó a homes ente 16 y 50 años d'edá qu'entrenó dende marzu nos campamentos de [[Turismu rural de Paraguái#Estancia Cerro Lleón|Cerro Lleón]] (30&nbsp;000), [[Encarnación (Paraguái)|Encarnación]] (17&nbsp;000), [[Fortaleza de Humaitá|Humaitá]] (10&nbsp;000), [[Asunción de Paraguái|Asunción]] (4&nbsp;000) y [[Concepción (Paraguái)|Concepción]] (3&nbsp;000). Esos 64&nbsp;000&nbsp;combatientes (a los que teníen de sumase 6000 que morrieron nesi periodu) taben entrenaos p'agostu.<ref name="Th0">George Thompson, ''La Guerra de Paraguái'', RP Ediciones, Asunción, Paraguái, 2010. Páxina 30</ref> Al momentu del ingresu d'Arxentina a la guerra, Paraguái cuntaba con 80&nbsp;000&nbsp;homes n'armes, un terciu de caballería. Los meyores soldaos destinar a esa arma y a l'artillería. La caballería regular estremar en reximientos compuestos de cuatro escuadrones de 100 homes. Cada reximientu tenía de ser teóricamente comandado por un coronel, aidáu por un teniente coronel y 2 sarxentos mayores, pero nos fechos n'ocasiones yeren mandaos inclusive por tenientes y rares vegaes por oficiales de graduación mayor a la de capitán. Utilizaben sable, llances de 3 [[yarda|yardes]] de llargor y [[carabina|carabines]] de chispa.<br /> Esistíen tamién un cuerpu de caballería d'escolta presidencial de 250 homes armaos con carabines rayaes de retrocarga sistema [[Carabina Turner|Turner]], y un reximientu de [[Dragones de la Escolta (Paraguái)|Dragones de la Escolta]] armáu de carabines rayaes, pero nun se comprometieron en combate hasta los últimos momentos de la guerra.<ref name="Th1" /> [[Ficheru:Officiers et soldats paraguayens (Guerre du Paraguay).jpg|thumb|300px|Oficiales y soldaos paraguayos.]] La infantería entamar en batallones de 6 compañíes de 100 homes, una de granaderos y una de dragones. Sicasí, al empiezu del conflictu los batallones cuntaben con ente 800 y 1000 homes, con más de 6 compañíes y más de 120&nbsp;homes en caúna. Trés de los batallones cuntaben con fusiles Witton, otres tantes con [[Llave de percusión|fusiles de percusión]] y el restu con vieyos fusiles de chispa [[Fusil Tower|Tower]].<br /> Solo'l batallón 6 cuntaba con [[machete]]s, los prindaos nos vapores arxentinos frente a Corrientes, y aportaría en batallón d'infantería de marina.<ref name="Th1"/> L'artillería paraguaya cuntaba con ente 300 y 400 pieces de fierro, de too tamañu y condición. L'arma estremar n'artillería llixero o volante y de plaza. Sumaba tres regimientos d'artillería volante de 4 bateríes de 6 cañones caúna del calibre del 2 al 32 y otra batería de cañones rayaos d'aceru d'a 12,<ref name="Th1"/> los únicos que podíen furar les proteiciones de los buques acorazaos.<ref>{{cita web |url=http://html.rincondelvago.com/guerra-de-paraguay-contra-la-triple-alianza.html|títulu=''Guerra de Paraguái contra la Triple Alianza''.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> L'artillería de plaza yera llisa y cuntaba con 24 pieces d'a 8, 2 de 56 y otres 100 de calibres 24 y 32 (solo en Humaitá concentrábense 18 d'a 8, los 2 de 56 y otres 70 pieces).<ref name="Th1"/> No que respecta al tresporte, nun esistíen convóis especiales d'organización centralizada, a cencielles apurríase a cada comandante les carretes y gües que pidía.<ref name="Th1"/> Hasta 1864 el sueldu nominal del soldáu yera de 7 [[patacón (moneda)|patacones]] al mes pagaderos cada dos, un terciu en metálicu, otru en papel moneda y el restante n'efeutos. Empecipiada la guerra l'exércitu dexó de percibir salariu y solo hubo dos compenses d'un mes de sueldu.<ref name="Th0"/> Sufríase una severa escasez d'uniformes y ropa d'iviernu; gran parte de los soldaos lluchaben descalzos. L'ataque a l'Arxentina en Corrientes llevó a esi gobiernu a detener una remesa d'armes escontra'l Paraguái, y el posterior bloquéu del Río de la Plata per parte de la escuadra brasilana torgó la llegada al Paraguái de gran cantidá d'armamentu de cimera calidá que yá fuera mercáu n'Europa.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 87.</ref> Sicasí, la campaña al Matto Grosso aprovió a Paraguái de gran cantidá d'armes, municiones y pólvora, al puntu de que «''surtir naquellos depósitos brasilanos de casi tou cuanto consumió nesta guerra''».<ref name="Th2">George Thompson, ''obra citada'', p.47</ref> La única ventaya n'armamentu que teníen los paraguayos yera la fundición de [[Ybycuí]] ―darréu treslladada a [[Caacupé]]― na que podíen fabricar dellos miles d'[[arma blanca|armes blanques]] y de [[arma de fueu|fueu]].<ref name="Rosa"/> ==== Armada paraguaya ==== [[Ficheru:Brazilian officer and Paraguayan soldier.jpg|thumb|Oficial de caballería brasilanu (a la izquierda) y soldáu paraguayu prisioneru (a la derecha), ente 1865 y 1868.]] L'armada paraguaya cuntaba con 17 vapores pequeños, mercantes armaos con esceición del [[Vapor Añabay|''Añabay'']] y el [[Vapor Tacuarí|''Tacuarí'']] que yeren verdaderos buques de guerra y cuntaben con cañones llisos de 32. Los marinos portaben fusiles Witton con sables-bayoneta.<ref name="Th1"/> Dalgunos d'esos buques fueron: * [[Vapor Tacuarí|''Tacuarí'']]: 421 tonelaes, 6 cañones * [[Vapor Añabay|''Añabay'']] o ''Anhambahy'': 300 tonelaes * [[Vapor Paraguarí|''Paraguarí'']]: 627 tonelaes, 4 cañones * [[Vapor Ygurey|''Ygurey'']]: 548 tonelaes, 5 cañones * [[Vapor Yporá|''Yporá'']]: 205 tonelaes, 4 cañones * [[Vapor Marquês de Olinda|''Marqués de Olinda'']]: 300 tonelaes, 4 cañones (prindáu al Brasil). * ''Jejuí:'' 120 tonelaes, 2 cañones (unu rayáu de retrocarga y de a 12). * ''Saltu Oriental:'' 250 tonelaes, 4 cañones (prindáu a l'Arxentina). * [[Vapor Pirabebé|''Pirabebé'']]: 120 tonelaes, 1 cañón Cuntó amás con 6 lanchones artillados (chates) con un cañón cada unu d'a 8 y 14 unidaes auxiliares de menor tonelaxe, ente ellos el ''Yberá''.<ref>{{Cita web |url=http://generalyegros.com/index.php/component/content/article/340 |títulu=''L'artillería paraguaya na Guerra contra la Triple Alianza'', en GeneralYegros.com. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150522110318/http://generalyegros.com/index.php/component/content/article/340 |fechaarchivu=2015-05-22 }}</ref> Cuntó amás colos barcos prindaos en Corrientes: [[25 de Mayu (1859)|''25 de Mayu'']] y [[Vapor Gualeguay|''Gualeguay'']]. === Arxentina === ==== Exércitu Arxentín ==== [[Ficheru:Armée de la République Argentine — Cavalerie et artillerie.jpg|thumb|300px|[[Caballería]] y [[artillería]] del [[Exércitu Arxentín|Exércitu de la República Arxentina]] (''[[L'Illustration]]'', nᵘ 1.132, [[1864]].).]] Apangáu'l territoriu nacional dende 1863, l'[[Exércitu Arxentín]], nuevamente pasaba a los sos asientos de paz, ye dicir a guarniciones de les unidaes de llinia, en delles ciudaes principales y mayormente sobre les fronteres contra l'indiu. Cabo acutar que'l sistema militar arxentín constaba d'un pequeñu exércitu regular, denomináu ''[[Exércitu de Llinia (Arxentina)|Exércitu de Llinia]]'', del cual tamos falando, y, en casu de conflictu armáu, esti víase reforzáu poles milicies provinciales o [[Guardia Nacional (Arxentina)|Guardias Nacionales]], como los empezar a denominar dempués de 1852. '''Exércitu de Llinia''' Dichu exércitu formárase pola unión del exércitu del [[Estáu de Buenos Aires]] qu'invadió munches de les provincies interiores de la estinguida [[Confederación Arxentina]] dempués de la [[batalla de Pavón]], y qu'incluyía ciertu númberu de [[mercenariu|mercenarios]]. A eses tropes amestárense-yos parte de les fuercies de milicies (Guardia Nacional) de líderes provinciales aliaos al presidente Mitre, como les de [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] y [[Provincia de Corrientes|Corrientes]].<ref>Cámara de Diputaos (Congresu Nacional): ''Diariu de sesiones de 1865''. Buenos Aires: J. A. Bernheim, 1866, páx.&nbsp;39. {{Cita| (...) Según el Gobiernu de Corrientes hai 8000&nbsp;soldaos y yo puedo asegurar que van dir 7000, cuandoquier de la provincia d'Entre Ríos; de manera que pa completar el númberu del exércitu falta bien pocu.}}</ref> Nun taben cuntaes, sicasí, les milicies provinciales ―especialmente numberoses na [[provincia de Buenos Aires]]― que participaben na [[Campañes previes a la Conquista del Desiertu|llucha contra los indíxenes]], de les cuales una parte sería asignada al frente paraguayu.{{ensin referencies}} Los efeutivos d'esti Exércitu de Llinia pa empiezos de 1865, yeren aproximao unos 6.500 homes esvalixaos a lo llargo y a lo ancho del país. Constaba de siete batallones y de compañíes sueltes d'Infantería, de nueve regimientos y de compañíes y escuadrones sueltos de Caballería y de una sola unidá de l'arma d'Artillería. Con esceición de bien poques unidaes que teníen la so guarnición na ciudá de Buenos Aires, tol restu del Exércitu de Llinia taba distribuyíu nel serviciu de frontera contra los [[Indíxenes d'América|indios]]; inmensa llinia que cubría la estensión de 554 llegües solamente pa les fronteres sur y este de la República Arxentina. La insuficiencia de les unidaes de Llinia y de los sos efeutivos pa cubrir el serviciu indicáu obligaba al gobiernu arxentín a echar mano de la Guardia Nacional de delles provincies. Ye asina que a principios de 1865, les Guardias Nacionales de Buenos Aires, Córdoba, Santiago del Estero, Santa Fe, Mendoza y San Luis, teníen en xunto 1.700 homes del so Guardia Nacional nel serviciu activu de fronteres. Sumábense tamién los indios amigos en serviciu activu, qu'a les ordenar de los sos caciques y capitanejos reforzaben el serviciu de frontera, algamaben nesa mesma dómina a 41 oficiales (indios) y 532 de tropa. Los efeutivos yeren bien variables según la zona d'asientu de caúna de les unidaes y polo xeneral, toes taben ruinamente forníes yá seya d'armamentos y de vestuarios, miseries que s'acentuaben na sanidá y l'alimentación, productu de partíes presupuestaries miserables o dacuando, inesistentes. L'Exércitu de Llinia se estructuraba, dependiente del Ministeriu de Guerra, asitiáu obviamente en Buenos Aires, con una Comandancia Xeneral. Esta de la mesma tenía otros seis Comandancies: * Frontera Norte ([[Rojas (Arxentina)|Rojas]], [[Provincia de Buenos Aires|prov. de Buenos Aires]]); * Frontera Oeste ([[9 de Julio (Buenos Aires)|9 de Julio]], prov. de Buenos Aires); * Frontera Sur ([[Tapalqué]], prov. de Buenos Aires); * Frontera Mariña Sur ([[Tres Arroyos]], prov. de Buenos Aires); * Frontera Norte de Santa Fé ([[Cayastacito]], [[Provincia de Santa Fe|prov. de Santa Fe]]); * Frontera San Luis-Mendoza ([[Mendoza (Arxentina)|ciudá de Mendoza]]). De menor rangu, esistíen Comandancies militares sueltes en: * [[Isla Martín García]]; * [[Bahía Blanca]]; * [[Carmen de Patagones|Fuerte Patagones]]; * [[San Nicolás de los Regueros]]; * Frontera Norte de Salta ([[San Ramón de la Nueva Orán]], [[Provincia de Salta|prov. de Salta]]); * Frontera de Santiago del Estero sobre'l Chaco ([[Guardia El Bracho (Santiago del Estero)|El Bracho]], [[fuerte]] militar asitiáu a vera del [[Ríu Saláu (norte d'Arxentina)|ríu Saláu]], próximu a [[Añatuya]], [[Provincia de Santiago del Estero|prov. de Santiago del Estero]]). Unos 3.000 homes formaben les unidaes d'Infantería de Llinia: * Batallón 1° d'Infantería en 9 de Julio; * Batallón 2° d'Infantería en Buenos Aires; * Batallón 3° d'Infantería en Tapalqué; * Batallón 4° d'Infantería en [[Junín (Buenos Aires)|Junín]], prov. de Buenos Aires; * Batallón 5° d'Infantería en [[La Rioxa (ciudá)|La Rioxa]]; * Batallón 6° d'Infantería en Fuerte San Rafael del Diamante, actual [[San Rafael (Mendoza)|San Rafael]], [[Provincia de Mendoza|prov. de Mendoza]]; * Batallón ''Lexón Militar'' (compuestu de mercenarios d'orixe italianu) en Buenos Aires; * Batallón ''Lexón de Voluntarios'' en Tapalqué; * Once compañíes sueltes distribuyíes a lo llargo de tola llinia de fortines na [[Rexón pampeana|Pampa]] y sobre el [[Gran Chaco|Chaco]]. La Caballería de Llinia tenía unos 2.850 efeutivos, aproximao: * Reximientu 1° de Caballería en Fuerte San Rafael del Diamante; * Reximientu 2° de Caballería en Les Tunes, cerca de l'actual [[La Carlota]], [[Provincia de Córdoba|prov. de Córdoba]]; * Reximientu 3° de Caballería en Junín; * Reximientu 4° de Caballería en [[Villa Mercedes]], [[Provincia de San Luis|prov. de San Luis]]; * Reximientu 5° de Caballería en 9 de Julio; * Reximientu 6° de Caballería en Cayastacito; * Reximientu 7° de Caballería en San Bernardo-[[Río Cuarto]], prov. de Córdoba; * Reximientu 8° de Caballería en [[Morteros (ciudá)|Morteros]], prov. de Córdoba; * Reximientu de ''Dragones de Buenos Aires'' en Tres Arroyos; * Compañíes y escuadrones sueltos na llinia de fortines na Pampa y sobre el Chaco. Los efeutivos de l'Artillería de Llinia yeren casi de 600 homes: * Reximientu d'Artillería Llixero en Buenos Aires; * Cinco compañíes sueltes; una na islla Martín García y cuatro na llinia de fortines nel Desiertu. L'Exércitu d'aquel tiempu, escarecía d'unidaes de sofitu al combate tales como [[Inxeniería militar|Inxenieros o zapadores]], [[Sanidá militar]], [[Comunicación militar|Comunicaciones]] o Suministros. Estes unidaes formábense ''ad hoc'' cuando dalgún xefe implementar en dalgún conflictu, por cuenta de la so imperiosa necesidá, si quería faese una campaña esitosa. Al empiezu de la guerra, el gobiernu arxentín, al ser les úniques fuercies armaes terrestres que disponía, echó mano de casi toles unidaes d'Infantería de Llinia (batallones 1°, 2°, 3°, 4°, 5°, 6°, ''Lexón Militar'' y ''Lexón de Voluntarios''), de 3 escuadrones d'Artillería Llixero de Llinia y del Reximientu 1° de Caballería de Llinia. Estes unidaes de Llinia fueron puestos a disposición del xeneral [[Wenceslao Paunero]], que, ente fines d'abril y principios de xunu de 1865, formó con elles y el Batallón 1° d'Infantería de Guardia Nacional de la Campaña de Buenos Aires el Primer Cuerpu del Exércitu Arxentín d'Operaciones, que foi destináu a la provincia de Corrientes. La función d'esti Cuerpu d'Exércitu, apostáu sobre'l ríu Paraná, sería ganar tiempu, sofitando a la caballería correntina y oponiendo resistencia la invasión paraguaya, mientres s'operaba la concentración y l'ensayamientu d'un segundu Cuerpu d'Exércitu Arxentín en Concordia y la llegada de los refuerzos brasilanu y uruguayu a dichu puntu. La mayor parte de la Caballería de Llinia, sicasí, quedó nes sos guarniciones de frontera, ensin participar nesta guerra. '''Guardia Nacional''' L'otru elementu (el más importante pol so númberu y poles sos tradiciones) qu'entraba na composición de les fuercies militares de la República Arxentina, yera la Guardia Nacional. La denominación ''Guardia Nacional'' foi aplicada a les antigües milicies provinciales por decretu del 17 de marzu de 1852. Reemplazaron a les antigües milicies nun réxime mistu ente los gobiernos nacional y provincial. La Guardia Nacional yera sostenida pol erariu nacional; pero'l gobiernu provincial escontra les designaciones d'oficiales, que recayíen en ciudadanos con escalafón. La obligación del serviciu pa tou ciudadanu arxentín na Guardia Nacional yera dende los 17 hasta los 60 años d'edá, coles llimitaciones que que naturalmente imponía los fechu de tar clasificáu na activa o na pasiva. Magar a principios de 1865 calcular en 184.478 homes l'efeutivu de la Guardia Nacional de tola República Arxentina, sicasí tien de considerase que'l valor d'esta cifra yera nominal no qu'a la eficacia del so inmediatu emplegu en campaña refierse, pos, con esceición d'un pequeñu numbero de guardias nacionales que fixeren el so aprendizaxe militar nes lluches sosteníes ente la Confederación Arxentina y l'Estáu de Buenos Aires o nel serviciu de fronteres contra los indios, tol restu de la Guardia Nacional del país (la inmensa mayoria) representaba un elementu totalmente bisoño pa la guerra. Asina, oficialmente, al producise la invasión paraguaya a Corrientes, l'Exércitu Arxentín cuntaba con 6.391 homes: 2.993 de l'arma d'infantería, 2.858 de caballería y 540 d'artillería.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 131.</ref> Apenes empecipiada la participación arxentina na guerra, una llei ordenó la formación de contingentes que teníen de ser reclutados polos gobiernos provinciales. Asina, el 17 d'abril de 1865 el gobiernu arxentín ordenó que les provincies d'Entre Ríos y de Corrientes movilizaren caúna 5.000 caballeru del so Guardia Nacional, nomando xefes d'eses fuercies, respeutivamente, a los xenerales [[Justo José de Urquiza]] y [[Nicanor Cáceres]]. Con esto tratábase d'oponer una valla a la meyora del enemigu paraguayu nel territoriu de Corrientes, tantu pa ganar el tiempu necesariu a los trabayos d'organización, como pa enzancar l'aición del invasor paraguayu, hostilizándolo ensin fuelgu y retirando toa clase de recursos sobre'l frente de meyora. Tomada esta midida preliminar, correspondió pensar en daqué decisivu. El calter que revistiríen les operaciones contra les disciplinaes tropes regulares del enemigu aconseyó la organización d'un exércitu d'operaciones sobre la base d'una fuerte proporción d'infantería, lo cual foi resueltu disponiéndose la formación de 19 batallones d'Infantería de Guardia Nacional, de 500 places cada unu, que sería entamaos: cuatro pela ciudá y cuatro pola campaña de Buenos Aires, dos por caúna de les provincies de Corrientes y de Entre Ríos, unu pola de Santa Fe, ya igual númberu poles de Córdoba y de Santiago del Estero, teniendo d'allegar d'a dos pa formar un batallón les de Salta y Jujuy, Tucumán y Catamarca, La Rioxa y San Luis, San Juan y Mendoza. Sicasí, esti decretu sufrió dellos cambeos pocos dias mas tarde, pos se determinó que dalgunes de les provincies que teníen de dar d'a dos un batallón entamaren caúna'l so propiu batallón con un efeutivu de 350 places. En previsión de la necesidá de reforzar les unidaes d'infantería del Exércitu d'operaciones, el gobiernu arxentín dictó'l 9 de xunu de 1865 un decretu disponiendo la organización nel país de 12 nuevos batallones de reserva, que colaron más tarde a campaña namái los de la ciudá y de la campaña de Buenos Aires y los de les provincies de Santa Fe y de Córdoba. Nun parte del 15 de payares de 1865 detállase les fuercies coles que contribuyeron les provincies arxentines conformando la Guardia Nacional:<ref name= "Garmendia1" /><ref>{{Cita noticia|títulu=La compañía de Rifleros Ingleses nel Exércitu Arxentín|url=https://surcosenlahistoria.wordpress.com/2017/03/20/la-compania-de-rifleros-ingleses-en-el-ejercito-arxentín/|fecha=20 de marzu de 2017|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017|periódicu=riegos na historia|idioma=es-ES}}</ref> {|Class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" ! bgcolor ="efefef" |Provincia !bgcolor ="efefef" |Fuercies ! bgcolor ="efefef" |Efeutivos |- |Buenos Aires||10 batallones d'infantería y 2 reximientos de caballería||5000 |- |Catamarca||1 batallón||282 |- |Córdoba||2 batallones||459 |- |Corrientes||1 batallón||219 |- |Entre Ríos||2 batallones, artillería y piquete||751 |- |La Rioxa||1 batallón||360 |- |Mendoza||1 batallón||271 |- |Salta||1 batallón||298 |- |San Juan||1 batallón||336 |- |San Luis||1 batallón||195 |- |Santa Fe||3 batallones d'infantería, un escuadrón d'artillería llixero y un reximientu de caballería||1025 |- |Tucumán||1 batallón||300 |- |<span style="color:#FAFBFD">x</span>'''Total''' ||25 batallones, 3 reximientos de caballería, artillería y piquete ||'''9496''' |} [[Ficheru:Armée de la République Argentine — Infantarie.jpg|thumb|300px|[[Infantería]] del [[Exércitu Arxentín|Exércitu de la República Arxentina]] (''[[L'Illustration]]'', nᵘ 1.132, [[1864]].).]] A estes fuercies tienen d'amestase mas de 5.000 correntinos de caballería que formaron la primer resistencia al mandu de los xenerales [[Manuel Fornos|Fornos]] y Cáceres, y de los coroneles [[Simeón Paiva|Paiva]], [[Raimundo Regueral|Regueral]] y otros. El gobiernu solicitó tamién 1.150 soldaos a les provincies del interior pa remontar los cuerpos de llinia, que de la mesma daríen llugar a nueves sulevaciones.<ref name="Rosa"/> El comandante en xefe de la Guardia Nacional d'Entre Ríos, xeneral Urquiza, el so punxo acordies con el gobiernu provincial sobre d'executar la movilización ordenada. Urquiza ordenó a tolos homes de la so provincia aptos pa llevar armes a allegar al campamentu de Calá el 26 d'abril. Pa mayu de 1865, Urquiza, entepasando'l pidíu del gobiernu nacional de 5.000 places, tenía axuntaos en Calá unos 8.000 caballeros. Sicasí, la mayoria de la oficialidá y la tropa entrerrianas taba opuesta a la guerra pol so antagonismu escontra'l gobiernu nacional. El 14 de mayu, les fuercies entrerrianas avanzaron hasta'l regueru Basualdo, na frontera con Corrientes, onde detuvo la so meyora. El 3 de xunetu, mientres el xeneral Urquiza atopábase conferenciando col xeneral Mitre en Concordia, producióse una sulevación de parte de la Guardia Nacional entrerriana en Basualdo, lo cual motivó a que'l xeneral Urquiza ordene la retirada pa llicenciar la fuercia al so mandu. Les fuercies de llinia destinaes a la guerra en payares de 1865 yeren: 12 batallones (inclusive 3 cuerpos d'estranxeros contrataos n'Europa), 2 brigaes d'artillería de 4 escuadrones, 2 reximientos de caballería y l'escolta del comandante en xefe. El parte señala que l'exércitu arxentín completu destináu a la guerra en payares de 1865 tenía: 8&nbsp;xenerales, 241&nbsp;xefes, 2059&nbsp;oficiales, 5402 suboficiales y 16&nbsp;812 soldaos, ensin incluyir les fuercies tremaes n'Entre Ríos. N'abril de 1866, les fuercies arxentines disponibles pa empecipiar la invasión al Paraguái yeren 25&nbsp;000&nbsp;homes.<ref name="Dor1">Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 198.</ref> En comparanza colos demás batallosos, nel casu arxentín resulta llamativu qu'en total se movilizaron daqué menos de 30&nbsp;000&nbsp;homes, ye dicir que la gran mayoría de los mesmos yá fueren movilizaos antes de cumplise un añu del empiezu de la guerra.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 441.</ref> Nel momentu de realizase'l [[censu arxentín de 1869]], cuntáronse 6276 militares arxentinos nel Paraguái.<ref name= "Vedoya1" /> ==== Armada Arxentina ==== Un informe del Departamentu de Marina de 1866 diz que la escuadra arxentina cuntaba de los buques operativos siguientes:<ref name= "Garmendia60" /> * [[Guardia Nacional (1859)|''Guardia Nacional'']] * [[Corbeta Chacabuco|''Chacabuco'']] * [[Llibertá (1865)|''Llibertá'']] * [[Pavón (1861)|''Pavón'']] * [[Buenos Aires (1862)|''Buenos Aires'']] * ''Gualeguaychú'' * [[Itapirú (1866)|''Itapirú'']] Dicía amás l'informe que «los buques en desarme: [[Vapor Hércules|''Hércules'']], [[Vapor Pinto|''General Pinto'']], [[Caaguazú (1859)|Caaguazú]], Constitución y goleta [[Concordia (1859)|''Concordia'']] fueron vendíos pol Gobiernu dempués de constatar que yeren casi del tou inservibles y que l'importe de la compostura n'otros, sería más eleváu que'l so valor». La mayoría actuaría básicamente como tresportes. Solo'l ''Guardia Nacional'' tendría un papel destacáu en combate mientres el [[combate de camín de Cueves]]. Inda en campaña, el ministru de Guerra y Marina del nuevu presidente Sarmiento, coronel [[Martín de Gainza (militar arxentín)|Martín de Gainza]], comunicaba na so memoria l'estáu de l'armada afirmando: «Siento tener que cumplir col penosu deber de dar cuenta a VVHH qu'escarecemos absolutamente d'escuadra. Dellos buques en mala traza y dellos xefes y oficiales, anque bien dignos, nun constitúin una escuadra». Les esperiencies del conflictu y de la incapacidá arxentina d'asegurar el cumplimientu del Tratáu per parte de Brasil impulsaríen la modernización de la fuercia naval cola formación de la llamada [[Escuadra de Sarmiento]].<ref>Héctor Raúl Ratto, José Craviotto, Humberto F. Burzio, ''Sarmiento y la marina de guerra''. Buenos Aires: Secretaría d'Estáu de Marina, 1963.</ref> === Brasil === [[Ficheru:Guerra do Paraguai - Voluntários da Pátria.JPG|thumb|Voluntarios brasilanos.]] ==== Exércitu de Brasil ==== El Brasil disponía, a fines de 1864, solamente 18&nbsp;000&nbsp;soldaos profesionales esvalixaos por tol país; sicasí, pola so población de más de 9 millones d'habitantes, yera'l país d'América Llatina que más homes podía reclutar col pasu del tiempu. Esi mesmu añu, el gobiernu foi autorizáu a aumentar les sos fuercies en tiempos de paz a 22&nbsp;000&nbsp;homes.<ref name="Doratioto_2">Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 59 y 86.</ref> Dende l'españíu de la guerra, l'Imperiu empecipió una campaña sistemática de reclutamiento de voluntarios. Al momentu d'empecipiase la invasión al Paraguái, taben axuntaos en Corrientes un total de 37&nbsp;870 soldaos.<ref name="Dor1"/> Mientres la guerra, ente los aliaos sería l'Imperiu quien perdería más cantidá de soldaos, polo que s'encamentó a les autoridaes. Per otru llau, dempués d'empecipiada la campaña de Humaitá frenar por completu l'ingresu de voluntarios. El reclutamiento volvióse forzosu, y les autoridaes provinciales y municipales fueron les encargaes d'axuntar los contingentes, formaos mayoritariamente por homes llibres de raza negra o mulatos. A ellos añadieron miles d'esclavos que fueron puestos a disposición del gobiernu por distintes razones, pero'l total d'esclavos nel exércitu nunca pasó del 10%, anque si suman los esclavos que tuvieron nel frente en distintos momentos, la proporción tien de ser muncho más alta.<ref name="Doratioto_1">Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 253-265.</ref> En total, a lo llargo de la guerra, el Brasil reclutó y unvió al frente ―o quedaron en reserva, disponibles pa la so unviada inmediata al frente― 123&nbsp;418 homes.<ref name="Doratioto_1">Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 253-265.</ref><ref name="El mesmu_1">El mesmu autor afirma, una páxina antes, que'l total de soldaos unviaos al frente fueron 139&nbsp;000, basándose n'otra fonte. Esta contradicción dexa n'evidencia la dificultá d'establecer con precisión esti tipu de cifres a lo llargo del tiempu.</ref> [[Ficheru:Barro-g.jpg|thumb|L'almirante Francisco Manuel Barroso da Silva.]] [[Ficheru:Batalha de Campo Grande - 1871.jpg|thumb|350px|Batalla de Campo Grande.]] ==== Escuadra brasilana del Paraná y el Paraguái ==== [[Ficheru:Abordagem da corveta Maceió e da escuna Dois de Dezembro by Eduardo de Martino at MHN.jpg|thumb|right|300px|Batalla de Regatu, por [[Eduardo de Martino]].]] Nel momentu de la [[Batalla del Regatu]], el Brasil movilizara escontra'l ríu Paraná los siguientes vapores, toos ellos [[acorazáu|acorazaos]]:<ref>Tissera, Ramón, ''Regatu, la batalla que cerró a Solano López la ruta al océanu'', Revista Toa ye Historia, númberu 46, Bs. As., 1971.</ref> * Fragata [[Amazones (1851)|''Amazones'']] ([[Buque insignia|insinia]]). * Corbeta [[Corbeta Belmonte|''Belmonte'']] * Corbeta [[Jequitinhonha (1854)|''Jequitinhonha'']] * Corbeta [[Parnahyba (1858)|''Parnaíba'']] * Corbeta [[Beberibé (1853)|''Beberibé'']] * Cañonero [[Iguatemy (1858)|''Iguatemy'']] * Cañonero [[Mearim (1858)|''Mearim '']] * Cañonero [[Araguary (1858)|''Araguarí'']] El 21 d'avientu de 1867 incorporáronse los [[Monitor (barcu)|monitores]] encorazados:<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 306.</ref> * [[Pará (1866)|''Pará'']] * [[Alagoas (1866)|''Alagoas'']] * [[Rio Grande do Sul (1867)|''Rio Grande do Sul'']] Poco antes incorporárense los acorazaos:<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 308-9.</ref> * Encorazado [[Barroso (1865)|''Barroso'']] * Encorazado [[Tamandaré (1865)|''Tamandaré'']] * Monitor [[Xibláu (1866)|''Xibláu'']] * Monitor [[Cabral (1865)|''Cabral'']] * Monitor [[Lima Barros (1866)|''Lima Barros'']] * Monitor [[Barroso (1865)|''Barroso'']] * Monitor [[Tamandaré (1865)|''Tamandaré'']] * Monitor [[Colombo (1865)|''Colombo'']] * Monitor [[Brasil (1864)|''Brasil'']] * Monitor [[Herval (1865)|''Herval'']] * Monitor [[Mariz y Barros (1866)|''Mariz y Barros'']] * Cañonero [[Ipiranga (1854)|''Ipiranga'']] * Cañonero [[Recife (1849)|''Recife'']] * Cañonero ''Mayé'' * Bombardera [[Forte de Coimbra (1866)|''Forte de Coimbra'']] * Bombardera ''Pedro Afonso'' * Chata acorazada [[Cueves (pontón de 1867)|''Cueves'']] * Chata acorazada [[Lindóia (1865)|''Lindóia'']] * Chata acorazada ''Regatu''. === Uruguái === Según un estáu de fuercies del 15 de xineru de 1865, la '''División Oriental''' al mandu de [[Venancio Flores]] taba compuesta de: 3&nbsp;xenerales, 42&nbsp;xefes, 234&nbsp;oficiales y 2887&nbsp;suboficiales y soldaos. Constituyir los reximientos de caballería de guardias nacionales&nbsp;nᵘ&nbsp;1, 2 y 4, al mandu del xeneral [[Enrique Capo]]; la escolta del xeneral Flores; la 1° brigada d'infantería al mandu del mercenariu español [[José Pons de Ojeda|Lleón de Palleja]], compuesta de los batallones ''Florida'' y ''24 d'Abril''; la 2° brigada d'infantería al mandu del coronel [[Marcelino Capo]], compuesta de los batallones ''Llibertá'' y ''Independencia''; el 1° escuadrón d'artillería llixero; y el parque al mandu del capitán González. L'estáu mayor lo comandaba el xeneral [[Gregorio Suárez]].<ref>[[José Ignacio Garmendia (militar)|Garmendia, José Ignacio]], ''Campaña de Corrientes y de Ríu Grande'', páx. 61.</ref> [[Ficheru:War of the Triple Alliance composite.jpg|thumb|500px|Fotografíes de la guerra.]] Nos dos años siguiente, l'Uruguái siguió unviando tropes a la guerra, llegando a unos 5583&nbsp;homes.<ref name="Dor1"/><ref>David N. Camp, editor. ''[https://books.google.cl/books?id=dhhesoIKZS4C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false The american year-book and national register for 1869]''. Tomu I. Hartford: O. D. Case & Company, páxs. 533. En 1864 les fuercies armaes uruguayes componer de 1300 regulares en Montevideo, 1500 nel restu del país y una guardia nacional de 20&nbsp;000&nbsp;homes.</ref> Uruguái nun contribuyó con buques al esfuerciu bélicu aliáu. == Desenvolvimientu de les aiciones béliques == === Frente del Mato Grosso === {{VT|Campaña del Mato Grosso}} La guerra tuvo dos fases bien estremaes; la primer etapa foi la [[Campaña del Mato Grosso]], que duró un añu y tuvo carauterizada na so totalidá y puramente pol enfrentamientu ente Paraguái y Brasil. López aprovechó la debilidá de les fuercies brasilanes nel Mato Grosso,<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 61.</ref> lo que-y dexó trunfar nesi frente, pero al empecipiar esa aición retardó la so entrada na guerra nel Uruguái, onde'l presidente Aguirre y los sos partidarios yeren los sos únicos aliaos posibles.<ref>Per otru llau, el momentu y llugar escoyíu foi un error por otra razón: el bloquéu del Río de la Plata per parte de la escuadra brasilana torgó la llegada al Paraguái de gran cantidá d'armamentu que yá fuera mercáu n'Europa, incluyendo cuatro acorazaos, fusiles d'alta calidá y dellos cañones "rayaos". Vease Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 87.</ref> Siguiendo les llinies del ríu Paraguái y del camín de [[Nioaque]] (o Nibolaque) y el Mbotetey (o [[río Miranda]]), les fuercies paraguayas desallugaron a les brasilanes de les fortaleces y colonies militares de [[Fuerte de Coimbra|Coimbra]], [[Presidiu de Albuquerque|Albuquerque]], [[Corumbá]], [[Fuerte de Miranda|Miranda]], [[Colonia militar de Dourados|Dourados]] y, yá a entamos de 1865, la villa de [[Coxim]]. Magar el plan ellaboráu pol altu mando paraguayu nun lu especificaba, tou indica que l'oxetivu últimu yera la ciudá de [[Cuiabá]], capital del Mato Grosso. Sicasí, la meyora per tierra detúvose pocu más delantre de Coxim, mientres la meyora pel ríu Paraguái nun pasó más allá de Sará, a casi 400 km. de Cuiabá.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 92-100.</ref> El fuerte de Coimbra foi atacáu'l 27 d'avientu de 1864 por cinco batallones d'infantería y dos reximientos de caballería a cuerpu, con un total de 3200&nbsp;homes, armaos con doce cañones rayaos, una batería de trenta foguetes franceses de 24&nbsp;mm, protexíos por diez embarcaciones de guerra (ente les cualos el ''Marquês de Olinda'', afechu) sol mandu del coronel paraguayu [[Vicente Barrios]], xefe de la División d'Operaciones del Alto Paraguay. Dos díes depués, el teniente coronel [[Hermenegildo de Albuquerque Porto Carrero]], comandante del ''Corpo de Artilharia de Mato Grosso'', sacupó'l fuerte a bordu de la cañonera ''Anhambaí''.<ref>cf. Barreto, 1958:303</ref> [[Ficheru:Expédition brésilienne pour Matto-Grosso. Campement de la division expéditionnaire dans les forèts vierges de Goyaz, à Rio des Bois. - D'après un croquis envoyé par M. Paranhos junior.jpg|thumb|300px|Espedición brasilana para [[Mato Grosso]] en [[Goiás]].]] La Colonia Militar de Doraos foi tomada por una columna d'asaltu paraguaya de cerca de 300 homes el 29 d'avientu, morriendo'l so comandante, el teniente de caballería Antônio João.<ref>Aníbal Barreto: ''Fortificaçõye no Brasil (resumo históricu)''. Rio de Janeiro: Biblioteca do Exército Editora.</ref> [[Corumbá]] foi tomada'l 3 de xineru de [[1865]] y fortificada polos paraguayos con 6 pieces d'artillería. Poco tiempu dempués, empecipiada la ofensiva nel frente sur, López ordenaría al xeneral [[Vicente Barrios]], comandante del exércitu nel Mato Grosso, retirar la mayor parte de les tropes escontra'l sur.<ref name="Pagni">[http://www.edhistorica.com/pdfs/El frente_de_Mato_Grosso.pdf ''Mato Grosso: el frente escaecíu de la Guerra de Paraguái'', por Florencia Pagni y Fernando Cesaretti, n'Editorial Histórica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422222854/http://www.edhistorica.com/pdfs/El |date=2016-04-22 }} Consultáu n'avientu de 2010.</ref> La reaición brasilana a la invasión sería bien lenta: una columna entamada en [[São Paulo]] n'abril de 1865 recién llegó a Coxim a fines d'esi añu, ocupando socesivamente les llocalidaes sacupaes polos paraguayos. Hasta xunu de 1867 nun foi recuperada Corumbá, fecha en que les fuercies paraguayas evacuaron tamién [[São Joaquim]], [[Pirapitangas]], [[Urucú]] y el presidiu de Albuquerque, qu'en xunto integraben el Distritu Militar brasilanu del Alto Paraguay.<ref name="autogenerated1">Souza, 1885:136.</ref><ref>op. cit., p. 167.</ref> Corumbá foi abandonada polos brasilanos por causa de la viruela el 23 de xunetu de 1867, tornando a manes paraguayas hasta que n'abril de 1868 López ordenó la evacuación d'esa población y del Fuerte de Coimbra, que fueron reocupados polos brasilanos n'agostu de 1868, casi cuatro años dempués de la invasión paraguaya.<ref name="Pagni"/> === Declaración de guerra a l'Arxentina === Dada la enorme estensión del territoriu brasilanu, magar les sos victories Paraguái nun podía llograr una aición decisiva. Entós López pidió autorización al presidente arxentín ―el xeneral [[Bartolomé Mitre]]― por que les tropes paraguayas pudieren cruciar per territoriu arxentín escontra'l territoriu uruguayu. Lliberando a Uruguái de la influencia brasilana, López esperaba atopar un aliáu y un llugar de gran importancia estratéxica: una salida al mar. Mitre nun aportó a lo demandao por López por dos motivos. Si l'Arxentina dexaba'l pasu de tropes d'un estáu batallosu nesta guerra, quedaba arreyada direutamente nella; l'otru motivu yera l'antigua rellación d'afinidaes ente Mitre y el xefe del partíu coloráu uruguayu [[Venancio Flores]], enemigu declaráu de López.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-030.htm|títulu="López solicita permisu pa travesar territoriu arxentín (xineru-febreru de 1865) ", n'Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí'l gobiernu de Mitre ayudara nel financiamiento del golpe d'estáu d'Uruguái, amás de dexar a buques brasilanos el pasu pelos ríos [[Ríu Paraguái|Paraguái]], [[Ríu Uruguái|Uruguái]] y [[Ríu Paraná|Paraná]] pasando por [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] y [[Entre Ríos]].<ref>{{cita web|url=http://www.monografias.com/trabayos12/guetrip/guetrip.shtml#escontra|títulu=La guerra de la triple alianza.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref><ref>Donatioto, ''Maldita guerra'', páx. 45-46.</ref> L'ingresu de López na guerra nel Uruguái yera tardíu: yá se produxera la [[Defensa de Paysandú|cayida de Paysandú]] y la so consecuencia inmediata, l'arrenunciu d'Aguirre. Sicasí, López creyó qu'inda podía salvar al Partíu Blanco, daqué que nun llograría: el 20 de febreru, Flores y l'exércitu brasilanu ingresaben en Montevideo.<ref>Barrán, ''Apoxéu y crisis del Uruguái pastoril y caudillesco'', páx. 92-96.</ref> López convocó a axuntase dende'l 15 de febreru de 1865 al Congresu paraguayu, que aprobó lo fecho en contra de Brasil y dio-y el grau de ''mariscal de los exércitos patrios''. Una comisión del congresu espresó que la guerra producir poles ''les maquinaciones de los [[Porteño (de Buenos Aires)|porteños]]... porque lloñe ta la mente d'esta comisión al confundir al pueblu arxentín con esa fraición demagóxica de Buenos Aires''. El 18 de marzu, el Congresu paraguayu sancionó una llei autorizando a López a declarar la guerra ''al actual gobiernu de la República Arxentina''.<ref>Ruiz Moreno, Isidoro, ''Campañes militares arxentines'', Tomu IV, Ed. Emecé, Bs. As., 2008, páx. 9-12. ISBN 978-950-620-257-6</ref> Esi día López promulgó la llei y declaró la guerra a l'Arxentina, lo cual foi publicáu en ''El Selmanariu'' el 23 de marzu. El 29 de marzu notificó al gobiernu arxentín los motivos de la declaración de guerra:<ref name="Declaraci_1">{{cita web|url=http://www.mec.gov.py/cms/recursos/6959|títulu=Declaración de guerra a l'Arxentina, na páxina del Ministeriu d'Educación y Cultura de Paraguái.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111109044240/http://www.mec.gov.py/cms/recursos/6959|fechaarchivu=9 de payares de 2011}}</ref> {{cita|1º. La negativa del gobiernu de Buenos Aires á conceder el tránsitu inocente pol so territoriu de les tropes paraguayas que llevaben la guerra al Brasil.<br />2º. La proteición emprestada pol mesmu gobiernu á la revolución del xeneral Flores nel [[Estáu Oriental del Uruguái|Tao Oriental]], pa derrocar á el so gobiernu llexítimu.<br />3º. Connivencia del gobiernu arxentín col Imperiu de Brasil por que esti apoderar del Estáu Oriental, fechu qu'alteriaba l'equilibriu políticu del Río de la Plata.<br />4º. Tolerancia del presidente Mitre pa la formación d'una lexón paraguaya en Buenos Aires, destinada a xunise al exércitu brasilanu.<br />5º. "Sicasí'l gobiernu de V.E. nun xulgó inda abondu esti proceder contrariu é illegal pa realizar los fines de la so política col Paraguái: el llevantu y los insultos á la nación y gobierno paraguayu nun-y detuvieron, y los órganos oficiales de la prensa [[Cultura de la Ciudá de Buenos Aires#Medios Gráficos|porteña]] abonden en producciones tan soeces é insultantes qu'en nengún tiempu la más desenfrenada llicencia y abusu en nengún país supo producir".<br />6º. El pidíu d'esplicaciones fechu al gobiernu de l'Asunción alrodiu de la xunta de fuercies nacionales na vera izquierda del Paraná.<br />7º. Los insultos y los llevantos de la prensa oficial porteña al Paraguái y el so gobiernu.|Motivos de la declaración de guerra a l'Arxentina.}} La noticia de la declaración de guerra llegó en pocos díes a Buenos Aires, pero nun foi dada a conocer pol gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-033.htm|títulu="Declaración de guerra de Paraguái al gobiernu arxentín (18 de marzu de 1865). El so ocultamiento per parte del postreru. La ocupación de Corrientes (abril de 1865)", n'Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Nun ta comprobáu que la mesma fuera oficialmente recibida pol gobiernu de Mitre, anque sí ye seguro que la noticia llegara al presidente y a los sos ministros,<ref>El día 8 d'abril, una selmana antes del ataque a Corrientes, un decretu robláu pol presidente Mitre confiscaba toles armes que pasaren per agües arxentines con destín al Paraguái, afirmando que'l Paraguái había-y yá declaráu "una guerra de fechu". Vease Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 125.</ref> y foi deliberadamente despintada hasta'l 9 de mayu.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', Tomu IV, páx. 15-18.</ref><ref name="Rosa">[[José María Rosa]], ''La guerra de Paraguái y les montoneras arxentines''. Buenos Aires: Hyspamérica, 1986. ISBN 950-614-362-5</ref><ref name="Declaraci_1"/> === Campaña de Corrientes === {{AP|Invasión paraguaya de Corrientes}} El 13 d'abril de 1865 empecipióse la campaña paraguaya contra l'Arxentina: les tropes paraguayas prindaron barcos arxentinos nel ríu Paraná y ocuparon la ciudá arxentina de [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]]. Al mandu d'estes operaciones atopaben los xenerales paraguayos [[Wenceslao Carbayos]] y [[Francisco Isidoro Resquín]]; el xeneral Carbayos, embarcáu en tres vapores y encabezando a 2000&nbsp;soldaos, desembarcó na ciudá de Corrientes el 15 d'abril de 1865. Esi mesmu día llegó a la mesma ciudá arxentina una columna de caballería paraguaya que fixera la so meyora per tierra.<ref>Castello, Antonio Emilio, ''Historia de Corrientes'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991, páx. 413-414. ISBN 950-21-0619-9</ref> Los invasores impunxeron un triunviratu de gobiernu interín na provincia de Corrientes: [[Teodoro Gauna]], [[Víctor Silvero]] y [[Sinforoso Cáceres]],<ref>Nos documentos presentes nel Archivu Históricu de Corrientes y en llibros d'historiadores de dicha provincia identificar a cencielles como "triunviratu de traidores" en minúscula.</ref> toos ellos miembros del [[Partíu Federal (Arxentina)|partíu federal]], y opositores al gobiernu nacional, que yera detentado por continuadores del [[partíu unitariu]]. Esti gobiernu provincial, teóricamente autónomu, taba supervisáu por trés comisionados paraguayos; unu d'ellos yera'l canciller [[José Bergés]].<ref>Castello, ''Historia de Corrientes'', páx. 414-417.</ref> [[Ficheru:Guerre de la Plata - Capitulation des paragueéns enfermés dans la ville Uruguayana. - D'aprés un croquis de M. Francisco Rubio.jpg|thumb|280px|Rindición de Uruguayana, por Cosson-Smeeton & [[Janet Lange]].]] [[Ficheru:Cándido Lopez - Soldados paraguayos heridos prisioneros de la batalla de Yatay - Google Art Project.jpg|thumb|280px|Soldaos paraguayos mancaos, fechos prisioneros mientres la [[batalla de Yatay]], por [[Cándido López (pintor)|Cándido López]].]] Tres la ocupación de Corrientes, al mandu d'una tropa de 25&nbsp;000&nbsp;soldaos, Carbayos empezó la so meyora sobre la mariña del [[ríu Paraná]], ocupando toles poblaciones hasta'l ríu Santa Lucía, na redoma de [[Goya (Arxentina)|Goya]].<ref>Castello, ''Historia de Corrientes'', páx. 416.</ref> Simultáneamente, avanzó dende [[Encarnación (Paraguái)|Encarnación]] una columna daqué menor, con unos 12&nbsp;000&nbsp;homes, al mandu del teniente coronel [[Antonio de la Cruz Estigarribia]]. N'ocupando [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]], una parte de la columna crució'l [[ríu Uruguái]], ocupó [[São Borja|San Francisco de Borja]] el 12 de xunu de 1865, y avanzó hasta ocupar el 5 d'agostu [[Uruguayana]], en territoriu brasilanu. Otros 3000&nbsp;homes, al mandu del mayor [[Pedro Duarte]], ocuparon [[Paso de los Libres]], nel llau correntino del mesmu ríu. Ellí teníen de recibir l'ayuda de la columna de Carbayos.<ref name="Zeneq"/> El 25 de mayu, la ciudá de Corrientes foi efímeramente recuperada pol xeneral [[Wenceslao Paunero]], que se vio obligáu a sacupala dos díes depués. El 11 de xunu, la escuadra paraguaya foi destruyida nun intentu de sorprender a la brasilana na [[batalla del Regatu]].<ref>Tissera, ''Regatu, la batalla que cerró a Solano López la ruta al océanu'', Revista Toa ye Historia, númberu 46, Bs. As., 1971.</ref> Dambos fechos d'armes provocaron la detención de la meyora de la columna de Carbayos, qu'empezó a replegase escontra'l norte, y nun pudieron emprestar ayuda a les columnes del ríu Uruguái. [[Ficheru:Nen exercit argenti.jpg|thumb|175px|Neñu soldáu, "tambor" de la infantería arxentina.]] Mitre estableció na ciudá entrerriana de [[Concordia (Arxentina)|Concordia]] el cuartel xeneral del Exércitu Aliáu. Dende ellí avanzó un exércitu comandado pol presidente uruguayu [[Venancio Flores]] ―con participación de les fuercies de Paunero y de contingentes brasilanos― en busca de la división de Duarte, que foi vencida na [[batalla de Yatay]].<ref name="Zeneq"/> De siguío, l'exércitu de Flores y un gran contingente brasilanu punxeron sitiu a Estigarribia en Uruguayana, onde tamién tuvieron l'emperador [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] y Mitre. Tres un llargu asediu, mientres el cual les sos tropes viéronse bien menguaes pola fame ―y mientres el cual prometió aguantar hasta la muerte― Estigarribia punxo fin al [[sitiu de Uruguayana]] el 16 d'agostu, aceptando rindise ensin condiciones.<ref name="Zeneq"/> Tres la rindición, munchos soldaos paraguayos fueron convertíos n'esclavos en Brasil,<ref>[[José Ignacio Garmendia (militar)|Garmendia]], ''Campaña de Corrientes y Ríu Grande''.</ref> o incorporaos a los exércitos aliaos, obligaos a lluchar contra la so patria.<ref>[[Jose Pons Ojeda|Lleón de Palleja]], ''Diariu de campaña de les fuercies aliaes contra'l Paraguái'', Imprenta d'El Pueblu, Montevideo, 1865, tomu I, páx. 98.</ref> Estos fechos señalaron un cambéu radical del cursu de la guerra: precipitadamente les tropes paraguayas tuvieron d'abandonar Corrientes y ponese a la defensiva na rexón paraguaya allugada ente los ríos Paraná y Paraguái. Tres la retirada, les fuercies paraguayas intentaron dalgunos contraataques al sur del ríu Paraná, mientres los cualos llograron la victoria na Batalla de [[Batalla de Pehuajó|Pehuajó]]. La so única resultancia foi retrasar ―pero nun torgar― la invasión a territoriu paraguayu.<ref name="Zeneq"/> López esperaba que la población de les provincies de Corrientes y Entre Ríos pronunciar al so favor. Cuando esti pronunciamientu nun se produció, dexó en descubiertu la errónea estratexa d'operar con dos columnes tan separaes, que terminaron per ser tres formaciones y una escuadra, toes autónomes una d'otra. Per otru llau, los comandantes atroparon errores tácticos bien graves. Neses condiciones, la derrota volvióse inevitable.<ref name="Zeneq"/> El coronel [[Isidoro Reguera]] avanzó sobre Misiones per orde de Mitre, batió al destacamentu de Capón Paraguayu, cerca de [[Playadito]], y el 3 d'ochobre de 1865 ganó a la guarnición de Trinchera de los Paraguayos (güei [[Posadas (Arxentina)|Posadas]]), y avanzó y ocupó Candelaria.<ref>Misiones y Leandro N. Alem: síntesis histórica; dende la conquista española hasta l'actualidá. Páx. 38-39. Autor: Alba Isabela Durán. Editor: Editorial Dunken, 2005. ISBN 987-02-0863-0, 9789870208631</ref> Con eses aiciones, l'Arxentina recuperó los territorios misioneros al sur del Paraná, ocupaos per Paraguái dende 1834. El frente norte quedaba tamién práuticamente abandonáu, lo que dexó cruentes razzias de los "guaycurúes"<ref>El nome de "guaycurúes" ye'l más xeneralizáu pa esti grupu étnicu, pero nun ye apropiáu, yá que se trata d'un nome dau polos [[guaraníes]], que significaría “selvaxe”, aparentemente en sentíu despreciatible.</ref> [[mbayá]]s, cuantimás los [[caduveos]] (o ''kadigüegodís''), aliaos coyunturales de Brasil y armaos entós per esi país. Otros grupos indíxenes, los [[terena|terenes]] y los [[kinikinaos]] ―quiciabes por oportunismu, al presentir la derrota paraguaya, y sobremanera por ancestrales conflictos colos guaraníparlantes― participaron tamién a favor de Brasil, llevando alantre una guerra de guerrilles, apurriendo asistencia a les tropes y realizando xeres d'intelixencia. Los caduveo en 1865 realizaron una cruenta razzia qu'ente otros efeutos tuvo la destrucción de la población paraguaya de [[Tevego|San Salvador]].<ref>{{cita web |url=http://nuevomundo.revues.org/index1667.html|títulu=''Los Guaikurú y la Guerra de la Triple Alianza'', por María de Fátima Mariña|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El sector nordés (los [[Campos de Vaquería]], ricos en pasturas y onde s'allugaba la llocalidá de [[Tigre Manso]]) ente'l ríu Ygurey y el baxu cordal d'[[Iguatemí]], fueron fácilmente ocupaos per Brasil, al trate obligaes les tropes paraguayas a reconcentrarse nel sur.{{ensin referencies}} === Tratáu de la Triple Alianza === {{wikisource|Tratáu Secretu de la Triple Alianza|Testu del tratáu secretu de la Triple Alianza}} [[Ficheru:BartolomeMitre.jpg|thumb|175px|[[Bartolomé Mitre]], presidente de l'Arxentina.]] La declaración de guerra fuera despintada por Mitre unes selmanes,<ref>[[José María Rosa]], ''La guerra de Paraguái y les montoneras arxentines''. Buenos Aires: Hyspamérica, 1986, páx. 178 a 181. ISBN 950-614-362-5</ref> con cuenta d'alimentar la indignación pol ataque paraguayu "a traición”, y cohesionar al so alredor a les provincies arxentines y a dellos caudiellos ―como [[Justo José de Urquiza]]― que consideraben qu'ello sería una guerra fratricida ente Arxentina y Paraguái. Paralelamente, enardeció los ánimos arxentinos la noticia de que delles muyeres correntinas fueren raptaes y llevaes a Paraguái.<ref>Castello, ''Historia de Corrientes'', páx. 417.</ref> Al recibir l'anunciu de la invasión paraguaya, Mitre pronunció una arenga, esixendo la collaboración de tola población a lo que presentaba como una agresión inxustificada en plena paz. El so discursu terminó con una frase que se fadría famosa pol optimismu esaxeráu que demostraba:<ref name="Rosa"/> {{cita|...en venticuatro hores a los cuarteles, en quince díes en Corrientes, ¡en tres meses n'Asunción!|Bartolomé Mitre}} Pocos díes dempués de conocida la invasión a Corrientes, el 1 de mayu de 1865 roblar en Buenos Aires el Tratáu de la Triple Alianza, que se caltuvo secretu. Los historiadores revisionistes afirmen<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-005.htm|títulu=''Versión revisionista arxentina: el rol expansionista del Imperiu y l'interés de Paraguái por caltener l'equilibriu d'El Ríu de la Plata'', n'Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> que'l calter secretu del tratáu deber a que, anque l'Alianza nun yera «contra'l pueblu paraguayu sinón contra'l so Gobiernu», en definitiva sería la nación paraguaya quien pagaría pola guerra.<ref>[http://www.lagazeta.com.ar/triple.htm «La Triple Alianza contra Paraguái. Tratáu secretu de Infamia de la Guerra de Paraguái»], artículu en ''La Gazeta Federal'' (Buenos Aires).</ref> En particular, l'artículu 14 especificaba que los aliaos esixiríen al Paraguái {{cita|el pagu de los gastos de la guerra que se vieron obligaos a aceptar, según l'arreglu ya indemnización de los daños y perxuicios causaos a les sos propiedaes públicu y particular y a les persones de los sos ciudadanos.}} Igualmente, l'artículu 16 especificaba que s'afitaríen les llendes de Paraguái de forma tal que tanto'l Brasil como l'Arxentina incorporaren la totalidá de los territorios en disputa. Los artículos adicionales amestaos en forma de protocolu especificaben tamién el repartu de botín de guerra y toles armes del país, según la destrucción de les fortificaciones paraguayas.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-034.htm|títulu=''El tratáu secretu de la Triple Alianza (mayu de 1865) '', n'Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Nengún de los trés aliaos taba realmente preparáu pa la guerra, pero yéra-yos útil por razones internes. El Brasil taba travesando dende ochobre de 1864 una seria crisis comercial y financiera, con quiebres de numberosos bancos; per otru llau, el Reinu Xuníu rompiera rellaciones por un incidente naval, y humildara al gobiernu lliberal, obligándolo a roblar un tratáu desventayosu. El gobiernu brasilanu, poro, precisaba distrayer comoquier a la opinión pública d'eses crisis.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 47 y 72.</ref> Pela so parte, tanto'l gobiernu arxentín como l'uruguayu llegaren apocayá al poder y nun llograren unificar el sentimientu d'autoridá en redol so, cuntando con repitíes insurrecciones nel interior ―nel casu arxentín― y na capital ―pal Uruguái―. La guerra dexaría galvanizar el sentimientu d'unidá nacional detrás de los sos gobiernos.<ref name="Rosa"/> L'oxetivu foi algamáu en cierta midida, tantu nel Uruguái como na Arxentina: la guerra foi bien popular ―siquier nun principiu― na ciudá de Buenos Aires y en zones cercanes, como [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], onde la prensa faía fuerte [[propaganda]] a favor de Brasil.<ref>El presidente Mitre yera dueñu d'unu de los principales diarios, y collaborara n'otros dos.</ref> === Refugu arxentín a la guerra === Con tou, hubo en casi tol restu de l'Arxentina una corriente xeneralizada d'oposición a participar nesta guerra, hasta'l puntu que gran parte de los soldaos unviaos yeren de raza negra. A diferencia de los soldaos brasilanos, estos nun yeren esclavos pero formaben les capes más probes de la sociedá. Los paraguayos llamaben xeneralmente "cambás" a los brasilanos de raza negra, y mientres la guerra estendieron dacuando'l términu a los arxentinos, evidenciando l'alta proporción de soldaos de raza negra ente les tropes d'esi país.{{ensin referencies}} Los exemplos del refugu arxentín a lluchar contra Paraguái abonden. Ente ellos destáquense'l [[Desbande de Basualdo]], asocedíu en xunetu de [[1865]], na cual ocho mil soldaos arxentinos ―na so inmensa mayoría [[provincia d'Entre Ríos|entrerrianos]]― negar a lluchar contra Paraguái. Nesa ocasión, el gobiernu central abstener de represalies contra los sulevaos, que tornaron a los sos llares. A la precedente siguiólu la [[Sulevación de Toledo]], de payares de 1865, que foi duramente reprimida col auxiliu de tropes brasilanes y floristes.<ref>[[Beatriz Bosch]]: ''Historia d'Entre Ríos''. Buenos Aires: Plus ultra, 1991. ISBN 950-21-0108-1</ref> Unu de los líderes de la oposición contra la guerra n'Entre Ríos, el xeneral [[Ricardo López Jordán]], escribiera a [[Justo José de Urquiza|Urquiza]]:<ref>[[Fermín Chávez|Chávez, Fermín]], ''Vida y muerte de López Jordán''. Buenos Aires: Institutu Urquiza d'Estudios Históricos, 2000.</ref> {{cita|Usté llámanes pa lluchar contra'l Paraguái. Nunca, xeneral; él ye'l nuesu amigu. Llámenos pa lluchar contra los porteños y brasilanos. Tamos llistos. Esos son los nuesos enemigos.}} En payares de [[1866]] producir na [[provincia de Mendoza]] la llamada [[Revolución de los Coloraos]] y, el [[10 d'avientu]], el coronel [[Felipe Varela]] xunir a la mesma, llanzando la siguiente Proclama:<ref name="Rosa"/> {{Cita|¡Arxentinos! El [[Bandera Arxentina|pabellón de mayu]] que radiante de gloria flameó victoriosu dende Andar hasta [[batalla d'Ayacucho|Ayacucho]], y que na desgraciada xornada de [[batalla de Pavón|Pavón]] cayó fatalmente nes ineptes y febrinas manes del caudiellu Mitre, foi cobardemente arrastráu polos fangales d'[[Batalla d'Estero Bellacu|Estero Bellacu]], [[Tuyuty|Tuyutí]], [[Fuerte de Curuzú|Curuzú]] y [[Curupayty|Curupaití]] (...)<br />¡Embaxo los traidores de la Patria! ¡Embaxo los mercaderes de les cruces d'[[Uruguayana]], a preciu d'oru, de llárimes y de sangre arxentino y oriental!<br /> El nuesu programa ye la práutica estricta de [[Constitución Arxentina de 1853|la constitución xurada]], del orde común, la paz y l'amistá col Paraguái, y la xunión coles demás repúbliques americanes.<br /> ¡Compatriotes nacionalistes! El campu de la lid va amosanos l'enemigu. Ellí convidar a recoyer los lloreos del trunfu o la muerte, el vuesu xefe y amigu.|''Manifiestu'' de Felipe Varela.}} La Revolución estendióse rápido a les provincies arxentines de [[provincia de San Luis|San Luis]], [[provincia de San Juan|San Juan]] y [[provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] y les fuercies nacionales tardaron más d'un añu en vencela.<ref>Chianelli, Trinidá Delia: ''El gobiernu del puertu'', Coleición Memorial de la Patria, tomu XII. Buenos Aires: La Bastilla, 1984.</ref> Retrasaos na represión d'estes rebeliones, Mitre y los sos subalternos recién pudieron tornar a la guerra en Paraguái escontra xunetu de 1867. Sicasí, pa esi entós la impopularidá n'Arxentina de la guerra contra'l Paraguái provocó una nueva rebelión, esta vegada na [[provincia de Santa Fe]].<ref>Anque tamién tuvo otres causes, como la reforma llevada a cabu pol gobernador [[Nicasio Oroño]], qu'afectaba privilexos tradicionales de la Ilesia Católica.</ref><ref>Miguel Ángel De Marco: «Nicasio Oroño, el lluchador santafesino», na revista ''Tou ye Historia'', nᵘ&nbsp;98.</ref> En [[1868]] españó na [[provincia de Corrientes]] una revolución en sofitu de la política de Mitre, que la so impopularidá obligó a distrayer fuercies militares p'asegurar el trunfu de los sediciosos.<ref>Castello, Antonio Emilio, ''Homes y muyeres de Corrientes'', Ed. Moglia, Corrientes, 2004.</ref> Un casu estremu, y que nun ta solamente rellacionáu cola Arxentina, ye un comentariu d'un cónsul británicu nuna carta unviada a Gran Bretaña n'abril de 1869, en qu'afirmaba qu'en territoriu del [[rexón chaqueña|Chaco Gualamba]] formaríase un abellugu de desertores de tolos países arreyaos, que convivíen en paz.<ref>Carta del cónsul británicu [[Richard Burton]] del 10 d'abril de 1869, camín a Asunción: «Del llau opuestu del ríu Paraguái, el del Gran Chaco, fundóse un ampliu [[quilombo]] o establecimientu de fuxitivos, onde brasilanos y arxentinos, orientales y paraguayos viven xuntos en mutua amistá y n'enemistá col restu del mundu y la guerra».</ref><ref>[http://www.alfaguara.com/es/llibru/los-conxuraos-del-quilombo-del-gran-chaco/ Reseña del llibru d'[[Augusto Roa Bastos]] et a., ''Los conxuraos del Quilombo del Gran Chaco'', Ed. Alfaguara, Bs. As., 2001, nel sitiu de la editorial Alfaguara.]</ref> D'esa manera, de los 25&nbsp;000&nbsp;combatientes arxentinos de 1866, solo aproximao'l 10&nbsp;% siguía en 1869 nel frente, siendo na so mayoría los ex prisioneros paraguayos.<ref name= "youtube1" /> Mientres el penúltimu y últimu añu de la guerra, Arxentina participó casi nominalmente de la mesma. Tamién se sabe del casu de grupos de soldaos correntinos que desertaron y camudáronse al bandu paraguayu.<ref name= "youtube1" /><ref>Díaz Gavier, Mario, ''En tres meses n'Asunción'', Ed. del Boulevard, Rosario, Arxentina, 2005, páx. 39. ISBN 987-556-118-5</ref> Al concluyir esta guerra, qu'alzó delles reconocíes voces arxentines na so contra,<ref>Les espresiones más conocíes contra la guerra fueron les de [[Carlos Guido y Spano]], [[José Hernández]] y [[Juan Bautista Alberdi]]; esti postreru escribió un estensu llibru ''[[ad hoc]]'' tituláu ''[[El crime de la guerra]]''.</ref><ref>[[Eduardo Luis Duhalde|Duhalde, Eduardo Luis]], ''Contra Mitre; los intelectuales y el poder, de Caseros al 80'', Ed. Puntu Críticu, Bs. As., 2005. ISBN 987-20493-1-9</ref> producióse otra rebelión que tenía ente los sos motivos el refugu a la guerra de Paraguái: n'abril de [[1870]] la población [[provincia d'Entre Ríos|entrerriana]] sumóse mayoritariamente a la [[rebelión jordanista|rebelión]] liderada por [[Ricardo López Jordán]]. La mesma foi entartallada poles tropes que volvíen de la Guerra de Paraguái.<ref>{{cita web |url=http://www.lagazeta.com.ar/lopezjordan.htm|títulu=Ricardo López Jordán, en La Gazeta.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Otra personalidá relevante que s'opunxo públicamente contra la guerra, foi [[Juan Bautista Alberdi]],<ref>Peña, Milcíades: ''Historia del pueblu arxentín''. Buenos Aires: Emecé, 2012.</ref> que moraba en [[París]]; este condergó la guerra, llamándola "la guerra de la triple infamia", y al rematar la mesma publicó unu de los sos llibros más conocíos, ''El crime de la guerra''.<ref>{{cita web |url=http://www.serysociedad.com.ar/noticiagral_v2.php?idnew=2457&tipu=1 |títulu=Alberdi y el derechu de la guerra Primera parte |obra=Ser y Sociedad |autor=Hernán Kruse |cita=“El crime de la guerra” (1870) ye, dempués de les Bases”, unu de los llibros más conocíos de Juan Bautista Alberdi, l'ideólogu de la Constitución de 1853. Nel capítulu primero analiza'l derechu históricu de la guerra}}</ref> === Campaña de Humaitá o del Cuadriláteru === {{AP|Campaña de Humaitá}} Les llinies defensives paraguayas allugaes nel sur del país yeren terribles:<ref>Oficiales ya inxenieros brasilanos collaboraren na construcción de les defenses del sur paraguayu en tiempos en que dambos países habíen estáu engarraos cola Arxentina, en términos xenerales ente 1825 y 1852. La conocencia qu'esta collaboración otorgaba a los brasilanos relativizaba la efeutividá de les defenses. Xustamente, la radical reorganización de les defenses en Curupaytí daría la única victoria importante a los paraguayos.</ref> y taben centraes nos fuertes de [[Fuerte de Curuzú|Curuzú]], [[Fuerte de Curupayty|Curupaití]], [[fortaleza de Humaitá|Humaitá]] ―toos elles sobre'l ríu Paraguái, artilladas pa enzancar el pasu de buques enemigos― y el de [[Fuerte de Tuyú Cué|Tuyú Cué]], alloñáu de la mariña. Xunto al [[Fuerte Timbó]],<ref>Los aliaos identificaren una fortaleza allugada a curtia distancia agües arriba de Humaitá, que por referencies de prisioneros paraguayos llamaron "Reducto Ciervo", y que creíen que completaba la llinia defensiva sobre'l ríu Paraguái. El datu yera confusu, una y bones lo que los esploradores habíen vistu yera un depósitu de ganáu conocíu como "Establecimientu", allugáu a curtia distancia de la Fortaleza, pero sobre la Llaguna Venada. La flota aliada nun sabría de la esistencia del Timbó hasta'l día que superaron el pasu de Humaitá. Sía que non, esti nun sería efeutivu pa detener los buques brasilanos.</ref> allugáu na marxe opuesta del ríu Paraguái (actual [[provincia del Chaco]]), el más completu zarru del pasu escontra Asunción yera'l fuerte de Humaitá, nucleu de la defensa paraguaya.<ref name="Zeneq"/> ==== Hasta Curupaytí ==== [[Ficheru:Tuyuti.jpg|thumb|280px|Representación artística (1876-1885) de la [[batalla de Tuyutí]], por [[Cándido López (pintor)|Cándido López]]).]] [[Ficheru:Ataque de la escuadra Brasileña a las baterias de Curupaytí, el 22 de Septiembre de 1866.jpg|thumb|280px|Representación artística del ataque de la escuadra brasilana a les bateríes paraguayas na [[Batalla de Curupaytí]], el 22 de setiembre de 1866, por [[Cándido López (pintor)|Cándido López]]).]] El 16 d'abril de [[1866]], un exércitu aliáu de pocu menos de 50&nbsp;000&nbsp;homes empezó a cruciar el ríu Paraná, ingresando en territoriu paraguayu.<ref name= "youtube1" /> El día 18, les fuercies aliaes tomaron la [[Fortaleza de Itapirú]] na marxe derecha del ríu Paraná, amenorgada a escombros polos cañonazos de la flota brasilana.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 44-45.</ref> [[Ficheru:TuyutiDetail.jpg|thumb|left|280px|La [[batalla de Tuyutí]], según la pintura de [[Cándido López (pintor)|Cándido López]].]] Mitre avanzó en llinia recta hasta'l dispositivu defensivu entamáu por López, esponiendo en imprudentemente les sos tropes. Pero, en llugar d'esperar a los invasores nes sos llinies defensives, les fuercies paraguayas atacaron a les aliaes na [[Batalla d'Estero Bellacu|Estero Bellacu]], siendo derrotaes,<ref>Les fuercies unviaes a interceptar la meyora invasora n'Estero Bellacu teníen órdenes de llindase a causar el mayor dañu que pudieren y retirase. Pero, viéndose vencedores, siguieron la so meyora, lo qu'avagó la reaición de les tropes arxentines.</ref> anque llogrando que la meyora detener nel "potreru" de Tuyutí. Ellí, les fuercies invasores llindar a esperar ser atacaes pa defendese. El 24 de mayu de [[1866]], un ataque fronteru del exércitu paraguayu foi estrozáu na [[Batalla de Tuyutí]], perdiendo 6000&nbsp;homes muertos más una cantidá similar de mancaos.<ref>López diseñó una estratexa complexa d'ataque sorpresivu, que podría tener ésitu en superioridá numbérica, pero destinó a la mesma pocu más de la metá que les fuercies aliaes que teníen d'enfrentar. El so error resultó na destrucción de les tropes más veteranes y los oficiales más destacaos.</ref><ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 44-45.</ref> Foi la batalla más grande y la más sangrienta de la historia d'América del Sur.<ref name="Zeneq"/> Magar la gran victoria llograda, el xeneral Mitre siguió llindándose a esperar, colo qu'avagó López a axuntar nuevos contingentes de soldaos. Sicasí, los nuevos reclutes yeren na so mayoría adolescentes y vieyos, que nun reemplazaben en cantidá nin en calidá les baxes sufríes. Meses más tarde, nel mesmu sitiu tuvieron llugar la [[Batalla de Boquerón (1866)|Batalla de Boquerón]], la de [[Batalla de Yataytí Corá|Yataytí Corá]] y les dos Batalles de Sauce.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 61-105.</ref> Les fuercies brasilanes pasaron a la ofensiva ensin participación arxentina nin uruguaya, desembarcando cerca del [[Fuerte de Curuzú]], que foi prindáu'l [[3 de setiembre]] de 1866.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 106-109.</ref> [[Ficheru:La entrevista de Yatayti-Corá.jpg|thumb|left|La [[entrevista de Yataytí Corá]].]] El 12 de setiembre de 1866 el mariscal López entrevistar en [[Yatayty Corá]] col xeneral Mitre en busca d'un avenimientu pacíficu, pero la entrevista foi infructuosa por cuenta de la absoluta oposición de Brasil a faer una paz col Paraguái ensin una total rindición del mesmu.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes Militares Arxentines'', Tomu IV, páx. 163-167.</ref> Mitre, como l'uruguayu Flores, que tamién allegó a la entrevista, topábase comprometíu con Brasil pol Tratáu Secretu de la Triple Alianza, robláu'l 1 de mayu de 1865, a nun roblar por separáu nengún tratáu con Paraguái.<ref>[http://www.revisionistas.com.ar/?p=6990 ''Entrevista de Yataity Corá'', en Revisionistes.com.] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> Tres el fracasu de les negociaciones, Mitre decidió asonsañar la victoria de Curuzú y atacar el [[Fuerte de Curupayty]]. El mal tiempu reinante dio a los paraguayos la oportunidá de reforzar les defenses, y obligó amás a los atacantes a combatir al traviés d'esteros anubiertos. La poderosa flota brasilana al mandu del [[marqués de Tamandaré]] comprometiérase a "''descangalhar''"<ref>La pallabra en portugués ''descangalhar'' tien el so equivalente na cuenca de la Plata hispanofalante como ''descangallar'' o ''descangayar'' y significa producir enforma dañu ya inclusive faer inútil y anonadado daqué porque foi descangalhado o descangayado, ye dicir bien intensamente damnificado, casi destruyíu.</ref> cola so artillería dende'l ríu Paraguái les fortificaciones paraguayas, pero'l bombardéu realizóse bien ineficazmente.<ref name="DG2">Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 127-147.</ref> El 22 de setiembre de 1866 tuvo llugar la [[batalla de Curupaytí]] (o Curupayty), na que l'ataque de les tropes aliaes ―na so mayoría arxentines― foi dafechu atayáu poles tropes paraguayas al mandu de [[José Eduvigis Díaz]]. Les tropes arxentín y brasilanu, creyendo yá desmantelada l'artillería paraguaya, avanzaron resuelta y casi desprevenidamente a campu traviés, siendo práuticamente barríes por esa mesma artillería a la que consideraben esbaratada.<ref name="DG2"/><ref>Nesta aición morrió [[Domingo Fidel Sarmiento]], el fíu del futuru presidente arxentín [[Domingo Faustino Sarmiento]], xunto a millares de los sos compatriotes.</ref> Los arxentinos tuvieron 983&nbsp;muertos y 2002&nbsp;mancaos; los brasilanos, 408&nbsp;muertos y 1338&nbsp;mancaos. Pela so parte, los paraguayos tuvieron 92&nbsp;baxes en total.<ref name="Zeneq"/> [[Ficheru:Guerra do Paraguai-Operações Passagem Humaita 1866-1868.png|thumb|277px|Primer etapa de la campaña sobre territoriu paraguayu.]] ==== Dende Curupaytí hasta la cayida de Humaitá ==== [[Ficheru:Le marquis de Caxias.jpg|thumb|left|[[Luís Alves de Lima e Silva]], duque de Caxias.]] [[Ficheru:Humaita 05.jpg|thumb|300px|Ruines d'[[Fortaleza de Humaitá|Humaitá]].]] La derrota de Curupaytí detuvo per munchos meses les aiciones de los aliaos, más per parte de los arxentinos que de les fuercies de Brasil.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=2jwEv99X-Yg&NR=1|títulu=''Daqué fadríen pola historia arxentina''. "Guerra de Paraguái". Segunda Parte|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> El xeneral Flores tornó a Uruguái, dexando nel frente solamente a 700 soldaos uruguayos al mandu del xeneral [[Gregorio Suárez]],<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 148.</ref> que foi llueu reemplazáu por [[Enrique Capo]].<ref name="Zeneq"/> Los xenerales brasilanos aldericaron ente ellos, y toos culparon a Mitre pola derrota. Pidieron al Emperador qu'esixera a Mitre tornar a Buenos Aires, cosa qu'esti negar a faer. N'avientu, por cuenta de la [[Revolución de los Coloraos]], treslladar a [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], pero tornó al poco tiempu. Un intentu de paz, mediáu polos embaxadores de los [[Estaos Xuníos]] n'Asunción y Buenos Aires, fracasó pola doble negativa de López y Pedru II.<ref name="Zeneq"/> En marzu de [[1867]], ensin que s'hubiera recomenzado la campaña, desamarróse una epidemia de [[cólera]], trayida por soldaos brasilanos. La mesma cobró la vida de 4000&nbsp;soldaos brasilanos, y estendióse peles ciudaes y campos de l'Arxentina y el Paraguái.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 152.</ref> Tamién l'exércitu arxentín sufrió munches baxes, incluyíos oficiales notables como'l xeneral [[Cesáreo Domínguez]]. La población civil paraguaya, qu'hasta entós nun sufriera daños direutos pola guerra, resultó terriblemente afeutada pola peste.<ref>[http://www.revisionistas.com.ar/?p=9491 ''Roxura nel frente paraguayu'', en Revosionistas.com.] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> Magar que nominalmente Mitre caltenía los mandu de tolos aliaos, el xeneral Caxias afirmaba que siguía toles sos indicaciones, de la qu'amestaba dos graves acusaciones: {{cita|El Xeneral Mitre ta resignáu dafechu y ensin reserves a los mios órdenes: él fai cuanto yo indícolu, como ta d'alcuerdu conmigo en tou, inclusive en que los cadabres griespos tirar al Paraná, yá de la escuadra como de Itapirú pa llevar l'andada a les poblaciones riberanes, principalmente les de Corrientes, Entre Ríos y Santa Fe que-y son opuestes (...) El xeneral Mitre tamién ta convencíu que tienen d'esterminase los restos de les fuercies arxentines qu'inda-y queden, pos d'elles solo ve peligru pa la so persona.|Felipe Pigna<ref>[[Felipe Pigna]], ''Los mitos de la historia'' (tomu 2), Buenos Aires: Planeta, 2005. ISBN 950-49-1342-3</ref><ref name="Gazeta">[http://www.lagazeta.com.ar/guerradelparaguay.htm#20 ''La Guerra de Paraguái'', en La Gazeta.com.] Consultáu'l 17 de xineru de 2011.</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elcomercial.com.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=12390:enfoques-cooperativos-hoy-qla-verdá-os-hara-libresq-juan-8-32&catid=6:opinion&Itemid=59|títulu=''Enfoques cooperativos. Güei: "La verdá va faevos llibres..." (jn. 8,32)'', en Diariu El Comercial de Formosa, del 3 de xunetu de 2010.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.logalia.net/5/Historia-Arxentina-Mitre-segunda-parte_319591.aspx|títulu=''Historia Arxentina: Mitre, segunda parte'', en Logalia.net }}</ref><ref>{{cita web|url=https://sites.google.com/site/mateamargobrown/mitre-el-gran-mentirosu|títulu=''Mitre, el gran mentirosu'', en Mate Amargoso|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref>}} Nos primeros meses d'esi añu, les fuercies brasilanes intentaron invadir territoriu paraguayu dende'l Mato Grosso, que solo fuera reconquistáu en parte. Les epidemies y la efeutiva aición de la caballería paraguaya fixeron fracasar l'intentu. La ciudá de [[Corumbá]] foi reconquistada, pero abandonada poques selmanes más tarde, ante una epidemia de [[viruela]].<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 149.</ref> A finales de xunetu, finalmente, les tropes brasilanes al mandu de Caxias abandonaron Tuyutí escontra'l fuerte de Tuyú Cué, que foi prindada ensin combatir l'últimu día d'esi mes. Hasta fines d'ochobre asocedieron otros seis batalles de menor importancia.<ref name="Zeneq"/> El 3 de payares produció la [[Batalla de Tuyutí (1867)|segunda batalla de Tuyutí]], que resultó nuna dura derrota pa los paraguayos, pero que-yos dexó reaprovisionarse y hasta prindar munchos cañones.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 155.</ref> Mientres Mitre ocupaba nuevamente'l mandu, una escuadra brasilana superó los cañones de Curupaití, pero quedó fondiada ente esta fortaleza y la de Humaitá mientres meses, obligando a construyir una llinia ferroviaria pol Chaco pa suministrala.<ref name="Zeneq"/> La defensa paraguaya quedó centrada nuna llinia defensiva conocida como "Cuadriláteru", formada por decenes de quilómetros de trincheres, qu'enzancaben al accesu terrestre a Humaitá.<ref>[https://web.archive.org/web/20111230194304/http://www.bvp.org.py/biblio_htm/jc_centurion3/jc_cent3_cap01.pdf Juan Crisóstomo Centurión, ''Memories'', Tomu Terceru, Capítulu I.] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> El 2 de xineru de [[1868]] finó en Buenos Aires el vicepresidente [[Marcos Paz]], víctima del cólera, y Mitre abandonó definitivamente'l frente'l día 18.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes Militares Arxentines'', Tomu 4, páx. 270.</ref> El mandu supremu quedó en manes de Caxias, que pudo llevar alantre la so estratexa ensin problemes. El 19 de febreru, dellos buques brasilanos pudieron cruciar per delantre del fuerte de Humaitá, y tres díes más tarde dos d'ellos bombardiaron de volao Asunción.<ref>Masterman, Jorge Federico. ''Siete años d'aventures nel Paraguái'', Impr. Couydan, 1870, Capítulu XV, páx. 132.</ref> Les fortaleces perdieren la so razón de ser: Curupaytí foi evacuada polos sos defensores y López partió al traviés del Chaco escontra Asunción, dexando al Fuerte de Humaitá defendíu solamente por 3000&nbsp;homes. El xeneral Caxias unvió pa la so captura a la división al mandu del xeneral Osório, pero esta foi refugada'l 16 de xunetu con más de mil baxes, contra menos de cien paraguayas. Dos díes más tarde, les tropes del coronel arxentín [[Miguel Martínez de Hoz]] fueron emboscaes n'[[combate de Acayuazá|Acayuazá]] polos paraguayos, morriendo'l so xefe y 64 de los sos homes; el so segundu, [[Gaspar Campos]], xunto con otros 30 prisioneros, morrieron selmanes dempués por cuenta de la durez de la prisión.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 157-160.</ref> El 24 de xunetu, la guarnición de Humaitá ―unos 3000&nbsp;homes― foi evacuada polos sos defensores, por aciu canoes. Sicasí, la mayor parte de los mesmos nun algamar a llegar a territoriu en poder del presidente López. La metá foi tomada prisionera'l 5 d'agostu y casi tol restu morrió pola artillería naval brasilana.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 160-161.</ref> La campaña de Humaitá durara casi trés años, dende ochobre de [[1865]],<ref>Al capitular Humaitá les tropes arxentines rindieron honores d'héroes a los combatientes paraguayos.</ref> los paraguayos perdieren cerca de 60&nbsp;000 homes nel so defensa.<ref>Núñez Jiménez, Antonio (1994): [https://books.google.cl/books?id=7bCeLdTCan4C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false ''Un mundu estreme: aproximamientu a la historia d'América Llatina y el Caribe''] (páx.&nbsp;329) Madrid: Ediciones de la Torre, 1994. ISBN 84-7960-043-8. Tres la cayida de Humaitá quedáben-y al exércitu praguayo unos 10&nbsp;000 homes, que tres la derrota de les [[Llombes Valentinas]] n'avientu d'esi mesmu añu amenorgar a apenes mil.</ref> === Campaña del Pikysyry === {{AP|Campaña del Pikysyry}} [[Ficheru:War in Paraguay - Advanced Division of the Brazilian Squadron Reducing the Batteries of Tebicuary.jpg|thumb|300px|División avanzada de la Escuadra Brasilana, pasando per delantre de les [[Batería (artillería)|bateríes]] del [[ríu Tebicuary|Tebicuary]] el [[23 de xunetu]] de [[1868]], a les 3 pm (''Harper's Weekly: A Journal of Civilization'', vol.&nbsp;XII, nᵘ&nbsp;617, 24 d'ochobre de 1868).]] Debíu a la meyora naval brasilanu, el presidente López ―que s'instalara en [[San Fernando (Paraguái)|San Fernando]], a curtia distancia al norte del [[ríu Tebicuary]]― arrenunció a defender la llinia sobre esi ríu, instalando un frente defensivu muncho más cerca d'Asunción, sobre'l regueru Piquisiry. La meyora terrestre yera bloquiáu per una llinia defensiva de más de 10&nbsp;km d'anchu, mientres la meyora pel ríu Paraguái quedaba apexáu por un nuevu nucleu de bateríes costeres en Angostura.<ref>Hugo Mendoza, ''La Guerra contra la Triple Alianza, 2ª parte'', páx. 39-44, Coleición Historia Xeneral de Paraguái (Tomu 7), Ed. El Llector, Asunción de Paraguái, 2010. ISBN 978-99953-1-079-0</ref> En comprobando que l'ataque direutu o'l treslláu de les sos tropes pel ríu yeren impracticables, Caxias decidió arrodiar les posiciones: unvió a los sos acorazaos a cruciar frente a Angostura con tola so tripulación so cubierta, ente que les fuercies terrestres fueron treslladaes a la mariña chaqueña. Dende ellí abrió una picada al traviés del Chaco, pola cual treslladó 23&nbsp;000 soldaos pa cruciar el ríu Paraguái agües arriba de Angostura, operación en que participaron namái tropes brasilanes.<ref name="Dez">[http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/guerra-do-Paraguái/dezembrada.php ''Dezembrada'', na Páxina d'Historia de Brasil del Portal São Francisco (en portugués).] Consultáu'l 19 de setiembre de 2011.</ref> Dende'l puntu de desembarcu treslladar escontra'l sur, escontra la posición del Piquisiry, empecipiando'l 3 d'avientu l'ataque masivu dende la retaguardia paraguaya: la ofensiva que siguió ye conocida polos brasilanos como la ''"dezembrada"''.<ref name="Dez"/> Nel trayeutu fueron atacaos pol xeneral [[Bernardino Caballero]] nes [[Batalla de Itororó]] y d'[[Batalla de Avay|Abay]], de los díes 6 y 11 d'avientu, sangrientes victories aliaes que costaron a los paraguayos más de 4000&nbsp;muertos y miles de prisioneros.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 163-164.</ref> El mariscal López atrincherar nes [[Llombes Valentinas]], xusto al norte del Piquisiry, onde infligió una dura derrota a los brasilanos na primera [[Batalla de Itá-Ibaté]] el 21 d'avientu. Pero'l día 27, dempués d'incorporase les tropes arxentín y uruguayu, los aliaos llograron una sangrienta victoria na segunda batalla de Itá Ibaté, tamién llamada [[Batalla de Llombes Valentinas]], de la qu'escapó López con non más de 60 homes.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes Militares Arxentines'', Tomu 4, páx. 310-316.</ref> El 30 d'avientu, tres otru combate, la batería de Angostura cayó en manes de los invasores; ellí los brasilanos toparon per primer vegada muyeres, de lo que resultó la [[violación]] masiva de les mesmes.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 165-167.</ref> === Ocupación d'Asunción === {{VT|Saquéu d'Asunción}} [[Ficheru:Paraguayan POW and Brazilian soldiers.jpg|thumb|300px|Prisioneros paraguayos.]] El día 5 de xineru de [[1869]], fuercies brasilanes y dellos pocos contingentes uruguayos entraron na yá indefensa Asunción, onde malapenes atoparon dalguna resistencia. La ciudá foi escalada y esfarrapada. Lo que nun foi escaláu foi amburáu, nun salvándose nin siquier les ilesies nin les embaxaes europees. El xeneral arxentín [[Emilio Mitre (militar)|Emilio Mitre]] negar a ingresar a Asunción, pa {{cita|nun autorizar cola presencia de la bandera arxentina na ciudá d'Asunción los escándalos inauditu y vergonzosu... que tuvieron llugar.<ref>Díaz Gavier, ''En tres meses n'Asunción'', páx. 167-168.</ref>}} Los restos del exércitu paraguayu viéronse forzaos a retirase escontra'l nordés, abandonando la población de [[Luque (Paraguái)|Luque]], que dende'l 22 de febreru hasta'l 7 d'avientu funcionara como capital de Paraguái.<ref>[http://www.infoluque.com.py/historia/vivencies/01anton.htm ''Historia de la Ciudá de Luque'', seición ''"Luque foi la capital de la República"'', en Infoluque.com.] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> Los ocupantes nun s'esmolecieron por formar un gobiernu independiente pal Paraguái hasta'l 15 d'agostu de 1869, en que se formó nes ruines d'Asunción un "gobiernu provisional" o Triunviratu, constituyíu por [[Cirilo Antonio Rivarola]], [[Carlos Loizaga]] y [[José Díaz de Bedoya|José Antonio Bedoya]]. El Triunviratu, nominalmente electu pol pueblu paraguayu, dir de fechu por una xunta de 21 persones,<ref name="gobiernu">{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-047.htm|títulu="La formación del gobiernu provisional tres la ocupación aliada d'Asunción (xunu de 1869)", n'Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> que representaben a les distintes faiciones que respondíen a les autoridaes militares brasilanes y ―en menor midida― al mandu militar arxentín.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 407-413.</ref> Loizaga y Bedoya fueren oficiales de la pequeña Lexón Paraguaya, un cuerpu que fuera formáu pa dar un viso de sofitu paraguayu a la invasión estranxera. Pela so parte, Rivarola participara en combalechadures contra los gobiernos de los López y fuera incorporáu a encomalo como sarxentu al exércitu paraguayu, del cual desertara. Poco dempués, Loizaga y Bedoya arrenunciaron y retiráronse a Buenos Aires, asumiendo Rivarola como presidente.<ref name="gobiernu"/> === Execuciones nel campu de López === Dende'l principiu de la guerra, López amosóse inclináu a arrestar y executar a los oficiales que fracasaben nes misiones que-yos encamentaba. Eso asocedió, por casu, col comodoro [[Pedro Ignacio Meza]], el derrotáu na [[Batalla del Regatu]], y el xeneral [[Wenceslao Carbayos]], el conquistador de Corrientes, anque'l primeru morrió como resultáu de les sos firíes.<ref>Bareiro Saguier, Rubén; Villagra Marsal, Carlos, ''Testimonios de la Guerra Grande. Muerte del Mariscal López'', Tomu II, Ed. Servilibro. Asunción, Paraguái, 2007, páx. 71.</ref> El padre [[Fidel Maíz]] pasó dellos meses arrestáu de primeres del so gobiernu, como sospechosu de conspirar nel so contra; lliberáu, exercería como fiscal nos xuicios y sumarios contra los acusaos por López.<ref name="Zeneq"/> Al avanzar la guerra y a la vista de les derrotes sufríes, el presidente escorrió cada vez más cruelmente a los sos oficiales, especialmente los sos propios xenerales. En marzu de 1868, López afayó ―o creyó afayar― una combalechadura na so contra, de la que formaben parte los sos propios hermanos y la so madre, como asina tamién dellos oficiales y el ministru de rellaciones esteriores [[José Berges]], cuñáu del presidente; toos ellos fueron arrestaos. La so madre foi perdonada tres delles selmanes de prisión y les sos hermanes fueron desterraes. El so hermanu [[Venancio López]] morrió mientres el treslláu del exércitu al interior. Sicasí, el so otru hermanu, [[Benignu López]], xunto col ministru Berges, l'obispu [[Manuel Antonio Palacios]], el xeneral [[Vicente Barrios]] ―tamién cuñáu de López― y munchos otros altos oficiales y funcionarios, fueron executaos a fines de 1869.<ref name="Zeneq"/> Nel camín escontra los Cordales fueron executaes otros centenares de persones, ente elles les esposes d'oficiales del exércitu paraguayu. Víctima d'una zuna persecutoria o [[Trestornu delirante|paranoya]], López vía a cada pasu nueves combalechadures na so contra, que llevaben a nueves execuciones.<ref name="ref_duplicada_1"/> En total, a lo llargo del añu 1869, el gobieno de López executó alredor de 400 paraguayos, más munchos procesaos que morrieron en prisión.<ref>{{cita web |url=http://www.avizora.com/publicaciones/biografias/textos/textos_s/0028_solano_lopez_francisco.htm|títulu=Biografía de Francisco Solano López, en Avizora publicaciones.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> === Campaña de los Cordales === {{AP|Campaña de los Cordales}} [[Ficheru:José Ignacio Garmendia-Soldado paraguayo ante el cadáver de su hijo.jpeg|thumb|''Soldáu paraguayu ante'l cadabre del so fíu'', oleu de [[José Ignacio Garmendia (militar)|José Ignacio Garmendia]] (1841-1925).]] [[Ficheru:Gran Panteón de Asunción by Felipe Méndez.jpg|thumb|250px|El Panteón Nacional de los Héroes, mausoléu onde reposen los restos del mariscal [[Francisco Solano López]].]] [[Ficheru:Image-CerroCora DesdeCerroMuralla.jpg|thumb|250px|L'escenariu, el 1 de marzu de 1870, de la última batalla de la guerra: el [[combate de Cuetu Corá]].]] El 8 d'avientu de [[1868]], López decretó'l treslláu de la capital paraguaya a [[Piribebuy|Piribebuý]].{{ensin referencies}} Ellí colaron el vicepresidente Sánchez y la llegación del ministru plenipotenciario de los Estaos Xuníos d'América, el xeneral Martin McMahon. A midida que producíense los sucesos d'[[Ita Ybaté]] y la reorganización del exércitu paraguayu en Azcurra, la madre y hermanes de López, la so esposa [[Elisa Lynch]] y los fíos del Mariscal estableciéronse temporalmente en Piribebuý.<ref>Mendoza, ''La Guerra contra la Triple Alianza'', 2ª parte, páx. 62.</ref> A fines de xunetu de [[1869]], el príncipe [[Gastón d'Orleans, Conde d'Eu]] y xenru del Emperador [[Pedru II de Brasil|Pedru II]], entamó la campaña de Los Cordales atacando [[Ybytymí (Paraguái)|Ybytymí]], entrando'l 4 d'agostu de 1869 a [[Sapucai (Paraguái)|Sapucay]], depués a [[Valenzuela (Paraguái)|Valenzuela]], llegando'l 10 d'agostu a Piribebuý.<ref>Mendoza, ''La Guerra contra la Triple Alianza'', 2ª parte, páx. 73.</ref> Considérase que'l de Piribebuý foi unu de los pueblos que más careció la guerra, yá que foi sometíu a degüellos masivos y violaciones. Según les fontes paraguayas, ellí combatieron unos 20&nbsp;000 aliaos ―na so enorme mayoría brasilanos― contra 1600&nbsp;defensores y un centenar de muyeres, a les que se recuerda como "Les Heroínes de Piribebuý".<ref>[http://www.archive.org/stream/memoriasdelcoro02centgoog/memoriasdelcoro02centgoog_djvu.txt Juan Crisóstomo Centurión, ''Memories, esto ye, reminiscencies históriques sobre la Guerra de Paraguái.''] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> El pueblu foi abarganáu y intimada la rindición al teniente coronel [[Pedro Pablo Caballero]], quien contestó testualmente: "Toi equí pa engarrar y si ye necesariu morrer, pero non pa rindime."{{ensin referencies}} A l'amanecida del 12 d'agostu, previu bombardéu, empecipióse l'ataque. La batalla duró cinco hores, una y bones les fuercies aliaes fueron refugaes en dos causes. El xeneral brasilanu [[Juan Manuel Mena Barreto]], que diba a la cabeza de les fuercies aliaes pa envalentonar a les sos huestes, foi mancáu de muerte a veres del regueru [[Mboreví]] por una bala de fusil na vería, disparada pol cabu [[Gervasio Lleón]] por orde del capitán [[Manuel Solalinde]]. Mena Barreto expiró a veres del regueru.<ref>[http://legionarios.webhispana.net/31%20Especiales/Paraguái%20Crono.htm Cronoloxía histórica de Paraguái, en Lexonarios.webhispana.net.] Consultáu'l 14 d'ochobre de 2011.</ref> El brasilanu conde D'Eu, apoderáu pola cólera, ordenó que se pasara a tolos prisioneros a degüello, asocediéndose en Piribebuý los actos más avergonzantes de la guerra.<ref>{{cita web|url=http://www.larueda.com.py/rll007.htm|títulu=''Piribebuý-Icuá Bolaños'', por Rubén Lluces Lleón, en La Rueda.com.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111107232509/http://www.larueda.com.py/rll007.htm|fechaarchivu=7 de payares de 2011}}</ref> L'hospital de Piribebuý foi amburáu con 600 mancaos, médicos y enfermeres dientro, depués de que se cerraren toles puertes y ventanes.<ref>{{cita web|url=http://www.misionesonline.net/paginas/noticiaPrint.php?db=nacionales&id=16326|títulu=''Paraguái: Güei conmemórense 136 años de la batalla de Piribebuý'', en Misiones On line.}}</ref><ref>L'historiador brasilanu Francisco Doratioto, nel so ''Maldita guerra'', páx. 393, llindar a afirmar que {{cita|...paez que nun ye verdadera la versión que presenten distintos autores de que'l príncipe mandara amburar l'hospital, dientro del cual morrieron carbonizaos más de cien mancaos.}} Teniendo en cuenta la gravedá de l'acusación, y la diferencia marcada ente esti pasaxe y los rellatos detallaos en que'l so llibru abonda, esta afirmación nun paez ser otra cosa qu'una opinión pa xustificar el remanar del exércitu brasilanu, especialmente cuando nun apurre testimonios que sofiten el so aserto.</ref> El pueblu foi sometíu a degüellos masivos y violaciones, y l'Archivu Nacional de la República foi sacáu a la cai y colos documentos históricos fixéronse fogatas; los documentos que se salvaron fueron llevaos a Rio de Janeiro. Según la espresión de los testigos paraguayos, el sangre corría peles cais como agua de lluvia, cuando se degolló a 900 prisioneros.<ref>{{cita web|url=http://www.abc.com.py/2009/08/17/nota/14083-La batalla-de-Piribebuy/|títulu=''La Batalla de Piribebuy'', por Luis Verón, en ABC Dixital.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref> Ante tal otomíes, el de Piribebuý (o Peribebuý) foi l'últimu combate con dalguna participación arxentina.<ref>El Muséu Históricu "Comandante Pedro Caballero" espón oxetos recuperaos de la guerra contra la Triple Alianza y otros oxetos antiguos de tiempos de la colonia.</ref> Díes dempués, ente'l 15 y 16 d'agostu de 1869, producióse la batalla d'[[Acosta Ñu]]: el pueblu de Acosta Ñu foi sitiáu por fuercies brasilanes, a les que solo pudieron oponese adolescentes y neños mal armaos, casi puramente con palos, fondes, llances y machetes. La batalla empezó nel pobláu y estendióse hasta los montes que lu arrodien, que fueron amburaos poles tropes brasilanes morriendo asina la mayor parte de los neños que s'aguantaben. La ilesia y los edificios más importantes del pueblu fueron quemaos, y tamién tolos documentos orixinales del establecimientu fundáu'l 8 de marzu de 1636.<ref>{{cita web |url=http://www.lagazeta.com.ar/acosta-nu.htm|títulu=''Batalla de Acosta Ñu'', en La Gazeta.com.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Por cuenta de la participación de los neños nesta batalla conmemorar nel Paraguái esi actu d'heroísmu declarando al 16 d'agostu como [[Día del Neñu]].<ref>{{cita web|url=http://www.larueda.com.py/rll008.htm|títulu=''Acosta Ñu'', por Rubén Lluces Lleón, en La Rueda.com.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111107231926/http://www.larueda.com.py/rll008.htm|fechaarchivu=7 de payares de 2011}}</ref> [[Ficheru:Lopez1870-2.jpg|thumb|150 px|Última semeya del mariscal [[Francisco Solano López]], tomada selmanes antes de la so muerte.]] El xeneral [[José Antônio Correia da Câmara|Correia da Câmara]] desembarcó en [[Concepción (Paraguái)|Concepción]] y empecipió la marcha escontra'l Cordal de Amambay. En respuesta, López treslladar a [[Curuguaty]], a veres del regueru Tandey, pueblu que declaró como la cuarta capital de Paraguái; ellí instalóse'l vicepresidente Sánchez. Columnes secundaries del exércitu paraguayu fueron ganaes en dos combates en [[Itapytangua]] y [[Tacuaty]]. El 28 d'ochobre de 1869, Curuguaty foi asaltada, escalada y amburada poles tropes brasilanes.<ref name="Riquelme">Manuel Riquelme, ''Héroes. Compendiu de la Guerra de la Triple Alianza'', Ed. Servilibro, Asunción, Paraguái, 2008.</ref> El pueblu paraguayu empecipió una sacrificada campaña al traviés de la [[cordal de Amambay]], siguiendo a Francisco Solano López. Poco dempués tuvieron llugar otros trés combates, en [[Llombes-Rugua]], [[Itanarami]] y [[Ríu Verde (Paraguái)|Ríu Verde]]. López siguió la so retirada al mandu de unos mil homes, gran parte d'ellos mancaos, desimíos y pésimamente armaos, munchos d'ellos solo con llances. Munchos d'ellos, apuraos pola fame, se desbandaron nel camín.<ref name="Zeneq"/> El 8 de febreru de [[1870]], la columna llegó a [[Parque Nacional Cuetu Corá|Cuetu Corá]], sobre la mariña del [[ríu Aquidabán]], na actual llende impuesta per Brasil al Paraguái. Negándose a abandonar el so país, López disponer a esperar a Correia da Câmara.<ref name="Riquelme"/> Recién el 1 de marzu foi algamáu poles tropes brasilanes: el [[Combate de Cuetu Corá]] foi más una masacre qu'un combate, si tener en cuenta la enorme disparidad de tropes y recursos: 2600 brasilanos bien armaos<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páx. 429.</ref> contra 409 defensores.<ref>Mendoza, ''La Guerra contra la Triple Alianza'', 2ª parte, páxs. 99-101.</ref> López foi mancáu d'un llanzazu nel baxu banduyu y de un sablazu na frente. Auxiliáu, llegó a veres de les nacientes del [[ríu Aquidabán]], onde foi algamáu poles tropes al mandu de Correia da Câmara, quien -y intimaron a la rindición. El Mariscal López batióse sable en mano hasta'l final. Negándose a apurrir la so espada, foi mancáu por otru soldáu que lo peracabó d'un tiru al corazón. Según cuenta la lleenda, el mariscal Francisco Solano López antes de morrer, intentó tragase la bandera paraguaya, por que los enemigos nun la llevaren como troféu.<ref>{{cita web|url=http://www.monografias.com/trabayos59/cuetu-cora/cuetu-cora2.shtml|títulu=''Cuetu Corá, la epopeya d'un pueblu'', por Gustavo Carrère Cadirant, en Monografíes.com.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref><ref>La so última frase sigue siendo hasta la fecha una materia de discutiniu. Dellos historiadores señalen que dixo: «¡Muerro pola Patria!» y otros: «¡Muerro cola Patria!». Los historiadores que sostienen que les últimes pallabres del presidente paraguayu fueron «¡Muerro '''con''' la Patria!» facer basándose nel convencimientu de qu'esti pensaba que tres el términu de la guerra les tierres de Paraguái diben ser amestaes al Brasil.</ref> == Consecuencies == === Perdes territoriales de Paraguái === [[Ficheru:Sudamerica-rioplata 1864-1873.svg|thumb|Fronteres de Paraguái dempués de la guerra.]] Al rematar la guerra, Brasil llogró tolos territorios que deseyaba y Paraguái quedó tresformáu nun [[estáu satélite]] de Brasil, hasta'l puntu de que'l ministru plenipotenciario brasilanu, [[José Maria da Silva Paranhos Júnior]], yera llamáu casi oficialmente en Brasil «[[virréi]] de Paraguái» ''(o Vice-Rei do Paraguái)''.<ref>{{cita llibru |autor=Buarque d'Holanda, Sérgio |títulu=História geral da civilização brasileira |volume=Vol. 2 |editorial=Difusão Européia do Livro |añu=1977 |páxina=122 }}</ref> La ocupación brasilana perduró hasta [[1876]], cuatro años dempués del [[Tratáu Cotegipe-Lóizaga]], pol cual Brasil ocupaba nuevos territorios y llograba «arreglos» y diverses concesiones económiques.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-050.htm |títulu=Los efeutos del tratáu Cotegipe-Lóizaga (9 de xineru de 1872) na política interna arxentina |autor=[[Carlos Escudé|Escudé, Carlos]] y Cisneros, Andrés |obra=Historia de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina }}</ref> Ante les imposiciones brasilanes al Paraguái, l'estáu arxentín espresó la so protesta al traviés del ministru de rellaciones esteriores [[Mariano Adrián Varela|Mariano Varela]], quien utilizó una frase que buscaba llindar les pretensiones de Brasil por aciu l'atueldu arxentín:<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/6/6-049.htm |títulu=La guerra llega al so fin. L'incidente de Villa Occidental (payares de 1869) |autor=[[Carlos Escudé|Escudé, Carlos]] y Cisneros, Andrés |obra=Historia de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina }}</ref> {{Cita|El Gobiernu arxentín sostuvo fai bien pocu tiempu ―en discutinios col representante de la so maxestá l'emperador de Brasil― que la victoria nun da derechu a les naciones aliaes pa declarar por sigo llendes sos los que'l tratáu señala [el denunciáu «Tratáu secretu»].}} Si la paz nun foi inda más costosa pal Paraguái tocantes a territoriu, foi porque los aliaos nun impunxeron la paz de forma conxunta, sinón que por separáu; esto dio la oportunidá al país derrotáu a aldericar derechos sobre los territorios en pleitu. A los diplomáticos aliaos foi-yos imposible imponer una paz conxunta, polos intereses contrapuestos de los sos gobiernos, teniendo de vencer en delles de les sos ambiciones pa nun terminar nel zarru de les rellaciones diplomátiques colos sos aliaos.<ref name="ref_duplicada_2">{{cita web |url=http://www.temakel.com/ghdegparaguay.htm |títulu=Paraguái |fechaaccesu= |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra= |editor= |editorial=Temakel.com |ubicación= |idioma= |cita=}}</ref> En 1870, ante lo que paecía una anexón de Paraguái al Brasil, l'Arxentina reclamó tol [[Chaco Boreal]], dende l'encruz del paralelu 22ºS col ríu Pilcomayo hasta la [[Bahía Negra]] del ríu Paraguái (casi nos 20ºS). Anque, poco tiempu dempués, les pretensiones arxentines sobre'l Chaco Boreal amenorgar al territoriu al sur del [[Ríu Verde (Paraguái)|ríu Verde]], territoriu na que se topaba [[Villa Occidental]] (L'antigua [[Nueva Burdeos]], l'actual [[Villa Hayes]]) ocupada por un hermanu de Bartolomé Mitre, [[Emilio Mitre (militar)|Emilio Mitre]] en 1869. Tamién tuvo d'arrenunciar a esi territoriu al se-y desfavorable'l laude arbitral solicitáu al presidente de los [[Estaos Xuníos]], [[Rutherford Hayes]], emitíu'l 12 de payares de 1878 ([[Laude Hayes]]), polo que l'Arxentina quedó fora del [[Chaco Boreal]] al apurrir Villa Occidental el 14 de mayu de 1879.<ref>{{cita web |url=http://www.portalguarani.com/obres_autores_detalles.php?id_obres=13091|títulu=Portal Guaraní|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí, l'Arxentina confirmó la so posesión sobre un territoriu tamién hasta entós litigado, l'allugáu ente los ríos Pilcomayo y Bermejo, o [[Chaco Central]], territoriu sobre'l cual tantu l'Arxentina como'l Paraguái fixeren reclamaciones, anque nengún estáu exerciera soberanía efeutiva ellí hasta dempués de 1870, sacante en llugares puntuales. Esi territoriu tuviera nel control de los [[guaycurú]]es, etnies ensin [[estáu]], como les de los [[toba|qoms]], [[pilagá]]es, [[chulupí]]es y [[tapieté]]s, casi toes elles acérrimas enemigues de Paraguái.{{ensin referencies}} Recién coles campañes del comandante arxentín [[Luis Jorge Fontana]], posteriores a la guerra de la Triple Alianza, el territoriu foi controláu pola Arxentina; anguaño correspuende a la parte oriental de la [[provincia de Formosa]].{{ensin referencies}} Pel este, según el «[[Tratáu Arxentín-Paraguayu]]» del 3 de febreru de 1876,<ref>Durán, Alba Isabela; en ''"Misiones y Leandro N. Alem. Síntesis histórica dende la conquista española a l'actualidá"'' (p. 39, Ed. Dunken, Buenos Aires, República Arxentina, añu 2005). ISBN 987-02-0863-0</ref><ref>Comisión Post Congresu Nacional d'Historia Arxentina en ''"Congresu Nacional de Historia Arxentina: celebráu na Ciudá de Buenos Aires del 23 al 25 de payares de 1995 so la advocación de los 150 años de la Batalla de la Vuelta d'Obligáu"'' (Vol. II, p. 137, añu 1997).</ref> la República de Paraguái tendría que devolver a l'Arxentina l'actual [[provincia de Misiones]], territoriu que la so xurisdicción fuera litigada dende los años darréu posteriores a la [[Revolución de Mayu]] y la [[Independencia de Paraguái]]<ref>{{cita web|url=http://www.urquizadenis.com.ar/Documentos%20Fundamentales%20d'el%20Constitucionalismo/Tratáu_de_llindes_BuenosAires_Paraguay.htm#adicional|títulu=Tratáu de Llendes ente les Xuntes Gubernatives de Buenos Aires y de Paraguái|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080510223711/http://www.urquizadenis.com.ar/Documentos%20Fundamentales%20d'el%20Constitucionalismo/Tratáu_de_llindes_BuenosAires_Paraguay.htm#adicional|fechaarchivu=10 de mayu de 2008}}</ref> que, aprovechando la guerra civil n'Arxentina, el Estáu paraguayu rexíu pol doctor Francia amestárase en [[1834]] el [[departamentu Candelaria#El gran departamentu de Candelaria nel periodu virreinal d'El Ríu de la Plata|gran departamentu de Candelaria]] y en [[1841]], por aciu el «Tratáu Paraguayu-Correntino» reconocía dicha ocupación, anque aquélla terminara ocupando'l [[departamento Concepción (Misiones)|de Concepción]], esto ye tola actual provincia de Misiones.<ref>Durán (op. cit., p. 37).</ref> En cierto, el control efeutivu» que Paraguái tuvo ente 1841 y 1865 sobre dalguna parte de la Misiones mesopotámica amenorgar a les axacencies de la Trinchera de San José (actual ciudá de [[Posadas (Arxentina)|Posadas]]) y la ruta que dende la mesma llevaba hasta'l ríu Uruguái. La [[isla del Cerrito]], na confluencia de los ríos Paraná y Paraguái, permaneció ocupada per Brasil hasta'l 8 de setiembre de 1876, fecha en que foi apurrida a la República Arxentina.<ref>Comisión Post Congresu Nacional de Historia Arxentina (op. cit., páxs. 135-142)</ref> Tocantes a la República Oriental del Uruguái, l'únicu beneficiariu foi [[Venancio Flores]] colos sos allegaos del Partíu Colorado uruguayu. Sicasí, mientres el tiempu que duró la guerra, la ciudá de Montevideo viose bien beneficiada por cuenta que'l so puertu funcionó como centru de suministru de les fuercies aliaes, especialmente de les de Brasil. Per esos años, el comerciu montevideano vivió un aumentu inusitado, y tamién hubo una esplosión de l'actividá financiera. El final de la guerra empecipió una fonda crisis económica nel Uruguái.<ref>Barrán: ''Apoxéu y crisis del Uruguái pastoril y caudillesco'', páx. 109-112.</ref> === Desastre demográficu === [[Ficheru:Panteón Recoleta Guerreros del Paraguay.jpg|thumb|250px|Panteón de los guerreros de Paraguái nel [[Campusantu de la Recoleta]] (Buenos Aires).]] La resultancia más tarrecible d'esta guerra foi la masiva morrina de la población paraguaya, cuantimás d'homes. Les cifres de población paraguaya muerta por causes direutes (aiciones béliques) ya indireutes (fame, [[estrés]], epidemies como la del [[cólera]]) inda son variables, pero tolos autores acepten que la morrina foi enorme. Esisten, sicasí, fondes diferencies na midida de la perda de población nel Paraguái. Estes básense nes diferencies sobre la población que tenía los Paraguái antes de la guerra. N'efeutu, una de les bases posibles pa esti cálculu ye un llibru de Benignu Martínez, qu'afirmaba que se realizara un censu en [[1857]], del que resultara una población de 1&nbsp;337&nbsp;439 persones.<ref>Doratioto, ''Maldita guerra'', páxs. 435.</ref> Aparentemente, l'afirmación orixinal sobre esti censu provién d'un llibru d'[[Alfredo Marbais du Graty]]. El mesmu Du Graty publicaría en 1857 un testu de propaganda a favor de les inversiones públiques nel Paraguái, afirmando qu'esi país tenía nesi añu una población de 800&nbsp;000 habitantes. Y antes inclusive, en 1852, el mesmu Du Graty publicara la so opinión de que'l Paraguái tenía aproximao 300&nbsp;000 habitantes.<ref>[http://www.archive.org/stream/lapoblacindelpa00carrgoog/lapoblacindelpa00carrgoog_djvu.txt "La población de Paraguái, antes y dempués de la guerra; rectificación d'opiniones xeneralmente aceptaes", por Gabriel Parrasco, serie d'artículos publicaos en “La Nación”, de Buenos Aires, en 1902.] Consultáu'l 21 d'avientu de 2010.</ref> Sicasí, la cifra de Martínez de 1857 foi aceptada na historiografía tradicional paraguaya y en dellos historiadores estranxeros d'entamos del sieglu XX.<ref name= "Holocaustu" >Armando Rivarola (26 de setiembre de 2009). "[http://www.abc.com.py/0/vnc/nota.vnc?id=28486 Holocaustu paraguayu en Guerra del '70]". ''ABC Dixital''. Consultáu'l 23 d'avientu de 2011.</ref> La diferencia ente estes estimaciones tocantes a la población orixinal forma la base de la mayor parte de los discutinios sobre la perda poblacional de Paraguái. Los demás historiadores prefieren dexar de llau esti censu ―que consideren nunca se realizó― y basase nel otru censu conocíu, el de [[1846]], que cuntó 238&nbsp;862 habitantes, anque grandes partes del territoriu nun fueron incluyíes nel censu; de lo que s'esprendería que, basándose nuna tasa de crecedera normal d'aquella dómina,<ref name="ref_duplicada_1"/> en [[1864]] la población paraguaya sería de 420&nbsp;000 a 450&nbsp;000 persones.<ref name= "Holocaustu" /> Tres la guerra realizó un censu ([[1870]]-[[1871]]) en que se contabilizaron 116&nbsp;351 habitantes, anque hubo dellos de los territorios más aisllaos que nun s'incluyeron nél, y en munchos casos a los neños, daqué común nesa dómina. Por ello envalórase población ente 150&nbsp;000 y 160&nbsp;000 habitantes, de los que 28&nbsp;000 seríen homes adultos.<ref name= "Holocaustu" /> Asina, diverses fontes afirmen que la perda de la población paraguaya sería de 937&nbsp;500,<ref>[http://www.lagazeta.com.ar/solano.htm "Mariscal Francisco Solano López, la muerte d'un gran americanu"], artículu en ''La Gazeta'' (Buenos Aires).</ref> 1&nbsp;100&nbsp;000, 1&nbsp;200&nbsp;000<ref name= "Dere"/> o de 1&nbsp;304&nbsp;000 muertos,<ref name="ref_duplicada_1"/> lo que resulta nuna mortalidá total de más del 60%, y una mortalidá masculina de quiciabes un 90%. Esi númberu ye, tamién el qu'utilizó la edición de la Enciclopedia Británica de 1911, qu'envaloraba que la población paraguaya amenorgar de 1&nbsp;337&nbsp;439 habitantes a 221&nbsp;079 sobrevivientes, malapenes un 17&nbsp;% de sobrevivencia.<ref name= "NCDT">{{cita web |url=http://necrometrics.com/wars19c.htm#Paraguayan|títulu=Nineteenth Century Death Tolls.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Una opinión asemeyada ye la ufiertada por Boris T. Urlanis, qu'afirma que la población paraguaya yera d'un millón de persones, y morrieron un total de 300&nbsp;000, na so mayoría combatientes.<ref name= "NCDT"/> Otra manera, les fontes que se basen nel censu de 1846 afirmen que la mortalidá total de la población sería d'alredor de 440&nbsp;000, tal como s'esprende, por casu, d'un estudiu de la historiadora d'Estaos Xuníos Bárbara Ganson de Rivas.<ref name="ref_duplicada_1"/> La historiografía clásica ―o académica― arxentina reconoz un amenorgamientu de la población de 500&nbsp;000 a 116&nbsp;000 sobrevivientes.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=pb-MmsD9Mdc|títulu=''Daqué fadríen pola historia arxentina''. "La guerra de Paraguái". Tercer parte|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Esti segundu puntu de vista ye'l qu'utilizó la Enciclopedia Británica en [[1992]], en qu'amenorgó les cifres a una población inicial de 528&nbsp;000 habitantes, que s'amenorgaríen a 221&nbsp;000 (42% de sobrevivencia).<ref name= "NCDT"/> Otros autores siguen esti segundu puntu de vista, como Eckhardt, qu'envalora les muertes en 300&nbsp;000 civiles y 310&nbsp;000 soldaos muertos; Scheina, que calcula les baxes en 300&nbsp;000 paraguayos y 180&nbsp;000 aliaos, de los cualos 100&nbsp;000 soldaos brasilanos, 20&nbsp;000 arxentinos y 1400&nbsp;uruguayos; Clodfelter, qu'envalora 190&nbsp;000 muertos aliaos ―30&nbsp;000 uruguayos y arxentinos― y 200&nbsp;000 paraguayos.<ref name= "NCDT"/> Tamién afirma cifres asemeyaes Kleinpenning, qu'envalora 221&nbsp;000 sobrevivientes, aceptando un porcentaxe de muertos cimeru al 50%.<ref name="Holocaustu"/> Según los estudios de Thomas Whigham, de les Universidaes de [[Universidá de Stanford|Stanfod]] y [[Universidá de Georgia|Georgia]] ([[Estaos Xuníos]]), y Barbara Potthast, de la [[Universidá de Colonia]] ([[Alemaña]]), basándose nel primer censu de post-guerra, la cifra de muertos foi de 300&nbsp;000 persones, esto ye, d'un 50 a 70% de los paraguayos.<ref name= "NCDT"/> Fontes modernes falen d'un 50% de muertos paraguayos, esto ye, unos 250&nbsp;000 finaos.<ref>{{cita web|url=http://www.slideshare.net/gallegu538/el llamentu-de-la selva|títulu=''El Llamentu De La Selva''.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref> Tan solo en 1867, los paraguayos tuvieron 60&nbsp;000 muertos, viéndose obligaos a movilizar un númberu similar d'homes, neños, vieyos y esclavos, y amás a forzar a les muyeres a sirvir como auxiliares na retaguardia.<ref>[http://www.elortiba.org/guepy.html «La guerra de Paraguái»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515080939/http://www.elortiba.org/guepy.html |date=2014-05-15 }}, artículu nel sitiu web Elortiba.org. Les fuercies paraguayas llegaron a trate forzaes a combatir semidesnudas y los sos oficiales descalzos a partir d'esi añu pola falta de recursos.</ref> Pero'l desastre demográficu de Paraguái viose sensiblemente agraváu pol virtual aniquilamientu de la población masculina n'edá de reproducción: un gran porcentaxe de los homes d'ente 15 y 60 años d'edá morrieron direuta o indireutamente por causa de la guerra. Delles fontes envaloraron que mientres los años de posguerra quedó conformada una población compuesta aproximao por un 90% de muyeres y tan solo una décima parte d'homes, los cuálos na so gran mayoría yeren neños, preadolescentes, y vieyos sexagenarios y octogenarios, que nun fueron convocaos al conflictu bélicu, o fueron eximidos de participar por ancianidad o discapacidá.<ref>Potthast, Bárbara: «Demografía y muerte nel Paraguái mientres el sieglu XIX», páxs.&nbsp;202 y siguientes, n'Hernández Palomo, José Jesús (coord.): ''Enfermedá y muerte n'América y Andalucía (sieglos&nbsp;XVI-XX)''. Madrid (España): Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques, impresu por Ebro Composición, 2004.</ref> Sicasí, según datos de la ''Enciclopedia británica'' de 1911, la población paraguaya yera de 86&nbsp;079&nbsp;neños de dambos sexos, 106&nbsp;254 muyeres adultes y vieyes y 28&nbsp;746 homes adultos y vieyos.<ref name= "NCDT" /> Un censu de 1886 determinó qu'había tres muyeres mayores de trenta años per cada home, lo que desmiente les estimaciones de dellos historiadores paraguayos que señalen una diferencia de 10 muyeres per cada home adultu.<ref name="ref_duplicada_1" /> Considerando la peralta morrina de la población masculina, Whigham considera que gran parte d'esta morrió en combate, ente que munchos de los civiles de fame y enfermedaes. Al quedar ensin homes, gües o reserves d'alimentos, la capacidá de los sobrevivientes de producir alimentos menguó sensiblemente, dexándolos débiles ante'l embate de les enfermedaes. Tamién dellos de los refuxaos terminaron per fuxir al [[Mato Grosso]].<ref name= "Holocaustu" /> Otra fonte de perda de población pal Paraguái foi'l destín de la mayor parte de los sobrevivientes del exércitu paraguayu que cayíen en manes brasilanes ―na so mayoría neños y adolescentes― que diversos autores creen que fueron vendíos como [[esclavitú|esclavos]] a los cafetales [[São Paulo|paulistas]].<ref name="Pomer"/><ref name="Rosa"/> Débese tamién tener en cuenta que López foi despiadáu cola oficialidá qu'intentó axustar o rindise ante l'enemigu, inclusive cuando la guerra taba perdida, llegando a executar hasta 500&nbsp;oficiales de diversos rangos y miles de soldaos y estranxeros.<ref name= "NCDT"/> A lo último, una gran proporción de les tropes paraguayas morrieron nos cuarteles y fortaleces, o en marcha, por cuenta de la so estrema debilidá, causada pola mala alimentación que se-yos ufiertaba. En particular, los paraguayos, acostumaos a una alimentación basada en productos vexetales como'l [[maíz]] y la [[mandioca]], viéronse obligaos a alimentase de carne o pexe, que los causó diversos entueyos gástricos; seya que non, l'alimentación de los soldaos paraguayos nunca foi abondosu.<ref name="Zeneq"/> Ye importante pa envalorar la población de Paraguái previa a la guerra l'entender que la crecedera demográfica producíu dende'l censu de 1846 viose afeutáu por una epidemia en viruela en 1848.<ref>Portthast, Bárbara (2004). “Demografía y muerte nel Paraguái mientres el sieglu XIX”. En José Jesús Hernández Palomo. ''Enfermedá y muerte n'América y Andalucía, sieglos XVI-XX''. Madrid: Editorial Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques-Escuela d'Estudios Hispanoamericanos, páxs. 201-225 (vease páxs. 215). ISBN 9788400082253.</ref> Basándose nos datos estrayíos de rexistros censales de 1792, 1814, 1817 y 1825 sobre dichu crecedera, Portthast calcula en más de 400&nbsp;000 paraguayos en 1864, probablemente ente 420&nbsp;000 y 450&nbsp;000,<ref>Hernández Palomo, 2004: 215-216</ref> anque hai quien los alcen a mediu millón.<ref name="Villalobos11">De Villalobos, Ruy & Gary N. Howe (1992). ''Escontra una estratexa de desenvolvimientu llabrador en Paraguái''. San José de Costa Rica: Fondu Internacional de Desenvolvimientu Agrícola-Institutu Interamericano de Cooperación pa l'Agricultura, páxs. 11. ISBN 9789290391890.</ref> Según el viaxeru Richard Burton, quien visitó los campos paraguayos ente setiembre de 1868 y mayu de 1869, conxeturaba que orixinalmente la población paraguaya tenía de ser de 450&nbsp;000&nbsp;persones, incluyendo 110.000 homes ente quince y cincuenta y cinco años o elevable a 150&nbsp;000 si amplíase'l marxe d'edá de dolce a sesenta años.<ref name="Lillis">Lillis, Michael; y Fanning, Ronan (2011): ''Llevantu. La historia de Elisa Lynch y la Guerra contra la Triple Alianza''. Taurus. ISBN 9789995390761.</ref> Mientres la guerra los matrimonios menguaron considerablemente, llegando a sumir nes etapes finales del conflictu. D'acordies con Burton, tres la guerra quedaben en Paraguái menos de 200&nbsp;000&nbsp;muyeres y neños, con bien pocos homes porque la mayoría fueren muertos o deportaos,<ref name= "Lillis" /> ello ye que esto coincide cola opinión de que dos terceres partes de la población yeren muyeres y 60% de los homes tenía menos de quince años.<ref name= "Villalobos11" /> Comparando col censu de 1870-1871, Portthast da la mesma cifra de sobrevivientes, esto ye, un 60% de morrina total a lo menos,<ref>Hernández Palomo, 2004: 216</ref> pero posiblemente llegara a los dos tercios.<ref name= "Weber25" >Weber, Wagner Enis (2004). ''Paraguái: un milagru americanu'' (páx. 25). Asunción: Editorial El Llector, 2004.</ref> La mesma cifra que da Enrique Amayo, quien tamién señala que 330&nbsp;000&nbsp;vides paraguayas perdiéronse; salvándose apenes 30.000 homes adultos, esto ye, un 75&nbsp;% de morrina nesi segmentu,<ref>Amayo, Enrique (1988). ''La política británica na Guerra del Pacíficu''. Lima: Editorial Horizonte, páxs. 52</ref> anque hai quien lo alcen al 90%.<ref name= "Weber25" /> Los porcentaxes más altos falen d'una morrina total d'un 80% pa tola población, quedando un home por cada 28 muyeres.<ref>Abramson, Pierre-Luc (2012) [1993]. ''Les utopíes sociales n'América Llatina nel sieglu XIX''. Méxicu: Fondu de Cultura Económica. ISBN 9786071609823.</ref> Finalmente la población paraguaya llogró recuperase gracies al [[concubinato]] y a una [[polixinia]] ''[[de facto]]'', que se fixo bien frecuente na sociedá. Por cuenta de la obvia escasez d'homes, la escasa inmigración y l'altu costu en vides que tuvieron los constantes golpes d'estaos y enfrentamientos de los años de posguerra, esti comportamientu dexó la lenta recuperación de la población.<ref>Pablo González Casanova (2003) [1977]. ''[https://books.google.cl/books?id=glKDIQvhE0MC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false América Llatina: Historia de mediu sieglu]''. Tomu I. Ciudá de Méxicu: Sieglu XXI Editores. páxs. 333. ISBN 968-23-0280-03.</ref><ref name="ref_duplicada_1" /> El censu de 1886 cuntó 239&nbsp;774 paraguayos (la correición propia de los censos d'aquellos tiempos alza la cifra a 263&nbsp;751), unos 100&nbsp;262 homes y 139&nbsp;512 muyeres de toles edaes. Sicasí, recién a entamos del [[sieglu XX]] la población llogró recuperar los sos niveles de pre-guerra: el rexistru censal de [[1914]] indicó 635&nbsp;571 habitantes.<ref>[https://web.archive.org/web/20100622154640/http://net.lib.byu.edu/fslab/researchoutlines/LatinAmerica/Paraguái.pdf Fuentes Principales de Rexistros Xenealóxicos en Paraguái El Departamentu Xenealóxicu de la Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes Serie H, Non. 16, Edición Español] Páx. 7; 11; 12</ref> Dellos autores acepten la cifra de 100&nbsp;000 muertos brasilanos,<ref name= "Dere" /> ya inclusive 150&nbsp;000.<ref name= "NCDT"/> Pel llau arxentín el cálculu más baxu ye de 10&nbsp;000&nbsp;muertos.<ref name= "NCDT"/> Ente diches versiones, les baxes paraguayas algamen los 200&nbsp;000 o 304&nbsp;000.<ref name= "NCDT"/> Les consecuencies de morrina indireuta debíes a esta guerra afectaron tamién a la población civil de gran parte de l'Arxentina y l'Uruguái: solo na ciudá de Buenos Aires finaron más de 3000&nbsp;persones pola epidemia de [[cólera]] aniciada nel Paraguái mientres el conflictu en 1867,<ref>Cortese, Luis O. (2005): [http://buenos-aires.idoneos.com/index.php/UN CAMPUSANTU DESCONOCÍU_DEL SUR_PORTE%C3%91O «Un campusantu desconocíu del sur porteño»], trabayu presentáu nes IIª Xornaes Nacionales de Patrimoniu Simbólicu en Campusantos (Rosario, 2005) y publicáu col títulu «El Campusantu Provisional de la Convalecencia: un enterratorio casi desconocíu», por Baires Popular, coleición Informes del Sur. Buenos Aires, 2006.</ref> siguida por un segundu biltu al añu siguiente,<ref>{{cita web|url=http://patriciospq.com.ar/nuestracomunidad/demostoricas/colera.htm|títulu=Cólera, el campusantu del sud en Parque Patricios|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090606164734/http://patriciospq.com.ar/nuestracomunidad/demostoricas/colera.htm|fechaarchivu=6 de xunu de 2009}}</ref> que se llevó consigo 5000&nbsp;vides,<ref name= "Siglomedico" >Dr. F. Mendéz Alvaro, M. Nieto Serrano & S. Escolar (direutores). ''El sieglu médicu: revista clínica de Madrid''. Volume 15. Númberos 731-782. Públicada pola Real Academia Nacional de Medicina d'España y la Sociedá de Socorros Mutuos de Madrid, 1868. Imprenta de Manuel de Rojas, páxs. 192.</ref> forzando a la construcción d'un sistema d'alcantarielles en 1869.<ref>Nora Sánchez (24 d'abril de 2005). "[http://edant.clarin.com/diario/2005/04/24/laciudad/h-05615.htm 1860-1870. Buenos Aires, de l'aldega a la gran ciudá"]. ''Clarín''. Consultáu'l 23 d'avientu de 2011.</ref> Les mesmes epidemies mataron o forzaron a emigrar a 20&nbsp;000 de los 30&nbsp;000 habitantes de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].<ref name= "Siglomedico"/> Podríen sumar otres 5000&nbsp;baxes productu de les [[Revolución de los Coloraos]] y una cifra similar d'homes que fuxeron al estranxeru pa evitar el reclutamiento o por sofitar a los rebeldes.<ref name="Pomer110">Lleón Pomer (2007). ''[https://books.google.com.ar/books?id=bdtiZFIo6tQC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Hestories de gauchos y gauchisoldados]''. Buenos Aires: Ediciones Colihue SRL, páxs. 110. ISBN 978-950-563-851-2.</ref> Coles mesmes, na rexón [[Rio Grande do Sul|riograndense]] considérase que finaron unos 1000&nbsp;civiles, na so mayoría por cuenta de la mesma epidemia.<ref>Mendengo Filho, Pedro: [http://www.aldeiamaracu.org.br/colera.pdf «Roxura, doença negligenciada»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029152541/http://www.aldeiamaracu.org.br/colera.pdf |date=2012-10-29 }}, Rio de Janeiro, 29 d'abril de 2008, páxs. 5. Consultáu'l 23 d'avientu de 2011.</ref> Tamién destaca'l casu de los afroargentinos, que según tolos historiadores d'esi país sufrieron un gran númberu de baxes, yá que yeren reclutados de manera desproporcionada, munchos de manera forzosa, ya inclusive unviaos al frente engrillados,<ref name= "youtube1" /> lo que según la historiografía clásica llevó a la so desapaición. Postures más crítiques acusen que'l reclutamiento y masacre d'esi grupu foi de manera intencional, yá que yera parte del procesu de ''ablancazamientu'' de l'Arxentina.<ref>[[:w:en:Afro_Argentine#Causes_of_reduction|Afro Argentine. ''Causes of reduction of the African Population in Argentina''. (Wikipedia n'inglés)]]</ref><ref>[[Población negra n'Arxentina#.C2.BFQu.C3.A9 sucedi.C3.B3 cola poblaci.C3.B3n afroargentina.3F|¿Qué asocedió cola población afroargentina? (Wikipedia n'español)]]</ref> L'exércitu brasilanu tamién yera formáu na so mayoría por negros y mulatos ―principalmente llibertos― con una oficialidá blanca,<ref>[http://www.lagazeta.com.ar/ht.htm#1 La guerra de Paraguái: El xenocidiu - ''La Gazeta''.] Calcúlase que per cada blancu había 45 negros nel exércitu imperial que lluchó nel Paraguái. Munchos de los esclavos volvieron ser propiedá de los sos amos tres la guerra, lo que foi bien criticáu por grupos abolicionistes.</ref> tamién unos 20&nbsp;000&nbsp;esclavos brasilanos combatieron na guerra.<ref>Carl N. Degler (1986). ''[https://books.google.cl/books?id=WoxhWdTSAp8C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Neither Black Nor White: Slavery and Race Relations in Brazil and the United States]''. Madison: University of Wisconsin Press, páxs. 77. ISBN 0-299-10914-3.</ref> L'historiador arxentín [[Felipe Pigna]] estima que morrieron 50&nbsp;000 de los sos nacionales nel cursu de la guerra,<ref name= "youtube1" /><ref name= "cambéu">[http://www.andinia.com/b2evolution/index.php/noticies-aire-llibre/aire_llibre/sobrevivencia-emergencia-sobrevivir/sobrevivencia-al aire llibre/sobrevivencia-refugio-vivaques-vivacs/ Categoría: Abellugos y vivaques - Noticies al campu. La sobrevivencia, la economía y la reproducción - Cambeos qu'inducen los desastres y catástrofes.] {{Cita|A estes cifres hai qu'amestar la muerte de casi doscientos mil brasilanos, unos cincuenta mil arxentinos y cinco mil uruguayos. Hai autores que citen diverses cifres por cuenta de les variaciones provocaes polos irregulares censos nuna rexón del mundu que permanez parcialmente inexplorada hasta l'actualidá, pero tolos analises son coincidentes en señalar la enormidad de les perdes humanes y materiales provocaes polo qu'agora la historia conoz como "La guerra de la triple alianza"; esta conflagración nun produció beneficiu netu a nengún de los contrincantes.}}</ref> ―unos 18&nbsp;000 militares―<ref name= "Pomer110" /> y hasta 168&nbsp;000<ref name="ref_duplicada_2" /> o 200&nbsp;000<ref name= "cambéu" /> brasilanos y 5000<ref name= "cambéu" /> a 10&nbsp;000<ref name="ref_duplicada_2" /> uruguayos,<ref name="ref_duplicada_2" /><ref name= "Dere"/> la mayoría d'ellos poles epidemia qu'afectaron la rexón nesa dómina.<ref name="ref_duplicada_2" /> === Consecuencies económiques === Más allá de les razones polítiques qu'afalaron a Mitre a participar na guerra, el xeneral taba convencíu de que tenía la obligación moral d'introducir nel Paraguái les instituciones [[lliberalismu económicu|económiques lliberales]]. Nun discursu de 1869 afirmó que {{cita|Cuando los nuesos guerreros vuelvan de la so llarga y gloriosa campaña…va poder el comerciu ver inscrites nes sos banderes los grandes principios que los apóstoles del [[llibrecambismu|llibre cambéu]] proclamaron pa mayor gloria y felicidá de los homes.|Arengues de Mitre, 1869.<ref name="Gazeta"/>}} Al añu del fin del conflictu, el Gobiernu paraguayu viose obligáu a contraer el so primer emprestu de los bancos británicos, empeñándose en 1,44&nbsp;millones de [[llibres esterlines|£]] (llibres esterlines), de les cualos llegaron al país solu 200&nbsp;000. El monto inicial foi menguáu darréu a alredor de £ 1&nbsp;000&nbsp;000, en cuenta de la entrega a los bancos de 3000&nbsp;[[quilómetros cuadraos|km²]] de tierra fiscal.<ref name="Pomer"/> El ferrocarril nacional y les nacientes industries fueron destruyíos, o interveníos por compañíes britániques. El mesmu Conde D'Eu supervisó la destrucción pieza per pieza de la fundición de Ibicuy, que foi darréu amburada y anubierta.<ref name="Pomer"/> La producción agrícola foi puesta sol so control al traviés d'empresarios brasilanos y fuercies militares brasilanes, financiaes por estos y polos inversionistas británicos. Esta guerra condicionó'l desenvolvimientu ulterior de Paraguái.{{ensin referencies}} L'esfuerciu bélicu foi bien costosu económicamente tamién para [[Brasil]]: l'Imperiu quedó bien empeñáu colos británicos, y siguiría perdiendo dineru inclusive dempués de la guerra, por cuenta de los gastos causaos pola ocupación de Paraguái.{{ensin referencies}} Dellos historiadores brasilanos consideren aquella guerra l'entamu de la delda esterna d'esi país.{{ensin referencies}} Pal gobiernu arxentín, anque nun pudo amestar tolos territorios que deseyaba, la guerra foi beneficiosa en dos sentíos: de primeres, fortaleció la posición política del partíu del presidente [[Bartolomé Mitre|Mitre]];<ref>Sicasí, el partíu de Mitre terminó per estremar se en dos, y la faición que sofitaba'l xeneral foi ganada nes eleiciones nacionales de 1868, aportando al gobiernu'l so rival Sarmiento.</ref> per otru llau, la guerra cohesionó al [[Exércitu Arxentín]], que dexó de ser un conglomeráu de milicies provinciales y fuercies d'ocupación porteñas nel interior, pa empecipiar el camín del so profesionalización y despolitización.<ref>Vedoya, Juan Carlos, ''La magra collecha''. Memorial de la Patria, tomu XIII. Buenos Aires: La Bastilla, 1984.</ref> El puertu de [[Buenos Aires]] confirmó la so posición como centru económicu, cultural y políticu del país. Sicasí, al igual qu'asocedió col so aliáu, la economía arxentina foi bien afeutada y nun pudo recuperase hasta fines de la década siguiente, impulsada pola masiva inmigración europea que la convertiría nuna potencia rexonal.<ref name="ref_duplicada_1" /> La delda esterna de Brasil creció hasta los 56&nbsp;millones de llibres esterlines, la d'Arxentina hasta 9&nbsp;millones y la uruguaya hasta 0,248&nbsp;millones.<ref name="ref_duplicada_2" /> == Postura de Colombia y Perú frente al conflictu == [[Ficheru:Eustorgio Salgar 1.jpg|thumb|[[Eustorgio Salgar]], presidente de los [[Estaos Xuníos de Colombia]], ufiertó formalmente a los paraguayos que, si por efeutos de la guerra Paraguái sumiera, ellos tendríen en Colombia status de colombianos.<ref>{{cita noticia |nome= Rafael |apellíu= Nieto Navia |títulu= La Triple Alianza |url= http://www.elnuevosiglo.com.co/articulos/7-2012-rafael-nietu-navia.html-0 |obra= [[El Nuevo Siglo]] |editorial= |fecha= 10 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2012}}</ref>]] Mientres el periodu de la guerra, Paraguái namái recibió sofitu de tipu "moral" de [[Estaos Xuníos de Colombia|Colombia]], al traviés d'una nota de protesta colombiana unviada al [[Imperiu de Brasil]], [[Uruguái]] y [[Arxentina]].<ref>{{cita web |url= http://www.mec.gov.py/cms/recursos/5474-protesta-de-colombia---guerra-contra-la-triple-alianza |títulu= Protesta de Colombia - Guerra contra la Triple Alianza |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2012 |obra= Ministeriu d'Educación y Cultura |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130118145425/http://www.mec.gov.py/cms/recursos/5474-protesta-de-colombia---guerra-contra-la-triple-alianza |fechaarchivu= 18 de xineru de 2013 }}</ref> Les alministraciones de los presidentes [[Santos Acosta]] y [[Santos Gutiérrez]] ente 1867 y 1870, siguieron la política del derrocáu presidente [[Tomás Cipriano de Mosquera]], al protestar contra la invasión de Paraguái.<ref name="GOMEZ">{{cita noticia |nome= Rafael |apellíos= Gomez Hoyo |títulu= La Epopeya de Paraguái |url= https://news.google.com/newspapers?nid=1706&dat=19700301&id=SOwcAAAAIBAJ&sjid=pWYEAAAAIBAJ&pg=4335,119308 |obra= |editorial= [[El Tiempo (Colombia)]] |fecha= 1 de marzu de 1970 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2012}}</ref> El canciller [[Carlos Marin (diplomáticu)|Carlos Marin]], censuró'l [[s:Tratáu Secretu de la Triple Alianza|tratáu secretu]] declarando que'l so país nun dexaría que se fixera de Paraguái una colonia.<ref name="GOMEZ"/> El [[Congresu de Colombia|Congresu]] de 1870 mientres el gobiernu d'[[Eustorgio Salgar]] fíxose solidariu col executivu,<ref name="GOMEZ"/> y 27 de xunu aprobó la Llei 78/1870, na cual espresó la so simpatía y almiración per pueblu paraguayu, al traviés de los artículos 1º y 2º d'esti congresu, que se trescriben de siguío:<ref>{{cita web |url= http://www1.mre.gov.py:82/procesador/embaparcolombia/?page_id=271 |títulu= La historia xúnenos |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2012 |obra= [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Paraguái]] }}</ref> {{cita|El Congresu de Colombia almira la resistencia patriótico y heroico opuesta pol pueblu de Paraguái a los aliaos que combinaron les sos fuercies y recursos poderosos pa avasallar a esa república, débil pol númberu de los sos ciudadanos y pola estensión de los sos elementos materiales, pero tan respetable pola puxanza del so sentimientu y aición, que tou lo qu'hai de noble nel mundu contempla'l so grandor, llamenta la so desgracia y -y ufrienda vives simpatíes.|Artículu primeru}} {{cita|El Congresu de Colombia participa del dolor de los paraguayos amigos de la so patria pola muerte del mariscal Francisco Solano López, que'l so valor y esfotu indomables, puestos al serviciu de la independencia de Paraguái, diéron-y llugar distinguíu ente los héroes, y faen la so memoria digna de ser encamentada a les xeneraciones futures.|Artículu segundu}} A la fin de la guerra, Colombia propunxo como xestu solidariu la doble nacionalidá,<ref>{{cita web |url= http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/en-tornu-a-maria-de-jorge-isaacs/html/b97386d9-7abc-4883-ba34-a8d00309263f_2.html |títulu= En redol a «María» de Jorge Isaacs |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2012 |apellíu= De Mora |nome= Carmen |obra= [[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]] }}</ref> nun documentu que nunca foi ratificáu pol Senáu paraguayu.<ref>{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu= "Nomenklaturas" y les cais |url= http://www.abc.com.py/edicion-impresa/opinion/nomenklaturas-y-les cais-176674.html |obra= [[ABC Color]] |fecha= 25 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2012 }}</ref> Finalmente, cuando la comunidá internacional americana realizó un cume, onde s'aldericó'l futuru de Paraguái, foi Colombia, al traviés del so canciller, quien presentó un decretu pa respetar y caltener la soberanía paraguaya, moción secundada por tolos presentes.<ref>{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu= Nueva Colombia, ciudá puxante y en crecedera |url= http://www.abc.com.py/edicion-impresa/interior/nueva-colombia-ciudá-puxante-y-en-crecedera-199537.html |editorial= ABC Color |fecha= 21 d'avientu de 2010 |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2012 }}</ref> Tamién la opinión pública de [[Perú]] sofitó al Paraguái contra la Triple Alianza; el gobiernu peruanu, sicasí, llindóse a realizar dellos intentos de mediación, intentando salvar la posición paraguaya.<ref>Aljovín de Losada, Cristóbal (2008): [https://nuevomundo.revues.org/48562 «El Perú y la guerra de Paraguái (1864-1870)»], artículu del 2008 nel sitiu web de la revista ''Nuevu Mundu, Mundos Nuevos''. Buenos Aires.</ref> == Devolución de los trofeos de guerra == [[Ficheru:Delegación_uruguaya_en_Paraguay.png|thumb|400px|Devolución de los trofeos de guerra tomaos pol Uruguái a la República de Paraguái, realizada en mayu de 1885.]] En [[1885]], mientres la presidencia de [[Bernardino Caballero]], la República Oriental del Uruguái, siendo presidente'l xeneral [[Máximo Santos]], realizó la devolución de los trofeos de guerra al Paraguái y la condonación de la so delda de guerra. La delegación foi presidida pol Ministru de Guerra, xeneral [[Máximo Tajes]], y acompañada pela Banda de Músicos y una Seición del Batallón 5° de Cazadores. Por esti xestu, la plaza San Francisco de la ciudá d'Asunción camudó'l so nome pol de Plaza Uruguaya.{{ensin referencies}} El 16 d'agostu de [[1954]], el presidente arxentín teniente xeneral [[Juan Domingo Perón]], apurrió n'Asunción al presidente paraguayu xeneral [[Alfredo Stroessner]] los trofeos de guerra que les fuercies arxentines conquistaren a les paraguayas. Los trofeos devueltos fueron treslladaos nos rastreadores de l'[[Armada Arxentina]]: [[ARA King (P-21)|ARA ''King]]'' y [[ARA Murature (P-20)|ARA ''Murature]]''. {{cita|Vengo como un home que vien rindir homenaxe al Paraguái nel nome del so queríu mariscal Francisco Solano López y faigo llegar l'abrazu del pueblu arxentín a esta Patria tan respetable y tan quería. En nome d'esa amistá y de esa devolución del pueblu arxentín, pongo en manes del mandatariu d'esti pueblu, como les reliquies, el testimoniu de la nuesa hermandá infrayable.|Juan Domingo Perón<ref>{{cita web |url=http://generalyegros.com/index.php/tte-xeneral-juan-domingu-peron/37-peron/63-tte-xeneral-juan-domingu-peron|títulu=''Trofeos de guerra''. }}</ref>}} [[Ficheru:Canhão El Cristiano.jpg|miniaturadeimagen|El Cristianu nel [[Muséu Históricu Nacional (Brasil)]]]] En cuanto al moblame del palaciu de Francisco Solano López, esti nun yera puramente un troféu de guerra yá que se trataben de muebles mercaos n'Alemaña por López pa usu personal y que fueron prindaos pol Estáu Arxentín al aportar al puertu de Buenos Aires apenes se supo la declaración de guerra. Pasaron como bien priváu a manes de privaes hasta que tales muebles fueron coleccionaos como antigüedaes pol [[Muséu Históricu d'Entre Ríos]]; esi moblame de luxu recién foi afayáu n'Arxentina nel 2011 y consideróse un oprobio que fueren reteníos, decidiéndose la entrega de los mesmos al tao paraguayu. Na primer selmana de xunetu de 2014 fueron devueltos pol Estáu Arxentín ―y l'estáu provincial entrerriano― al Estáu Paraguayu, devolución que se fixo oficial el martes 12 d'agostu del mesmu añu.<ref>{{cita web|url=http://www.analisisdigital.com.ar/noticias.php?ed=1&di=0&non=205116|títulu=Los muebles de Solano López llegaron al Paraguái|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.diarioregistrado.com/politica/99487-cristina-viaxa-a-paraguay-pa-restituyir-pertenencies-de-francisco-solano-lopez.html|títulu=http://www.diarioregistrado.com/politica/99487-cristina-viaxa-a-paraguay-pa-restituyir-pertenencies-de-francisco-solano-lopez.html|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201408/74980-muebles-solano-lopez-cristina-paraguay.html|títulu=http://www.telam.com.ar/notas/201408/74980-muebles-solano-lopez-cristina-paraguay.html|fechaaccesu=1 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230426142011/https://www.telam.com.ar/notas/201408/74980-muebles-solano-lopez-cristina-paraguay.html|fechaarchivu=2023-04-26}}</ref> Tocantes a los gastos de guerra que'l Paraguái tenía de pagar como indemnización a los aliaos d'alcuerdu al artículu 14 del tratáu del 1 de mayu de 1865, la República Arxentina lliberó al Paraguái de la continuidá de los pagos el 12 d'agostu de [[1942]] por votu unánime del Congresu Nacional, mientres la presidencia de [[Ramón Castillo]].<ref>Historia diplomática de Paraguái de 1869 a 1990: Antonio Salum-Flecha. Páx. 151. Autor: Antonio Salum-Flecha. Edición 4. Editor: Ediciones Comuñeros, 1990</ref> Pela so parte, Brasil facer el 4 de mayu de 1943, mientres la presidencia de [[Getulio Vargas]], cuando la delda taba saldada práuticamente na so totalidá.<ref>Paraguái, prisioneru geo-políticu. Páx. 126. Institutu d'estudios xeopolíticos ya internacionales. Autor: Luis J. González. Edición 2. Editor: Institutu Paraguayu d'Estudios Geopolíticos ya Internacionales, 1990</ref> Sicasí, hasta'l presente Brasil enxamás devolvió los varios trofeos de guerra que llogró en Paraguái, como'l célebre gran cañón defensivu de bronce llamao [[El Cristianu]], por ser forxáu col bronce de delles de les campanes de les ilesies católiques paraguayas, y que foi prindáu polos brasilanos n'ocupando la fortaleza de Humaitá; nin lo que queda de los archivos militares, ente otros oxetos y bienes polo xeneral que Brasil escaló.{{ensin referencies|date=February 2016}} Anque Brasil fixo sopelexar la noticia de la devolución nel 2010 ―por casu al traviés de l'Axencia Reuters― lo concreto ye que tal arreglu entá ta en falta. En cuanto al enorme cañón de 12 [[tonelaes]] El Cristianu moteyáu polos brasilanos como ''O Cristão''― entá s'atopaba n'esposición nel [[Muséu Históricu Nacional (Brasil)|Muséu Históricu Nacional en Brasil]].<ref>{{cita web |url=http://www1.folha.uol.com.br/mundo/2013/04/1264506-Paraguái-esixe-do-brasil-a-volta-do-cristao-trazido-como-trofeu-de-guerra.shtml|títulu=Paraguái-esixe-do-Brasil-a-volta-do-cristao-trazido-como-trofeu-de-guerra|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref><ref>Brezzo, Liliana M.: ''La devolución de los trofeos de guerra'', 2014. ISBN 978-99953-1-441-5.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140714201625/http://www.lanacion.com.py/articulo/114977-francu-pidio-a-brasil-devolucion-de-trofeos-de-la guerra-de-la-triple-alianza-.html «Franco pidió a Brasil la devolución de trofeos de guerra de la Triple Alianza»], artículu nel diariu ''La Nación'' (Asunción).</ref> == Discutiniu actual == En 2007, cuando [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández]] yera primer dama arxentina, emponderó nun discursu públicu a [[Francisco Solano López]], y calificó a la Triple Alianza como una triple traición a los intereses de [[Llatinoamérica]] frente a los [[imperialismu|imperialismos]]. A ello sumóse'l 14 de setiembre de 2007 la imposición del nome ''Mariscal Francisco Solano López'' a una unidá militar del Exércitu Arxentín, el Grupu d'Artillería Blindao 2, con asientu en [[Rosario del Balta]] ([[provincia d'Entre Ríos]]).<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.soldadosdigital.com/2007/138-payares/nota_principal.htm Grupu d'Artillería Blindao 2, Mariscal Francisco Solano López] |2=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-payares/nota_principal.htm |bot=InternetArchiveBot }}, artículu de 2007 nel sitiu web Soldáu Dixital (Buenos Aires).</ref> Frente a esto, el diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' respondió con un editorial,<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/968480-absurdu-tributu-a-un dictador|títulu=''Absurdu tributu a un dictador''|fechaaccesu=1 d'abril de 2017}}</ref> robláu pol so direutor, tresnietu del xeneral [[Bartolomé Mitre]], fundador del mesmu diariu, en que comparaba a Solano López con [[Adolf Hitler]]. Esti editorial provocó una respuesta enérxica na intelectualidá paraguaya y tamién nos intelectuales d'esquierda polo xeneral.<ref>{{cita web |url=http://www.rebanadasderealidad.com.ar/wagner-07-01.htm|títulu=''Kirchner, Mitre y Solano López'', Rebanadas de realidá. }}</ref><ref>{{cita web|url=http://argentina.indymedia.org/news/2007/12/571424|títulu=''Polémica sobre la Guerra de la Triple Alianza''.|fechaaccesu=1 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170916095027/http://argentina.indymedia.org/news/2007/12/571424|fechaarchivu=2017-09-16}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.somosparaguay.com.py/despachos.asp?cod_des=13660&ID_Seccion=51|títulu=''Respuesta a la diatriba del diariu ''La Nación'' de Buenos Aires'', en Somos Paraguái.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080213083134/http://www.somosparaguay.com.py/despachos.asp?cod_des=13660&ID_Seccion=51|fechaarchivu=2008-02-13}}</ref> Al respeutu, la presidenta Cristina Fernández espresó:<ref>{{cita web|url=http://www.somosparaguay.com.py/despachos.asp?cod_des=13603&ID_Seccion=52|títulu=''Cristina K. recordó de nuevu al mariscal López y criticó a ''La Nación'' de Buenos Aires'', en Somos Paraguái.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080105050434/http://www.somosparaguay.com.py/despachos.asp?cod_des=13603&ID_Seccion=52|fechaarchivu=2008-01-05}}</ref> {{cita|Dalgún mediu de comunicación, fundáu seique por unu de los qu'encabezó aquella triple traición, criticóme duramente. Nun importa, la verdá histórica nun puede tapase con editoriales. Ta escrita, desgraciadamente a sangre y fueu nel corazón del pueblo paraguayu.}} == Impautu na lliteratura y nel cine == === Lliteratura === ''[[L'ayalga del presidente de Paraguái]]'' (1894) ye una novela d'[[Emilio Salgari]]. Narra les aventures de dos marineros ficticios de l'Armada Paraguaya mientres la guerra. La novela amuesa una visión favorable de Paraguái y de Francisco Solano López.<ref>{{cita web|url=http://www.abc.com.py/edicion-impresa/artes-espectaculos/llancen-l'ayalga-del presidente-del-paraguay-de-emilio-salgari-1311723.html#|títulu=Llancen “L'ayalga del presidente de Paraguái”, d'Emilio Salgari|fechaaccesu=13 de setiembre de 2015|fecha=2 d'avientu de 2014|editorial=[[ABC Color]]}}</ref> La guerra de la Triple Alianza tamién ta representada na triloxía del escritor arxentín [[Manuel Gálvez]] compuesta por ''Los caminos de la muerte'', ''Humaitá'' y ''Xornaes d'agonía''. Nel so llibru ''[[Una escursión a los indios ranqueles]]'', orixinalmente publicáu por tiraes nel diariu La Tribuna, [[Lucio V. Mansilla]] remembra dellos pasaxes de la guerra, que lo tuvo como coronel del Batallón 12 d'infantería de linia. === Cine === El cine paraguayu encetó la Guerra de la Triple Alianza en producciones como ''[[Cuetu Corá (película)|Cuetu Corá]]'' (1978), de Guillermo Vera Díaz; ''[[Acosta Ñu (película)|Acosta Ñu]]'' (2008), del pilarense Ramón Ramoa Salcedo; ''Felipe Canastru'' (2010), de Darío Cardona; según el llargumetraxe inéditu ''[[Kamiseta Pyta'i]]'' (2012), de [[Hérib Godoy]], y del mesmu direutor, ''[[Llates vacíes]]'' (2014), que recrea'l mitu popular de [[plata yvyguy]], sobre ayalgues soterraes mientres la guerra. Tamién esisten documentales importantes como ''Cándido López-Los campos de batalla'' (2005), de José Luis García, una coproducción d'Arxentina y Paraguái; y ''Eliza Lynch: Queen of Paraguay'' (2013), de Alan Glisenan, d'[[Irlanda]]. == Ver tamién == * {{wikisource|Tratáu Secretu de la Triple Alianza|Testu del tratáu secretu de la Triple Alianza}} * {{wikisource|Guerra de Paraguái contra la Triple Alianza|la Guerra de Paraguái contra la Triple Alianza}} * [[Defensa de Paysandú]] * [[Felipe Varela]] * [[Saquéu d'Asunción]] * [[Sanidá Militar na Guerra de la Triple Alianza]] * [[Disputa de Curupayty y Llombes de Pedro González]] == Fuentes == === Notes === {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Alonso J. L. y Peña J. M. (2017) ''L'añu del sangre 1865-1866''. Buenos Aires: Editorial Abrazos. ISBN 978-987-26509-8-8 * {{cita llibru |apellíu=Chasteen |nome=John Charles |enllaceautor= |títulu=Born in blood & fire: a concise history of Latin America |fechaaccesu= |idioma= |otros= |edición= |añu=2006 |editor= |editorial=W.W. Norton & Company |allugamientu=Nueva York |isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=Díaz Gavier |nome=Mario |enllaceautor= |títulu=En tres meses n'Asunción |idioma= |otros=Estudiu de les causes de la Guerra y les sos campañes militares, centráu nel analís de la campaña de Humaitá, con un analises minuciosos de la [[Batalla de Curupaití]] |edición= |añu=2005 |editor= |editorial=del Boulevard |ubicación=Rosario Arxentina |isbn=987-556-118-5}} * {{cita llibru |apellíu=Doratioto |nome=Francisco |enllaceautor= |títulu=Maldita Guerra. Nueva Historia de la Guerra de Paraguái |idioma= |otros=Estensu analís de la Guerra, les sos causes y consecuencies, dende'l puntu de vista brasilanu, con abondoses notes bibliográfiques |edición= |añu=2008 |editor= |editorial=Emecé |allugamientu=São Paulo/Buenos Aires |isbn=978-950-04-2574-2}} * {{cita publicación |apellíu=Ganson |nome=Barbara J. |enllaceautor= |títulu=Following their children into battle: women at war in Paraguay, 1864-1870 |id=base de datos [[JSTOR]] |fechaaccesu=18 d'abril de 2007 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1990 |editor= |editorial= |allugamientu= |publicación=The Americas |volume=46 |númberu=3 |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Garmendia |nome=José Ignacio |enllaceautor=José Ignacio Garmendia (militar) |títulu=Campaña de Corrientes y de Ríu Grande: alcordances de la guerra de Paraguái |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros=Rellatu de les campañes iniciales de la guerra, según el puntu de vista d'un oficial arxentín que participó na mesma, con notes adicionales. Bien pervalible poles sos ilustración, del mesmu Garmendia. |edición= |añu=1904 |editor= |editorial=Peusar |allugamientu=Bs. As. |isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=Pomer |nome=Lleón |enllaceautor= |títulu=La guerra de Paraguái |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros=Estudiu sobre les causes y les consecuencies de la Guerra de Paraguái según el puntu de vista [[revisionismu históricu n'Arxentina|revisionista]] |edición= |añu=2008 |editor= |editorial=Leviatán |allugamientu=Bs. As. |isbn=978-897-514-141-4}} * {{cita llibru |apellíu=Rosa |nome=José María |enllaceautor=José María Rosa |títulu=La guerra de Paraguái y les montoneras arxentines |idioma= |otros=Analís revisionista arxentín de la guerra, les sos causes y consecuencies, con un analís detalláu de les reaiciones federales contraries a la guerra nel interior de l'Arxentina |edición= |añu=1986 |editor= |editorial=Hyspamérica |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-614-362-5}} * {{cita llibru |apellíu=Ruiz Moreno |nome=Isidoro J. |enllaceautor= |títulu=Campañes militares arxentines |idioma= |otros=Cuartu tomu de la historia militar arxentina del sieglu XIX, dedicáu en gran parte al analís diplomático y militar de la Guerra de Paraguái. |edición= |añu=2008 |editor=Emecé |editorial= |allugamientu=Bs. As. |isbn=978-950-620-257-6 |capítulu=Tomo IV}} * {{cita llibru |apellíu=Zenequelli |nome=Lilia |enllaceautor= |títulu=Crónica d'una guerra, La Triple Alianza |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros=Analís estensu y detalláu de la Guerra de Paraguái dende'l puntu de vista arxentín, ensin enclín revisionista nin “clásica” |edición= |añu=1997 |editor= |editorial=Dunken |allugamientu=Bs. As. |isbn=987-9123-36-0 |capítulu= |páxina= |cita=}} == Enllaces esternos == {{commonscat|War of the Triple Alliance}} * [http://www.portalguarani.com/993_periodico_de_guerra_la centinela/9066_la centinela_coleccion_del selmanariu_de_los paraguayos_en_la guerra_de_la_triple_alianza__1867_.html Diariu La Centinela Coleición del selmanariu de los paraguayos en Guerra de la Triple Alianza 1867] * [http://www.lagazeta.com.ar/guerradelparaguay.htm «La Guerra de Paraguái (Visión Arxentina)», en LaGazeta.com.ar.] * [http://www.infoluque.com.py/historia/mlopez.htm «Causes que provocaron la Guerra contra la Triple Alianza», en InfoLuque.com.py.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213071438/http://www.infoluque.com.py/historia/mlopez.htm |date=2007-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20140515080939/http://www.elortiba.org/guepy.html «La Guerra de Paraguái», en ElOrtiba.org.] * [http://nuevomundo.revues.org/document1623.html «La guerra de la Triple Alianza na lliteratura paraguaya», en NuevoMundo.revues.org.] * [http://www.argentina-rree.com/6/6-003.htm «Les causes de la guerra», n'Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines.] * [http://www.meucat.com/main.php?LOXA=album&SCR=1280 Semeyes de la guerra de 1870, en Meucat.com.] * [http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2005/2005prim/noticias/triple-alianza-020305.asp «La Guerra de la Triple Alianza contra'l Paraguái aniquiló la única esperiencia esitosa de desenvolvimientu independiente», en PaginaDigital.com.ar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190316120039/http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2005/2005prim/noticias/triple-alianza-020305.asp |date=2019-03-16 }} * [http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php «La Guerra de la Triple Alianza», en ElHistoriador.com.ar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605094406/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php |date=2014-06-05 }} * [http://www.temakel.com/ghdegparaguay.htm «La guerra de Paraguái», en Temakel.com.] * {{Enllaz rotu|1=«South American Military History», en Reocities.com. |2=http://www.reocities.com/ulysses_lleal/capa.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Mapa de la Guerra de la Triple Alianza. |2=http://www.er-saguier.org/obres/udhielal/pdfs/Tomo_09/TripleAlianza.JPG |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.youtube.com/watch?v=-rDZCXajua0 Guerra Guazú], capítulos 1, 2, 3 y 4, videu sobre la Guerra de la Triple Alianza nel sitiu web YouTube. * [http://www.youtube.com/watch?v=EZLS3ofltYE "Daqué fadríen"], videu nel sitiu web YouTube sobre la Guerra de la Triple Alianza. * [https://web.archive.org/web/20130918101444/http://blogosfera.tvpublica.com.ar/guerraguasu/?p=18 "Guerra guasú"], documental sobre la guerra realizáu pola [[TV Pública (Arxentina)]] {{Tradubot|Guerra de la Triple Alianza}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de la Triple Alianza| ]] [[Categoría:Xenocidios]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] dz1eew5umhzlyxcwhngy0lk977vbxee 0 114895 4499361 4484350 2026-06-08T04:23:21Z Limotecariu 735 4499361 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Hamilton-burr-duel.jpg|thumb|300px|Duelu a pistoles ente [[Alexander Hamilton]] y [[Aaron Burr]] en 1804.]] [[Ficheru:FrzDuellImBoisDeBoulogneDurand1874.jpg|thumb|300px|Duelu nel ''[[Bois de Boulogne]]'' en 1874.]] '''Duelu''' ye'l [[combate]] nel que s'enfrenten dos persones individualmente; anque tamién puede llamase "duelu" al combate ente dos grupos, especialmente si cada unu unvia como representante a un [[campeón]] por qu'apueste el combate na so representación. Suel tar [[Ritual|ritualizado]], y ser consecuencia d'un retu (riepto) o desafíu previu, que surde a partir d'una [[enemistá]] por cualesquier causa. Ta venceyáu a los conceutos clásicos de [[honor]] y [[vengación]].<ref>{{cita DRAE|duelu}} {{cita DRAE|riepto}} Sunan Abu Dawud, fonte citada en [[:en:Single combat]]. [[Ilíada]], fonte citada en [[:champion warfare]]</ref> Na so modalidá más formalizada, el duelu foi practicáu dende'l [[sieglu XV]] hasta empiezos del [[sieglu XX]] nes sociedaes occidentales, como evolución de les [[xusta|xustes]] o torneos medievales.<ref>Por casu, el [[pasu honrosu]] de Don [[Sueru de Quiñones]] (1434), o les "singulares batalles" tan habituales nos [[llibros de caballeríes]], fechos risión en ''[[El Quixote]]'': «cualesquier que dixera que yo fui con xustu títulu encantáu, como la mio señora la princesa Micomicona déame llicencia pa ello, yo desmiénto-y, Le rieto y desafíu a singular batalla» ([https://books.google.es/books?id=CPWlxufKqp4C&printsec=frontcover&dq=don+quixote&hl=es&sa=X&ei=NRLFVMftCoXnUujmgbgH&ved=0CDIQ6AEwAw#v=snippet&q=singular&f=false edición d'Enrique Herreros], EDAF, 1999, ISBN 8441405298, pg. 321).</ref> Yera consensuáu ente dos [[caballeru|caballeros]], qu'utilizaben armes mortales acordies con regles esplícites o implícites que se respetaben pol honor de los contendentes, acompañaos por [[padrinos]], quien podíen de la mesma lluchar o non ente sigo. Dende los sos entamos el duelu, a pesar de la so aceptación social y popularidá lliteraria ([[Gaspar Melchor de Xovellanos|Xovellanos]], ''[[El delincuente honráu]]'', 1773, [[Pierre Choderlos de Laclos]], ''[[Dangerous Liaisons (novela)|Dangerous Liaisons]]'' -''Les liaisons dangerouses''-, 1782, [[Joseph Conrad]], ''[[The Duellists]]'' -''The duel'' o ''Point of honor''-, 1908), recibió distintos graos de condena poles autoridaes eclesiástiques y civiles, llegando a la so illegalización, que nun foi efectiva hasta les primeres décades del sieglu XX. El duelu ye consideráu un actu illegal ([[asesinatu]] en primer y segundu grau) na mayoría de los países. El duelu desenvolver por voluntá d'una de les partes —el griespu— pa llavar un insultu o ofiensa al so honor ([[inxuria]]). L'oxetivu nun yera polo xeneral matar al oponente, sinón llograr «prestu» restaurando l'honor propio, cosa que se llograba al poner en xuegu la vida pa defendelo. Tien De estremase a los duelos de les pruebes de combate, una y bones los primeres nun s'usaron pa determinar culpabilidá o inocencia, nin constituyeron procedimientos oficiales. Los duelos fueron sicasí xeneralmente illegales, a pesar de que na mayoría de les sociedaes onde foi avezada, cuntó con aceptación social. Los participantes d'un duelu correutamente plantegáu nun yeren polo xeneral escorríos, y nos casos en que sí lo yeren, nun-y los encarcelaba por tal motivu. Considerábase que namái los caballeros (aristócrates o adineraos) los cualos teníen un honor que defender y, poro, la clase social alta yera la que calificaba pa realizalo: si un caballeru yera faltáu por daquién de la clase baxa, aquel nun lo retaba a duelu, sinón que -y infligía dalgún castigu físicu o comisionaba a los sos [[Servidume|sirvientes]] por que lo fixeren. En dellos países, cuantimás d'orixe anglosaxón, el retu yera realizáu públicamente col golpe d'un [[guante]] na cara del oponente o se dexaba cayer el guante ante los pies del desafiáu quien lo recoyía si aceptaba; dende entós perduró'l dichu popular —«recoyó'l guante»— pa indicar que daquién respondía a la provocación d'un opositor.<ref>[https://archive.today/20130106135521/personal.telefonica.terra.es/web/flxcardona/f_feches_2.htm Dichos populares-frases feches]</ref> == Oríxenes == El términu «forgo» pa referise a esti tipu de guerres remontar al [[sieglu XV]] n'[[Europa]]. La pallabra deriva del [[llatín]] ''duellum'', qu'en llatín clásicu escribíase ''bellum'', col significáu de 'guerra'. La etimoloxía popular acomuñar a ''duo'' ('dos'), resaltando l'acepción de combate unu a unu». Les confrontaciones físiques rellacionaes con insultos o allugamientu social remontar a la [[prehistoria]] humana, pero'l conceutu de duelu formal na sociedá occidental aniciar nel [[duelu xudicial]] de la [[Edá Media]], y n'antigües práutiques pre-cristianes de la dómina [[viquingu|viquinga]].<ref>Ente los pueblos nórdicos yera avezáu'l ''Holmganga'' (llit. 'dir —o caminar— a la isla'), una especie de desafíu formal pa resolver disputes.</ref> Los duelos xudiciales fueron abolíos pol [[Conceyu de Laterano IV|cuartu conceyu de Laterano]] en [[1215]], pero hai testigos qu'informaben inda en [[1459]] sobre l'aceptación del sistema pa resolver dellos crímenes capitales.<ref>Hans Talhoffer (sieglu XV), maestru de duelu del sur d'Alemaña.</ref> La mayoría de les sociedaes nun condergaba'l duelu; en cierto, la victoria en duelu reconocíase como un actu d'heroísmu y non como un [[asesinatu]], y l'estatus social del vencedor víase amontáu. Mientres el [[Renacimientu]] ceo, la práutica del duelu establecía la respetabilidad d'un caballeru, y yera'l mediu aceptáu pa resolver disputes. Naquelles sociedaes yera ensin dulda una alternativa meyor qu'otres formes de conflictu menos regulaes. El primer códigu de duelu (''Code duello'') apaeció nel [[renacencia italiana]], magar reconoz dellos antecedentes, incluyendo la vieya llei xermánica. El primer códigu formalizáu a nivel nacional foi'l [[Francia|francés]], y recién en [[1777]] redactar n'[[Irlanda]] un códigu que —por cuenta de la emigración— sería los de más amplia influencia nos [[Estaos Xuníos]]. Sicasí lo anterior, los duelos nun fueron esclusivos de les altes clases d'Europa; los [[xitanu|xitanos]], ciertes tribus d'indios norteamericanos ([[Navajos]]) y otres etnies euroasiátiques teníen nos sos códigos de conducta les sos propies versiones de duelos (xeneralmente con cuchiellos o hachos), y contemporáneamente tamién nes clases baxes d'Estaos Xuníos, Colombia y Brasil entá se practica esti tipu d'enfrentamientos con arma blanca o de fueu. === Otres acepciones === N'[[Idioma español|español]] ''duelu'' significa amás un estáu de [[llutu]] o aflicción, acepción que podría tener oríxenes comunes cola primera, si considérase la perspeutiva de familiares y allegaos de los duelistas. == Regles == [[Ficheru:Francisco Domingo Marques Un lance en el siglo XVII.jpg|thumb|240px|''Un llance nel sieglu XVII'' pintura de [[Francisco Domingo Marqués]] de 1866.]] [[Ficheru:Pistolets-de-duel-p1030442.jpg|thumb|240px|Pistoles de duelu, Muséu d'Arte y Historia de Neuchatel.]] Los duelos podíen efectuase cola espada de duelu europea o —dende'l sieglu XVIII d'equí p'arriba— con pistoles.<ref>[https://web.archive.org/web/20050308125451/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/techniques/pup_wd.html Téuniques de duelu].</ref> Con esti fin fabricábense artesanalmente bellos pares de pistoles de duelu pa usu de los nobles ricos. Dempués de la ofiensa real o imaxinaria, los partidarios del ofendíu demandaben «prestu» del ofensor,<ref>[http://gaslight.mtroyal.ab.ca/gaslight/mysticXN.htm Regles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216090439/http://gaslight.mtroyal.ab.ca/gaslight/mysticXN.htm |date=2010-12-16 }}.</ref> explicitando la demanda con un xestu insultante al que yera imposible permanecer indiferente; cutir al ofensor na cara con un guante, o tirar el guante al suelu delantre d'él —d'equí la frase «tirar el guante»—<ref>Tirar el guante: ''"throwing down the gauntlet"''.</ref> que col tiempu convirtióse en sinónimu de cualquier desafíu. Esti costume aniciar na [[Edá media]], cuando s'ordenar a un [[caballeru]], que recibía una palmetada ritual na cara simbolizando la última vegada que la aceptaría ensin devolver un desafíu. Por tal motivu, cualesquier que fora cutíu con un guante taba consideráu, como'l caballeru, obligáu a aceptar el desafíu, o quedar deshonrado. Cada parte en disputa tenía d'escoyer un representante d'enfotu (segundu, o padrín) qu'alcordaría los sitiu del campu d'honor», que'l so principal criteriu d'eleición yera que tuviera aislláu pa torgar interrupciones. El padrín que tenía calidá de [[testigu de fe]], tenía que verificar les armes, les regles y en casu de que'l so representáu finara, faese cargu del so cuerpu pa ser apurríu a los sos familiares y dar parte ante l'autoridá. Pola mesma razón, los duelos efectuábense tradicionalmente a l'amanecida. Tamién yera deber de cada parte comprobar que les armes fueren iguales y que'l duelu resultara xustu. A eleición de la parte ofendida, el duelu podía ser: * «A la primer sangre», y nesi casu remataba asina unu de los duelistas resultaba mancáu, inclusive si la firida fuera leve. * Hasta qu'unu de los contrincantes fuera «severamente mancáu», de forma tal que s'atopara físicamente incapacitado pa siguilo. * «A muerte», y nesi casu nun habría prestu hasta que la otra parte tuviera mortalmente mancada. * Nel casu de duelos «a pistola», cada parte podía disparar un tiru. Inclusive si nengunu atinaba'l disparu, si'l griespu considerárase satisfechu, el duelu podía declarase termináu como xeneralmente asocedía. Tamién un duelu a pistola podía siguir hasta qu'unu de los duelistas fuera mancáu o muertu, pero un intercambiu de más de trés series de disparos yera consideráu bárbaru, amás de ridículu pola falta de puntería. So estes condiciones, una o dambes partes podíen intencionalmente errar el disparu coles mires de cumplir les formalidaes del duelu ensin perda de vida o honor, práutica habitual de dellos duelistas que recibía los nome de ''deloper''.<ref>''Deloper'', en [[Idioma francés|francés]], lliteralmente 'errar'.</ref> Faer esto, obviamente, resultaba bien ventureru si l'oponente nun taba dispuestu a faer lo mesmo. El ''delope'' foi espresamente prohibíu pol Códigu de duelu de [[1777]].<ref>''Code duello'' (1777), Regla 13: «''En nengún casu almitirán tiros fallíos o al aire...por tal motivu los xuegos infantiles deben sen deshonrosos pa un bandu o l'otru, y van tar por consiguiente prohibíos''».</ref> Sicasí les posibilidaes variaben, y munchos duelos de pistola fueron a primer sangre, anque otros a muerte. La parte ofendida podía detener el duelu en cualquier momentu, si creía satisfechu'l so honor. Pa un duelu de pistoles, les partes teníen d'allugase llombu contra llombu coles sos armes cargaes na mano, y caminar un númberu prefijado de pasos, volvese al oponente y disparar. Típicamente, cuanto más grave yera l'insultu, menos yeren los pasos a caminar. En munchos casos los padrinos solíen demarcar el suelu primeramente, indicando'l puntu onde los duelistas teníen de detenese, xirar y disparar. A una señal, frecuentemente un xiblatu, los oponentes podíen avanzar hasta les marques y disparar a voluntá. Otra téunica consistía n'efectuar disparos alternativamente, empezando pela parte ofendida. Munchos duelos históricos evitar pola imposibilidá d'alcordar el ''methodus pugnandi''.<ref>''Methodus pugnandi'': ([[llatín]]) métodu de llucha, les regles del duelu.</ref> Nel casu del Dr. [[Richard Brocklesby]], nun hubo alcuerdu nel númberu de pasos, y nel duelu ente [[Mark Akenside]] y Ballow, unu esplicó que nunca se batería mientres la mañana, y l'otru que nunca lo fadría pela tarde. [[John Wilkes]], que nun se detenía en ceremonies por estos pequeños detalles, contestó a la consulta de Lord William Talbot en rellación a «cuántes vegaes dispararía nun duelu» lo siguiente: «''Tanto como la so excelencia deseye: traxi una bolsa de bales y una petaca de pólvora''». == Duelos famosos == [[Ficheru:Onegin duel.jpg|thumb|180px|Grabáu que representa'l duelu de Onegin y Lensky]] Tornar un desafíu yera de cutiu equivalente a ser ganáu por abandonu, y considerar un deshonor y un actu de cobardía. Los individuos importantes o famosos corríen un riesgu especial de ser desafiaos a duelu. Ente los duelos más famosos atópase'l de los [[Estaos Xuníos|americanos]] Hamilton y [[Aaron Burr|Burr]]. Nesa oportunidá'l destacáu miembru del Partíu Federal de los Estaos Xuníos, [[Alexander Hamilton]] foi mancáu mortalmente.<ref>http://encyclopedia.jrank.org/GUI_HAN/HAMILTON_ALEXANDER_1757_1804_.html</ref> Tamién se recuerda'l duelu ente [[Arthur Wellesley]], primer duque de Wellington, y [[George William Finch-Hatton]], 10º conde de Winchilsea, nel que dambos contendentes disparar al aire.{{ensin referencies}} El [[poeta]] [[Rusia|rusu]] [[Alexander Pushkin]] describió proféticamente dellos duelos nes sos obres, notablemente'l d'[[Onegin]] contra [[Lensky]] en [[Eugene Onegin]]. El mesmu Pushkin foi mancáu mortalmente nun duelu revesosu con Georges d'Anthés, un oficial [[Francia|francés]] de quien se rumoreaba que yera amante de la muyer de Pushkin. Anthés, que foi acusáu de faer trampa nesi duelu, casóse cola cuñada de Pushkin y emponíase a convertise en ministru y senador francés. [[Ficheru:S.Allende 7 dias ilustrados.JPG|180px|miniaturadeimagen|derecha|[[Salvador Allende]], protagonizó l'últimu duelu en Chile en 1952.]] L'últimu duelu a muerte en [[Canadá]] arreyó a John Wilson desafiáu por Robert Lyon a un duelu a pistola dempués d'una engarradiella empecipiada por observaciones sobre una maestra d'escuela con quien Wilson terminó casándose entós que Lyon finara nel duelu.{{ensin referencies}} En [[1832]] el matemáticu francés [[Évariste Galois]] atopó la so muerte a la temprana edá de 21 años nun duelu contra un presuntu axente prevocador de la policía de [[Lluis Felipe I de Francia|Lluis Felipe d'Orleans]]. La nueche anterior a la so muerte emplegar n'escribir a un amigu toles sos resultaos matemátiques, col encargu de que fueren tresmitíos a dalgún matemáticu estranxeru. En [[1864]] l'escritor d'Estaos Xuníos [[Mark Twain]] —depués editor del ''New York Sunday Mercury''— evitó por pocu enfrentase en duelu col editor d'un periódicu rival, posiblemente pola rapidez mental del so padrín, qu'esaxeró la puntería de Twain cola pistola.<ref>[http://www.classicauthors.net/Paine/twainbio/twainbio46.html El duelu de Mark Twain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611095708/http://classicauthors.net/Paine/twainbio/twainbio46.html |date=2010-06-11 }}. Ver tamién {{cita web |url=http://twain.classicauthors.net/autobiography/autobiography8.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100704042345/http://twain.classicauthors.net/autobiography/autobiography8.html |fechaarchivu=4 de xunetu de 2010 }} y [https://web.archive.org/web/20050305051943/http://www.twaintimes.net/page4.htm] (n'[[Idioma inglés|inglés]]).</ref> El [[12 de marzu]] de [[1870]] tuvo llugar el [[Duelu de Carabanchel]] na escuela de tiru de la Devesa de Carabanchel ente [[Antonio d'Orleans]], duque de Montpensier y [[Enrique de Borbón y Borbón-Dos Sicilies|Enrique de Borbón]], duque de Sevilla, nel que'l primeru perdió les sos opciones a reinar n'España, y el segundu la so vida. A principios del [[sieglu XX]], [[Hipólito Yrigoyen]] enfrentar a [[Lisandro de la Torre]] nun duelu con sable. Yrigoyen nun tenía esperiencia n'[[esgrima]] polo que contrató a un maestru. De la Torre yera un maestru en dichu arte y ganara delles competiciones. Mientres el duelu, Yrigoyen mancó a De la Torre tres veces ente que esti nun lo tocó siquier. Dempués d'esti duelu De la Torre dexó barba pa despintar les cortes. El [[6 d'agostu]] de [[1952]], llevar a cabu l'últimu duelu d'honor rexistráu na [[Historia de Chile|historia]] de [[Chile]]. Foi ente los entós senadores [[Salvador Allende]] y [[Raúl Rettig]], siendo'l griespu esti postreru pos impugnó los dichos del doctor Allende nel [[Senáu de Chile|senáu]]. Anque dispararon a matar, dambos erraron los sos disparos.{{ensin referencies}} == Duelos inusuales == * Dizse qu'en [[1808]] dos caballeros franceses bater a duelu en globos aerostáticos sobre [[París]], cada unu tratando de pinchar el globu del oponente; unu d'ellos foi baltáu y matóse na cayida xunto col so padrín. * Los participantes de dellos duelos, puestos a escoyer l'arma, escoyíen deliberadamente elementos risibles como morteros, mazos, o forquetes pa suxetar gochos.<ref>[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2004/march/duel.php Duelos inusuales] (n'[[Idioma inglés|inglés]]).</ref> == El duelu en dellos países == === Grecia === Nes [[islles Xóniques]] mientres el [[sieglu XIX]] esistió un costume de lluches formales ente homes por un puntaje d'honor. Lo inusual d'esta tradición yera que la protagonizaben los llabradores y non los aristócrates. Estos duelos facer a [[cuchiellu]], y empezaben con un intercambiu d'insultos de índole sexual nun llugar públicu, por casu una [[tabierna]]. Los contrincantes nun engarraben coles mires d'asesinar al oponente, sinón de marca-y la cara col cuchiellu. Nin bien brotaba la primer gota de sangre los asistentes interveníen pa dixebrar a los adversarios. El ganador de cutiu cuspía al so oponente y moyaba el so pañuelu nel sangre del vencíu, o lo usaba pa llimpiar el so cuchiellu. El vencedor nun faía esfuerciu dalgunu por refugar l'arrestu, y recibía una pena leve consistente en curtiu periodu de [[prisión]] o una pequeña multa.<ref>[https://archive.today/20120629064602/www.historycooperative.org/journals/ahr/105.2/ah000359.html El duelu griegu] (n'[[Idioma inglés|inglés]]).</ref> === Estaos Xuníos === La práutica del duelu empezó a perder popularidá en Norteamérica nel [[sieglu XVIII]]. [[Benjamin Franklin]] consideraba al duelu llaráu d'una violencia inútil, y [[George Washington]] encamentaba prohibilo a los sos oficiales mientres la guerra d'independencia d'Estaos Xuníos, por considerar que la muerte en duelu de dalgunos d'ellos menguaría les posibilidaes d'ésitu del esfuerciu bélicu. Amás el duelu utilizábase frecuentemente como una fachada pal asesinatu llegal. En [[1806]] [[Andrew Jackson]], quien más palantre se convertiría en presidente de los Estaos Xuníos, viose envolubráu nun duelu pero violó una norma téunica. Jackson y el so oponente alcordaren un duelu a un tiru, pero cuando empezó la llucha y Jackson fixo fueu, la so arma trabóse. L'oponente disparó pero erró'l disparu. Entós Jackson destrabó la so pistola y disparó al so oponente, cuando téunicamente perdiera la so vez al trabar l'arma. Pa fines del [[sieglu XIX]], el duelu llegal escastárase en cuasi tol mundu. Dellos estaos d'Estaos Xuníos teníen lleis qu'establecíen procedimientos pal duelu llegal, pero de cumplimientu raramente defendible ante un tribunal. Delles xurisdicciones tienen severes penes contra la práutica del duelu, que nel casu de los militares n'actividá algamen xeneralmente la degradación. === Méxicu === El duelu volvióse una costume romántica y popular en [[Méxicu]] na dómina del xeneral [[Porfirio Díaz]]. Los legistas mexicanos estremaben tres clases de duelu: * decretorio, a muerte d'unu de los contendentes. * propugnatorio, cuando solo proponíase defender l'honor, ensin ánimu de matar. * satisfactoriu, si profiriéndose a una inxuria grave, topábase l'ofendíu dispuestu a nun realizar el duelu, en cuenta de un prestu. Nun intentu por llegalizar esta práutica que se consideraba inevitable, publicáronse dos códigos sobre la materia. El ''Códigu nacional mexicanu del duelu'' de [[1891]] señala tres clases d'ofienses que ameritan el llance: privada, pública y ello ye que y los distintos tipos d'armes pa realizalo: «''a espada, a sable, a sable ensin punta, a pistola y a pie fitu, a pistola a voluntá, a pistola avanzando, a pistola y marcha atayada, a pistola en llinia paralela, a pistola al mandu, a caballu, con carabina, con fusil, a pistola a distancies bien próximes y con pistola, tando una sola cargada''». El códigu penal vixente nesi tiempu solo imponía a los duelistas multes de 20 a 1500 pesos y arrestos de tres meses a seis años, entá en casos de muerte. Anguaño, el Códigu Penal Federal sanciona'l duelu como delitu nos artículos 297 y 308. === Arxentina y Uruguái === {{AP|Duelu n'Uruguái|Forgo n'Arxentina}} [[Ficheru:GauchosvonALE.jpg|thumb|240px|[[Gauchu|Gauchos]] del [[Ríu de la Plata]] en posición de duelu.]] Dende la llegada de los primeros europeos al [[Ríu de la Plata]], el duelu foi principalmente una demostración del coraxe varonil, bien frecuente nes clases baxes del campu. Dende los oríxenes del tipu social del ''[[gauchu]]'', habitante de la llanura pampeana, el duelu acompañó a les clases rurales del Ríu de la Plata, magar que foi una práutica declarada illegal y foi castigada cuasi dende los sos oríxenes polos patrones d'estancia y les clases dirixentes con penes d'[[azote]] y de reclusión. A diferencia de los duelos ente aristócrates criollos, que s'efectuaben a la manera de les sos contrapartes europees, los gauchos desenvolvieron una tradición particular de duelu, que pasó a llamase ''duelu gauchu'' o ''forgo criollu'', que siguió les téuniques del duelu popular del sur d'[[Italia]] o d'[[Andalucía]]. Combatir con cuchiellu (que por estes rexones denominábase «facón» o «faca») nuna mano, y trapu o cobertor na otra mano a manera d'escudu. El desafíu nun se faía con golpe de guante sinón pola «moyada d'oreya», que lliteralmente consistía en que'l retador pasara la mano moyada cola so propia cuspia pela oreya del adversariu. Mientres nel [[sieglu XIX]], el duelu treslladar a les ciudaes, que taben travesando un fuerte procesu de crecedera aguiyada pola inmigración. Nos suburbios, los «malevos», homes amarradiegos de baxa condición, y cuchilleros prauticar pa dirimir cualquier falta real o supuesta al honor, o inclusive por meru afianzamientu social. Esti duelu de punta y hachu» sería incorporáu na cultura del [[tangu]] y eternizáu pola prosa de los escritores d'El Ríu de la Plata, como l'arxentín [[Jorge Luis Borges]] y l'uruguayu [[Enrique Amorim]] ente otros. Nes últimes décades del Sieglu XIX y a empiezos del [[sieglu XX]] el costume del duelu estender por clases altes. Mientres la dómina fixéronse famosos dellos duelos de políticos y otres personalidaes destacaes. Na Arxentina, dos prominentes políticos [[Hipólito Yrigoyen]], que resultaría ser electu años más tarde como presidente, y [[Lisandro de la Torre]], qu'algamaría los cargu de senador, bater con espaes en 1897 por cuenta de la so rotura política. N'Uruguái, l'[[Presidente d'Uruguái|ex-presidente d'Uruguái]] [[José Batlle y Ordóñez]] retó a duelu en 1920 al mozu periodista [[Washington Beltrán Barbat]], quien morrió de resultes del enfrentamientu.<ref>[http://www.denorteasur.com/asp/articulo.asp?numbero=234&id=315 ''Morrió Washington Beltrán''].</ref> L'acontecimientu algamó tal grau de notoriedá que llevó a qu'ési mesmu añu promulgar n'Uruguái la llei 7.253, conocida como «Llei de duelos», que reglamentaba los duelos estableciendo les condiciones so les cualos podíen realizase. L'últimu duelu públicu asocedió n'Arxentina asocedió en 1968 ente'l periodista Yoliván Biglieri y l'almirante [[Benignu Varela]].{{ensin referencies}} Mentanto, la práutica de [[duelu n'Uruguái]] intensificar nesi periodu, metanes la crítiques situaciones polítiques y sociales de la década de [[1970]], y fixéronse habituales los duelos ente políticos y militares uruguayos. D'estos enfrentamientos destáquense los que tuvieron llugar ente [[Manuel Flores Mora]] y [[Julio María Sanguinetti]], [[Manuel Flores Mora]] y [[Jorge Batlle]], [[Danilo Sena]] y [[Enrique Erro]] y ente [[Liber Seregni]] y [[Juan Pedro Ribas]].<ref>[http://www.aphu.edu.uy/archivo/documento/91.pdf Pa un aproximamientu al estudiu de la dómina sesentista como «situación llende»].</ref> El refugu de la opinión pública uruguaya y estranxera a los duelos fíxose manifiestu en [[1990]], cuando'l periodista [[Federico Fasano Mertens]], direutor del diariu [[La República (Uruguái)|La República]], foi desafiáu pol inspeutor de policía Saúl Clavería (direutor de la Direición Nacional d'Información ya Intelixencia ente [[1970]] y [[1974]], mientres el [[Dictadura cívicu-militar n'Uruguái (1973-1985)|gobiernu dictatorial]]). La llei de duelos foi finalmente derogada per mediu del artículu 1º de la llei 16.274 del [[6 de xunetu]] de [[1992]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110721003443/http://www.elrincondelasospecha.com/index.php/la lente/investigacion/49-academica/72-conflictu-ente-el derechu-a-la-informacion-y-el derechu-al honor Conflictu ente'l derechu a la información y el derechu al honor].</ref> === Alemaña, Austria y Suiza === Nestos países practicóse tradicionalmente una forma de duelu non letal con armes de filu llamada [[Mensur]], qu'inda se lleva a cabu na actualidá con cambeos. El so oxetivu ye educar el calter y la personalidá, y aguantar les estocaes de forma estoica más que l'evitales. Nun hai ganador o perdedor. == Ver tamién == * * [[Vieyu Oeste|Far west]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{llista de columnes|2| * Alan Gabriel Rojas Perea, ''Criminoloxía''. Biblioteca «Antonio Caso» Facultá de Derechu, O.A.C.H. * ''Enciclopedia Universal Ilustrada Européu-Americana'', ESPASA-CALPE S.A. de C.V. 1931. * ''Enciclopedia de Méxicu'' 4 Edit. 1987. Méxicu Distritu Federal. * Cramer, Clayton. ''Concealed Weapon Laws of the Early Republic:'' El duelu: violencia sureña y reforma moral. * Joanne B. Freeman. ''Affairs of Honor: National Politics in the New Republic'' (2002) * James Kelly. ''That Damn'd Thing Called Honour: Duelling in Ireland 1570-1860" (1995) * Kevin McAleer. ''Dueling: The Cult of Honor in Fin-de-Siecle Germany'' (1994). * Morgan, Cecilia. "'In Search of the Phantom Misnamed Honour': Duelling in Upper Canada." ''Canadian Historical Review'' 1995 76(4): 529-562. {{ISSN|0008-3755}}. «''Dende 1790 a 1840, ciertos grupos del altu [[Canadá]] arreyar na práutica del duelu, una forma de solucionar disputes que puede ser analizada en términos de rellaciones de clase y xéneru''». * Dick Steward, ''Duels and the Roots of Violence in Missouri'' (2000) * Jack K. Williams. ''Dueling in the Old South: Vignettes of Social History'' (1980) (1999) * Bertram Wyatt-Brown. ''Honor and Violence in the Old South'' (1986) * Bertram Wyatt-Brown ''Southern Honor: Ethics and Behavior in the Old South'' (1982) * [https://web.archive.org/web/20060509130900/http://faculty.columbiabasin.edu/faculty/dabbott/duAmericanCode.htm ''The Code of Honor; or, Rules for the Government of Principals and Seconds in Duelling'' (1838), John Lyde Wilson.] * Robert Baldick. ''The Duel: A History'' (1965, 1996) * Thomas Gamble. ''Savannah Duels & Duellists'' (1923) * Harnett C. Kane. ''Gentlemen, Swords and Pistols'' (1951) * Paul Kirchner. ''Dueling With the Sword and Pistol: 400 Years of One-on-One Combat'' (2004) * William Oliver Stevens. ''Pistols at Ten Paces: The Story of the Code of Honor in America'' (1940) * Ben Truman.''The Field of Honor'' (1884); reissued as ''Duelling in America'' (1993). }} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Duels}} {{Wikisource|El duelu}} * [http://www.grisda.org/origins/16003.htm Duelu y deshonor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905030214/http://www.grisda.org/origins/16003.htm |date=2016-09-05 }} (n'inglés). * Allen, Douglas, W., and Reed, Clyde, G., 2006, "[http://www.sfu.ca/~allen/duelingaler.pdf The Duel of Honor: Presentación del capital social ocultu,]" ''American Law and Economics Review'': 1–35 (n'inglés). * [http://fama2.us.es/fde/ocr/2006/ensayoSobreDuelos.pdf ''Ensayo sobre la xurisprudencia de los duelos'' (facsímil)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126203912/http://fama2.us.es/fde/ocr/2006/ensayoSobreDuelos.pdf |date=2020-11-26 }} — Conde de Chateauvillard, 1891. {{Tradubot|Duelo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Duelu]] [[Categoría:Términos xurídicos obsoletos]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] eqszw207i18xqlnhddl6sqkd4osr7a5 0 114921 4499291 4460976 2026-06-08T03:42:02Z Limotecariu 735 4499291 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20130923181933}} {{ficha de cargu políticu}} '''Mariscal''' yera un oficial d'alta graduación nes antigües milicies d'Europa. N'España yera axuntu inmediatu y auxiliar de campu del [[Condestable]] y el so segundu. Taba subordináu a ésti o dalgún equivalente del [[Estáu Mayor]] y resumía en sí una parte de la loxística y del mandu delegáu pol Condestable, quien ostentaba la máxima xurisdicción militar. Esti cargu caltiénse anguaño, anque nun se topen tantos como antes. [[Carlos I d'España|Carlos I]] camudó'l conteníu del oficiu de Mariscal al [[Maestre de Campu]] nel sieglu XVI, pero siguió dalgún títulu de Mariscal con valor de «Capitán de Guardias» del rei. El títulu caltúvose tamién «Ad honorem», tales como marqueses de Malpica, Riberes, Malagón, Saavedras y Don Fernando de Ribadeneyra, señor de Caudilla. El mariscal ta bien rellacionáu col [[Condestable]] y este tuvo mayor antigüedá, estensión y primacía especialmente en Francia. * ''El condestable, figuradamente, taría ente les antigües funciones del «praefectus» cohortis, legionis, castrorum y el Mariscal, tamién figuradamente y a lo sumo, sería una suerte de [[Tribunu militar]] subordináu al «Magister equitum» y esti al [[Dictador romanu]]. (Magister equitum derivaría en [[Condestable]]). == Etimoloxía == El francés [[Nicolas Charles Oudinot|Oudinot]] nun ''«Apercu historique sur la dignité de Maréchal de Francia»'' diz qu'esta voz provién de dos tudesques o teutóniques ''march'', caballu, y ''scalch'', maitre, señor, el que tien autoridá. Pero, sicasí, Gebelin, Monteil y otros munchos creen que ''scalch'' o ''schalck'' yera «sirviente de caballeriza», palafrenero, picador. La diferencia que güei sigue ye sensible, ente «mandar caballeros» y curiar caballos. [[Salazar de Mendoza]], sofitándose nel ''Tratáu de Regimine Principum'', toma un sesgu más decente y afirma que la voz ye «siriaca», procedente de ''maris-callus'', señor y trabayos. Un ''«Anonimus de Nominibus Germanorum»'' que cita Carlos Aquino diz que'l llatín ''Marascalcus'' ye voz conrota polos italianos, que vien de ''Mehier'', mayor, y ''Stalher'', que ye ''magister equitum'', xeneral, xefe cimeru de la caballería, d'onde ''Merstalhere'', títulu que tuvieron los duques Eleutores de Saxonia. Positivamente la pallabra, compuesta de les dos enriba citaes, alemanes o francu-teutóniques, pasó al llatín bárbaru, malvándose en ''marescalcus'' y ''marescallus''. La [[Llei Sálica]] diz: ''Si Mariscallus qui super duodecim caballos est, occiditur, undecim solidis componatur''. «El que mate a un mariscal que curie doce caballos, pague de multa once sueldos». {{cita| ''Otru oficiu que se daba por tiempu ye Mariscal, l'oficiu d'este yera asitiar el Real na batalla y aprovir que'l campu a onde punxeren les tiendes tuviera agua, lleña, qu'hubiera de dalguna parte dalgún monte para guarda. Estos yeren dichos ente los romanos Prefeutos de les cohortes, porque señalaben a cada lexón y a cada cohorte'l so asientu nel campu y han d'asistir siempres na guerra y andar axuntu al condestable pa ver lo que manda. Yá de too esto nun quedó más que'l nome y asina se da por honra de munchos caballeros, porque la disciplina militar según esti tiempu, rique otru orde nos oficios.'' [[Jerónimo Román de la Figal]], en 1575. }} === Tesis === Según Ravenstein, nes sos ''Discursos'', Mariscal ye lo mesmo que Maestre de Campu xeneral. Pero Lechuga diz: "Toa judicatura toca al Maestru de Campu xeneral, por que la so consecuencia ye'l primeru del exércitu (dempués del xeneral) y nun habiendo Condestable cola autoridá que tien de tener y tenía n'otru tiempu, como quien lo hai de mandar, xulgar y determinar, y a los que son d'opinión que'l Xeneral de la caballería ye más que'l Maestru de Campu xeneral, respuéndese que magar en delles hestories d'España noma mariscal, nengún declara l'oficiu que yera, nin se pudo sacar más lluz de qu'esti yera como agora «cuartel-maestre», porque partía los agospiamientos dempués de reconocelos y señaláu al Condestable, que yera'l que más puramente faía lo qu'agora'l Maestru de Campu xeneral, y asina paez qu'esti nome vieno a España dempués que la [[casa de Borgoña]] xuntar a ella, de la manera que vieno'l de los oficios domésticos de la Casa Real, y ye de creer que quien los introdució na casa facer tamién na milicia, como fixo otra cosa más dificultosa, según poner nes banderes les cruces coloraes de [[Cruz de San Andrés |San Andrés]] patrón de Borgoña, qu'usamos dende entós nelles, quitando les antigües y tan distintes que traía España. Ye'l costume antiguo y moderno de la casa de Borgoña na guerra (por non tener Condestable), toles vegaes que fizo o faen esto, escoyer un Marexal, que'l Maestru de Campu Xeneral, d'esperiencia y valor que pueda ser envaloráu, como lo foi siempres, pola segunda persona del exércitu." == Historia == Dende un principiu los mariscales yeren auxiliares de campu axuntu y subordinaos al [[condestable]]. N'España esti oficiu y dignidá militar siempres lo foi «de campu» y tuvo cierta tradición. Asina, el Condestable foi sustituyíu pol Capitán xeneral nel sieglu XVI, l'oficiu de mariscal foi calteníu por [[Carlos I d'España|Carlos I]], anque camudáu'l nome a [[Maestre de Campu]]. === España === [[Ficheru:Castillodemalpica.jpg|thumb|200px|[[Castiellu de Malpica]], en 1599 el castiellu pasó a ser propiedá de los [[Mariscales de Castilla]].]] En 1575, [[Jerónimo Román de la Figal]] mentaba que'l títulu «condestable» foi exhibíu en Castilla pol francés [[Bertrand du Guesclin]], conocíu como «Claquín», quien engardió nel bandu d'[[Enrique II de Castilla]] contra'l so hermanu'l rei [[Pedru I de Castilla]]. Habiendo vencíu Enrique II, asocedió-y Xuan I y creó esti títulu que s'apareyó col de mariscal. El rei [[Xuan I de Castilla]] foi'l que per primer vegada dio'l títulu de [[condestable]] d'esti reinu a [[Alfonso d'Aragón el Viejo]], I marqués de Villena, conde de Gandía, el 6 de xunetu de [[1382]] y fixo mariscal de campu a [[Fernando Álvarez de Toledo y Sarmiento|Fernando Álvarez de Toledo]] y Pero Ruiz Sarmiento, títulos hasta entós inesistentes en [[Castilla]]. {{cita| ''Sía como quiera, la introducción oficial en Castilla del nome y cargu de Mariscal ye antigua, como lo demuestra'l testu siguiente: «Nel añu alantre de 1382 años, fixo'l Rei Don Xuan I dos oficios nuevos en Castilla, que nunca nella haber, que fueron Mariscales i dio l'un oficiu de Mariscal a Hernad Álvarez de Toledo, hermanu segundu de Don García Álvarez de Toledo, señor de Oropesa i Val de Corneja, y deste Hernad Álvarez dependen los duques d'Alba que güei (1540) son, y l'otru oficiu de mariscal dar a Pero Ruiz Sarmiento, y estos fueron los primeros mariscales qu'hubo en Castilla».'' }} Esti títulu caltúvose «[[Ad honorem]]» nos descendientes de los que d'antiguo lo fueron nos reinos de Castilla, Andalucía, etc. {{cita| Los reis posteriores a Xuan I, lo fueron dando siempres a la so voluntá, a caballeros de nobleza y nes partes xeográfiques que se riquir. Unos llamáronse mariscales de Castilla, otros de Llión y otros d'Andalucía, conforme yera la parte por onde se faía guerra, contra Portugal o contra musulmanes. Anque ta güei (1618) bien alteriáu, porque vieno pasar esti oficiu en dignidá, de que gocien güei dellos señores que tienen estos títulos. (...) L'oficiu que solíen exercitar na guerra faen el mariscales de campu xeneral. Pertenez-yos el gobiernu y reximientu de la caballería ya infantería, conocen de toles causes civil y criminal de los exércitos, ponen preciu a tolos bastimentos que se vienen a vender a los reales, ordenen los agospiamientos, cuando los campos haber de camudar d'un puestu a otru. Pa esto tienen munchos ministros Auditores, que substancian los procesos y determinar: Barracheles o Alguaciles, que executan los sos mandamientos, órdenes ya instrucciones, Furrieles o Aposentadores, que faen los agospiamientos.» (SALAZAR. Dignidaes. páx. 330). }} ==== Mariscal o Capitán de Guardias nel sieglu XVI ==== Nel sieglu XVI y una vegada camudáu a [[Maestre de Campu]], militarmente'l cargu de mariscal foi n'ocasiones eventual y sinónimu de Capitán de Guardias. El títulu expedíu pol Duque d'Alba en 4 d'agostu 1546 a favor de Martín de Lelis diz: {{cita| Por cuanto convién al serviciu de S. M. que pal poner de les guardias de xente d'a caballu y aprovir de les escoltes que fueren necesaries, y haber de faer pa guardia, seguridá y beneficiu del exércitu, se nome y dipute persona calidable, prudencia, fidelidá y esperiencia, confiando de vos el comendador Martín de Lelis, gentilhombre de S. M. (...) nómovos, y diputo, y señalo por capitán de les guardias que sirven y sirvieren nesti felicísimo exércitu y por Mariscal d'él, por que tengáis cargu de les guardias, y escoltes, y otros efeutos que s'haber de faer y aprovir nél, y pa les otres coses que los otros mariscales de xente d'a caballu suelen y acostumen y tienen de faer (...) que d'equí d'equí p'arriba háyanvos y tengan reputen, honren y obedezan como a tal capitán de les Guardias y Mariscal de tola xente de guerra d'a caballu d'esti felicisimo exércitu, etc. }} === Francia === En [[Francia]] el títulu de mariscal foi d'enforma tiempu amiesto a la milicia y bien distinguíu. Los [[Mariscal de campo|mariscal de campu]] fueron creaos per primer vegada en Francia por [[Francisco I de Francia|Francisco I]], pero nun lu fueron sinón por comisión y nun pasaron a selo efeutivos hasta'l reináu d'[[Enrique IV de Francia y III de Navarra|Enrique IV]]. El mariscales de campu entós yeren los primeros oficiales del exércitu dempués del xeneral, yá que los tenientes xenerales nun fueron creaos hasta'l reináu de [[Lluis XIII de Francia]]. Nos demás reinos d'Europa foise introduciendo esti destín a proporción que fueron dando a les sos tropes la mesma organización militar. Col títulu de mariscal de campu había d'antiguo un oficial que'l rei comisionaba pa presidir los [[duelu|duelos]] que se faíen col so laude en campu zarrao ente dos campeones.<ref>[https://books.google.es/books?pg=PA456&dq=diccionariu&id=Y-T-er9cotsC&hl=es#v=onepage&q=diccionariu&f=false ''Diccionariu históricu enciclopédicu'', 1830]</ref> == Tipos de mariscales == * ''[[mariscal de campu (rangu militar)|Mariscal de Campu]]''. Oficial xeneral qu'ocupa na milicia'l grau entemediu ente'l [[brigadier]] y el de [[teniente xeneral]]. Tamién foi, en dellos países la '''máxima autoridá militar'''. * ''Mariscal de logis''. Llámase asina'l que nos exércitos tenía'l cargu d'agospiar a la [[tropa]] de caballería ya iguar el so serviciu. * ''Mariscal del Rei''. Títulu antiguu n'[[Alemaña]] y [[Francia]] que s'introdució n'España nel [[sieglu XIV]] y equivalía a ''Maestre de campu''. * ''[[Mariscal Xeneral de Francia]]'' (''Maréchal général des camps et armées du roi''). Títulu pa indicar a quien tenía autoridá sobre tolos exércitos franceses. * ''[[Mariscal de la Xunión Soviética]]'', máximu rangu militar de la [[Xunión Soviética]]. Creáu en [[1935]] y abolíu en [[1991]]. * ''[[Yuan Shuai]]'': (元帥) rangu militar chinu que correspondía al d'un Mariscal n'otres naciones. Conferíase dichu rangu a los xenerales distinguíos mientres los periodos dinásticos y republicanos de [[China]]. En [[1955]], mientres el periodu de la [[República Popular China]], concedióse dichu rangu a diez comandantes del [[Exércitu Popular de Lliberación]]. Foi suprimíu 10 años dempués. Tamién esistía un rangu de mayor nivel que yera'l de [[Da Yuan Shuai]] (大元帥), que correspondía al d'un [[Xeneralísimu]] n'otres naciones. == Llistaos de Mariscales Dalgunos mariscales famosos na hestoria Gran Mariscal [[Deodoro da Fonseca]], brasilanu * Gran Mariscal de [[Zepita]] [[Andrés de Santa Cruz]], bolivianu * Gran Mariscal d'[[Ingavi]] [[José Ballivian]], bolivianu * Gran Mariscal de Áncash [[Manuel Bulnes]], chilenu * Gran Mariscal d'[[Ayacucho]] [[Antonio José de Sucre]], venezolanu * [[Mariscal de Campu]] [[José Félix Ribas]], venezolanu * Mariscal de Campu [[Simón Bolívar]], venezolanu * Mariscal [[Floriano Vieira Peixoto|Floriano Peixoto]], brasilanu * Mariscal [[Antonio de Narváez Latorre]], neogranadino * Mariscal del Km.7 [[Bernardino Bilbao Rioja]], bolivianu * Mariscal de la [[República de Bolivia]] [[Juana Azurduy]], boliviana (póstuma) * Mariscal [[Francisco Solano López]], paraguayu * Mariscal [[José Félix Estigarribia]], paraguayu * Mariscal [[Juan Crisóstomo Falcón]], venezolanu * Mariscal [[Zhu De]], chinu * Mariscal [[Josip Broz Tito]], yugoslavu * Mariscal [[Josif Stalin]], soviéticu * Mariscal de [[Polonia]] [[Józef Piłsudski]], polacu === Mariscales de Perú === * Gran Mariscal de [[Perú]] [[Toribio de Luzuriaga|Toribio de Luzuriaga y Mejía]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[José de la Riva Agüero]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[José de la Mar]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Blas Cerdeña]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Ramón Castilla]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Francisco Bolognesi]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Andrés Avelino Cáceres]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Bernardo O'Higgins]], chilenu * Gran Mariscal de Perú [[Agustín Gamarra]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Eloy Ureta Montehermoso]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Luis José de Orbegoso y Moncada]], peruanu * Gran Mariscal de Perú [[Mariano Pascual Necochea]], d'El Ríu de la Plata * Gran Mariscal de Perú [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]], arxentín * Gran Mariscal de Perú [[Óscar R. Benavides]], peruanu === Mariscal de Francia === {{VT|Mariscal de Francia}} * Mariscal de [[Francia]] [[Francisco de Miranda]], venezolanu === Mariscales de campu español === * [[Diego Fernández de Córdoba (1355-1435)|Diego Fernández de Córdoba]], mariscal de campu * [[García de Ayala]], mariscal de campu * [[Fernando Arias de Saavedra]], mariscal de campu * [[Pedro Pardo]], mariscal de campu * [[Antonio Ares Pardo de Saavedra]], mariscal de campu. <small>(Sobrín del [[cardenal Tavera]])</small> * [[García González de Herrera]], mariscal de campu * [[Diego Fernández]], mariscal de campu de Castilla * [[García Gutiérrez de Herrera]], mariscal de campu * [[Juan de Herrera (dixebra)|Juan de Herrera]], mariscal de campu * [[Fernan García de Herrera]], mariscal de campu de Castilla * [[Sancho de Londoño]], mariscal de campu * [[Juan de Benavides]], mariscal de campu * [[Martin de Cordova y Velasco]], mariscal de campu * [[Marciano Fernández Pacheco]], XII [[Marquesáu de Moya|marqués de Moya]], mariscal de campu ==== Mariscales de campu de Navarra ==== * [[Leonel]] (h. 1377 - 1413) 3ᵉʳ mariscal del Reyno * [[Felipe I de Navarra]] (+ 1450) 4º mariscal del Reyno * [[Pedru I de Navarra]] (h. 1425 - 1471) 5º mariscal del Reyno * [[Felipe II de Navarra]] (+ 1480) 6º mariscal del Reyno * [[Pedru II de Navarra]] (+ 1522 en cuartones) 7º mariscal del Reyno * [[Pedru III de Navarra]] (1499 - 1566) 8º mariscal del Reyno * [[Francisco de Navarra]], prior de Roncesvalles (+ 1563) ==== Mariscales de campu español, edá contemporánea ==== * [[Manuel Olaguer Feliú]], mariscal de campu * [[Marqués de Rodil]], mariscal de campu * [[Antonio Olaguer Feliú]], mariscal de campu === Primer Guerra Mundial (1914-1918) === * Mariscal de [[Francia]] [[Philippe Pétain]] * Gran Mariscal d'[[Alemaña]] [[Paul von Hindenburg]] * Mariscal de [[Francia]] [[Ferdinand Foch]] === Segunda Guerra Mundial (1939-1945) === ==== Mariscales de Campu de l'Alemaña Nazi ==== {{VT|Generalfeldmarschall}} * Mariscal de Campu [[Erwin Rommel]], más conocíu como "El Foín del Desiertu" * Mariscal de Campu [[Friedrich Paulus]] * Mariscal de Campu [[Walter Model]] * Mariscal de Campu [[Erich von Manstein]] * Mariscal de Campu [[Gerd von Rundstedt]] * Mariscal de Campu [[Fedor von Bock]] * Mariscal de Campu [[Wilhelm List]] * Mariscal de Campu [[Günther von Kluge]] ==== Mariscal del Reinu Xuníu ==== * Mariscal de Campu [[Bernard Law Montgomery]] ==== Mariscal de la Xunión Soviética ==== * Mariscal de la [[Xunión Soviética]] [[Georgui Zhúkov]] * Mariscal de la [[Xunión Soviética]] [[Konstantín Rokosovski]] * Mariscal de la [[Xunión Soviética]] [[Josif Stalin]] (yera políticu, non militar) ==== Mariscal de Finlandia ==== * Gran Mariscal [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] ==== Otros ==== * Mariscal de [[Rumanía]] [[Ion Antonescu]] * Mariscal de [[Yugoslavia]] [[Josip Broz Tito]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Mariscal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mariscales|Mariscales]] epjmuess3bz1esen3nnlh0ym5okklh1 0 116357 4499242 4392259 2026-06-07T12:26:31Z ~2026-33863-05 149254 /* Dómina borbónica */ 4499242 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Basilicata}} {{rexón}} '''Basilicata''', históricamente conocida como '''Lucania''' (esti últimu términu foi la denominación oficial dende l'añu [[1932]] hasta [[1947]]),<ref>{{cita web |url=http://www.dizionario.rai.it/poplemma.aspx?lid=45860&r=5660 |títulu=Dizionario d'ortografia y di pronunzia |fechaaccesu=26 de xunu de 2009 |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111217081110/http://www.dizionario.rai.it/poplemma.aspx?lid=45860&r=5660 |fechaarchivu=2011-12-17 }}</ref> ye una de les venti [[Rexones d'Italia|rexones]] que conformen la [[república italiana]]. La so capital y ciudá más poblada ye [[Potenza]]. Ta allugada en [[Italia meridional]], llindando al norte y este con [[Puglia]], al sureste col [[golfu de Taranto]] ([[mar Xónicu]]), al sur con [[Calabria]], al suroeste col [[mar Tirrenu]] y al noroeste con [[Campania]]. Con 575 993 hab.en 2013 ye la tercer rexón menos poblada del país —per delantre de [[Molise]] y [[Valle d'Aosta]], la menos poblada— y con 57 hab/km², la segunda menos [[Densidá de población|densamente poblada]], per delantre de Valle d'Aosta.<ref>{{cita web| url=http://demo.istat.it/bilmens2011xen/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R17&Pro=P000&Com=&submit=Tavola |títulu=Bilancio demografico 2011, dati ISTAT |fechaaccesu=8 de setiembre de 2011 |idioma=italianu}}</ref> Estremar ente les provincies de [[Provincia de Potenza|Potenza]] y [[Provincia de Matera|Matera]]. Amás de la capital, otres ciudaes principales son [[Matera]], [[Melfi]], [[Pisticci]] y [[Policoro]]. == Etimoloxía == El [[topónimu]] Basilicata apaez per vegada primera en redol al [[sieglu X]]. La proveniencia de tal nome acomúñase de cutiu col términu griegu ''Basilikos'', nome col que se llamaba a los gobernantes [[Imperiu bizantín|bizantinos]] de la rexón. ''Basilikos'' en [[Idioma griegu|griegu]] quier dicir "funcionariu del rei" y deriva d'otra pallabra griega : ''Basileus'' (Rei). Una tesis bien acreditada, fai derivar el nome de la [[Basílica]] d'[[Acerenza]], que'l so obispu tenía xurisdicción sobremanera'l territoriu. Tal nome apaez per vegada primera nel ''Catalogo dei baroni normanni'' ("Catálogu de los barones normandos") del añu [[1154]].<ref>Touring Club italianu, ''Basilicata-Calabria'', Touring Editorie, 1980, páx. 11.</ref> Otra hipótesis, menos acreditada, diz que l'orixe del nome atopar nel [[emperador bizantín]] [[Basilio II de Bizanciu|Basilio II]]. L'otru nome de la rexón, Lucania, tampoco tien un orixe claru. Podría venir de los [[lucanos]], población [[osca]]-[[Dialeutos sabélicos|sabélica]] proveniente de la [[Italia central]], qu'entós tomaría'l nome del héroe epónimu ''Lucus''. Pa dellos estudiosos provendría del '''llatín''' ''lucus'' ("monte sagráu") yá qu'en dómines remotes la rexón yera cubierta de frondosos montes. Otra visión histórica sostién que'l nome provién de griegu ''lykos'' ("llobos") por cuenta de les menaes de llobos que poblaben el territoriu. Otra hipótesis sobre l'orixe del topónimu Lucania ye que vien del términu [[Idioma griegu|griegu]] ''Leukos'' ("blancura"), allegáu al [[llatín]] ''Lux'' ("Lluz"). O tamién de los ''Lyki'', población proveniente d'[[Anatolia]] que s'establecería nel valle del ríu [[Basento]]. Una suxerente lleenda quier que'l nome proviniera d'un pueblu empobináu al Sur, una vegada xuníu nuna tierra dende la cual víase surdir el Sol, y que'l nome de Lucania indicara entós la "Tierra de lluz". Esta lleenda confirmaría un ligamen llingüísticu ente'l topónimu Lucania y el raigañu [[Llingua proto-indoeuropea|protoindoeuropea]] ''Leuk'' qu'anició la pallabra llatina ''Lux'' ("lluz") y la griega ''leukos'' ("relluciente, blancu"). Mientres el periodu [[Fascismu|fascista]] el territoriu rexonal tomó de nuevu'l nome de Lucania, pero cola nacencia de la República volvió llamase Basilicata.<ref>{{cita web |url=http://www.senato.it/istituzione/29375/131336/131407/131425/articolo.htm |títulu=Artículu 131 de la Constitución italiana de 1947 |fechaaccesu=3 de marzu de 2009 |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090101140307/http://www.senato.it/istituzione/29375/131336/131407/131425/articolo.htm |fechaarchivu=1 de xineru de 2009 }}</ref> == Xeografía física == [[Ficheru:Altimetria Basilicata.svg|left|thumb]] [[Ficheru:Monte vulture 1 in basilicata.jpg|thumb|left|Una vista del [[monte Vulture]].]] El 47 % de los sos 9.992 km² ta cubiertu per montes, lo que fai de Basilicata la rexón más montascosa del sur d'[[Italia]]. Tomando una amplia parte de los [[Apeninos]] meridionales, ente [[Ofanto]] nel norte y el macizu del [[monte Pollín]] (2267 msnm) nel sur. Atópase bordiáu pel este per una gran parte de la depresión del ríu [[Bradano]] que ta travesáu por numberoses corrientes y cayentes hasta les llanures costeres del [[mar Xónicu]]. La rexón tien una mariña curtia nel llau [[mar Tirrenu|tirrenu]] de la península. Los mayores altores de los [[Apeninos lucanos]] atopar nos macizos del Pollín (Serra Dolcedorme - 2.267 m) y del [[Macizu del Sirino|Sirino]] (Monte Papa - 2.004 m), el [[Monte Alpi]] (1.900 m), el Monte Raparo (1.764 m) y el complexu montascosu de la [[Montes de la Maddalena|Maddalena]] ([[Monte Volturino]] - 1836 m). Igualmente esiste un volcán llamáu Spento xustu al norte de la rexón. Entres les traces xeolóxiques de la rexón atopen el volcánicu [[monte Vulture]] y les falles sísmiques de la zona de [[Melfi]] y [[Potenza]] nel norte y alredor del [[monte Pollín]] nel sur. Gran parte de la rexón quedó afarada nun [[Terremotu de Basilicata de 1857|terremotu de 1857]]. Tamién hai un problema coles fanes de tierra, que son causaos non yá pola estructura litolóxica del sustratu y la so caótica deformación teutónica, sinón tamién pola falta de tierra con monte. El 45% ta apoderáu por [[llomba|llombes]] que son de tipu [[magre|magrizu]], suxetes a fenómenos d'erosión que dan llugar a deslizamientos de tierra. El restu del territoriu, un 8% son [[llanura|llanures]]. Namái tien una gran llanura: la [[Piana di Metaponto]], qu'ocupa la parte meridional de la rexón, na [[Mar Xónicu|mariña xónica]], esto ye, nel [[golfu de Taranto]]. Los [[ríu|ríos]] lucanos son de calter [[Riega (hidrografía)|enchente]] y los más importantes son el Bradano, el [[Basento]], l'[[Ríu Agri|Agri]], el [[Sinni]] y el [[Cavone]]. Ente los llagos, los del ''[[Monticchio]]'' tienen orixe volcánicu, ente que los de ''[[Llagu di Pietra del Pertusillo|Pietra del Pertusillo]]'', de ''[[Reserva rexonal de San Giuliano|San Giuliano]]'' y del ''[[Presa del Monte Cotugno|Monte Cotugno]]'' son construyíos [[Llagu artificial|artificialmente]] pa usos potables y de regación. Artificial ye tamién en llagu ''Camastra'' que les sos agües fueron potabilizadas. Les costes de la mariña xónica son baxes y arenoses ente que les de la mariña tirrena son altes y predreses. La variabilidá del clima vese influyíu por trés costes ([[Adriática]], xónica y tirrena) y la complexidá de les traces físiques de la rexón. El clima ye de tipu [[Clima mediterraneu|mediterraneu]] na mariña. Sicasí, nel montascosu interior ye de [[Clima continental|tipu continental]], con cambeos de temperatura sópitu ya inclusive [[Nieve|nevaes]] en [[iviernu]]; de fechu si enfusar yá namái un quilómetru al interior, sobremanera pel iviernu, la suavidá vese sustituyida de secute por un clima severu y húmedu. La parte oriental de la rexón (ensin la proteición de los Apeninos) recibe l'influxu del Adriáticu, al que se dirixe la orografía del territoriu y l'altitú irregular de los montes. Pueden estremase delles zones o contornes, coles sos propies carauterístiques [[clima|climátiques]], de flora y fauna: * llanura [[Mar Xónicu|xónica]] del [[Metapontino]], al sur-sureste, onde los iviernos son nidios y lluviosos y los branos templáu y secu, pero bastante ventilados. Trátase d'una vasta llanura aluvial onde se practica l'agricultura intensiva de tipu industrial y una tipoloxía de mariña de tipu baxa y arenosa. * [[Tirrenu|mariña tirrénica]]. Equí reprodúcense les mesmes afinidaes col clima del área xónica, cola sola diferencia de que pel iviernu la temperatura ye llixeramente más elevada y nel branu llixeramente más fresca y el mugor ta bien acentuada. * [[Matera|Llombes de Matera]], nel centru-este de la rexón, onde les carauterístiques climátiques mediterránees se atenúan notablemente andando escontra l'interior: yá a partir de los 300-400 metros los iviernos son fríos y borrinosos, y la nieve puede faer la so apaición en diverses ocasiones al añu dende payares hasta marzu. Tamién equí los branos son templaos y secos, con escursiones térmiques diaries bastantes elevaes. Trátase d'una serie de llombes con gran presencia de magres y fuécares; * [[Apeninos Lucanos|Monte apenínica]], que se correspuende a 7/10 del territoriu rexonal. Equí los iviernos resulten bien fríos, sobremanera a más de 1.000 metros de cota, onde la nieve nel suelu apaez hasta la metá de la primavera, pero puede permanecer hasta finales de mayu sobre los relieves mayores. Los branos son moderadamente templaos, inclusive si les temperatures nocherniegues pueden ser bien fresques. Pueden estremase dos zones montascoses: ** [[Lagonegrese]], [[Pollín]] y [[Valle del Agri]] al suroeste que representa la verdadera [[Apeninos lucanos|monte lucana]] con altores inclusive cimeros a los 2.000 metros y una fuerte presencia de [[monte|montes]]; ** [[Provincia de Potenza|Potentino]]/[[Dolomites lucanos]] al noroeste onde predomina una altitú media de 1.200-1.500 metros. Equí atópase [[Potenza (Italia)|Potenza]], la capital rexonal, a 819 [[msnm]], onde l'iviernu puede nevar y les temperatures baxen bastantes graos baxo cero (el récor de la ciudá ta en -15&nbsp;°C), colo que resulta ser una de les ciudaes más fríes d'Italia. * [[Melfi|Vulture-Melfese]] al nordeste con carauterístiques de pandu otra manera semaos de granu, mientres na zona del [[Vulture]] alternen los montes y los viñeos. == Historia == === Prehistoria y Edá Antigua === [[Ficheru:Metapontum 2013.JPG|thumb|left|[[Metaponto]]: el [[Tavole Palatine|Santuariu de Hera]].]] Basilicata tuvo habitada dende la dómina [[Prehistoria|prehistórica]]. Los primeros asentamientos humanos remontar al [[Paleolíticu]] inferior (''[[Homo Erectus]]'') y tien abellugos del [[Mesolíticu]]. Dende'l [[V mileniu e.C.]] espublizáronse los asentamientos en villes fortificaes y na [[Edá del Fierro]] esiste una cultura indíxena local. La rexón foi orixinariamente conocida como [[Lucania] y los sos primeros habitantes conocíos fueron los [[lucanos]]. [[Estrabón]] ([[Xeografía d'Estrabón|''Xeografía'']] VI, I, 1) escribió qu'antes de la llegada de los colonos griegos nel [[Sieglu VII e.C.|sieglu VII]] y [[sieglu VIII e.C.|sieglu VIII e.C. ]], nun esistía'l pueblu lucano nel área del [[golfu de Taranto]] y que solamente habitaben estos territorios poblaciones enotrias. Fueron les poblaciones samnitas provenientes de rexones como la [[Campania]] qu'al fortalecese espulsaron a les poblaciones establecíes con anterioridá y de esta manera y como resultáu d'un llargu procesu fórmase'l pueblu lucano. Nel [[sieglu VIII e.C.]] fundóse la [[Colonización griega|colonia griega]] de [[Siris]] (por colonos procedentes d'[[Asia Menor]]) y alredor del añu [[Sieglu VII e.C.|630 e.C.]] la de [[Metaponto]], por colonizadores [[aqueos]], completando la ocupación de la mariña [[Mar Xónicu|xónica]], mientres nel interior siguen floriando les comunidaes indíxenes (en particular na zona de [[Melfi]]). Los primeros contactos de los [[Antigua Roma|romanos]] colos [[lucanos]] deber a alianza temporal qu'alcordaron dambos contra los [[samnitas]] en redol al añu [[330 e.C.]]. Dempués de la conquista de [[Taranto]] nel añu [[272 e.C.]] el dominiu romanu estender a tola rexón. Nel [[sieglu II e.C.]], los lucanos aliar con [[Pirro d'Epiru|Pirro]] y con [[Aníbal]] mientres la [[segunda guerra púnica]] pa lliberar del [[Imperiu romanu|predominiu romanu]]. Lucania y [[Brucio]] formaron la ''III Regio'' del emperador [[Augustu]]. Los romanos fueron los primeres qu'esplotaron los trupos montes de la rexón, un procesu que siguió a lo llargo de los sieglos y que práuticamente escosó esti recursu natural. Enllargaron la [[vía Apia]] hasta [[Brindisi]] y fundaron les [[colonia romana|colonies]] de ''Potentia'' (Potenza) y ''[[Grumentum]]''. En [[Venosa]] nació'l poeta llatín [[Horacio]]. === Edá Media === [[Ficheru:Castello di melfi1.JPG|180px|left|thumb|El [[castiellu de Melfi]].]] A finales del [[sieglu V]] Lucania taba yá llargamente [[cristianismu|cristianizada]] y tres la cayida del [[Imperiu Romanu d'Occidente]], sufrió diverses invasiones. Los [[Imperiu Bizantín|bizantinos]] ocuparon les faxes costeres y los ostrogodos que s'establecieron al interior del territoriu. En [[568]] los [[longobardos]] ocuparon Lucania, y pasó a formar parte del [[Ducáu de Benevento]]. Les incursiones [[sarracenos|sarracenes]] fixeron que la población abandonara la llanura y les proximidaes de la mariña, y asitiárense nos centros protexíos sobre los altores. [[Tricarico]] y [[Tursi]] conocen una dominación árabe de más llarga duración.<ref>Società napoletana di storia patria, ''Archivio storico per le province napoletane'', 1876</ref> Nel [[847]], la Basilicata entró a formar parte del principáu autónomu de [[Principáu de Salerno|Salerno]], nacíu de la división del ducáu longobardu de [[Ducáu de Benevento|Benevento]]. En [[968]], dempués de la conquista [[Bizantinos|bizantina]], constituyóse'l [[thema de Lucania]], con capital en [[Tursikon]] (actual Tursi).<ref>''Bisanzio in Sicilia y nel sud dell'Italia'', páx. 65</ref> En [[1059]] cola conquista [[normandos|normanda]], el [[thema]] sumió y [[Melfi]] convertir nuna de les sedes del poder real. [[Venosa]], [[Genzano]], [[Forenza]] o [[Montepeloso]] formaben tamién parte de [[Puglia]] ocupada polos [[normandos]]. Dende la conquista normanda perteneció al Reinu de [[Nápoles]]. A mediaos del [[sieglu XI]] la rexón sufre un procesu de fraccionamiento continuu. Pasó a formar parte del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], con [[Federico II Hohenstaufen|Federico II]]. En Melfi dictó les ''Constitutiones regni Siciliae'' ("[[Constituciones de Melfi]]", [[1231]]), y naquellos años construyó'l [[castiellu de Lagopesole]]. La ocupación del [[Reinu de Nápoles]] polos [[angevinos]] llevó al establecimientu d'un sistema feudal qu'acabó con cualquier esperanza de recuperación económica pa la rexón. [[Ficheru:Matera0009.jpg|thumb|right|Los [[Sassi di Matera]].]] Nel [[sieglu XIV]] Lucania travesó una fonda crisis demográfica, atribuyible probablemente a la "cacciata dei Saraceni" ordenada por [[Carlos d'Anjou]]. La familia [[Caracciolo]] llogró la señoría de Melfi y otros feudos. Na segunda metá del [[sieglu XV]] producióse una recuperación económico y demográfico xeneral, incluyida la llegada de prófugos de les rexones del [[Imperiu bizantín]] dempués de la [[cayida de Constantinopla]]. === Edá Moderna === La Basilicata foi teatru de la famosa [[Conxura de los barones]] ordenada nel [[1485]] pol príncipe de [[Salerno]] Antonello II dei [[Sanseverino]] aconseyáu por Antonello Petrucci y Francesco Coppola, contra'l rei de Nápoles [[Fernandu I de Nápoles|Fernandu I]] qu'implicó a munches families feudatarias de señores y barones del reinu de la facción [[Güelfos|güelfa]] favorable a los angevinos. La Conxura foi narrada pol historiador Camillo Porzio na so obra ''La congiura dei Baroni del regno di Napoli contra il re Ferdinando I''. [[Carlos I d'España|Carlos V]] coyó los sos dominios a los feudatarios precedentes. Basilicata foi en gran parte puesta so la xurisdicción de [[Salerno]], mientres Matera y la Murgia formaron parte de la [[Terra d'Otranto]]. Cola llegada de la nueva clase dirixente, estraña al territoriu de que la so posesión gociaba, y col desplazamientu del tráficu comercial del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] al [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]], los feudos lucanos fueron consideraos pura fonte de rentes y los nuevos barones emprestaron escasísimo interés por ameyorar les condiciones económicu y social de les mesmes posesiones. Na segunda metá del [[sieglu XVI]] la Basilicata conoz un periodu de relativa tranquilidá y nesta dómina desenvolvióse una notable actividá artística, amestada a los encargos de les grandes families baronales y relixoses. Remaneció una nueva clase entemedia, qu'ayudaba a la clase dirixente a alministrar los feudos. Coles mesmes, les comunidaes llocales formaron les primeres "Universidaes". Nel añu [[1663]] foi creada una nueva provincia pa la Basilicata, p'asegurar un mayor control, con capital en [[Matera]]. === Dómina borbónica === [[Ficheru:Mario Pagano.jpg|thumb|160px|left|[[Mario Paganu]].]] Con [[Carlos III d'España]] tamién la Basilicata entró a formar parte nel añu [[1735]] del Reinu de Nápoles. En [[1799]], [[Avigliano]] foi la primer ciudá (antes inclusive de [[Nápoles]]) que llantó ''l'árbol de la llibertá'' y proclamó la [[República Napolitana (1799)|República Napolitana]], que tuvo ente los sos autores a los lucanos [[Mario Paganu]] y [[Michele Granata]]. La rebelión estender por tola rexón, animada pola "Organizzazione democratica" empuesta polos aviglianeses Michelangelo y Girolamo Vaccaro, pero la insurrección foi reprimida. El [[7 d'agostu]] de [[1806]] la ciudá de [[Lauria]], qu'entós cuntaba con más de 7.000 habitantes, foi afarada, [[Masacre de Lauria|amburada y escalada]] poles tropes del xeneral francés [[André Massena|Massena]]. Nos meses d'[[avientu]] peracabóse'l [[Resistencia de Maratea|asediu de Maratea]], concluyéndose con un alcuerdu ente'l coronel [[Alessandro Mandarini|Mandarini]] y el xeneral francés [[Jean Maximilien Lamarque|Lamarque]]. Abandonóse'l proyeutu de reartir les tierres demaniales en llotes. Darréu, cola torna de los Borbones, la rexón participó pocu nos motinos del añu [[1848]]. El deséu de cambéu y d'innovación fixo xuntar la parte llatifundista de la sociedá lucana a los fechos que llevaron a la unificación nacional nel añu [[1860]]. Basilicata declaró autónomamente la so anexón al [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] el 18 d'agostu de [[1860]] cola insurrección de Potenza. Foi mientres esti periodu cuando l'estáu confiscó y vendió vastes zones del territoriu de Basilicata qu'antes yera propiedá de la [[Ilesia católica|ilesia]]. Como los propietarios yeren un puñáu de families aristocrátiques riques, el ciudadanu mediu nun vio nenguna meyora inmediata de calter social o económica dempués de la unificación y la probeza siguió apoderando na rexón. Esto dio llugar al fenómenu de [[Bandidaje nes Dos Sicilies|bandidaje]] mientres la Ilesia animaba al pueblu local a alzase contra la nobleza y el nuevu Estáu Italianu. Esti fuerte movimientu d'oposición siguió mientres munchos años. [[Ficheru:Carmine Crocco1.jpg|miniaturadeimagen|241x241px|[[Carmine Crocco]], símbolu del bandolerismo lucano.]] Foi [[Montemurro]] el primer conceyu que proclamó la so adhesión a la [[Unificación d'Italia|unificación]], el [[14 d'agostu]] de [[1860]]; a esto siguió la proclamación popular de Potenza, llamada en delantre [[18 d'agostu]]. La falta de reformes prometíes y la creación de vastos llatifundios favorecieron la nacencia de munches insurrecciones, y l'espardimientu del fenómenu del llamáu [[bandidaje]] ''(brigantaggio)'', auténtica guerra civil qu'implicó a tola rexón mientres alredor de siete años y causó miles de muertos, deportaos y esvalixaos ente los llabradores lucanos. La revuelta contra los [[Saboya]] viose animada en particular nes zones del [[Vulture]]-[[Melfi|Melfese]] pol notable bandoleru [[Carmine Crocco|Carmine "Donatelli" Crocco]], de [[Rionero in Vulture]], que llegó a formar un exércitu de más de dos mil homes y que se ganó'l nomatu de "Xeneral de los Bandíos".<ref>{{cita web | url=http://www.colombre.it/crocco | títulu=Recensión del documental "Carmine Crocco, dei briganti il Generale", en www.colombre.it | fechaaccesu=16 de xunetu de 2009 | idioma=italianu | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111011404/http://www.colombre.it/crocco | fechaarchivu=11 de xineru de 2010 }}</ref> === Historia contemporánea === Les dures condiciones económiques y ambientales, cola presencia de zones de [[malaria]], y la falta d'infraestructura, de trabayu y d'ayudes estatales, como'l restu del [[mezzogiorno]], llevaron a un vastu fenómenu d'[[emigración]]. Namái nos [[Años 1930|años trenta]] del [[sieglu XX]] empezaron delles obres de meyora, como'l [[acueductu]] y víes de comunicación. [[Ficheru:View of Marina di Maratea from Cristo Redentore - Italy 2015 (2).JPG|thumb|El puertu de [[Maratea]], na mariña [[Mar Tirrenu|tirrena]].]] El [[21 de setiembre]] de [[1943]], [[Matera]] foi la primer ciudá italiana n'[[Masacre de Matera|insurxencia contra los alemanes ocupantes]]. Dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], col establecimientu de la [[República Italiana]], empezaron a ameyorar les condiciones, adulces, gracies a la reforma agraria. En [[1952]], los habitantes de los [[Sassi di Matera]] fueron reasitiaos pol Estáu. El [[23 de payares]] de [[1980]] Basilicata careció un grave [[Terremotu de Irpinia|terremotu]] que cutió bona parte del territoriu rexonal. En [[1993]] inaugurar en [[San Nicola di Melfi|San Nicola]], fracción de [[Melfi]], la fábrica ''SATA'', onde mora unu de los más importantes establecimientos [[FIAT]] d'Europa y otres empreses rellacionaes con [[Tower Automotive]] y [[Magneti Marelli]], lo que llevó a la creación de trabayu y a una meyora de les condiciones económiques. A principios de [[1994]], [[UNESCO]] declaró a los Sassi di Matera como un llugar [[Patrimoniu de la Humanidá]]. Nel mesmu añu establecióse'l [[Parque nacional Pollín]]. == Xeografía humana == === Demografía === Anque Basilicata nunca tuvo una gran población, hubo sicasí marcaes fluctuaciones na pauta demográfica de la rexón. En 1881, había 539.258 habitantes pero nel añu 1911 la población baxara un 11% hasta los 485.911 habitantes, principalmente como resultáu de la [[emigración]] a ultramar, daqué que ye tradicional nesta rexón. Hubo una lenta medría na población hasta la [[Segunda Guerra Mundial]], dempués de la cual volvió producise la emigración a otros países d'Europa, fenómenu que siguió hasta l'añu 1971 y l'empiezu d'otru periodu de siguíu medría hasta l'añu 1993 (611.000 habitantes). Nos años más recién, sicasí, baxóse del llistón simbólicu de los 600.000 habitantes, como resultáu de la [[Migración humana|migración]] y de un amenorgamientu na [[tasa bruta de natalidá]].<ref name="ReferenceA">{{Cita web|url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf5_pop.htm|títulu=Eurostat|fechaaccesu=22 d'avientu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=3 de marzu de 2012|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120303164608/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf5_pop.htm|fechaarchivu=3 de marzu de 2012}}</ref> P'abril de 2011, la población yera de 586.913 habitantes, conocíos como ''lucanos'', con una [[densidá de población|densidá]] de 58,91 hab./km² Esta densidá ye bien baxa comparada cola d'Italia nel so conxuntu. Nun hai gran diferencia ente les densidaes de población de les provincies de Matera y Potenza.<ref name="ReferenceA" /> La so capital ye [[Potenza]] con 68.542 habitantes n'abril de [[2010]]. La segunda ciudá n'importancia ye [[Matera]] (60.644 hab. n'abril de 2010). === Divisiones alministratives === La rexón estremar en dos provincies: [[Provincia de Potenza|Potenza]] y [[Provincia de Matera|Matera]]. Formen parte del so territoriu un total de 131 conceyos. [[Ficheru:Basilicata Provinces.png|350px|right|Provincies de Basilicata.]] {| class="wikitable centered" border="1" ! style="background:#CCCCFF"|Provincia !style="background:#CCCCFF"|Superficie (km²) ! style="background:#CCCCFF"|Habitantes ! style="background:#CCCCFF"|Densidá (hab./km²) |- | [[Provincia de Matera]] | 3.447 | 203.837 | 59,1 |- | [[Provincia de Potenza]] | 6.545 | 387.107 | 59,1 |- |} == Economía == [[Ficheru:Sata Melfi.jpg|thumb|left|Fábrica de la [[FIAT]] en [[Melfi]].]] La economía basóse tradicionalmente na [[agricultura]], cultivándose principalmente [[ceberes]] (en particular, [[trigu]]), lo que representa'l 46% de la tierra total. Les [[pataca|pataques]] y el [[maíz]] producir nes zones de monte. La [[olivar]] y la [[vide]] tamién s'atopen con frecuencia. Hai un vinu calidable llamáu [[Aglianico del Vulture]], que se produz pela redolada de Rionero. Según l'últimu centru d'agricultura, hai rebañaos de ganáu (77.711 cabeces en 2000).<ref name="circa.europa.eu">{{Cita web|url=http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf5_ecu.htm|títulu=Eurostat|fechaaccesu=22 d'avientu de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=19 de febreru de 2012|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120219091825/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/en/itf5_ecu.htm|fechaarchivu=19 de febreru de 2012}}</ref> Ente les actividaes industriales, el sector de la manufactura contribúi al [[PIB]] agregu del sector secundariu con un 64% del total, ente que'l sector de la construcción contribúi con un 24%. Dientro del sector servicios, les principales actividaes en términos de PIB son los negocios, el comerciu de distribución, la educación y l'alministración pública. Nos últimos años, s'han desenvueltos nuevos sectores granibles: manufactura, automóvil y especialmente la [[Petroleu#El procesu d'estracción|estracción de crudu]]. En 2009 [[Eni]] emplegaba a 230 persones nesta área, de les cualos el 50% yeren de Basilicata y alredor de 1.800 taben emplegaes n'actividaes direutamente xeneraes poles actividaes de Eni, distribuyíes en 80 compañíes de les que'l 50% son de Basilicata;<ref>[https://web.archive.org/web/20100813120103/http://www.eni.com/en_IT/sustainability/communities/basilicata-model/basilicata-model.shtml Eni: sostenibilidá, Basilicata]</ref> la rexón produció alredor de 100.000 barriles de crudu, colo que respondía al 11% de la demanda de crudu interna d'Italia.<ref>{{Cita web |url=http://www.fossilfreeeib.org/fp_detail.php?fpID=17 |títulu=Fossilfreeeib.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160818135156/http://www.fossilfreeeib.org/fp_detail.php?fpID=17 |fechaarchivu=2016-08-18 }}</ref> Na rexón de Basilicata atópase la planta de [[Fiat Melfi]]. == Gastronomía == Una especialidá carauterística de la rexón son los [[Capsicum annuum|pimientos]] ''(peperoncino rosso)'' "crujientes", esto ye, crujientes como yá se mentó. Dellos pimientos coloraos desecados que son escaldiaos n'aceite d'oliva, de cutiu acompañáu por [[bacaláu]] o utilizaos como condimento de la pasta. Particularmente destacaos son los pimientos de Senise, conocíos nel dialeutu llocal como los "Safaren", que llograron la marca [[Indicación xeográfica protexida|IGP]]. L'elementu base de los productos ellaboraos en Basilicata ye la carne de [[gochu]]. Con ella ellabórense embutíos: ''prosciutti'', ''salsicce'', ''capicolli'' y ''pancetta''. Pero tamién s'aprecia la carne de [[corderu]] y d'[[oveya]]. Ente los [[quesu|quesos]] llograos al traviés del tresformamientu de la lleche local según téuniques tradicionales, destaquen el [[pecorino de Filiano]] y de [[Moliterno]], el [[caciocavallo]] Podolico ye una notable y variada producción quesera. Ente los [[vinu|vinos]] el más famosu y apreciáu ye'l ''[[Aglianico]] del Vulture'', productu con [[denominación d'orixe]] presente en Basilicata hasta'l [[sieglu VIII e.C.]] y consideráu unu de los meyores vinos tintos d'[[Italia]].<ref>{{cita llibru|AA.|VV|Il libro del vinu. Manuale teorico & pratico|2004|G.R.H. S.p.A.|páx. 167}} ISBN 88-87180-79-2</ref> Na zona del [[Valle del Agri]] ta presente una segunda producción vinícola con denominación d'orixe, [[Terre dell'Alta Val d'Agri]]. Otra zona de producción vinícola atopar nel [[Matera]]nu que llogró la reconocencia de la DOC cola denominación [[Matera DOC]]. La pasta más usada ye la de [[sémola]] de granu duru. Ente los platos típicos cabo mentar los [[ravioli]] ''alla potentita'' colos sos rellenos de [[xamón]], [[ricota]], [[perexil]], [[Güevu (alimentu)|güevu]] y [[pimienta]], los ''fusilli con -y fave''. En [[Matera]] prepárase'l ''calzoncini'', pequeña medialluna de pasta rellena de ricota, [[azucre]], [[canela]] y [[nuez moscada]]. La más típica [[pizza]] lucana ye'l ''ruccul'', con [[ayu]], [[aceite d'oliva]], [[oriéganu]] y [[Capsicum|chile]]. Una receta típica con carne de corderu ye ''la pignati'' o ''pecora nel coccio''. Tamién destaca la so sopa preparada con [[Anguillidae|anguila]] y [[trucha|truches]]; el [[bacaláu]] preparar al fornu con [[pataques]] y [[tomate]]. La verdura suelse usar como acompañamientu pa la carne. Hai una variedá de [[berenxena]] lucana de color coloráu que se preparar de diverses maneres: frita, agriduz, asada y envuelta. Típicamente lucana, especialmente nes árees internu y montascosu, ye tamién la [[frascatula]], variante rexonal de la [[polenta]]. Dientro de los sos postres son carauterísticos los ''panzerotti'' con rellenu duce y los [[buñuelos]] de ricota. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{rexones d'Italia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Basilicata|*]] hajl4b8j4ptufbprwx3uu28ae1ievh5 0 117959 4499369 4498043 2026-06-08T08:48:30Z CommonsDelinker 488 [[c:User:Túrelio|Túrelio]] esborró l'archivu "IMCWP.png" en Commons porque [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Not own work; copyright held by the IMCWP. Logo taken from [https://www.solidnet.org/home/ IMCWP website].. 4499369 wikitext text/x-wiki {{Ficha de partíu políticu | nome = Atopo Internacional de Partíos Comunistes y Obreros<br/><small>''International Meeting of Communist and Workers' Parties''</small> | color = #DF0101 | logo = | presidente = | secretariu = | líder = | voceru = | fundación = [[1998]] {{infobox ref|1}} | publicación = | mocedá = | ideoloxía = [[Marxismo-leninismu]]<br />[[Comunismu]]<br />[[Socialismu]]<br />[[Internacionalismu]] | posición = [[Izquierda revolucionaria]] | partíos = Diversos partíos comunistes del mundu | sede = | internacional= | web = http://www.solidnet.org | nota1 = Como iniciativa del [[Partíu Comunista de Grecia]] (KKE) | notes = }} En [[1998]] el [[Partíu Comunista de Grecia]] (KKE) convocó a diversos [[Partíu Comunista|partíos comunistes]] y obreros del mundu pa participar nuna conferencia internacional, na cual les organizaciones participantes compartieren esperiencies nel so propiu país y concluyeren con una declaración conxunta sobre una tema concreta. Estes conferencies, convocaes añalmente, tendríen el nome de '''Alcuentru Internacional de Partíos Comunistes y Obreros''' (EIPCO). La primera d'elles tuvo llugar n'[[Atenes]] en [[payares]] de [[1998]]. N'avientu de [[2009]] alcordóse la creación d'una páxina web común, n'[[Idioma inglés|inglés]] y [[Idioma español|español]], na que participaríen tolos partíos habituales nos EIPCO, según tamién s'alcordó la creación de la [[Revista Comunista Internacional]]. Amás, el EIPCO cunta con un grupu de trabayu, encargáu de coordinar los alcuentros, formáu primeramente por partíos comunistes de [[Brasil]], [[Grecia]], [[India]], [[El Líbanu]], [[Portugal]], [[Rusia]] y [[Sudáfrica]]. == Alcuentros == [[Imaxe:IMCWP-13th.svg|thumb|Países que los sos PPCC participaron nel XIII EIPCO, celebráu n'[[Atenes]] n'avientu de [[2011]].]] La última conferencia del EIPCO tuvo llugar ente [[San Petersburgu]] ([[Rusia]]), el [[2 de payares|2]] y el [[3 de payares]] de [[2017]], y [[Moscú]] ente'l [[5 de payares|5]] y [[7 de payares]], coincidiendo col centenariu de la [[Revolución Bolxevique]]. Nel alcuentru participaron un eleváu númberu partíos comunistes y obreros de tol mundu, más otros partíos qu'unviaron el so mensaxe de saludu al alcuentru. Los participantes nel EIPCO de [[2011]] n'[[Atenes]] fueron, ente otros, el [[Partíu Comunista de Grecia]] (KKE), el [[Partíu Comunista Portugués]] (PCP), el [[Partíu Comunista de Cuba]] (PCC), el [[Partíu Comunista d'España]] (PCE),<ref>[http://www.larepublica.es/2011/12/intervencion-del-pce-en-el-13%C2%BA-alcuentru-internacional-de partíos comunistes-y-obreros/ Intervención del PCE nel 13º Alcuentru Internacional de Partíos Comunistes y Obreros], ''La República'', 11 d'avientu de 2011.</ref> el [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] (PCPE)<ref>[http://www.pcpe.es/internacional/item/977-intervenci%C3%B3n-del-pcpe-en-el-13-alcuentru-internacional-de partíos comunistes-y-obreros.html/ Intervención del PCPE nel 13º Alcuentru Internacional de Partíos Comunistes y Obreros], www.pcpe.es, 13 d'avientu de 2011.</ref> y el [[Partíu Comunista de Venezuela]] (PCV). == Participación == La siguiente llista clasifica la participación de distintes partíos comunistes del mundu nes distintes conferencies del EIPCO celebraes ente [[1998]] y [[2015]] Códigu: :x = participó :– = nun participó :o = observador :m = unvió mensaxe {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan=3 | País ! rowspan=3 | Partíu !XVII !! XVI !! XV !! XIV !! XIII !! XII !! XI !! X !! IX !! VIII !! VII !! VI !! V !! IV !! III !! II !! I !! — |- ! 2015 !! 2014 !! 2013 !! 2012 !! 2011 !! 2010 !! 2009 !! 2008 !! 2007 !! 2006 !! 2005 !! 2004 !! 2003 !! 2002 !! 2001 !! 2000 !! 1999 !! 1998 |- ! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- | {{bandera2|Albania}} || [[Partíu Comunista d'Albania (1991)]] | – || – || – || – || x || – || – || – || – || – || x || x || x || x || – || x || x || x |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m || x || – || x || x || x |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] | x || – || x || x || x || – || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] | – || x || x || – || m || x || x || x || – || x || x || m || m || m || x || – || m || m |- | {{bandera2|Armenia}} || [[Partíu Comunista d'Armenia]] | – || – || – || – || x || – || – || – || x || – || – || – || x || x || x || x || m || m |- | {{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] | – || x || x || m || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Austria}} || [[Partíu Comunista d'Austria]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || m || x || x || – || x || m || m |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán]] | x || – || x || x || x || x || – || – || x || – || – || – || – || – || – || – || m || x |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu Comunista de Bangladex]] | – || – || – || x || x || – || x || – || – || – || m || x || m || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] | x || – || – || x || x || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Enclín Democráticu]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || – || – || – |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Frente de Lliberación Nacional de Baḥréin]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || – || – || m || x |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Tribuna Democrática Progresista]] | – || x || x || x || – || – || – || – || x || x || x || x || x || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] | – || x || x || x || x || x || – || x || x || – || x || – || m || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu Comunista de Valonia]] | – || – || – || – || m || – || – || – || – || – || – || – || – || m || – || x || m || – |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] | – || x || – || – || m || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Bosnia}} || [[Partíu Comunista de los Trabayadores de Bosnia y Herzegovina]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || m || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] | x || x || x || x || x || x || x || x || – || x || – || – || m || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || m || m |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista Búlgaru "Georgi Dimitrov"]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || x || x || x || x || x || – |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] | x || – || x || – || x || x || – || x || x || – || x || x || m || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Comité d'Iniciativa Comunista]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Socialista Búlgaru - Plataforma Marxista]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || x || x |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Chile}} || [[Partíu Comunista de Chile]] | – || – || x || m || – || – || – || x || x || x || m || m || m || m || – || – || x || m |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] | x || x || x || x || – || x || x || x || x || o || o || – || m || o || – || – || – || x |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Colombia}} || [[Partíu Comunista Colombianu]] | – || x || – || – || – || – || – || x || – || x || – || m || x || x || x || x || m || – |- | {{bandera2|Colombia}} || [[FARC-EP|Fueres Armaes Revolucionaries de Colombia - Exércitu del Pueblu]] (FARC-EP) | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || – || m || x || x || x || – || – |- | {{bandera2|Corea del Norte}} || [[Partíu del Trabayu de Corea]] | – || x || x || – || x || – || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Costa Rica}} || [[Vanguardia Popular (Costa Rica)]] | – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Croacia}} || [[Partíu Socialista de los Trabayadores de Croacia]] | – || – || – || x || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Ecuador}} || [[Partíu Comunista del Ecuador]] | – || x || x || – || – || – || – || x || – || – || – || m || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Exiptu}} || [[Partíu Comunista d'Exiptu]] | – || – || x || x || x || – || – || – || – || – || x || – || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Eslovaquia}} || [[Partíu Comunista d'Eslovaquia]] | – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || x || x || x || x || x || – || x || m |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] | x || x || x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || – || x || x |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu de los Comunistes de Cataluña]] | – || – || x || x || x || – || – || – || – || x || m || – || – || – || – || x || – || – |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || x |- | {{bandera2|España}} || [[Izquierda Xunida]] (IX) | – || – || – || – || – || – || – || – || x || – || – || x || – || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Estaos Xuníos}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] | – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Estonia}} || [[Partíu Comunista d'Estonia]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Filipines}} || [[Partíu Comunista de Filipines]] (PKP-1930) | m || – || m || – || – || – || – || – || x || – || x || x || m || m || – || x || – || – |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)|Partíu Comunista de Finlandia]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m || x || x || m || x || x || m |- | {{bandera2|FRA}} || [[Partíu Comunista Francés]] | x || x || x || x || x || x || x || x || – || o || – || – || x || m || – || – || m || x |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] | x || – || x || – || x || – || – || x || x || x || x || x || – || – || – || – || x || x |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Guyana}} || [[Partíu Progresista del Pueblu (Guyana)|Partíu Progresista del Pueblu]] | – || – || x || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Obreru Húngaru]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] | x || x || x || m || x || x || x || x || x || x || m || x || x || m || x || x || m || x |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] | x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || m || x || m || x || – || m || x |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] | x || – || x || m || m || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] | x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista de Curdistán-Iraq]] | x || – || – || x || x || – || – || – || – || – || m || – || – || x || x || x || – || – |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || x || x || x || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] | x || – || x || x || x || x || – || x || – || x || x || x || x || x || – || x || x || – |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] | x || – || x || – || – || x || x || – || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] | – || – || – || x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] | – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m || x || x || x || – |- | {{bandera2|Xapón}} || [[Partíu Comunista Xaponés]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x |- | {{bandera2|Xordania}} || [[Partíu Comunista Xordanu]] | – || x || – || x || x || – || – || – || x || – || x || x || m || – || x || x || x || x |- | {{bandera2|Kazakstán}} || [[Partíu Comunista de Kazakstán]] | x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Kirguistán}} || [[Partíu de los Comunistes de Kirguistán]] | – || – || – || – || – || – || x || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] | x || x || x || – || – || – || x || x || x || x || m || m || m || – || m || – || – || – |- | {{bandera2|Letonia}} || [[Partíu Socialista de Letonia]] | – || – || x || – || – || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m |- | {{bandera2|Lituania}} || [[Partíu Socialista de Lituania]] | x || x || – || – || – || – || – || – || x || – || x || x || m || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] | – || – || x || m || m || x || x || x || x || x || x || x || x || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Déi Lenk]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || – || – || – |- | {{bandera|Macedonia}} [[Macedonia]] || [[Partíu Comunista de Macedonia]] | x || – || – || – || – || – || – || – || x || x || x || – || – || – || m || – || – || – |- | {{bandera|Macedonia}} [[Macedonia]] || [[Lliga de los Comunistes de Macedonia]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || – |- | {{bandera2|Madagascar}} || [[Partíu del Congresu pa la Independencia de Madagascar]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Malta}} || [[Partíu Comunista Maltés]] | – || – || x || m || m || – || – || – || – || x || x || x || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Comunista de Méxicu]] | x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Popular Socialista (Méxicu)]] | – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || – || – || – || m || – || – || – || – |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Popular Socialista de Méxicu]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || m || x || x || m || – || – || x |- | {{bandera2|Moldavia}} || [[Partíu de los Comunistes de la República de Moldavia]] | – || – || x || – || – || – || – || – || x || – || m || x || m || x || m || x || m || m |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] | – || – || – || x || x || x || x || x || x || – || – || m || m || m || m || x || – || – |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] | x || – || – || x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Paquistán}} || [[Partíu Comunista de Paquistán]] | – || – || x || m || m || – || x || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín (1990)|Partíu Comunista Palestín]] | x || x || x || x || x || x || x || x || – || – || x || x || m || m || – || x || x || x |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu del Pueblu Palestín]] | x || – || x || x || x || x || x || x || – || – || – || x || m || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Panamá}} || [[Partíu del Pueblu de Panamá]] | – || x || x || – || – || – || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Paraguái}} || [[Partíu Comunista Paraguayu]] | – || – || – || – || – || – || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista de Perú - Patria Colorada]] | – || x || – || – || – || – || – || x || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista Peruanu]] | – || x || x || – || – || x || x || x || – || x || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|POL}} || [[Partíu Comunista Polacu (2002)|Partíu Comunista Polacu]] | – || – || x || – || – || – || – || – || x || – || x || x || m || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m || x || x || x || x |- | {{bandera2|UK}} || [[Partíu Comunista Británicu]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || m || m || x || x || x |- | {{bandera2|UK}} || [[Nuevu Partíu Comunista Británicu]] | – || – || – || – || x || – || – || – || – || x || x || x || x || – || x || x || – || x |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera|ROM}} [[Rumanía]] || [[Nuevu Partíu Comunista Rumanu]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || x || x || x || – || x || x || x || x |- | {{bandera|ROM}} [[Rumanía]] || [[Partíu de l'Alianza Socialista]] | – || – || x || – || – || – || – || – || – || – || x || x || m || m || – || – || – || – |- | {{bandera|Rumanía}} [[Rumanía]] || [[Partíu de los Trabayadores Rumanos]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)]] | x || – || x || x || x || x || – || – || x || – || x || x || – || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] | m || – || x || x || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Partíu Comunista (Serbia)]] | x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] | x || x || x || x || x || x || x || x || – || x || m || m || – || – || m || x || – || – |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] | – || – || x || x || x || x || x || – || x || – || – || – || – || m || m || – || – || m |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] | x || – || x || x || x || – || – || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia (1995)|Partíu Comunista de Suecia]] | x || – || x || x || – || x || x || x || – || x || x || x || – || m || x || m || x || – |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] | – || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] | x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Taxiquistán}} || [[Partíu Comunista de Taxiquistán]] | m || – || – || x || – || – || – || – || – || – || x || – || m || – || m || – || – || x |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] | – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || – || – || – |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista (Turquía, 2014)]] | x || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu del Trabayu (Turquía)|Partíu del Trabayu de Turquía]] | – || – || x || x || x || – || – || – || o || o || – || o || x || m || x || – || x || x |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Llibertá y Solidaridá]] | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || – || m || – || – || x |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Partíu Comunista d'Ucraína]] | x || – || – || x || x || x || – || x || x || x || x || m || x || x || x || x || x || m |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[xunión de los Comunistes d'Ucraína]] | x || – || – || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera|XRSS}} ''[[Xunión Soviética|Antigua XRSS]]'' || [[Xunión de Partíos Comunistes - Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] | – || – || x || – || – || – || x || x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x |- | {{bandera2|Uruguái}} || [[Partíu Comunista d'Uruguái]] | – || – || – || – || m || – || – || x || – || – || – || – || m || – || – || – || – || m |- | {{bandera2|Venezuela}} || [[Partíu Comunista de Venezuela]] | m || – || – || – || x || – || – || x || x || – || x || m || – || x || – || – || – || – |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] | x || x || – || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x || x |} === Participantes na XVII Conferencia del EIPCO (2015) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na XVII Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[30 d'ochobre]] y el [[1 de payares]] de [[2015]] n'[[Istambul]] ([[Turquía]]). {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] || Bettina Jürgensen || |Participó |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán]] || Rauf Gurbanov || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] || Sayed Abu Safar || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] || Aleksandar Paunov || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Xi Jinping]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || Andros Kyprianou || Participó |- | {{bandera2|Croacia}} || [[Partíu Socialista de los Trabayadores de Croacia]] || Ivan Plješa || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Raúl Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[José Luis Centella]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|Filipines}} || [[Partíu Comunista de Filipines]] (PKP-1930) || Pedro P. Baguisa || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Dimitris Koutsoumpas]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Suravaram Sudhakar Reddy || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Sitaram Yechury || Participó |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] || Ali Khavari || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista de Curdistán-Iraq]] || Kamal Shakir || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Kazakstán}} || [[Partíu Comunista de Kazakstán]] || Gaziz Aldamzharov || Participó |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] || [[Choummaly Sayasone]] || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Lituania}} || [[Frente Socialista Popular]] || Edikas Jagelavičius || Participó |- | {{bandera|Macedonia}} [[Macedonia]] || [[Partíu Comunista de Macedonia]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Comunista de Méxicu]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Runa Evesen || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Partíu Comunista (Serbia)]] || Josip Joška Broz || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricano]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] || Muhammad Mukhtar Al-Khatib || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Taxiquistán}} || [[Partíu Comunista de Taxiquistán]] || Shodi Shabdolov || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista (Turquía, 2014)|Partíu Comunista (Turquía)]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Partíu Comunista d'Ucraína]] || Petro Simonenko || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Unión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Venezuela}} || [[Partíu Comunista de Venezuela]] || Oscar Figuera || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nguyễn Phú Trọng]] || Participó |- |} === Participantes na XIV Conferencia del EIPCO (2012) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na XIV Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[22 de payares|22]] y el [[25 de payares]] de [[2012]] en [[Beirut]] ([[El Líbanu]]). {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- |{{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] || Bob Briton || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán]] || Rauf Gurbanov || Participó |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Tribuna Democrática Progresista]] || Hassan Madan || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu Comunista de Bangladex]] || Mujahidul Islam Selim || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] || Sayed Abu Safar || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] || Igor Karpenko || Participó |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] || Desconocíu || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|Chile}} || [[Partíu Comunista de Chile]] || [[Guillermo Teillier]] || Unvió mensaje |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Xi Jinping]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || Andros Kyprianou || Participó |- | {{bandera2|Croacia}} || [[Partíu Socialista de los Trabayadores de Croacia]] || Ivan Plješa || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Raúl Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|Exiptu}} || [[Partíu Comunista d'Exiptu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[José Luis Centella]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu de los Comunistes de Cataluña]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Filipines}} || [[Partíu Comunista de les Filipines]] || Armando Liwanag || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Pierre Laurent]] || Participó |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Suravaram Sudhakar Reddy || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Sitaram Yechury || Participó |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] || Ali Khavari || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista de Curdistán-Iraq]] || Kamal Shakir || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] || Paolo Ferrero || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Xordania}} || [[Partíu Comunista Xordanu]] || Munir Hamarneh || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Malta}} || [[Partíu Comunista Maltés]] || Victor Degiovanni || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Comunista de Méxicu]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Jørgen Hovde || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Paquistán}} || [[Partíu Comunista de Paquistán]] || Imdad Qazi || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Batrić Mijović || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] || Muhammad Mukhtar Al-Khatib || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] || Muhammad Mukhtar Al-Khatib || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia (1995)|Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu del Trabayu (Turquía)]] || Selma Gürkan || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Partíu Comunista d'Ucraína]] || Petro Simonenko || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Unión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nguyễn Phú Trọng]] || Participó |- |} === Participantes na XIII Conferencia del EIPCO (2011) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na XIII Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[9 d'avientu|9]] y el [[11 d'avientu]] de [[2011]] n'[[Atenes]] ([[Grecia]]). Sol lema ''"¡El socialismu ye'l futuru!"'', allegaron 80 partíos presencialmente y otros 8 unviaron un mensaxe. La organización anfitriona foi la del [[Partíu Comunista de Grecia]] (KKE). {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Albania}} || [[Partíu Comunista d'Albania (1991)]] || [[Hysni Milloshi]] || Participó |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] || [[Patricio Echegaray]] || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Armenia}} || [[Partíu Comunista Armeniu]] || Ruben Tovmasyan || Participó |- |{{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] || Hannah Middleton || Participó |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán]] || Rauf Gurbanov || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu Comunista de Bangladex]] || Mujahidul Islam Selim || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] || Sayed Abu Safar || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu Comunista (Valonia)]] || Pierre Beauvois || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] || Igor Karpenko || Participó |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] || Desconocíu || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] || Aleksandar Paunov || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu de los Comunistes Búlgaros]] || Mincho Minchev Petrov || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || Andros Kyprianou || Participó |- | {{bandera2|Corea del Norte}} || [[Partíu del Trabayu de Corea]] || [[Kim Jong-il]] || Participó |- | {{bandera2|Croacia}} || [[Partíu Socialista de los Trabayadores de Croacia]] || Ivan Plješa || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Raúl Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|Exiptu}} || [[Partíu Comunista d'Exiptu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[José Luis Centella]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu de los Comunistes de Cataluña]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|USA}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] || [[Sam Webb]] || Participó |- | {{bandera2|Filipines}} || [[Partíu Comunista de les Filipines]] || Antonio Y. Paris || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Pierre Laurent]] || Participó |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] || Nugzar Shalvovich Avaliani || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Guyana}} || [[Partíu Progresista del Pueblu (Guyana)|Partíu Progresista del Pueblu]] || Donald Ramotar || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Ardhendu Bhushan Bardhan || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Prakash Karat || Participó |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] || Ali Khavari || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] || Paolo Ferrero || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Xordania}} || [[Partíu Comunista Xordanu]] || Munir Hamarneh || Participó |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] || [[Choummaly Sayasone]] || Participó |- | {{bandera2|Letonia}} || [[Partíu Socialista de Letonia]] || Alfrēds Rubiks || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Lituania}} || [[Frente Socialista Popular]] || Algirdas Paleckis || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Participó |- | {{bandera|Macedonia}} [[Macedonia]] || [[Partíu Comunista de Macedonia]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Malta}} || [[Partíu Comunista Maltés]] || Victor Degiovanni || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Comunista de Méxicu]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Popular Socialista de Méxicu]] || Cuauhtémoc Amezcua Dromundo || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Svend Haakon Jacobsen || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Paquistán}} || [[Partíu Comunista de Paquistán]] || Imdad Qazi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Paraguái}} || [[Partíu Comunista Paraguayu]] || Najeeb Amado || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista de Perú-Patria Colorada]] || Alberto Moreno || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista Peruanu]] || Roberto de la Cruz || Participó |- | {{bandera2|Polonia}} || [[Partíu Comunista de Polonia]] || Krzysztof Szwej || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Nuevu Partíu Comunista Británicu]] || Andy Brooks || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rumanía}} || [[Partíu Comunista Rumanu]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Branko Kitanović || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Comunistes de Serbia]] || Svetozar Markanović || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] || Muhammad Mukhtar Al-Khatib || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia (1995)|Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu del Trabayu (Turquía)]] || Selma Gürkan || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Partíu Comunista d'Ucraína]] || Petro Simonenko || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Unión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Uruguái}} || [[Partíu Comunista d'Uruguái]] || Eduardo Lorier || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Venezuela}} || [[Partíu Comunista de Venezuela]] || Oscar Figuera || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nguyễn Phú Trọng]] || Participó |- |} === XII Alcuentru Internacional del EIPCO (2010) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na XII Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[3 d'avientu|3]] y el [[5 d'avientu]] de [[2010]] en [[Johannesburgu]] ([[Sudáfrica]]), a invitación del [[Partíu Comunista Sudafricano]]. {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] || Bettina Jürgensen || Participó |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] || [[Patricio Echegaray]] || Participó |- |{{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] || Hannah Middleton || Participó |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán]] || Rauf Gurbanov || Participó |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Tribuna Democrática Progresista]] || Hassan Madan || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] || Sayed Abu Safar || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] || Igor Karpenko || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] || Aleksandar Paunov || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Hu Jintao]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || Andros Kyprianou || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Raúl Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|Exiptu}} || [[Partíu Comunista d'Exiptu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[José Luis Centella]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|USA}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] || [[Sam Webb]] || Participó |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Pierre Laurent]] || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Suravaram Sudhakar Reddy || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Sitaram Yechury || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] || Paolo Ferrero || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Xordania}} || [[Partíu Comunista Xordanu]] || Munir Hamarneh || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Svend Haakon Jacobsen || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista Peruanu]] || Roberto de la Cruz || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Batrić Mijović || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Partíu Comunista d'Ucraína]] || Petro Simonenko || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Xunión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nông Đức Mạnh]] || Participó |- |} === XI Alcuentru Internacional del EIPCO (2009) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na XI Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[20 de payares|20]] y el [[22 de payares]] de [[2009]] en [[Nueva Delhi]] ([[India]]), a invitación conxunta del [[Partíu Comunista de la India]] y del [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]]. A esta conferencia asistieron 89 participantes representando a 57 partíos comunistes y obreros de 48 países distintos. {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] || Bettina Jürgensen || Participó |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] || [[Patricio Echegaray]] || Participó |- |{{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] || Hannah Middleton || Participó |- | {{bandera2|Bangladex}} || [[Partíu de los Trabayadores de Bangladex]] || Sayed Abu Safar || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] || Desconocíu || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Hu Jintao]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || Andros Kyprianou || Participó |- | {{bandera2|Corea del Norte}} || [[Partíu del Trabayu de Corea]] || [[Kim Jong-il]] || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Fidel Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[José Luis Centella]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|USA}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] || Sam Webb || Participó |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Pierre Laurent]] || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Ardhendu Bhushan Bardhan || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Prakash Karat || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] || Paolo Ferrero || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Kirguistán}} || [[Partíu de los Comunistes de Kirguistán]] || Ishkak Masaliyev || Participó |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] || [[Choummaly Sayasone]] || Participó |- | {{bandera2|Letonia}} || [[Partíu Socialista de Letonia]] || Alfrēds Rubiks || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu de los Comunistes Mexicanos]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Zafer Gözet || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista Peruanu]] || Roberto de la Cruz || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Branko Kitranović || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nông Đức Mạnh]] || Participó |- |} === X Alcuentru Internacional del EIPCO (2008) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na X Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[21 de payares|21]] y el [[23 de payares]] de [[2008]] en [[São Paulo]] ([[Brasil]]), a invitación conxunta del [[Partíu Comunista de Brasil]] (PCdoB). Allegaron delegaciones de 65 partíos comunistes y obreros de 55 países distintos. {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] || Bettina Jürgensen || Participó |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] || [[Patricio Echegaray]] || Participó |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] || Igor Karpenko || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] || Desconocíu || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] || Aleksandar Paulov || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|Chile}} || [[Partíu Comunista de Chile]] || [[Lautaro Carmona]] || Participó |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Hu Jintao]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || [[Dimitris Jristofias]] || Participó |- | {{bandera2|Colombia}} || [[Partíu Comunista Colombianu]] || Jaime Caycedo || Participó |- | {{bandera2|Corea del Norte}} || [[Partíu del Trabayu de Corea]] || [[Kim Jong-il]] || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Fidel Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|Ecuador}} || [[Partíu Comunista del Ecuador]] || Winston Alarcón Elizalde || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|USA}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] || [[Sam Webb]] || Participó |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Marie-George Buffet]] || Participó |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] || Panteleimon Giorgadze || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Ardhendu Bhushan Bardhan || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Prakash Karat || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] || Mohammad Omidvar || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Mick Finnegan || Participó |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de la Refundación Comunista]] || Paolo Ferrero || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Kirguistán}} || [[Partíu de los Comunistes de Kirguistán]] || Ishkak Masaliyev || Participó |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] || [[Choummaly Sayasone]] || Participó |- | {{bandera2|Letonia}} || [[Partíu Socialista de Letonia]] || Alfrēds Rubiks || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu de los Comunistes Mexicanos]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Zafer Gözet || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Panamá}} || [[Partíu del Pueblu de Panamá]] || Rubén Darío Sousa || Participó |- | {{bandera2|Paraguái}} || [[Partíu Comunista Paraguayu]] || Najeeb Amado || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista de Perú - Patria Colorada]] || Alberto Moreno || Participó |- | {{bandera2|Perú}} || [[Partíu Comunista Peruanu]] || Roberto de la Cruz || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Branko Kitranović || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia (1995)|Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[Unión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Uruguái}} || [[Partíu Comunista d'Uruguái]] || Eduardo Lorier || Participó |- | {{bandera2|Venezuela}} || [[Partíu Comunista de Venezuela]] || Oscar Figuera || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nông Đức Mạnh]] || Participó |- |} === IX Alcuentru Internacional del EIPCO (2007) === La siguiente tabla ye una llista de participantes na IX Conferencia del EIPCO, celebrada ente'l [[3 de payares|3]] y el [[5 de payares]] de [[2007]] en [[Minsk]] ([[Bielorrusia]]), a invitación conxunta del [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] (BKP). Allegaron 154 representantes y delegaciones de 72 partíos comunistes y obreros de 59 países distintos. {| {{tablaguapa}} |- ! País!! Partíu!! Líder!! Participación |- | {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Comunista Alemán]] || Bettina Jürgensen || Participó |- | {{bandera2|Arxelia}} || [[Partíu Arxelín pa la Democracia y el Socialismu]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Arxentina}} || [[Partíu Comunista de l'Arxentina]] || [[Patricio Echegaray]] || Participó |- | {{bandera2|Armenia}} || [[Partíu Comunista d'Armenia]] || Ruben Tovmasyan || Participó |- | {{bandera2|Australia}} || [[Partíu Comunista d'Australia]] || Hannah Middleton || Participó |- | {{bandera2|Azerbaixán}} || [[Partíu Comunista d'Azerbaixán|Partíu Comunista d'Azerbaixán (Plataforma del Marxismo-Leninismu)]] || Rauf Gurbanov || Participó |- | {{bandera2|Baḥréin}} || [[Tribuna Democrática Progresista]] || Hassan Maddaou || Participó |- | {{bandera2|Bielorrusia}} || [[Partíu Comunista de Bielorrusia]] || Igor Karpenko || Participó |- | {{bandera2|Bélxica}} || [[Partíu del Trabayu de Bélxica]] || [[Peter Mertens]] || Participó |- | {{bandera2|Bolivia}} || [[Partíu Comunista de Bolivia]] || Desconocíu || Unvió mensaje |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista Brasilanu]] || Ivan Pinheiro || Participó |- | {{bandera2|Brasil}} || [[Partíu Comunista de Brasil]] || José Renato Rabelo || Participó |- | {{bandera2|Bulgaria}} || [[Partíu Comunista de Bulgaria]] || Aleksandar Paulov || Participó |- | {{bandera2|Canadá}} || [[Partíu Comunista de Canadá]] || Miguel Figueroa || Participó |- | {{bandera2|Chile}} || [[Partíu Comunista de Chile]] || [[Lautaro Carmona]] || Participó |- | {{bandera2|China}} || [[Partíu Comunista de China]] || [[Hu Jintao]] || Participó |- | {{bandera2|Xipre}} || [[Partíu Progresista del Pueblu Obreru]] (AKEL) || [[Dimitris Jristofias]] || Participó |- | {{bandera2|Corea del Norte}} || [[Partíu del Trabayu de Corea]] || [[Kim Jong-il]] || Participó |- | {{bandera2|Cuba}} || [[Partíu Comunista de Cuba]] || [[Fidel Castro]] || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista en Dinamarca]] || Betty Frydensbjerg Carlsson || Participó |- | {{bandera2|Dinamarca}} || [[Partíu Comunista de Dinamarca]] || Henrik Stamer Hedin || Participó |- | {{bandera2|Filipines}} || [[Partíu Comunista de Filipines]] (PKP-1930) || Pedro Baguisa || Participó |- | {{bandera2|Eslovaquia}} || [[Partíu Comunista d'Eslovaquia]] || Joseph Shevts || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista d'España]] || [[Francisco Frutos]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Izquierda Xunida]] (IX) || [[Gaspar Llamazares]] || Participó |- | {{bandera2|España}} || [[Partíu Comunista de los Pueblos d'España]] || [[Carmelo Suárez]] || Participó |- | {{bandera2|USA}} || [[Partíu Comunista de los Estaos Xuníos]] || [[Sam Webb]] || Participó |- | {{bandera2|Finlandia}} || [[Partíu Comunista de Finlandia (Unidá)]] || Yrjö Hakanen || Participó |- | {{bandera2|Francia}} || [[Partíu Comunista Francés]] || [[Marie-George Buffet]] || Participó |- | {{bandera2|Xeorxa}} || [[Partíu Comunista Unificáu de Xeorxa]] || Panteleimon Giorgadze || Participó |- | {{bandera2|Grecia}} || [[Partíu Comunista de Grecia]] || [[Aleka Papariga]] || Participó |- | {{bandera2|Hungría}} || [[Partíu Comunista Obreru Húngaru]] || Gyula Thürmer || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India]] || Ardhendu Bhushan Bardhan || Participó |- | {{bandera2|India}} || [[Partíu Comunista de la India (Marxista)]] || Prakash Karat || Participó |- | {{bandera2|Iraq}} || [[Partíu Comunista Iraquín]] || Hamid Majid Mousa || Participó |- | {{bandera2|Irán}} || [[Partíu Tudeh d'Irán|Partíu del Trabayu d'Irán (Tudeh)]] || Mohammad Omidvar || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu Comunista d'Irlanda]] || Eugene McCartan || Participó |- | {{bandera2|Irlanda}} || [[Partíu de los Trabayadores d'Irlanda]] || Seán Garland || Participó |- | {{bandera2|Israel}} || [[Partíu Comunista d'Israel]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Italia}} || [[Partíu de los Comunistes Italianos]] || Oliviero Diliberto || Participó |- | {{bandera2|Xordania}} || [[Partíu Comunista Xordanu]] || Munir Hamarneh || Participó |- | {{bandera2|Kirguistán}} || [[Partíu de los Comunistes de Kirguistán]] || Ishkak Masaliyev || Participó |- | {{bandera2|Laos}} || [[Partíu Popular Revolucionariu de Laos]] || [[Choummaly Sayasone]] || Participó |- | {{bandera2|Letonia}} || [[Partíu Socialista de Letonia]] || Alfrēds Rubiks || Participó |- | {{bandera2|El Líbanu}} || [[Partíu Comunista Libanés]] || Khaled Hadadi || Participó |- | {{bandera2|Lituania}} || [[Partíu Socialista de Lituania]] || Giedrius Petružis || Participó |- | {{bandera2|Luxemburgu}} || [[Partíu Comunista de Luxemburgu]] || Ali Ruckert || Participó |- | {{bandera|Macedonia}} [[Macedonia]] || [[Partíu Comunista de Macedonia]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu de los Comunistes Mexicanos]] || Pável Blanco Cabrera || Participó |- | {{bandera2|Méxicu}} || [[Partíu Popular Socialista de Méxicu]] || Manuel Fernández Flores || Participó |- | {{bandera2|Moldavia}} || [[Partíu de los Comunistes de la República de Moldavia]] || [[Vladimir Voronin]] || Participó |- | {{bandera2|Nepal}} || [[Partíu Comunista de Nepal (Marxista-Leninista Unificáu)]] || Jhala Nath Khanal || Participó |- | {{bandera2|Noruega}} || [[Partíu Comunista de Noruega]] || Zafer Gözet || Participó |- | {{bandera2|Países Baxos}} || [[Nuevu Partíu Comunista de los Países Baxos]] || Job Pruijser || Participó |- | {{bandera2|Paquistán}} || [[Partíu Comunista de Paquistán]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Popular Palestín]] || Bassam as-Salhi || Participó |- | {{bandera2|Palestina}} || [[Partíu Comunista Palestín]] || Desconocíu || Participó |- | {{bandera2|Polonia}} || [[Partíu Comunista Polacu (2002)|Partíu Comunista Polacu]] || Józef Łachut || Participó |- | {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Comunista Portugués]] || [[Jerónimo de Sousa]] || Participó |- | {{bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Partíu Comunista Británicu]] || Robert Griffiths || Participó |- | {{bandera2|CZE}} || [[Partíu Comunista de Bohemia y Moravia]] || Vojtěch Filip || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la Federación Rusa]] || [[Guennadi Ziugánov]] || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista Obreru Rusu - Partíu Revolucionariu de los Comunistes]] || Viktor Tyulkin || Participó |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Partíu Comunista de la xunión Soviética (2001)|Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] || Sergey Alexandrov || Participó |- | {{bandera2|Serbia}} || [[Nuevu Partíu Comunista de Yugoslavia]] || Branko Kitranović || Participó |- | {{bandera2|Sudáfrica}} || [[Partíu Comunista Sudafricanu]] || Blade Nzimande || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Bakdash)]] || Ammar Bakdash || Participó |- | {{bandera2|Siria}} || [[Partíu Comunista Siriu (Unificáu)]] || Hanin Nimir || Participó |- | {{bandera2|Sri Lanka}} || [[Partíu Comunista de Sri Lanka]] || D. Y. W. Gunasekera || Participó |- | {{bandera2|Sudán}} || [[Partíu Comunista de Sudán]] || Muhammad Ibrahim Nugud || Participó |- | {{bandera2|Suecia}} || [[Partíu Comunista de Suecia (1995)|Partíu Comunista de Suecia]] || Victor Diaz de Filippi || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu Comunista de Turquía]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Turquía}} || [[Partíu del Trabayu (Turquía)]] || Selma Gürkman || Observador |- | {{bandera2|Ucraína}} || [[xunión de los Comunistes d'Ucraína]] || ''Lideralgu coleutivu'' || Participó |- | {{bandera2|Uruguái}} || [[Partíu Comunista d'Uruguái]] || Eduardo Lorier || Participó |- | {{bandera2|Venezuela}} || [[Partíu Comunista de Venezuela]] || Oscar Figuera || Participó |- | {{bandera2|Vietnam}} || [[Partíu Comunista de Vietnam]] || [[Nông Đức Mạnh]] || Participó |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.solidnet.org SolidNet, portal que sirve de coordinación ente los distintos participantes del EIPCO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517045902/http://solidnet.org/ |date=2018-05-17 }} * [http://www.iccr.gr Portal de la Revista Comunista Internacional creada por EIPCO] {{Tradubot|Encuentro Internacional de Partidos Comunistas y Obreros}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Partíos políticos comunistes]] [[Categoría:Internacionales obreres]] 3w17awdtyuofe6t8i6mz82s3dtq45lz 2 124033 4499368 4498672 2026-06-08T08:29:21Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4499368 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q6256. } |section=131 |sort=label |columns=item,label:País,P1082,p2046 |thumb=128 |min_section=2 }} == Reinu de Dinamarca == {| class='wikitable sortable' ! item ! País ! población ! superficie |- | [[:d:Q35|Q35]] | [[Dinamarca]] | 5822863 | 42925.46 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q223|Q223]] | [[Groenlandia]] | 56609 | 2166086 quilómetru cuadráu |} == Reinu de los Países Baxos == {| class='wikitable sortable' ! item ! País ! población ! superficie |- | [[:d:Q21203|Q21203]] | [[Aruba]] | 106739 | 178.916378 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q25279|Q25279]] | [[Curaçao]] | 152849 | 444 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q55|Q55]] | [[Países Baxos]] | 17942942 | 37378 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q26273|Q26273]] | [[Sint Maarten]] | 43847 | 34 quilómetru cuadráu |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! item ! País ! población ! superficie |- | [[:d:Q889|Q889]] | [[Afganistán]] | 41454761 | 652230 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q11284672|Q11284672]] | ''[[:d:Q11284672|African country]]'' | | |- | [[:d:Q222|Q222]] | [[Albania]] | 2811655 | 28748 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q183|Q183]] | [[Alemaña]] | 83577140 | 357587.77 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q228|Q228]] | [[Andorra]] | 87486 | 468 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q916|Q916]] | [[Angola]] | 36749906 | 1246700 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q781|Q781]] | [[Antigua y Barbuda]] | 101489 | 440.29 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q851|Q851]] | [[Arabia Saudita]] | 33000000 | 2250000 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q399|Q399]] | [[Armenia]] | 2930450 | 29743.423459 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q262|Q262]] | [[Arxelia]] | 46164219 | 2381741 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q414|Q414]] | [[Arxentina]] | 47327407 | 2780400 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q408|Q408]] | [[Australia]] | 27614411 | 7692024 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q40|Q40]] | [[Austria]] | 8979894 | 83878.99 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q227|Q227]] | [[Azerbaixán]] | 10180770 | 86600 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q902|Q902]] | [[Bangladex]] | 171466990 | 147570 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q244|Q244]] | [[Barbados]] | 303431 | 439 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q398|Q398]] | [[Baḥréin]] | 1569666 | 786.5 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q242|Q242]] | [[Belize]] | 411106 | 22966 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q962|Q962]] | [[Benín]] | 14111034 | 114763 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q184|Q184]] | [[Bielorrusia]] | 9056080 | 207596.76 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q750|Q750]] | [[Bolivia]] | 12244159 | 1098581 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q188736|Q188736]] | ''[[:d:Q188736|Bosnia]]'' | | |- | [[:d:Q225|Q225]] | [[Bosnia y Herzegovina]] | 3816459 | 51197 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q963|Q963]] | [[Botsuana]] | 2480244 | 581737 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q155|Q155]] | [[Brasil]] | 213421037 | 8515767 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q921|Q921]] | [[Brunéi]] | 458949 | 5765.313533 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q219|Q219]] | [[Bulgaria]] | 6423207 | 110993.6 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q965|Q965]] | [[Burkina Fasu]] | 23025776 | 274200 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q967|Q967]] | [[Burundi]] | 13689450 | 27834 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q917|Q917]] | [[Bután]] | 787424 | 38394 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q31|Q31]] | [[Bélxica]] | 11825551 | 30688 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1011|Q1011]] | [[Cabu Verde]] | 555988 | 4033 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q424|Q424]] | [[Camboya]] | 17423880 | 181035 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1009|Q1009]] | [[Camerún]] | 28372687 | 475442 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q16|Q16]] | [[Canadá]] | 36991981 | 9984670 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q657|Q657]] | [[Chad]] | 19319064 | 1284000 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q213|Q213]] | [[Chequia]] | 10909500 | 78871 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q298|Q298]] | [[Chile]] | 19458000 | 756102 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q237|Q237]] | [[Ciudá del Vaticanu]] | 882 | 0.49 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q739|Q739]] | [[Colombia]] | 52321152 | 1141748 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q970|Q970]] | [[Comores]] | 902348 | 2034 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q423|Q423]] | [[Corea del Norte]] | 26418204 | 120540 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q884|Q884]] | [[Corea del Sur]] | 51466201 | 100295 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1008|Q1008]] | [[Costa de Marfil]] | 31165654 | 322463 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q800|Q800]] | [[Costa Rica]] | 5265575 | 51179.92 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q224|Q224]] | [[Croacia]] | 3871833 | 56594 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q241|Q241]] | [[Cuba]] | 10985974 | 109884 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q784|Q784]] | [[Dominica]] | 74656 | 751.096551 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q736|Q736]] | [[Ecuador]] | 16938986 | 257204.27 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q971|Q971]] | [[República del Congo|El Congu]] | 6142180 | 342000 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q822|Q822]] | [[El Líbanu]] | 6100075 | 10452 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q792|Q792]] | [[El Salvador]] | 6029976 | 21041 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q131588685|Q131588685]] | ''[[:d:Q131588685|Emirate of Al Qawasim]]'' | | |- | [[:d:Q12191529|Q12191529]] | ''[[:d:Q12191529|Emirate of Lengeh]]'' | | |- | [[:d:Q878|Q878]] | [[Emiratos Árabes Xuníos]] | 9890400 | 83600 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q986|Q986]] | [[Eritrea]] | 3497000 | 117600 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q214|Q214]] | [[Eslovaquia]] | 5409407 | 49033.720839 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q215|Q215]] | [[Eslovenia]] | 2066880 | 20271 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q29|Q29]] | [[España]] | 48592909 | 505990 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q702|Q702]] | [[Estaos Federaos de Micronesia]] | 75817 | 702 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q30|Q30]] | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | 340110988 | 9826675 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q191|Q191]] | [[Estonia]] | 1369995 | 45335 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q219060|Q219060]] | [[Estáu de Palestina]] | 5227193 | 6020 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q115|Q115]] | [[Etiopía]] | 128691692 | 1104300 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q79|Q79]] | [[Exiptu]] | 114535772 | 1010407.87 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q928|Q928]] | [[Filipines]] | 112729484 | 343448 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q33|Q33]] | [[Finlandia]] | 5652881 | 338478.34 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q142|Q142]] | [[Francia]] | 68605616 | 643801 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1000|Q1000]] | [[Gabón]] | 2025137 | 267667 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1005|Q1005]] | [[Gambia]] | 2639916 | 11300 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q117|Q117]] | [[Ghana]] | 32833031 | 238535 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q769|Q769]] | [[Granada (país)|Granada]] | 114299 | 348.5 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q41|Q41]] | [[Grecia]] | 10482487 | 131957 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q774|Q774]] | [[Guatemala]] | 17263239 | 108889 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1006|Q1006]] | [[Guinea]] | 12717176 | 245857 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q983|Q983]] | [[Guinea Ecuatorial]] | 1847549 | 28051 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1007|Q1007]] | [[Guinea-Bisáu]] | 1861283 | 36125 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q734|Q734]] | [[Guyana]] | 878674 | 214970 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q790|Q790]] | [[Haití]] | 10981229 | 27750 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q783|Q783]] | [[Hondures]] | 8303771 | 112492 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q28|Q28]] | [[Hungría]] | 9603634 | 93011.4 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q668|Q668]] | [[India]] | 1326093247 | 3287263 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q252|Q252]] | [[Indonesia]] | 275439000 | 1904570 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q21|Q21]] | [[Inglaterra]] | 53012456<br/>57106398 | 130278 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q796|Q796]] | [[Iraq]] | 38274618 | 437072 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q794|Q794]] | [[Irán]] | 92417700 | 1648195 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q107258515|Q107258515]] | ''[[:d:Q107258515|Irán pahlaví]]'' | | 648195 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q189|Q189]] | [[Islandia]] | 364260 | 103004 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q26988|Q26988]] | [[Islles Cook]] | 14222 | 240 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q712|Q712]] | [[Islles Fixi]] | 926276 | 18274 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q709|Q709]] | [[Islles Márxal]] | 53127 | 181.43 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q685|Q685]] | [[Islles Salomón]] | 611343 | 28400 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q801|Q801]] | [[Israel]] | 9840000 | 20770 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q38|Q38]] | [[Italia]] | 58850717 | 302068 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q123027565|Q123027565]] | ''[[:d:Q123027565|Kashmir Sultanate]]'' | 280000 | 250200 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q232|Q232]] | [[Kazakstán]] | 20139914 | 2724900 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q114|Q114]] | [[Kenia]] | 48468138 | 581309 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q813|Q813]] | [[Kirguistán]] | 7281800 | 199951 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q710|Q710]] | [[Kiribati]] | 134518 | 811 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1246|Q1246]] | [[Kosovu]] | 1586659 | 10909 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q817|Q817]] | [[Kuwait]] | 4464000 | 17818 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q819|Q819]] | [[Laos]] | 6858160 | 236800 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q778|Q778]] | [[Les Bahames]] | 399440 | 13878 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1013|Q1013]] | [[Lesothu]] | 2007201 | 30355 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q211|Q211]] | [[Letonia]] | 1856932 | 64593.76 quilómetru cuadráu<br/>62226.85 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1014|Q1014]] | [[Liberia]] | 5214030 | 111369 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1016|Q1016]] | [[Libia]] | 7381023 | 1759541 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q347|Q347]] | [[Liechtenstein]] | 37922 | 160 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q37|Q37]] | [[Lituania]] | 2860002 | 65300 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q32|Q32]] | [[Luxemburgu]] | 681973 | 2586.36 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q221|Q221]] | [[Macedonia del Norte]] | 1836713 | 25713 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1019|Q1019]] | [[Madagascar]] | 31964956 | 587295 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q833|Q833]] | [[Malasia]] | 32447385 | 330803 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1020|Q1020]] | [[Malaui]] | 17563749 | 118484 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q826|Q826]] | [[Maldives]] | 436330 | 298 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q233|Q233]] | [[Malta]] | 553214 | 316 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q912|Q912]] | [[Malí]] | 22395489 | 1240192 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q140030295|Q140030295]] | ''[[:d:Q140030295|Maragheh Khanate]]'' | | |- | [[:d:Q1028|Q1028]] | [[Marruecos]] | 36828330 | 446550 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1027|Q1027]] | [[Mauriciu]] | 1264613 | 2040 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1025|Q1025]] | [[Mauritania]] | 4736139 | 1030700 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q217|Q217]] | [[Moldavia]] | 2409207 | 33843.5 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q711|Q711]] | [[Mongolia]] | 3409939 | 1564116 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q236|Q236]] | [[Montenegru]] | 617213 | 13883 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1029|Q1029]] | [[Mozambique]] | 29668834 | 801590 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q157734|Q157734]] | ''[[:d:Q157734|Muscat and Oman]]'' | | |- | [[:d:Q836|Q836]] | [[Myanmar]] | 53370609 | 676577.2 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q96|Q96]] | [[Méxicu]] | 132274416 | 1972550 quilómetru cuadráu<br/>1964375 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q235|Q235]] | [[Mónacu]] | 38857 | 2.08 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1030|Q1030]] | [[Namibia]] | 2533794 | 825615 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q697|Q697]] | [[Nauru]] | 13650 | 21 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q837|Q837]] | [[Nepal]] | 29164578 | 147181.254346 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q811|Q811]] | [[Nicaragua]] | 5142098 | 120340 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q34020|Q34020]] | [[Niue]] | 1821 | 260 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1033|Q1033]] | [[Nixeria]] | 211400708 | 923768 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q20|Q20]] | [[Noruega]] | 5627400 | 385207 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q664|Q664]] | [[Nueva Zelanda]] | 5307800 | 268021 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1032|Q1032]] | [[Níxer]] | 21477348 | 1267000 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q842|Q842]] | [[Omán]] | 4829480 | 309500 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q695|Q695]] | [[Paláu]] | 21729 | 465.550362 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q804|Q804]] | [[Panamá]] | 4570133 | 74177.3 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q691|Q691]] | [[Papúa Nueva Guinea]] | 8935000 | 462840 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q843|Q843]] | [[Paquistán]] | 223773700 | 881913 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q733|Q733]] | [[Paraguái]] | 6811297 | 406756 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q419|Q419]] | [[Perú]] | 33726000 | 1285216 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q36|Q36]] | [[Polonia]] | 37563071 | 312683 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q45|Q45]] | [[Portugal]] | 10347892 | 92225 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q165763|Q165763]] | ''[[:d:Q165763|Principáu de Waldeck]]'' | 59000 | 1121 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q846|Q846]] | [[Qatar]] | 2639211 | 11437 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q29999|Q29999]] | [[Reinu de los Países Baxos]] | 17100715 | 42201 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q145|Q145]] | [[Reinu Xuníu]] | 67326569 | 242495 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q929|Q929]] | [[República Centroafricana]] | 5152421 | 622984 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q27|Q27]] | [[República d'Irlanda]] | 5149139 | 69797 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q974|Q974]] | [[República Democrática d'El Congu]] | 105789731 | 2344858 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q786|Q786]] | [[República Dominicana]] | 10760028 | 48670.82 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q148|Q148]] | [[República Popular China]] | 1404890000 | 9596961 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q23681|Q23681]] | [[República Turca de Xipre del Norte]] | 476214 | 3355 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1037|Q1037]] | [[Ruanda]] | 14569341 | 26338 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q218|Q218]] | [[Rumanía]] | 19053815 | 238397 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q159|Q159]] | [[Rusia]] | 146119928 | 17075400 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q763|Q763]] | [[Saint Kitts y Nevis]] | 46922 | 269.358763 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q683|Q683]] | [[Samoa]] | 200010 | 2842 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q238|Q238]] | [[San Marín]] | 33600 | 61.2 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q757|Q757]] | [[San Vicente y Les Granadines]] | 109897 | 389 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q760|Q760]] | [[Santa Llucía]] | 167591 | 617.012867 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1039|Q1039]] | [[Santu Tomé y Príncipe]] | 204327 | 1001 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1042|Q1042]] | [[Seixeles]] | 119773 | 459 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1041|Q1041]] | [[Senegal]] | 16876720 | 196722 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q403|Q403]] | [[Serbia]] | 6605168 | 88499 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1044|Q1044]] | [[Sierra Lleona]] | 7557212 | 71740 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q334|Q334]] | [[Singapur]] | 5866139 | 719.1 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q858|Q858]] | [[Siria]] | 23865423 | 185180 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1045|Q1045]] | [[Somalia]] | 11031386 | 637657 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q34754|Q34754]] | [[Somalilandia]] | 6500000 | 177000 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q854|Q854]] | [[Sri Lanka]] | 21444000 | 65610 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1050|Q1050]] | [[Suazilandia]] | 1230506 | 17364 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q258|Q258]] | [[Sudáfrica]] | 62027503 | 1221037 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1049|Q1049]] | [[Sudán]] | 40533330 | 1886068 quilómetru cuadráu<br/>1840687 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q958|Q958]] | [[Sudán del Sur]] | 12575714 | 644329 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q34|Q34]] | [[Suecia]] | 10609460 | 447425.16 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q39|Q39]] | [[Suiza]] | 9104063 | 41291 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q16881283|Q16881283]] | ''[[:d:Q16881283|Sultanate of Muscat]]'' | | |- | [[:d:Q730|Q730]] | [[Surinam]] | 563402 | 163270 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q869|Q869]] | [[Tailandia]] | 66188503 | 513119.5 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q865|Q865]] | [[República de China|Taiwán]] | 23317031<br/>23262544 | 36193 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q924|Q924]] | [[Tanzania]] | 57310019 | 947303 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q863|Q863]] | [[Taxiquistán]] | 9504000 | 143100 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q574|Q574]] | [[Timor Oriental]] | 1243235 | 14918.72 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q945|Q945]] | [[Togu]] | 7797694 | 56785 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q678|Q678]] | [[Tonga]] | 108020 | 748.506563 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q754|Q754]] | [[Trinidá y Tobagu]] | 1369125 | 5128 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q948|Q948]] | [[Tunicia]] | 11565204 | 163610 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q874|Q874]] | [[Turkmenistán]] | 6117933 | 491210 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q43|Q43]] | [[Turquía]] | 85372377 | 783562 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q672|Q672]] | [[Tuvalu]] | 10643 | 25.14 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q212|Q212]] | [[Ucraína]] | 41167335 | 603550 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q1036|Q1036]] | [[Uganda]] | 47123531 | 241038 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q77|Q77]] | [[Uruguái]] | 3444263 | 176215 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q265|Q265]] | [[Uzbequistán]] | 34915100 | 448978 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q686|Q686]] | [[Vanuatu]] | 300019 | 12190 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q717|Q717]] | [[Venezuela]] | 31250306 | 912050 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q881|Q881]] | [[Vietnam]] | 96208984 | 331690 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q766|Q766]] | [[Xamaica]] | 2697983 | 10991.90954 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q17|Q17]] | [[Xapón]] | 123802000 | 377972.28 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q230|Q230]] | [[Xeorxa]] | 3694600 | 69700 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q977|Q977]] | [[Xibuti]] | 1152944 | 23200 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q229|Q229]] | [[Xipre]] | 1344976 | 9242.45 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q810|Q810]] | [[Xordania]] | 10428241 | 89341 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q805|Q805]] | [[Yeme]] | 28250420 | 455503 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q953|Q953]] | [[Zambia]] | 19610769 | 752618 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q954|Q954]] | [[Zimbabue]] | 15178979 | 390757 quilómetru cuadráu |- | [[:d:Q139656941|Q139656941]] | ''[[:d:Q139656941|ចនាសបុរៈ]]'' | | |- | [[:d:Q140089359|Q140089359]] | ''[[:d:Q140089359|河南]]'' | | |} {{Wikidata list end}} r6f67l5098mph8zopmb4zj1hgpuqhwu 0 126650 4499312 4492503 2026-06-08T03:53:49Z Limotecariu 735 4499312 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Diego Armando Maradona}} {{persona}} '''Diego Armando Maradona''' {{nym}} foi un [[xugador de fútbol|futbolista]] y [[Entrenador|direutor téunicu]] [[Arxentina|arxentín]]. Ye consideráu por munchos futbolistes y ex-futbolistes,<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2010/03/23/futbol/equipos/barcelona/1269348768.html?a=ac046b1763a53cb677089y79dd61hala02&t=1289499895 |títulu=Guardiola: "Pa la mio xeneración Maradona ye lo más grande que vimos" - MARCA.com |fechaaccesu=28 de xunetu de 2015 |autor=[[MARCA.com]] |fecha=20 de marzu de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/465665-roberto-carlos-el mio-gran-idolo-siempres-foi--maradona |títulu=Roberto Carlos: "El mio gran ídolu siempres foi Maradona" - lanacion.com |fechaaccesu=29 de xunetu de 2015 |autor=[[lanacion.com]] |fecha=12 de xineru de 2003 }}</ref><ref>[http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20060314/pags/20060314105625.html Gary Lineker a la fin de la nota diz ye'l meyor por enforma]</ref><ref>[http://www.20minutos.es/noticia/375738/2/distefano/maradona/meyor/ Di Stéfano considerar meyor]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_1645000/1645613.stm Careca considerar el mas grande]</ref> por periodistes y prensa polo xeneral,<ref>{{cita web |títulu=Diego Maradona: el meyor de tolos tiempos |url=http://www.diarioregistrado.com/deportes/107525-diego-maradona--el meyor-de-todos-los-tiempos.html |editorial=Diariu Rexistráu.com |fecha=27 de payares de 2014 |fechaaccesu=29 de marzu de 2015 }}</ref><ref>[http://www.nacion.com/2010-11-03/Deportes/Columnes/Deportes2576828.aspx Considerancies de por que ye'l meyor con y la polemica]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120111032527/http://observadorglobal.com/pa-los italianos-maradona-foi-meyor-que-pulgue-n11661.html Pa italianos incluyendo periodistes ye'l meyor]</ref><ref>[https://www.marca.com/reportajes/2010/10/50_anos_de_maradona/index.html Consideráu por munchos el meyor xugador de la historia.]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0518/articulo.php?art=25150&ed=0518 |títulu=El meyor xugador de la historia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101103204043/http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0518/articulo.php?art=25150&ed=0518 |fechaarchivu=2010-11-03 }}</ref> por personalidaes, téunicos y rellacionaos a entes deportivos y almiradores del fútbol polo xeneral,<ref>[http://www.abc.com.py/nota/47160-maradona-foi-la-excepcion-como-xugador/ Sacchi opina sobre Maradona]</ref><ref>[http://www.larazon.com.ar/deportes/Maradona-grande-Pulgue-encuesta-italiana_0_179100107.html Personalidaes, téunicos y otros ver como'l meyor]</ref><ref>[http://www.goal.com/es-us/news/2721/especiales/2010/03/24/1847534/l'alderique-qui%C3%A9n-ye-el-mejor-jugador-de-la historia Alderica onde s'espón que ye'l meyor]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120302055509/http://www.noticias24.com/deportes/noticia/12628/encuesta-a personaxes italianos-revela-que-prefieren-a-maradona-sobre-pulgue/ Personalidaes italianes considerar el meyor]</ref><ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1326012.html |títulu=Distintes personalidaes considerar el meyor |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140715230615/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1326012.html |fechaarchivu=2014-07-15 }}</ref> como «el meyor futbolista de tolos tiempos». Coles mesmes, foi catalogáu como'l meyor xugador de la historia de los mundiales,<ref>[http://elcomercio.pe/deportes/450486/noticia-diario-ingles-eligio-maradona-como-mejor-jugador-historia-mundiales Consideráu'l meyor de la historia de los mundiales]</ref> foi escoyíu como'l Meyor Xugador del Sieglu col 53,6% de los votos nuna votación oficial realizada nel sitiu web de la [[FIFA]] y llogró'l tercer allugamientu nuna encuesta efectuada polos miembros de la ''Comisión del Fútbol'' d'esa institución y los suscriptores de la ''FIFA Magazine''.<ref name="FIFA award">(n'inglés){{cita web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pulgue_maradona/#more |títulu=Split decision |editor=CNN Sports Illustrated |fecha=11 d'avientu de 2000 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100114002343/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pulgue_maradona/#more |fechaarchivu=14 de xineru de 2010 }}</ref> Maradona consiguió importantes llogros deportivos tantu na [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] como con dalgunos de los clubes nos que xugó. Cola seleición foi campeón mundial en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]], subcampeón en [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y campeón del [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|Mundial Xuvenil]] en [[1979]], amás de llograr la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]. Los sos llogros más importantes a nivel de clubes llograr xugando pal [[Società Sportiva Calcio Napoli|Nápoli]], onde ganó una [[Copa de la UEFA]] y los únicos dos ''scudettos'' que tien la institución y tien el récor de ser el xugador que cinco veces foi máximu goliador de campeonatu d'Arxentina. Dende'l [[28 de marzu]] de [[2009]] y hasta'l postreru partíu apostáu en [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial de Sudáfrica]], el [[3 de xunetu]] de [[2010]], foi Direutor Téunicu de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]]. Darréu, dirixó al club [[Al Wasl|Al Wasl de Dubái]] ente mayu de 2011 y xunetu de 2012, ensin consiguir bonos ésitos. Ente les diverses actividaes que realizó Maradona fuera del campu de xuegu a lo llargo de la so vida, destáquense'l so llabor de presentador televisivu, tantu n'Italia como n'Arxentina<ref>Mientres el so apoxéu nel Napoli, Maradona tenía un programa televisivu n'Italia nel cual entrevistó a [[Alfredo Di Stéfano]], ente otres figures. N'Arxentina, condució ''[[La Nueche del 10]]'', emitíu por [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]] a finales del 2005.</ref> y el so desempeñu como vicepresidente de la ''Comisión de Fútbol'' de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] ente xunu de 2005 y agostu de 2006. Coles mesmes, foi protagonista de gran cantidá de documentales y películes de ficción. La so figura foi motivu de les más variaes referencies na cultura popular arxentina y napolitana. == Biografía == === Orixe y formación futbolística (1969-1976) === Maradona foi'l quintu fíu, y primer home, del matrimoniu ente Diego Maradona y Dalma Salvadora Franco. Los sos hermanos [[Raúl Maradona|Raúl]] y [[Hugo Maradona|Hugo]] tamién fueron futbolistes. Nació'l 30 d'ochobre de 1960, circunstancialmente nel Policlínico Evita, de [[Lanús]]. La so familia, orixinaria d'[[Esquina (Corrientes)|Esquina]], [[provincia de Corrientes]], taba afincada en [[Villa Fiorito]], [[partíu de Lomas de Zamora]], llocalidá allugada nel primer gordón de la zona sur del [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]]. Tien ascendencia gallega (española), [[Croacia|croata]] y de pueblos orixinarios arxentinos.{{ensin referencies}} Dende los primeros momentos en que xugó a la pelota, inclinar a la práutica del fútbol ofensivo. Magar desenvolvió'l so xuegu nun potreru de Fiorito denomináu "Los Siete Canchitas", el so primer contautu col mundín del fútbol producir en 1969, cuando realizó la prueba pa entrar nes divisiones inferiores del club [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]. ''Los Cebollitas'' yera'l nome del equipu de la clase 1960, creáu por Francisco Cornejo p'apostar los [[Xuegos Nacionales Evita]] del añu 1973 y 1974, una y bones los equipos non podíen anotase sol nome de la institución. L'equipu ganó esi tornéu y el campeonatu de la 8ª división en 1974, y el plantel permaneció con Cornejo hasta que cumplieron los 14 años, edá na qu'Arxentinos podía fichalos na [[Asociación del Fútbol Arxentino]]. Esti equipu, que llegó a consiguir un invictu de 136 partíos,<ref name="cebollitas">{{cita web |url=http://www.diegomaradona.com/historia/cebolles/ceb76.html |títulu=Cebollitas |editor=Sitio oficial de Diego Maradona |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090916234117/http://www.diegomaradona.com/historia/cebolles/ceb76.html |fechaarchivu=16 de setiembre de 2009 }}</ref> apostó torneos non yá na [[Arxentina|República Arxentina]], sinón en países como [[Perú]] y [[Uruguái]]. El 28 de setiembre de 1971, con namái diez años, apaeció per primer vegada nel diariu ''Clarín''. La nota dicía que "había un pibe con porte y clase de 'crack'", anque na nota llamar "Caradona".<ref name="cebollitas" /> Tamién empezó a ser conocíu polos simpatizantes d'Argentinos Juniors, yá que mientres l'entetiempu de los partíos de la [[Primer división arxentina|Primer División]] entretener faciendo malabares cola pelota. Por cuenta de esta habilidá, foi convocáu a unu de los programes de televisión de mayor audiencia,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1999/09/25/c-01106d.htm |títulu=Na alcordanza |editor=Clarín |fecha=25 de setiembre de 1999 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904032058/http://edant.clarin.com/diario/1999/09/25/c-01106d.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> ''[[Sábados Circulares]]''. === El so empiezu na Primer División y na seleición arxentina (1976-1981) === [[Ficheru:Argentina u20 1979.jpg|thumb|200px|Maradona (cola cinta de capitán) cola [[seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina]] en 1979.]] El so debú na [[Primer División arxentina]] producióse'l 20 d'ochobre de 1976, a los 15 años d'edá, por un partíu del Campeonatu Metropolitanu, oportunidá en que'l so equipu [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] perdió ante [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]] por 1:0 de llocal. Ingresó, cola camiseta númberu 16, como reemplazante de [[Rubén Aníbal Giacobetti]] al empezar el segundu tiempu. Na primer xugada que participó realizó-y un "cañu" (regate por baxu de les piernes) a un adversariu, entusiasmando a la enchida local. En referencia a esa tarde, Maradona dixo: "esi día toqué'l cielu coles manes".<ref>Maradona (2000), p. 26.</ref><ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/deportes/Diego-Arxentinos_0_898110387.html |títulu=Diego, el d'Arxentinos |fechaaccesu=11 d'abril de 2013 }}</ref> Al mes siguiente, el 14 de payares, convirtió'l so primer gol nun partíu frente a San Lorenzo de Mar del Plata. Esa tarde convertiría otru tantu más, dambos al [[porteru (fútbol)|porteru]] Rubén Alberto Lucangioli. [[Ficheru:Diegotapagente.jpg|thumb|left|180px|Maradona, mientres la so etapa n'Argentinos Juniors, na tapa de la revista ''[[Xente (revista)|Xente]]''.]] A pesar de xugar dellos partíos pa la seleición mientres esi añu, en 1978 [[César Luis Menotti]] nun lo convocó pa xugar el [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial de 1978]] por cuenta de la so mocedá. Maradona atopábase concentráu xunto a otros 24 xugadores nun predio allugáu en [[José C. Paz (partíu)|José C. Paz]], utilizáu pola [[Asociación del Fútbol Arxentino]] como llugar d'entrenamientu, cuando'l 19 de mayu de 1978 Menotti comunicólu que nun diba tener lo en cuenta pal mundial que s'apostaría na Arxentina. Tres esta decepción, se reintegró al plantel d'Arxentinos que tenía de xugar contra [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]]. Nesi partíu convirtió dos goles y dio dos asistencies, que sirvieron pal trunfu por 5:0 del equipu de [[La Paternal (Buenos Aires)|La Paternal]]. En 1977 designó oficialmente como'l so representante a [[Jorge Czysterpiller]], quien lo representara hasta'l momentu pero ensin que los xuniera nenguna rellación contractual. Xugando cola camiseta d'Argentinos Juniors, consagróse'l máximu goliador de los torneos Metropolitanu 1978, Metropolitanu y Nacional 1979, Metropolitanu y Nacional 1980. Esto dio-y un récor nel fútbol arxentino, ye l'únicu xugador que consiguió consagrase goliador del tornéu en cinco ocasiones. Amás Arxentinos consiguió'l primera subcampeonatu de la so historia nel Metropolitanu de 1980, el ganador foi [[Club Atlético River Plate|River Plate]]. Tres el Mundial de 1978, onde Arxentina ganó la so primer Copa, Menotti empezó a preparar a los xuveniles pal Mundial que se xugaría al añu siguiente en [[Xapón]]. Pa esto entamó dellos amistosos cola seleición xuvenil, y convocó a dellos d'esi xugadores, ente los que s'atopaba Maradona, pa xugar na seleición mayor. El so primer gol cola seleición mayor marcar el 2 de xunu de 1979 frente a {{sel|Escocia}} en [[Glasgow]], onde Arxentina venció al local por 3:1. La seleición clasificar al Mundial al pie d'{{sel|Uruguái}} y {{sel|Paraguái}}, nel Suramericanu Xuvenil apostáu en [[Montevidéu]]. El 26 d'agostu de 1979 foi'l debú del escoyíu nel [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|Mundial Xuvenil]], frente a {{sel|Indonesia}}, que terminó con un trunfu pa los arxentinos por 5:0. Siguiéron-y dos trunfos que-yos dexaron ganar el grupu: 1:0, el 28 d'agostu, frente a {{sel|Yugoslavia}} y 4:1 frente a la [[seleición de fútbol de Polonia|seleición polaca]] el día 30. La seleición ''albiceleste'' clasificar a la final en ganándo-y nos cuartos de final a {{sel|Arxelia}} por 5:0, partíu nel que nun xugó Maradona, y a Uruguái por 2:0 nes semifinales. La final apostóse'l 7 de setiembre en [[Tokiu]] frente a la {{sel|Xunión Soviética}}, rematando con un trunfu arxentín por 3:1. Maradona convirtiera unu de los goles y foi escoyíu'l meyor xugador del tornéu. === Boca Juniors y el so primer Mundial (1981-1982) === [[Ficheru:Maradona_eg_3203.jpg|thumb|200px|Maradona cola camiseta de Boca Juniors.]] Anque Maradona yá recibiera enantes ufiertes pa xugar n'otros clubes, recién en 1981 atopábase decidíu a abandonar Argentinos Juniors. La ufierta más importante realizar [[Club Atlético River Plate|River Plate]], quien amás-y ufiertaba ganar el mesmu dineru que'l xugador meyor pagu del club, [[Ubaldo Fillol]]. Sicasí Maradona quería ser tresferíu a [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], un club que pasaba por una mala situación económica y nun s'atopaba en condiciones de mercar el so pase. Finalmente foi cedíu a préstamu per un añu y mediu a Boca, club que s'acutar la opción de compra.<ref>Maradona (2000), p. 47.</ref> El contratu roblóse'l 20 de febreru y debutó dos díes depués, nuevamente frente a [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]]. A diferencia del so debú con Arxentinos, esta vegada esquitóse y, con dos goles sos, Boca superó al so rival por 4:1. Maradona xugó esi partíu ''infiltrado'', yá que mientres l'últimu entrenamientu con Arxentinos sufriera una molestia muscular na so pierna derecha. Sicasí siguió xugando hasta que'l 8 de marzu detectóse-y un pequeñu esgarriu, que lo alloñar de los estadios hasta'l 29 d'esi mes. Díes dempués de la so recuperación, el 10 d'abril, xugó'l so primera ''superclásico'' frente a River, en ''[[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]]''. El partíu apostóse una nueche lluviosa y terminó col trunfu de Boca por 3:0, con dos goles de [[Miguel Brindisi]] y unu de gran calidá de Maradona, nel que dexó pol pisu a Fillol y [[Alberto César Tarantini|Tarantini]] con socesivos amagues y gambetas.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/02/22/deportes/d-04801.htm |títulu=25 años de romance |editor=Clarín |fecha=22 de febreru de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904062252/http://edant.clarin.com/diario/2006/02/22/deportes/d-04801.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Nos sos primeros meses en Boca, Maradona sufrió dellos inconvenientes. Nun principiu la rellación con [[Silvio Marzolini]], al igual que con munchos de los entrenadores que lu dirixeron, nun yera del tou bona yá que nun-y brindaba les mesmes prerrogativas que tenía n'Arxentinos, y tenía ciertes esixencies, tocantes a concentraciones y entrenamientos, que Maradona nun soportaba. Amás, l'equipu sufría presiones de ''La 12'', la [[barra brava]] de Boca. Nuna ocasión, n'empatando cuatro partíos en forma consecutiva, el xefe de la barra José Barritta, moteyáu ''El Güelu'', ingresó armáu xunto a dellos integrantes de la enchida pa esixi-yos meyores resultaos.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2000/09/24/s-04615.htm |títulu=Maradona por Maradona |editor=Clarín |fecha=24 de setiembre de 2000 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826203616/http://edant.clarin.com/diario/2000/09/24/s-04615.htm |fechaarchivu=2014-08-26 }}</ref> A pesar d'estes presiones, l'equipu llogró faer una bona campaña. El [[9 d'agostu]], una fecha antes del final del Metropolitanu de 1981, Boca tenía la posibilidá de consagrase campeón si consiguía un empate frente a [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]. Sicasí, el partíu, nel que Maradona erró un penalti, terminó con un trunfu de los rosarinos por 1:0. La revancha sería una selmana dempués frente a [[Racing Club]] de llocal, alcuentru que terminó 1:1 y brindó-y el so únicu títulu consiguíu nel fútbol arxentino. El Campeonatu Nacional de 1981 foi un fracasu, una y bones l'equipu cayó nos cuartos de final frente a [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]. Esta mala actuación deber a la gran cantidá de partíos amistosos qu'apostaba Boca p'ameyorar la so situación económica, que terminaron escosando a los xugadores. En xineru de 1982 apostóse'l ''Tornéu de Branu'', onde Maradona xugaría los sos últimos alcuentros en Boca yá que depués tuvo de concentrase cola seleición pal Mundial d'España. El postreru partíu foi'l 6 de febreru frente a River, el que remató con una derrota. Alloñar de Boca Juniors xugando 40 partíos y convirtiendo 28 goles. [[Ficheru:Maglia di diego armando maradona, indossata in italia argentina del 29-06-82.JPG|thumb|left|200px|Camiseta de Maradona del partíu ante {{sel|Italia}} na Copa Mundial de Fútbol de 1982.]] La preparación pa [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 82]] incluyó una concentración de cuatro meses. Antes d'empezar el Mundial, el pase de Maradona al [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] yá se concretara, polo que n'[[España]] esistía muncha mira pol rendimientu del xugador Arxentín. Esa mesma mira esistía na Arxentina cola seleición, una y bones los llogros llograos nel Mundial anterior y nel Mundial Xuvenil entusiasmaben a los fanáticos del fútbol. L'escoyíu arxentín debutó'l 13 de xunu frente a {{sel|Bélxica}}, en [[Barcelona]]. El primer partíu terminó con una derrota por 1:0 nel estadiu [[Camp Nou]], en Barcelona. El segundu partíu foi un trunfu por 4:1 frente a {{sel|Hungría}}, onde convirtió los sos dos primeros goles mundialistas. El trunfu por 2:0 frente a [[seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]], pol postreru partíu del Grupu C, significó la clasificación de la seleición arxentina a la segunda ronda. La segunda ronda atopábase constituyida, nesi entós, por una fase de cuatro grupos que'l so ganador clasificaba a les semifinales. El Grupu 3 taba integráu pola Arxentina, {{sel|Italia}}, quien s'axudicó'l tornéu, y {{sel|Brasil}}. El primer partíu apostóse'l 29 de xunu, y foi una derrota por 2:1 frente a Italia. El segundu y postreru partíu foi otra derrota por 3:1 frente a Brasil, alcuentru nel que Maradona foi espulsáu en pegándo-y una violenta patada a Batista. D'esta forma Arxentina foi esaniciada del mundial, defraudando les mires qu'esistíen nel país.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/30/um/m-01262047.htm |títulu=Arxentina y Brasil, el clásicu de los clásicos |editor=Clarín |fecha=30 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826222258/http://edant.clarin.com/diario/2006/08/30/um/m-01262047.htm |fechaarchivu=2014-08-26 }}</ref> === Los sos primeros pasos nel fútbol europeo (1982-1986) === Tres la so participación na Copa Mundial de Fútbol, na que la [[Seleición nacional de fútbol d'Arxentina|Seleición arxentina]] agospiar en [[Barcelona]], oficializóse la venta al [[Futbol Club Barcelona]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1982/06/05/MD19820605-001.pdf |títulu=Maradona llegó, vio.. ¡y robló! |editor=[[Mundo Deportivo]] |fecha=5 de xunu de 1982 |páxina=1|formatu=PDF}}</ref> El club pagó 1.200 millones de pesetes pol so pase, aproximao'l 66% del dineru foi p'Arxentinos y el restu pa Boca Juniors,<ref>{{cita web |url=https://www.marca.com/2009/06/11/futbol/futbol_internacional/1244717524.html |títulu=De Cruyff a Cristianu, de 60 millones a 16.000 |editor=Marca |fecha=11 de xunu de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> una cifra importante pa la dómina. El primer partíu oficial de Maradona col [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] foi'l 4 de setiembre de 1982, onde, magar que convirtió un tanto, el so equipu cayó con Valencia por 2:1.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1982/09/05/MD19820905-003.pdf |títulu=2-1: Empiezu "ciguáu" |autor=Juan José Castillo |editor=[[Mundo Deportivo]] |fecha=5 de setiembre de 1982 |páxina=3|formatu=PDF}}</ref> N'avientu de 1982, apostando 13 partíos de [[Lliga española de fútbol|la Lliga]] y marcáu 6 goles, detectóse-y una [[hepatitis]], polo que tuvo d'abandonar los campos por trés meses. Perdióse 14 partíos de Lliga y les eliminatories de la [[Recopa d'Europa]], na que'l Barcelona, amenorgáu pola so ausencia, quedó esaniciáu. L'entrenador alemán [[Udo Lattek]], col que Maradona tuviera diversos discutinios,<ref>Maradona (2000), p. 71.</ref> foi destituyíu, y la directiva contrató como nuevu entrenador al arxentín [[César Luis Menotti]]. Maradona remaneció'l 12 de marzu de 1983, nun partíu contra'l Betis, pero'l Barcelona nun pudo yá aspirar a la Lliga y namái consiguió la cuarta posición quedando a seis puntos del campeón, el [[Athletic Club]]. Maradona apostó 20 partíos de lliga y anotó un total de 11 goles. Sicasí, el ''Barça'' tuvo un escelente rendimientu nes copes doméstiques, una y bones el 4 de xunu de 1983 ganó la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]] en [[Zaragoza]] frente al Real Madrid por 2:1 con goles de [[Víctor Muñoz|Víctor]] y [[Marcos Alonso Peña|Marcos]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1983/06/05/MD19830605-005.pdf |títulu=2-1: ¡Qué final! |editor=[[Mundo Deportivo]] |fecha=5 de xunu de 1983 |páxina=5|formatu=PDF}}</ref> El 26 d'esi mesmu mes ganó la [[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]], tamién frente al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], siendo Diego Maradona l'autor d'un gol en cada unu de los dos partíos de la final. El gol anotáu nel [[Estadiu Santiago Bernabéu]], y que supunxo la victoria barcelonista, provocó la ovación del públicu madridista, que reconoció la guapura del gol magar ser marcáu pol conxuntu rival.<ref>{{enllaz rotu|1=http://www.fcbarcelona.com/esp/noticias/noticias/n05112110.shtml|títulu=Sitio oficial del FC Barcelona - "Aquel gol de Maradona..."}}</ref> A pesar de la baxa de 4 meses por causa de la hepatitis, la temporada 1982/83 cerróse bien, con dos títulos, y Maradona consideráu una de les grandes estrelles del fútbol español. [[Ficheru:Maradona_Barcelona_shirt.jpg|thumb|200px|Camiseta de Maradona n'exhibición nel [[Muséu del Futbol Club Barcelona]].]] La temporada 1983/84 empezó bien mal pa Maradona. El 24 de setiembre de 1983 enfrentar nel [[Camp Nou]] el FC Barcelona y el [[Athletic Club]], nel partíu correspondiente a la cuarta fecha de la Lliga. Vencieron los locales por 4:0 pero, nel minutu 59, Maradona foi retiráu en camiya mancáu y col todíu de la pierna izquierda rotu (quebra del maléolu esternu y del lligamentu) depués d'una dura entrada d'[[Andoni Goikoetxea]].<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1983/09/26/MD19830926-003.pdf |títulu=El crime |autor=J.J. Castillo |editor=[[Mundo Deportivo]] |fecha=26 de setiembre de 1983 |páxina=3|formatu=PDF}}</ref> Maradona foi operáu en [[Barcelona]] pol doctor González Adrió, y magar que les primeres evaluaciones diagnosticaron un periodu de recuperación d'hasta seis meses, remaneció namái tres meses y mediu dempués, el 8 de xineru de 1984, cuando contribuyó con dos goles a que'l FC Barcelona ganara al Sevilla FC por 3:1. A la fin, Maradona namái pudo xugar 16 partíos aquella temporada, nos que marcó un total d'once goles, polo que nun pudo contribuyir a que'l Barcelona consiguiera'l campeonatu: quedó terceru. Sí pudo contribuyir, sicasí, a que'l FC Barcelona llegara per segundu añu consecutivu a la final de la [[Copa del Rei de Fútbol|Copa del Rei]]. Mientres la semifinal, Maradona foi espulsáu al ver una tarxeta colorada, lo qu'en principiu -y torgar xugar la final, sicasí, la federación española decidió retirar la sanción al arxentín. Aquella final, sicasí, supunxo'l puntu final de Maradona nel Barcelona. La mesma, apostada nel [[Estadiu Santiago Bernabéu]] de [[Madrid]] el 5 de mayu de 1984, enfrentó al Barcelona col [[Athletic Club]], el vixente campeón de Lliga, col que los catalanes calteníen una dura rivalidá. El partíu suponía los realcuentru ente Maradona y [[Andoni Goikoetxea|Goikoetxea]], el xugador col cual tuvo'l choque que-y provocó la mancadura. La final tuvo arrodiada d'una gran tensión, tantu nos díes anteriores del alcuentru, con encruz d'insultos, como mientres l'alcuentru. A la fin, ganó'l Athletic por 1:0, pero lo peor llegó al términu del alcuentru. Cuando l'árbitru pitó'l final del partíu, Maradona afrelló al xugador del Athletic [[Miguel Ángel Sola]]. Los xugadores de dambos equipos se trenzaron nuna batalla campal, con puñaes y pataes incluyíes, ante los güeyos de tolos espectadores y de les principales autoridaes españoles que taben nel palcu. Tres l'escándalu aniciáu dellos xugadores fueron fuertemente sancionaos: la [[Federación Española de Fútbol]] impunxo a Maradona una sanción de tres meses ensin poder xugar nes competiciones españoles. Esa sanción que la alloñaba de los terrenes de xuegu españoles hasta avientu de 1984, foi una de les razones qu'emburriaron al presidente del FC Barcelona, [[José Luis Núñez]], a aceptar una ufierta del [[Società Sportiva Calcio Napoli|Nápoles]] italianu pa trespasar al arxentín. Tamién pesó'l sentimientu d'inxusticia que tuvo Maradona ante la sanción, y la so hartazgo al respective de los árbitros y les autoridaes futbolístiques españoles. La sensación del xugador de que la directiva del FC Barcelona nun lo defendiera en forma abonda ante la federación española, aumentó'l distanciamientu ente Maradona y el presidente Núñez, qu'enantes lo criticó por considerar que nun curiaba lo suficiente la so vida privada, una y bones les salíes nocherniegues yeren una constante na so vida.<ref name="burns">Burns (1996), p. 139 y 140.</ref> Años dempués, Maradona reconoció na so autobiografía ''Yo soi'l Diego'', que la so marcha al Nápoles tamién tuvo motivada por motivos económicos, yá que'l so entós representante Jorge Czysterpiller fixera una mala xestión de les sos inversiones económiques.<ref name="m84">Maradona (2000), p. 84.</ref> Maradona abandonó'l FC Barcelona xugando un total de 58 partíos y marcáu 38 goles. El periodista Jimmy Burns, na biografía de Maradona titulada ''La mano de Dios'', reveló la solmenada vida privada que Maradona llevara en Barcelona, onde per primer vegada tomó contautu coles [[droga|drogues]].<ref name="burns" /> Na so autobiografía, Maradona confirma que la so rellación cola droga empezó nesa dómina.<ref>Maradona (2000), p. 79.</ref> La presentación nel Nápoles foi'l 5 de xunetu de 1984, ante un estadiu [[stadio San Paolo|''San Paolo'']] apináu.<ref name="m84" /> Na temporada anterior l'equipu evitara'l descensu por un puntu, polo que los aficionaos taben entusiasmaos pola llegada del xugador. El debú na [[Lega Calcio|Serie A]] producióse'l 16 de setiembre de 1984 contra'l Verona, con una derrota por 3:1. L'equipu nun atopaba l'aldu, na primer rueda del tornéu namái consiguió 9 puntos. Sicasí, na segunda ronda l'equipu recuperóse y consiguió 24 puntos más na lliga ganada pol [[Hellas Verona|Verona]]. Maradona consiguió'l tercer puestu na tabla de goliadores, en convirtiendo 14 goles. Col bon desempeñu de la temporada 1984/85, los dirixentes dieron cuenta de que podíen engarrar el títulu, polo que decidieron ameyorar la plantía contratando a xugadores que tuvieren un bon desempeñu, como Claudio Garella y Bruno Giordano. Na temporada 1985/86 el Nápoles consiguió la tercer posición na lliga ganada pola [[Juventus Football Club|Juventus]], llogrando un llugar na [[Copa de la UEFA]]. Maradona nesta ocasión convirtió namái 11 goles. N'ochobre de 1985, [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]] convertir nel so nuevu representante, en reemplazu de Czysterpiller. === Campeón Mundial en Méxicu 1986 === [[Ficheru:Maradona-Mundial 86 con la copa.JPG|thumb|220px|Diego Armando Maradona cola Copa del Mundu de 1986 nes sos manes.]] {{caxa de cita|lang=es|La va a tocar para Diego, ahí la tiene Maradona, lo marcan dos, pisa la pelota Maradona, arranca por la derecha el genio del fútbol mundial, y deja al tercero y va a tocar para [[Jorge Burruchaga|Burruchaga]]... ¡Siempre Maradona! ¡Genio! ¡Genio! ¡Genio! Ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta... Gooooool... Gooooool... ¡Quiero llorar! ¡Dios Santo, viva el fútbol! ¡Golaaazooo! ¡Diegoooool! ¡Maradona! Es para llorar, perdónenme... Maradona, en una corrida memorable, en la jugada de todos los tiempos... Barrilete cósmico... ¿De qué planeta viniste para dejar en el camino a tanto inglés, para que el país sea un puño apretado gritando por Argentina? Argentina 2 - Inglaterra 0. Diegol, Diegol, Diego Armando Maradona... Gracias Dios, por el fútbol, por Maradona, por estas lágrimas, por este Argentina 2 - Inglaterra 0.|[[Víctor Hugo Morales]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/deportes/futbol/abci-maradona-mano-dios-boca-patan-200910250300-113924327628_noticia.html |títulu=Maradona: De la mano de Dios a la boca del patán |editor=ABC |fecha=25 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=9 de xunu 2023}}</ref>}} ==== Afitamientu del equipu ==== Tres el Mundial de 1982 produciéronse dellos cambeos na seleición arxentina. El más importante foi'l cambéu de la direición téunica, yá que [[Carlos Salvador Bilardo]] reemplazara a Menotti. El segundu foi un cambéu na capitanía: ente que'l capitán representativu mientres la era Menotti foi [[Daniel Passarella]], mientres la era Bilardo sería Maradona; esta sería una de les razones que, años dempués, empecipiaría una engarradiella ente dambos. Sicasí, dende la so espulsión na segunda ronda del mundial, el 2 de xunetu de 1982, hasta'l 10 de mayu de 1985 nun apostó nengún partíu pa la ''albiceleste'', por cuenta de que Bilardo quería armar el so equipu con xugadores que se desempeñaben nel fútbol arxentino. El regresu, tres cuasi trés años d'ausencia, producir nun amistosu contra'l [[Seleición de fútbol de Paraguái|escoyíu paraguayu]] apostáu en Buenos Aires, en preparación pa les eliminatories de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]]. L'alcuentru remató con un empate 1:1, con un gol de Maradona. El grupu nel qu'Arxentina tenía de consiguir la clasificación taba compuestu por {{sel|Venezuela}}, {{sel|Colombia}} y {{sel|Perú}}. El debú produció'l 26 de mayu, nun duru partíu contra Venezuela en [[San Cristóbal (Venezuela)|San Cristóbal]]. El partíu remató con una victoria por 2:3, con dos goles de Maradona y unu de Passarella. Siguiría-y una victoria contra Colombia por 1:3, el 2 de xunu en [[Bogotá]], otra victoria por 3:0 a Venezuela'l 9 de xunu en Buenos Aires, otra victoria por 1:0 a Colombia'l 16 d'esi mes, tamién en Buenos Aires, una derrota por 1:0 frente a Perú'l 23 en [[Lima]] y un empate en dos goles contra la mesma seleición en Buenos Aires. Esti postreru partíu, xugáu'l 30 de xunu, dexó-y a la seleición arxentina clasificase a la Copa del Mundu, apostrando a Colombia y Perú al repechaje, que finalmente ganaría Paraguái. Les males actuaciones mientres los partíos de preparación de cara al mundial nun xeneraben entusiasmu nos hinches arxentinos: un empate 1:1 frente a {{sel|Méxicu}} el 17 de payares de 1985; una derrota por 2:0 frente a {{sel|Francia}} el 23 de marzu de 1986; una victoria pola mínima diferencia, 1:0, frente al [[Grasshopper-Club Zürich]] el 1 d'abril; una victoria por 7:2 frente a {{sel|Israel}} el 4 de mayu y un empate ensin goles frente al [[Corporación Popular Deportiva Junior|Junior]] de [[Barranquilla]] el 15 d'esi mes. [[Ficheru:Argentina x corea 1986.JPG|thumb|300px|Equipu titular nel primer partíu frente a [[seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]].]] El primer partíu nel mundial apostóse frente a [[seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]] el [[2 de xunu]], nel [[Estadiu Olímpicu Universitariu]]. Foi una victoria por 3:1, con dos goles de [[Jorge Valdano]] y unu d'[[Oscar Ruggeri]]. El segundu partíu foi contra los defensores del títulu, {{sel|Italia}}, el 5 de xunu na ciudá de [[Puebla de Zaragoza|Puebla]]. L'alcuentru remató 1:1, con un gol de Maradona nel minutu 34 del primer tiempu. El tercer y postreru partíu de la fase de grupos foi contra {{sel|Bulgaria}} el 10 de xunu, nuevamente nel ''Olímpicu''. La victoria por 2:0, un gol de Valdano y otru de [[Jorge Burruchaga]], dexó-y llograr la primer posición del Grupu A y clasificase pa octavos de final. Mientres esta fase, tanto Maradona como Valdano criticaron a les autoridaes de la FIFA por programar partíos al mediudía, pos magar esti horariu yera funcional a la tresmisión televisiva, les altes temperatures podíen afectar la salú de los xugadores. Nos octavos de final teníen d'enfrentase con {{sel|Uruguái}}, nel [[Clásicu del Río de la Plata clásico duelu d'El Ríu de la Plata]], el 16 de xunu en Puebla. La seleición ''charrúa'' clasificárase como ''meyor terceru'', nel Grupu E, polo que nun principiu paecía un partíu accesible a pesar de la presencia d'[[Enzo Francescoli]]. Sicasí, Arxentina ganó por 1:0, con gol de [[Pedro Pasculli]]. ==== Contra Inglaterra ==== {{AP|Arxentina vs. Inglaterra (1986)}} [[Ficheru:Maradona gol a inglaterra.jpg|thumb|320px|right||Maradona señalando'l segundu gol ante Inglaterra en Méxicu 1986: el [[Gol del Sieglu]].]] Nos cuartos de final tuvo d'enfrentase a {{sel|Inglaterra}}, nel partíu más recordáu de la carrera de Maradona. El partíu tenía amás connotaciones extrafutbolísticas, yá que cuatro años antes produxérase la [[Guerra de les Malvines]], lo que tamién produció incidentes nes tribunes ente simpatizantes arxentinos ya ingleses.<ref>{{cita web |url=http://old.ole.com.ar/diario/1998/06/27/r-01202y.htm |títulu=Que nun se repita |editor=Olé |fecha=27 de xunu de 1998 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> El partíu, xugáu'l 22 de xunu nel [[Estadiu Azteca]] de la [[Ciudá de Méxicu]], cuntó con dos de los goles más recordaos na historia de los mundiales, conocíos popularmente como'l [[Gol del Sieglu]] y [[La mano de dios]]. La ''Mano de dios'' producir a los 51 minutos, cuando'l defensor inglés Steve Hodge refuga equivocadamente'l balón escontra'l so propiu arcu y, nuna pelota apostada ente Maradona y el porteru inglés [[Peter Shilton]], el xugador arxentín llevanta'l so puñu esquierdu impactando'l balón y convirtiendo el gol. La denominación del gol deber a les declaraciones realizaes dempués del partíu, cuando al preguntar si haber convertíu cola mano respondió "yo nun lu toqué, foi la mano de Dios".<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/mundial/2006/html/historia/1986/figura.html |títulu=Mundial de Méxicu |editor=El Mundo |fecha=2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Nel segundu, escoyíu nel 2002 como'l meyor gol de los mundiales (''Gol del Sieglu''),<ref>(n'inglés){{cita web |url=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406.html |títulu=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup Goal of the Century |editor=FIFA |fecha=30 de mayu de 2002 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Maradona partió dende'l so propiu campu y refugó a seis xugadores ingleses (Glenn Hoddle, Peter Reid, Kenny Sansom, Terry Butcher, Terry Fenwick y al porteru Shilton) antes de rematar y convertir el tantu.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundodeporte/multimedia/graficos/futbol/maradona/index.html Equí] puede trate un estudiu detalláu d'esti gol y [http://www.videosdefutbol.net/videos243.htm equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618102938/http://www.videosdefutbol.net/videos243.htm |date=2006-06-18 }} un videu del mesmu col famosu rellatu de Víctor Hugo Morales</ref> El trunfu por 2:1, el descuentu foi marcáu por [[Gary Lineker]], dexó-y a l'Arxentina algamar les semifinales. ==== Campeón ==== La semifinal foi'l 25 de xunu frente a {{sel|Bélxica}}, tamién nel Azteca. Los belgues algamaren esa instancia en clasificando como ''meyor terceru'' en Grupu B, vencer a la {{sel|Xunión Soviética}} n'octavos de final y a {{sel|España}} por penaltis en cuartos. El partíu resultó menos complicáu de lo esperao: un trunfu por 2:0 con dos goles de Maradona. [[Ficheru:Maradona cup azteca.jpg|thumb|290px|right|Maradona dando la vuelta olímpica nel Estadiu Azteca cola Copa del Mundu nes sos manes.]] [[Final de la Copa Mundial de Fútbol de 1986|La final]], xugada nuevamente nel Azteca, foi contra [[seleición de fútbol d'Alemaña Federal|Alemaña Federal]] el 29 de xunu. L'alcuentru empezó bien pa los arxentinos, [[José Luis Brown]] convirtió'l primer gol a los 23 minutos y Valdano amplió la ventaya a los 55. Sicasí, dos goles de cabeza, unu de [[Karl Heinz Rummenigge|Rummenigge]] a los 74 y otru de [[Rudi Völler|Völler]] a diez minutos del final, empataron el partíu. Tres minutos dempués del gol de Völler, Maradona asitia una asistencia a Burruchaga, quien convierte'l tercer y últimu gol del partíu. Con esta victoria por 3:2 Arxentina consiguía la so segunda Copa del Mundu, y Maradona, como capitán, foi l'encargáu de llevantar la copa. Tres el so regresu a Buenos Aires, axuntar col Presidente de la República [[Raúl Alfonsín]], y salieron al balcón de la [[Casa Rosada]] a saludar a la xente qu'apinara la [[Plaza de Mayu]]. ==== Estadística ==== Diego Maradona consagrar nel Mundial de Méxicu convirtiendo cinco goles y dando cinco asistencies nos siete partíos qu'apostó. <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%" |- ! colspan="43" | Maradona nel Mundial de 1986 |- bgcolor=#DDDDDD style="background:beige" ! Fecha !! Estadiu !! Partíu !! Goles !! Asistencies !! Fase |- style="text-align: center;" | 02/06/1986|| [[Estadiu Olímpicu Universitariu]], [[Méxicu, D. F.]], [[Méxicu]]|| {{bandera|ARX}} Arxentina 3 - {{Bandera|Corea del Sur}} Corea del Sur 1 || 0 || 3 ||Fase de grupos |- style="text-align: center;" | 05/06/1986 || [[Estadiu Cuauhtémoc]], [[Puebla de Zaragoza]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 1 - {{Bandera|Italia}} Italia 1 || 1 || 0 || Fase de Grupos |- style="text-align: center;" | 10/06/1986 || [[Estadiu Olímpicu Universitariu]], [[Méxicu, D. F.]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 2 - {{Bandera|Bulgaria}} Bulgaria 0 || 0 || 1 ||Fase de grupos |- style="text-align: center;" | 16/06/1986 || [[Estadiu Cuauhtémoc]], [[Puebla de Zaragoza]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 1 - {{Bandera|Uruguái}} Uruguái 0 || 0 || 0 || Octavos de Final |- style="text-align: center;" | 22/06/1986|| [[Estadiu Azteca]], [[Méxicu, D. F.]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 2 - {{Bandera|Inglaterra}} Inglaterra 1 || 2 || 0 || Cuartos de Final |- style="text-align: center;" | 25/06/1986 || [[Estadiu Azteca]], [[Méxicu, D. F.]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 2 - {{Bandera|Bélxica}} Bélxica 0 || 2 || 0 || Semifinal |- style="text-align: center;" | 29/06/1986 || [[Estadiu Azteca]], [[Méxicu, D. F.]], [[Méxicu]] || {{bandera|ARX}} Arxentina 3 - {{Bandera|Alemaña}} Alemaña 2 || 0 || 1 ||Final |- style="text-align: center;" |} </center> === La consagración en Nápoles (1986-1990) === [[Ficheru:1986-87 Serie A - SSC Napoli v Juventus FC - Diego Maradona & Michel Platini.jpg|thumb|Maradona, xunto a [[Michel Platini]], depués de rematar un partíu ante la [[Juventus de Turín]] en 1987.]] Al tornar del Mundial en Méxicu, Maradona empecipió una escelente temporada col Nápoles. Tres l'históricu tercer puestu consiguíu la temporada anterior, l'equipu motivárase pa superase. Nesa temporada consiguieron el primer ''scudetto'' de la institución, y amás ganaron la [[Copa d'Italia]]. Maradona convirtiera diez goles na Lliga y siete na Copa, que'l Nápoles consiguiera en ganando los trelce partíos apostaos. Dempués de consiguir un ''scudetto'' y la Copa del Mundu, Maradona convertir n'unu de los xugadores más importantes del mundu. L'empresariu [[Silvio Berlusconi]] quería incorporalo al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], sicasí Maradona anovó'l so contratu col Nápoles hasta 1993, con un sueldu de cinco millones de dólares añales.<ref>Maradona (2000), p. 93.</ref> Mientres esa temporada naceríen dos de los sos fíos: [[Diego Sinagra|Diego]] (frutu d'una rellación estramatrimonial y reconocío por Maradona 29 años dempués), el 20 de setiembre de 1986, y [[Dalma Maradona|Dalma]], el 2 d'abril de 1987.<ref>{{cita web |url= http://www.hola.com/actualidad/2016082887985/maradona-reconoce-hijo/ |títulu= Diego Armando Maradona reconoz al so fíu 29 años dempués |autor=hola |ubicación= España |fecha=28 d'agostu de 2016 |fechaaccesu=2 de payares de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.clarin.com/extrashow/fama/Cristiana-Sinagra-encuentro-Diego-Maradona_0_1641436000.html |títulu= Cristina Sinagra faló del alcuentru ente Diego Maradona y el so fíu editorial=''Clarín'' |allugamientu= Arxentina |fechaaccesu= 2 de payares de 2016 }}</ref> Na cuarta temporada, 1987/88, sumar al plantel [[Careca]], formando la fórmula ''MaGiCa'' (''Ma''radona, ''Gi''ordano y ''Ca''reca). Nos primeros 19 partíos l'equipu consiguiera'l 87% de los puntos, sicasí a pocu del final el desempeñu del equipu empezó a aparrar y una derrota decisiva contra'l Milan nel San Paolo, pola fecha 29, foi determinante por que esi equipu consiguiera la lliga. El Nápoles allugar nel segundu allugamientu, a tres puntos del punteru, y Maradona consagróse como goliador con 15 tantos. Munchos acusaron al equipu de ''vender'' el tornéu, por cuenta de les presiones de quien remanaben los apuestes clandestinos.<ref>Maradona (2000), p. 96.</ref> Dellos xugadores, y n'especial Maradona,<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1996/09/22/cronica/243902.html |títulu=Viaxe al fondu de Maradona |editor=El Mundo |fecha=22 de setiembre de 1996 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> fueron rellacionaos cola [[camorra]], daqué que nunca foi probáu. La temporada 1988/89 foi bien esitosa pal Nápoles. Nuevamente consiguieron el segundu puestu na lliga, a once puntos del campeón, l'[[Football Club Internazionale Milano|Inter de Milán]]. Sicasí, el llogru más importante llegaría nel planu internacional, al consiguir el primer títulu internacional del club: la [[Copa de la UEFA|Copa UEFA]]. La final foi apostada contra'l [[VfB Stuttgart]], nel que xugaba [[Jürgen Klinsmann]], los díes 3 y 17 de mayu de 1989. El primer partíu ganar el Nápoles, nel San Paolo, por 2:1, ente que'l segundu remató con un empate en tres goles. L'allegría tamién se treslladaría al planu familiar, en mayu d'esi añu nació la so segunda fía: Giannina. La temporada 1989/90 tamién foi memorable na historia del club: el Nápoles consiguiría los so segundu ''scudetto''. A dos feches del final, tanto'l Nápoles como'l Milan atópase na primer posición con 47 puntos. Nesa fecha, la 33ᵘ, el Nápoles venció 4:2 al Bologna, ente que'l Milan foi ganáu por 2:1 pol Verona. Na última fecha, anque namái teníen d'empatar pa quedase col títulu, los ''azzurri'' vencieron por 1:0 a la Lazio, consiguiendo'l ''scudetto''. Maradona foi'l tercer goliador del tornéu con 16 goles, detrás de [[Marco van Basten]] con 19 y [[Roberto Baggio]] con 17. N'avientu de 1990 consiguieron, amás, la [[Supercopa d'Italia]] en venciendo 5:1 a la [[Juventus Football Club|Juventus]]. === Subcampeonatu nel Mundial de 1990 y suspensión (1990-1992) === Tres el Mundial de Méxicu, la seleición arxentina nun pudiera caltener la supremacía futbolística. Na [[Copa América 1987|Copa América de 1987]] llograra'l cuartu puestu, ente que na de [[Copa América 1989|1989]] quedó en tercer llugar. A pesar d'esto, la seleición aportara al centru d'entrenamientu qu'utilizaría como base na [[Copa Mundial de Fútbol de 1990]] n'[[Italia]], allugáu nes contornes de [[Roma]], col enfotu de repitir l'actuación anterior. El debú foi contra {{sel|Camerún}}, el 8 de xunu nel [[Stadio Giuseppe Meazza|estadiu Giuseppe Meazza]] de [[Milán]]. A pesar de lo esperao, Arxentina cayó por 1:0. La recuperación foi'l 13 de xunu, contra la {{sel|Xunión Soviética}} en Nápoles. Gracies a la presencia de Maradona, quien yera afaláu constantemente polos napolitanos, la seleición arxentina foi llocal nel [[stadio San Paolo|San Paolo]] y pudo consiguir una victoria por 2:0. El tercer partíu del grupu, contra {{sel|Rumanía}} el 18 de xunu, apostóse tamién en Nápoles. El partíu remató con un empate nun gol, dexándo-y a Arxentina clasificar como meyor terceru. Nel partíu Maradona sufrió un golpe nel so todíu esquierdu qu'enzancó'l so xuegu mientres el tornéu, yá que tuvo que ser infiltrado en tolos alcuentros. La clasificación de los ''albicelestes'' como meyor terceros produció l'alcuentru n'octavos de final con {{sel|Brasil}}. L'alcuentru, xugáu'l 24 de xunu en [[Turín]], foi apoderáu llargamente per Brasil, hasta que nel minutu ochenta Maradona garrasti a [[Claudio Caniggia]], quien convierte'l gol. Tres la victoria, Arxentina venció a {{sel|Yugoslavia}} por penaltis nos cuartos de final. Na semifinal, venció a {{sel|Italia}} en Nápoles, tamién por penaltis, depués d'un empate 1 a 1. Arxentina cayó ganada por 1:0 contra [[seleición de fútbol d'Alemaña Federal|Alemaña Federal]] na final de la copa. A pesar de nun llucise como nel Mundial anterior, Maradona foi premiáu col [[Copa Mundial de Fútbol#Balón d'Oru|Balón de Bronce]]. Tres el Mundial n'Italia en [[1990]], Maradona despidió al so representante [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]] y contrató a Marcos Franchi. Na parte futbolística, la temporada 1990/1991 empezaría exitosamente al ganar nel mes d'avientu la Supercopa d'Italia. Sicasí, nun remataría de la meyor manera yá que daría positivu nun control antidopaxe per primer vegada na so carrera. El 17 de marzu de 1991, pola fecha 25ᵘ, el Nápoles ganólu por 1:0 al [[Associazione Sportiva Bari|AS Bari]] con gol de [[Gianfranco Zola]]. Tres el partíu Maradona foi escoyíu pal control antidopaxe, que finalmente daría positivu por [[cocaína]]. La Federación italiana impúnxo-y una sanción que la alloñaría de los estadios mientres quince meses, sanción que foi ratificada pol ''Comité d'Apelación''. Maradona decidió volver a l'[[Arxentina]] el 1 d'abril, ya instalóse en [[Buenos Aires]]. El 26 d'esi mesmu mes un operativu policial allanó el departamentu que Maradona tenía nel barriu de [[Caballín (Buenos Aires)|Caballín]]. El xugador atopar con dos amigos y fueron topaes drogues nel so poder, polo que foi deteníu pola policía.<ref name="allanadura">{{cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2007/03/29/noticia_0035.html |títulu=Diego Maradona sale d'otru round na dura engarradiella contra l'adicción y la pantasma de la muerte |editor=Perfil |fecha=29 de marzu de 2007 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Un día dempués, tres el pagu d'una fianza de 20 mil [[pesu (Arxentina)|pesos]], foi lliberáu. Magar nun se-y empecipió un procesu penalti, la xueza Amelia Berraz de Vidal ordenólu sometese a un tratamientu de rehabilitación.<ref name="allanadura" /> La xusticia italiana condergar, en setiembre de 1991, a 14 meses de prisión en suspensu per tenencia d'estupefacientes.<ref>{{cita web |url=http://elmundodeporte.elmundo.es/elmundodeporte/2004/04/19/futbol_internacional/1082375676.html |títulu=Maradona, el 'dios' d'Arxentina |editor=El Mundo |fecha=19 d'abril de 2004 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Mientres cumplía la suspensión y sometíase a un tratamientu de rehabilitación impuestu pola xusticia, Maradona decidió participar en diversos partíos a beneficiu. El que tuvo mayor trescendencia foi'l realizáu p'ayudar a la familia de [[Juan Gilberto Funes]], un destacáu xugador de fútbol arxentino fináu'l 11 de xineru d'esi añu. Sicasí, el 15 d'abril, a hores de que s'apueste esti alcuentru, la FIFA unvió un [[fax]] a [[Julio Grondona]], presidente de la AFA, que punxo en riesgu la so presencia: {{Cita|"De toes formes, y en bien de la familia del xugador fináu, la presencia de Maradona sobre'l terrén de xuegu xunto con otros xugadores inscriptos na AFA podría acarretar a estos últimos sanciones per parte de la FIFA, n'aplicación de los Estatutos y Reglamentos."|Maradona (2000), p. 217.}} Sicasí, los xugadores decidieron que Maradona tenía que xugar esi partíu, polo que s'utilizaron árbitros que nun pertenecíen a la AFA y pagóse la póliza del seguru. D'esta forma, la AFA nun taba implicada na organización del partíu y nun podíen aplicase les sanciones. === Sevilla FC (1992-1993) === El 1 de xunetu de 1992 vencía la suspensión de 15 meses impuesta pola [[FIFA]] y el so pase taba inda en poder del Nápoles, club que buscaba'l so reincorporación al plantel. Pero Maradona quería alloñar d'[[Italia]], quería xugar pa un club que nun tuviera grandes esixencies deportives.<ref>Maradona (2000), 220 y 221.</ref> Les primeres conversaciones pal so trespasu fueron col [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla FC]] y el [[Olympique de Marseille]], inclinándose finalmente pol primeru quien pagó la suma de 7,5 millones de dólares pol pase.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/especiales/maradona/nota1.htm |títulu=El meyor amigu de la pelota |editor=Clarín |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090830184103/http://www.clarin.com/diario/especiales/maradona/nota1.htm |fechaarchivu=2009-08-30 }}</ref> Pero ante la negativa del Nápoles d'autorizar el so trespasu, pidióse la intervención de la FIFA para destrabar el conflictu, lo qu'asocedió'l 22 de setiembre de 1992. Maradona fichó pol [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla FC]] por cuenta de la insistencia del entrenador arxentín [[Carlos Bilardo]], entós entrenador del conxuntu sevillanu. Sicasí, Maradona inda precisaba l'autorización xudicial pa salir del país, debíu al problema que tuviera l'añu anterior nel so departamentu del barriu de [[Caballín (Buenos Aires)|Caballín]]. Depués de ser autorizáu pola xueza de la causa, pudo axustar el so contratu ya incorporóse al Sevilla una vegada empecipiada la Lliga de la temporada. La so presentación asocedió'l 28 de setiembre nun partíu amistosu contra'l [[FC Bayern München|Bayern Múnich]], equipu nel que xugaba'l so amigu [[Lothar Matthäus]]. Debutó oficialmente col conxuntu sevillanu'l 4 d'ochobre de 1992, en partíu correspondiente a la quinta fecha de Lliga. Curiosamente, el rival del Sevilla foi l'[[Athletic Club]], el mesmu club ante'l que xugara'l so postreru partíu nel fútbol español ocho años antes. Maradona foi convocáu nuevamente pa la seleición arxentina, esta vegada p'apostar un partíu amistosu contra la seleición brasilana, nel que se celebraba'l centenariu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. Depués foi convocáu pa xugar la [[Copa Artemio Franchi 1993|Copa Artemio Franchi de 1993]] contra {{sel|Dinamarca}}, pero los dirixentes del Sevilla amenaciaron con multalo si viaxaba. Sicasí, Maradona fixo casu omiso a les alvertencies y xugó igual, lo qu'empezó a debilitar la so rellación colos dirixentes.<ref>http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1993/02/24/pagina-22/1270391/pdf.html# Diariu Mundo Deportivo, de Barcelona. Miércoles 24 de febreru de 1993.</ref> Arxentina, con Maradona como capitán, ganó aquella Copa apostada en [[Mar del Plata]] ante los daneses, y significó el segundu títulu oficial de Diego cola Seleición absoluta d'Arxentina. Mientres esa dómina resentir d'una antigua mancadura de la rodía, polo qu'en munchos partíos xugaba infiltrado. Mientres l'entetiempu del partíu apostáu col [[Real Burgos Club de Fútbol]] el 13 de xunu de 1993, Maradona pidió'l cambéu por cuenta de esta mancadura, pero Bilardo pidiólu que siguiera, polo que'l médicu del plantel aplicó-y trés inyeiciones d'un antiinflamatoriu na rodía. Sicasí, a los 53 minutos Bilardo decide reemplazalo por Monchu, provocando la roxura del xugador que faltó públicamente al entrenador. Esti episodiu terminó de romper les rellaciones ente Maradona y la dirigencia. Esi foi'l so postreru partíu, yá que dos meses dempués volvió al fútbol arxentino. Maradona xugó un total de 26 partíos de Lliga, nos que marcó cinco goles, unu col pie, dos de penalti y otros dos de falta, y dio nueve asistencies nel campeonatu lligueru. Amás en copa sumó otros dos goles, unu col pie y otru de penalti, amás d'otros cuatro asistencies. En total fueron 30 partíos, 7 goles y 13 asistencies. El Sevilla acabó la Lliga en séptima posición con 43 puntos, a 15 del campeón, el FC Barcelona. === Regresu al fútbol arxentino y el Mundial d'Estaos Xuníos (1993-1994) === En 1993 producióse la so vuelta al fútbol arxentino, esta vegada cola camiseta de [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]. Pero nun principiu les negociaciones taben empuestes pal so regresu a [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]], hasta que se produció un episodiu qu'arruinaría la negociación y determinaría la so incorporación a [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]]: foi amenaciáu por un grupu de [[Barra brava|barres braves]] del "bichu" qu'esixíen la entrega de 50 mil [[dólar]]es.<ref>Maradona (2000), p. 240</ref> De la mesma, el [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] tuvo a puntu de contratalo al traviés del so amigu, quién formaba parte entós daquella del club, Oscar Ruggeri. Sicasí, les diferencies col presidente Fernando Miele fixeron que la negociación cayer a últimu momentu. El 13 de setiembre de 1993 llegó'l primer entrenamientu y 40 mil persones axuntárense a velo, metanes una fiesta entamada pol entrenador [[Jorge Raúl Solari]]. El 7 d'ochobre de 1993 realizóse un partíu amistosu de celebración pol debú de Maradona cola camiseta de Newell´s, frente a [[Club Sport Emelec|Emelec]] d'Ecuador. El so debú oficial producióse'l 10 d'ochobre, perdiendo 3 a 1 contra [[Club Atlético Independiente|Independiente]] de visitante. Maradona xugaría amás los partíos contra [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]], [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima de La Plata]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] y [[Club Atlético Huracán|Huracán]]. Mientres esti postreru partíu, apostáu'l 2 d'avientu de 1993, sufre un esgarriu muscular que lu alloñaría unes selmanes del terrén de xuegu. A esti altor del campeonatu Solari dexara la conducción téunica, y la so rellación col nuevu téunicu, Jorge Castelli, nun yera bona, yá que nun-y dexaba delles llicencies qu'apautara col anterior entrenador. Ésta foi una de les razones que bastió la ida de Maradona, que'l so últimu partíu nel club foi un amistosu contra [[Club de Regatas Vasco da Gama|Vasco da Gama]] xugáu'l 26 de xineru de 1994. Xugó en [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] cinco partíos oficiales, ensin convertir goles. El 2 de febreru Maradona afrelló con un rifle d'aire estruyíu a un grupu de periodistes y fotógrafos que faíen guardia na puerta de la so casaquinta allugada en [[Moreno (partíu)|Moreno]] y por esti fechu foi condergáu, tiempu dempués, a dos años de prisión en suspensu<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2002/10/04/s-04702.htm |títulu=Quedó firme una condena a Diego |editor=Clarín |fecha=4 d'ochobre de 2002 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402165954/http://edant.clarin.com/diario/2002/10/04/s-04702.htm |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> y a indemnizar a los periodistes afrellaos.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2001/02/23/s-04502.htm |títulu=Maradona, condergáu |editor=Clarín |fecha=23 de febreru de 2001 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131026041320/http://edant.clarin.com/diario/2001/02/23/s-04502.htm |fechaarchivu=2013-10-26 }}</ref> Dende'l so regresu al fútbol, dempués de la so primer suspensión, Maradona namái xugara dos partíos pa la seleición arxentina: contra Brasil, pol centenariu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], y contra Dinamarca, pola Copa Artemio Franchi, qu'enfrentaba al campeón de la [[Copa América]] col campeón de la [[Eurocopa]]. Dempués d'esos partíos, el direutor téunicu, [[Alfio Basile]], nun lo convocó nin pa la [[Copa América]] nin pa les eliminatories de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1994]]. Tres [[Arxentina 0–5 Colombia|la derrota por 5:0 frente a Colombia]] el [[5 de setiembre]] de [[1993]], la única posibilidá de qu'Arxentina se clasificara al Mundial yera ganando'l repechaje frente al [[seleición de fútbol d'Australia|escoyíu australianu]]. El 23 de setiembre de 1993 Basile pidiólu oficialmente que volviera a la seleición, lo qu'asocedería los 31 d'ochobre en [[Sydney]] pol primer partíu del repechaje. L'alcuentru remató con un empate por 1:1, siendo [[Abel Balbo]] quien convirtió'l gol arxentín. La revancha xugó'l 17 de payares en [[Buenos Aires]], cuando l'escoyíu ''albiceleste'' llogró la clasificación en venciendo por 1:0, con gol de [[Gabriel Batistuta]]. Participó tamién en cuatro partíos amistosos antes del Mundial. La AFA atayó una xira que tenía de realizar la seleición por [[Xapón]] porque esi país negó-y la visa pa viaxar polos sos antecedentes coles drogues. Sicasí realizáronse otros partíos, contra Ecuador, Croacia ya Israel, que yera una cábala de la seleición dende'l Mundial de 1986. Al llegar a [[Estaos Xuníos]], Arxentina agospiar nel ''Babson College'', llugar que la AFA designara como base. El debú foi'l 21 de xunu frente a {{sel|Grecia}}, con un trunfu por 4:0. Nesi partíu Maradona marcó'l so últimu gol en mundiales, rematando una xugada coleutiva qu'incluyó socesivos toques de los xugadores arxentinos. El segundu partíu, frente a {{sel|Nixeria}}, tamién remató con un trunfu pa los arxentinos por 2:1. Mientres esti partíu, Maradona foi sorteáu pa realizase'l control antidopaxe. Mientres los díes previos del partíu frente a Bulgaria, el so representante comunícalu que'l control diera positivu, lo que de xuru lo dexaría fora del mundial. Nos analises detectáronse-y cinco sustancies prohibíes: efedrina, norefedrina, seudoefedrina, norseudoefedrina y metaefedrina.<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/vernota.asp?id_seccion=4&seccion=&id_nota=80587 |títulu=El casu de doping de mayor resonancia |editor=La Gaceta |fecha=29 de xunu de 2004 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Foi suspendíu por quince meses, polo que tuvo qu'abandonar la concentración arxentina. La seleición, afeutada considerablemente pola perda, clasificar a los octavos de final, entá en siendo ganada 2:0 por {{sel|Bulgaria}}, onde cayó esaniciada por {{sel|Rumanía}}. Maradona argumentó que nun intentara sacar ventaya deportiva, sinón qu'eses drogues atopar nuna melecina pal gripe que-y dio'l so doctor, Daniel Cerrini. Foi nesta ocasión cuando dixo la so conocida frase "cortáronme les piernes". Julio Grondona, el presidente de la AFA, culparía doce años dempués al xugador, manifestando que "cortóse les piernes solín".<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/02/deportes/d-05001.htm |2=títulu cortó les piernes solín |editor=Clarín |fecha=2 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111030214743/http://edant.clarin.com/diario/2006/08/02/deportes/d-05001.htm |fechaarchivu=2011-10-30 }}</ref> El partíu contra Nixeria en [[Boston]] foi'l postreru apostáu pa la seleición arxentina, xugando un total de 91 alcuentros y convirtiendo 34 goles.<ref name="rsssfmaradona">{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/maradona-intl.html |títulu=Diego Armando Maradona - International Appearances |fechaaccesu=24 de marzu de 2013 |fecha=30 de xunetu de 2001 |obra=RSSSF |idioma=inglés}}</ref> === Despidida del fútbol (1994-1997) === Maradona tuvo de cumplir los 15 meses de suspensión impuestos pola FIFA mientres el [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Mundial de 1994]], depués de que se-y detectara sustancies estimulantes nun control antidopaxe. La suspensión, que vencía los 15 de setiembre de 1995, torgábalu desempeñase como xugador de fútbol, pero non como direutor téunicu. Gracies a esta posibilidá empezó les negociaciones p'atopar club, lo que se concretó'l 3 d'ochobre de 1994 al asumir la conducción téunica, nuna dupla xunto a Carlos Fren, de [[Deportivu Mandiyú]]. El so debú como entrenador foi na sesta fecha con una derrota contra [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] por 2:1, partíu nel que Maradona tuvo de dirixir dende la platea yá que nun tenía autorización pa sentase nel bancu de suplentes. Les engarradielles cola dirigencia llevar a arrenunciar el 6 d'avientu, depués de dos meses de trabayu. Nun realizaría una bona campaña col club, yá que mientres el so efímeru pasu dirixó 12 partíos nos que consiguió 1 trunfu, 6 empates y 5 derrotes. Tres l'alloñamientu de Mandiyú, volvió contratar a [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]] como'l so representante, alloñar de Marcos Franchi. El 6 de xineru de 1995, nuevamente xunto a Fren, foi contratáu pa dirixir a [[Racing Club|Racing de Avellaneda]], club que nun consiguía un campeonatu dende 1966. La campaña en Racing tamién foi curtia, yá que duró solo 4 meses. Dirixó 11 partíos nos que consiguió 2 trunfos, 6 empates y 3 derrotes. El suañu de Maradona yera ser téunicu y xugador de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], pero esistíen dos problemes importantes. El primeru yera que nesi entós la conducción téunica taba nuevamente al cargu de Silvio Marzolini, y la dirigencia nun tenía interés en despidilo. El segundu yera económicu, la situación financiera na que s'atopaba'l club nun dexaba'l pagu de les sumes a les qu'él taba avezáu. El primeru foi solucionáu por iniciativa de Maradona, yá que arrenunció de convertise en téunicu, y el segundu por iniciativa de dellos empresarios dispuestos a apurrir dineru, ente los que s'atopaba Eduardo Eurnekian.<ref>Maradona (2000), p. 250.</ref> Una vegada robláu'l contratu que sellaba'l so regresu a Boca, Maradona empezó a ponese en forma pal día del debú. Esperando'l día, tuvo una pequeña participación na película ''El día que Maradona conoció a Gardel'', protagonizada por [[Alejandro Dolina]] y Esther Goris. Pero tamién realizó actividaes rellacionaes col fútbol, una y bones el 28 de setiembre fundó en [[París]] el ''Sindicatu Mundial de Futbolistes'', que depués nun adquiriría demasiada relevancia, xunto a futbolistes de la talla d'[[Éric Cantona]], [[George Weah]], [[Gianluca Vialli]], [[Gianfranco Zola]], [[Laurent Blanc]], [[Tomas Brolin]], [[Raí]], [[Ciro Ferrara]] y [[Michel Preud'homme]]. El so regresu oficial foi en [[Seúl]] el 30 de setiembre, nun partíu contra la [[Seleición de fútbol de Corea del Sur|Seleición de Corea del Sur]] que Boca ganó por 2:1. A selmanes del so debú nel tornéu arxentín, recibió otra reconocencia: foi convocáu a dar una conferencia na [[Universidá d'Oxford]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1995/11/08/ultima/598842.html |títulu=Maradona, doctor en Oxford |editor=El Mundo |fecha=8 de payares de 1995 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> Nel primer tornéu, l'Apertura 1995, Boca Juniors nun realizó una bona campaña yá que solo consiguió'l cuartu puestu. Esto produció la desaprobación de los hinches en dómina d'eleiciones. El club remató'l tornéu con un nuevu presidente, [[Mauricio Macri]], y col alloñamientu de Marzolini de la direición téunica. El nuevu añu empezó con problemes, por cuenta de que la comisión directiva del club decidiera contratar a [[Carlos Bilardo]] como direutor téunicu. De resultes de la engarradiella que tuvieron nel Sevilla, Maradona amenació nun principiu con dise del club si Bilardo asumía los cargu, pero depués decidió sofitalo. Otru de los problemes tener cola dirigencia, yá que Macri quería amenorgar les primes que s'otorgaríen al plantel nel casu de que se cumplieren los oxetivos deportivos. A pesar d'esto, Boca llegó a engarrar pol títulu pero perdió toles posibilidaes depués de perder contra Racing. El 11 d'agostu de 1996 Boca xugó contra [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] pola penúltima fecha del Tornéu Clausura. L'equipu yá nun tenía posibilidaes de ganar el tornéu y Maradona errara contra Racing el so quintu penalti consecutivu. Depués del partíu, que remató nuna derrota, Maradona alloñar de los estadios y tornaría recién 11 meses dempués. El campeonatu foi ganáu por [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], ente que Boca namái consiguió'l quintu puestu. Esi añu realizó la campaña «Sol ensin Drogues», entamada pol gobiernu arxentín. Nel marcu de la campaña tenía de mentar los aspeutos negativos del consumu de drogues, y, según espresó, «la campaña Sol ensin Drogues facer polos mozos. La droga esiste en toos llaos y yo nun quiero que la garren los pibes. Tengo dos nenas y paecióme que yera bonu dicir tou esto, una obligación de padre... Fui, soi y voi ser drogadictu».<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/especiales/maradona/dichos.htm |títulu=Doi-y el mio pallabra |editor=Clarín |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120605063304/http://edant.clarin.com/diario/especiales/maradona/dichos.htm |fechaarchivu=2012-06-05 }}</ref> A pocos díes de dexar l'actividá, Maradona viaxó a [[Suiza]] pa internase nuna clínica que la ayudaría cola so adicción a la cocaína. Pero'l médicu que lu atendía dio una conferencia de prensa cuntando detalles del so internación, lo que favoreció'l so regresu a [[Buenos Aires]]. Pero los problemes de salú nun quedaríen tras, el 7 d'abril de 1997 tuvo de ser ingresáu nun hospital depués de sufrir un problema de presión sanguínea mientres un programa de televisión [[chile|chilenu]] llamáu [[Viva el lunes]] conducíu por [[Cecilia Bolocco]], [[Álvaro Salas]] y [[Kike Morandé]] tresmitíu por [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/1997/04/09/deportes/09N0093.html |títulu=Maradona foi ingresáu una hora nun hospital por hipertensión |editor=El Mundo |fecha=7 d'abril de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> El 21 d'abril robló'l contratu que determinaría los so regresu a Boca Juniors, que la so conducción téunica atopábase al cargu de [[Héctor Rodolfo Veira]], contratando a [[Ben Johnson (atleta)|Ben Johnson]] como preparador físicu yá que precisaba ponese en forma. El so regresu produció'l 9 de xunetu, contra [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]. El 24 d'agostu xugó'l partíu nel que Boca ganó a Argentinos Juniors por 4:2. Depués del mesmu foi sorteáu pa realizase'l control antidopaxe, que finalmente daría positivu<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/08/29/r-05001d.htm |títulu=Dio positivu'l control antidoping a Diego Maradona |editor=Clarín |fecha=28 d'agostu de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100726103118/http://edant.clarin.com/diario/1997/08/29/r-05001d.htm |fechaarchivu=2010-07-26 }}</ref> pola presencia de benzoitilecgonina y metilecgonina, metabolitos de la cocaína.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/09/14/y-05601d.htm |títulu=La historia secreta del regresu de Maradona |editor=Clarín |fecha=14 de setiembre de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 }}</ref> Esto produció que la AFA impunxéra-y una suspensión en forma provisional hasta que se conocieren los resultaos de la contraprueba, que tamién daría positiva.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/09/04/r-00201d.htm |títulu=La contraprueba confirmó'l doping de Maradona |editor=Clarín |fecha=4 de setiembre de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904040011/http://edant.clarin.com/diario/1997/09/04/r-00201d.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Maradona realizara una denuncia policial nel mes de xunetu, por cuenta de unos supuestos llamaos telefónicos onde lo amenaciaben con asitia-y droga.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/10/30/r-00601b.htm |títulu=El llau escuru d'una vida a puru vértigu |editor=Clarín |fecha=30 d'ochobre de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090917032739/http://www.clarin.com/diario/1997/10/30/r-00601b.htm |fechaarchivu=2009-09-17 }}</ref> El xuez Claudio Bonadío comprobó estes amenaces, y tres un pidíu presentáu polos abogaos del xugador, dispunxo una midida de nun anovar obligando a la AFA a retirar la suspensión provisional<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/09/10/r-06201d.htm |títulu=Un xuez ordenó nun anovar y Diego va poder xugar |editor=Clarín |fecha=10 de setiembre de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100920005234/http://edant.clarin.com/diario/1997/09/10/r-06201d.htm |fechaarchivu=2010-09-20 }}</ref> hasta que se realizara una prueba d'ADN na orina analizada pa constatar que fuera del xugador. Esto dexó-y a Maradona siguir compitiendo, pero'l xuez dispunxo, amás, que tenía de faese en forma obligatoria un control antidopaxe 24 hores dempués de cada partíu. L'estudiu d'ADN nun pudo ser completáu, por cuenta de la pequeña cantidá de material xenético que s'atopó nes muestres qu'unviara la AFA a la institución encargada de faelo, el PRICAI (Primer Centru Arxentín de Inmunogenética).<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1997/10/09/r-00402d.htm |títulu=L'ADN que nun foi |editor=Clarín |fecha=9 d'ochobre de 1997 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904065519/http://edant.clarin.com/diario/1997/10/09/r-00402d.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Dada esta imposibilidá, cuando'l xuez Bonadío llevantara la midida de nun anovar contra la suspensión provisional de la AFA, lo que finalmente nun asocedería antes del retiru del xugador, esta institución podía aplica-y la sanción correspondiente.<ref>La Llei Nᵘ24.819 nel so artículu 8ᵘ dispón una sanción de siquier dos años si'l xugador ye reincidente. {{cita web |url=http://infoleg.mecon.gov.ar/infolegInternet/anexos/40000-44999/43439/texact.htm |títulu=Ley de preservación de la llealtá y el xuegu llimpiu nel deporte |editor=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> A pesar d'atopase habilitáu pa xugar, nun partíu frente a [[Colo-Colo]] pola [[Supercopa Suramericana|Supercopa]] sufrió una mancadura que la caltendría n'inactividá mientres dellos díes. Volvería xugar recién el 25 d'ochobre de 1997, nel partíu que Boca Juniors ganó como visitante a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] por 2:1, siendo reemplazáu nel entetiempu por [[Juan Román Riquelme]]. Esi sería amás el so postreru partíu oficial, yá que anunció'l so retiru del fútbol profesional el mesmu día del so cumpleaños númberu 37, el 30 d'ochobre. === Lloñe del fútbol profesional === [[Ficheru:Maradona Soccer Aid 2.jpg|thumb|Depués d'un ''baipás gástricu'', y una estricta dieta, baxó considerablemente de pesu.]] En marzu de 1998, meses dempués d'anunciar el so retiru, surdió la posibilidá de que volviera xugar, esta vegada pal club [[Club Atlético All Boys|All Boys]] empobináu por [[Sergio Batista]].<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1998/03/09/r-02001d.htm |títulu=Diego, por otra vuelta |editor=Clarín |fecha=9 de marzu de 1998 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090917082610/http://www.clarin.com/diario/1998/03/09/r-02001d.htm |fechaarchivu=2009-09-17 }}</ref> Sicasí, Maradona terminó refugando esta oportunidá,<ref name="ref_duplicada_1">{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1998/03/10/r-05403d.htm |títulu=Diego dexar con ganar |editor=Clarín |fecha=10 de marzu de 1998 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090917043359/http://www.clarin.com/diario/1998/03/10/r-05403d.htm |fechaarchivu=2009-09-17 }}</ref> que finalmente quedaría refugada, xunto a toa posibilidá de regresu, cuando'l xuez Bonadío llevantó la midida cautelar que torgaba que la AFA sancionar.<ref name="ref_duplicada_1" /> Dempués d'alloñar del fútbol profesional, Maradona dedicóse a más d'una actividá, ente otres diverses ocupaciones, foi comentarista deportivu, vicepresidente de la ''Comisión de Fútbol'' de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], presentador de televisión y realizó delles publicidaes.<ref>llista de tolos [[Anunciu|spot]] de maradona http://www.archivo10.com/videos/maradona_videos07.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707155707/http://www.archivo10.com/videos/maradona_videos07.html |date=2011-07-07 }}</ref> Esta etapa de la so vida viose afeutada, amás, por graves problemes de salú causaos pola so adicción a les drogues, lo que lo llevó a realizar, con mayor o menor ésitu, llargos procesos de rehabilitación tantu n'Arxentina como en [[Cuba]]. En setiembre de 2000 publicó la so autobiografía, titulada «Yo soi'l Diego»,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2000/09/29/s-04401.htm |títulu=Maradona presentó'l so llibru ante más de 800 persones |editor=Clarín |fecha=29 de setiembre de 2000 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904065529/http://edant.clarin.com/diario/2000/09/29/s-04401.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> na que repasó la so carrera futbolística y confesó los oríxenes de la so adicción a les drogues. En xineru de 2000 Maradona foi internáu en terapia intensiva nel ''Sanatoriu Cantegril'', mientres taba de vacaciones na ciudá [[Uruguái|uruguaya]] de [[Punta del Este]]. El xugador ingresó a la clínica con una crisis hipertensiva y un cuadru d'arritmia ventricular.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2000/01/05/y-04601d.htm |títulu=Internaron a Maradona nuna clínica de Punta del Este por hipertensión arterial |editor=Clarín |fecha=5 de xineru de 2000 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> El so representante, [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]], esplicó que la internación nun yera por un problema coles drogues, sinón que Maradona sufría de [[hipertensión]]. Sicasí, nos analises de sangre y orina fueron atopaos restos de cocaína, polo que Maradona tuvo que declarar ante la xusticia uruguaya,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2000/01/06/y-02801d.htm |títulu=La policía intervién nel casu Maradona |editor=Clarín |fecha=6 de xineru de 2000 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> una y bones el consumu, magar nun s'atopaba [[pena]]do, yera consideráu una falta». En saliendo de la clínica, el 18 de xineru d'esi añu viaxó a [[Cuba]] pa empecipiar un tratamientu de rehabilitación,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2000/01/18/y-02601d.htm |títulu=Maradona viaxó a Cuba pa la so rehabilitación |editor=Clarín |fecha=18 de xineru de 2000 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> morando nesi país mientres dellos años. Tres el so retiru, Maradona esperó más de cuatro años pa realizar el so partíu despidida. El mesmu realizó'l 10 de payares de 2001, en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]], nun partíu ente la seleición arxentina y un combináu d'estrelles. L'escoyíu arxentín, conducíu por [[Marcelo Bielsa]], cuntaba cola presencia de xugadores como [[Roberto Ayala]], [[Juan Sebastián Verón]], [[Javier Zanetti]] y [[Pablo Aimar]]. El combináu d'estrelles, dirixíu por [[Alfio Basile]], taba integráu por xugadores de la talla d'[[Enzo Francescoli]], [[Éric Cantona]], [[Davor Šuker]], [[Juan Román Riquelme]], [[Carlos Valderrama]], [[Hristo Stoichkov]], [[Nolberto Solano]] y [[René Higuita]], ente otros. Tres el partíu, un emocionáu Maradona brindó un discursu, aceptando errores, nel que pronunció una de les sos recordaes frases: «yo equivoquéme y pagué, pero la pelota nun s'enllordia». En 2003, Diego Maradona remató dos de les sos rellaciones más importantes: cola so esposa Claudia Villafañe y col so representante y amigu [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]]. La so esposa empecipió la demanda de [[divorciu]] el 7 de marzu per abandonu del llar en 1998,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2003/03/29/s-04201.htm |títulu=Claudia pidió-y el divorciu a Diego |editor=Clarín |fecha=29 de marzu de 2003 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090917035000/http://www.clarin.com/diario/2003/03/29/s-04201.htm |fechaarchivu=2009-09-17 }}</ref> depués de permanecer más de 13 años casaos. Maradona y Villafañe contraxeron matrimoniu'l 7 de payares de 1989, nuna gran fiesta realizada nel estadiu [[Luna Park (Buenos Aires)|Luna Park]] de la [[Ciudá de Buenos Aires]]. Con Cóppola remató la vinculación contractual y l'amistá que los xunía,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2003/11/17/um/m-660603.htm |títulu=Maradona confirmó la so engarradiella con Coppola |editor=Clarín |fecha=17 de payares de 2003 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826225442/http://edant.clarin.com/diario/2003/11/17/um/m-660603.htm |fechaarchivu=2014-08-26 }}</ref> empecipiándo-y depués una demanda por un supuestu dineru debíu. N'abril de 2004 Maradona volvió sufrir un importante problema de salú y foi internáu na Clínica Suizu-Arxentina de [[Buenos Aires]]. Les autoridaes de la clínica espresaron que'l xugador sufriera «una crisis hipertensiva, con un cuadru basal de cardiopatía dilatada».<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/04/18/um/m-744632.htm |títulu=Maradona ta internáu con pronósticu reserváu |editor=Clarín |fecha=18 d'abril de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131026041310/http://edant.clarin.com/diario/2004/04/18/um/m-744632.htm |fechaarchivu=2013-10-26 }}</ref> Maradona tornara de Cuba tres selmanes antes pa visitar a la so familia, y les sos apaiciones mediátiques previes a la internación non evidenciaron nengún tipu de problema. Los problemes cardiacos de Maradona yeren agravaos pola so adicción a les drogues, polo que, depués de que la so salú estabilizóse, foi internáu'l 9 de mayu na clínica neurosiquiátrica «Del Parque» pa empecipiar un tratamientu de desintosicación. Tres tres meses de internación, Maradona pidió permisu xudicial pa siguir el so tratamientu en Cuba. El xugador nun podía abandonar la clínica ensin el consentimientu de la so familia, quien exercía la so custodia so autorización xudicial.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_3545000/3545560.stm |títulu=¿A ónde va Maradona? |editor=BBC Mundu |fecha=7 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Amás, l'asesora de Menores ya Incapaces Elena Bortiri, promovió, col consentimientu de la so familia, la inhabilitación de Maradona pola so drogadependencia, en base al artículu 152 bis<ref>"Art. 152 bis: Va Poder inhabilitase judicialmente: 1ᵘ A quien por embriaguez habitual o usu d'estupefacientes tean espuestos a otorgar actos xurídicos perxudiciales a la so persona o patrimoniu.". {{cita web |url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/105000-109999/109481/texactley340_libroI_S1_tituloX.htm |títulu=Códigu Civil de la República Arxentina |editor=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> del [[Códigu Civil de la República Arxentina|códigu civil]].<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/08/07/deportes/d-07901.htm |títulu=Maradona quier una xunta con Kirchner |editor=Clarín |fecha=7 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904032104/http://edant.clarin.com/diario/2004/08/07/deportes/d-07901.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> La inhabilitación dictar pa protexer al individuu, y a la so familia, de los sos propios actos, llindando'l so [[capacidá xurídica]]. A pesar del pidíu de Maradona, quién llegó a axuntase col Presidente [[Néstor Kirchner]] pa solicita-y que mediara na situación (anque finalmente la tema nun se trató na xunta),<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/08/12/um/m-812039.htm |títulu=Maradona visitó a Kirchner |editor=Clarín |fecha=12 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904040016/http://edant.clarin.com/diario/2004/08/12/um/m-812039.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> el tratamientu siguió na Arxentina. Depués de dexar l'actividá deportiva, y por cuenta de los sos escesos cola comida y les drogues, Maradona aumentó considerablemente de pesu algamando los 120 quilos en febreru de 2005.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_4322000/4322897.stm |títulu=Cirugía pa Maradona |editor=BBC Mundu |fecha=6 de marzu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> En marzu de 2005 someter a una ciruxía bariátrica (''baipás gástricu'') na ciudá de [[Cartagena de Indias]], [[Colombia]], pal control de la [[obesidá]] y demás problemes rellacionaos col sobrepesu.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/salud/2005/609/1110582009.html |títulu=El «bypass» gástricu de Maradona xenera un discutiniu médicu |editor=El Mundo |fecha=12 de marzu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Gracies a la ciruxía y a una estricta dieta, Maradona baxó en pocos meses más de 50 quilos.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/09/28/um/m-01013255.htm |títulu=Aumenten los by pass gástricos pol ésitu que tuvo en Maradona |editor=Clarín |fecha=28 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904065549/http://edant.clarin.com/diario/2005/09/28/um/m-01013255.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> [[Ficheru:Maradona y Bochini.jpg|thumb|left|270px|Diego Maradona en 2007 xunto a [[Ricardo Enrique Bochini]], ex-xugador de fútbol del [[Club Atlético Independiente]] y ídolu de Diego mientres la so infancia.]] Superaos los sos problemes de salú ufiertáron-y conducir un programa de televisión que se sería emitíu por [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]]. Esto concretó'l 15 d'agostu de 2005 cola primer emisión del so programa, ''La nueche del 10''.<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=349221&redir=true |títulu=El Diez entama dos nuevos desafío |editor=ESPN Deportes |fecha=28 de xunetu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Como convidáu pal primer programa escoyó a [[Pelé]], con quien caltenía un mediáticu enfrentamientu dende va años. El programa tuvo entevistes con delles personalidaes, pero'l fechu más importante foi la entrevista al líder [[cuba|cubanu]] [[Fidel Castro]], con quien caltién una amigable rellación dende'l so pasu pela isla. El 7 de payares del mesmu añu foi tresmitíu l'últimu programa del ciclu. Foi realizáu na Luna Park, y tuvo como principal figura convidada al boxeador d'Estaos Xuníos [[Mike Tyson]]. El programa foi ganador nos Premios Clarín Espectáculos 2005 nos rubros ''Meyor Programa d'Entretenimientu'' y ''Meyor Producción''; siendo Maradona escoyíu la ''Figura del Añu''.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/12/19/um/m-01110601.htm |títulu=Maradona, la figura del añu na gran nueche del espectáculu |editor=Clarín |fecha=19 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904050909/http://edant.clarin.com/diario/2005/12/19/um/m-01110601.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Amás, llogró'l [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] na categoría ''Producción Integral''.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/05/30/um/m-01205274.htm |títulu=Canal 13, el más premiáu na nueche de los Martín Fierro |editor=Clarín |fecha=30 de mayu de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210412204554/https://www.clarin.com/diario/2006/05/30/um/m-01205274.htm |fechaarchivu=2021-04-12 }}</ref> Mientres conducía los so programa de televisión, tamién participó nun programa de baille emitíu pola cadena [[RAI]] d'Italia,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/08/18/conexones/t-1035821.htm |títulu=¿Va Tar nomáu? Claudia cuntó cómo va ser el "reality" que Maradona va faer pa la TV italiana |editor=Clarín |fecha=18 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> al que finalmente arrenunció por cuenta de problemes col fiscu italianu y polo agotador que resultaba viaxar escontra esi país dos veces per selmana.<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=172352 |títulu=Embarguen cuatro mdd a Maradona |editor=Terra |fecha=12 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224143306/http://www.terra.com.mx/articulo.aspx?articuloId=172352 |fechaarchivu=2012-12-24 }}</ref> En payares de 2005 Maradona tomó relevancia política al ser una de les figures principales de la ''[[Cume de los Pueblos]]'', tamién llamada ''contracumbre'', n'oposición a la [[IV Cume de les Amériques]]. La so participación empezó'l 3 d'esi mes cuando encetó'l ''Espresu del Alba'', un tren que partía dende [[Buenos Aires]] y tresportaba 160 pasaxeros que participaríen de la ''contracumbre'',<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/11/03/elpais/p-01102.htm |títulu=Con Maradona, güei sale'l tren pa la protesta contra Bush |editor=Clarín |fecha=3 de payares de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904050904/http://edant.clarin.com/diario/2005/11/03/elpais/p-01102.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> ente los que s'atopaben l'entós candidatu a la presidencia de [[Bolivia]] [[Evo Morales]]. El Cume de los Pueblos, onde se manifestó la oposición al [[ALCA]] y el refugo a [[George W. Bush]], cuntó cola presencia del propiu Maradona, el presidente [[venezuela|venezolanu]] [[Hugo Chávez]], [[Silvio Rodríguez]], [[Adolfo Pérez Esquivel]] y les [[Madres de Plaza de Mayu]]. La so participación xeneró l'enoxu de dellos dirixentes políticos, ente los que s'atopaba'l [[presidente de Méxicu|presidente mexicanu]] [[Vicente Fox]].<ref>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2005/11/05/005n1ecu.php |títulu=Acomete Fox contra Maradona pol so activismu en refugo al presidente d'EU |editor=La Jornada |fecha=5 de payares de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090916161243/http://www.jornada.unam.mx/2005/11/05/005n1ecu.php |fechaarchivu=16 de setiembre de 2009 }}</ref> === Directivu de Boca Juniors === Desempeñóse como vicepresidente de ''Conseyu de Fútbol'' de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/06/23/deportes/d-05401.htm |títulu=El vice Diego |editor=Clarín |fecha=26 de xunu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904065539/http://edant.clarin.com/diario/2005/06/23/deportes/d-05401.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> dende xunu de 2005 hasta agostu de 2006.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/26/deportes/d-06601.htm |títulu=Maradona apostó fuerte: resolvió dise de Boca |editor=Clarín |fecha=26 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904062347/http://edant.clarin.com/diario/2006/08/26/deportes/d-06601.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Al ocupar el cargu, solicitó la designación d'[[Alfio Basile]] como entrenador, lo que significó un aciertu yá que so la so conducción téunica l'equipu consiguió dellos títulos nacionales ya internacionales. Tamién siguió xugando al fútbol en partíos benéficos, como'l ''Soccer Aid'' realizáu n'Inglaterra, y nuna nueva modalidá de [[fútbol sala]] llamada ''Showbol''.<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=417951 |títulu=Les miraes siempres s'afiten nél |editor=ESPN Deportes |fecha=11 de marzu de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> El 28 de marzu de 2007 foi internáu nel ''Sanatoriu Güemes'',<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/03/29/deportes/d-05015.htm |títulu=Maradona tuvo una descompensación y internar otra vegada |editor=Clarín |fecha=29 de marzu de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141207064357/http://edant.clarin.com/diario/2007/03/29/deportes/d-05015.htm |fechaarchivu=2014-12-07 }}</ref> por cuenta d'escesos coles bébores alcohóliques. Diagnosticóse-y una hepatitis química, aguda y tóxica»,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04801.htm |títulu=Maradona tien una hepatitis alcohólica |editor=Clarín |fecha=3 d'abril de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110603231700/http://edant.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04801.htm |fechaarchivu=2011-06-03 }}</ref> polo que tuvo de permanecer internáu hasta'l 11 d'abril,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/04/11/deportes/d-05706.htm |títulu=Maradona dexó'l sanatoriu |editor=Clarín |fecha=11 d'abril de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904044148/http://edant.clarin.com/diario/2007/04/11/deportes/d-05706.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> cuando los médicos diéron-y l'alta. Dos díes depués tuvo una recaída y tuvo de ser treslladáu por una ambulancia al hospital ''Madre Teresa de Calcuta'' de la llocalidá d'[[Ezeiza]], y depués deriváu al ''Sanatoriu de los Arcos'' de la Ciudá de Buenos Aires.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/04/14/deportes/d-07801.htm |títulu=Maradona, en crisis y ensin diagnósticu claru |editor=Clarín |fecha=14 d'abril de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141207034505/http://edant.clarin.com/diario/2007/04/14/deportes/d-07801.htm |fechaarchivu=2014-12-07 }}</ref> Ellí permaneció hasta que'l 21 d'abril decidió internase na clínica psiquiátrica ''Avril'',<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/04/22/deportes/d-07401.htm |títulu=Nun foi Cuba sinón Almagro |editor=Clarín |fecha=22 d'abril de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141207053006/http://edant.clarin.com/diario/2007/04/22/deportes/d-07401.htm |fechaarchivu=2014-12-07 }}</ref> pa tratar la so adicción al alcohol. Tres más de dos selmanes de tratamientu, nes que llegaron a circular rumores de la so muerte,<ref>{{cita web |url=http://www.ole.clarin.com/notas/2007/04/26/01407242.html |títulu=Males lengua |editor=Olé |fecha=26 d'abril de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> el 6 de mayu abandonó la clínica y a otru día llogró l'alta.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/05/08/deportes/d-05604.htm |títulu=Diego, de la clínica a la tele |editor=Clarín |fecha=8 de mayu de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904044154/http://edant.clarin.com/diario/2007/05/08/deportes/d-05604.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> === Entrenador de la seleición arxentina (2008-2010) === [[Ficheru:Maradona 2010-1.jpg|thumb|Maradona como direutor téunicu de la seleición arxentina]] N'ochobre de 2008, tres l'arrenunciu d'[[Alfio Basile]], Maradona foi presentáu como nuevu direutor téunicu de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina]] en conferencia de prensa, acompañáu de [[Carlos Bilardo]] como Coordinador de Seleiciones Nacionales.<ref name="selecciondt">{{cita web |url=http://www.elmundodeportivo.es/web/gen/20081104/noticia_53572994037.html |títulu=Maradona, presentáu oficialmente |editor=El Mundo |fecha=4 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208000059/http://www.elmundodeportivo.es/web/gen/20081104/noticia_53572994037.html |fechaarchivu=2008-12-08 }}</ref> El so debú produció'l 19 de payares de 2008 nel mesmu estadiu ([[Hampden Park]]), y ante el mesmu rival ({{sel|Escocia}}), al cual marcó-y el so primer tantu na seleición.<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox795871.htm |títulu=Escocia vs. Arxentina, un amistosu a la solombra de Maradona |editor=Terra |fecha=18 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> El partíu remató con un trunfu por 1-0, con gol de [[Maximiliano Rodríguez]].<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/11/19/um/m-01805944.htm |títulu=Ensin llucise, el ciclu de Maradona na Seleición arrincó con una victoria |editor=Clarin |fecha=19 de payares de 2008 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210412203330/https://www.clarin.com/diario/2008/11/19/um/m-01805944.htm |fechaarchivu=2021-04-12 }}</ref> El debú oficial producióse'l 28 de marzu, pola [[Clasificación de CONMEBOL pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|clasificación al Mundial 2010]], frente a {{sel|Venezuela}}. El partíu, apostáu en Buenos Aires, remató con una victoria arxentina por 4 a 0.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/deporte/Arxentina/Maradona/afara/Venezuela/elpepudep/20090329elpepudep_2/Tes |títulu=L'Arxentina de Maradona afara contra Venezuela |editor=El País |fecha=29 de marzu de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> El so segundu partíu por esta competición xugóse'l 1 d'abril frente a la [[seleición de fútbol de Bolivia|seleición boliviana]], en [[La Paz]]. La resultancia foi 6 a 1 pa los locales, nuna de les mayores goliaes que recibió la seleición albiceleste.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid=1044518.html |títulu=Bolivia fai historia ante Arxentina (6-1) |editor=FIFA |fecha=1 d'abril de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090404014115/http://es.fifa.com/worldcup/news/newsid%3D1044518.html |fechaarchivu=4 d'abril de 2009 }}</ref> Más palantre, solicitó a l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] el cambéu de sede pal partíu frente a {{sel|Brasil}} escontra la ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], xustificando la necesidá de la presión del públicu sobre'l rival.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=472543 |títulu=Confirmáu: Arxentina - Brasil va xugar en Rosario |editor=Ámbitu.com |fechaaccesu=13 de setiembre de 2009}}</ref> Finalmente, el partíu remató 3-1 a favor de los brasilanos, siendo esta la segunda derrota como llocal d'Arxentina en tola historia d'eliminatories.<ref>{{cita web |url=http://www.emol.com/noticias/deportes/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=375415 |títulu=Prensa arxentina y la so seleición: "¿Nun nos salva nin D10s?" |editor=EMOL |fecha=10 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=13 de setiembre de 2009}}</ref> Mientres la selmana posterior, sumada una nueva cayida del equipu frente a {{Sel|Paraguái}}, Maradona afirmó que siguiría nel cargu.<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/514219/0/maradona/mundial/argentina/ |títulu=Maradona: "Voi siguir lluchando, hai que siguir (...). Les crítiques nun m'afecten" |editor=20minutos.es |fecha=10 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=13 de setiembre de 2009}}</ref> [[Ficheru:Exequias de Néstor Kirchner en Casa Rosada 7.jpg|thumb|Maradona nes exequias de [[Néstor Kirchner]].]] El 14 d'ochobre de 2009, la Seleición empobinada por Maradona llogró'l pasaxe a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Copa del Mundu]], al llograr una victoria contra {{sel|Uruguái}} nel [[Estadiu Centenariu]] y asegurase asina'l cuartu puestu nes Eliminatories Suramericanes. Tres la clasificación, Maradona sorprendió con fuertes declaraciones contra'l periodismu.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2009/10/14/um/m-02018822.htm |títulu=Maradona se descontroló tres el trunfu y faltó a los sos críticos |editor=clarin.com |fecha=14 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091018041152/http://www.clarin.com/diario/2009/10/14/um/m-02018822.htm |fechaarchivu=2009-10-18 }}</ref> Por cuenta de les mesmes, el 15 de payares la Comisión Disciplinaria de la FIFA prohibió-y exercer cualquier actividá rellacionada col fútbol por dos meses y, amás, impúnxo-y una multa de 25 mil [[Franco suizu|francos suizos]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/administration/releases/newsid%3D1134298.html |títulu=Sanción a Maradona |editor=FIFA |fecha=15 de payares de 2009 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091120220056/http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/administration/releases/newsid%3D1134298.html |fechaarchivu=20 de payares de 2009 }}</ref> Na fase final de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Copa Mundial de Fútbol de Sudáfrica]], la seleición Arxentina compartía los Grupu B con {{sel|Nixeria}}, {{sel|Corea del Sur}} y {{sel|Grecia}}.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/groupstage.html |títulu=Partíos - Fase de grupo |editor=FIFA |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100629165444/http://es.fifa.com/worldcup/matches/groupstage.html |fechaarchivu=29 de xunu de 2010 }}</ref> El primer partíu arxentín apostóse'l [[12 de xunu]] frente a Nixeria, en [[Johannesburgu]]. Arxentina imponer pola mínima diferencia con un gol de [[Gabriel Heinze]] a los seis minutos del partíu.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/deportes/futbol/Arxentina-Maradona-Messi-Nixeria-Ellis_Park_0_278372399.html |títulu=Arxentina sufrió, pero dio'l primera paso |editor=Clarín |fecha=/11 de xunu de 2010 |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 }}</ref> El so segundu partíu foi contra Corea del Sur el 17 nesa mesma ciudá, nel que golió 4:1 gracies a los trés tantos convertíos por [[Gonzalo Higuaín]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249722/match%3D300061458/index.html |títulu=Arxentina - República de Corea |editor=FIFA |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100621001831/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249722/match%3D300061458/index.html |fechaarchivu=21 de xunu de 2010 }}</ref> El postreru partíu del grupu, con un equipu conformáu na so mayoría por suplentes, la ''albiceleste'' venció a Grecia por 2:0, con goles de [[Martín Demichelis]] y [[Martín Palermo]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249722/match%3D300061455/index.html |títulu=Grecia - Arxentina |editor=FIFA |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100626021151/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249722/match%3D300061455/index.html |fechaarchivu=26 de xunu de 2010 }}</ref> D'esta forma Arxentina clasificó a los octavos de final y tuvo d'enfrentar a {{sel|Méxicu}}. El trunfu por 3:1, con dos goles de [[Carlos Tévez]] y unu de Higuaín, dio-y el pase a los cuartos de final onde xugó frente {{sel|Alemaña}}.<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249717/match%3D300061502/index.html |títulu=Arxentina - Méxicu |editor=FIFA |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100630025042/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round%3D249717/match%3D300061502/index.html |fechaarchivu=30 de xunu de 2010 }}</ref> Nesi partíu la seleición arxentina foi goliada por 4:0 y quedó esaniciada de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Copa del Mundu]].<ref>{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249718/match=300061505/index.html |títulu=Arxentina - Alemaña |editor=FIFA |fechaaccesu=25 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100706075009/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=249718/match=300061505/index.html |fechaarchivu=2010-07-06 }}</ref> Esi foi'l postreru partíu que dirixó a la seleición arxentina, una y bones el [[27 de xunetu]] la AFA decidió nun anova-y el contratu porque Maradona nun aceptó los cambeos na conformanza del cuerpu téunicu que-y habíen propuestu.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipu=N&idPub=193440&id=368262&dis=1&sec=1 |títulu=Grondona confirmó que Maradona enterar polos medios del fin del so ciclu |editor=Telam |fecha=27 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://archive.today/20120703133950/http://www.telam.com.ar/vernota.php?tipu=N&idPub=193440&id=368262&dis=1&sec=1 |fechaarchivu=3 de xunetu de 2012 }}</ref> === Al Wasl (2011-2012) === [[Ficheru:Diego Maradona 2013 4.jpg|thumb|Maradona como téunicu del Al Wasl.]] Tres numberosos rumores de ser DT de la [[seleición de fútbol d'Ucraína]] o'l [[Aston Villa]], Maradona finalmente viaxó a los [[Emiratos Árabes Xuníos]], más precisamente a la ciudá de [[Dubái]], pa faese cargu de la conducción téunica del [[Al Wasl FC]].<ref>{{cita web |url=http://www.espanol.rfi.fr/deportes/20110516-maradona-vase-dubai |títulu=Maradona dir a Dubái |editor=rfi |fecha=16 de mayu de 2011 |fechaaccesu=16 de mayu de 2011}}</ref> El contratu qu'amiesta a Diego Maradona mientres dos años como entrenador "''ta valuáu nunos 34,5 millones de dólares''", según informó'l club d'Emiratos Árabes Xuníos,<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/436705/Deportes/Maradona-cobrara-O$S-34,5-millones-Dubai-.html |títulu=Maradona va cobrar O$S 34,5 millones en Dubai |editor=La Gaceta Tucumán |fecha=20 de mayu de 2011 |fechaaccesu=20 de mayu de 2011}}</ref> Pa homenaxalo, suprimieron la casaca númberu 10 del club;<ref>{{cita web |url=http://www.rpp.com.pe/2011-09-11-al-wasl-retira-la camiseta-10-en-homenaxe-a-diego-maradona-noticia_402898.html |editor=RPP |fecha=11 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=20 de setiembre de 2011 |títulu=Al-Wasl retira la camiseta 10 n'homenaxe a Diego Maradona }}</ref> amás, traxo como refuerzos a [[Mariano Donda]] ([[Godoy Cruz]]), a [[Edson Puch]] ([[Universidá de Chile]]), [[Juan Manuel Olivera]] ([[Club Atlético Peñarol|Peñarol]]) y [[Richard Porta]] ([[Club Nacional de Football|Nacional]]). Nel so debú ([[28 d'agostu]]), enfrentar nun partíu amistosu ante Kalba con victoria de 3:1.<ref>{{cita web |url= http://www.canchallena.com/1401399-bon-debut-de-maradona-en-al-wasl-trunfu-amistosu-ante-kalba |títulu= Bon debú de Maradona n'A los Wasl: trunfu amistosu ante Kalba |fecha=28 d'agostu de 2011 |editorial= Canchallena |fechaaccesu=1 de xineru de 2015}}</ref> Pero perdería agónicamente nel so debú oficial contra [[Al Jazira]] por 4:3, como visitante na primer fecha de la [[Primer División de los Emiratos Árabes Xuníos]].<ref>{{cita web |url= http://www.espndeportes.com/news/story?id=1378235&s=fut&type=story |títulu= Al Wasl cayó nel debú de Maradona |fecha=15 de setiembre de 2011 |editorial= ESPN FC |fechaaccesu=1 de xineru de 2015}}</ref> N'avientu d'[[2011|esi añu]], la [[Federación de Fútbol de los Emiratos Árabes Xuníos]] aplicó-y una sanción de 3 partíos de suspensión, más otra de 2700 dólares; dicha situación deber a la trifulca col entrenador del [[Al Ain]], Cosmin Olaroiu. El [[Al Wasl]] foi multáu con 20.000 dirhams.<ref>{{cita web |url= http://canchallena.lanacion.com.ar/1432180-maradona-suspendíu-por trés partíos-por engarrase-con-un-dt-rival |títulu= Maradona, suspendíu por trés partíos por engarrase con un DT rival |fecha= 13 d'avientu de 2011 |editorial= Canchallena |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref> Amás, foi candidatu a ser el DT de les [[seleición de fútbol d'Emiratos Árabes Xuníos]] pa clasificar y participar en [[Brasil 2014]], según reconoció'l presidente interín de la [[Federación de Fútbol de los Emiratos Árabes Xuníos|federación d'esi país]], Yousuf al Serkal.<ref>{{cita web |url= http://www.clarin.com/deportes/Maradona-candidatu-DT-Emiratos-Arabes_0_637136453.html |títulu= Maradona, candidatu a ser el DT d'Emiratos Arabes |fecha= 30 de xineru de 2012 |editorial= Clarín |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref> En marzu de [[2012]], Maradona aseguró la so intención d'anovar como entrenador d'A los Wasl ya inclusive ampliar les sos funciones pa ser un mánager plenipotenciario, como n'[[Inglaterra]]. Sicasí, a mediaos d'añu foi despidíu polos malos resultaos.<ref>{{cita web |url= http://www.clarin.com/deportes/Wasl-echo-Maradona_0_734326727.html |títulu= Al Wasl echó a Maradona |fecha= 10 de xunetu de 2012 |editorial= Clarín |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref> N'avientu, corrieron rumores de que podría dirixir la [[Seleición de fútbol d'Iraq]] de [[2013]],<ref>{{cita web |url= http://www.lanacion.com.ar/1541740-maradona-non-dirigira-a-irak |títulu= Maradona nun va dirixir a Iraq |fecha= 31 d'avientu de 2012 |editorial= La Nación |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref> pero éstos nunca se materializaron. === Embaxador deportivu y nuevu programa de televisión === Depués de la so xera como entrenador empezó a exercer la función d'embaxador deportivu de los Emiratos Árabes Xuníos, función que sigue desempeñando,<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2013/07/08/719115-maradona-renovo-el so-contratu-como-embaxador-deportivu-emiratos-arabes-xuníos |títulu=Maradona anovó'l so contratu como Embaxador Deportivu n'Emiratos Árabes Xuníos |editor=Infobae |fecha=8 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=17 d'avientu de 2014 }}</ref> ente que el [[3 de febreru]] de [[2013]] nació'l so fíu Diego.<ref>{{cita web |url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1554596-nacio-el fíu-de-maradona-y-veronica-ojeda |títulu=Nació Diego Fernando, el fíu de Maradona y Verónica Ojeda |editor=Cancha Llena |fecha=14 de febreru de 2013 |fechaaccesu=18 de febreru de 2013 }}</ref> En [[2014]], Maradona volvería a un rol periodísticu al roblar un contratu cola canal [[teleSUR]],<ref>{{cita web |url= http://www.clarin.com/deportes/diego-maradona-comentarista-victor-hugo-morales-mundial-2014_0_1090691158.html |títulu= Maradona va comentar el Mundial xunto a Víctor Hugo Morales |fecha= 24 de febreru de 2014 |editorial= Clarín |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.telesurtv.net/news/Vistimos de-Mundial-con-Maradona-20140224-0020.html |títulu= Vistimos de Mundial con Maradona |fecha= 24 de febreru de 2014 |editorial= Telesur |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://elgraficodiario.infonews.com/2014/02/24/elgraficodiario-126179-maradona-y-victor-hugo-la-dupla-de-telesur-pa-el mundial-maradona.php |títulu= Maradona y Víctor Hugo, la dupla de Telesur pal Mundial |fecha=24 de febreru de 2014 |editorial= El Gráficu |fechaaccesu=1 de xineru de 2015}}</ref> conduciendo xunto al uruguayu [[Víctor Hugo Morales]] el programa ''De Maniega''.<ref>{{cita web |url= http://canchallena.lanacion.com.ar/1666929-los detalles-de-de-maniega-el programa-de-diego-maradona-y-victor-hugo-morales-en-telesur |títulu= Los detalles de "De maniega", el programa de Diego Maradona y Víctor Hugo Morales en Telesur |fecha= 24 de febreru de 2014 |editorial= Canchallena |fechaaccesu= 1 de xineru de 2015 }}</ref> Nel mesmu realizó un analís de les xornada futbolístiques de la Copa del Mundu, siendo'l programa gallardoniáu pola [[Universidá Nacional de La Plata]] col Premiu Rodolfo Walsh.<ref>{{cita publicación |títulu=“De Maniega” gallardoniáu col premiu Rodolfo Walsh n'Arxentina |editorial=Telesur |url=http://www.telesurtv.net/news/De-Maniega-gallardoniáu-con-el premiu-Rodolfo-Walsh-en-Argentina-20140712-0038.html |fechaaccesu=1 de xineru de 2015 |fecha=12 de xunetu de 2014 }}</ref> Nun foi la primer vegada que Maradona exerció'l rol de comentarista nuna [[Copa Mundial de Fútbol]]. Na edición de 1994 nos [[Estaos Xuníos]], depués de ser espulsáu por consumir efedrina, comentó'l partíu ente'l so país y Rumanía polos octavos de final,<ref>{{cita publicación |títulu=Mundial Brasil 2014: Diego Maradona va ser la comentarista de Victor Hugo Morales pa Telesur |editorial=Mundu D |url=http://mundod.lavoz.com.ar/futbol/mundial-brasil-2014-diego-maradona-sera-la comentarista-de-victor-hugo-morales-pa-telesur |fechaaccesu=17 d'avientu de 2014 |fecha=24 de febreru de 2014 }}</ref> ente que tamién trabayó mientres el Mundial d'Alemaña 2006 pa la canal de televisión español [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]].<ref>{{cita publicación |títulu=Maradona robló pa comentar el Mundial y unvió sofitu a Maduro |editorial=Ambito |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=729924 |fechaaccesu=17 d'avientu de 2014 |fecha=24 de febreru de 2014}}</ref> === Al Fujairah (2017) === El 7 de mayu de 2017, Maradona foi confirmáu por una temporada como entrenador del club [[Al Fujairah Sport Club|Al Fujairah S. C.]] de la [[División 1 de EAU|Segunda División de los Emiratos Árabes]].<ref>{{cita web|url=http://www.tycsports.com/futbol/maradona-vuelve-dirixir|títulu=¡Maradona vuelve dirixir!|editorial=TyC Sports|fecha=7 de mayu de 2017|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017}}</ref> El 15 d'avientu, en ganando por 1:0 al [[Masafi Club]] y caltenese invictu, l'A los Fujairah quedó na primer posición na tabla de la lliga. Este foi l'onceavu alcuentru de Maradona como direutor téunicu del club árabe, de los cualos ganó siete, empató trés y perdió unu.<ref>{{cita web|url=https://www.diariopopular.com.ar/futbol/la-revolucion-maradona-volvio-ganar-el-fujairah-esta-un pasu-del ascensu-n333930|títulu=La Revolución de Maradona|editorial=''Diariu Popular''|fecha=15 d'avientu de 2017|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017}}</ref> == Reconocencies y fanatismu == Tantu na Arxentina como en Nápoles, Maradona convertir nun símbolu, nun "héroe deportivu".<ref name="Dini">Dini (2001), p. 63 y 64.</ref> Partiendo de la supuesta base democrática del deporte, l'héroe non yá representa'l llogru deseyáu, sinón tamién el calter común de les oportunidaes de partida.<ref name="Dini" /> A diferencia del héroe [[mitoloxía|mitolóxicu]] o'l caballeru medieval, cuanto más baxa ye la condición social y cultural del héroe deportivu, mayor ye la so representatividá nos sectores populares.<ref>{{cita publicación |autor= Rodríguez, María Graciela |títulu= Diego, un home global n'apuros (o l'agonía del últimu dinosauriu) |añu= 1996| revista = Educación Física y Deportes |volume= 1 |númberu= 3 |url= http://www.efdeportes.com/efd3/mgrac2.htm}}</ref> Esta adhesión ye mayor si, amás de pertenecer a un sector económicamente desaventayáu, nun arrenuncia a los repertorios y gramátiques que s'esprenden d'esi sector.<ref>{{cita llibru |títulu=Cuestion de pelotes |nome=Pablo |apellíu=Alabarces |nome2=María Graciela |apellíu2=Rodríguez |editorial=Atuel |isbn=987-9006-33-X |añu=1996}}</ref> Nel casu de Maradona tien de sumáse-y, tamién, el mitu del so enfrentamientu colos "poderosos",<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_1645000/1645683.stm |títulu=Maradona vivu o muertu |editor=BBC Mundo |fecha=8 de payares de 2001 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> dirixentes de les federaciones y equipos del norte italianu, como representante de los "primíos", los probes del sur d'Italia. Sobre la idolatría qu'esiste na Arxentina al respective de Maradona, el so ex compañeru [[Jorge Valdano]] declaró en xunu de 2006 al diariu alemán ''Süddeutsche Zeitung'':<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=455305 |títulu=¿Ye'l socesor natural? |editor=ESPN Deportes |fecha=29 de xunu de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009}}</ref> {{cita|Nel momentu que Maradona retirar del fútbol activo, dexó traumatizada a Arxentina. Maradona foi más qu'un futbolista xenial. Foi un factor estraordinariu de compensación pa un país qu'en pocos años vivió delles dictadures militares y frustraciones sociales de too tipu". Valdano añadió que Maradona ufiertó a los arxentinos "una salida a la so frustración coleutiva y por eso la xente adóralo ellí como una figura divina.}} El sociólogu Eliseo Verón coincide al espresar que Maradona reflexa "les creencies y les necesidaes coleutives, de los desaposiaos, de los probes, de los que precisen creer que [[Dios (cristianismu)|Dios]] ta cerca y por eso identifíquense con Diego, como antes con [[Eva Perón|Evita]]".<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/04/25/d-07901.htm |títulu=Qué quier dici-y la xente |editor=Clarín |fecha=25 d'abril de 2004 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904050859/http://edant.clarin.com/diario/2004/04/25/d-07901.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Un exemplu d'esta idolatría ye la [[Ilesia maradoniana]]. Na [[Arxentina]] y delles partes del mundu esiste esta [[parodia de relixón]] rellacionada col cultu a Maradona como [[Dios]] supremu. Pa ellos 1961 ye l'añu 1 D.D., ''Dempués de Diego'', y marca l'empiezu de la ''Yera Maradoniana''. Tamién mientres el so internación en 2004, munchos fanáticos del xugador averar a les puertes de la Clínica Suizu-Arxentina y pegaron nes parés cartelos con mensaxes de sofitu. Ente ellos pudieron lleese mensaxes como "Siempres vas vivir, Dios nun quier competencia", "Barba (''Dios''): yá-y disti una mano, tamos esperando la otra", "Non aflojés que vas salir. Non podés perder. Non te escaezas que Maradona xuega pa vos" o "Jesús resucitó una vegada. Vos, miles".<ref>Ídem anterior. Na seición "Trenta frases d'amor" del artículu pueden lleese dellos d'estos mensaxes.</ref> Anguaño realizóse-y un monumentu allugáu nel [[Muséu de la Pasión Boquense|muséu de Boca Juniors]].<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282984&IdxSeccion=100795 |títulu=Cómo ye'l monumentu que Maradona va tener en Boca |editor=Infobae |fecha=26 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071006110149/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282984&IdxSeccion=100795 |fechaarchivu=2007-10-06 }}</ref> y una estatua allugada na ciudá de [[Bahía Blanca (ciudá)|Bahía Blanca]],<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282976&IdxSeccion=100903 |títulu=Maradona va tener otra estatua nun potreru arxentín |editor=Infobae |fecha=26 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071006105407/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=282976&IdxSeccion=100903 |fechaarchivu=2007-10-06 }}</ref> según hai otres escultures en distintes partes del mundu. Magar esti fanatismu tien los sos focos n'Arxentina y Nápoles, la so carrera futbolística foi reconocida en numberoses oportunidaes. Diverses encuestes allugar ente los meyores xugadores de la historia. Destácase una encuesta realizada pola [[FIFA]] en 2000 nel so sitiu d'internet, que ganó llargamente col 53,60% de los votos (siguir col 18,53% [[Pelé]] y [[Eusébio da Silva Ferreira|Eusebio]] col 6,21%).<ref name="FIFA award" /> Llogró'l tercer puestu na encuesta realizada ente los llectores de la revista ''FIFA Magazine'' y el ''Comité de Fútbol de la FIFA'', detrás de Pelé y [[Alfredo Di Stéfano]].<ref name="FIFA award" /> Foi escoyíu tamién el Segundu Meyor Xugador del Mundu de tolos tiempos, solamente dempués de Pelé (122 puntos), nuna votación fecha polos ganadores del [[Balón d'Oru]] en 1999. Amás de les distintes reconocencies daes por organismos oficiales y publicaciones deportives de tol mundu, Maradona recibió una importante reconocencia d'Argentinos Juniors. El 26 d'avientu de 2003 el club del so debú reinauguró finalmente'l so estadiu allugáu en [[La Paternal (Buenos Aires)|La Paternal]] al que llamó [[Estadiu Diego Armando Maradona|Diego Armando Maradona]],<ref>{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20040809/pags/20040809221426.html |títulu=Maradona estimó que l'estadiu d'Argentinos Juniors lleve'l so nome |editor=Cooperativa.cl |fecha=9 d'agostu de 2004 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230405214757/https://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20040809/pags/20040809221426.html |fechaarchivu=2023-04-05 }}</ref> nome oficializáu'l 10 d'agostu de 2004. Tamién foi premiáu pol [[Senáu de la Nación Arxentina]], cuando en xunu de 2005 dio-y el premiu ''Domingo Faustino Sarmiento'' pola so trayeutoria.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/06/22/deportes/d-04701.htm |títulu=El Senáu y una nueva distinción pa Diego |editor=Clarín |fecha=26 de xunu de 2005 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904044112/http://edant.clarin.com/diario/2005/06/22/deportes/d-04701.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Dellos artistes homenaxaron a Diego Maradona al traviés de los sos [[canción|canciones]]. Ye'l casu del fináu cantante de [[cuartetazo|cuartetu]] [[Rodrigo Bonu]], quien interpretó la tema ''La mano de Dios''. Tamién fixeron lo propio [[Los Pioyos]] con ''Maradó'', [[Fito Páez]] con ''Y da-y allegría al mio corazón'',<ref>{{cita web |url=http://www.diegomaradona.com/cultura/audio/paez/fito.html |títulu=Fito Páez |editor=Sitio oficial de Diego Maradona |fechaaccesu=26 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091223090435/http://www.diegomaradona.com/cultura/audio/paez/fito.html |fechaarchivu=23 d'avientu de 2009 }}</ref> Los Calzones con ''Yo te sigo'', [[Mano Negra (grupu musical)|Mano Negra]] con ''Santa Maradona'', [[Andrés Calamaro]] con ''Maradona'', [[Charly García]] con ''Maradona blues'', [[Los Ratones Paranoicos]] con ''[[Para siempres Diego]]'', [[Attaque 77]] con ''Francotirador'', [[Los Cafres]] con ''Capitán Pelusa'', [[Les Pastillas del Güelu (grupu musical)|Les Pastillas del Güelu]] con ''¿Qué ye Dios?'' , y [[Manu Chao (grupu musical)|Manu Chao]] con La vida tómbola ente otros. El 30 de marzu de 2007 estrenar n'Italia una película biográfica, dirixida pol italianu Marco Risi —con guión de Manuel Valdivia, César Vidal y [[Manuel Río San Martín]]— titulada ''Maradona, la mano di Dio''. En 2008 foi estrenáu'l documental [[Maradona by Kusturica]], realizáu pol direutor [[Emir Kusturica]].<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/title/tt0454976/ |títulu=Maradona by Kusturica (2008) |editor=IMDb |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> == Pleitos xudiciales == === Demandes per paternidá === [[Ficheru:Maradona junior.jpg|thumb|[[Diego Sinagra|Diego Maradona]], unu de los sos fíos.]] Amás de les dos causes mentaes enantes, posesión de cocaína en 1991 y l'agresión a dellos periodistes en 1994, Maradona tuvo implicáu en problemes xudiciales que fueron dirimidos tanto xudicial como extrajudicialmente. Magar los que tuvieron mayor publicidá son los rellacionaos cola reconocencia de la paternidá, tamién tuvo otros rellacionaos con agresiones o con intereses puramente económicos. Cristiana Sinagra empecipió una demanda n'Italia por que Maradona reconociera la paternidá del so fíu, llamáu Diego. El 6 de mayu de 1992, dempués de que Maradona negar en tres ocasiones a realizase la prueba d'[[ADN]], la xueza María Lidia de Luca confirmó la paternidá, autorizando a Sinagra a utilizar l'apellíu y ordenando al xugador arxentín a pasa-y una mensualidá de 4 mil [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]].<ref name="valeria">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/1999/99-08/99-08-06/pag19.htm |títulu=La cigüeña cute dos veces |editor=Páxina/12 |fecha=6 d'agostu de 1999 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Padre y fíu atopar por primer vegada en mayu de 2003 nun campu de golf de la ciudá italiana de [[Fiuggi]], depués de que [[Diego Maradona Jr.]] engañara a la seguridá del llugar, y parolaron mientres cuarenta minutos.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2003/05/21/s-03001.htm |títulu=Lágrima y abrazos nel primer alcuentru de Maradona y el so fíu |editor=Clarín |fecha=21 de mayu de 2003 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090219215112/http://www.clarin.com/diario/2003/05/21/s-03001.htm |fechaarchivu=2009-02-19 }}</ref> A pesar d'esti alcuentru y de que la sentencia foi confirmada en 1995, Maradona nunca lo reconoció como'l so fíu, manifestando n'ochobre de 2005 nel so programa de televisión que "aceptar nun ye reconocer. Tengo dos fíos col mio amor de tola vida. Llámense Dalma y Gianina. Toi pagando con dineru les mios equivocaciones del pasáu. Un xuez obligóme a da-y dineru, pero nun puede obligame a sentir amor por él".<ref name="sinagra">{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/08/30/um/m-1043494.htm |títulu=El fíu de Diego empecipiará-y xuiciu 'por daños morales' |editor=Clarín |fecha=30 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904062242/http://edant.clarin.com/diario/2005/08/30/um/m-1043494.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Debíu al retrasu nel pagu de la cuota alimentaria, Cristiana Sinagra empecipió a principios de 2005 una demanda pa efectivizar el cobru, lo qu'autorizó'l remate d'una propiedá que Maradona tenía en Moreno.<ref>{{cita web |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=311774&redir=true |títulu=Una delda por alimentos que trai cola |editor=ESPN Deportes |fecha=24 de marzu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Pero tres una serie de negociaciones estraxudiciales ente les partes, la puya foi suspendida.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/03/30/um/m-948047.htm |títulu=Suspendieron el remate de la quinta de Maradona |editor=Clarín |fecha=30 de marzu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141207051251/http://edant.clarin.com/diario/2005/03/30/um/m-948047.htm |fechaarchivu=2014-12-07 }}</ref> Sicasí, Sinagra nun ye l'únicu fíu estramatrimonial non reconocíu. En 1996 nació una fía frutu de la so rellación con Valeria Sabalaín, llamada Jana. En negándose nuevamente a realizase los exámenes d'ADN, la xueza Graciela Varela determinó en primer instancia, depués de que'l xugador negar en cinco ocasiones a realizase la prueba,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/1999/08/06/y-03601d.htm |títulu=Una xueza axudicó a Maradona la paternidá d'una nena |editor=Clarín |fecha=6 d'agostu de 1999 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> que Maradona yera'l padre de la neña, autorizar a llevar l'apellíu<ref name="valeria" /> y nel 2001 ordenó-y al xugador apurri-y 2 mil [[pesu (Arxentina)|pesos]] mensuales.<ref name="paternidá">{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2002/09/10/s-03201.htm |títulu=Piden la indagatoria de Diego Maradona |editor=Clarín |fecha=10 de setiembre de 2002 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141202024736/http://edant.clarin.com/diario/2002/09/10/s-03201.htm |fechaarchivu=2014-12-02 }}</ref> La sentencia foi confirmada pola Sala I de la Cámara d'Apelaciones, el 29 de xunu de 2001.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2001/06/29/s-04102.htm |títulu=Paternidad de Maradona |editor=Clarín |fecha=29 de xunu de 2001 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904062226/http://edant.clarin.com/diario/2001/06/29/s-04102.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> En 2004 llegó a un alcuerdu cola madre de la menor: convinieron el pagu de 400 mil pesos y una mensualidá de 2.400 que se comprometía a xira-y la empresa ''Aceites y Esencies Patagónicas'', a la cual el xugador venciéra-y derechos comerciales.<ref name="alim">{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/03/08/sociedad/s-03801.htm |títulu=Investiguen les cuentes bancaries de Maradona por presuntu fuximientu |editor=Clarín |fecha=8 de marzu de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904044143/http://edant.clarin.com/diario/2007/03/08/sociedad/s-03801.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Por cuenta de que la empresa dexó de cumplir cola obligación,<ref name="alim" /> empecipióse-y una causa penalti<ref name="paternidá" /> na que, depués de pagar y de comprometese con una mensualidá de 2.700 pesos, foi sobreseído.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/subnotas/34361-12116-2004-04-21.html |títulu=Una bona pa Diego |editor=Páxina/12 |fecha=21 d'abril de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> La xusticia comprobó que'l responsable de realizar los pagos qu'esixía la demandante yera [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]], y que yera él quien incumpliera.<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox97467.htm |títulu=Maradona exonerado causa impago pensión a fía extra matrimonial |editor=Terra |fecha=20 d'abril de 2004 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> A finales de 2005, foi empecipiáu un nuevu xuiciu de filiación por un supuestu fíu del xugador arxentín. Los padres del neñu, llamáu Santiago, seríen Maradona y Natalia Garat, quien finó en payares de 2005.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=230420&IdxSeccion=100795 |títulu=El drama del menor que reclama la paternidá de Diego Maradona |editor=Infobae |fecha=29 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121224135430/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=230420&IdxSeccion=100795 |fechaarchivu=2012-12-24 }}</ref> === Violencia de xéneru y acoso sexual === N'Ochobre del añu 2014 quedó rexistráu nun videu grabáu pola mesma víctima que Maradona cutió Rocío Oliva, la so pareya, mientres s'atopaben en Dubai. Na filmación puede apreciase como'l ex-futbolista cutir dos veces pa depués glaya-y dos veces que dexe d'usar el celular.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/deportes-2/2017/02/15/l'antecedente violentu-ente-maradona-y-rocio-oliva/|títulu=L'antecedente violentu ente Maradona y Rocío Oliva|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017|sitiuweb=Infobae|idioma=es-LA}}</ref> Primeramente, en xunu del 2014, apaecieron semeyes de Rocío Oliva con moretones provocaos por Maradona, detallando otres ocasiones onde'l ex-futbolista cutir. Munches d'estes agresiones nun pudieron ser denunciaes porque estos fechos asocedieron en distintos países del mundu.<ref>{{cita publicación |apellíos=Clarin.com|títulu=Polémiques semeyes de Rocío Oliva mancada|url=https://www.clarin.com/fama/rocio-oliva-golpes-semeyes-noticies_0_BksXrb25vXx.html|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017|idioma=es}}</ref> Yekaterina Nadólskaya,una periodista rusa, acusar a Maradona d'intentar quitar la ropa mientres ella intentaba entrevistalo na habitación d'él. La periodista presentó denunciar ante les autoridaes.<ref>{{cita publicación |títulu=Maradona ye acusáu d'acoso sexual por periodista rusa|url=http://www.excelsior.com.mx/adrenalina/2017/07/03/1173428|fecha=3 de xunetu de 2017|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017|periódicu=Excélsior|idioma=es}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Una periodista rusa acusa a Maradona d'acoso sexual|url=https://www.abc.es/deportes/futbol/abci-copa-confederaciones-periodista-rusa-acusa-maradona-acoso-sexual-201707032102_noticia.html|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017|periódicu=abc|idioma=es-ES}}</ref> === Problemes col fiscu === Otru de los sos problemes ye col fiscu italianu, a quien-y debe más de 34,2 millones d'[[euru|euros]],<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/contenidos/348298-100439-0-Denuncien-que-Maradona-debe-millones-al fiscu |títulu=Denuncien que Maradona debe millones al fiscu |editor=Infobae |fecha=9 de payares de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> acusáu de safar impuestos mientres los sos últimos dos años en Nápoles.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2001/01/12/d-04901.htm |títulu=Diego, en problemes |editor=Clarín |fecha=12 de xineru de 2001 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904065534/http://edant.clarin.com/diario/2001/01/12/d-04901.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref> Sicasí, el periodista Gianni Miná espresó que los directivos del S.S.C. Napoli dixéron-yos a dellos de los xugadores que fixeren dos contratos, unu como futbolistes y otru pola esplotación de la so imaxe. L'Ayalga interpretó esto como fuximientu, y como Maradona nun pidió un amparu como fixeron dellos de los sos compañeros y esistía una llei que colos años aumenta en forma importante'l monto debíu, la delda algamó la suma actual.<ref>{{cita web |url=http://www.diegomaradona.com/noticias/25-02-02.html |títulu=Maradona so la lente de Gianni Miná |editor=Sitio oficial de Diego Maradona |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090926180044/http://www.diegomaradona.com/noticias/25-02-02.html |fechaarchivu=26 de setiembre de 2009 }}</ref> Esta situación llevó a que, tres un pasu per Italia en xunu de 2006, la policía secuestrára-y dos relós valuaos en 10 mil euros como parte de pagu de la delda.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=259124&IdxSeccion=100439 |títulu=La ''Guardia di Finanza'' (la policía aduanera italiana) quedar colos Rolex de Diego |editor=Infobae |fecha=6 de xunu de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007201217/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=259124&IdxSeccion=100439 |fechaarchivu=2007-10-07 }}</ref> === Demandáu por violencia === En xineru de 2006, mientres taba de vacaciones na [[Polinesia]], rompió-y un vasu na cabeza a una muyer dempués de qu'ésta tuvo un fregáu cola so fía Gianina,<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/01/24/um/m-01129782.htm |títulu=Denuncien a Maradona por mancadures |editor=Clarín |fecha=24 de xineru de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100904050914/http://edant.clarin.com/diario/2006/01/24/um/m-01129782.htm |fechaarchivu=2010-09-04 }}</ref>, provocando qu'esta reciba ocho puntaes, pero esti incidente foi solucionáu extrajudicialmente.<ref>{{cita web |url=http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20060126/pags/20060126122539.html |títulu=Maradona tuvo de paga-y a una modelu pa evitar demanda per agresión |editor=Cooperativa.cl |fecha=26 de xineru de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230715080341/https://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20060126/pags/20060126122539.html |fechaarchivu=2023-07-15 }}</ref> L'ex-futbolista pagólu 6.000 dólares y y ella retiró la so demanda.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/2006/01/26/235064-reinar-guapura-la-que-diego-debio-indemnizar/|títulu=La reina de guapura a la que Diego tuvo d'indemnizar|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017|sitiuweb=Infobae|idioma=es-LA}}</ref> Anguaño atópase acusáu por mancadures leves nel ''Fueru Contravencional y de Faltes'' de la [[Ciudá de Buenos Aires]], por estropiar a una pareya al truñar cola so carroceta una cabina telefónica.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/02/11/sociedad/s-05001.htm |títulu=Maradona, y un día de choque y tenis |editor=Clarín |fecha=11 de febreru de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140827021030/http://edant.clarin.com/diario/2006/02/11/sociedad/s-05001.htm |fechaarchivu=2014-08-27 }}</ref> L'accidente automovilísticu producióse'l 10 de febreru de 2006, y según la declaración de dellos testigos Maradona abandonó'l llugar ensin apurrir los sos datos nin los de la so carroceta, daqué qu'obliga'l Códigu Contravencional porteño.<ref>"Artículu 114: incumplir obligaciones llegales. Quien al conducir un vehículu participa d'un accidente de tráficu y nun cumple coles obligaciones llegales al so cargu, ye sancionáu/a con doscientos ($ 200) a dos mil ($ 2.000) [[pesu (Arxentina)|pesos]] de multa. La sanción amontar al doble en casu de fuga". {{cita web |url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/seguridad_justicia/justicia_trabajo/contravencional/completu.php |títulu=Códigu Contravencional de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires |editor=Gobierno de la Ciudá de Buenos Aires |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Sicasí, l'ex xugador declaró a los medios que nunca tuvo nel llugar del accidente, daqué que confirmen otros testigos.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/03/01/sociedad/s-02802.htm |títulu=Trés testigos, a favor de Maradona |editor=Clarín |fecha=1 de marzu de 2006 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120428214259/http://edant.clarin.com/diario/2006/03/01/sociedad/s-02802.htm |fechaarchivu=2012-04-28 }}</ref> Tres nun presentase nel xulgáu a declarar depués de cinco citaciones, el xuez Gonzalo Rúa declarar "en rebeldía" y estendió una orde de captura na so contra.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/contenidos/335077-100841-0-Rebelde-causa-Maradona-non-se-present%F3-xuez |títulu=Rebalba con causa: Maradona nun se presentó ante xuez |editor=Infobae |fecha=2 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> Maradona nesi momentu atopábase fora del país, pero cuando aportó al [[Aeropuertu Internacional d'Ezeiza]] proveniente d'Italia, el 7 d'ochobre de 2007, foi retrasáu y lleváu pola fuercia al ''Xulgáu Contravencional Nᵘ9'', allugáu nel barriu de [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]] de la [[Ciudá de Buenos Aires]].<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/contenidos/341913-100799-0-Maradona-foi-deteníu-Ezeiza-un accidente-tr%Y1nsito-2006 |títulu=Maradona foi deteníu en Ezeiza por un accidente de tráficu en 2006 |editor=Infobae |fecha=9 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009 }}</ref> === Demanda contra'l so representante === En rematando, nel 2003, el so venceyu contractual col so representante, [[Guillermo Coppola|Guillermo Cóppola]], empezó un xuiciu nel que'l xugador recláma-y el pagu de 2 millones de dólares, en conceutu de lo ganao, ente otros asuntos, nel so partíu homenaxe.<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox168550.htm |títulu=Fracasa audiencia ente Maradona y Coppola |editor=Terra |fecha=14 d'abril de 2005 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> Depués del fracasu de delles audiencies conciliatorias, nuna producida nel mes d'abril de 2008 el futbolista decidió retirar la demanda.<ref>{{cita web |títulu=Depués d'acusalo públicamente mientres años, Maradona arrenunció de la querella contra Cóppola |url=http://www.perfil.com/contenidos/2008/04/23/noticia_0029.html |fechaaccesu=10 de mayu de 2008 |fecha=23 d'abril de 2008 |editor=Diariu Perfil}}</ref> === Demanda contra Claudia Villafañe === {{AP|Casu Maradona contra Villafañe}} En 2015, demanda a la so exesposa Claudia Villafañe; por presuntu fraude, estafa y malversación de patrimoniu. Por cuenta de la popularidá del [[Casu Maradona contra Villafañe]] y el desenvolvimientu de les sos investigaciones n'otros países, dellos medios arxentinos y estranxeros cubren la tema.<ref>{{cita web |url=http://www.peopleenespanol.com/article/diego-maradona-demanda-la so-ex-esposa-claudia-villafane-departamento-camisetes |títulu=Diego Maradona demanda al so ex Claudia Villafañe |autor= People |ubicación= Estaos Xuníos |fecha=28 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.dailymail.co.uk/news/article-3180071/Diego-Maradona-accuses-ex-wife-childhood-sweetheart-stealing-9million-bank-account-branding-thief.html |títulu=Diego Maradona accuses ex-wife and childhood sweetheart of stealing $9million from his bank account branding her a 'thief' |autor= dailymail |ubicación= Reinu Xuníu |fecha=30 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=de payares de 2015 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.purepeople.com/article/diego-maradona-accuse-son-ex-femme-claudia-de-lui-avoir-vole-des-millions_a164477/1 |títulu= Diego Maradona accuse son ex-femme Claudia de lui avoir volé des millions... |autor= purepople |ubicación= Francia |fecha=26 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=de payares de 2015 |idioma=francés}}</ref><ref>{{cita web |url=https://elpais.com/elpais/2015/11/12/estilo/1447323821_171311.html |títulu=Conxelen los bienes de la exmujer de Maradona por presunta estafa |autor=[[El País (España)|El País]] |ubicación= España |fecha=12 de payares de 2015 |fechaaccesu=12 de payares de 2015}}</ref> == Participaciones en Copes del Mundu == === Como xugador === {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" ! width="210" |Tornéu !width="150" |Sede !width="100" |Resultáu !width="50"|PX !width="50"|G !width="50"|A |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] | {{ESP}} | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Segunda fase]] | 5 | 2 | 0 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]] | {{MEX}} | bgcolor="gold" | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1986|'''Campeón''']] | 7 | 5 | 5 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1990]] | {{ITA}} | bgcolor="silver" | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1990|'''Subcampeón''']] | 7 | 0 | 2 |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 1994]] | {{EUA}} | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 1994|Octavos de final]] | 2 | 1 | 1 |-align=center bgcolor="#DDDDDD" |colspan="3" | '''Total en Copes del Mundu''' |'''21''' |'''8''' |'''8''' |} === Como direutor téunicu === {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" ! width="210" |Tornéu !width="150" |Sede !width="100" |Resultáu !width="33" |G ! width="33" |E !width="33" |P |- align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol de 2010]] | {{bandera2|RSA}} | [[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Cuartos de final]] |4 |0 |1 |} == Clubes == === Como xugador === {| style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" ! width="190" |Club ! width="170" |País ! width="120" |Añu |-align=center |[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] |{{ARG}} |1976-1981 |-align=center |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{ARG}} |1981-1982 |-align=center |[[Futbol Club Barcelona|F. C. Barcelona]] |{{ESP}} |1982-1984 |-align=center |[[Società Sportiva Calcio Napoli|S. S. C. Napoli]] |{{ITA}} |1984-1992 |-align=center |[[Sevilla Fútbol Club|Sevilla F. C.]] |{{ESP}} |1992-1993 |-align=center |[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] |{{ARG}} |1993-1994 |-align=center |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{ARG}} |1995-1997 |} === Como entrenador === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" ! width="190" |Club ! width="170" |País ! width="120" |Añu |- style="text-align: center;" | [[Club Deportivo Mandiyú|Deportivu Mandiyú]] || {{ARG}} || 1994 |- style="text-align: center;" | [[Racing Club]] || {{ARG}} || 1995 |- style="text-align: center;" | [[Seleición nacional de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] || {{ARG}} || 2008-2010 |- style="text-align: center;" | [[Al Wasl FC|Al Wasl F. C.]] || {{Bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}} || 2011-2012 |- style="text-align: center;" | [[Al Fujairah Sport Club|Al Fujairah S. C.]] || {{Bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}} || 2017-2019 |- style="text-align: center;" | [[Club Gimnasia y Esgrima de La Plata]] || {{ARG}} || 2019-2020 |} == Estadístiques como xugador == === Clubes === <center><small>''Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[25 d'ochobre]] de [[1997]].''</small></center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=150px | Club !rowspan="2" width=30px | Div. !rowspan="2" width=50px | Temporada !colspan=3 | Lliga !colspan=3 | Copes Nacionales<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan=3 | Torneos Internacionales<sup>([[#2|2]])</sup> !colspan=3 | Total<sup>([[#3|3]])</sup> !rowspan=2 | Media Goliadora |- style="background:#DDDDDD" !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] |- style="text-align: center;" |rowspan=7 align=center|'''[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]'''<br /><small>{{ARG}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=5 valign="center"|[[Primer División d'Arxentina|1ª]] |align=center|[[Campeonatu Nacional 1976 (Arxentina)|1976]] |align=center|11 |align=center|2 |align=center|5 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''11''' !align=center|'''2''' !align=center|'''5''' !align=center|'''0,18''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu Metropolitanu 1977 (Arxentina)|19]][[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|77]] |align=center|49 |align=center|19 |align=center|16 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''49''' !align=center|'''19''' !align=center|'''16''' !align=center|'''0,39''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|19]][[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|78]] |align=center|35 |align=center|26 |align=center|11 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''35''' !align=center|'''26''' !align=center|'''11''' !align=center|'''0,74''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu Metropolitanu 1979 (Arxentina)|19]][[Campeonatu Nacional 1979 (Arxentina)|79]] |align=center|26 |align=center|26 |align=center|13 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''26''' !align=center|'''26''' !align=center|'''13''' !align=center|'''1,00''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|19]][[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|80]] |align=center|45 |align=center|43 |align=center|20 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''45''' !align=center|'''43''' !align=center|'''20''' !align=center|'''0,96''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 166 !! 116 !! 65 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 166 !! 116 !! 65 !! 0,70 |- style="text-align: center;" |rowspan=6 align=center|'''[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]'''<br /><small>{{ARG}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=4 valign="center"|[[Primer División d'Arxentina|1ª]] |align=center|[[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|19]][[Campeonatu Nacional 1981 (Arxentina)|81]] |align=center|40 |align=center|28 |align=center|17 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''40''' !align=center|'''28''' !align=center|'''17''' !align=center|'''0,70''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1995-96 (Arxentina)|1995-96]] |align=center|24 |align=center|5 |align=center|8 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''24''' !align=center|'''5''' !align=center|'''8''' !align=center|'''0,21''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Tornéu Clausura 1997 (Arxentina)|1997]] |align=center|1 |align=center|0 |align=center|1 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''1''' !align=center|'''0''' !align=center|'''1''' !align=center|'''0,00''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Tornéu Apertura 1997 (Arxentina)|1997]] |align=center|5 |align=center|2 |align=center|0 |align=center colspan=3|— |align=center|1 |align=center|0 |align=center|1 !align=center|'''6''' !align=center|'''2''' !align=center|'''1''' !align=center|'''0,33''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 70 !! 35 !! 26 !! 0 !! 0 !! 0 !! 1 !! 0 !! 1 !! 71 !! 35 !! 27 !! 0,49 |- style="text-align: center;" |rowspan=4 align=center|'''[[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]'''<br /><small>{{ESP}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=2 valign="center"|[[Primer División d'España|1ª]] |align=center|[[Primer División d'España 1982-83|1982-83]] |align=center|20 |align=center|11 |align=center|10 |align=center|11 |align=center|7 |align=center|4 |align=center|4 |align=center|5 |align=center|4 !align=center|'''35''' !align=center|'''23''' !align=center|'''18''' !align=center|'''0,66''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Primer División d'España 1983-84|1983-84]] |align=center|16 |align=center|11 |align=center|4 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|1 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|1 !align=center|'''23''' !align=center|'''15''' !align=center|'''6''' !align=center|'''0,65''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 36 !! 22 !! 14 !! 15 !! 8 !! 5 !! 7 !! 8 !! 5 !! 58 !! 38 !! 24 !! 0,66 |- style="text-align: center;" |rowspan=9 align=center|'''[[Società Sportiva Calcio Napoli|SSC Napoli]]'''<br /><small>{{ITA}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=7 valign="center"|[[Serie A (Italia)|1ª]] |align=center|[[Serie A (Italia) 1984-85|1984-85]] |align=center|30 |align=center|14 |align=center|5 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|3 |align=center colspan=3|— !align=center|'''36''' !align=center|'''17''' !align=center|'''8''' !align=center|'''0,47''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1985-86|1985-86]] |align=center|29 |align=center|11 |align=center|4 |align=center|2 |align=center|2 |align=center|1 |align=center colspan=3|— !align=center|'''31''' !align=center|'''13''' !align=center|'''5''' !align=center|'''0,42''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1986-87|1986-87]] |align=center|29 |align=center|10 |align=center|2 |align=center|10 |align=center|7 |align=center|4 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|0 !align=center|'''41''' !align=center|'''17''' !align=center|'''6''' !align=center|'''0,41''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1987-88|1987-88]] |align=center|28 |align=center|15 |align=center|10 |align=center|9 |align=center|6 |align=center|6 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|0 !align=center|'''39''' !align=center|'''21''' !align=center|'''16''' !align=center|'''0,54''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1988-89|1988-89]] |align=center|26 |align=center|9 |align=center|10 |align=center|12 |align=center|7 |align=center|2 |align=center|12 |align=center|3 |align=center|8 !align=center|'''50''' !align=center|'''19''' !align=center|'''20''' !align=center|'''0,38''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1989-90|1989-90]] |align=center|28 |align=center|16 |align=center|13 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|5 |align=center|0 |align=center|1 !align=center|'''36''' !align=center|'''18''' !align=center|'''14''' !align=center|'''0,50''' |- style="text-align: center;" |align=center|[[Serie A (Italia) 1990-91|1990-91]] |align=center|18 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|4 |align=center|2 |align=center|5 |align=center|4 |align=center|2 |align=center|0 !align=center|'''26''' !align=center|'''10''' !align=center|'''8''' !align=center|'''0,38''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 188 !! 81 !! 47 !! 46 !! 29 !! 21 !! 25 !! 5 !! 9 !! 259 !! 115 !! 77 !! 0,44 |- style="text-align: center;" |rowspan=3 align=center|'''[[Sevilla Fútbol Club|Sevilla FC]]'''<br /><small>{{ESP}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=1 valign="center"|[[Primer División d'España|1ª]] |align=center|[[Primer División d'España 1992-93|1992-93]] |align=center|26 |align=center|5 |align=center|9 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|4 |align=center colspan=3|— !align=center|'''29''' !align=center|'''8''' !align=center|'''13''' !align=center|'''0,28''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 26 !! 5 !! 9 !! 3 !! 3 !! 4 !! 0 !! 0 !! 0 !! 29 !! 8 !! 13 !! 0,28 |- style="text-align: center;" |rowspan=3 align=center|'''[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]'''<br /><small>{{ARG}}</small> |- style="text-align: center;" |rowspan=1 valign="center"|[[Primer División d'Arxentina|1ª]] |align=center|[[Tornéu Apertura 1993 (Arxentina)|1993]] |align=center|5 |align=center|0 |align=center|1 |align=center colspan=3|— |align=center colspan=3|— !align=center|'''5''' !align=center|'''0''' !align=center|'''1''' !align=center|'''0,00''' |- style="text-align: center;" style="background:#DDDDDD" !colspan=2| Total Club !! 5 !! 0 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 5 !! 0 !! 1 !! 0,00 |- align=center bgcolor=000000 style="color: white;" !colspan="3" valign="center"| Total Carrera !style="background: #000000 " align=center|'''491''' !style="background: #000000 " align=center|'''259''' !style="background: #000000 " align=center|'''162''' !style="background: #000000 " align=center|'''64''' !style="background: #000000 " align=center|'''40''' !style="background: #000000 " align=center|'''30''' !style="background: #000000 " align=center|'''33''' !style="background: #000000 " align=center|'''13''' !style="background: #000000 " align=center|'''15''' !style="background: #000000 " align=center|'''588''' !style="background: #000000 " align=center|'''312''' !style="background: #000000 " align=center|'''207''' !style="background: #000000 " align=center|'''0,53''' |- |colspan=19| <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi datos de la [[Copa de la Lliga d'España]] (1983); [[Copa Italia]] / [[Supercopa d'Italia]] (1984-91); [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] (1983-93).</small> <div id="2"><sup>'''(2)'''</sup><small> Inclúi datos de la [[Recopa d'Europa de la UEFA]] (1982-84); [[Lliga Europa de la UEFA|Copa de la UEFA]] (1986-89); [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa de Campeones d'Europa]] (1987-90); [[Supercopa Suramericana]] (1997).</small> <div id="3"><sup>'''(3)'''</sup><small> Nun inclúi goles en partíos amistosos.</small> |} <small><center>''Fonte: [http://www.transfermarkt.es/diego-maradona/profil/spieler/8024 Transfermarkt] - [http://espndeportes.espn.com/futbol/jugador/_/id/79233/diego-maradona ESPN Deportes] - [http://el.soccerway.com/coaches/diego-maradona/130151/ Soccerway].''</center></small> === Seleiciones === <center><small>''Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[25 de xunu]] de [[1994]].''</small></center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=150px | Seleición !rowspan="2" width=70px | Temporada !colspan=3 | Amistosos !colspan=3 | Suramérica<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan=3 | Mundial<sup>([[#2|2]])</sup> !colspan=3 | Total !rowspan=2 | Media Goliadora |- style="background:#DDDDDD" !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] !align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]] |- style="text-align: center;" |rowspan="4" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|Sub-20]]'''<br/><small>{{ARG}} |[[1977]] |2||1||2||3||0||1||colspan=3|— !align=center|5 !align=center|1 !align=center|3 !align=center|0,20 |- style="text-align: center;" |[[1978]] |6||5||9||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|6 !align=center|5 !align=center|9 !align=center|0,83 |- style="text-align: center;" |[[1979]] |3||1||1||5||1||6||6||6||3 !align=center|14 !align=center|8 !align=center|10 !align=center|0,57 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1| Total !! 11 !! 7 !! 12 !! 8 !! 1 !! 7 !! 6 !! 6 !! 3 !! 25 !! 14 !! 22 !! 0,56 |- style="text-align: center;" |rowspan="19" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Adulta]]'''<br /><small>{{ARG}}</small> |[[1977]] |3||0||0||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|3 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1978]] |1||0||0||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|1 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1979]] |8||5||5||2||1||0||colspan=3|— !align=center|10 !align=center|6 !align=center|5 !align=center|0,60 |- style="text-align: center;" |[[1980]] |13||11||9||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|13 !align=center|11 !align=center|9 !align=center|0,85 |- style="text-align: center;" |[[1981]] |7||7||4||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|7 !align=center|7 !align=center|4 !align=center|1,00 |- style="text-align: center;" |[[1982]] |9||5||5||colspan=3|—||5||2||0 !align=center|14 !align=center|7 !align=center|5 !align=center|0,50 |- style="text-align: center;" |[[1983]] |colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1984]] |colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1985]] |4||3||0||6||3||3||colspan=3|— !align=center|10 !align=center|6 !align=center|3 !align=center|0,60 |- style="text-align: center;" |[[1986]] |6||2||1||colspan=3|—||7||5||5 !align=center|13 !align=center|7 !align=center|6 !align=center|0,54 |- style="text-align: center;" |[[1987]] |2||1||1||4||3||0||colspan=3|— !align=center|6 !align=center|4 !align=center|1 !align=center|0,67 |- style="text-align: center;" |[[1988]] |3||1||0||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|3 !align=center|1 !align=center|0 !align=center|0,33 |- style="text-align: center;" |[[1989]] |3||2||4||6||0||1||colspan=3|— !align=center|9 !align=center|2 !align=center|5 !align=center|0,22 |- style="text-align: center;" |[[1990]] |4||1||3||colspan=3|—||7||0||2 !align=center|11 !align=center|1 !align=center|5 !align=center|0,09 |- style="text-align: center;" |[[1991]] |colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1992]] |colspan=3|—||colspan=3|—||colspan=3|— !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1993]] |1||0||0||2||0||1||1||0||0 !align=center|4 !align=center|0 !align=center|1 !align=center|0,00 |- style="text-align: center;" |[[1994]] |5||1||2||colspan=3|—||2||1||1 !align=center|7 !align=center|2 !align=center|3 !align=center|0,29 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1| Total !! 69 !! 39 !! 34 !! 20 !! 7 !! 5 !! 22 !! 8 !! 8 !! 111 !! 54 !! 47 !! 0,49 |- style="text-align: center;"align=center bgcolor=000000 style="color: white;" !colspan="2" valign="center"| Total Carrera !! 80 !! 46 !! 46 !! 28 !! 8 !! 12 !! 28 !! 14 !! 11 !! 136 !! 68 !! 69 !! 0,50 |- | colspan="15"| <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi los partíos del [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] (1977-79); [[Copa América]] / [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificatorias Suramericanes]] (1979-93).</small> <div id="2"><sup>'''(2)'''</sup><small> Inclúi los partíos de los [[Copa Artemio Franchi]] (1993).</small> |} === Resume estadísticu === <center><small>''Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[25 d'ochobre]] de [[1997]].''</small></center> {|align=center bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="160"|Competición !width="75"|Partíos !width="75"|Goles !width="75"|Permediu !width="85"|Asistencies !width="75"|Permediu !width="140"|Goles y Asistencies !width="75"|Permediu |-align=center |Primer División |491 |259 |0,53 |162 |0,33 |421 |0,86 |-align=center |Copes Nacionales |64 |40 |0,63 |30 |0,47 |70 |1,09 |-align=center |Copes Internacionales |33 |13 |0,39 |15 |0,45 |28 |0,85 |-align=center |[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Adulta]] |91 |32 |0,37 |47 |0,42 |101 |0,91 |-align=center |[[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|Seleición Sub-20]] |25 |14 |0,56 |22 |0,88 |36 |1,44 |-align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" |'''Total''' |'''724''' |'''358''' |'''0,52''' |'''276''' |'''0,38''' |'''656''' |'''0,91''' |} === Hat-tricks === <center><small>''Partíos nos qu'anotó trés o más goles: Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[24 de febreru]] de [[1985]].''</small></center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:100%; text-align: center; width: 101%;" !colspan="12" style="with: 104%;" align=center | Partíos nos qu'anotó trés o más goles |- style="text-align: center;" !width="16"| Nᵘ !width="140"| Fecha !width="260"| Estadiu !width="220"| Partíu !width="70"| Goles !width="50"| Resultáu !width="200"| Competición |- style="text-align: center;" | 1 || [[16 de marzu]] de [[1978]] || [[Estadiu Don Lleón Kolbowsky|Don Lleón Kolbowsky]], [[Villa Crespo]] || align=center| [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]] - '''Argentinos Juniors''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 2 - '''5''' || [[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1978]] |- style="text-align: center;" | 2 || [[21 de mayu]] de [[1978]] || [[Estadiu Malvinas Argentinas|Malvinas Argentinas]], [[Provincia de Mendoza]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''5''' - 0 || [[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1978]] |- style="text-align: center;" | 3 || [[23 de xunu]] de [[1979]] || [[Estadiu Arquiteutu Ricardo Etcheverri|Arquiteutu Ricardo Etcheverri]], [[Avenida Avellaneda]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético Huracán|Huracán]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''3''' - 2 || [[Campeonatu Metropolitanu 1979 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1979]] |- style="text-align: center;" | 4 || [[11 de payares]] de [[1979]] || [[Estadiu Don Lleón Kolbowsky|Don Lleón Kolbowsky]], [[Villa Crespo]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético Colón|Colón]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''3''' - 0 || [[Campeonatu Nacional 1979 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1979]] |- style="text-align: center;" | 5 || [[21 de mayu]] de [[1980]] || [[Estadiu Ernst Happel|Prater]], [[Viena]] || align=center| {{sel|Austria}} - '''Arxentina''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''5''' || Amistosu |- style="text-align: center;" | 6 || [[13 de setiembre]] de [[1980]] || [[Estadiu Malvinas Argentinas|Malvinas Argentinas]], [[Provincia de Mendoza]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''6''' - 0 || [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1980]] |- style="text-align: center;" | 7 || [[24 de setiembre]] de [[1980]] || [[Estadiu Don Lleón Kolbowsky|Don Lleón Kolbowsky]], [[Villa Crespo]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión de Santa Fe]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 1 || [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1980]] |- style="text-align: center;" | 8 || [[9 de payares]] de [[1980]] || [[Estadiu José Amalfitani|José Amalfitani]], [[Buenos Aires]] || align=center| '''Argentinos Juniors''' - [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''5''' - 3 || [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1980]] |- style="text-align: center;" | 9 || [[8 de payares]] de [[1981]] || [[Estadiu Juan Domingo Perón (Córdoba)|Juan Domingo Perón]], [[Ciudá de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] || align=center| [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto de Córdoba]] - '''Boca Juniors''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''4''' || [[Campeonatu Nacional 1981 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 1981]] |- style="text-align: center;" | 10 || [[28 d'abril]] de [[1982]] || [[Complexu Deportivu Parque de Mayu|Parque de Mayu]], [[Ciudá de San Juan|San Juan]] || align=center| [[Combináu de Que'l so]] - '''Arxentina''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''9''' || Amistosu |- style="text-align: center;" | 11 || [[15 de setiembre]] de [[1982]] || [[Camp Nou]], [[Barcelona]] || align=center| '''FC Barcelona''' - [[Apollon Limassol]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''8''' - 0 || [[Recopa d'Europa 1982-83|Recopa d'Europa de la UEFA 1982-83]] |- style="text-align: center;" | 12 || [[17 d'abril]] de [[1983]] || [[Camp Nou]], [[Barcelona]] || align=center| '''FC Barcelona''' - [[Unión Deportiva Las Palmas Atlético|UD Las Palmas]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''7''' - 2 || [[Primer División d'España 1982-83]] |- style="text-align: center;" | 13 || [[14 de setiembre]] de [[1983]] || [[Ernst Grube Stadium]], [[Magdeburgu]] || align=center| [[1. FC Magdeburgu]] - '''FC Barcelona''' || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || 1 - '''5''' || [[Recopa d'Europa 1983-84|Recopa d'Europa de la UEFA 1983-84]] |- style="text-align: center;" | 14 || [[24 de febreru]] de [[1985]] || [[Estadiu San Paolo|San Paolo]], [[Nápoles]] || align=center| '''SSC Napoli''' - [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]] || [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] [[Ficheru:Soccer ball.svg|15px]] || '''4''' - 0 || [[Serie A (Italia) 1984-85|Serie A 1984-85]] |} </center> == Estadístiques como entrenador == {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Club !width="180"|País !width="130"|Añu !width="60"|P.X. !width="60"|G !width="60"|Y !width="60"|P !width="60"|%PG |- style="text-align: center;" | [[Club Deportivo Mandiyú|Deportivu Mandiyú]] || {{ARG}} ||1994 || 12 || 1 || 6 || 5 || {{#expr: 1/12 * 100 round 2}} |- style="text-align: center;" | [[Racing Club]] || {{ARG}} ||1995 || 11 || 2 || 6 || 3 || {{#expr: 2/11 * 100 round 2}} |- style="text-align: center;" | [[Seleición nacional de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] || {{ARG}} ||2008-2010 || 25 || 18 || 0 || 7 || {{#expr: 18/25 * 100 round 2}} |- style="text-align: center;" | [[Al Wasl FC|Al Wasl F. C.]] || {{Bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}} || 2011-2012 || 23 || 11 || 3 || 9 || {{#expr: 11/23 * 100 round 2}} |- style="text-align: center;" | [[Al Fujairah Sport Club|Al Fujairah S. C.]] || {{Bandera2|Emiratos Árabes Xuníos}} || 2017-presente || 11 || 7 || 3 || 1 || {{#expr: 7/11 * 100 round 2}} |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=3|Total !! 82 !! 39 !! 18 !! 25 !! {{#expr: 39/82 * 100 round 2}} |} == Palmarés == === Como xugador === ==== Campeonatos nacionales ==== <br/> {|style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |-style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" !width="240"|Títulu !width="190"|Club !width="210"|Sede !width="75"|Añu |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Campeonatu de primer División]] |{{Bandera|Arxentina|1816}} [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|Arxentina|1816}} [[Estadiu Alberto J. Armando|Buenos Aires]] |[[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|1981]] |-align=center |[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]] |{{Bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] |{{Bandera|España}} [[Estadiu de La Romareda|Zaragoza]] |[[Copa del Rei de fútbol 1982-83|1982/83]] |-align=center |[[Copa de la Lliga d'España|Copa de la Lliga]] |{{Bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] |{{Bandera|España}} [[Camp Nou|Barcelona]] |[[Copa de la Lliga de primer División 1983|1983]] |-align=center |[[Supercopa d'España]] |{{Bandera|España}} [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] |{{Bandera|España}} [[Camp Nou|Barcelona]] |[[Supercopa d'España de Fútbol 1983|1983]] |-align=center |[[Serie A (Italia)|Serie A]] |{{Bandera|Italia}} [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] |{{Bandera|Italia}} [[Estadiu San Paolo|Nápoles]] |[[Serie A (Italia) 1986-87|1986/87]] |-align=center |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Copa Italia]] |{{Bandera|Italia}} [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] |{{Bandera|Italia}} [[Estadiu Atleti Azzurri d'Italia|Bérgamo]] |[[Copa Italia 1986-87|1986/87]] |-align=center |[[Serie A (Italia)|Serie A]] |{{Bandera|Italia}} [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] |{{Bandera|Italia}} [[Estadiu San Paolo|Nápoles]] |[[Serie A (Italia) 1989-90|1989/90]] |-align=center |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Supercopa d'Italia]] |{{Bandera|Italia}} [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] |{{Bandera|Italia}} [[Estadiu San Paolo|Nápoles]] |[[Supercopa d'Italia 1990|1990]] |} ==== Campeonatos internacionales ==== <br/> {|style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |-style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" !width="240"|Títulu !width="190"|Club !width="210"|Sede !width="75"|Añu |-align=center |[[Lliga Europa de la UEFA|Copa de la UEFA]] |{{Bandera|Italia}} [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] |{{Bandera|Alemaña Occidental}} [[Mercedes-Benz Arena|Stuttgart]] |[[Copa de la UEFA 1988-89|1988/89]] |} <br/> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="240"|Títulu !width="190"|Seleición !width="210"|Sede !width="75"|Añu |-align=center |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Copa Mundial Xuvenil]] |{{Bandera|Arxentina|1816}} [[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|Arxentina sub-20]] |{{Bandera|Xapón|alt}} [[Estadiu Olímpicu de Tokiu|Tokiu]] |[[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]] |-align=center |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial]] |{{Bandera|Arxentina}} {{sel|Arxentina}} |{{Bandera|Méxicu}} [[Estadiu Azteca|Méxicu DF]] |[[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |-align=center |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Copa Artemio Franchi]] |{{Bandera|Arxentina}} {{sel|Arxentina}} |{{Bandera|Arxentina}} [[Estadiu José María Minella|Mar del Plata]] |[[Copa Artemio Franchi 1993|1993]] |} === Como entrenador eméritu === ==== Campeonatos nacionales ==== <br/> {|style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |-style="color:black;" align="center" bgcolor="#DDDDDD" !width="240"|Títulu !width="190"|Club !width="210"|Sede !width="75"|Añu |-align=center |[[Primer D|Campeonatu de primera D]] |{{Bandera|Arxentina}} [[Club Deportivo Riestra|Deportivu Riestra]] |{{Bandera|Arxentina}} [[Estadiu Guillermo Laza|Buenos Aires]] |[[Campeonatu de primera D 2013-14|2013/14]] |} === Distinciones individuales === <br/> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="654"|Distinción !width="75"|Añu |-align="center" |Máximu goliador del Campeonatu Metropolitanu arxentín || [[1978]], [[1979]], [[1980]] |-align="center" | Máximu goliador del Campeonatu Nacional arxentín || [[1979]], [[1980]] |-align="center" | Meyor xugador del Mundial Xuvenil de Xapón || [[1979]] |-align="center" |''[[Premios Olimpia|Olimpia d'Oru]]'' al Meyor Deportista Arxentín, según el Círculu de Periodistes Deportivos (CPD) || [[1979]], [[1986]] |-align="center" |''Olimpia de Plata'' al [[Futbolista Arxentín del Añu]], según el Círculu de Periodistes Deportivos (CPD) || [[1979]], [[1980]], [[1981]], [[1986]] |-align="center" | Balón d'Oru al Meyor Futbolista del añu, según el Centru de Periodistes Acreditaos na AFA (CEPA) || [[1979]], [[1980]], [[1981]] |-align="center" | [[Premiu "El Mundo" al Meyor Futbolista d'América|Meyor Futbolista d'América]], según encuesta diariu ''El Mundo'', de [[Caraques]] || [[1979]], [[1980]], [[1986]], [[1989]], [[1990]], [[1992]] |-align="center" | Diploma al Méritu ''[[Premios Konex|Konex]]'' || [[1980]], [[1990]] |-align="center" | ''Troféu Gandulla'' al Meyor Futbolista del Añu || [[1981]] |-align="center" | Nomáu Embaxador de la [[UNICEF]] || [[1985]] |-align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol#Balón d'Oru|Balón d'Oru]] del [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]], dau pola [[FIFA]] || [[1986]] |-align="center" | Segundu goliador nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Mundial de 1986]] || [[1986]] |-align="center" | ''Pluma d'Oru'' al Meyor Deportista d'Europa || [[1986]] |-align="center" | [[Once d'Oru]] al Meyor Futbolista del Mundu, según la revista francesa ''Onze'' || [[1986]], [[1987]] |-align="center" | Designáu ente los Siete Magníficos del deporte, por ''Gueron Sportivo'' || [[1986]] |-align="center" | Escoyíu ''Xugador del Añu'' pola [[World Soccer Magacín]] || [[1986]] |-align="center" | Nomáu ''Ciudadanu Pernomáu'' de la [[Ciudá de Buenos Aires]] || [[1986]] |-align="center" | Máximu goliador de la [[Manda Calciu|Lliga italiana]] || [[1987]] |-align="center" | Máximu goliador de la [[Copa d'Italia]] || [[1988]] |-align="center" | [[Copa Mundial de Fútbol#Balón d'Oru|Balón de Bronce]] del [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Mundial de 1990]], dau pola [[FIFA]] || [[1990]] |-align="center" | Nomáu ''Embaxador Deportivu'' pol [[Presidente de la Nación Arxentina|Presidente de la República Arxentina]] || [[1990]] |-align="center" | Premiu ''[[Konex de Brillante]]'' || [[1990]] |-align="center" | Premiu ''Konex de Platín'' || [[1990]] |-align="center" | Escoyíu Meyor Futbolista Arxentín de tolos Tiempos pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] || [[1993]] |-align="center" | Escoyíu ''Maestru Inspirador de Suaños'' pola [[Universidá d'Oxford]], [[Inglaterra]] || [[1995]] |-align="center" | ''Balón d'Oru Honorífico'' pola so trayeutoria, de la revista ''[[France Football]]'' || [[1995]] |-align="center" | Escoyíu Segundu Meyor Xugador del Mundu de tolos Tiempos, según una votación fecha polos ganadores del Balón d'Oru || [[1999]] |-align="center" | Escoyíu autor del Meyor Gol de la Historia del Fútbol || [[1999]] |-align="center" | Olimpia de Platino al Deportista Arxentín del sieglu XX, según el Círculu de Periodistes Deportivos (CPD) || [[1999]] |-align="center" | Escoyíu ''Deportista del Sieglu'' pol [[Diariu Clarín]] || [[1999]] |-align="center" | Escoyíu Meyor xugador de tolos tiempos ("Fifa Internet Award"), nuna encuesta de la FIFA - || [[2000]] |-align="center" | Nomáu como unu de los Meyores Deportistes llatinoamericanos del sieglu XX pola axencia periodística Prensa Llatina en [[L'Habana]] || [[2003]] |-align="center" | Gallardoniáu como unu de los [[FIFA 100]] || [[2004]] |-align="center" | Premiu Domingo Faustino Sarmiento apurríu pol Senáu de la Nación Arxentina || [[2005]] |-align="center" | Declaráu deportista meritoriu y vecín pernomáu del [[partíu d'Ezeiza]] || [[2007]]<ref>{{cita web |url=http://www.ole.clarin.com/notas/2007/12/20/um/01568961.html |títulu=Otru premiu y van... |editor=Olé |fecha=20 d'avientu de 2007 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2009}}</ref> |-align="center" | Olimpia del Bicentenariu al fútbol || [[2010]] |-align="center" | Meyor futbolista na historia de les Copes del Mundu por [[The Times]] || [[2010]]<ref>{{Cita web |url=http://archivo.elcomercio.pe/sociedad/lima/diario-ingles-eligio-maradona-como-mejor-jugador-historia-mundiales-noticia-450486 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171230114600/http://archivo.elcomercio.pe/sociedad/lima/diario-ingles-eligio-maradona-como-mejor-jugador-historia-mundiales-noticia-450486 |fechaarchivu=2017-12-30 }}</ref> |-align="center" | Meyor Atleta de Tolos Tiempos por [[Corriere dello Sport]] || [[2012]]<ref>https://www.minutouno.com/notas/159441-maradonael-meyor-deportista-la historia</ref> |-align="center" | Meyor Futbolista de la Historia por [[FourFourTwo]] || [[2017]]<ref>http://www.elgrafico.com.ar/2017/07/28/C-25593-maradona-el-mejor-jugador-de-la historia-messi-el segundu.php</ref><ref>https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-greatest-footballers-ever-non1-diego-maradona</ref> |} == Bibliografía == * {{cita llibru |títulu=La mano de Dios |nome=Jimmy|apellíos=Burns |editorial=Ed. El País - Aguilar |isbn=9788441321021 |añu=1996}} * {{cita llibru |títulu=Te Diegum |nome=Vittorio |apellíu=Dini |nome2=Nicolaus |apellíu2=Oscar |editorial=Ed. Suramericana |isbn=9500720159 |añu=2001}} * {{cita llibru |títulu=Yo soi'l Diego |apellíu=Maradona |nome=Diego Armando |editorial=Ed. Planeta |isbn=9871144628 |añu=2000}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{wikiquote|Diego Armando Maradona}} {{Socesión | periodu = [[1979]], [[1980]] y [[1981]] | predecesor = [[Mario Kempes]] | títulu = [[Futbolista Arxentín del Añu]] | socesor = [[Hugo Orlando Gatti]] | periodu2 = [[1979]] y [[1980]] | predecesor2 = [[Mario Kempes]] | títulu2 = [[Futbolista suramericanu del añu]] | socesor2 = [[Zico]] | periodu3 = [[1986]] | predecesor3 = [[Enzo Francescoli]] | títulu3 = [[Futbolista Arxentín del Añu]] | socesor3 = [[Néstor Fabbri]] | periodu4 = [[2008]]-[[2010]] | predecesor4 = [[Alfio Basile]] | títulu4 = Direutor Téunicu de la Seleición arxentina de fútbol socesor4 = [[Sergio Batista]] }} {{NF|1960|2020|Maradona, Diego Armando}} [[Categoría:Futbolistes FIFA 100]] [[Categoría:Futbolistes d'Arxentina]] [[Categoría:Entrenadores de fútbol d'Arxentina]] [[Categoría:Persones de Lanús]] [[Categoría:Peronistes]] sj4ff4i4nw4bcmb99gcou8e8s0lb547 0 127064 4499382 4410929 2026-06-08T10:49:02Z CommonsDelinker 488 Replacing Naval_Jack_of_Greece.svg with [[File:Naval_jack_of_Greece.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]). 4499382 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 193-01-7-08A, Schlachtschiff Bismarck.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Bandera de proba del barcu acorazáu Bismarck}}]] [[Ficheru:Bandera de proa de la corbeta A.R.A. Uruguay..jpg|miniaturadeimagen|derecha|Bandera de proba de la corbeta de l'Armada Arxentina "Uruguay" (güei buque muséu) ensobiada en [[Puerto Madero]], [[Buenos Aires]], [[República Arxentina]]]] La '''bandera de proba''' ye una [[bandera]] d'usu ceremonial que ye izada na [[proba]] de los [[buque]]s de les [[Armada|marines de guerra]] de delles [[Nación|naciones]] nes ocasiones que regulen les [[Ordenanza|ordenances]] correspondientes de cada [[Armada]]. Nel [[Reinu Xuníu]] y los [[Países Baxos]] esisten variantes civiles de la bandera de proba, pero escarecen de sanción llegal. == Banderes de proba por Estáu == === Arxentina === La bandera de proba de l'[[Armada de la República Arxentina]], adautación de la [[Bandera d'Arxentina|bandera nacional]], consiste d'un cuadráu blancu col [[Sol de Mayu]] nel centru sobre un campu azul celeste. La so proporción ye de 1 d'altu por 1,14 de llargu, según datos provistos pol ''Institutu d'Estudios Navales''. === España === [[Ficheru:Torrotito.jpg|thumb|Bandera de proba nel Patrulleru P-61 ''Chilreu'' de l'Armada Española fondiáu nel puertu de [[Cork]], [[Irlanda]], el 17 d'agostu de 2007.]] La bandera de proba de l'[[Armada Española]] descríbese nel Reglamentu de Banderes ya Insinies y Distintivos, qu'apaeció nel Boletín del Estáu del 12 d'ochobre de 1945,<ref>{{cita web|url=http://www.armada.mde.es/ArmadaPortal/ShowPropertyServlet?nodePath=/BEA%20Repository/Desktops/Portal/ArmadaEspannola/Pages/conocenos_historia/03_bandera_armada/12_estado_nacional/01_estado_nacional_ye/archivo1|títulu=Reglamentu de Banderes, Insinies y Distintivos|fecha=12 d'ochobre de 1945|obra=Web de l'Armada Española|páxina=5 y 23}}</ref> ensin que se produxera cambéu nel posterior Reglamentu de Banderes y Estandartes, Guiones, Insinies y Distintivos de 1977: {{cita|Va Ser una bandera cuadra con cuatro [[Cuartel (heráldica)|cuarteles]]. Primero, de [[gules]], con un castiellu d'[[Oru (color)|oru]], almenado de cinco almenes y [[donjonado]] de tres torres, caúna d'elles con tres almenes de lo mesmo, mazonado en [[Color sable|sable]] y esclariáu d'[[azur]]. Segundu, de plata, con un lleón rampante de gules y coronáu d'oru, lampasado y armáu de lo mesmo. Terceru, d'oru, con cuatro palos de gules. Cuartu, de gules, con una cadena d'oru puesta n'orla, en cruz y n'aspa, con un puntu de [[sinople]] n'abilsu.|Real Decretu 1511/[[1977]], Títulu I, Regla 6}} Trátase de los cuatro cuarteles principales del [[Escudu d'España]], y que representen los antiguos reinos d'España: [[Reinu de Castiella|Castiella]], [[Reinu de Lleón|Lleón]], [[Corona d'Aragón|Aragón]] y [[Reinu de Navarra|Navarra]]. A diferencia del lleón del escudu d'España, el lleón de la bandera de proba ha de ser de color [[colloráu]] ([[gules]]), y non [[púrpura]]. Tampoco apaez el blasón de los [[Dinastía Borbón|Borbones españoles]] nin el [[Reinu de Granada (Corona de Castiella)|Reinu de Granada]]. El so usu regúlase nel artículu 624 de les Reales Ordenances de l'Armada: {{cita|Cuando un buque tea fondiáu o atracáu n'agües estranxeres, izará a les mesmes hores que la Bandera Nacional la de proba. N'agües nacionales va facer los díes d'engalanáu, domingu y festivos y, en presencia d'un buque de guerra estranxeru, cuando ésti fondie o afirme la primer amarra en tierra, arriándola cuando zarpe o llargue la última amarra.|Anexu al RD 1024/[[1984]], de 23 de mayu, BOE del 30/05/1984}} === Perú === La bandera de proba de la [[Marina de Guerra de Perú]] ye una adautación de la [[Bandera de Perú]]: consiste nun pañu cuadráu (proporciones 1:1) de color [[Blancu (color)|blancu]], con una bordura [[Colorado|colorada]], y l'[[Escudu de Perú|Escudu d'armes]] nel centru. Nel mástil de proba de los buques de la escuadra peruana y sobre esta bandera, suelse asitiar la insinia del oficial de más altu rangu que s'atopa a bordu o la del Presidente de la República, si ésti fuera'l casu. == Galería de banderes de proba == <gallery> Ficheru:Naval Ensign of Germany.svg|[[Alemaña]] Ficheru:Naval Jack of Saudi Arabia.svg|[[Arabia Saudita]] Ficheru:Naval Jack of Algeria.svg|[[Arxelia]] Ficheru:Naval Jack of Argentina.svg|[[Arxentina]] Ficheru:Flag of Australia (converted).svg|[[Australia]] Ficheru:Naval Jack of Belgium.svg|[[Bélxica]] Ficheru:Naval jack of Bolivia.svg|[[Bolivia]] Ficheru:Bandeira do Cruzeiro.svg|[[Brasil]] Ficheru:Naval Jack of Bulgaria.svg|[[Bulgaria]] Ficheru:Naval Auxiliary Jack of Canada.svg|[[Canadá]] <br /><small>(Auxiliar)</small><br /> Ficheru:Naval jack of Chile.svg|[[Chile]] Ficheru:Naval Jack of Colombia.svg|[[Colombia]] Ficheru:Naval jack of South Korea.svg|[[Corea del Sur]] Ficheru:Naval Jack of Croatia.svg|[[Croacia]] Ficheru:Naval Jack of Cuba.svg|[[Cuba]] Ficheru:Naval Ensign of Denmark.svg|[[Dinamarca]] Ficheru:Naval Jack of Ecuador.svg|[[Ecuador]] Ficheru:Naval Ensign of Egypt.svg|[[Exiptu]] Ficheru:Naval Jack of Slovenia.svg|[[Eslovenia]] Ficheru:Naval Jack of Spain.svg|[[España]] Ficheru:Naval jack of the United States (2002–2019).svg|[[Bandera de proba de l'Armada de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] Ficheru:Naval Jack of Estonia.svg|[[Estonia]] Ficheru:Flag of the Philippines.svg|[[Filipines]] Ficheru:Naval Jack of Finland.svg|[[Finlandia]] Ficheru:Naval jack of Greece.svg|[[Grecia]] Ficheru:Naval Jack of Indonesia.svg|[[Indonesia]] Ficheru:Naval Jack of Ireland.svg|[[Irlanda]] Ficheru:Naval Jack of Italy.svg|[[Italia]] Ficheru:Civil Jack of the Bahamas.svg|[[Les Bahames]] Ficheru:Naval Jack of Latvia.svg|[[Letonia]] Ficheru:Star in Blue Box - Flag of Liberia.svg|[[Liberia]] Ficheru:Naval Jack of Lithuania (1992–2004).svg|[[Lituania]] Ficheru:Naval Jack of Malta.svg|[[Malta]] Ficheru:Naval Jack of Morocco.svg|[[Marruecos]] Ficheru:Naval jack of Mexico.svg|[[Méxicu]] Ficheru:Naval Jack of Montenegro.svg|[[Montenegru]] Ficheru:Naval Jack of Namibia.svg|[[Namibia]] Ficheru:Naval Jack of Norway.svg|[[Noruega]] Ficheru:Naval Jack of the Netherlands.svg|[[Países Baxos]] Ficheru:Naval Ensign of Papua New Guinea.svg|[[Papúa Nueva Guinea]] Ficheru:Naval Jack of Pakistan.svg|[[Paquistán]] Ficheru:Naval Jack of Paraguay.svg|[[Paraguái]] Ficheru:Naval Jack of Peru.svg|[[Perú]] Ficheru:Naval Jack of Poland.svg|[[Polonia]] Ficheru:Naval Jack of Portugal.svg|[[Portugal]] Ficheru:Flag of the United Kingdom.svg|[[Reinu Xuníu]] Ficheru:Naval Jack of the Republic of China.svg|[[República de China|República de China (Taiwán)]] Ficheru:Bandera de la Marina de Guerra Dominicana (Con sus trenta y un estrellas).svg|[[República Dominicana]] Ficheru:Naval Ensign of the People's Republic of China.svg|[[República Popular China]] Ficheru:Naval Jack of Romania.svg|[[Rumanía]] Ficheru:Naval Jack of Russia.svg|[[Rusia]] Ficheru:Naval Ensign of Singapore.svg|[[Singapur]] Ficheru:Naval Ensign of Sweden.svg|[[Suecia]] Ficheru:Thailand Naval Jack (Thong Chan).svg|[[Tailandia]] Ficheru:Naval Ensign of Ukraine.svg|[[Ucraína]] Ficheru:Naval Jack of Uruguay.svg|[[Uruguái]] Ficheru:Naval Ensign of Georgia.svg|[[Xeorxa]] Ficheru:Naval jack of Cyprus.png|[[Xipre]] </gallery> == Variantes civiles == <gallery> Imaxe:Merchant Naval Jack of Italy.svg|[[Italia]] Imaxe:Civil Jack of the Netherlands.svg|[[Países Baxos]] Imaxe:Civil Jack of the United Kingdom.svg|[[Reinu Xuníu]] </gallery> == Históriques == <gallery> Imaxe:War Ensign of Germany 1903-1918.svg|[[Imperiu Alemán]], [[Kaiserliche Marine]] 1871-1918 Imaxe:Flag of Weimar Republic (jack).svg|[[Alemaña]], [[República de Weimar]] 1918-1933 Imaxe:War_Ensign_of_Germany_1933-1935.svg|[[Alemaña]], [[Tercer Reich]] 1933-1935 Imaxe:War ensign of Germany (1938-1945).svg|[[Alemaña]], [[Kriegsmarine]] 1938-1945 Ficheru:Flag de Marina Argentina (1818).svg|[[Arxentina]] 1818-1820<ref>[http://www.angelfire.com/realm/jolle/argentina/argentina1818-29.htm Banderes de 1818-1829]</ref> Imaxe:Civil ensign of Austria-Hungary (1786-1869).svg|[[Imperiu austrohúngaru]], [[Armada austrohúngara|KuK Kriegsmarine]] 1894-1918 Imaxe:Naval jack of Croatia (1944–1945).svg|[[Croacia]] 1944-1945. Imaxe:Confederate_Rebel_Flag.svg|[[Estaos Confederaos d'América]] 1861-1865. Imaxe:US Naval Jack 48 stars.svg|[[Estaos Xuníos]] 1912-1959. Imaxe:US Naval Jack.svg|[[Estaos Xuníos]] 1960-2002. Imaxe:Naval Jack of Free France.svg|[[Francia llibre]] 1940-1945 Imaxe:Naval Jack of Persia (1926–1974).svg|[[Irán]] 1926-1974. Imaxe:Naval_jack_of_Italy_(1879-ca._1900).svg|[[Regia Marina]], [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] 1879-1900. Imaxe:Naval jack of Italy (ca. 1900-1946).svg|[[Regia Marina]], [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]] 1900-1946. Imaxe:Naval Jack of Lithuania (1927–1940).svg|[[Lituania]] 1927-1940. Imaxe:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|[[Noruega]] 1844–1905. Imaxe:Portuguese Naval Jack 1828.svg|[[Reinu de Portugal]] 1828-1833. Imaxe:Portuguese Naval Jack 1833.svg|[[Reinu de Portugal]] 1833-1910. Imaxe:Naval jack of Romania (1954-1965).svg|[[Rumanía]] 1954-1965. Imaxe:Naval jack of Romania (1966-1989).svg|[[Rumanía]] 1966-1989. Imaxe:Naval Jack of Romania (1995-1998).svg|[[Rumanía]] 1995-1998. Imaxe:Naval Jack of Siam (1881-1917).svg|[[Siam]] 1881-1917. Imaxe:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|[[Suecia]] 1844–1905. Imaxe:USSR, Jack and fortress flag of naval fortresses 1924.svg|[[Xunión Soviética]] 1924-1932. Imaxe:Naval Jack of Yugoslavia (1963-1993).svg|[[República Federal Socialista de Yugoslavia|RFS Yugoslavia]] 1945-1989. Imaxe:Naval jack of Serbia and Montenegro.svg|[[Serbia y Montenegru]] 2003-2006. Imaxe:Naval Jack of the Soviet Union.svg|[[Xunión Soviética]] 1932-1964. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Arxentina/ArmadaHoy/LaArgentinameko360.htm Fotografía (la tercera de riba escontra baxo) del Destructor A.R.A. "La Argentina" portando la bandera de proba] * [https://web.archive.org/web/20070312144600/http://www.lexarxius.com/mil/roar.htm Testu de les Reales Ordenances de l'Armada Española] {{Tradubot|Bandera de proa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Banderes marítimes]] [[Categoría:Vexiloloxía]] 6zwi6w69vbdezw5kkk3w6nj4oeefagk 0 127555 4499310 4491050 2026-06-08T03:52:45Z Limotecariu 735 4499310 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Territoriu Chilenu Antárticu''' o '''L'Antártida Chilena''' (n'español de Chile, ''Antártica Chilena'') son los nomes que [[Chile]] da a un sector de [[L'Antártida]] ente los meridianos 53° O y 90° O. El sector, que s'asolapa parcialmente coles árees reclamaes por [[Arxentina]] ([[Antártida Arxentina]], ente los meridianos 53° O y 74° O al sur del paralelu 60° S) y pol [[Reinu Xuníu]] ([[Territoriu Antárticu Británicu]], ente los meridianos 53° O y 80° O al sur del mesmu paralelu), ye reclamada pola República de Chile como parte integrante del so territoriu.<ref name=antarticachilena >{{cita LeyChile|norma=1017683 |versión=1955-06-21 |denom=Decreto 1747 |títulu=Afita Territoriu Chilenu Antárticu |autor=[[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Chile|Ministeriu de Rellaciones Esteriores]] |fechaaccesu=20 de marzu de 2011}}</ref> == Alministración == El territoriu reclamáu per Chile toma les [[islles Shetland del Sur]], la [[península Antártica]] (llamada Tierra d'O'Higgins en Chile) ya islles axacentes, la [[islla Alejandro I]], la [[islla Charcot]], y parte de la [[Tierra de Ellsworth]], ente otres. Tien una superficie de 1&nbsp;250&nbsp;257,6 [[Quilómetru cuadráu|km²]]. Les sos llendes atópense definíos pol decretu 1747, promulgáu'l [[6 de payares]] de [[1940]] y publicáu el [[21 de xunu]] de [[1955]], del [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Chile]], qu'establez que:<ref name=antarticachilena /> {{cita|Formen l'Antártica Chilena o Territoriu Chilenu Antárticu toles tierres, islles, castros, petones glaciares (pack-ice), y demás, conocíos y por conocese, y el mar territorial respeutivu, esistentes dientro de les llendes del casquete constituyíu polos meridianos 53º longitud Oeste de Greenwich y 90º longitud Oeste de Greenwich.<ref name="Biblioteca del Congresu Nacional de Chile">{{cita web |url= http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1017683&idVersion=1955-06-21|títulu= AFITA TERRITORIU CHILENU ANTARTICO|títulu= AFITA TERRITORIU CHILENU ANTARTICO|fechaaccesu=6 de payares de 2015|autor= Biblioteca del Congresu Nacional de Chile|fecha= |obra= |idioma=|cita= }}</ref>|}} Alministrativamente pa Chile, l'área forma parte de la [[Antártica (comuña)|comuña Antártica]], que ye la única comuña de Chile que nun tener una municipalidá, por cuenta de esto les comuñes Antártica y [[Cabo de Hornos (comuña)|Cabo de Hornos]] arrexuntáronse y dambes comuñes son alministraes dende la municipalidá de Cabo de Hornos en [[Puerto Williams]]. La comuña Antártica ye una de les dos comuñes de la [[provincia de l'Antártica Chilena]], que, de la mesma, forma parte de la [[rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena]]. Les reclamaciones territoriales chilenes sobre L'Antártida básense principalmente en considerancies históriques, xurídiques y xeográfiques. L'exerciciu de la soberanía chilena sobre'l Territoriu Chilenu Antárticu se efectiviza en tolos aspeutos que nun s'atopen llindaos pola firma del [[Tratáu Antárticu]] de [[1959]].<ref name=tratadoantartico >{{cita web |url=http://www.ats.aq/documents/ats/treaty_orixinal.pdf |títulu=Tratáu Antárticu |formatu=PDF |fechaaccesu=20 de marzu de 2011 |autor= |fecha=1 d'avientu de 1959 |editorial= |idioma=inglés, francés, rusu y español |cita= }}</ref> Esti tratáu destinó les actividaes antártiques puramente a fines pacíficos de los países firmantes y adherentes, conxelando los pleitos territoriales y torgando la realización de nueves reclamaciones o l'ampliación de les esistentes mientres dure la so vixencia.<ref name=pinochetdelabarra >{{cita llibru |apellíu=Pinochet de la Barra |nome=Óscar |enllaceautor= |títulu=L'Antártica Chilena |url= |fechaaccesu=20 de marzu de 2011 |idioma= |otros= |edición= |añu=1976 |editor= |editorial=Andrés Bello |allugamientu=Santiago, Chile |isbn= |capítulu= |páxina=173, 90-95 |cita= }}</ref> Chile cunta anguaño con '''13''' establecimientos operativos: '''4''' abellugos y '''9''' [[Bases antártiques de Chile|bases antártiques actives]], '''4''' d'estes postreres son permanentes y '''5''' de branu. == Historia == === Argumentación chilena respectu de los sos derechos antárticos derivaos de títulos coloniales === [[Ficheru:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|left|250px|Mapamundi d'[[Abraham Ortelius]] (1570), onde apaez la ''Terra Australis Incognita''.]] Mientres munchos años los cartógrafos y esploradores europeos especularon cola esistencia de la ''[[Terra Australis Ignota|Terra Australis Incognita]]'', un inmensu territoriu que se creía allugáu más al sur del [[estrechu de Magallanes]] y de la [[islla Grande de Tierra del Fueu]] y que suponíen llegaba hasta'l [[polu sur]]. Chile considera que'l [[Tratáu de Tordesillas]] ye l'orixe de los derechos xurídicos del Imperiu español sobre L'Antártida. El tratáu foi robláu'l [[7 de xunu]] de [[1494]] y afitó les árees d'influencia d'[[España]] y de [[Portugal]], al oeste y al este, respeutivamente, d'una llinia que diba de polu a polu que nunca foi demarcada (a los 46°&nbsp;37′ O na interpretación clásica española, y más al occidente según la interpretación portuguesa), polo que les árees antártiques reclamaes güei per Chile, entá desconocíes nesi entós, cayíen dientro de la zona que s'atribuyía España. {{cita|(...) que se faiga é señale pol dichu mar Océanu una raya, ó llinia derecha de polu á polu, convién á saber, del polu árticu al polu antartico, que ye de Norte á Sul, (...)}} El tratáu foi respondíu por en [[1506]] pola [[bulda]] pontificia ''Hala quae pro bonu pacis'', polo que se fixo obligatoriu pa tolos países católicos, pero nun foi reconocíu polos estaos europeos non católicos ya inclusive por dalgunos que sí lo yeren, como [[Francia]]. Por esa razón, para [[Gran Bretaña]], [[Países Baxos]], [[Rusia]] y otros países, les árees antártiques fueron depués del so descubrimientu consideraes ''[[res nullius]]'', ye dicir tierra de naide suxeta a la ocupación de cualquier nación. El 24 de xineru de 1539 l'emperador [[Carlos I d'España]] robló una [[capitulación]] con [[Pedro Sánchez del Focete]] nomándolo gobernador de les tierres al sur del [[estrechu de Magallanes]], llamaes entós ''Terra Australis'', y de les islla ensin asignar qu'afayara:<ref>L'Antártica Chilena: estudiu de los nuesos derechos, páx. 55-56. Autor: Oscar Pinochet de la Barra. Editor: Andres Bello, 1948</ref> {{cita|(...) Item, vos prometemos que, fechu'l dichu descubrimientu de la otra parte del dichu estrechu, o de dalguna islla que nun sía en paraxa ayena, vos harémos la por cuenta de los vuesos servicios; i entrín y non que nun somos informaos de lo qu'asina descubriéredes, seais el nuesu gobernador dello.}} Sicasí, esta capitulación nun tuvo efeutu dalgunu y el 12 d'agostu de 1540 Sánchez del Focete dexó tolos sos derechos a la gobernación de la ''Terra Australis'' al conquistador de Chile [[Pedro de Valdivia]], quien en 1545 foi escoyíu gobernador de Nueva Estremadura o de Chile pol cabildru de Santiago, axuntando les gobernaciones. El 29 de setiembre de 1554 l'emperador trespasó la gobernación de la ''Terra Australis'' a [[Jerónimo de Alderete]]: ''(...) de la otra parte del dichu Estrechu de Magallanes'', lo cual nun pudo ser reclamáu por Valdivia porque finara n'avientu de 1553. El 29 de mayu de 1555 Alderete foi amás designáu gobernador de Chile hasta l'estrechu de Magallanes. L'Estáu chilenu, como unu de los socesores de los derechos d'España na rexón, considera qu'heredó los títulos xurídicos sobre la tierres antártiques aniciaos na capitulación de la ''Terra Australis''. Una de les obres más importantes de la lliteratura hispana, el [[Épica|poema épicu]] ''[[La Araucana]]'' d'[[Alonso de Ercilla]] ([[1569]]), ye considerada tamién per Chile como favorable a la so argumentación, yá que puede lleese na séptima estrofa del so Cantar I: {{cita|Ye Chile, Norte Sur, de gran longura<br /> mariña del nuevu mar, del Sur llamáu<br /> va tener de Leste a Oeste, de angostura<br /> cien milles, polo más ancho tomáu<br /> baxu del Polu Antárticu n'altor<br /> de venti y siete graos enllargáu<br /> hasta do'l mar Océanu y Chilenu<br /> entemecen les sos agües por angostu senu.|}} Y en la cuarta estrofa del so Cantar III: {{cita|Esta foi quien topó los apartaos<br /> indios, de les Antártiques rexones.|}} Esisten tamién cróniques y mapes, tantu de Chile como d'Europa, qu'indiquen la pertenencia de la ''Terra Australis'' Antártica como parte de la [[Capitanía Xeneral de Chile]]. El 30 d'abril de 1606 [[Pedro Fernández de Quirós]] tomó posesión de toles tierres del sur hasta'l polu pa la corona d'España na [[Islla Espíritu Santu (Vanatú)|islla Espíritu Santu]] en [[Vanuatu]], a la que llamó '''Austrialia del Espíritu Santu''' pensando que yera parte de la ''Terra Australis Incognita''.<ref>{{Cita web |url=http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=1154&cat=biografiasuelta |títulu=Canal Social |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080531174700/http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=1154&cat=biografiasuelta |fechaarchivu=2008-05-31 }}</ref> === Avistamientos antárticos ensin verificar === El navegante [[España|español]] [[Gabriel de Castiella]] zarpó de [[Valparaíso]] en marzu de 1603 al mandu de tres naves nuna espedición encamentada pol so primu hermanu, el [[virréi de Perú]] [[Luis de Velasco y Castiella]], pa reprimir les incursiones de [[corsariu|corsarios]] [[Holanda|neerlandeses]] nos mares al sur. Al paecer esa espedición algamó los 64° de latitud sur. Nun se toparon entá n'archivos españoles documentos que confirmen la llatitú alcanzada y si realizaron avistamientos de tierres, sicasí, el rellatu del marineru holandés Laurenz Claesz (nun testimoniu ensin fecha, pero probablemente posterior a 1607), documenta la llatitú y la dómina. Claesz declara qu'él: {{cita|saleó sol Almirante don Gabriel de Castiella con tres barcos a lo llargo de les mariñes de Chile escontra Valparaiso, i dende ellí escontra l'estrechu [de Magallanes], nel añu de 1604; i tuvo en marzu nos 64 graos i ellí tuvieron muncha nieve''. ''Nel siguiente mes d'abril tornaron de nuevu a les mariñes de Chile.}} Otru documentu neerlandés publicáu n'[[Ámsterdam]] en tres idiomes en 1622 afirma qu'a los 64º S hai tierra "''bien alta y montascosa, cubierta de nieve, como'l país de Noruega, toa blanca, que paecía estendese hasta les islles Salomón''", lo que podría confirmar un avistamiento previu a la publicación. Les tierres avistaes seríen les islles llamaes dende'l sieglu XIX col nome de [[Shetland del Sur]]. El documentu neerlandés, talo como puede notase, anque yá estremaba la separación ente [[Archipiélagu de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]] y L'Antártida entá caltenía la creencia de que'l continente güei llamáu L'Antártida incluyía a [[Australia]] y zones próximes a les ecuatoriales [[islles Salomón]] nes que se suponíen grandes mines d'oru. Otros historiadores atribúin el primer avistaje de tierres antártiques al marín neerlandés [[Dirck Gerrits Pomp|Dirk Gerritsz]], qu'atoparía les islles güei denominaes Shetland del Sur. Según el so rellatu, la so nave foi esviada de cursu por una nube dempués de trasponer l'[[estrechu de Magallanes]], nel viaxe d'ida d'una espedición neerlandesa a les [[Indies|Indies orientales]] en [[1599]]. Esisten duldes sobre la veracidá del rellatu de Gerritsz. Nos mapes de la dómina, L'Antártida y Australia formaben parte d'un inmensu continente conjetural llamáu ''([[Terra Australis Incognita]])'', el primeru n'afayar la esistencia d'un mar que dixebraba a América de la posible Terra Australis Incognita foi l'español [[Francisco de Hoces]] motivu pol cual el mar por él percorríu ye llamáu [[mar de Hoces]] (anque ye más frecuente na cartografía la denominación [[pasaxe de Drake]] pa referise al mesmu). === Descubrimientu de L'Antártida === [[Ficheru:Stielers Handatlas 1891 07.jpg|thumb|250px|Mapa alemán de l'Antártica de 1891; Adolf Stielers Handatlas, publicáu por Gotha: Justus Perthes.]] Tres la independencia de les colonies americanes, les nueves repúbliques reconocer ente sí'l principiu del ''[[uti possidetis iure|uti possidetis]]'', esto ye, los nuevos estaos tendríen como llendes aquellos heredaos de les colonies españoles de les cualos aniciábense. Poro, la República de Chile taba constituyida por toes aquelles tierres que pertenecieron enantes a la Capitanía Xeneral de Chile y asumió entós que esos títulos incluyíen derechos sobre L'Antártida. Una hipótesis ensin probar ye que nel sieglu XIX la península Antártica y los archipiélagos de les [[Antilles del Sur]] fueron frecuentemente visitaos por cazadores de [[foca|foques]] españoles ya hispanoamericanos, quien despintaríen los territorios en cuestión pa evitar la competencia (n'especial de los británicos). La presencia d'esti cazadores taría atestiguada pol alcuentru de posibles restos de los sos abellugos nes mariñes orientales de la península Antártica. Nesta dómina yá esistía la certidume d'un continente blancu al sur del pasu Drake, dixebráu de la [[Archipiélagu de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]]. En sofitu d'esta hipótesis cítase que'l 25 d'agostu de 1818 el Gobiernu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] dio la primer concesión pa la caza de [[Phocidae|foques]] y [[Spheniscidae|pingüinos]] en territorios correspondientes al continente antárticu a [[Juan Pedro de Aguirre]]. Nel petitoriu qu'Aguirre presentara'l 18 de febreru solicitó autorización pa la instalación d'un establecimientu pa caza de [[llobu de mar|llobos marinos]] en dalguna de les islles esistentes al altor del polu sur. Sábese tamién que'l foquero d'El Ríu de la Plata ''Spiritu Santu'' al mandu del capitán [[Carlos Tidblom]], foi siguíu en setiembre de 1819 dende les [[islles Malvines]] pol [[bergantín]] d'Estaos Xuníos ''Hercilia'' al mandu de [[Nathaniel Palmer]] algamar na [[islla Decepción]] nes Shetland del Sur. El fechu de qu'estos foqueros dirixir a les islles con aldu fixu suel ser consideráu como prueba de que les conocíen enantes. La primer tierra descubierta en forma confirmada al sur del paralelu 60° S foi pol inglés [[William Smith (marín)|William Smith]] a bordu del bergantín mercantil ''Williams'', mientres saleaba dende [[Buenos Aires]] a Valparaíso, esviáu de la so ruta al sur del cabu de Fornos, el 19 de febreru de 1819 columbró la estremidá nordeste (punta Williams) de la [[islla Livingston]]. Denunció'l so descubrimientu en Valparaíso, pero nun-y foi creyíu y n'otru viaxe volvió esviase algamando'l 16 d'ochobre de 1819 la [[islla Rei Xurde]]. Bautizó al archipiélagu como ''Nueva Bretaña del Sur'' y tomó posesión d'él a nome de la corona británica, dando a conocer los sos descubrimientos al llegar a [[Montevidéu]] cuando esta ciudá formaba parte de les Provincies Xuníes del Río de la Plata. Ente 1819 y 1821, los buques rusos ''Vostok'' y ''Mirny'', al mandu del alemán [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] al serviciu de [[Rusia]], navegaron pelos mares antárticos. En xineru de 1820, acordies con places posteriores, columbró territoriu continental. En 1821 columbraron una islla a la que denominaron [[Islla Alejandro I|Tierra d'Alejandro I]] (69º 53'S) n'honor al [[zar]] de Rusia d'aquel entós. La cuestión alrodiu de quién ente Palmer, Bellingshausen o'l teniente británicu [[Edward Bransfield]], qu'acompañó a Smith nel branu de 1819-20, foi'l primeru en columbrar territoriu continental antárticu, sigue siendo revesosa.<ref>Vease un detalláu estudiu en Jones. A. G. Y. (1982). ''Antactica observed: Who discovered de Antarctic continent?''. Whitby: Caedmon of Whitby Press.</ref> En [[1823]], l'inglés [[James Weddell]] afayó'l mar que güei lleva'l so nome, llegando hasta los 74°&nbsp;15′ S y 34°&nbsp;17′ O. El [[10 de xunu]] de [[1829]], el Gobiernu de [[Buenos Aires]] dictó'l decretu de creación de la [[Comandancia política y militar de les Islles Malvines|Comandancia Políticu Militar de les Islles Malvines y les axacentes al Cabo de Hornos nel mar Atlánticu]], actu que suel ser consideráu n'Arxentina como incluyendo a les islles antártiques. A partir d'esos años, empezó a producise una medría de la caza de [[Balaenidae|ballenes]] y [[Otaria flavescens|llobos marinos]] na zona. En [[1831]] el llibertador chilenu [[Bernardo O'Higgins]] unvió una carta a la [[Royal Navy|Marina Real Británica]] falando sobre'l so país: {{cita|''Chile vieyu y nuevu estender nel Pacíficu dende la [[Mejillón|bahía de Moxones]] hasta [[Islles Shetland del Sur Nueva Shetland del Sur]], en llatitú 65° Sur y nel [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] dende la [[Golfo San José|península de San José]] en llatitú 42° hasta Nueva Shetland del Sur, esto ye, 23° con una superabundancia d'escelentes puertos en dambos océanos, y toos ellos salubres en toles estaciones. Una simple mirada al mapa de [[América del Sur|Suramérica]] basta pa probar que Chile, tal como queda descritu, tien les llaves d'esa vasta porción del Atlánticu Sur''.|}} En [[1843]] una espedición chilena fundó'l [[Fuerte Bulnes]], tomando posesión del estrechu de Magallanes, a namái díes de que llegaren navíos británicos y franceses col mesmu oxetivu. En [[1856]] promulgóse'l tratáu d'amistá ente Chile y Arxentina que reconoció les llendes del ''uti possidetis juris'', esto ye, los definíos poles lleis indianes hasta [[1810]]. La crecedera de la colonia chilena en Magallanes, entós yá na ciudá de [[Punta Arenas]], dexó la fundación de compañíes pa la cacería y esplotación de ballenes nos mares antárticos, les que pidieron l'autorización del gobiernu de Chile. En [[1894]], apurrióse la potestá a la gobernación de Punta Arenas pa la esplotación de recursos marinos al sur del [[paralelu]] 54° S. === Sieglu XX === Nos primeros años del [[sieglu XX]], aumentó l'interés por estudiar los territorios antárticos. Dalgunes d'estes espediciones pidieron permisu al gobiernu de Chile pa poder realizase, ente les que puede destacar la del profesor [[Suecia|suecu]] [[Otto Nordenskjöld]] en [[1902]] y la del [[Inglaterra|inglés]] [[Robert Falcon Scott|Robert F. Scott]] en [[1900]].<ref name="Mancilla">{{cita publicación|apellíos1=Mancilla Gonzáles|nome1=Pablo|títulu=Antecedentes históricos sobre'l territoriu Antárticu chilenu conocíos escontra la década de 1950|publicación=Estudio hemisferios y polares|fecha=2011|númberu=2|páxina=115-128|url=http://www.revistaestudioshemisfericosypolares.cl/articulos/022-Mancilla-Antecedentes%20Historicos%20Antartica%201950.pdf|fechaaccesu=12 d'agostu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117021540/http://www.revistaestudioshemisfericosypolares.cl/articulos/022-Mancilla-Antecedentes%20Historicos%20Antartica%201950.pdf|archivedate=2015-11-17}}</ref> Tamién Chile apurrió permisos d'esplotación, como'l conferíu'l [[31 d'avientu]] de [[1902]] pol Decretu nᵘ 3310 a Pedro Pablo Benavides p'arriendu de les [[islla Diego Ramírez]] y [[Islles Ildefonso|Ildefonso]], pudiendo estendese na pesca escontra'l sur indefinidamente, so la condición d'instalar una estación naval neses islles. El [[8 de mayu]] de [[1906]], creóse, gracies a la inciciativa del capitán [[Adolfo Andresen]], la [[Sociedá Ballenera de Magallanes]] con sede en Punta Arenas, que foi autorizada'l [[1 d'avientu]] a instalase nes Shetland del Sur por aciu el Decretu N° 1314 del gobernador de Magallanes, lo cual fixeron na caleta Balleneros de la islla Decepción, izando ellí la bandera chilena ya instalando un depósitu de carbón. Esi llugar foi visitáu por [[Jean-Baptiste Charcot]] n'avientu de [[1908]] pa reaprovisionarse de carbón y siguió siendo habitáu en temporada braniza hasta [[1914]].<ref name=pinochetdelabarra /> A partir de 1906, empezaron a promulgase dellos decretos, inclusive dende'l [[Congresu Nacional de Chile]], pa permisos d'esplotación na zona antártica. El Ministru de Rellaciones Esteriores de Chile mentó'l [[18 de setiembre]] d'esi añu los derechos antárticos chilenos nuna memoria y declaró que la delimitación del territoriu taría suxeta a investigaciones preliminares.<ref name=ref_duplicada_1>{{cita llibru |apellíu=Díez de Velasco |nome=Manuel, Ricki Ostrov, Richard Ellmann y José Pérez Montero |enllaceautor= |títulu=Liber Amicorum: Coleición d'estudios xurídicos n'homenaxe al Prof. Dr. D. José Pérez Montero |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros= |edición= |añu=1988 |editor= |editorial=Universidá d'Uviéu |ubicación=Asturies |isbn=84-7468-132-4 <!--- 978-8474-68132-1--->|capítulu= |páxina=772 |cita= }}</ref> Arxentina protestó formalmente'l [[10 de xunu]] de 1907 por eses aiciones de Chile y empecipióse un procesu de negociaciones pa la reconocencia mutua de los territorios antárticos. Estableceríase una llende pa definir dos zones distintes, pero esti tratáu nunca se robló. El [[21 de xunetu]] de [[1908]], el Reinu Xuníu anunció oficialmente la so reclamación de soberanía sobre toles tierres dientro de los meridianos 20° y 80° al Sur del paralelu 50°, qu'en [[1917]] treslladó al sur del paralelu 58° y en [[1962]], al paralelu 60°S. En [[1914]], el británicu [[Ernest Shackleton]] empecipió una espedición pa cruciar el Polu Sur dende'l [[mar de Weddell]] al [[mar de Ross]]. Con dos naves, el ''Endurance'' y el ''Aurora'', dirixir escontra'l continente blancu, pero'l clima empeoró drásticamente hasta qu'un témpanu destruyó dafechu al primera navío. Shackleton saleó por diversos puertos arxentinos, de les [[islles Malvines]] y [[islles Xeorxa del Sur|Xeorxa del Sur]] ensin atopar a naide que s'atreviera a buscar a los espedicionarios atrapaos nuna islla antártica. Sicasí, en Punta Arenas atopó al pilotu [[Luis Pardo Villalón]], quien, a bordu del ''Yelcho'', llogró rescatar a los náufragos na [[islla Elefante]]. El [[4 de setiembre]] de [[1916]] fueron recibíos nel puertu de Punta Arenas como héroes. La fazaña del pilotu Pardo, saleando con temperatures cercanes a los -30° y nun mar tormentosu llenu de [[témpanos]], valió-y el reconocencia nacional ya internacional. === Soberanía y Tratáu Antárticu === [[Ficheru:Chile antartica.jpg|thumb|left|250px|[[Sellu postal]] conmemorativo de la declaración de soberanía sobre'l Territoriu Antárticu.]] [[Ficheru:Chile Tricontinental, y el mar Chileno.png|thumb|250px|Mapa de Chile tricontinental, incluyendo reclamación antártica.]] [[Ficheru:Gabriel Gonzalez Videla-Antartica.jpg|thumb|250px|[[Gabriel González Videla]] mientres la inauguración de la [[Base Xeneral Bernardo O'Higgins]] na Antártica, en [[1948]].]] [[Ficheru:The three areas of Chile.svg|thumb|right|250px|Mapa de les tres árees en que s'estrema'l territoriu chilenu:<br />'''N'azul:''' [[Chile continental]].<br />'''En colloráu:''' [[Chile insular]].<br />'''En verde:''' Chile Antárticu.]] El [[14 de xineru]] de [[1939]], [[Noruega]] declaró les sos reclamaciones territoriales sobre territoriu antárticu ente los meridianos 0° y 20°, lo qu'esmolió al Gobiernu chilenu, polo que'l presidente [[Pedro Aguirre Cerda]] incentivó la definición del Territoriu Antárticu Nacional y el [[7 de setiembre]] d'esi añu estableció por decretu N° 1541 una comisión especial pa esaminar los intereses del país en L'Antártida. La comisión estableció les llendes acordies cola [[teoría de los sectores polares]] teniendo en cuenta precedentes xeográficos, históricos, xurídicos y diplomáticos, que fueron oficializaos pol Decretu nᵘ 1747, promulgáu'l [[6 de payares]] de [[1940]] y publicáu el [[21 de xunu]] de [[1955]].<ref name=antarticachilena /> Como en Chile considerábase que los sos derechos antárticos llegaben hasta la llinia del [[Tratáu de Tordesillas]], al afitar el decretu la llende de la so reclamación nun meridianu asitiáu más al occidente (el de 53° Oeste), amenorgóse la so pretensión pa nun incluyir a les islles Orkney del Sur en considerancia de los derechos arxentinos.<ref>Nota: delles fontes nacionalistes chilenes manifiesten que Chile arrenunció a favor d'Arxentina a un terciu del so sector antárticu al señalar, ensin esplicar d'ónde tomen el datu, que la llinia de Tordesillas pasaba pol meridianu 37°&nbsp;7′ Oeste; sicasí, clásicamente considérase qu'España lo asitiaba nel de 46°&nbsp;37′ Oeste.</ref> Arxentina protestó formalmente pol decretu por aciu nota del [[12 de payares]] de 1940, refugando la so validez y espresando una potencial reclamación a la mesma área.<ref>{{cita publicación |apellíu=Rothwell |nome=Donald |enllaceautor= |añu=1996 |mes= |títulu=The Polar Regions and the Development of International Law |url= |idioma=inglés |publicación=Cambridge Studies in International and Comparative Law |editorial=[[Cambridge University Press]] |ubicación= |volumen=3 |número= |páxina=58 |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 |isbn=0-521-56182-5<!--- 978-0521-56182-2 ---> |cita= }}</ref> De la mesma, el Reinu Xuníu protestó'l [[25 de febreru]] de [[1941]]. A fines de 1940, Arxentina y Chile reconociéronse mutuamente «... que Chile y Arxentina tienen derechos indiscutibles de soberanía na zona polar denomada L'Antártida americana». En xineru de [[1942]], Arxentina declaró los sos derechos antárticos ente los meridianos 25° y 68°&nbsp;24′ O, el de [[punta Dungeness]]. El [[2 de setiembre]] de [[1946]], el Decretu N° 8944 afitó nueves llendes pal [[Antártida Arxentina|Sector Antárticu Arxentín]] ente los meridianos 25° y 74° de longitud Oeste. Finalmente, el [[28 de febreru]] de [[1957]], el Decretu Llei nᵘ 2129 estableció les llendes definitives de la so reclamación ente los meridianos 25° y 74° Oeste y el paralelu 60° de latitud Sur. Esti decretu estableció un territoriu que se superpone sobre parte del territoriu reclamáu per Chile. En [[1947]], Chile empezó a exercer actos de soberanía nel continente antárticu cola [[Primer Espedición Antártica Chilena]] y la instalación de la Estación Meteorolóxico y Radiotelegráfico Soberanía, actual [[Base Naval Capitán Arturo Prat]].<ref name="Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Chile">{{cita web |url= http://www.minrel.gob.cl/prontus_minrel/site/artic/20100830/pags/20100830103143.php|títulu=Informe de Oscar Pinochet de la Barra sobre Primer Espedición Oficial (1947)|fechaaccesu=4 de xineru de 2007|autor= Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Chile|fecha= |obra= |idioma=|cita= }}</ref> Al añu siguiente, y como forma d'asitiar les reclamaciones chilenes, el Presidente [[Gabriel González Videla]] inauguró la [[Base Xeneral Bernardo O'Higgins]], siendo la primera [[visita oficial]] d'un [[Xefe d'Estáu]] a L'Antártida. El [[4 de marzu]] de [[1948]], Chile y Arxentina roblaron un mutuu alcuerdu na proteición y defensa xurídica de los sos derechos territoriales antárticos, reconociendo mutuamente: {{cita|(...) hasta tantu apautar, por aciu alcuerdos amistosos, la llinia de común vecindá nos territorios antárticos de Chile y la República Arxentina, declaren:<br /> 1) Que dambos Gobiernos van actuar de común alcuerdu na proteición y defensa xurídica de los sos derechos en L'Antártida Suramericana, entendida ente los meridianos 25° y 90°, de longitud oeste de Greenwich, '''en que los sos territorios reconocer Chile y la República Arxentina indiscutibles derechos de soberanía'''.|}} En [[1953]], el representante d'[[India]] nes [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]] presentó un proyeutu pa la internacionalización de L'Antártida, movimientu al que xuntaron dellos países ensin hestoria d'actos de soberanía sobre'l territoriu antárticu. Los que sí los teníen empezaron xestiones pa evitar la internacionalización, y l'embaxador chilenu en [[Nueva Delhi]], [[Miguel Serrano Fernández|Miguel Serrano]], llogró que'l Primer Ministru [[Sri Pandit Jawaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]] baxara la propuesta. El [[4 de mayu]] de [[1955]], el Reinu Xuníu presentó dos demandes, contra Arxentina y Chile, respeutivamente, ante la [[Corte Internacional de Xusticia]] por que ésta declarara la invalidez de les reclamaciones de soberanía de los dos países sobre les árees antártiques y subantártiques. El [[15 de xunetu]] de [[1955]], el Gobiernu chilenu refugó la xurisdicción de la Corte nesi casu y el [[1 d'agostu]] facer tamién el Gobiernu arxentín, polo que'l [[16 de marzu]] de [[1956]] les demandes fueron archivaes.<ref>{{cita web |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&k=cc&case=26&code=uka&p3=0 |títulu=Contentious Cases: Antarctica (United Kingdom ''v.'' Arxentina) |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 |autor=International Court of Justice |fecha=4 de mayu de 1955 |editorial= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150909211103/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=uka&case=26&k=cc&p3=0 |fechaarchivu=2015-09-09 }}</ref> La llei n.° 11486 del [[17 de xunu]] de [[1955]] punxo al Territoriu Chilenu Antárticu so la dependencia de la [[provincia de Magallanes]], la que se tresformó'l [[12 de xunetu]] de [[1974]] na [[Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena|XII Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena]].<ref>{{cita LeyChile |norma=6207 |versión=1974-07-12 |denom=Decreto llei 573 |títulu=Estatutu del gobiernu y alministración interiores del Estáu |autor=[[Ministeriu del Interior y Seguridá Pública de Chile|Ministeriu del Interior]] |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 }}</ref> El [[4 de payares]] de [[1975]], creóse la [[Provincia de l'Antártica Chilena]] coles comuñes de Navarino y Antártica Chilena.<ref>{{cita LeyChile |norma=6524 |versión=1975-11-04 |denom=Decreto llei 1230 |títulu=Estrema les rexones del país en provincies qu'indica |autor=[[Ministeriu del Interior y Seguridá Pública de Chile|Ministeriu del Interior]] |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 }}</ref> En [[1958]], el presidente de los [[Estaos Xuníos]] [[Dwight Eisenhower]] convidó a Chile a la Conferencia pol [[Añu Xeofísicu Internacional]] pa resolver l'asuntu antárticu. El [[1 d'avientu]] de [[1959]], [[Chile]] robló'l [[Tratáu Antárticu]],<ref name=tratadoantartico /> qu'estableció que: * L'Antártica ye [[Patrimoniu de la Humanidá]]. * Da al territoriu antárticu fines pacíficos, torgar la instalación militar o armada. * Los países firmantes del [[tratáu]] tienen [[derechu]] a establecer [[Base militar|bases]] con fines científicos ([[bioloxía marina]], [[sismoloxía]], [[vulcanoloxía]], etc.). * Dexa los pleitos sobre les reclamaciones conxelaos asegurando a cada nación firmante un ''statu quo'' pol tiempu que dure'l tratáu. * Nesti [[territoriu]] de fines pacíficos non pueden faese ensayos nucleares, nin de [[guerra]], nin dexar refugayes tóxiques. En xunetu de [[2003]], Chile y Arxentina empezaron a instalar un abellugu común llamáu ''[[Abellugo Abrazu de Maipú|Abrazu de Maipú]]'', a mediu camín ente les bases O'Higgins, de Chile, y Esperanza, d'Arxentina. == Xeografía y clima == [[Ficheru:tca map.png|thumb|250px|Mapa del Territoriu Chilenu Antárticu.]] El Territoriu Chilenu Antárticu tien una superficie de 1&nbsp;250&nbsp;257,6&nbsp;km², equivalentes a más del 60% del total de la superficie chilena, la que ta cubierta na so totalidá, sacante pequeñes zones costeres, por una gruesa capa de [[xelu]] y [[nieve]], les que pueden superar los 1200 metros de fondura en ciertos sectores del interior del continente. La zona so reclamación chilena ta constituyida principalmente por un sector de [[L'Antártida Occidental|L'Antártida Menor]] o [[L'Antártida Occidental]], qu'inclúi la península Antártica, conocida en Chile como [[Península Antártica|Tierra d'O'Higgins]], siendo trevesada llonxitudinalmente pol cordal de los [[Antartandes]]. Esta cadena montascosa ye la continuación de la [[cordal de los Andes]]. Los Antartandes de la mesma, estremen claramente tres zones xeográfiques na Tierra d'O'Higgins: l'aguada occidental, el pandu central y l'aguada oriental. Los Antartandes algamen los 4190 metros d'altitú nel [[monte Jackson (L'Antártida)|monte Jackson]] y los 3655 metros nel [[Monte Coman (L'Antártida)|monte Coman]]. Dientro del sector reclamáu per Chile, nel suroeste del territoriu, atópense les más altos cumes del continente antárticu, incluyendo'l puntu de mayor altitú, les que formen parte de los [[montes Centinela]]: * [[Macizu Vinson]] de 4897&nbsp;msnm. * [[Monte Tyree]] de 4852&nbsp;msnm. * [[Monte Shinn]] de 4800&nbsp;msnm. El Territoriu reclamáu tien un [[llagu subglacial]], el [[Llagu CECs]], el cuál foi afayáu en xineru de 2014 por científicos del [[Centru d'Estudios Científicos]] con sede principal en [[Valdivia (Chile)|Valdivia]] y foi validáu en mayu de 2015 cola publicación na revista ''"Geophysical Research Letters"'' la cual ye especialista na tema. El llagu cunta con una superficie envalorada de 18km², atopar a 2.6 km de fondura sol xelu, ta allugáu nuna zona divisoria de trés grandes glaciares polo que s'atopa nuna situación de baxa perturbación, el movimientu del xelu ye casi inesistente. Esiste una [[Hipótesis (métodu científicu)|hipótesis]] de que podría allugar vida, esta habríase desenvueltu en condiciones d'estremu aislamientu yá que el llagu ta encapsulado. Les [[precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]] del territoriu son relativamente escases y van menguando escontra'l polu sur, onde impera el desiertu polar». Les zones costeres más [[Norte|septentrionales]], como'l norte de la península Antártica ya islles Shetland del Sur, tienen un [[clima]] [[subpolar]] o de [[tundra]], esto ye, la temperatura permediu del mes más templáu supera los 0&nbsp;°C, polo tanto hai tierres descubiertes de capa de xelu permanente. El restu del territoriu atopar sol réxime de [[clima polar]]. El Territoriu Chilenu Antárticu correspuende xeográficamente a les zones [[UTC-4]], [[UTC-5]] y [[UTC-6]]. Sicasí, aplícase na totalidá d'este la regulación provista pa la rexón de Magallanes y Antártica Chilena, que a partir de 2017 ye l'horariu [[UTC-3]] tol añu.<ref name=HorarioMagallanes2017>{{cita web|títulu=Magallanes con horariu propiu a partir de 2017 - La Prensa Austral|url=http://laprensaaustral.cl/titular1/magallanes-facer-decretu-establez-horariu-de branu definitivu-pa-la-region-por tou-l'anu/}}</ref> == Población == La [[Antártica (comuña)|Comuña Antártica]] tien una población de 150 habitantes nes [[Bases antártiques de Chile|bases chilenes]], según el censu realizáu a nivel nacional en [[2012]], que correspuenden a 54 civiles y 96 militares. Estos habitantes son mayoritariamente miembros de la [[Fuercia Aérea de Chile]] y les sos families, que na so mayoría viven en [[Villa Les Estrelles]]. Esti pobláu, allugáu xunto a la [[Base Presidente Eduardo Frei Montalva]], na islla Rei Xurde, foi inauguráu'l [[9 d'abril]] de [[1984]] y cuenta con un aeródromu, un bancu, una escuela y guardería infantil, un hospital, un supermercáu, telefonía móvil y televisión. El 21 de payares de [[1984]] nació, en Villa Les Estrelles, el primer chilenu antárticu, [[Juan Pablo Camacho|Juan Pablo Camacho Martíno]].<ref name=JPCamacho>{{cita web|títulu=Chile na Antártica: a trenta años del primer chilenu nacíu nel fin del mundu - 24Hores.cl|url=http://www.24horas.cl/tendencias/espectaculosycultura/chile-en-la-antartica-a-trenta-ano-del primer-chilenu-nacíu-en-el fin-del mundu---1506774}}</ref> Hasta'l momentu, nacieron en total trés chilenos nel Territoriu Chilenu Antárticu, Gisella Cortés Rojas (2 d'avientu de 1984) ya Ignacio Miranda Llagunes (23 de xineru de 1985).<ref name=Nacencies>{{cita web|títulu=Pioneros de l'Antártica - El Mercurio.com|url=http://diario.elmercurio.com/detalle/index.asp?id={03c03662-9y33-4990-85af-480856953abb} }}</ref> Nun se conocen ente ellos y tampoco volvieron al continente blancu. Ignacio ye hasta'l momentu l'antárticu más recién.<ref name=we>{{cita web |url=http://webecoist.momtastic.com/2011/02/15/born-freezing-meet-antarcticas-first-citizen/ |títulu=Born Freezing: Meet Antarctica's First Citizen |obra=Web Ecoist}}</ref> Na actualidá, el desenvolvimientu del turismu aumentó de manera esplosiva, al traviés d'aviones (remanaos mayoritariamente por [[Aerovías DAP|Grupu DAP]]) y cruceros que parten dende [[Punta Arenas]] o [[Ushuaia]]. == Bases == {{AP|Bases antártiques de Chile}} [[Ficheru:Pinguinos1.JPG|thumb|200px|[[Spheniscidae|Pingüinos]] alredor de la [[Base Presidente Gabriel González Videla|Base Gabriel González Videla]], en [[1957]].]] Por cuenta de les carauterístiques xeográfiques de la península Antártica, ésta tien les meyores condiciones pal desenvolvimientu de la vida humana. Ye por esto que nel Territoriu Chilenu Antárticu atópase'l mayor númberu de bases internacionales. Esisten '''4''' [[Bases antártiques permanentes|bases permanentes]] chilenes operatives mientres tol añu, ente qu'esisten otres '''5''' que permanecen abiertes namái mientres el [[branu]] austral ([[avientu]]-[[marzu]]) xunto a '''4''' abellugos. El mayor centru poblacional ta enclaváu na islla Rei Xurde y ta formáu pola [[Base Presidente Eduardo Frei Montalva]] ([[1980]]), que tien una pista aérea, el Centru Meteorolóxicu Presidente Frei ([[1969]]) y la Villa Les Estrelles. Perteneciente a Chile, esti enclave ye'l nucleu de sofitu loxísticu más importante pa los restantes países con bases científiques na islla Rei Xurde. El [[Institutu Antárticu Chilenu]] (INACH), dependiente del [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Chile|Ministeriu de Rellaciones Esteriores]], inauguró na mesma islla la [[Base Profesor Julio Escudero]], principal centru científicu de Chile na Antártica. L'[[Armada de Chile]] tamién collabora na [[Base Johann Gregor Mendel]] perteneciente a [[República Checa]] dende'l 14 de xineru de 1995. El máximu ye de cuatro investigadores chilenos puedan llevar a cabo trabajo científicos na base. Pa concretar esta posibilidá, los investigadores chilenos tendrán de presentar una carta d'un investigador líder checu, con quien collaboraría na so propuesta Na llista que se detalla de siguío, nómense les [[bases antártiques]]:<ref>{{cita web |url=http://lynxdxg.com/descargas/fichero/Direutorio_WABA_2003.PDF |títulu=WABA Directory 2003 |formatu=PDF |fechaaccesu=21 de marzu de 2011 |autor=Diamond DX Club |fecha=2003 |editorial=lynxdxg.com |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.comnap.aq/Members/Shared%20Documents/Antarctic_Facilities_List_1April2012.xls |títulu=Main Antarctic Facilities operated by National Antarctic Programs in the Antarctic Treaty Sía (South of 60° latitude South) |fechaaccesu=20 de mayu de 2013 |formatu=XLS |autor=Council of Managers of National Antarctic Programs (COMNAP) |fecha=1 d'abril de 2012 |editorial=www.comnap.aq |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171016013816/https://www.comnap.aq/Members/Shared%20Documents/Antarctic_Facilities_List_1April2012.xls |fechaarchivu=2017-10-16 }}</ref> '''(P):''' Permanentes; abiertes tol añu. '''(V):''' Abiertes namái mientres el branu austral. '''(R):''' Bases abandonaes o en ruines (namái apaecen les de Chile). <center> '''Bases y Abellugos Antárticos Chilenos''' {| {{tablaguapa}} |- !Nome!!País!!Allugamientu!!Estáu |- |- |[[Base Presidente Eduardo Frei Montalva]]||{{CHL}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Xeneral Bernardo O'Higgins]]||{{CHL}}||[[Península Antártica]]||P |- |[[Base Naval Capitán Arturo Prat|Base Capitán Arturo Prat]]||{{CHL}}||[[Islla Greenwich]]||P |- |[[Base Profesor Julio Escudero]]||{{CHL}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Estación Polar Científica Conxunta Glaciar Unión]]||{{CHL}}||[[Glaciar Unión]]||V |- |[[Base Yelcho]]||{{CHL}}||[[Islla Doumer]]||V |- |[[Base Doctor Guillermo Mann]]||{{CHL}}||[[Islla Livingston]]||V |- |[[Base Presidente Gabriel González Videla]]||{{CHL}}||[[Bahía Paraíso]]||V |- |[[Base Carvajal]]||{{CHL}}||[[Islla Adelaida]]||V |- |[[Abellugu Collins]]||{{CHL}}||[[Península Fildes]]||V |- |[[Refugio Julio Ripamonti]]||{{CHL}}||[[Islla Ardley]]||V |- |[[Refugio Luis Risopatrón]]||{{CHL}}||[[Islla Robert]]||V |- |[[Abellugu Xeneral Jorge Boonen Rivera]]||{{CHL}}||[[Badea Duse]]||V |- |[[Abellugo Cabo Gutiérrez Vargas]]||{{CHL}}||[[Islla Decepción]]||R |- |[[Base Teniente Arturo Parodi Alister]]||{{CHL}}||[[Montes Patriot]]||R |- |[[Base Antonio Huneeus]]||{{CHL}}||[[Montes Patriot]]||R |- |[[Base Presidente Pedro Aguirre Cerda|Base Pedro Aguirre Cerda]]||{{CHL}}||[[Islla Decepción]]||R |- |[[Abellugo Doctor Guillermo Mann]]||{{CHL}}||[[Badea Hughes]]||V |- |[[Abellugo Abrazu de Maipú]]||{{CHL}}<br/>{{ARG}}||[[Península Trinidá]]||R |} </center> <center> '''Dalgunes de les bases internacionales esistentes nel territoriu reclamáu:''' {| {{tablaguapa}} |- !Nome!!País!!Allugamientu!!Estáu |- |- |- |[[Base Johann Gregor Mendel]]||{{CZE}}||[[Islla James Ross]]||V |- |[[Base Gran Muralla]]||{{CHN}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Amundsen-Scott]]||{{USA}}||[[Polu Sur]]||P |- |[[Base Carlini]]||{{ARG}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base San Martín]]||{{ARG}}||[[Bahía Margarita]]||P |- |[[Base Esperanza]]||{{ARG}}||[[Península Antártica]]||P |- |[[Base Marambio]]||{{ARG}}||[[Islla Seymour]]||P |- |[[Base Brown]]||{{ARG}}||[[Península Antártica]]||V |- |[[Base Cámara]]||{{ARG}}||[[Islla Media Lluna]]||V |- |[[Base Decepción]]||{{ARG}}||[[Islla Decepción]]||V |- |[[Base Matienzo]]||{{ARG}}||[[Barrera de xelu Larsen]]||V |- |[[Base Melchior]]||{{ARG}}||[[Archipiélagu Palmer]]||V |- |[[Base Petrel]]||{{ARG}}||[[islles Shetland del Sur]]||V |- |[[Base Primavera]]||{{ARG}}||[[Península Antártica]]||V |- |[[Base Rothera]]||{{GBR}}||[[Islla Adelaida]]||P |- |[[Base Fossil Bluff]]||{{GBR}}||[[Islla Alejandro I]]||V |- |[[Aeródromu Sky Blu]]||{{GBR}}||[[Tierra de Ellsworth]]||V |- |[[Base Ecu Nelson]]||Privada||[[Islla Nelson]]||V |- |[[Base Palmer]]||{{USA}}||[[Islla Anvers]]||P |- |[[Base Antártica Gabriel de Castiella]]||{{ESP}}||[[Islla Decepción]]||V |- |[[Base Pedro Vicente Maldonado]]||{{ECU}}||[[Islla Greenwich]]||V |- |[[Base San Clemente de Ohrid]]||{{BUL}}||[[Islla Livingston]]||V |- |[[Bases antártiques d'España|Base Xuan Carlos I]]||{{ESP}}||[[Islla Livingston]]||V |- |[[Llaboratoriu Dallmann]]||{{DEU}}||[[Islla Rei Xurde]]||V |- |[[Estación Antártica Comandante Ferraz|Base Comandante Ferraz]]||{{BRA}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Rei Sejong|Base King Sejong]]||{{KOR}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Machu Picchu]]||{{PER}}||[[Islla Rei Xurde]]||V |- |[[Base Henryk Arctowski]]||{{POL}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Bellingshausen]]||{{bandera2|Rusia}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Científica Antártica Artigas|Base Xeneral Artigas]]||{{URY}}||[[Islla Rei Xurde]]||P |- |[[Base Vernadsky]]||{{UKR}}||[[Islla Arxentina]]||P |- |[[Base Siple]]||{{USA}}||[[Montes Ellsworth]]||V |- |[[Estación Científica Antártica Ruperto Elichiribehety|ECARE]] - Ruperto Elichiribehety||{{URY}}||[[Península Antártica]]||V |} </center> == Galería == <center><gallery> Ficheru:Sociedad_Ballenera_de_Magallanes.jpg|[[Buque Gobernador Bories|Buque factoría Gobernador Bories]], fondiáu en [[badea Balleneros]], [[islla Decepción]], en [[1908]]. Ficheru:Shackleton-Pardo-Yelcho.JPG|[[Escampavía Yelcho]] que rescatara en [[1916]], a la tripulación de la [[Espedición Imperial Transantártica]] xunto a la semeya d'[[Ernest Shackleton]] (esquierda) y [[Luis Pardo Villalón]]. |Base antártica Chilena "Soberanía", 1947. Ficheru:Canal Lemaire.JPG|Navegación de la [[Canal Lemaire]]. Ficheru:Base Pedro Aguirre Cerda1.JPG|Base Pedro Aguirre Cerda, na [[islla Decepción]], 1958. Ficheru:Lientur en Copper Mine.JPG|Patrullera chilena Lientur en Cooper Mine, [[islla Robert]], 1958. Ficheru:Perros antárticos2.JPG|Perros antárticos na Base O´Higgins, 1958. Ficheru:CAPILLA SANTA MARIA REINA DE LA PAZ.JPG|Capiya Santa María Reina de la Paz, Base Frei. Ficheru:Museum at Gonzáles Videla Station, Antarctica.jpg|Muséu, Estación González Videla. Ficheru:Villa Las Estrellas en invierno.jpg| Vista panorámica de [[Villa Les Estrelles]] pel hibiernu. Ficheru:Correos de Chile in Antarctica.jpg|Oficina de [[Correos de Chile]] na Antártica. </gallery></center> == Ver tamién == * [[Mar chilenu]] * [[Islla Grande de Tierra del Fueu]] * [[Reclamaciones territoriales en L'Antártida]] * [[Patrulla Antártica Naval Combinada]] * [[Sitios y Monumentos Históricos de L'Antártida]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=n}} === Referencies === {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíu = Encina | nome = Francisco Antonio | enllaceautor = Francisco Antonio Encina | títulu = [[Historia de Chile dende la Prehistoria hasta 1891]] | url = | fechaaccesu = | idioma = | otros = | edición = | año = 1984 | editorial = Editorial Ercilla | ubicación = Santiago de Chile | isbn = 956-10-1405-X | capítulu = | páxines = | cita = }} * {{cita llibru | apellíu = Eyzaguirre | nome = Jaime | enllaceautor = Jaime Eyzaguirre | títulu = Curtia historia de les fronteres de Chile | url = | fechaaccesu = | idioma = | otros = | edición = 28ª | añu = 2000 | editorial = Editorial Universitariu | allugamientu = Santiago de Chile | isbn = 956-11-1356-2 | capítulu = | páxina = | cita = }} * {{cita llibru | apellíu = Frías Valenzuela | nome = Francisco | enllaceautor = Francisco Frías Valenzuela | títulu = Historia de Chile: Dende la Prehistoria hasta 1973 | url = | fechaaccesu = | idioma = | otros = | edición = 11ª | añu = 1993 [1986] | editorial = Editorial Editora Zig-Zag, S.A | ubicación = Santiago de Chile | isbn = 956-12-0766-4 | capítulu = | páxina = | cita = }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Antártica Chilena}} * [http://www.mardechile.cl/index.php?option=com_content&task=view&id=474&Itemid=31 Mar de Chile - Documentu: Decretu delimitación Territoriu Chilenu Antárticu.] {{Tradubot|Territorio Chileno Antártico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Territoriu Chilenu Antárticu| ]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] blum31p4fbj85vo8ipy24ytprjl1oq3 0 127669 4499340 4487667 2026-06-08T04:10:21Z Limotecariu 735 4499340 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Máxima de los Países Baxos''', nacida como '''Máxima Zorreguieta''' {{nym}} ye l'actual [[reina consorte]] de los [[Países Baxos]] dende'l [[30 d'abril]] de [[2013]] pol so matrimoniu col rei [[Guillermo Alejandro de los Países Baxos|Guillermo Alejandro]], siendo la segunda consorte (esposa d'un soberanu) d'[[Europa]] nacida n'[[Hispanoamérica]], dempués de la gran duquesa [[María Teresa Mestre|María Teresa de Luxemburgu]], [[cuba|cubana]] d'orixe, y la segunda reina y tercer soberana nacida en [[Llatinoamérica]], al tener en cuenta a la [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|portuguesa]] nacida en [[Brasil]] [[María II de Portugal]]. == Biografía == [[Ficheru:Gouden koets.jpg|thumb|255px|right|Los entós príncipes d'Orange, Guillermo y Máxima, nel carruax real (añu [[2007]]).]] === Nacencia y familia === Máxima Zorreguieta nació na [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires|ciudá de Buenos Aires]] el [[17 de mayu]] de [[1971]], como primoxénita de María del Carmen Cerruti (n. 1944) y [[Jorge Zorreguieta]] (1928-2017), quien fuera [[Ministeriu d'Agricultura, Ganadería y Pesca|secretariu d'Agricultura y Ganadería]] mientres la dictadura arxentina, autodenomada [[Procesu de Reorganización Nacional]]. María del Carmen y Jorge Horacio tendríen tiempu dempués otros fíos, siendo los trés hermanos menores de Máxima: Martín, Juan ya Inés. Tamién tien trés hermanes mayores d'un matrimoniu anterior del so padre cola escritora y filósofa Marta López Gil: María, Ánxeles y Dolores. <ref>[http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/maxima-tien-cuadros-mios-en-el palaciu/3093.html Pa ti]</ref> Ella ye d'ascendencia española ya italiana. Máxima tien ascendencia [[País Vascu|vasca]] per parte de padre, que la so casa solariega —caserío Sorreguieta— sigue alzada na llocalidá d'[[Elduayen]], [[Guipúzcoa]].<ref>[http://www.vanitatis.com/cases-reales/2013/02/02/una-futura-reina-holandesa-con-origenes-vascos-22730/ Vanitatis]</ref> Máxima creció nun apartamentu na cai Uriburu del [[Recoleta (Buenos Aires)|barriu de La Recoleta]] de la Capital Federal. === Estudios y carrera profesional === Concluyó'l secundariu nel colexu [[Northlands School]], pasando los sos exames de bachilleratu en [[1988]]. Graduar de [[Llicenciatura|llicenciada]] en [[Economía]] na [[Universidá Católica Arxentina]] (UCA) en [[1995]], completando los sos estudios con un [[Máster (grau)|máster]] nos [[Estaos Xuníos]].<ref>[https://web.archive.org/web/20131212025313/http://www.elnuevoherald.com/2013/04/25/1462023/maxima-zorreguieta-la-economista.html Diariu El Nuevu Herald (25 d'abril de 2013)]</ref> Felicidá [[facultá universitaria]] [[Universidá privada|privada]] ta rexida por un directoriu d'obispos locales, ente los que s'atopaba l'actual [[Francisco (papa)|papa Francisco]] quien per aquellos años, como [[Jorge Mario Bergoglio]] quien fora entós el cardenal primáu, arzobispu de Buenos Aires y Gran Canciller de la UCA, presidía la tradicional misa d'entamos de clases y facer per última vegada nel Auditoriu San Agustín del Campus del barriu porteño de [[Puerto Madero]], el día 26 de marzu del 2012 y unos meses dempués na mesma universidá, el 11 d'ochobre del mesmu añu, presidió la celebración de los 50 años del entamu del [[Conceyu Vaticanu II]].<ref>[http://www.uca.edu.ar/uca/index.php/comunicacion/gacetilla/es/universidá/comunicacion-institucional/gacetillas-de-prensa/2012/ochobre/celebracion-en-la-uca-50-anos-del entamu-del-conceyu-vaticanu-ii La Universidá Católica Arxentina y l'entós cardenal y arzobispu de Buenos Aires Jorge Bergoglio]</ref> De 1989 a 1990, cuando entá taba na universidá, trabayó pa ''Mercáu Abiertu SA''. De 1992 hasta 1995, trabayó nel departamentu de ventes de la empresa ''Boston Securities SA'' en Buenos Aires, onde realizó investigaciones sobre software pa mercaos financieros.<ref>Según ''"Hola.com"'' (op. cit., añu 2013).</ref> Amás, enseñó inglés a neños y adultos, y matemátiques a alumnos de secundaria y estudiantes de primer añu de carrera. Dende xunetu de 1996 a febreru de 1998, l'actual reina Máxima trabayó pa ''HSBC James Capel Inc.'' en [[Nueva York]], onde aportó a vicepresidenta de ventes institucionales para [[América Llatina]]. A partir d'entós y hasta xunetu de 1999, foi vicepresidenta de la división de mercaos emerxentes de ''Dresdner Kleinwort Benson'' en Nueva York, onde aportó a vicepresidenta de ventes institucionales.<ref>Según ''"Hola.com"'' (id. ant.).</ref> Dende mayu de 2000 hasta marzu de 2001 permaneció trabayando na oficina del ''Deutsche Bank'' en [[Bruxeles]]. ==== Idiomes ==== Máxima fala [[Idioma castellanu|castellanu]], [[Idioma inglés|inglés]], [[Idioma italianu|italianu]] y [[Idioma neerlandés|neerlandés]]. === Novialgu y compromisu === Mientres Máxima trabayaba en [[Nueva York]], en [[1999]], una amiga del so colexu, quien conocía al entós príncipe neerlandés Guillermo d'Orange, presentar en [[España]]. Magar la reina Beatriz y demás miembros de la Corona aceptaron el puestu novialgu, la rellación convertir nun asuntu d'Estáu. El [[30 de marzu]] de [[2001]], Máxima comprometer col príncipe Guillermo. Convertir en ciudadana neerlandesa'l 17 de mayu del mesmu añu y el 3 de xunetu, les dos cámares del parllamentu neerlandés aprobaron un proyeutu de llei presentáu pol gobiernu pa consentir el [[matrimoniu]], yá que amás, Máxima ye católica y Guillermo protestante. == Princesa de los Países Baxos == [[Ficheru:Arms of the children of Willem-Alexander of the Netherlands.svg|thumb|150px|left|Escudu personal de Máxima Zorreguieta, cuando yera princesa consorte de los Países Baxos, siendo l'actual de la so fía heredera al tronu, la princesa [[Catalina Amalia d'Orange]] (nótese'l [[escusón]] que ye'l blasón del llinaxe Zorreguieta dende [[1830]]).]] Como princesa, Máxima completó'l so programa d'integración cívica a principios de 2005. Dende'l so compromisu, la entós princesa optara por familiarizase cola sociedá neerlandesa, según cola de les [[Antillas Holandeses]] y [[Aruba]]. Esti programa inclúi l'estudiu de la [[llingua neerlandesa]], la [[Historia de los Países Baxos|historia]] y el derechu constitucional propios del país. [[Ficheru:Maxima Willem-Alexander Mark Rutte.jpg|255px|thumb|right|Máxima y el [[Príncipe d'Orange]] xunto al Primer Ministru [[Mark Rutte]].]] [[Ficheru:Royal Standard of Máxima of Orange-Nassau.svg|thumb|100px|right|[[Estandarte Real de los Países Baxos#Variantes del Estandarte Real de los Países Baxos|Estandarte]] de la reina Máxima.]] Dende'l 20 d'ochobre de 2004, la ex princesa Máxima ye miembru del Conseyu d'Estáu, l'organismu gubernamental más importante d'asesoramientu. De cutiu col so maríu Guillermo Alejandro d'Orange, representaben a la Casa Real n'actos oficiales de too tipu. Tamién acompañaba a la entós [[Beatriz de los Países Baxos|reina Beatriz]] en visites d'Estáu. Máxima foi miembru de la Comisión pa la Participación de les Minoríes Étniques de la Muyer de xunetu» dende 2003 hasta'l branu del 2005. El Comité sofitaba a los trenta conceyos más grandes del país na promoción de la participación social pa muyeres de grupos étnicos minoritarios. L'asamblea yera presidida pol exdiputado Pablo Rosenmöller. Como princesa tamién participó na Xunta de gobernadores de la Presidencia» sobre la xestión de la diversidá y la integración na Universidá Llibre de Ámsterdam. L'actual rei Guillermo y Máxima son patronos de la Caxa Naranxa» que foi creada pa promover el bientar social y la cohesión nos Países Baxos. Cada añu en mayu, la entós princesa presentaba los premios ''Appeltje van Oranje'' a les instituciones que constitúin un exemplu nel ámbitu del bienestar. Máxima, amás, presidía la Xunta de Síndicos de la Cátedra Príncipe Claus», establecida de la mesma, pola [[Universidá de Utrecht]] y l'Institutu d'Estudios Sociales de L'Haya». El Presidente ta dotáu pa promover la formación y la investigación nel ámbitu de la cooperación al desenvolvimientu. [[Ficheru:Máxima Zorreguieta pregnant.jpg|250px|thumb|left|Máxima de los Países Baxos.]] L'actual reina Máxima ye una voz activa a nivel mundial sobre la importancia de la inclusión financiera p'amenorgar la probeza y el llogru de los oxetivos de desenvolvimientu. Nomada en 2009 pol secretariu xeneral de la [[Organización de les Naciones Xuníes|ONU]], [[Ban Ki-moon]], como Abogada Especial pal Financiamientu pal Desenvolvimientu Inclusivu», trabaya con líderes gubernamentales, reguladores y supervisores financieros, organizaciones intergubernamentales, parlamentos, sociedá civil, sector priváu y medios de comunicación p'aumentar la sensibilización y promover l'acción. Como defensora especial, desempeña un papel de lideralgu na promoción de meyores práutiques y polítiques qu'aumenten l'accesu al financiamientu, la protección de los consumidores y la educación financiera. La ex princesa sigue defendiendo asina esta necesidá, tantu pa los individuos como pa les pequeñes y medianes empreses ([[PYME]]s) que de cutiu se tresformen nos motores de la crecedera de les economíes local y nacional. Ocupar d'estes cuestiones mientres les sos visites a los países y en foros internacionales como la [[Organización de les Naciones Xuníes|ONU]], el [[Fondu Monetariu Internacional|FMI]], el [[Bancu Mundial]], el [[G20]] y el [[FATF|GAFI]]. Máxima Zorreguieta y el so maríu, l'actual rei neerlandés, que ye presidente del Comité Asesor del Secretariu Xeneral de la Xunta d'Agua y Saneamientu» (UNSGAB), siguiríen collaborando en proyeutos centraos nesta tema. Tamién creaba concencia sobre la importancia de la inclusión financiera nel so propiu país. Participó nel Conseyu Neerlandés de microfinanzas dende 2006 pa sofitar l'espíritu empresarial nos Países Baxos. [[Ficheru:Willem-Alexander and Máxima at the White House.jpg|thumb|300px|right|Máxima y el príncipe neerlandés na [[Casa Blanca]] ([[11 de setiembre]] de [[2009]]).]] Dende 2008, arreyóse na promoción de la educación financiera nos Países Baxos, sobremanera pa neños y nuevos. Convertir en presidente honorariu en 2010 de «CentiQ», una asociación nacional de bancos, escueles, gobiernu, organizaciones de consumidores ya instituciones d'investigación. === Experiencia ante les Naciones Xuníes === Basándose na so esperiencia profesional na banca y los mercaos emerxentes, l'actual reina Máxima desempeñóse como miembru del Grupu Asesor de les [[Naciones Xuníes]] del Añu Internacional del Microcrédito 2005». Viaxó pa reparar los programes de microcrédito n'acción. De 2006 a 2009, trabayó nel Grupu d'Asesores de les Naciones Xuníes sobre Sectores Financieros Inclusivos» que trata d'encetar l'axenda más amplia de la inclusión financiera. En 2008, la ex princesa presentó al secretariu xeneral [[Ban Ki-Moon]] los encamientos de dichu grupu. === Aniversariu === Con motivu del décimu aniversariu de la boda de los herederos de los Países Baxos, l'actual reina Máxima foi la protagonista d'una esposición sobre'l papel que desenvolvió mientres esta década na sociedá neerlandesa. La esposición, col nome de «Máxima, diez años n'Holanda», celebrar nel Palaciu Het Loo, na llocalidá d'[[Apeldoorn]]. Recoyía semeyes y videos qu'ilustraben les actividaes llaboral y social de la heredera. La muestra foi inaugurada pola entós reina Beatriz el [[7 de mayu]] de 2011, concluyendo'l [[4 de setiembre]] del corriente. Na mesma espunxeron cerca de 20 vistíos que lluciera dende'l so enllaz, amosando tamién la implicación social de la exprincesa, por casu, nel so trabayu na Fundación ''Oranje Fonds''. Per otru llau, presentóse'l papel que desempeñó na sociedá y la dinastía neerlandesa a lo llargo d'esta década.<ref>[http://www.monarquiaconfidencial.com/pg_Articulo.aspx?IdObjeto=2836 Esposición con motivu del décimu aniversariu de boda de los príncipes]</ref> == Reina de los Países Baxos == [[Ficheru:King Willem-Alexander, Princess Beatrix and Queen Maxima.jpg|thumb|200px|left|Beatriz presentando a los reis Guillermo Alejandro y Máxima.]] A partir del {{fecha|30|abril|2013}}, nel trentenu tercer aniversariu de l'ascensión al tronu de la reina [[Beatriz de los Países Baxos]], la princesa Máxima tresformar na soberana consorte d'esi reinu, por cuenta de la abdicación de la reina —quien ye agora princesa de los Países Baxos— a favor del herederu [[Guillermo Alejandro de los Países Baxos]]. L'[[abdicación]] dar na Sala de Moisés del [[Palaciu Real d'Ámsterdam]] ante tolos testigos, siendo estos, los sos socesores (Guillermo Alejandro y Máxima), los presidentes de les dos Cámares de Representantes, los ministros del reinu, el vicepresidente del Conseyu d'Estáu, los miembros de les diputaciones de les islles autónomes d'[[Aruba]], [[Curaçao]] y [[Isla de San Martín|San Martín]] —les demás islles de les antigües [[Antilles Neerlandeses]]: [[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] y [[Isla de Saba|Saba]] dende'l 10 d'ochobre de 2010, tán integraes alministrativamente nel país, formando conceyos de «la parte caribeña de los Países Baxos»— el comisariu real de la provincia de [[Holanda Septentrional]], l'alcalde d'[[Ámsterdam]] y el direutor del Gabinete de la Reina.<ref name=hc1>[http://realeza.hola.com/holanda/201304302378/coronacion-beatriz-holanda-abdicacion/ La Gran Coronación de Guillermo y Máxima d'Holanda (Hola.com, 30 d'abril del 2013)]</ref> Tuvieron presentes la familia real holandesa como la princesa Amalia (y les sos hermanes menores, les princeses Alejandra y Ariana), el fíu menor de la soberana y la so muyer —los príncipes [[Constantín Cristóbal de los Países Baxos|Constantín]] y [[Lorenza de los Países Baxos|Laurentien]]— la [[Princesa Mabel d'Orange-Nassau|princesa Mabel]], esposa del príncipe [[Frisu d'Orange-Nassau|Frisu]] quien nun pudo asistir por siguir n'[[Coma (medicina)|estáu comatosu]], y les tres hermanes de la reina, siendo estes, les princeses [[Margarita de los Países Baxos|Margarita]] —col so maríu Pieter van Vollenhoven— [[Irene de los Países Baxos|Irene]] y [[Cristina de los Países Baxos|Cristina]].<ref name=hc1/> [[Ficheru:King_Willem-Alexander_and_Queen_Maxima_on_the_inauguration_2013.jpg|thumb|150px|right|Invistidura real.]] Este foi'l pronunciamientu del curtiu discursu de Beatriz, yá como princesa d'Orange, en roblando la so abdicación: {{cita|''“Güei dexo sitiu a una nueva xeneración. El mio fíu asume güei la responsabilidá d'esta nueva función"''.}} Máxima escoyó pa la invistidura la [[diadema]] de [[diamante]]s y [[zafiru|zafiros]]<ref>La diadema usada pola reina Máxima ye conocida como «Tiara Mellerio» que ye'l nome d'una famosa xoyería [[París|parisina]], siendo esta diseñada por Oscar Masin; fuera un regalu del rei [[Guillermu III de los Países Baxos]] a la so segunda muyer, la reina [[Emma de Waldeck-Pyrmont|Emma]], considerándo-yla como una de les alhaxes más cares del mundu nesa dómina, costando unos 100 000 [[gulden]]s. El gran zafiru central arrodiáu de diamantes formaba parte d'un broche que perteneciera a la reina consorte [[Ana Pávlovna Románova]] —nieta de [[Catalina II de Rusia]], ''"la Grande"''— que yera la esposa del rei [[Guillermu II de los Países Baxos|Guillermu II]].</ref> constando de 31 diamantes de [[Caxmir (rexón)|Caxmir]] y siendo el central más grande, d'unos 44 quilates, sumando los 655 diamantes de [[Sudáfrica]] engarzados nuna diadema de [[platín]]. El broche y los pendientes tamién formen parte de la coleición. El diseñu<ref>Según la revista «''¡HOLA! Arxentina''», El diseñu llucíu pola reina consorte mientres la invistidura foi obra de [[Jan Taminiau]].</ref> utilizáu por Máxima foi iguáu en crêpe de seda color azul Francia que ye unu de los colores del estandarte real.<ref>[http://www.hola.com.ar/1578666-la-espectacular-tiara-de-maxima Revista ¡HOLA! Arxentina (5 de mayu de 2013) "La espectacular tiara de Máxima" - La diadema y el diseñu utilizáu por Máxima de los Países Baxos na ceremonia d'asunción al tronu]</ref> En representación d'[[Arxentina]] asistieron a la ceremonia de entronización el vicepresidente [[Amado Boudou]] y la senadora [[Beatriz Rojkés de Alperovich]], según 18 de les cases reales del mundu, ente qu'alredor de 25.000 neerlandeses tuvieron viendo la ceremonia na plaza Dam d'[[Ámsterdam]]. == Matrimoniu y descendencia == [[Ficheru:Willemmaxima trouwen.jpg|thumb|left|400px|Besu de los entós príncipes Guillermo Alejandro y de Máxima, nel balcón del [[Palaciu Real d'Ámsterdam]], el día de la ceremonia relixosa nel añu [[2002]].]] === Boda === L'alcalde d'Ámsterdam, [[Job Cohen]], ofició la ceremonia civil na [[Beurs van Berlage]] el 2 de febreru de 2002. El reverendu Carel ter Linden ofició la ceremonia relixosa que tuvo llugar na [[Nieuwe Kerk (Ámsterdam)|Nieuwe Kerk]]. Por aciu el so matrimoniu, Máxima recibió'l títulu de Princesa de los Países Baxos. Na primavera del siguiente añu, la pareya camudar a [[Eikenhorst]], a la finca «De Horsten», [[Wassenaar]]. La so primer fía, la princesa Catalina Amalia, nació'l 7 d'avientu de [[2003]]. La so segunda fía, la princesa Alejandra, nació'l 26 de xunu de [[2005]] y la so tercer fía, la princesa Ariadna, el 10 d'abril de [[2007]]. Toes nacieron nel Hospital Bronovo de [[L'Haya]]. Como tolos monarques holandeses, el príncipe Guillermo Alejandro ye un miembru nominal de la [[Ilesia Reformada Holandesa]] pero al contrariu de lo qu'asocediera cuando la so tía, la princesa [[Irene de los Países Baxos]], casóse col príncipe [[Carlos Hugo de Borbón-Parma|Carlos Hugo de Borbón Parma]], de relixón católica, la cuestión relixosa nun tuvo escesiva importancia, salvu alderiques pasaxeros y les crítiques de los sectores protestantes más radicales.<ref>[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1964/01/30/031.html Según el diariu ''ABC'', na so hemeroteca, en ''"la princesa Irene d'Holanda convertir al catolicismu"'']</ref> Por cuenta de esto, Máxima siguió calteniendo la so fe [[católica]] dempués del matrimoniu. Sicasí, causó mayor discutiniu que'l padre de Máxima, Jorge Zorreguieta, fuera un miembru civil, con rangu de secretariu d'Estáu, del réxime del dictador arxentín [[Jorge Videla|Jorge Rafael Videla]]. Por cuenta del discutiniu causáu, el señor Zorreguieta nun allegó a la boda real porque los representantes del primer ministru holandés, [[Wim Kok]], pidiéronlu que nun asistiera.<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Fuertes/midíes/seguridá/presiden/boda/herederu/holandes/novia/elpeputec/20020202elpepuint_5/Tes Según el diariu ''El País'' en ''"Fuertes midíes de seguridá presiden la boda del herederu holandés cola so novia"'' (Ámsterdam, 2 de febreru de 2002)]</ref> === Fíes === * '''[[Catalina Amalia d'Orange|Princesa Catalina-Amalia Beatriz Carmen Victoria]],''' nacida'l [[7 d'avientu]] de [[2003]]. * '''[[Alejandra d'Orange-Nassau|Princesa Alejandra Xuliana Marcela Lorenza]],''' nacida'l [[26 de xunu]] de [[2005]]. * '''[[Ariadna d'Orange-Nassau|Princesa Ariadna Guillermina Máxima Inés]],''' nacida'l [[10 d'abril]] de [[2007]]. === Otros datos === * Máxima ye tamién madrina de [[bautismu]] de dos fíos de príncipes: el príncipe [[Sverre Magnus de Noruega]] y la so sobrina política, la condesa [[Leonor d'Orange-Nassau]]. == Historia familiar == === La familia Zorreguieta y el so treslláu al virreinatu arxentín === [[Ficheru:Princess Maxima in 2011.jpg|200px|left|thumb|Máxima siendo princesa ([[2011]]).]] La reina Máxima de los Países Baxos tien ascendencia [[País Vascu|vasca]] per parte de padre, que la so [[casa solariega]] orixinal del primer documentáu del [[llinaxe]], Pedro de Zorreguieta ([[Elduayen]], ca. 1560 - [[Ibidem|ib.]], 23 de xineru de 1622), [[Señoríu#Señoríu territorial y xurisdiccional|señor]] de [[Elduayen|Sorreguieta]], que se casara con Catalina de Cascarraga (n. ¿?, ca. 1570 - ib., 24 de xineru de 1622), sigue intacta na actual llocalidá d'[[Elduayen]] de [[Guipúzcoa]]. [[Ficheru:Escudo de Sorreguieta.png|220px|thumb|Escudu primitivu de los [[Zorreguieta]].]] [[Ficheru:Royal Monogram of Princess Maxima of the Netherlands.svg|thumb|90px|left]] [[Ficheru:Heraldic Crown of Spanish Lords.svg|230px|right|Corona del [[Señor|Señor de Sorreguieta]].]] [[Ficheru:Arms of the Zorreguieta Family.svg|220px|right|Escudu d'armes del llinaxe Zorreguieta.]] Baxa Máxima del bisnietu [[Mayoralgu|segundogénito]] d'aquellos —Miguel de Zorreguieta Cascarraga Iriarte Eizaguirre y Echeverría Garaycoechea (n. ib., 3 d'abril de 1677)— del [[Nobleza|solar]] de la caña avecindada en [[Berrobi]], onde se xuniría en matrimoniu'l 27 de xineru de 1698 con María de Alonsorena de Urrutia (n. [[Berrobi]], 8 de mayu de 1672).<ref name=mg1>Goyenechea, Mauricio (op. cit., p. 976).</ref> El nietu de dambos —Juan Antonio de Zorreguieta Soroa y Gamboa Aguirre (ib., 16 de xunu de 1748 - [[Tolosa|Tolosa de Guipúzcoa]], 23 d'ochobre de 1781)— foi'l que decidiera instalase na Tolosa guipuzcoana, casándose con María Antonia Oyarzábal Sagastume (n. Tolosa, 20 d'agostu de 1762) y con quien tendría a José Antonio Zorreguieta Oyarzábal<ref>[[Eduardo Pardo de Guevara y Valdés|Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo]], y l'Institutu Padre Sarmiento d'Estudios Gallegos de Santiago de Compostela, Xunta de Galicia; en ''"Actes de la XI Xunta Americana de Xenealoxía: España y América, un escenariu común"'' (p. 186, Santiago de Compostela, añu 2002).</ref> (n. ib., 13 de febreru de 1777).<ref name=mg1/> Esti postreru treslladar a la [[Suramérica]] [[Imperiu español|española]] a finales del [[sieglu XVIII]], específicamente nel añu 1791, aniciándose na [[intendencia de Salta del Tucumán]] que formaba parte del [[Virreinatu del Río de la Plata]] (l'[[Arxentina]] [[virreinatu|virreinal]]), onde contraería primeres nupcias nel añu 1800, na [[ciudá de Salta]], con Micaela Antonia Maurín Bahamonde<ref>Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo (op. cit., páxs. 181, 186 y 192), cita que Micaela Antonia Maurín Baamonde o Bahamonde, yera fía única del fidalgu hispanu-[[Reinu de Galicia|gallegu]] Joaquín López Maurín y Vázquez del Carril (n. [[Camariñas]] de [[Provincia de La Coruña|La Coruña]], 1742 - Salta, 31 d'avientu de 1800) y de Margarita Bahamonde (n. ca. 1762), quien más tarde se casaría con José Torres y concebiríen a María Mercedes Torres Bahamonde (n. Salta, ca. 1801), la hermana uterina de Micaela Antonia. Joaquín tenía tres hermanos: Juan, Francisco y Domingo López Maurín, y dos hermanes: María Francisca y Ana María López Maurín o Mourín.</ref> (n. Salta, ca. 1780) y con quien tendría seis fíos.<ref>[https://books.google.com.ar/books?id=ZAF7J53iGEkC&pg=PA321&lpg=PA321&dq=J%C3%A1uregui+Rueda,+Carlos,+y+la+Real+Academia+Matritense+de+Her%C3%A1ldica+y+Genealog%C3%ADa&source=bl&ots=iRdkkPkFaM&sig=cHENc-y_6Pj56dwPbOSK-6b7hWY&hl=es-419&sa=X&ei=tBX5Ud--NKHuigKtiYHIAQ&redir_esc=y#v=onepage&q=J%C3%A1uregui%20Rueda%2C%20Carlos%2C%20y%20la%20Real%20Academia%20Matritense%20de%20Her%C3%A1ldica%20y%20Genealog%C3%ADa&f=false Añales de la Real Academia Matritense d'Heráldica y Xenealoxía. Vol. V]</ref><ref>Jáuregui Rueda, Carlos, y la Real Academia Matritense d'Heráldica y Xenealoxía (op. cit., páxs. 322 - 324).</ref><ref>[https://books.google.com.ar/books?id=H2HoAAAACAAJ&dq=M%C3%A1xima+Zorreguieta&hl=es-419&sa=X&ei=WRb5UfjkFuKDjAL5sYH4CQ&ved=0CDQQ6AEwAQ Xenealoxía de Doña Máxima Zorreguieta Cerruti, Princesa de Los Países Baxos]</ref> El [[blasón]] del llinaxe Zorreguieta, qu'entá se caltién na casa orixinal de Elduayen —nel caserío Sorreguieta—, describir de la siguiente forma:<ref name=il1>Linazasoro, Iñaki (op. cit, p. s/d, 380 páxs.).</ref> {{cita|''“En campu d'oru, un lleón pasante de sable, superáu por dos aspes de gules.”''}} En 1830, la caña arxentina de José Antonio Zorreguieta Oyarzabal, quien fuera «Armeru Real» y dende 1810, direutor de la «Maestranza d'Armes de Salta»,<ref>Acevedo, Edberto Oscar (op. cit., páxs. 110-127). Según l'autor, l'armeru real José Antonio de Zorreguieta, quien depués de la independencia pasaría a ser direutor de la «Maestranza d'Armes de Salta», foi convocáu en delles oportunidaes a [[Adhesión de la Intendencia de Salta a la Xunta de Buenos Aires|Cabildru Abiertu de 1810 en Salta]], coincidiendo con delles personalidaes, como ser el día 30 de xunu, col [[fidalgu]] [[País Vascu|vascu]]-español [[José Gregorio de Lezama#Orixe familiar, nacencia y la cla nos tiempos de transición colonial|Francisco Asensio de Lezama]] —padre del [[Filantropía|filántropu]] y hacendado [[José Gregorio de Lezama]]— siendo militar y xuez de vixilancia mientres la [[Ciudá colonial española|dómina colonial]].</ref> arriquecería la grafía del blasón Zorreguieta de la siguiente manera:<ref name=il1/> {{cita|''“En campu d'oru, un castiellu de gules terrasado d'azur, flanqueado por dos cipreses de sinople y cargaos con llobos de sable, siendo'l de la diestra contornáu.”''}} L'actual escudu de la reina Máxima, diseñáu pol artista Piet Bultsma, ye una copia exacta del escudu del rei Guillermo de los Países Baxos, cola salvedá de que l'[[escusón]] recueye les armes de la familia Zorreguieta.<ref name=il1/> === Llinaxes de Melo-Coutinho, Manuel de Villena y Borgoña de Portugal y Castiella === [[Ficheru:Don_Juan_Manuel.jpg|thumb|150px|left|[[Don Juan Manuel]].]] Amás, la investigación xenealóxica pudo demostrar l'ascendencia regia direuta de la reina Máxima, al traviés de la so bisagüela arxentina Máxima Blanca Bonorino Barbachano Viera Llobu de Tejada y González Isla de Guevara (n. Buenos Aires, 8 d'abril de [[1874]]) casada en Buenos Aires col [[alcalde|intendente]] de la [[ciudá de Mendoza]], Amadeo Zorreguieta Maurín y Hernández Cornejo (n. Salta, [[1868]]). [[Ficheru:San Fernando. Bartolom%C3%A9 Esteban Murillo. Catedral de Sevilla.jpg|thumb|220px|right|[[Fernandu III de Castiella]].]] La bisagüela porteña d'esta postrera, llamada Josefa Natalia de Tejada y Espinosa (n. [[1779]]) que se xuniera en matrimoniu en [[Santo Domingo Soriano]] de la [[Banda Oriental]] en [[1803]] col ricu fidalgu comerciante Juan José Viera Llobu y de la Rosa (n. [[Colonia del Sacramento]], ca. 1773), yera de la mesma una [[chozna]] de María Nicolasa Gadea Barragán y Escobar Carrasco de Melo-Coutinho y polo tanto descendientes direutes del [[maestre de campu]] [[Pedro Álvarez Holguín]], XI [[Departamentu del Cuzco|teniente de gobernador xeneral del Cuzco]] en [[1541]], d'[[Martín Suárez de Toledo#Matrimoniu y descendencia|Inés Suárez de Toledo]] y del so home [[Alonso de Escobar]]<ref>Institutu Peruanu d'Investigaciones Xenealóxiques (op. cit., Vol. 5-6, p. 98). La obra cita tamién que del matrimoniu d'Inés Suárez de Toledo —hermana llexítima de Hernandarias— col xeneral Alonso de Escobar, esiste una descendencia numberosa.</ref> quien fuera'l primera [[Cabildru de Buenos Aires#Regidor|regidor del Cabildru de Buenos Aires]] en 1580, siendo una hermana d'[[Hernando Arias de Saavedra|Hernandarias]] y fíos de [[Martín Suárez de Toledo|Martín Suárez de Toledo II y Saavedra]].<ref name=iacg11>Institutu Arxentín de Ciencies Xenealóxiques (op. cit., Nᵘ11).</ref> La citada María Nicolasa de Gadea y Escobar, que se casara en Buenos Aires en [[1759]] col teniente Juan de Espinosa y Melo Cabral, al traviés del so ascendiente [[Ciudá de Buenos Aires|porteña]] Leonor de Melo-Coutinho,<ref name=iacg11/> enllazar direutamente —pol so deudo direutu [[Vascu Fernandes Coutinho|Vascu Fernández de Melo Coutinho]], el primer [[Capitaníes del Brasil|capitán donatario colonial portugués]] del [[Capitanía del Espíritu Santu|Espíritu Santu]] dende [[1535]], y la tatarabuela paterna d'este, Biolanda de Sousa casada con Martín Alfonso de Melo ''"el Viejo"'', [[Castanheira do Ribatejo|señor de Castanheira]] y alcaide mayor d'[[Évora]]— col rei [[Alfonso III de Portugal]] y el so concubina [[Madragana Ben Aloandro]].<ref name=iacg11/> Per otra vía, como la de Blanca Coutinho (madre del yá citáu donatario portugués), al traviés del conde [[Enrique Manuel de Villena]] y el so padre [[Don Juan Manuel]] —[[señor de Villena|príncipe de Villena]]— hasta'l rei [[Fernandu III de Castiella]] y la so muyer [[Beatriz de Suabia]].<ref name=iacg11/> === Llinaxes de Cabral de Melo, Trastámara y Borgoña de Castiella y Portugal === [[Ficheru:PeterIofPortugal.jpg|thumb|70px|left|[[Pedro I de Portugal]].]] [[Ficheru:Sancho IV Tarifa.jpg|thumb|220px|right|[[Sancho IV de Castiella]] (estatua conmemorativa en [[Tarifa (Cádiz)|Tarifa]]).]] [[Ficheru:Louis VI of France.gif|thumb|70px|left|[[Lluis VI de Francia]].]] [[Ficheru:Chaime I d'Aragón.jpg|thumb|70px|left|[[Xaime I d'Aragón]].]] [[Ficheru:Sepulcro de Enrique II, rey de Castilla y León. Capilla de los Reyes Nuevos de la Catedral de Toledo.jpg|thumb|220px|right|[[Enrique II de Castiella]] (sepulcru de la Catedral de [[Toledo]]).]] La otra ancestra de Máxima Blanca Bonorino, al traviés del yá nomáu Juan de Espinosa, yera la portuguesa Inés Nunes Cabral de Melo<ref>Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo, y l'Institutu Padre Sarmiento d'Estudios Gallegos de Santiago de Compostela, Xunta de Galicia (op. cit., p. 835). Según la obra, [[Manuel Maciel y Cabral de Alpoin#Orixe familiar y primeros año|Inés y ''Gil Gonçalves de Moura'']] que taben casaos en Buenos Aires dende 1587 concebiríen a seis fíos —siendo'l sestu, Juan de Melo Cabral y Moura qu'al traviés del so fíu, el capitán homónimu ([[Bautismu|bº.]], Buenos Aires, 10 d'abril de 1640) y el so nietu, el capitán Diego de Melo Cabral y Saravia, aniciaría la caña de la reina Máxima— amás, Inés que testó en Buenos Aires el 15 de xunu de 1630, yera hermana de [[Manuel Maciel y Cabral de Alpoin#Orixe familiar y primeros año|Margarita Cabral de Melo enllazada con Amador Vaz de Alpoin]] dende 1590 y quien fueron padres de siete fíos, siendo'l primoxénitu [[Manuel Cabral de Melo y Alpoin]] quien fuera [[Maestre de Campu|maestre de campu xeneral]] y [[Gobernación del Río de la Plata teniente de gobernador de Corrientes]] dende [[1634]], amás de bisagüelos de [[Manuel Maciel y Cabral de Alpoin]]. Margarita foi quien fixo ''Cartorio de Brasõye'' en [[Lisboa]], el [[15 de febreru]] de [[1612]], equivaliendo lo mesmo que n'España: [[Sala de Hijosdalgo|«Pleitu de Fidalguía»]], y onde consta l'ascendencia citada.</ref> ([[Vila do Porto]] de les [[Azores]], ca. 1567) quien s'aniciara na entós [[gobernación del Río de la Plata]] (actual territoriu de la [[Nación Arxentina]]) yá que dende [[1580]] hasta [[1640]] la corona de [[Reinu de Portugal|Portugal]] xuniérase a la d'España con [[Felipe II d'España|Felipe II]] de la [[Casa d'Habsburgu]], consolidándose en [[1582]], depués de la [[batalla de la Isla Terceira]]. La tatarabuela d'esta postrera, que'l so nome yera Beatriz de Noronha y Andrada Abreu Eça<ref name=iagchg1>Institutu Arxentín Gallego de Ciencies Históriques y Xenealóxiques (op. cit., p. 207). La obra espresa que Beatriz de Noronha xunir en matrimoniu en [[Lisboa]] con [[Álvaro Martins Homem II]] (islles Azores, ca. 1489 - [[Praia da Vitória]], [[1535]]) —nietu d'[[Álvaro Martins Homem]]— quien fuera'l [[Contratu de donación|III capitán donatario]] de [[Praia da Vitória]] y a quien se-yos dexó casase na capiya del regio [[Palaciu de Ribeira]] el 19 de mayu de [[1519]], por ser descendiente real.</ref> (n. [[isla Madeira]], ca. 1499) ye quien per vía paterna —Juan de Noronha— llevar hasta'l conde [[Alfonso Enríquez de Castiella|Alfonso Enríquez de Noroña]] y el so padre'l rei [[Enrique II de Castiella]] de la [[Casa de Trastámara]], y pola vía materna de Beatriz —Inés de Andrada y Abreu de Eça Brandão— hasta l'infante [[Xuan de Portugal, I duque de Valencia de Campos|Juan]], [[Ducáu de Valencia de Campos|duque de Valencia de Campos]], y los sos padres, el rei [[Pedro I de Portugal]] de la [[Casa de Borgoña|Casa de Borgoña lusitana]] y la so noble esposa [[Inés de Castro]].<ref name=iagchg1/> Habría qu'amestar qu'al traviés de la madre d'esti últimu rei —esto ye [[Beatriz de Castiella (1293-1359)|Beatriz de Castiella]]— enllazar direutamente col rei [[Sancho IV de Castiella]], de la [[Casa de Borgoña (Castiella)|Casa de Borgoña castellanu-lleonesa]], y de la bien noble [[María de Molina]] quien fora nieta paterna del rei [[Alfonso IX de León]] de los [[Reinu de León|Borgoña lleoneses]].<ref name=epgv1>Pardo de Guevara y Valdés, Eduardo (op. cit, p. 690).</ref> Los güelos d'aquel penúltimu [[monarca]] —los reis [[Xaime I d'Aragón|Xaime I d'Aragón ''“el Conquistador”'']] y la so segunda esposa [[Violante d'Hungría|Violante]]— que remonten a l'actual reina Máxima escontra les [[Monarquía feudal|monarquíes medievales]] de la [[Europa Oriental]], como'l rei [[Andrés II d'Hungría]] y la so segunda muyer [[Violante de Courtenay|Violante]] —una fía de los [[Imperiu Llatín|emperadores llatinos de Constantinopla]] [[Pedro II de Courtenay]] y [[Yolanda de Flandes]], amás de ser una bisnieta del rei [[Lluis VI de Francia]] de la [[Dinastía de los Capetos]] y una descendiente direuta de la [[Enrique I de Francia|consorte]] del reinu francés [[Ana de Kiev]] y del conde [[Florencio d'Holanda|Florencio I d'Holanda]]— ente otros [[Monarca|soberanos]] más.<ref name=epgv1/> [[Ficheru:El Cid-estatua-(Parque de Balboa).jpg|thumb|220px|right|[[Rodrigo Díaz de Vivar|Rodrigo Díaz de Vivar ''“el Cid Campeador”'']], príncipe de Valencia (estatua de [[San Diego (California)|San Diego, California]]).]] Tamién, xubiendo pela vía regia portuguesa dende Pedro I, la so tatarabuela la reina consorte —[[Urraca de Castiella (reina de Portugal)|Urraca de Castiella y Borgoña]]— yera nieta materna de los reis [[Enrique II d'Inglaterra]] de la [[Casa de Plantagenet]] y de [[Leonor d'Aquitania]], amás de bisnieta paternu-materna del rei [[García Ramírez de Navarra]] de la [[Dinastía Jimena]] que yera de la mesma, nietu maternu del famosu caballeru castellanu y autoproclamado príncipe de Valencia, [[Rodrigo Díaz de Vivar|Rodrigo Díaz de Vivar, ''“el Cid Campeador”'']].<ref name=epgv1/> === Parentescu alloñáu con próceres d'El Ríu de la Plata y gobernantes arxentinos === Esta ascendencia de Máxima la entronca remotamente con dellos [[Llibertadores|próceres]], presidentes y gobernadores arxentinos —como [[Gervasio Antonio de Posadas]], [[Carlos María de Alvear]], [[José Simón García de Cossio]], [[Justo José de Urquiza]], [[Roque Saenz Peña]] y [[Dardu Rocha]],<ref>Cutolo, Osvaldo Vicente (op. cit., páxs. 257-258).</ref><ref>Quesada, Juan Isidro (op. cit., p. 48).</ref> ente otros— que comparten como ancestros a les hermanes [[Fidalgo (títulu)|infanzonas]] [[Islles Azores|azorano]]-portugueses: les hermanes Cabral de Melo».<ref>Goublaye de Ménorval, Yves de La, con Jorge Alberto Monje Pinedo y l'Institutu Bolivianu de Xenealoxía, en ''"Raigaños"'' (La Paz, Bolivia, añu 2002).</ref> Per otru llau, al traviés de Leonor de Melo-Coutinho la emparenta col prócer d'[[Provincies Xuníes del Río de la Plata|El Ríu de la Plata]] y [[Provincia Oriental|caudiellu oriental]], [[José Gervasio de Artigas]], yá que yera la so bisagüela,<ref>Udaondo, Enrique (op. cit., p. 108).</ref> amás de tener nuevamente per esta vía ancestros de mancomún con dos [[Provincia de Buenos Aires|gobernadores bonaerenses]]: [[Emilio Castro|Emilio Castro Rocha]] y el so sobrín yá citáu, Dardu Rocha Arana.<ref>Institutu Arxentín de Ciencies Xenealóxiques (Nᵘ182, op. cit., p. 5).</ref> === Otres ascendencies nobles españoles ya incaiques imperiales === Otru ascendiente noble de Máxima Zorreguieta dir la so tatarabuela [[Ciudá de Salta|salteña]] María de Jesús Hernández Cornejo (n. ib. [[1831]]) —enllazada'l 25 de xunu de [[1856]] col socesivu intendente, [[diputáu]] y [[senáu]]r [[Provincia de Salta|provincial]] Mariano Zorreguieta Oyarzábal y Maurín Bahamonde ([[Ciudá de Salta|Salta]], 15 d'agostu de [[1830]] - ib., 22 de marzu de [[1893]])— que yera una descendiente en séptima xeneración de Diego Hernández Cornejo del Carpio de León y de Mariana de Grau Carvajal Maldonado.<ref name=cjr1>Jáuregui Rueda, Carlos, y la Real Academia Matritense d'Heráldica y Xenealoxía (op. cit., páxs. 325 - 330).</ref> Esta postrera yera una fía de Gaspar López de Carvajal y de Guiomar de Grau Maldonado y Páucar, y nieta de la princesa incaica Catalina Páucar Ocllo —y por tanto, bisnieta de [[Túpac Yupanqui]] que fuera'l [[Imperiu Inca|emperador inca]]— casada con unu de los [[Conquista d'América|conquistadores españoles]] del [[Virreinatu de Perú|Perú]], [[Francisco de Grau y Maldonado]] quien fuera [[encomendero]] d'[[Arequipa]].<ref name=cjr1/> María de Jesús, al traviés de la so madre Petrona Cornejo Femayor (n. ca. 1808), yera sobrina tercer del caudiellu [[Provincia de Salta|salteño]] y [[Guerra de la Independencia Arxentina|héroe arxentín]] [[Martín Miguel de Güemes]] que de la mesma, taba emparentáu colos [[Marquesáu del Yaví|marqueses del Valle del Toxu]].<ref name=nbc1>[http://www.lanacion.com.ar/212564-siempres se ye-frutu-de-un-arbol-real Diariu ''"La Nación"'' (nota de Marina Gambier que cita a Narciso Binayán Carmona, del 26 d'agostu de 2001)]</ref> Amás d'estos personaxes na familia de Máxima atopóse [[duque]]s, [[Marqués|marqueses]], [[conde]]s, [[vizconde]]s, [[Barón|barones]], [[señor]]es y [[fidalgu|fidalgos]].<ref name=nbc1/> === Ascendencia noble d'Italia per vía materna === La familia materna de Máxima tamién ta venceyada a la nobleza, yá que la so madre María del Carmen Cerruti ye descendiente direuta de Carlo Cerruti, padre de Vittorio Antonio Cerruti, quien fora conde de [[Castiglione Falletto]] dende'l [[8 de xunu]] de [[1775]].<ref>[http://archiviodistatotorino.beniculturali.it/work/patn_dtl.php?pid=6318&pag=13&dean=2&char=c Archivo Históricu de Turín]</ref><ref name=nbc1/> == Títulos y tratamientos == * '''2 de febreru de 2002 – 30 d'abril de 2013''': ''La so Alteza Real'' la princesa Máxima de los Países Baxos, princesa d'Orange-Nassau, Baronesa de Amsberg. * '''30 d'abril de 2013 – presente''': ''La so Maxestá'' la reina de los Países Baxos. == Distinciones honorífiques == === Distinciones honorífiques neerlandeses === * [[Ficheru:Order of the Netherlands Lion ribbon - Knight Grand Cross.svg|50px]] [[Orde del Lleón Neerlandés|Dama Gran Cruz de la Orde del Lleón Neerlandés]]. * [[Ficheru:King Willem-Alexander Investiture Medal 2013 - ribbon.svg|50px]] Medaya conmemorativa de la invistidura del Rei Guillermo Alejandro (30/04/2013). === Distinciones honorífiques estranxeres === * [[Ficheru:ESP Isabella Catholic Order GC.svg|50px]] [[Orde de Sabela la Católica|Dama gran cruz de la Real Orde de Sabela la Católica]] (Reinu d'España, 19/10/2001).<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/2001/10/20/pdfs/A38632-38632.pdf Boletín Oficial del Estáu]</ref> * [[Ficheru:BRA - Order of the Southern Cross - Grand Cross BAR.svg|50px]] [[Orde de la Cruz del Sur|Dama gran cruz de la Orde de la Cruz del Sur]] (República Federativa del Brasil, 2003). * [[Ficheru:CHL Order of Merit of Chile - Grand Cross BAR.png|50px]] [[Orde al Méritu de Chile|Dama gran cruz de la Orde al Méritu de Chile]] (República de Chile, 2003). * [[Ficheru:LUX Order of Adolphe Nassau Grand Cross BAR.png|50px]] Dama gran cruz de la Orde d'Adolfo de Nassau (Gran Ducáu de Luxemburgu, 24/04/2006). * [[Ficheru:BEL Kroonorde Grootkruis BAR.svg|50px]] Dama gran cruz de la Orde de la Corona (Reinu de Bélxica, 20/06/2006). * [[Ficheru:GER_Bundesverdienstkreuz_7_Grosskreuz.svg|50px]] [[Orde del Méritu de la República Federal d'Alemaña|Dama gran cruz de la Orde del Méritu de la República Federal d'Alemaña]] (República Federal d'Alemaña, 2007).<ref>{{Cita web |url=http://www.gotha.fr/Photos/dsc%28010%29.jpg |títulu=Visita d'Estáu a Alemaña |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130521040134/http://www.gotha.fr/Photos/dsc%28010%29.jpg |fechaarchivu=2013-05-21 }}</ref> * [[Ficheru:MEX Order of the Aztec Eagle 2Class BAR.png|50px]] [[Orde Mexicana de l'Águila Azteca|Dama gran cruz de la Orde Mexicana de l'Águila Azteca]] (Estaos Xuníos Mexicanos, 02/11/2009).<ref>[http://dof.gob.mx/nota_detalle.php?codigo=5116646&fecha=02/11/2009 Decretu Oficial, 02/11/2009]</ref> * [[Ficheru:SWE Order of the Polar Star (after 1975) - Commander Grand Cross BAR.png|50px]] [[Orde de la Estrella Polar|Comandante gran cruz de la Orde de la Estrella Polar]] (Reinu de Suecia, 2010). * [[Ficheru:Ribbon bar of the Order of the Union (United Arab Emirates).svg|50px]] Miembru de primer clase de la Orde de la Unión (Emiratos Árabes Xuníos, 09/01/2012).<ref>[https://web.archive.org/web/20130429030344/http://www.mofa.gov.ae/mofla_english/portal/42ecc95b-fb75-4066-b7fd-c03dd28hala209.aspx Mofla Gov]</ref> * [[Ficheru:Order of Sultan Qaboos (Oman).png|50px]] Miembru d'I Clase de la Orde del Sultán Qabus (Sultanatu d'Omán, 10/01/2012). * [[Ficheru:The Most Esteemed Family Order of Honour of Brunei.gif|50px]] Miembru de la Orde Familiar d'Honor (Sultanatu de Brunéi, 21/01/2013). * [[Ficheru:St Olavs Orden storkors stripe.svg|50px]] [[Orde de San Olaf|Dama gran cruz de la Real Orde de San Olaf]] (Reinu de Noruega, 02/10/2013).<ref>[https://web.archive.org/web/20140407072818/http://www.kongehuset.no/tildelinger.html?tid=28028 Kongehuset]</ref> * [[Ficheru:Ordre national du Merite GC ribbon.svg|50px]] [[Orde Nacional del Méritu (Francia)|Dama gran cruz de la Orde Nacional del Méritu]] (República Francesa, 20/01/2014).<ref>[http://www.telegraaf.nl/binnenland/22226644/__Koning_krijgt_onderscheiding__.html Koning krijgt grootkruis van Legioen van Eer] - website [[De Telegraaf]]</ref> * [[Ficheru:JPN Hokan-sho 1Class BAR.svg|50px]] Dama gran gordón de la Orde de la Preciosa Corona (Imperiu de Xapón, 29/10/2014).<ref>[http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2812272/Queen-Maxima-husband-Willem-Alexander-join-Emperor-Akhito-Empress-Michako.html Daily Mail]</ref> * [[Ficheru:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px]] [[Orde del Elefante|Dama de la Orde del Elefante]] (Reinu de Dinarmarca, 17/03/2015).<ref>{{Cita web |url=http://www.gettyimages.ca/detail/news-photo/queen-maxima-of-the-netherlands-and-henrik-prince-consort-news-photo/466638840 |títulu=Getty Images |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304115818/http://www.gettyimages.ca/detail/news-photo/queen-maxima-of-the-netherlands-and-henrik-prince-consort-news-photo/466638840 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> * [[Ficheru:BEL - Order of Leopold - Grand Cordon bar.svg|50px]] Dama gran gordón de la Orde de Leopoldo (Reinu de Bélxica, 29/11/2016).<ref>[http://www.hola.com/realeza/casa_holanda/galeria/2016112990037/maxima-holanda-matilde-belgica-cena-gala/1/ Hola]</ref> * [[Ficheru:PRT Order of Prince Henry - Grand Cross BAR.svg|50px]] [[Orde del Infante Don Enrique|Dama gran collar de la Orde del Infante Don Enrique]] (República Portuguesa, 10/10/2017). * [[Ficheru:ITA_OMRI_2001_GC_BAR.svg|50px]] [[Orde al Méritu de la República Italiana|Dama gran cruz de la Orde al Méritu de la República Italiana]] (República Italiana, 19/06/2017).<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=346765 Sitiu web del Quirinal]</ref> == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100% padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead"> '''Ancestros de Máxima, Reina consorte de los Países Baxos''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Máxima, Reina consorte de los Países Baxos''' |2= 2. [[Jorge Zorreguieta|Jorge Horacio Zorreguieta]] |3= 3. [[María del Carmen Cerruti]] |4= 4. [[Juan Antonio Zorreguieta]] |5= 5. [[Cesira María Stefanini]] |6= 6. Dr. [[Jorge Horacio Cerruti]] |7= 7. [[María del Carmen Carricart]] |8= 8. Dr. [[Amadeo Zorreguieta Hernández]], [[alcalde|intendente]] de [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]] |9= 9. [[Máxima Blanca Bonorino González]] |10= 10. [[Orestes Stefanini]] |11= 11. [[Tullia Carolina Borella]] |12= 12. Dr. [[Santiago Cerruti Ponce de León]], intendente de [[Pergamino (Buenos Aires)|Pergamino]] |13= 13. [[María de les Mercedes de Sautu Martínez]] |14= 14. [[Domingo Carricart Etchart]], intendente de la llocalidá [[Adolfo Gonzales Chaves]] |15= 15. [[María del Carmen Cieza Rodríguez]] |16= 16. [[Mariano Zorreguieta Maurín]] |17= 17. [[María de Jesús Hernández Cornejo]] |18= 18. [[Esteban Bonorino Lobo]] |19= 19. [[Máximo González y d'Islles]] |20= 20. [[Juan Bautista Stefanini]] |21= 21. [[Adelaida Caffarena]] |22= 22. [[Carlos Borella]] |23= 23. [[María Scala]] |24= 24. [[Santiago Cerruti]] |25= 25. [[Petrona Rita Ponce de León y Pastor]] |26= 26. [[Marcial de Sautu Rodríguez]] |27= 27. [[Carmen Martínez Figueroa]] |28= 28. [[Bernardo Carricart Haramburu]] |29= 29. [[Juana Etchart Iriart]] |30= 30. [[Manuel Cieza Gutiérrez]] |31= 31. [[Manuela Rodríguez Silva]] }}</center> </div></div> {{Socesión | títulu = [[Ficheru:Coat of Arms of Maxima, Queen of the Netherlands.svg|50px]]<br />[[Países Baxos|Reina consorte<br />de los Países Baxos]]<hr /><small>[[Monarques de los Países Baxos|Rei titular]]: [[Guillermo Alejandro de los Países Baxos]]</small> | periodu = <hr />Dende'l [[30 d'abril]] de [[2013]] | predecesor = [[Nicolás de Amsberg]]<br /><small>(como príncipe consorte)</small> | socesor = ''Nel cargu'' }} == Ver tamién == * [[Guillermo Alejandro de los Países Baxos]] == Notes == {{llistaref|2}} == Referencies == * {{versalita|Acevedo}}, Edberto Oscar; en ''"La Revolución de Mayu en Salta"'' (Ed. EUCaSa, Salta, República Arxentina, añu 2010). ISBN 978-950-623-064-7 * {{versalita|Goyenechea}}, Mauricio, cola {{versalita|Fundación Vascu-Arxentina ''Juan de Garay''}}, en ''"Los vascos na Arxentina. Families y protagonismu"'' (Ed. Fundación Vascu Arxentina "Juan de Garay", 991 páxs., añu 2006). * {{versalita|Institutu Arxentín de Ciencies Xenealóxiques}} en ''"Revista del [...] "'' (Nᵘ11, añu 1955). * {{versalita|Institutu Arxentín Gallego de Ciencies Históriques y Xenealóxiques}} en ''"Primer Congresu Internacional d'Historia y Xenealoxía Gallega"'' (Ed. El Intituto, 251 páxs., añu 1999). * {{versalita|Institutu Bolivianu de Xenealoxía}}, con Yves de {{versalita|La Goublaye de Ménorval}} y Jorge Alberto {{versalita|Monje Pinedo}}, en ''"Raigaños"'' (La Paz, Bolivia, añu 2002). * {{versalita|Institutu Peruanu d'Investigaciones Xenealóxiques}} en ''"Revista del [...] "'' (Vol. 5-6, Ed. L'Institutu, añu 1951). * {{versalita|Jáuregui Rueda}}, Carlos, y la {{versalita|}}Real Academia Matritense d'Heráldica y Xenealoxía, en ''"Añales de la Real Academia"'' (Vol. V, Ed. Industries Gráfiques Caro, Madrid, añu 2002). * {{versalita|Linazasoro}}, Iñaki; en ''"Caseríos de Guipúzcoa"'' (Ed. Caxa d'Aforros Provincial de Guipúzcoa, 380 páxs., Zarauz, País Vascu, añu 1974). * {{versalita|Pardo de Guevara y Valdés}}, Eduardo, y el {{versalita|Institutu Padre Sarmiento d'Estudios Gallegos de Santiago de Compostela}}, Xunta de Galicia; en ''"Actes de la XI Xunta Americana de Xenealoxía. España y América, un escenariu común"'' (Santiago de Compostela, añu 2002). ISBN 84-00-08336-9 * {{versalita|Udaondo}}, Enrique; en ''"Diccionariu Biográficu Colonial Arxentín"'' (Institución Mitre, Ed. Huarpes, añu 1945). == Enllaces esternos == {{commonscat|Queen Máxima of the Netherlands}} * [https://web.archive.org/web/20080621112901/http://www.koninklijkhuis.nl/english/content.jsp?objectid=18195 Princesa Máxima] Páxina oficial (n'inglés). * [http://www.reinamaxima.com Reina Máxima] Páxina non oficial (n'español, inglés y neerlandés). * [http://clarincomhd.tumblr.com/tagged/maxima/page/3 Semeyes de la familia real de los Países Baxos (Clarín.com)] * {{Enllaz rotu|1=Semeyes y últimes novedaes de la familia real neerlandesa (Selmana.es) |2=http://www.semana.es/cases-reales/holanda/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.youtube.com/watch?x-yt-ts=1421782837&v=lHn44CbQyL4&x-yt-cl=84359240 Máxima de los Países Baxos falando en castellán] {{Tradubot|Máxima de los Países Baxos}} {{NF|1971||Maxima Of The Netherlands}} [[Categoría:Casa d'Orange-Nassau]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] [[Categoría:Reines consortes de los Países Baxos]] [[Categoría:Reis y reines de los Países Baxos]] [[Categoría:Orde al Méritu de la República Italiana]] [[Categoría:Wikipedia:Tradubot]] eue1ja6d3zegykz45mlp1t23k9zjr75 0 129486 4499365 4498732 2026-06-08T04:24:51Z Limotecariu 735 4499365 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1 = _left |pattern_b1 = _rc2018h |pattern_ra1 = _right |pattern_sh1 = _nikewhite |pattern_so1 = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme de Arquero 1 2 3 |leftarm1 = 172442 |body1 = 172442 |rightarm1 = 172442 |shorts1 = 172442 |socks1 = 172442 |pattern_la2 = _left |pattern_b2 = _rc2018a |pattern_ra2 = _right |pattern_sh2 = _rc2018a |pattern_so2 = _Boca Juniors 2016 Uniforme Suplente |leftarm2 = FFDF00 |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFDF00 |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF }} El '''Club Atlético Rosario Central''', conocíu a cencielles como '''Rosario Central''' ye una entidá deportiva [[arxentina]] de la ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]<ref name="ANT">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation|nome = Eli Schmerler, Juan Pablo Andrés y Weidro McTopo |títulu =Arxentina-Llistáu de la fecha de fundación de los clubes |añu =1999 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/argfound.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> na provincia de [[Provincia de Santa Fé|Santa Fé]], que la so actividá principal ye'l [[fútbol]]. Anguaño milita na [[Primer División d'Arxentina]] y apuesta los sos partíos como llocal nel estadiu [[Xigante de Arroyito]]. Na institución tamién se practiquen otres disciplines, como [[Ḥoquei sobre yerba]], [[baloncestu]] (conocíu como ''Baloncestu'' n'Arxentina), [[patinaxe]], [[boxéu]], [[taekwondo]], [[tenis]], [[Fútbol sala|fútsal]], [[fútbol playa]], [[voleibol]] (conocíu como ''vóley''), y [[natación]], ente otros. Nel añu [[1905]] —cola fundación de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]]— el club finalmente pudo desenvolver la so actividá principal. De la mesma, dixebrar en dos causes: la primera en [[1913]] onde participó de la disidente [[Federación Rosarina de Football]], ente que la segunda foi ente [[1920]] y [[1921]] onde foi parte de la tamién disidente [[Asociación Amateurs Rosarina de Football]]. Ente [[1931]] y [[1938]] foi miembru de l'[[Asociación Rosarina de Fútbol]], onde apostó los sos primeros campeonatos [[profesional]]es. Ente estos trés periodos, que van dende 1905 hasta 1938, Rosario Central totalizó quince [[Campeonatu de fútbol de Rosario|campeonatos locales]]<ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu-champ.html Rsssf.com. Llista de los campeones del Campeonatu de fútbol de Rosario]</ref>, trés [[Tornéu Preparación de l'Asociación Rosarina de Fútbol|copes rosarinas oficiales]] y cinco [[Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes nacionales oficiales de la AFA]]. Magar mientres tola [[Campeonatu de fútbol de Rosario|Yera amateur y profesional rosarina]] (1905-1938) el club participó viviegamente de les Copes nacionales oficiales entamaes poles asociaciones antecesores a la AFA, recién a partir de [[1939]] incorporóse definitivamente al [[Primer División d'Arxentina|Campeonatu de Lliga profesional regular de primer División]] entamáu por [[Asociación del Fútbol Arxentino|l'ente rector del fútbol arxentino]], onde —al [[2017]]— consagróse campeón en cuatro ocasiones. Amás ye'l primer equipu del interior<ref name="ARG">Interior d'[[Arxentina]]: fora de la [[Ciudá de Buenos Aires]] y del [[Gran Buenos Aires]]</ref> en ser campeón y subcampeón en torneos nacionales de lliga. A nivel internacional llogró una vegada la [[Copa Conmebol]] (tornéu oficial precursor de l'actual [[Copa Suramericana]])<ref>{{cita web |url=http://conmebol.com/virtual/conmebol.html|títulu=CONMEBOL.com Páxina oficial de la Confederación Suramericana de Fútbol }}</ref> y algamó la final de la mesma copa n'otra oportunidá. Esti llogru convertir nel únicu equipu de la [[Provincia de Santa Fe]] en conquistar un títulu internacional oficial entamáu pola [[Confederación Suramericana de Fútbol]].<ref name="CCOM">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Raúl Torre |títulu =Llista de clubes campeones de torneos internacionales oficiales entamaos pola Confederación Suramericana de Fútbol |añu = 2007 |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/torre-sac-best.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> Con 21 [[Participaciones de clubes arxentinos de fútbol a nivel confederativo y interconfederativo#|participaciones oficiales en torneos internacionales entamaos pola CONMEBOL]] Rosario Central ye l'octavu club arxentín con más participaciones internacionales oficiales, siendo'l meyor club del interior del país allugáu nesi rubro. Amás, al día de güei, lleva 11 participaciones na [[Copa Libertadores d'América]], onde foi dos veces semifinalista. De la mesma, ye'l séptimu equipu arxentín que (a la fecha) más puntos sumó na [[Tabla histórica de la Copa Libertadores d'América]]. Al 2017 cuenta con nueve títulos nacionales, unu rexonal, y unu internacional oficial nel so haber. Esto asitiar como l'equipu del interior del país<ref name="ARG"/> con más llogros oficiales llograos, allugándose décimu nel [[Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino#Sumatoria ente amateurismo y profesionalismo 3|ranking arxentín de clubes ganadores de títulos oficiales en tola historia]].<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2013/08/07/1500550-asi-quedu-la tabla-titulos-depués-del blanquéu-la-afa|títulu=Ranking de títulos oficiales nacionales ya internacionales d'equipos arxentinos en tola historia}}</ref> El so clásicu rival ye'l [[Club Atlético Newell's Old Boys]], identificáu col [[Parque de la Independencia (Rosario)|Parque de la Independencia]] de la ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], con quien apuesta'l [[Clásicu rosarino]]. Dichu partíu ye'l clásicu más antiguu de los qu'entá s'apuesten nel [[Fútbol n'Arxentina|fútbol arxentino]], y unu de los más convocatorios de l'Arxentina. Rosario Central ye unu de los clubes que reivindica ser [[Sestu grande del fútbol arxentino|unu de los grandes]] del fútbol arxentino. Dende 2012 integra, xunto a otros 10 equipos, la galería de clubes clásicos de la FIFA» pal fútbol arxentino, como unu de los equipos más tradicionales y representativos del país.<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/news/y=2012/m=4/news=central-pioneru-rosarino-1611560.html|títulu=Páxina oficial de la FIFA. Clubes Clásicos.}}</ref> Una parte de les sos instalaciones atópense allugaes na ciudá de Rosario, nel [[Barriu Arroyito|barriu de Arroyito]], anque tien otros predivos en distintes zones de la ciudá y dos complexos deportivos allugaos en dos llocalidaes aledañas a Rosario: unu na ciudá de [[Granaderu Baigorria (Santa Fe)|Granaderu Baigorria]] y l'otru na ciudá de [[Regueru Secu]]. Amás, el club tien una gran cantidá de filiales en distintos llugares d'Arxentina y el mundu.<ref name="FRC">{{cita web|apellíu =Sitio Oficial del Club Atlético Rosario Central |títulu =Llista de filiales del Club Atlético Rosario Central |añu = 2014 |url= http://www.rosariocentral.com/category/filiales/ |fechaaccesu =consultáu en 2014 }}</ref> Al 2015 cuntaba con más de 63.000 socios activos.<ref name="diarioregistrado_1"/> == Historia == === Fundación === [[Ficheru:Colin_Calder.png|thumb|160px|[[Colin Calder|Colin Bain Calder]], primer [[presidente]] del Club Atlético Rosario Central]] A finales de los [[años 1880]] un grupu de trabayadores del [[Ferrocarril Central Arxentín]] axuntar con frecuencia tres les xornaes de trabayu pa prauticar un rudimentariu fútbol nos terrenes baldíos allugaos cerca de la nacencia de l'actual [[Avenida Alberdi (Rosario)|Avenida Alberdi]] de Rosario. Na viéspora de la [[Navidá]] de [[1889]] cerca de setenta persones rexuntar nun desapaecíu chigre de l'Avenida Alberdi 23 bis col enfotu de crear un club de fútbol. Foi entós cuando'l británicu inglés Thomas Mutton propunxo formalmente la creación d'aquel proyeutu, suxiriendo pal mesmu'l nome de Central Argentine Railway Atlhetic Club. Los asistentes dieron la so aprobación, y escoyeron como presidente de la institución al más vehemente de los oradores: el británicu escocés [[Colin Calder|Colin Bain Calder]]. Nomóse vicepresidente al británicu inglés [[Thomas Hooper]] y a C. Chamberlain como secretariu. Yera la nacencia del primer antecedente de lo que depués, en [[1903]], sería Rosario Central. La particularidá del nuevu club yera que solo podíen ser socios los emplegaos del Ferrocarril. La primer cancha allugar nos terrenes del ferrocarril, con permisu de les autoridaes ferroviaries W.O. Lucas y T.G. Russel (quien integraben la institución tamién). Un vagón en desusu foi utilizáu como sede, y nos díes de partíos como vestuariu y hasta de tribuna polos espectadores mientres los primeros díes.<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=15}}</ref> Nun foi fácil consiguir rivales pal nuevu equipu. Nun principiu los emplegaos de los talleres xugaben ente ellos y p'identificase, más que Central Argentine, dicíase-y ''Talleres''. Mulhall, integrante de la Comisión Directiva, buscaba cada mañana nos muelles del [[Puertu de Rosario]] dalgún [[barcu]] que la so tripulación tuviera dispuesta a competir amistosamente cola escuadra rosarina. Finalmente, en [[1890]] un grupu de marineros británicos aceptó la invitación, y na redoma de la que güei ye la baxada Sarxentu Cabral, xugóse'l primer alcuentru del que se tien rexistru, que remató empatáu 1:1. L'equipu apuntó a M. Barton; Postell y Camp; J. Muskett, J. Barton y King; McLean, T. Muskett, [[Miguel Green]], McIntock y Henry Hooper.<ref name="FUN">{{cita web|apellíu =Brisaboa |nome = Jorge |títulu = De Rosario y de Central, páxines 17 y 18 |añu = 1996 |ubicación = Rosario |editorial = Homo Sapiens |ID = ISBN 950-808-100-7 |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> Díes dempués xugóse la revancha qu'acabó en victoria pal conxuntu rosarino por 2 a 1. === Cambéu de nome === [[Ficheru:MiguelGreen.jpg|thumb|Miguel Green foi fundador, futbolista y dirixente de Central.]] La fusión ente les llinies ferroviaries Buenos Aires y Central Arxentín marcó en [[1903]] un finxu na historia del club, una y bones Rosario recibió una notable arribación de operarios [[criollu|criollos]]. Estos, sumáronse de momentu a la práutica del fútbol y la cantidá de socios xubió de 70 a 130.<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=17}}</ref> Nuna asamblea estraordinaria llevada a cabu esi añu, [[Miguel Green]] -que yera unu de los [[delanteru|delanteros]] del equipu- propunxo que se-y dexara l'ingresu como sociu del club a toes aquelles persones que quixeren selo, pertenecieren o non a la empresa ferroviaria. Esto nun taba contempláu nel [[estatutu]], lo cual xeneró discutinios y [[alderique]]s ente los participantes. Amás, suxirió tamién "acastellanar" el nome de la entidá. Finalmente, dambes mociones fueron aprobaes y los estatutos modificáronse. Asina, dexóse l'ingresu a la institución de too ciudadanu que -previu pagu d'una cuota societaria mensual- quixera. La idea de Green empezó a dar los sos frutos yá que al poco tiempu d'aprobase'l cambéu, el club empezó a recibir como socios a una importante masa d'[[Clase obrera|obreros]] y trabayadores, polo xeneral, provenientes de distintes zones [[Cultura popular|populares]] de la ciudá. Amás, la institución rosarina camudó de nome al definitivu y actual n'[[idioma español|español]]: Club Atlético Rosario Central.<ref name="CDN">{{cita web |apellíu =Revista Cincuentenariu del Club Atlético Rosario Central |títulu =El cambéu de nome |añu =2008 |url =http://www.orocanalla.com.ar/pagin014.htm#SEDENOMINA |fechaaccesu =consultáu en 2008 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20131023083718/http://www.orocanalla.com.ar/pagin014.htm#SEDENOMINA |fechaarchivu =2013-10-23 }}</ref> === Llamatos === ==== L'Academia rosarina ==== En [[1913]] Rosario Central alzar col títulu de la [[Federación Rosarina de Football]] y tamién cola [[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia de la Federación Arxentina de Football]]. Darréu, ente [[1914]] y [[1917]], llogró'l tetracampeonatu rosarino llográu en ringlera, sumáu tamién a otros trés [[Copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales oficiales de AFA]] que Central llogró ente [[1915]] y [[1916]]. Nesos cinco temporaes (1913-1917), el club ganó cinco títulos locales consecutivos y cuatro copes nacionales. Arriendes de estos resultaos, empezóse dicir que l'equipu rosarino "''daba cátedres de fútbol''" y comparar col [[Racing Club d'Avellaneda]]; club que prevalecía en Buenos Aires naquel tiempu y recibía el llamátigu de ''L'Academia''.<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/45221-hacemos-memoria-hoy-1917.html|títulu=Páxina oficial de l'Asociación Rosarina de Fútbol. Añu 1917. }}</ref> D'esta manera surdió unu de los llamatos que quedaríen marcaos pa siempres nel aportar históricu del equipu centralista: ''L'Academia rosarina''. ==== Canalles ==== L'orixe del llamatu ''Canalles'' ye inciertu, yá que hai numberoses versiones. La más espublizada comenta que por cuenta de la negativa a participar nos [[años 1920|años 20]] en ciertu partíu a beneficiu del Patronatu de Malatos frente al so clásicu rival, [[Newell's Old Boys]], los siguidores d'este estigmatizaron la negativa col insultu: ''¡Canalles!'', lo que llevó a los centralistes a endilgar a los sos rivales col contra-insultu: ''¡Malatos!'' Otra versión establez qu'en [[1928]] los aficionaos de Central amburaron unes lones cercanes a la cancha del Club Belgrano de Rosario (con quien teníen gran rivalidá) depués d'un partíu contra esti equipu. Al ver la situación los hinches de Belgrano empezaron a glaya-yos: ''¡Son unos canalles! ¡Son unos canalles!'' Esiste una versión que se basa nel contestu social de la dómina: el colexu de Newell's atopábase abarganáu por altu murios, pa evitar que mirara la xente dende fuera. La imaginería popular escurrió qu'aquello paecía un leprosario, yá que a los enfermos por esta dolencia aisllar del mundu esterior. En respuesta a esta burlla, los aristocráticos integrantes de Newell's faltaben a los siguidores de Central, d'estracción popular, col llamátigu de ''canalles'', faciendo referencia a la so pertenencia a les clases más baxes. <ref name="APO">{{cita web|apellíu =Brisaboa |nome = Jorge |títulu = De Rosario y de Central, páxina 44 y 45 |añu = 1996 |ubicación = Rosario |editorial = Homo Sapiens |ID = ISBN 950-808-100-7 |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/linia-de-tiempu.html|títulu=Asociación Rosarina de Futbol. Llinia del Tiempu, añu 1928 }}</ref> === Yera amateur (1905-1930) === ==== La década de 1900: la creación de la Lliga Rosarina de Fútbol ==== {{AP|Copa Santiago Pinasco|Copa Nicasio Vila}} [[Ficheru:Zenon-y-harry.jpg|thumb|left|270px|[[Zenón Díaz]] y [[Harry Hayes]] posando con delles copes llograes.]] Al nun haber una lliga na ciudá, ente [[1900]] y [[1907]] el primer equipu de Rosario Central (y el d'[[Atlético del Rosario]]) participaba de la Copa de Competencia qu'entamaba la AFA contra clubes de [[Buenos Aires]] y [[Uruguái]], siendo esta la so primer división.<ref name="rosariofutbol_1">{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/clubes/trofeos.html|títulu=Asociación Rosarina de Fútbol-Galería de Trofeos }}</ref> El 30 de marzu de [[1905]] creóse la [[Lliga Rosarina de Fútbol]], asociación encargada d'entamar la primer competición de la provincia, con clubes de la ciudá de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]]. La mentada Lliga tenía como principal oxetivu la organización d'un tornéu, y pa esto consiguióse una copa donada pol [[Intendente]] de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], Santiago Pinasco. Depués, nel so honor, la competencia denominóse ''[[Copa Santiago Pinasco]]'', que foi un campeonatu de segunda división.<ref name="rsssf_1">{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu-champ.html|títulu=Lliga Rosarina de Fútbol-Rsssf.com }}</ref><ref name="issuu_2">{{cita web|url=http://issuu.com/milaneee/docs/partidosleprosos.com.ar_-_historia_en_colloráu_y_negru?y=2912025/5648999#search|títulu=Suplementu Historia en colloráu y negru, páxines 149 y 151. Diariu La Capital, 2010}}</ref><ref name="histofutbolrosarino_2">{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/2010/05/creacion-de-la lliga-rosarina-de.html|títulu=La creación de la Lliga Rosarina de Fútbol. Historia del fútbol rosarino }}</ref><ref name="rosariofutbol_2">{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/41498-hacemos-memoria-hoy-1905.html|títulu=Páxina oficial de l'Asociación Rosarina de fútbol. Faemos memoria: añu 1905 }}</ref><ref name="lacapital_1">{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Histories-de-nun creer-en-el-apasionante-claacutesico-de-la ciudá--20081101-0011.html|títulu=Histories de nun creer nel apasionante clásicu de la ciudá. Diariu La Capital, 2008}}</ref><ref name="78b3y87b">{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/2010/03/atletico-del rosariu segunda-parte.html|títulu=Páxina en histofutbolrosarino.blogspot.com.ar<!-- títulu xeneráu--> }}</ref> Na so segunda xunta, la Lliga decidió que de la Copa Pinasco nun podríen participar aqulos xugadores que tuvieren apostáu la Copa Competencia” qu'entamaba l'Asociación Arxentina de Fútbol, lo cual menguó les chances de Central y Atl. del Rosario (los 2 equipos pioneros de la ciudá), que participaben col so primer equipu nesta copa nacional.<ref name="rosariofutbol_1"/> El debú de Central na Copa Pinasco diose'l [[21 de mayu]] al enfrentar a [[Club Atlético del Rosario Atlético del Rosario]] a quien venció por 3 a 1. El tornéu siguió en marcha, sicasí nesi mesmu añu produció un partíu que motivó a más de dos mil persones a averase a la plaza Jewell: el [[16 de xunu]] enfrentóse un combináu rosarino col [[Nottingham Forest]]. Nel conxuntu llocal atopábase [[Zenón Díaz]]; un zagueru criollu que xugaba pa Rosario Central y que foi'l primer ''canalla'' en ser convocáu pa xugar na Seleición Nacional de fútbol. L'alcuentru remató con una victoria de los ingleses de 5 a 0. Dos díes depués d'esi partíu xugar nel mesmu llugar el primer partíu de la historia contra Newell's Old Boys (del cual los xugadores del primer equipu canalla nun pudieron formar parte) que los rojinegros ganaron 1 a 0. Central, que dende [[1904]] yá usaba la so camiseta azul y mariello a cayaos verticales, foi subcampeón del primer campeonatu rosarino.<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=23}}</ref> [[Ficheru:Harry Hayes.png|thumb|170px|[[Harry Hayes]], máximu goliador auriazul en tola historia.]] El [[20 de xunu]] de [[1905]] producióse'l primer pase interclubes pa Central. El club Arxentín (anguaño [[Gimnasia y Esgrima de Rosario]]) vendió-y por cinco pesos a [[Harry Hayes]], un mozu de 14 años que destacar por ser un delanteru centru con una pegada violenta. El so debú dar nel campeonatu de tercera de [[1906]] cuando faltó un xugador del equipu. Nel so primer partíu marcó 3 goles y foise aplaudíu. Hayes xugaría dende [[1907]] hasta [[1926]] nel primer equipu auriazul siendo un iconu de la historia del club nos sos primeros años, xunto a [[Zenón Díaz]].<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=24}}</ref> Nel añu [[1907]], teniendo en cuenta l'impulsu que tomara'l fútbol, la Lliga Rosarina de Fútbol decidió crear una primer división, que'l so ganador representaría a Rosario na Copa de Competencia de AFA. Asina, tanto Central como Atlético del Rosario pudieron xugar col so primer equipu ensin restricciones nel nuevu Campeonatu de primera creáu pola Lliga Rosarina. D'esta manera, la Copa Santiago Pinasco siguió siendo'l troféu de la segunda división, y creóse la [[Copa Nicasio Vila]], que sería apurrida al ganador de la primer división. Felicidad copa sería nomada n'honor al daquella [[intendente]] de la ciudá, Nicasio Vila. ===== El primer títulu oficial de la Lliga Rosarina ===== {{otros usos|Rosario Central campeón de la Copa Vila 1908|más información}} {{otros usos|Temporada 1908 del Club Atlético Rosario Central|más información}} Rosario Central ganó'l so primer títulu de primera en [[1908]], cortando cola hexemonía que tenía [[Newell's Old Boys]] per aquellos años. El conxuntu auriazul axudicar en forma invicta la [[Copa Nicasio Vila 1908|Copa Nicasio Vila d'aquel añu]] correspondiente a la primer división. Realizó una magnífica campaña, ensin fisuras, imponiéndose ante los sos rivales nos diez cotejos qu'apostó: marcó cuarenta y ocho goles y anotáron-y namái nueve. Formaben parte del plantel [[Zenón Díaz]], [[Augusto Winn]], J. H. Grant, [[Juan Díaz (futbolista arxentín yera amateur)|Juan Díaz]], D. Mackenzie, [[Pedro Wilson]], [[Charles Thompset]], Francisco Recanzone, [[Victorino Pisso]], [[Daniel Green]], Tito Corti, [[Harry Hayes]], [[Antonio Vázquez (futbolista)|Antonio Vázquez]] y Y. Palling. ==== La década de 1910 ==== ===== Los conflictos cola Lliga: créase la Federación Rosarina de Football ===== {{AP|Federación Rosarina de Football}} {{otros usos|Temporada 1913 del Club Atlético Rosario Central|más información}} L'añu [[1912]] foi tremendamente desafortunáu pal fútbol rosarino. Nun había práuticamente un partíu que terminara de normal: les agresiones escontra los árbitros, equipos que se diben de la cancha, y resoluciones de dudosa parcialidá emitíes pola [[Lliga Rosarina de Fútbol]] provocaron un ambiente de caos que determinó la suspensión de los campeonatos. En [[1913]] el [[club]] retirar de la Lliga Rosarina por desavenencies cola so directiva, y xunto a otros clubes, fundaron la [[Federación Rosarina de Football]]. Por esi motivu, foi -al pie de los otros equipos- escluyíu de la Lliga Rosarina de Fútbol. Esi añu, el conxuntu ''canalla'' consagróse [[Campeonatu de primer división 1913 de la FRF (Arxentina)|campeón de la Federación Rosarina de Football]],<ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/|títulu=Rosario Central campeón de la Federación Rosarina de Football 1913 n'Historia del Fútbol Rosarino.com }}</ref> quedando [[Club Atlético Tiro Federal|Tiro Federal]] como escolta.<ref name="FRF">{{cita web|apellíu =Brisaboa |nome = Jorge |títulu = De Rosario y de Central, páxina 31 |añu = 1996 |ubicación = Rosario |editorial = Homo Sapiens |ID = ISBN 950-808-100-7 |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> ===== El primer títulu nacional oficial: la Copa de Competencia 1913 ===== {{AP|Copa de Competencia «La Nación» 1913}} {{otros usos|Rosario Central campeón de la Copa Competencia de la Federación Arxentina de Football 1913|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa de Honor 2.png|left|25px]][[Copa de Competencia «La Nación» 1913|'''Copa de Competencia de la Federación Arxentina de Football<br />1913''']] |} Enantes a la conformanza de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]] los equipos de [[Buenos Aires]] arrexuntar na llamada [[Asociación Arxentina de Football]]. Añalmente, la Lliga Rosarina y l'Asociación Arxentina entamaben distintes competiciones pa enfrentar a los sos equipos. Asina, amás de les sos bones actuaciones na [[Copa Nicasio Vila|Copa Vila]], Rosario Central empezaría a llograr títulos en [[Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes a nivel nacional]]. En [[1913]] -añu nel que participó na disidente [[Federación Rosarina de Football|Federación Rosarina]]- llogró la [[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia La Nación]]; un tornéu entamáu pola [[Federación Arxentina de Football]], que yera una entidá disidente a la oficial ([[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Arxentina de Football]]). Sía comoquier, los [[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|torneos de primera y de Copes nacionales entamaos poles entidaes disidentes a l'Asociación Arxentina de Football]] tienen calter oficial por cuenta de que fueron entamaos por asociaciones deportives que depués se fundieron coles entidaes que constitúin la [[Asociación del Fútbol Arxentino#Continuidá institucional|continuidá institucional de l'Asociación del Fútbol Arxentino]]. [[Ficheru:Central campeon concurso por eliminacion.jpg|thumb|right|290px|Equipu que ganó la Copa de Competencia de la Federación Arxentina de Football de 1913. Este sería los primer títulu nacional oficial na historia del club.]] En semifinales del tornéu, el [[21 de setiembre]], ganó 2 a 1 al [[Club Atlético Porteño]] (daquella campeón de la [[Federación Arxentina de Football]] depués de ganar el títulu en [[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|1912]]) en cancha d'Independiente, con goles de Juan Sánchez y de [[Harry Hayes]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-eli13.html|títulu=Copa Concursu per Eliminación de 1913 en Rsssf.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/search/label/Concursu%20por%20Eliminaci%C3%B3n|títulu=Historia del Fútbol Rosarino y la Copa Concursu per Eliminación }}</ref> Na final Central ganólu a [[Argentino de Quilmes]] por 3 a 2 en cancha de [[GEBA]] con goles d'[[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], [[Federico Flynn]], y [[Harry Hayes]] sobre'l final, y llogró'l títulu de campeón. Este, sería los primer títulu nacional oficial de AFA na historia del club.<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/ovacion/A-100-aos-del primer-titulo-nacional-de-Central-20131026-0044.html|títulu=A 100 años del primer títulu nacional de Rosario Central. Diariu La Capital de Rosario, ochobre de 2013.}}</ref> Aquella tarde del 26 d'ochobre de [[1913]] Rosario Central apuntaría a [[Serapio Acosta]]; [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota]]; [[Pablo J. F. Molina|Pablo Molina]], [[Alberto Ledesma]] y [[Juan Díaz (futbolista arxentín yera amateur)|Juan Díaz]]; [[Federico Flynn]], [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], [[Harry Hayes]], [[Ennis Hayes]] y [[Fidel Ramírez]]. ===== Reincorporación a la Lliga Rosarina en 1914 y vuelta olímpica en cancha de Newell´s ===== {{otros usos|Temporada 1914 del Club Atlético Rosario Central|más información}} En [[1914]] resolviéronse los conflictos y dambes competiciones fundiéronse. Asina, Central volvió competir na [[Lliga Rosarina de Fútbol]], ganando'l títulu de campeón de [[Copa Nicasio Vila 1914|primer división nesi añu]]. El 11 d'ochobre de [[1914]], Rosario Central visitaba a Newell´s Old Boys pola penúltima fecha de la [[Copa Nicasio Vila 1914|Copa Nicasio Vila d'aquel añu]]. El conxuntu auriazul llevaba solo 3 puntos de ventaya sobre'l so clásicu rival (con 4 por xugase), polo que con un empate o una victoria aseguraría los títulu de campeón. Finalmente, Rosario Central ganó 5 a 0 y pudo dar la vuelta olímpica ante'l so clásicu rival y en terrén rojinegro.<ref>[http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/44292-hacemos-memoria-hoy-1914.html Faemos memoria: güei 1914. Páxina oficial de l'Asociación Rosarina de Fútbol.]</ref><ref>[http://www.rosariocentral.com/centenariu-del primer-clasico/ A 100 años del primer clásicu nel Parque. Páxina oficial del Club Atlético Rosario Central]</ref> La parcialidá centralista coló en caravana pela cai Plata (güei Av. Ovidio Llagos) hasta'l barriu Talleres, epicentru d'una verdadera fiesta. Los goles del equipu ''canalla'' naquella recordada xornada fueron convertíos por [[Harry Hayes]] (3), [[Ennis Hayes]] y [[Fidel Ramírez]]. Esta sería la primer vegada na historia onde unu de los dos equipos gana un campeonatu oficial na cancha del so clásicu rival. El plantel de Rosario Central tuvo integráu polos arqueros [[Serapio Acosta]], [[Juan Bruno (futbolista)|Juan Bruno]] y Crosby; los defensores [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota]]; los mediocampistes, [[Juan Díaz (futbolista)|Juan Díaz]], Francisco Furlong, [[Pablo J. F. Molina|Pablo Molina]], [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]] y [[Alberto Ledesma]]; los delanteros, Fermín Arrieta, [[Mario José Barbieri]], [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], Y. Dethier, [[Federico Flynn]], [[Ennis Hayes]], [[Harry Hayes]], Teófilo Pignani, [[Fidel Ramírez]] y [[Alfredo Woodward]]. En 1914 apostó 20 alcuentros, ganando 19 y empatando unu. Fixo 99 goles y marcáronlu solo 10, siendo [[Harry Hayes]] el goliador del campeonatu con 51 tantos.<ref name="V14">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Copa Nicasio Vila de 1914 |añu = 2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu14.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> [[Ficheru:Equipo de Rosario Central de 1915 y 1916.gif|thumb|right|290px|Equipu de Rosario Central de [[1915]] y [[1916]], que conquistó 3 copes nacionales de AFA.]] ===== Tricampeón rosarino en ringlera en 1915 ===== {{otros usos|Temporada 1915 del Club Atlético Rosario Central|más información}} En [[Copa Nicasio Vila 1915|1915]] Central fíxose nuevamente de la Copa Vila, ganándola invictu y con estrema facilidá. Venció en 18 partíos y empató nos 2 restantes, y señaló 104 goles a favor y recibió solo 4 tantos en contra, demostrando'l so potencial ofensivu y la so solidez defensiva.<ref name="V15">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Copa Nicasio Vila de 1915 |añu =2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu15.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> ===== Tetracampeón rosarino y ganador de trés Copes nacionales oficiales de AFA en 1916 ===== {{AP|Copa Dr. Carlos Ibarguren|Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires|Copa de Competencia Jockey Club}} {{otros usos|Temporada 1916 del Club Atlético Rosario Central|más información}} En [[1916]] Rosario Central quedar con cuasi tolos títulos oficiales qu'apostó: foi ''Campeón Arxentín'', depués d'imponese a [[Racing Club d'Avellaneda]] 3 a 1 na final de la [[Copa Dr. Carlos Ibarguren|Copa Ibarguren]], ganó'l títulu de primera de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]] de manera invicta,<ref name="V16">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Copa Nicasio Vila de 1916 |añu = 2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu16.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> y remató l'añu venciendo nes Copes [[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires|d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] y de [[Copa de Competencia Jockey Club|Competencia Jockey Club]]. En dambes, ganó a [[Independiente d'Avellaneda]] nes finales. ===== El segundu títulu nacional oficial: el Campeonatu Arxentín "Copa Dr. Carlos Ibarguren" ===== {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa Dr Carlos Ibarguren.png|left|25px]][[Copa Dr. Carlos Ibarguren 1915]] |} [[Ficheru:Copa Ibarguren.JPG|thumb|right|100px|Central ye'l primer equipu rosarino en ser consideráu ''"Campeón Arxentín"'', depués de ser ganador de la [[Copa Dr. Carlos Ibarguren 1915|Copa Ibarguren de 1915]].]] [[Ficheru:Rosario Central 1916-Copa Ibarguren.png|thumb|left|310px|Formación de Rosario Central consagróse Campeón Arxentín venciendo a Racing Club 3 a 1 pola final de la Copa Ibarguren 1915, apostada'l 30 d'abril de 1916. ''Paraos:'' Zenón Díaz, Eduardo Blanco, Ramón Moyano, Ennis Hayes, Jacinto Perazzo, Ignacio Rota; ''fincaos:'' Alfredo Woodward, Antonio Blanco, Ernesto Rigotti, Mario Barbieri, y José Laiolo.]] La [[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] (tamién conocida como ''Campeonatu Arxentín Copa Dr. Carlos Ibarguren'')<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argcuphist.html|títulu=RSSSF }}</ref> foi un tornéu de [[fútbol]] oficial ente clubes de l'[[Arxentina]]. El so nome anicia en que'l troféu foi donáu en [[1913]] pol entós Ministru d'Instrucción Pública de la Nación, Carlos Ibarguren. Este, yera un troféu apostáu polos campeones de les dos competiciones más importantes del país d'aquellos años: el de la Lliga de Buenos Aires y el de la Lliga de Rosario. Esta copa yá se-y negara a Central [[1914|nel añu anterior]], yá que perdiera la final contra Racing d'Avellaneda na edición de 1914. El conxuntu auriazul —por ser el [[Copa Nicasio Vila 1915|Campeón rosarino de 1915]]— ganóse'l derechu nuevamente d'enfrentar al [[Campeonatu de primer División 1915 (Arxentina)|campeón de Buenos Aires d'esi añu]], quien resultó ser otra vegada'l [[Racing Club]]. Asina, llegó'l segundu títulu nacional oficial pal club de Arroyito depués de ganar na final al equipu d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], claro dominador de la [[Competición (deporte)|lliga]] oficial porteña per aquellos años. El primer duelu xugóse recién en marzu de 1916 en [[Estadiu Libertadores d'América|cancha d'Independiente]], y terminó igualáu 0 a 0, polo que tuvieron que xugar un segundu partíu de desempate. El mesmu, apostar na [[Estadiu|cancha]] del [[Club Gimnasia y Esgrima de Buenos Aires]] el 30 d'abril de 1916, y Central imponer por 3 a 1 con goles de [[José Laiolo]] en 2 oportunidaes y [[Alfredo Woodward]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argibargurencuphist.html#1915|títulu=Copa Dr. Carlos Ibarguren de 1915 en Rsssf.com }}</ref> Los rosarinos aquella tarde formaron con [[Ramón Moyano]]; [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota]]; [[Ernesto Rigotti]], [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]] y [[Jacinto Perazzo]]; [[Mario José Barbieri]], [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], [[José Laiolo]], [[Ennis Hayes]] y [[Alfredo Woodward]]. Asina, col 3 a 1 final, Rosario Central axudicóse la Copa Ibarguren y proclamóse campeón arxentín de 1915.<ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com/2010/04/rosario-central-campeon-arxentín-de.html|títulu=Historia del Fútbol Rosrino y la Copa Ibarguren }}</ref> ===== El tercer títulu nacional oficial: la Copa d'Honor otru usos|Rosario Central campeón de la Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires y de la Copa Competencia Jockey Club 1916|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa de Honor 2.png|left|25px]][[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires|Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires<br />1916''']] |} Dempués de ganar la Copa Ibarguren llegó la vez de la [[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires|Copa d'Honor]]. Aquella competencia foi un tornéu oficial entamáu mientres la etapa amateur pola entidá precursora de l'Asociación del Fútbol Arxentino, llamada Argentine Football Association hasta 1911; y Asociación Arxentina de Football na etapa posterior. Xugar por eliminación y participaben equipos de l'Asociación y de la Lliga Rosarina de fútbol. [[Ficheru:Copa de Honor.JPG|thumb|left|80px|La [[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor]]: otra de les copes nacionales oficiales ganaes por Central.]] El repartu auriazul aportó a la Copa d'Honor d'aquel añu imponiéndose ante'l so [[Clásicu rosarino|clásicu rival]], [[Newell's Old Boys]], a quien golió 8 a 0 como visitante n'octavos de final. Aquel 29 de xunu los goles centralistes fueron marcaos al traviés de 3 tantos de [[José Laiolo]], 2 d'[[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], 2 d'[[Ennis Hayes]], y 1 de [[Fidel Ramírez]]. En cuartos de final, el 10 de setiembre, ganó a [[Gimnasia y Esgrima de Rosario]] por 4 a 1, con goles señalaos por José Laiolo en 2 oportunidaes, un tanto de Harry Hayes y otru de Ennis Hayes.<ref>{{cita web |url=http://rosarioysuzona.blogspot.com.ar/2014/08/rosario-central-campeon-de-la copa-de.html|títulu=Rosario y la so zona. Rosario Central campeón de la Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires }}</ref><ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/search/label/Copa%20de%20Honor|títulu=Historia del Fútbol Rosarino y la Copa d'Honor }}</ref> [[Ficheru:Z.díaz-harryhayes-1916-rc.jpg|thumb|right|260px|Zenón Díaz y Harry Hayes posen xunto a los trofeos llograos pola institución en 1916.]] Nes semifinales, el 15 d'ochobre, el conxuntu auriazul imponer en cancha de GEBA a [[Argentino de Quilmes]], a quien venció con un categóricu marcador de 7 a 0, con tantos señalaos por Ennis Hayes (4), Antonio Blanco, [[Harry Hayes]] y José Laiolo. Los once xugadores que se clasificaron finalistes fueron [[Ramón Moyano]]; [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota]]; [[Ernesto Rigotti]], [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]] y [[Jacinto Perazzo]]; [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], [[José Laiolo]], [[Harry Hayes]], [[Ennis Hayes]] y [[José Clarke]]. Na final del certame, los ''canalles'' midir a [[Independiente d'Avellaneda]] na cancha de Racing Club. Nun partíu reñíu l'equipu rosarino llogró un afechu trunfu por 1 a 0, con un tanto marcáu por Ennis Hayes.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-hon16.html|títulu=Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires de 1916 en Rsssf.com }}</ref> Aquella tarde del 12 de payares de 1916 Rosario Central salió a la cancha con [[Guillermo Atsbury]]; [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota|Ignacio Romeo Rota]]; [[Ernesto Rigotti]], [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]] y [[Jacinto Perazzo]]; [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]], [[José Laiolo]], [[Harry Hayes]], [[Ennis Hayes]] y [[Alfredo Woodward]]. Darréu, el fechu de ganar la final d'esta Copa arxentina habilitar a apostar la final de la [[Copa d'Honor Cousenier]] frente al campeón de la [[Copa d'Honor (Uruguái)|Copa d'Honor uruguayo]], siendo cedíu por [[Club Nacional de Football|Nacional de Montevideo]] por 6 a 1 na final internacional. ===== El cuartu títulu nacional oficial: la Copa de Competencia Jockey Club ===== {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa Jockey Club vector.png|left|25px]][[Copa de Competencia Jockey Club|'''Copa de Competencia Jockey Club<br />1916''']] |} En [[1916]] Central siguió apoderando a nivel nacional. Amás de ganar la Copa Ibarguren, la Copa d'Honor y [[Copa Nicasio Vila 1916|el campeonatu de Lliga]], los de Arroyito llograron tamién la [[Copa de Competencia Jockey Club]] d'esi añu. N'octavos de final ganó a Belgrano de Rosario 2 a 0, y depués 3 a 0 a Gimnasia y Esgrima de la mesma ciudá en cuartos de final.<ref>{{cita web |url=http://www.rosariocentral.com/aniversariu-de-la-obtencion-de-la-copa-competencia-jockey-club/|títulu=Aniversariu de la llogru de la Copa Competencia Jockey Club na páxina oficial del Club Atlético Rosario Central. 17 d'avientu de 2014. }}</ref> En semifinales l'equipu auriazul venció a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] por 3 a 2 en cancha de [[Gimnasia y Esgrima de Rosario|G.Y.R.]], con goles señalaos por [[José Laiolo]], [[Harry Hayes]] y [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]].<ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/search/label/Copa%20Competencia|títulu=Historia del Fútbol Rosarino y la Copa de Competencia Jockey Club }}</ref> Na final, xugada en [[Estadiu Presidente Perón|cancha de Racing Club]], los ''canalles'' toraron a [[Club Atlético Independiente|Independiente]] 2 a 1<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-joc16.html|títulu=Copa Concursu de Competencia Jockey Club de 1916 en Rsssf.com }}</ref> gracies a los goles d'Antonio Blanco y Harry Hayes. Central formó aquella tarde del 17 d'avientu con [[Guillermo Niblo]]; [[Zenón Díaz]] y [[Ignacio Rota]]; [[Ernesto Rigotti]], Francisco Furlong y [[Jacinto Perazzo]], [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]]; [[José Laiolo]], [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]], [[Harry Hayes]] y [[Ennis Hayes]]. En coronándose en la Copa Competencia Jockey Club midir contra [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]] -campeón de la [[Copa Competencia (Uruguái)|Copa Competencia uruguaya]]-, pola [[Copa Competencia Chevallier Boutell]], cayendo derrotáu por 3 a 0, na cancha de Racing. ===== Pentacampeonatu en 1917 y l'invictu más llargu de la historia del fútbol rosarino ===== {{otros usos|Temporada 1917 del Club Atlético Rosario Central|más información}} En [[Copa Nicasio Vila 1917|1917]], Rosario Central llogró'l pentacampeonatu rosarino llográu en ringlera: en [[1913]] habíase alzáu invictu col títulu de la [[Federación Rosarina de Football]] y darréu, ente [[1914]] y [[1917]] ganó la [[Copa Nicasio Vila]] de manera consecutiva, fechu únicu nel fútbol rosarino. Como datu particular, hai que dicir que Rosario Central tuvo nin más nin menos que cuasi 5 años ensin perder un solu partíu oficial por Lliga. El 28 de xunetu de 1912 Central cayó 0-7 contra Newells y nun volvió perder un solu partíu de Lliga hasta'l 22 d'abril d'esi añu 1917, cuando foi derrotáu 0-4 por Tiro Federal. Fueron cuasi 5 años ensin perder, con campeonatos llograos en 1913, 1914, 1915 y 1916. Naquel añu 1917, el club de Arroyito ganó 17 partíos y cayó en solu 1 (el mentáu ante Tiro Federal), marcando 57 goles a favor y recibiendo 13 en contra. El detalle d'aquel periodu invictu nunca igualáu por nengún otru club de Rosario foi'l siguiente: * 1912: con 2 victories. El campeonatu suspendióse y quedó desiertu. * 1913: con 8 victories y campeón de la Federación Rosarina ganando tolos partíos (8). * 1914: con 19 victories y 1 empate. Campeón de la Lliga Rosarina. * 1915: con 18 victories y 2 empates. Campeón de la Lliga Rosarina. * 1916: con 17 victories y 1 empate. Campeón de la Lliga Rosarina. * 1917: con 1 victoria, antes de cayer 0-4 pola 2da. fecha. Igual, Rosario Central foi campeón rosarino. En total fueron 69 partíos invictos por Lliga, con 65 victories y 4 empates. ===== La primer final de la historia ante Newell´s en 1919 ===== [[Ficheru:Equipo de Rosario Central de 1919 (2).gif|thumb|right|260px|Equipu de Rosario Central campeón de la [[Copa Nicasio Vila 1919|Lliga Rosarina de 1919]].]] En [[Copa Nicasio Vila 1918|1918]], Central nun pudo alzase col hexacampeonatu rosarino consecutivu y dexó el títulu a manes de Newell´s, que cortó la racha de llogros ''canalles'', pero en [[1919]] llogró nuevamente'l títulu cola doble fórmula: campeón ensin perder un solu alcuentru.<ref name="V19">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Copa Nicasio Vila de 1919 |añu = 2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu19.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> Aquel añu quedó na memoria de la historia del [[Clásicu rosarino]] yá que depués de rematar el [[Copa Nicasio Vila 1919|campeonatu]] igualaos na tabla xeneral, los rivales de la ciudá tuvieron qu'apostar un alcuentru final de desempate pa determinar al campeón de la [[Copa Nicasio Vila|Primer División]]. L'oldeo apostóse'l 11 de xineru de [[1920]] en cancha de [[Gimnasia y Esgrima de Rosario]] y foi guardáu por un ensame. Según el Diariu La Capital de Rosario: ''“Nun cabía una anfiler. A les 16:20 clausuráronse les boleterías. Había más de 10.000 persones”'',<ref>{{cita web |url=https://medium.com/@viejocasale/copa-vila-1919-43b68427a5a6#.rtl9y3aww|títulu=Copa Vila 1919}}</ref> lo que pa la dómina yera bien de públicu. Cunta la crónica qu'esa tarde hubo tanta xente que 200 persones escoyeron el techu de los vestuarios como tribuna, los tirantes vencieron y los hinches cayeron sobre los xugadores que se camudaben, y por milagru, toos resultaron ilesos.<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/48245-hacemos-memoria-hoy-1919.html|títulu=Faemos memoria: güei 1919}}</ref><ref>Historia n'Azul y Mariellu. Carlos Durhand, diariu La Capital, marzu de 2010</ref> El partíu taba 2 a 2 cuando foi suspendíu faltando 7 minutos pal final por invasión de campu. [[Harry Hayes]] punxo en ventaya a Central a los 35 minutos del primer tiempu. A los 10 del segundu tiempu Ernesto Celli igualó pa Newell's, ente que 8 minutos dempués el mesmu Harry Hayes marcaría los 2 a 1 pal conxuntu auriazul. Finalmente, nel minutu 67 [[Atilio Badalini]] estamparía l'empate 2 a 2. Nel minutu 83, una invasión de campu obligó al árbitru a suspender el partíu. El 25 de xineru completóse l'oldeo, y nos 90 minutos reglamentarios l'empate en 2 caltúvose, polo hubo que recurrir [[tiempu extra|a 2 tiempos suplementarios de 30 minutos]] pa definir al campeón. Finalmente, un gol de [[Jacinto Perazzo]] sobre'l final (nel minutu 141), dio-y la festexada victoria y el títulu a Rosario Central.<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/linia-de-tiempu.html|títulu=Páxina oficial de l'Asociación Rosarina de Futbol. Llinia del Tiempu, añu 1919 }}</ref> Esi partíu marcó la primer final de la historia apostada ente dambos clubes rivales y foi'l [[clásicu rosarino]] más llargu de la historia. Como balance, la [[Años 1910|década de 1910]] constituyó una dómina d'oru pa Rosario Central. El conxuntu auriazul<ref name="AUR">Auriazul: azul y mariellu; los colores de la camiseta de Rosario Central</ref> llogró los campeonatos en forma consecutiva de la [[Campeonatu de primer división 1913 de la FRF (Arxentina)|Federación Rosarina de Football 1913]], y les [[Copa Nicasio Vila]] [[Copa Nicasio Vila 1914|1914]], [[Copa Nicasio Vila 1915|1915]], [[Copa Nicasio Vila 1916|1916]], y [[Copa Nicasio Vila 1917|1917]], ostentando'l récor na Lliga Rosarina de Fútbol en ser l'únicu club de la ciudá en ganar 5 títulos consecutivos.<ref name="CNV">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Llista de los campeones del Campeonatu de fútbol de Rosario |añu = 2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu-champ.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> Amás, los ''canalles'' ganaron nesa década'l títulu de campeón rosarino de [[Copa Nicasio Vila 1919|1919]], depués de vencer nuna final de desempate a Newell´s por 3 a 2. De la mesma, nesos 10 años Central llogró los sos primeros títulos nacionales oficiales, venciendo en cuatro [[copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales de AFA]]. ==== La década de 1920 ==== ===== Nuevos conflictos cola Lliga Rosarina de Fútbol: créase l'Asociación Amateurs ===== {{AP|Asociación Amateurs Rosarina de Football}} Los problemes cola directiva de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]] volvieron asoceder en [[1920]]. N'apostando namái 9 partíos nel tornéu, Central retiró l'equipu disconforme col manexu de la Lliga. La protesta centralista foi siguida por Gimnasia y Esgrima y Nacional, y fundaron la llamada [[Asociación Amateurs Rosarina de Football]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu20.html|títulu=Campeonatu de fútbol de Rosario de 1920 }}</ref> A estos clubes, xuniéronse tamién Riberes del Paraná y Compañía Xeneral Buenos Aires. Asina, el fútbol rosarino sufría la segunda división importante de la so historia, tal como asocediera sobre fines de [[1912]]. Rosario Central alzar colos dos campeonatos de la Lliga Amateurs de Football de Rosario, tantu en [[1920]] como en [[1921]].<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu-champ.html#Asociaci%C3%B3n_Amateurs_Rosarina_de_Football|títulu=Asociación Amateurs de Football de Rosario de 1920 y 1921 en Rsssf.com }}</ref> ===== El quintu títulu nacional oficial: la Copa de Competencia 1920 ===== {{AP|Copa de Competencia de primer División}} {{otros usos|Rosario Central campeón de la Copa Competencia de l'Asociación Amateurs de Football 1920|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa de Honor 2.png|left|25px]][[Copa de Competencia|'''Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs<br />1920''']] |} La [[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes#Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs|Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs]] foi un tornéu oficial, apostáu ente equipos del fútbol arxentino, que tuvo dos versiones distintos dende la so creación. En [[1920]] Rosario Central ganó la so quinta corona nacional al faese d'esta Copa. Na mesma, ganó a [[River Plate]] 2 a 0 n'octavos de final, con goles d'[[Antonio Macías (futbolista)|Antonio Macías]] y de [[Harry Hayes]]. Esti duelu, se disuptó el 22 d'agostu de 1920 en Rosario, en cancha de Gimnasia. [[Ficheru:RC 1921.JPG|thumb|left|300px|L'equipu de Rosario Central campeón de la Copa de Competencia de 1920.]] Depués, pelos cuartos de final, el conxuntu auriazul venció a [[Argentino de Rosario Nacional de Rosario]] (güei llamáu Argentino de Rosario) por 3 a 2 actuando como visitante. Los goles de Central fueron marcaos naquella tarde del 17 d'ochobre por ''el monu'' [[Juan Francia]], [[Ennis Hayes]] y Macías. [[Ficheru:Octavio Diaz.jpg|120px|thumb|right|[[Octavio Díaz]]. Arqueru de Rosario Central mientres gran parte de los [[década de 1920|años 20]] del [[sieglu 20|sieglu pasáu]].]] Darréu, na semifinal, los rosarinos batieron al [[Club Atlético San Isidro]] 2 a 0 en cancha de GER, el 14 de payares. A los '30 el xuez Ormando Baglietto sancionó penalti pa Central, y foi convertíu por un especialista: el back [[Florencio Sarasíbar]]. A los '69 llegaría los segundu tantu por entemediu de Y.Guaraglia, y asina, Central afitaba la so clasificación a la final. Na final del campeonatu Rosario Central toró 2 a 0 a [[Club Almagro|Almagro]], equipu que -contra tolos pronósticos- dexara nel camín a Racing Club na otra semifinal. L'oldeo decisivu foi apostáu en cancha de GEBA, Buenos Aires.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-jocaa20.html|títulu=Copa de Competencia de 1920 en Rsssf.com }}</ref> Los goles del conxuntu auriazul fueron marcaos por [[Harry Hayes]] a los 7 minutos del primer tiempu, y por [[Antonio Macías (futbolista)|Antonio Macías]] a los 30 del segundu tiempu. Aquella tarde del 12 d'avientu de 1920, Rosario Central ganaría los so quintu títulu nacional oficial, y salía a la cancha con Vicente Pugliese; Patriciu Clarke y [[Florencio Sarasíbar]]; José Pignani, [[José Fioroni]] y [[Jacinto Perazzo]]; [[Antonio Macías (futbolista)|Antonio Macías]], [[Juan Francia]], [[Harry Hayes]], [[Ennis Hayes]] y Enrique Tami.<ref>{{cita web |url=http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/2010/04/copa-competencia-asociacion.html|títulu=Historia del Fútbol Rosarino y la Copa de Competencia de 1920 }}</ref> ===== Reincorporación a la Lliga Rosarina: campeón de la Copa Estímulu en 1922 ===== Depués de dos años de conflictos solucionáronse los problemes, y tanto Central como'l restu de los equipos disidentes volvieron participar nel campeonatu oficial de la [[Copa Nicasio Vila 1922|Lliga Rosarina de 1922]], eslleiéndose asina l'Asociación Amateurs. Naquel añu los auriazules nun tuvieron una gran campaña y remataron na 4ª posición del tornéu de Lliga. [[Ficheru:Antoniomiguel.jpg|thumb|left|150px|[[Antonio Miguel]], ''El Petiso''. Una de les figures de Central nos [[década de 1910|años 10]] y [[década de 1920|20]] del [[sieglu 20|sieglu pasáu]]]] A pesar de la probe performance realizada nel Campeonatu d'aquel añu, los ''canalles'' alzar cola [[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu]]; una copa llocal oficial entamada pola L.R.F. Na final ganaron 1 a 0 a [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]].<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/48964-hacemos-memoria-hoy-1922.html|títulu=Páxina de l'Asociación Rosarina de Fútbol. Seición Faemos memoria. Añu 1922 }}</ref> El gol de la victoria anotar [[Ennis Hayes]]. ===== Remodelación de la so primer cancha y campeón rosarino en 1923 ===== En [[1923]], el club remocicó lo que foi la so primer cancha -allugada nel Encruz Alberdi-, denomada ''Quinta Sanguinetti''. La comisión directiva convenció al Ferrocarril por que-y donara tola madera que la empresa nun utilizaba. D'esta forma'l Sr. M. F. Ryan –un altu funcionariu de la Empresa– facilitó'l material y ayudó a que'l club contratara a unos cuantu peones de mano a construyir tribunes. Col auxiliu de cientos de socios alzaron dos tribunes a cada llau de la cancha, de cien metros de graes con diez gradies. A partir d'esi momentu, l'estadiu llegó a tener una capacidá d'unes 15.000 persones, aproximao. El gastu foi d'aproximao 16000 pesos d'aquella dómina.<ref>{{cita web|url=http://www.arribacentral.com.ar/index.php?go=a&id=21|títulu=Campeón rosarino 1923|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180708221356/http://arribacentral.com.ar/index.php?go=a&id=21|fechaarchivu=2018-07-08}}</ref> No futbolístico, el club d'[[Barriu Arroyito|Arroyito]] llogró'l títulu llocal de la Copa Nicasio Vila [[Copa Nicasio Vila 1923|d'esi añu]]. Central ganó'l campeonatu invictu, con 27 victories y solo un empate, marcando 93 goles a favor y recibiendo solo 12 en contra.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu23.html|títulu=Copa Vila 1923}}</ref> ===== Un nuevu títulu de la Copa Vila en 1927 ===== Depués de cuatro años ''en blancu'' onde'l fútbol rosarino foi apoderáu por Tiro Federal y Belgrano, Rosario Central repitió un nuevu llogru de campeón en [[Copa Nicasio Vila 1927|1927]]. Con un plantel anováu y yá ensin [[Harry Hayes]], goliador históricu y [[buque insignia]] auariazul retiráu en [[1926]], la figura de [[Luis Indaco]] axigantóse. Aquel añu los canalles ganaron el títulu rosarino de punta a punta: vencieron en 14 partíos y perdieron solo 1, anotando 42 goles a favor y recibiendo solo 8 en contra. ===== Una nueva final ante Newell´s en 1928: la tercera na historia ===== [[Ficheru:RC 1928.JPG|thumb|right|300px|Equipu de Rosario Central que se coronó campeón en 1928, al vencer 1 a 0 a Newell's en partíu desempate apostáu en cancha del conxuntu rojinegro.]] En [[1928]] xugóse la tercera final na historia ente Central y [[Newell's Old Boys|Newell's]]. Tal como asocediera en [[Copa Nicasio Vila 1919|1919]], Rosario Central y el so clásicu rival volvieron quedar igualaos na tabla xeneral de la [[Copa Nicasio Vila 1928|Copa Nicasio Vila d'esi añu]] y tuvieron d'apostar un alcuentru de desempate pa decidir al campeón. El partíu apostar nel [[Estadiu Marcelo Bielsa|estadiu de Newell´s]], y Rosario Central imponer por 1 a 0 con gol de [[José Podestá (futbolista)|José Podestá]]. Asina, volvió llograr el campeonatu ante'l so eternu rival,<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2009/05/10/447372-central-vs-newell039s-la-pasion-como-guia|títulu=En 1928 Central foi campeón en cancha de Newell's }}</ref> dando la vuelta olímpica en terrén rojinegro.<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2008/04/03/noticia_0107.html|títulu=Mito y goliaes del Clásicu rosarino. Diariu La Capital de Rosario.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102235432/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2008/04/03/noticia_0107.html|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> L'equipu ''canalla'' aquella tarde formó con [[Octavio Díaz]]; [[Ernesto Gordones]] y [[Francisco De Cicco]]; [[Arturo Podestá (futbolista)|Arturo Podestá]], [[José Fioroni]], Félix Romano; Ricardo Reol, [[Armando Bertei]], [[José Podestá (futbolista)|José Podestá]], Jacinto Retto y [[Antonio Miguel]]. ==== La década de 1930 ==== ===== L'últimu campeonatu de la era amateur en 1930 ===== En [[1930]] Rosario Central llogró [[Copa Nicasio Vila 1930|otru títulu de primera na Copa Vila]], ostentando asina'l récor de 10 consagraciones en dichu tornéu, siendo'l club que más vegaes lo llogró.<ref name="CNV" /> Con [[Luis Indaco]] como figura y goliador nel ataque (11 tantos) y la seguridá d'[[Octavio Díaz]] nel arcu, Rosario Central ganó una nueva estrella na so palmarés. El conxuntu auriazul llogró la victoria en 17 partíos, empató en 4 y cayó en 1 oportunidá. El balance que dexó la era amateur rosarina (1905-1930) fueron cinco [[Copes nacionales del fútbol arxentino|títulos nacionales oficiales d'A.F.A.]], trelce [[Campeonatu de fútbol de Rosario|Lligues rosarinas de primer división]] y una [[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|copa oficial rosarina]], siendo asina l'equipu de la ciudá de Rosario que más llogros llogró nesi ralu. === Yera profesional rosarina (1931-1938) === {{AP|Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol}} ==== El blanquéu del profesionalismo: la creación del Tornéu Gobernador Molinas en 1931 ==== Nel añu [[1931]] el [[Fútbol n'Arxentina|fútbol arxentino]] sufrió un gran tresformamientu. Magar dende diba munchos años taba xeneralizáu que los xugadores cobraren una remuneración pola so actividá —d'una manera cada vez menos tapada—, no que dio en llamase'l [[amateurismo marrón]],<ref>{{cita web|url=https://sites.google.com/site/historiadelfutbolenargentina/la era-amateur|títulu=Historia del Fútbol n'Arxentina.}}</ref> recién en 1931 terminóse oficialmente cola [[Fútbol n'Arxentina#Yera amateur|yera amateur del fútbol arxentino]], y empezó la era profesional. Asina, tolos futbolistes empezaron a cobrar un salariu y a roblar contratos por xugar nos equipos de manera rentada. D'esta forma, la Lliga Rosarina de Fútbol dexó'l so llugar, y la nueva institución rectora del fútbol rosarino pasó a ser l'[[Asociación Rosarina de Fútbol]]. El tornéu de primera pasó a llamase [[Tornéu Gobernador Luciano Molinas]], n'honor al daquella Gobernador de la provincia de [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], [[Luciano Molinas]], reemplazando asina a la [[Copa Nicasio Vila]]. Simultáneamente, la [[Copa Santiago Pinasco]] siguiría siendo'l campeonatu de segunda división. L'empiezu del profesionalismo foi difícil pa Central y el rendimientu del equipu foi irregular: la indisciplina de dellos xugadores, males alquisiciones, divisiones polítiques na dirigencia y problemes económicos fixeron que los resultaos deportives nun fueren bien bonos. Decidió rescindise el contratu a munchos xugadores por "falta d'entusiasmu, ciñu y disciplina",<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=51}}</ref> lo que traxo los primeros xuicios pal club. ==== Primer títulu oficial profesional de la ARF: el Tornéu Preparación de 1936 ==== [[Ficheru:Equipo de Rosario Central que ganó la final del Torneo Preparación de 1936.png|320px|thumb|left|Equipu de Rosario Central campeón del Tornéu Preparación de 1936, ganándo-y la final a Newell´s.]] Depués de delles temporaes ''en blancu'', el primer títulu oficial de Rosario Central na era profesional rosarina llegó en [[1936]], depués de llograr el [[Tornéu Preparación de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación]] d'aquel añu.<ref>{{cita web |url=http://decentral.com.ar/estadistcas-1931-2010-plantel-1936/|títulu=Resumen del añu 1936 de Rosario Central }}</ref> Esi campeonatu oficial entamáu pola Asociación Rosarina de Fútbol empezar a xugar en [[1934]], y marcaba l'entamu de la temporada futbolística rosarina. Xugar dende abril hasta fines de xunu col sistema de toos contra toos en solo una rueda. Rosario Central ganó la so primer edición en 1936. El conxuntu auriazul y Newells Old Boys terminaron igualaos na tabla de posiciones y tuvieron de xugar un partíu desempate pa definir al campeón. Nel mesmu, Rosario Central ganó al so [[Newell's Old Boys|clásicu rival]] por 3 a 2.<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/linia-de-tiempu.html|títulu=Linia del tiempu. Páxina de l'Asociación Rosarina de Fútbol }}</ref> Gómez y Rúa marcaron pa Newell´s, ente que [[Roberto D'Alessandro]] y [[Aníbal Maffei]] (en 2 oportunidaes) diéron-y la victoria definitiva a Central. Vale destacar qu'esta sería la cuarta y postrera final d'un campeonatu oficial apostada por dambos equipos rivales hasta'l día de güei, y sería el primer títulu oficial profesional na historia del club de Arroyito. El conxuntu ''canalla'' titular que ganó esi tornéu xeneralmente formaba con: [[Pedro Aráiz]]; [[Xusto Lescano]] y [[Ignacio Díaz (futbolista)|Ignacio Díaz]]; Rafael Luongo, Félix Ferreyra y A. Martínez; [[Juan Cerro]], [[Cayetano Potro]], [[Harry Hayes (fíu)|Harry Hayes (h)]], [[Roberto D'Alessandro]] y [[Aníbal Maffei]]. ==== El ''doblete'' de 1937, y un nuevu títulu de campeón en 1938 ==== [[Ficheru:Central1937.JPG|320px|thumb|right|Equipu de Rosario Central campeón del [[Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Gobernador Molinas]] y de la Copa Ivancich en 1937.]] L'añu [[1937]] foi bien bonu pa Central yá que pudo ganar los dos torneos oficiales que se xugaron.<ref>{{cita web |url=http://decentral.com.ar/estadistcas-1931-2010-plantel-1937/|títulu=Resumen del añu 1937 de Rosario Central }}</ref> Asina, los ''canalles'' llograron el [[Tornéu Gobernador Luciano Molinas]] (campeonatu rosarino de primer División), y depués ganaron el so tercer títulu profesional na Asociación Rosarina al llograr el [[Tornéu Ivancich]], que reemplazaba al yá clásicu Tornéu Preparación. La formación base del conxuntu auriazul que llograra'l ''doblete'' foi la siguiente: [[Pedro Aráiz]]; [[Xusto Lescano]] y [[Ignacio Díaz (futbolista)|Ignacio Díaz]]; Rafael Luongo, Félix Ferreyra y Alberto Espeche; Héctor Gómez, [[Ricardo Cisterna]], [[Benjamín Laterza]], [[Roberto D'Alessandro]] y [[Aníbal Maffei]]. Tamién tuvieron significativa participación Luis Amaya, [[Germán Gaitán]], [[Alfredo Fógel]], [[Salvador Laporta]] y [[Juan Cerro]]. [[Ficheru:Central 1938.jpg|320px|thumb|left|Equipu de Rosario Central campeón del [[Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Gobernador Molinas]] de 1938.]] En [[1938]] Rosario Central foi nuevamente campeón del [[Tornéu Gobernador Luciano Molinas]],<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://decentral.com.ar/estadistcas-1931-2010-plantel-1938/|títulu=Resumen del añu 1938 de Rosario Central }} |2=http://decentral.com.ar/estadistcas-1931-2010-plantel-1938/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> no que foi la última participación de los equipos profesionales en torneos de l'Asociación Rosarina, yá qu'en [[1939]] tanto Central como Newell´s ingresaríen a los torneos d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] para nunca más abandonalos, y asina, competiríen nos campeonatos de l'Asociación Rosarina con futbolistes amateur.<ref name="CNV" /> El ''canalla'' del 38 solía formar con: [[Juan F. Martínez]]; Pedro Perucca y [[Ignacio Díaz (futbolista)|Ignacio Díaz]]; Carlos Echeverría, [[Claro Constancio Rivero]] y [[Alfredo Fógel]]; [[Salvador Laporta]], Oscar Díaz, [[Pedro De Blasi]], [[Ricardo Cisterna]] y [[Francisco Rodríguez (futbolista arxentín)|Francisco Rodríguez]]. El balance que dexó la era profesional de l'Asociación Rosarina de Fútbol pa Rosario Central fueron cuatro títulos oficiales: dos [[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Lligues de primera]] y dos [[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|copes oficiales]]. === Yera profesional de AFA (1939 d'equí p'arriba) === {{AP|Primer División d'Arxentina}} ==== L'ingresu al tornéu regular de AFA en 1939 ==== En [[1939]] Rosario Central y el so rival de la ciudá, [[Newell's Old Boys]], soliciten a l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] la so incorporación al tornéu de primer División nacional. L'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] decide da-yos el permisu, por aciu el cual Central llograría formar parte del campeonatu d'esi añu. Paralelamente a los torneos nacionales de AFA, el [[club]] sigui apostando los torneos locales pertenecientes a l'[[Asociación Rosarina de Fútbol]] con equipos alternativos. Esto debe a que, en reconocencia a los sos méritos deportivos y a la so importancia a nivel nacional<ref name="DIM">{{enllaz rotu|1={{cita web|apellíu =Dimir |títulu =Asociación Rosarina de Fútbol |url= http://www.dimelo.com/GS/SeeTheme.aspx?String=Asociación+Rosarina+de+Fútbol |fechaaccesu =consultáu en 2007 }} |2=http://www.dimelo.com/GS/SeeTheme.aspx?String=Asociaci%C3%B3n+Rosarina+de+F%C3%BAtbol |bot=InternetArchiveBot }}</ref> el so primer equipu apuesta los campeonatos de AFA y arriendes de esto, na Asociación Rosarina (la so lliga d'orixe) presenta un equipu alternativu conformáu por futbolistes amateur. No futbolístico, los primeros pasos centralistes nos torneos profesionales de AFA fueron opacos. Magar terminar na metá de la tabla y empatar dambos partíos con [[Newells]] 1 a 1, delles resultaos fueron malos. Nel so debú perdió 5 a 1 con [[Club Atlético Huracán|Huracán]], por 6 a 0 con [[River Plate|River]] y por 5 a 0 ante [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro]]. Na segunda metá del añu contrató un téunicu húngaru: [[Emérico Hirschl]] y el rendimientu del equipu ameyoró un pocu, destacando [[Alfredo Fógel]], el defensor que nun faltó nunca a nengún partíu. En [[1939]] el campeón foi [[Independiente d'Avellaneda Independiente]] y Central terminó oncenu con 33 puntos (14 victories, 5 empates y 15 derrotes). A final d'añu festexó'l cincuentenariu del club con partíos amistosos ante Boca, River y la seleición arxentina en Arroyito. Amás el [[28 d'avientu]] pasóse una antorcha de mano en mano por atletes dende la sede nel centru de la ciudá hasta l'estadiu, onde [[Thomas Hooper]] (unu de los fundadores) dio un discursu. ==== Década de 1940 ==== ===== Descensu a Segunda división y rápida vuelta a Primer ===== En [[1941]] Rosario Central baxó per primer vegada al [[Primer B (Arxentina)|Campeonatu de primera "B"]]. Na fecha 28 xugóse'l clásicu con un resultáu favorable al conxuntu del Parque. Naquella tarde Newell´s imponer por 5-0 y con esta resultancia'l conxuntu auriazul quedó nel postreru puestu de la tabla de posiciones (entá-y restaben dos partíos por xugar pa decidir si baxaba o non) y el descensu dio la última fecha cuando Rosario Central en condición de visitante enfrentú a Banfield y cayo por 4 a 2. Como resultancia final Rosario Central terminó'l tornéu ganando 6 partíos, empatando 4 y perdiendo 20.<ref name="A41">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu =Campeonatu de primer división d'Arxentina de 1941 |añu = 2008 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg41.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> El pasu pola Segunda división foi curtia: el club rosarino llogró l'ascensu a [[Primer División d'Arxentina|Primer]] al añu siguiente, ganando 25 duelos, empatando 3 y perdiendo 4.<ref name="AB42">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Pablo Ciullini |títulu =Campeonatu de Segunda división d'Arxentina de 1942 |añu = 2008 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg2-42.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> Tuvo una gran participación nel tornéu [[Waldino Aguirre]], quien apostó 27 partíos y convirtió 32 goles. Mientres tola [[década de 1940|década del 40]] Central caltener en primer terminando en tolos torneos en metá de tabla. Sicasí en payares de [[1948]] producióse una fuelga de xugadores en tol país que duró hasta abril de [[1949]]. El tornéu de AFA siguió con xugadores amateurs y munchos xugadores profesionales fueron tentaos dende l'esterior. Ente les baxes más notables de Central puede nomase a [[Benjamín Santos]], goliador del tornéu de [[1948]], qu'emigró a [[Italia]]. ==== Década de 1950 ==== [[Ficheru:Boerio.jpg|thumb|right|130px|[[Adolfo Boerio]]: el impulsor de polítiques institucionales más ambicioses pa Central.]] ===== Nuevu descensu a Segunda y vuelta a Primer nun añu ===== En [[1950]] el club d'[[Barriu Arroyito|Arroyito]] perdió la máxima categoría per segunda vegada, rematando últimu, con 9 victories, 7 empates y 18 derrotes.<ref name="A50">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Georgazzi y Hugo Kuhry |títulu =Campeonatu de primer división d'Arxentina de 1950 |añu = 2001 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arghist-pro1940s.html#a1950 |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> Al igual que na anterior oportunidá na que baxara ([[1941]]), ganó'l tornéu de segunda y xubió a la primer división al añu siguiente.<ref name="AB51"/> Los referentes del equipu del ascensu fueron [[Alfredo Fógel]], el capitán del equipu, y [[Eduardo Di Loreto]], que convirtió 30 goles. La [[década de 1950|década del 50]] tuvo resultaos deportives bien diversos pal ''canalla'', destacar el sestu puestu nel tornéu de [[1956]], y el cuartu llugar en [[1958]]. Hasta'l momentu yera'l meyor allugamientu de Central desque se xuniera a los torneos nacionales profesionales. Nesta dómina instálense los permedios pal sistema de descensu, y a pesar d'entrepolar campañes males y bones Central nun corrió con grandes problemes. ==== Década de 1960 ==== ===== Cambéu nes polítiques dirigenciales ===== El club diba creciendo colos años: de los pocos socios que tenía nos sos entamos, llegó a 40.00 mientres [[1965]] gracies al trabayu del so presidente [[Federico Flynn]].<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=108}}</ref> En [[1967]], so la presidencia d'[[Adolfo Boerio]], la [[institución]] empezó a proponese metes cimeres a la de solo participar ensin munches ambiciones nos torneos profesionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]].<ref name="SCA">{{cita web |apellíu = Secta Canalla |título = Rosario Central grande ente los Grandes |url = http://www.sectacanalla.com.ar/Rosario%20Central%20grande%20ente%20los%20grandes.htm |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080310215337/http://www.sectacanalla.com.ar/Rosario%20Central%20grande%20ente%20los%20grandes.htm |fechaarchivu = 10 de marzu de 2008 }}</ref> El so proyeutu, empezó por solidificar les divisiones inferiores del club con un trabayu al llargu plazu. D'esta manera, el plantel profesional empezó a nutrise de futbolistes surdíos de la cantera, anque tamién se fueron incorporando dellos futbolistes y entrenadores de xerarquía procedentes d'otres instituciones. Asina, a partir d'esi añu, Rosario Central empezó a apostar los torneos de ''igual a igual'' colos ''[[Cinco grandes del fútbol arxentino|grandes del fútbol arxentino]]''. Naquella temporada, los auriazules<ref name="AUR" /> remataron nel tercer allugamientu de la tabla xeneral, fechu históricu pal club. En [[1966]] el proyeutu yá taba en marcha y Central xugó partíos amistosos col [[Santos F.C.|Santos]] de [[Pelé]], con quien perdió 1 a 0, y col [[Real Madrid]] onde foi un empate 2 a 2. ==== La década de 1970 ==== ===== El primer tornéu regular de AFA ganáu en 1971: el sestu títulu nacional oficial ===== {{otros usos|Rosario Central campeón del Nacional 1971|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CampeonatoNacional.png|left|25px]][[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|'''Nacional<br />1971''']] |} El presidente [[Víctor Vesco]] (electu en [[1970]]), siguió cola obra de Boerio y sol so mandatu consiguiéronse importantes llogros deportivos ya institucionales, siendo'l presidente de Rosario Central mientres tolos periodos en que'l [[club]] consiguió títulos oficiales tantu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] como de [[Conmebol]] na Era profesional ([[1939]] al presente). Depués del subcampeonatu nel [[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Tornéu Nacional de 1970]], onde cayó 2 a 1 ante [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] na final, el club de Arroyito llogró'l so primer títulu oficial na era profesional de los campeonatos nacionales de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] (y sestu nacional global) nel [[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Tornéu Nacional de 1971]]. Rosario Central -dirixíu por [[Ángel Labruna]]- ganó'l so grupu y tuvo d'enfrentar en semifinales a [[Newell's Old Boys]], quien fuera'l segundu de la so zona. L'alcuentru tenía qu'apostase en terrén neutral, y l'[[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental]] de [[Núñez (Buenos Aires)|Núñez]] foi testigu del duelu nel que Rosario Central venció por un [[gol]] a cero al so clásicu rival cola recordada [[La Palombina de Poy|palombina de Poy]] nel segundu tiempu. Amás, esti tantu foi presentáu al llibru [[Guiness]] de los Récores por un grupu d'aficionaos de Central en [[1995]] pa ser calificáu como'l gol más celebráu de la [[historia del fútbol]] yá que tradicionalmente, los hinches del equipu y el mesmu [[Aldo Pedro Poy]] axúntense tolos [[19 d'avientu]] de cada añu pa remembrar la xugada y glayar de nuevu'l gol.<ref name="GUI">{{cita web|apellíu =[[La Capital (Rosario)|Diariu La Capital]] de Rosario, llunes 18 de setiembre de 1995, Seición Deportes, páxines 1 y 2 |títulu =Mediu Sieglu canalla |añu = 1995 |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> La final del campeonatu foi ante [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y debíase apostar tamién en terrén neutral. Pol sortéu correspondiente, resultó que s'apostaría na cancha de [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] el [[22 d'avientu]].<ref name="C71">{{cita web|apellíu = Soccer Statistics Foundation |nome = Pablo Ciullini |títulu =Campeonatu Nacional 1971 |añu = 2007 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg71.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> El conxuntu ''canalla'' empezó perdiendo gracies a un gol de [[Héctor Scotta]] a los pocos minutos d'empecipiase l'alcuentru. Pero Central reaccionó, y con goles de [[Roberto Gramajo]] y [[Carlos Alberto Apinen|Carlos Apinen]] a los 17 y 24 minutos respeutivamente<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=MvS6grH3dEo|títulu=Rellato de goles de Central 2 San Lorenzo 1. Partíu final del Nacional 1971 en YouTube }}</ref> ganó'l xuegu y convirtióse nel primer campeón nacional de la Primer división de AFA del interior<ref name="ARG" /> del país. Los festexos masivos de la xente multiplicar por tola ciudá de Rosario, que depués de 32 años de competir na Primer División del fútbol arxentino, llograba asina'l so primera gran gallardón nel fútbol grande de AFA na era profesional<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=gNyP6yyb4hU|títulu=Festejo populares de los hinches de Central pol campeonatu de AFA de 1971 en YouTube }}</ref> '''''Plantel campeón:''' [[Carlos Aimar]], [[Ramón César Bóveda]], [[Roberto Gramajo]], [[Carlos Alberto Apinen|Carlos Apinen]], [[Alberto Fanesi]], [[Norberto Menutti]], [[Aurelio José Pascuttini]], [[Aldo Pedro Poy]], [[Ángel Landucci]], [[Mario Killer]], [[José Jorge González]], [[Miguel Bustos]], [[Hugo Zavagno]], [[Jorge Carrascosa]], [[Alberto Gómez Franzutti|Alberto Gómez]], [[José Agustín Mesiano]], [[Aldo Villagra]], [[Eduardo Solari|Eduardo Miguel Solari]], [[Daniel Pedro Killer]], [[Eduardo Barriu]], [[Roberto Astudillo]], [[Gabriel José Arias|Gabriel Arias]], Eduardo Toro, [[Daniel Astegiano]], [[Rubén Norberto Rodríguez|Rubén Rodríguez]], [[Daniel Aricó]], y [[Víctor Mancinelli]].''<ref name="PCAM">{{cita web|apellíu =Diariu La Capital |nome = Suplementu Especial "100 Años de Rosario Central", páx. 3 |títulu = Los equipos campeones |añu =Llunes 26 d'avientu de 1989 |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> '''''Entrenador:''' [[Ángel Labruna]]'' ===== El segundu tornéu regular de AFA ganáu en 1973: el séptimu títulu nacional oficial ===== {{otros usos|Rosario Central campeón del Nacional 1973|más información}} [[Ficheru:Aldo Poy y González (Rosario Central) - El Gráfico 2829.jpg|thumb|[[Aldo Pedro Poy]] y González en 1973.]] {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CampeonatoNacional.png|left|25px]][[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|'''Nacional<br />1973''']] |} Nel segundu semestre de [[1973]] Rosario Central volvería ser protagonista del fútbol arxentino. De la mano de [[Carlos Timoteo Griguol]] como téunicu -quien diba pocos años dexara'l fútbol y dirixera a la Reserva del club ente 1971 y principios de 1973- los rosarinos volvieron dar una vuelta olímpica nel fútbol arxentino de primer división. Griguol impunxo'l so estilu propiu de xuegu, basáu nel orde defensivu y la efectividá a la d'atacar.<ref name="GRI">{{cita web |apellíu = Canalla.com |títulu = Si Timoteo dirixe la batuta... |añu = 2001 |url = http://www.canalla.com/Historia/251102-01.htm |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080512154247/http://www.canalla.com/Historia/251102-01.htm |fechaarchivu = 12 de mayu de 2008 }}</ref><ref name="GRI2">{{cita web|apellíu =Record Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu = Tables Finales de 1973 na Primer División Arxentina |añu =2004 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arghist-pro1970s.html#a1973 |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> L'equipu destacar por ser embravecíu, sólidu, fuerte y tener muncha marca, y por toes estes carauterístiques moteyar ''Los Picapiedras''.<ref>{{cita web |url=http://www.rosariocentral.com/l'alcordanza-del-cai/|títulu=L'alcordanza del Cai}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2013/09/03/1506321-nacia-un-verdaderu-maestru-del-futbol-carlos-timoteo-griguol|títulu=Nacía un verdaderu maestru del fútbol, Carlos Timoteo Griguol}}</ref> L'entrenador efectuó dellos cambeos tácticos: Poy pasó a xugar d'enllaz, [[Carlos Biasutto]] llogró la titularidá nel arcu, y tantu [[Eduardo Solari|Solari]] como [[Carlos Aimar]] afirmar nel mediocampo pa quitar pelotes y empecipiar xugaes darréu dempués. Central clasificó xunto a [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]], [[Club Atlético River Plate|River]] y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] p'apostar el cuadrangular final. El sistema yera xugar toos contra toos a una sola rueda, esto ye, tres encuentros cada unu, y el de mayor puntaje final sería los nuevu Campeón Nacional. [[Club Atlético River Plate|River Plate]] tenía cuasi 15 años ensin consiguir un títulu oficial (el postreru fuera en [[1957]]), y con esa presión xugó'l partíu de visitante ante los de Arroyito. Nel primer xuegu de la zona final Central ganó 3-1 sobre los ''millonarios'' con tantos de [[Roberto Cecilio Cabral|Cabral]], [[Ramón Bóveda|Bóveda]] y otru de [[Juan José López (futbolista)|J.J. López]] en contra de la so propia valla. La siguiente fecha xugóse frente a [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]] en [[Buenos Aires]]. El club porteño fuera la revelación d'esti tornéu, pero nun lu algamó pa superar al equipu de Griguol. Con tantos d'[[Eduardo Solari]] de cabeza y de [[Carlos Aimar]], la victoria foi ''canalla'' por 2:1. River, venció naquella xornada por 3:2 a [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y con un empate na última fecha, el conxuntu de Griguol aseguraríase'l títulu. El [[29 d'avientu]], l'[[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadiu Monumental]] foi testigu nuevamente del festexu rosarino: Central empató 1:1 con San Lorenzo y aseguróse asina'l so segundu títulu de la década, y el séptimu a nivel nacional de la so historia. El gol de Central anotar Roberto Cabral. '''''Plantel campeón:''' [[Aurelio José Pascuttini]], [[Juan Antonio Burgos]], [[José Jorge González]], [[Eduardo Solari]], [[Carlos Biasutto]], [[Carlos Aimar]], [[Aldo Pedro Poy]], [[Daniel Pedro Killer]], [[Roberto Cecilio Cabral|Roberto Cabral]], [[Daniel Aricó]], [[Ramón Bóveda]], [[Luis Giribet]], [[Roberto Carril]], [[Carlos Alberto Apinen|Carlos Apinen]], Alfredo Rubiola, [[Rubén Norberto Rodríguez|Rubén Rodríguez]], [[Miguel Ángel Cornero]], [[Mario Killer]], [[Gabriel José Arias|Gabriel Arias]] y Carlos Munutti.''<ref name="PCAM" /> '''''Entrenador:''' [[Carlos Timoteo Griguol]]'' ===== Tornéu pre-Libertadores 1974 ===== En 1974, Rosario Central foi subcampeón del [[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|Metropolitanu]] y del [[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Tornéu Nacional]]. Esto habilitar a xugar un triangular que definió a los dos equipos arxentinos pa la [[Copa Libertadores 1975]]. El mesmu, denominóse oficialmente ''[[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)#Tornéu amenorgáu pa clasificar a la Copa Libertadores|Tornéu amenorgáu pa clasificar dos equipos pal Campeonatu Suramericanu de Fútbol Llibertador d'América 1975]]''. Esti nun foi consideráu liguilla, sinón tornéu oficial amenorgáu y el ganador llograría los títulu de "Campeón Arxentín".<ref>[http://heroescanallas.blogspot.com.ar/2010/09/1974-campeon-arxentín-engarramos-tou.html?m=1 Campeón Arxentín 1974]</ref><ref>[http://www.infobae.com/2012/12/29/688918-central-ganábalu-newells-y-entraba-la copa-la despidida-poy/ Central ganábalu a Newell's y entraba a la Copa na despidida de Poy], Central ganador de la Liguilla pre-Libertadores 1974 en infobae.com</ref> Rosario Central apostó esi certame xunto al campeones del Nacional 1974 y Metropolitanu 1974: [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]], respeutivamente. L'equipu de Arroyito venció a San Lorenzo 1:0 como visitante con gol de [[Hugo Zavagno]], y depués a Newell´s 2:0 como llocal, con goles de [[Mario Kempes]] y de [[Roberto Cabral]], lo que-y dio la clasificación pa representar a Arxentina na Copa Libertadores de 1975, en calter de campeón arxentín 1974 xunto al segundu, Newell's Old Boys subcampeón.<ref name="A74">{{cita web|apellíu =Records Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu = Campeonatu Arxentín de 1974 |añu = 2005 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg74.html |fechaaccesu =consultáu en 2006 }}</ref> Mientres la temporada destacóse Mario Kempes, la incorporación que llegara dende [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto]] de Córdoba, a primeros d'añu. Foi goliador del Nacional de 1974 y vistió la camiseta ''canalla'' hasta 1976. Amás de ser una vegada más goliador del tornéu Metropolitanu de 1976, convertir nel mayor goliador de la historia de Central na era profesional de AFA, faciendo más de 90 goles en 3 años. ===== Les participaciones en Copa Libertadores ===== [[Ficheru:Kempes Libertadores.JPG|thumb|340px|Gol de Kempes a Newell's pola Copa Libertadores de 1975. Aquella nueche, Central esanició al so clásicu rival y aportó a la instancia semifinal de la Copa.]] Nesta década, Rosario Central llogró participar de cuatro ediciones de la [[Copa Libertadores d'América]]. Facer nes copes de [[Copa Libertadores 1971|1971]], [[Copa Libertadores 1972|1972]], [[Copa Libertadores 1974|1974]] y [[Copa Libertadores 1975|1975]]. Nesta postrera enfrentar por primer vegada na historia en duelos internacionales- al [[Club Atlético Newell's Old Boys]] na primer ronda. Nel grupu tamién taben [[Club Olimpia|Olimpia]] y [[Cuetu Porteño]] de [[Paraguái]]. Los clubes arxentinos remataron na primer posición, empatando nos enfrentamientos ente sigo. Nesa copa solo clasificaba'l primeru de cada grupu, polo que tuvieron que xugar un alcuentru desempate pa definir quién pasaba a rondar semifinal. El duelu ganar Central por 1 a 0, con gol de [[Mario Kempes]] el 11 d'abril de 1975.<ref name="C75">{{cita web|apellíu =Records Statistics Foundation |nome = John Beuker |títulu = Copa Libertadores d'América 1975 |añu =2000 |url= http://www.rsssf.com/sacups/acopa75.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> Finalmente, el club auriazul<ref name="AUR" /> llegó a rondar semifinal d'aquella copa, quedando a solo un gol de diferencia del pasu a la final.<ref name="C75" /> ==== La década de 1980 ==== ===== El tercer tornéu regular de AFA ganáu en 1980: l'octavu títulu nacional oficial ===== {{otros usos|Rosario Central campeón del Nacional 1980|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CampeonatoNacional.png|left|25px]][[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|'''Nacional<br />1980''']] |} L'empiezu del [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Nacional de 1980]] nun foi bonu pa Central. Al [[entrenador]] [[Ángel Tuliu Zof]] costó-y ensamblar les pieces y l'equipu clasificó con lo cabal pa los cuartos de final, ganándo-y el postreru partíu de la fase regular 2 a 0 a [[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez]] nel [[Estadiu José Amalfitani]].<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=Rox9UPcJ8t4|títulu=Vélez 0 Central 2. Última fecha de la fase regular del Campeonatu Nacional 1980 }}</ref> Central tenía de ganar sí o sí pa pasar de fase, y asina lo fixo. L'ensame centralista qu'acopó'l [[Estadiu José Amalfitani|estadiu de Vélez]] goció aquella tarde gracies a los tantos d'[[Edgardo Bauza]] y de [[Félix Orte]], dambos nel segundu tiempu. [[Ficheru:Feliz orte.jpg|120px|thumb|left|[[Félix Orte]]. Pieza clave nel llogru del Nacional de 1980.]] A partir d'esa instancia, Central fixo valir la condición de llocal una y bones les diferencies de gol marcaes nel [[Estadiu Xigante de Arroyito]] fueron claves por que Central avanzara a les rondes siguientes y conquistara un nuevu títulu.<ref name="N80">{{cita web|apellíu =Records Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi y Víctor Hugo Kurhy |títulu = Tables finales de 1980 na Primer División Arxentina |añu =2004 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arghist-pro1970s.html#a1980 |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> En cuartos de final enfrentar a [[Club Atlético Unión de Santa Fe|Unión de Santa Fe]], llogrando una victoria 2 a 0 de llocal y una derrota 2 a 1 de visitante. Nel duelu d'ida apostáu nel [[Estadiu Xigante de Arroyito]] permediando el segundu tiempu foi espulsáu [[Ricardo Ferrero|Ricardo José Ferrero]] (el porteru de Central), y el conxuntu auriazul yá fixera los dos cambeos reglamentarios que se dexaben entós daquella. [[Héctor Chazarreta]] pidió dir atayar y tuvo un destacáu llabor, tapando dellos disparos peligrosos del equipu ''tatengue''. El partíu remató 2 a 0 a favor de Central. La resultancia global de 3 a 2 al so favor algamó p'avanzar. Nes semifinales volvió cruciase col so clásicu rival: [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]. El trunfu por 3 a 0 nel alcuentru d'ida con tantos de [[Juan Carlos Ghielmetti|Ghielmetti]], [[José Luis Gaitán]] y [[Víctor Marchetti|Marchetti]], facilitó la victoria global del club de Arroyito.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=aUmSVJz6nj4|títulu=Central 3 Newell´s 0. Semifinal d'ida del Campeonatu Nacional de 1980 }}</ref> La derrota 1 a 0 na vuelta nun fixo esmornia nel conxuntu auriazul, una y bones el global de 3 a 1 a favor clasificar p'apostar la final del campeonatu. La final enfrentó al equipu de Zof col [[Racing de Córdoba]], dirixíu por [[Alfio Basile]]. La producción de ''La Sinfónica'' (asina-y dicíen a aquel equipu auriazul) antemanó'l tercer campeonatu na era profesional, y octavu a nivel nacional cuntando tola historia. Foi victoria canall 5 a 1 na ida,<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=WUgyCqwRxwE|títulu=Rosario Central 5 Racing de Córdoba 1. Final d'ida del Campeonatu Nacional de 1980 }}</ref> y derrota por 2 a 0 na vuelta,<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=q6Ggz2h-hys|títulu=Páxina en www.youtube.com<!-- títulu xeneráu--> }}</ref> siendo'l marcador global de 5 a 3 pa Central. Los cuatro goles de diferencia dexaron que'l [[21 d'avientu]] la institución rosarina diera la so tercer vuelta olímpica oficial na era profesional de AFA nel [[Estadiu Olímpicu de Córdoba|Chateau Carreras]]. Esti campeonatu dio-y derechu a participar de la [[Copa Libertadores 1981]], onde quedó segundu nel so grupu detrás del [[Asociación Deportivo Cali|Deportivo Cali]] de [[Colombia]], nun llogrando asina'l pase a rondar semifinal. '''''Plantel campeón:''' [[Juan Carlos Ghielmetti]], [[Edgardo Bauza]], [[Daniel Teglia]], [[Félix Orte]], [[José Luis Gaitán]], [[Eduardo Baques]], [[Víctor Marchetti]], [[Jorge Alberto García]], [[Oscar Craiyacich]], [[Ricardo Ferrero|Ricardo José Ferrero]], [[Héctor Chazarreta]], [[Oscar Agonil]], [[Guillermo Entama]], [[Aldo Espinoza]], [[Omar Arnaldo Palma]], [[Daniel Sperandío]], [[Daniel Alberto Carnevalli]], [[Carlos Maxistral]] y [[Mario Finarolli]].''<ref name="PCAM" /> '''''Entrenador:''' [[Ángel Tuliu Zof]]'' ===== Descensu a segunda y rápidu ascensu a Primer ===== En [[1984]], a tan solu cuatro años de consiguir el so tercer títulu de primer División, Rosario Central baxó a la Primera "B" per tercer vegada na so historia. En [[1983]] l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] había reinstaurado el permediu del descensu na Arxentina,<ref name="PDD">{{cita web |apellíu =Diariu La Nación |títulu =El discutiniu de los permedios |añu =2004 |url =http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=625775 |fechaaccesu =consultáu en 2008 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20040904213704/http://www.lanacion.com.ar/Archivo/Nota.asp?nota_id=625775 |fechaarchivu =2004-09-04 }}</ref> lo cual significaba que los descensos a segunda definir pola acumuladura de puntos de les últimes dos temporaes, estremándolos a la cantidá de partíos apostaos nes mesmes. Les probes campañes realizaes por Central tantu en 1983 como en [[1984]] fixeron que'l club nun pudiera escapar al descensu de categoría. En [[1985]] la institución reforzó'l so plantel profesional con xugadores de sonadía y contrató a [[Pedro Marchetta]] como entrenador. Asina, pudo llograr la torna a la máxima categoría con facilidá: ganó 25 enfrentamientos, empató 10 y cayó en 7.<ref name="AB51">{{cita web|apellíu =Soccer Statistics Foundation |nome = Pablo Cullini |títulu =Campeonatu de Segunda división d'Arxentina de 1951 |añu = 2006 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/arg2-51.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> ===== El cuartu tornéu regular de AFA ganáu en 1987: el novenu títulu nacional oficial ===== {{otros usos|Rosario Central campeón del Tornéu de primer División 1986/87|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|left|25px]][[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|'''Primer División<br />1986/87''']] |} Depués de xubir a Primer en 1985, a Central presentábase-y un nuevu desafíu: poder faer un bon papel nuevamente nel Campeonatu mayor del fútbol arxentino. El [[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|tornéu 1986/87]] duró 38 feches y xugáronse dos ruedes de 19 partíos caúna. Depués d'una cayida na fecha 29 por 4 a 1 frente a [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] na [[Estadiu Alberto J. Armando|Bombonera]], Rosario Central recuperóse, y les próximes ocho feches dexaron un saldu de seis victories y dos empates. D'esta manera, l'equipu ''canalla'' -dirixíu una vegada más por [[Ángel Tuliu Zof]]- llegó como punteru al últimu alcuentru con una diferencia de dos puntos sobre los segundos: Newell's y [[Club Atlético Independiente|Independiente]]. Na última fecha Rosario Central visitó a [[Club Atlético Temperley|Temperley]] el [[2 de mayu]] de [[1987]]. L'alcuentru empezó trabáu, y al minutu 44 del primer tiempu, [[Ricardo Dabrowski]] de cabeza anotó'l 1 a 0 parcial pa los ''celestes''. Nel segundu tiempu, permediando la etapa complementaria, [[Omar Arnaldo Palma]] empató con un gol de [[Penalti (fútbol)|penalti]].<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=je1X3XcQN4O|títulu=Central campeón 1987 en YouTube }}</ref> Foi 1 a 1 y una diferencia inalcanzable pa Newell's, que llogró'l subcampeonatu. Los centralistes nes tribunes del estadiu de Temperley, festexaron una nueva estrella auriazul nel profesionalismo, y el so novenu títulu oficial de AFA contabilizando tola historia. Esti nuevu gallardón dio-y derechu a participar de la [[Copa Libertadores 1987]], onde quedó segundu nel so grupu detrás d'[[Club Atlético Independiente|Independiente]], quien finalmente llogró'l pase a rondar semifinal. '''''Plantel campeón:''' [[Osvaldo Escudero]], [[Omar Arnaldo Palma]], [[Edgardo Bauza]], [[Julio Pedernera]], [[Hernán Díaz]], [[Hugo Galloni]], [[Adelqui Cornaglia]], [[Juan José Urruti]], [[Roberto Gasparini]], [[Fernando Lanzidei]], [[Jorge Balbis]], [[Alejandro Lanari]], [[José Di Leo]], [[Ariel Cuffaro Russo]], [[Jorge Fossati]], [[Marcelo Toscanelli]], [[Pedro Argota]], [[Claudio Scalise]], [[Rubén Alejandro Rojas]], [[Roque Caballero]], Erasmo Doroni y [[Esteban Game]].''<ref name="PCAM" /> '''''Entrenador:''' [[Ángel Tuliu Zof]]'' ===== Xira per Estaos Xuníos ya Italia en 1987 ===== [[Ficheru:Jorge Díaz, Maradona y Galloni.JPG|thumb|right|180px|[[Diego Maradona]] acompañáu por [[Jorge Manuel Díaz|Jorge Díaz]] y [[Hugo Galloni]] n'ocasión del alcuentru amistosu ente Rosario Central y Nápoli en [[1987]].]] Por ser campeón d'Arxentina foi convidáu a participar de la [[Copa d'Oru de 1987]]: un tornéu amistosu lleváu a cabu n'[[Estaos Xuníos]] del que formaben parte dellos equipos campeones de distintes lligues del mundu. El tornéu taba compuestu por una fase de grupos onde Central venció 1 a 0 al [[Club Deportivo Guadalajara|Guadalajara]] de [[Méxicu]] con gol de [[Omar Palma|Palma]], y depués ganó 3 a 1 al [[Dundee United]] d'[[Escocia]], con goles de Argota, Palma y Candella.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=qFZI1h5g1Y0|títulu=Central 3 Dundee 1 Copa d'Oru 1987 }}</ref> Nes semifinales tuvo d'enfrentase a la [[Associazione Sportiva Roma|Roma]] d'[[Italia]] con quien empató 1 a 1, con gol de Bauza<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=-hZYiXhHKQ0|títulu=Central 1 Roma 1 Copa d'Oru 1987 }}</ref> y ganando depués el conxuntu rosarino nos penaltis con un marcador final de 5-4. Finalmente, Central perdió nel partíu decisivu col [[Club de Regatas Vasco da Gama|Vasco da Gama]] por 2 a 1. En xunetu d'esi mesmu añu, decidió entamase un partíu amistosu llamáu ''Duelu de Campeones'' ente'l campeón d'Arxentina y el d'[[Italia]]. Central viaxó [[Nápoles]] pa xugar un partíu contra'l [[SSC Napoli|Nápoli]] de [[Diego Armando Maradona]] que yera'l campeón del [[Serie A (Italia)|Calcio]]. L'oldeo terminó 1 a 0 a favor de los rosarinos con gol de [[Jorge Balbis]] de cabeza.<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=5m5KHsOIDnA|títulu=Central 1 Nápoli 0 Duelu de Campeones 1987 }}</ref> Amás, [[Alejandro Lanari]] contúvo-y un penalti al propiu Maradona cuando yá remataba'l partíu. ===== Fiesta del centenariu del club en 1989 ===== El 24 d'avientu de 1989 Rosario Central cumplió 100 años de vida, polo que se festexó'l centenariu con una cena pa 10 000 persones.<ref>{{cita llibru|apellíu=Brisaboa|nome=Jorge|títulu=De ROSARIO y de CENTRAL editorial=Homo Sapiens|ubicación=Rosario|añu=1996|isbn=9508081007|páxines=224}}</ref> ==== La década de 1990 ==== ===== La era Marchetta (1994-1995) ===== Los primeros torneos d'esta década fueron malos. La mayoría de los campeonatos terminaron con Central de metá de tabla escontra baxo, y esto comprometió al equipu col descensu. En xineru de 1994, el club volvió contratar a [[Pedro Marchetta]] como entrenador. El téunicu que devolviera a la Primer División a Central en 1985 volvía al club de Arroyito con munches mires, yá que amás d'aquel llogru llográu 9 años tras, el D.T. venía de realizar bien bones campañes con Independiente d'Avellaneda. Marchetta armó un equipu mistu, onde entemeció mocedá con esperiencia: incorporó a [[Roberto Molina (futbolista)|Roberto Molina]] proveniente de [[Club Ferro Carril Oeste|Ferrocarril Oeste]], y dio-y rodaxe a los daquella nuevos [[Pablo Sánchez]], [[Kily González]], [[Marcelo Delgado]], [[Claudio Úbeda]], [[Horacio Carbonari]], y [[Raúl Gordillo]] ente otros, arrodiándolos de xugadores d'esperiencia, como [[Omar Palma]], [[José Luis Rodríguez (futbolista)|José Luis Rodríguez]], [[Jorge Balbis]], y [[Juan Ramón Jara]]. Na Clausura 1994 Central amosó un xuegu ofensivo y vistoso, y terminó'l campeonatu terceru con 23 puntos, engarrando'l títulu hasta'l final palmo a palmo con Independiente y Huracán. Pa l'Apertura de 1994, llegó'l paraguayu [[Celso Ayala]] y la campaña foi regular, rematando octavos. Na Clausura de 1995, Marchetta dio-y rodaxe al nuevu [[Cristian Colusso]], que yera una de les ''xoyes'' de la cantera canalla. L'equipu fixo otra bona campaña, evitando asina problemes col permediu. Asina, la puntuación de la tabla acumulada clasificó a Central pa la [[Copa Conmebol]] d'esi añu. Rematáu'l Tornéu Clausura, Marchetta nun anovó'l so contratu y decidió colase a Racing, polo que Central salió en busca d'un nuevu entrenador. El presidente [[Víctor Vesco]] volvió contratar a Don [[Ángel Tuliu Zof]], quien una vegada más se fixo cargu del primer equipu auriazul nel mes de xunetu d'esi añu. ===== Una nueva era de Angel Tuliu Zof. Primer títulu internacional oficial: la Copa Conmebol de 1995 ===== {{otros usos|Rosario Central campeón de la Copa Conmebol 1995|más información}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |''' [[Copa Conmebol 1995]]''' |} Col arrenunciu de Marchetta, la dirigencia de Central pensó una vegada más nun vieyu conocíu del club: [[Angel Tuliu Zof]], D.T. campeón con Central en 1980 y en 1987 y subcampeón en 1970. Don Ángel armó un equipu onde -una vegada más na historia canalla- tuvo qu'entemecer mocedá con dellos xugadores d'esperiencia. Ante les ventes de [[Darío Scotto]] y el [[Kily González]] a Boca, y la de [[Roberto Molina (futbolista)|Roberto Molina]] y [[Juan Ramón Jara]] a Independiente, l'entrenador pidió con insistencia la llegada del uruguayu [[Rubén Da Silva]] (proveniente de Boca) y la del mediocampista derechu [[Eduardo Coudet]], de Platense. Tamién llegó pa ocupar un llugar nel laterial esquierdu'l peruanu [[Percy Olivares]]. De la mesma, la continuidá de Omar Palma foi fundamental pal proyeutu de Don Ángel. Toos ellos, inxertar nun plantel llaráu de mozos que yá veníen xugando con Marchetta, como por casu Pablo Sánchez, Raúl Gordillo, Horacio Carbonari, y Roberto Bonano, ente otros. Dos grandes apaiciones en 1995 de la mano de Zof fueron l'atacante [[Martín Cardetti]] y el defensor esquierdu [[Patriciu Graff]], quien debutaron naquel añu. Asina, con una marcha irregular nel campeonatu Apertura de 1995, l'equipu canalla centró les sos prioridaes nel planu internacional: la [[Copa Conmebol 1995]]. Nesi tornéu -símil de la [[Copa UEFA]] europea<ref name="CMBL">{{cita web|apellíu =Páxina oficial de la Confederación Suramericana de Fútbol |títulu = La Copa Conmebol |añu =2009 |url= http://www.conmebol.com/conmebol/activeCompetition.html?x=38&sub=8&type=1 |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> y unu de los precursores de l'actual [[Copa Suramericana]]-,<ref>{{cita web |url=http://conmebol.com/virtual/conmebol.html|títulu=Historia de la Copa Conmebol en páxina oficial Conmebol.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/torre-sac-best.html|títulu=Rsssf.com }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.infofutbolonline.com/torneos/copa_conmebol.htm|títulu=Información sobre la Copa Conmebol }}</ref><ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/ESP/Noticia/Futebol/Santos/0,,MUL210981-4404,00.html|títulu=Globo Esporte }}</ref><ref>{{cita web|url=http://esportes.terra.com.br/sao-paulo/em-94-expressinho-salvou-temporada-com-precursora-da-sul-americana,bd60c563y456b310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html|títulu=Páxina en esportes.terra.com.br<!-- títulu xeneráu-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130930175038/http://esportes.terra.com.br/sao-paulo/em-94-expressinho-salvou-temporada-com-precursora-da-sul-americana,bd60c563y456b310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html|fechaarchivu=30 de setiembre de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.futbolsantander.com/es/actualidad/noticias/?noticia=625|títulu=Páxina en www.futbolsantander.com<!-- títulu xeneráu--> }}</ref> empezó esaniciando n'octavos de final al [[Defensor Sporting Club|Defensor Sporting]] d'[[Uruguái]]. L'oldeo d'ida apostáu nel [[Campus de Maldonado]] favoreció a Central, que ganó 3 a 1 con goles de [[Martín Cardetti]], [[Eduardo Coudet]] y [[Rubén Da Silva]]. Pa rematar la clasificación -y como diba ser mientres tola copa-, Central ganó nel Xigante'l partíu revancha: foi 2 a 1 gracies a los tantos de [[Pablo Sánchez]] y el ''“Poliya”'' Da Silva. En cuartos de final Rosario Central esanició al [[Club de Deportes Cobreloa|Cobreloa]] de [[Chile]]. Nel duelu de día los auriazules vencieron como locales 2-0 con goles anotaos nel segundu tiempu por [[Pablo Sánchez]] y [[Horacio Carbonari]]. La vuelta, apostada nel [[desiertu]] de [[Calama]], apaecía no previo como difícil una y bones el club chilenu tenía un bien bon récor actuando [[Estadiu Foinos del Desiertu|nel so estadiu]] en competiciones internacionales. Finalmente, foi un meru trámite pa los rosarinos, que ganaron al llocal 3 a 1 con tantos d'[[Omar Palma]], [[Cristian Daniele]] y [[Rubén Da Silva]]. Sobre fines de [[payares]], pola ida de les semifinales, Rosario Central visitó [[Asunción]] pa enfrentar al [[Club Atlético Colegiales (Paraguái)|Atlético Colegiales]] de [[Paraguái]]. Los ''“canalles”'' ganaron 2 a 0 con tantos señalaos nel segundu tiempu por [[Raúl Gordillo]] y [[Eduardo Coudet]], y asitiáronse a un pasu de la final. El [[7 d'avientu]] de 1995 Central llogró clasificase per primer vegada na so historia a una final d'una copa internacional oficial. El pase foi certificáu polos goles de Carbonari, Cardetti y Coudet pa la victoria auriazul por 3 a 1 nel Xigante de Arroyito. El rival pa la instancia final diba ser [[Atlético Mineiro]] de [[Brasil]], quien venía d'esaniciar al [[América de Cali]] na otra llave semifinal. La final de la [[Copa Conmebol]] de [[1995]] ye recordada pol particular fechu de que Rosario Central llogró revertir un marcador adversu de 0:4 que se traxo del [[Estádio Mineirão|Mineirão]] de [[Belo Horizonte]], pa finalmente vencer el 19 d'avientu al [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] de [[Brasil]] nel [[Estadiu Xigante de Arroyito|Xigante de Arroyito]] pol mesmu resultáu, y ganar la copa na [[Tiros dende'l puntu de penalti|definición por penaltis]].<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CFdq0rQrGHE|títulu=Definición por penaltis de la final de la Copa Conmebol 1995. YouTube.com. Consultáu en 2013. }}</ref> Los goles del conxuntu rosarino -empobináu una vegada más por [[Ángel Tuliu Zof]]- fueron marcaos por [[Horacio Carbonari]], en 2 ocasiones (el segundu so, el cuartu del equipu, nel últimu minutu del alcuentru), [[Rubén Da Silva]] y [[Martín Cardetti]]. Los tiros dende'l puntu del penalti terminaron 4:3 a favor de Central, y asina, axudicóse la [[Copa Conmebol]].<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=MYtnWLLkL1O|títulu=https://www.youtube.com/watch?v=MYtnWLLkL1O }}</ref> Central foi'l campeón -tamién per primer vegada pa un equipu del interior<ref name="ARG" /> del país- nun certame internacional oficial de la era profesional. Aquel títulu habilitar a apostar la [[Copa Master de Conmebol]] de [[1996]], y la [[Copa de Oro Nicolás Leoz]] nesi mesmu añu. '''''Plantel campeón:''' [[Roberto Bonano]], [[Roberto Abbondanzieri]], [[Federico Lussenhoff]], [[Horacio Carbonari]], [[Patriciu Graff]], [[Diego Gastón Ordóñez|Diego Ordóñez]], [[Gustavo Falaschi]], [[Percy Olivares]], [[Eduardo Coudet]], [[Raúl Gordillo]], [[Omar Palma]], [[Cristian Daniele]], [[Pablo Sánchez]], [[Cristian Colusso]], [[Sergio Alberto Fernández]], [[Humberto Biazotti]], [[Rubén Da Silva]], [[Martín Cardetti]] y [[Mario Pobersnik]].'' '''''Entrenador:''' [[Ángel Tuliu Zof]]'' ===== Bones campañes locales y semifinalista de la Conmebol en 1996 ===== En [[1996]] Rosario Central llogró clasificase nuevamente pa la [[Copa Conmebol]]. A nivel llocal, remató 6to. nel Tornéu Clausura y 5to. na Apertura. Na Copa Conmebol, esanició [[Cobreloa]] de [[Chile]] en primer ronda y a [[Club Atlético River Plate (Uruguái)|River de Montevideo]] en cuartos de final. Asina, el conxuntu auriazul atopar col [[Club Atlético Lanús]] en semifinales, que ganó a los rosarinos en dambos enfrentamientos. Finalmente, los ''"granates"'' fueron campeones d'aquella copa. ===== La era Bauza: subcampeonatu de la Copa Conmebol 1998 y na Apertura 1999 ===== En [[1998]] l'equipu rosarino volvió clasificase pa la Copa Conmebol. En primer fase esanició al [[Audax Italiano La Florida|Audax Italiano]] de [[Chile]]. En cuartos de final los de Arroyito vencieron a [[Club Social y Deportivo Huracán Bucio|Huracán Bucio]] d'[[Uruguái]], ente qu'en semifinales ganaron al [[Atlético Mineiro]] de [[Brasil]]. La final de la [[Copa Conmebol 1998]] tuvo d'apostala frente al [[Santos FC|Santos]] de Brasil, que nun ganaba un títulu internacional dende los tiempos de [[Pelé]]. Finalmente, los brasilanos impunxéronse 1 a 0 nel duelu d'ida (apostáu nel so estadiu de [[Estadiu Urbano Caldeira|Vila Belmiro]]) y consiguieron la igualdá en cero nel [[Estadiu Xigante de Arroyito]], lo cual dexó-yos llograr el títulu. En 1999 Rosario Central foi subcampeón del [[Tornéu Apertura 1999 (Arxentina)|Tornéu Apertura d'aquel añu]]. L'equipu empobináu por [[Edgardo Bauza]], y con xugadores como [[Ezequiel González]], [[Juan Antonio Pizzi]], [[Ivan Moreno y Fabianesi]], [[Ricardo Canals]], [[José María Buljubasich]], y [[Rafael Maceratesi]] ente otros, llogró una serie de 9 victories consecutives (récor na historia del club)<ref name="autogenerated1">{{cita web |url=http://www.universofutbol.com/Pria/historia/recorddevictorias.htm|títulu=Máximes victories consecutives del los equipos arxentinos en Universofutbol.com }}</ref> lo cual llevó a la institución a tener, hasta la última fecha del certame, mires de campeonar. Los 43 puntos finales nun algamar a los 44 de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], quien finalmente foi'l campeón.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/arg00.html|títulu=Tornéu Apertura 1999 }}</ref> ==== Sieglu XXI ==== ===== Participaciones destacaes en Copes internacionales ===== Na [[Copa Libertadores 2000]], Central foi segundu nel so grupu, y quedó esaniciáu n'octavos de final ante'l [[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]] de [[Brasil]], cayendo por penaltis. Al añu siguiente, na [[Copa Libertadores 2001|edición de 2001]], fixo un destacáu llabor: clasificó primero nel so grupu, posterirmente esanició al Cobreloa de Chile n'octavos de final, depués al América de Cali en cuartos (nuna recordada serie), y cayó en semifinales ante'l [[Cruz Azul]] de [[Méxicu]]. Na edición de [[Copa Libertadores 2004|2004]], foi ganáu pol [[São Paulo Futebol Clube|San Pablo]] n'octavos de final, ente que na de [[Copa Libertadores 2006|2006]], nun llogró la clasificación a la segunda fase. Amás, el [[club]] participó tamién de la [[Copa Mercosur]] nel añu [[2000]], onde cayó na [[Tiros dende'l puntu de penalti|definición por penaltis]] contra'l [[Club de Regatas Vasco da Gama|Vasco da Gama]] en cuartos de final, quién finalmente se consagró campeón. Magar mientres esos años munches de les sos participaciones internacionales fueron bones, desdexó enforma los torneos nacionales, terminando de metá de tabla escontra baxo na mayoría de los campeonatos ente 2000 y 2002. En [[2003]], con [[Miguel Ángel Russo]] como DT, la so imaxe camudó yá que terminó 3º na Clausura, con 37 puntos. Amás [[Luciano Figueroa]] foi goliador del campeonatu con 17 tantos. Nel tornéu Apertura 2003 remató en quinta posición con 28 puntos. Estos dos bones campañes clasificar pa la [[Copa Suramericana 2003]] En 2005, clasificó a la [[Copa Suramericana 2005|Copa Suramericana d'esi añu]]. Lo significativo d'esta edición de la copa foi que volvió atopase cola so [[Clásicu rosarino|clásicu rival]] nun tornéu internacional oficial depués de 30 años de la última oportunidá en que lo fixeren, pero cola diferencia de qu'esta vegada, el máximu duelu rosarino dar nuna clasificación en partíos d'ida y vuelta. N'empatando como visitante por 0:0, el repartu auriazul quedar cola clasificación el [[29 d'agostu]] de [[2005]], en venciendo por 1:0 a [[Newell's Old Boys|Newell's]] nel [[Estadiu Dr. Lisandro de la Torre Xigante de Arroyito]], con gol de [[Germán Rivarola]] a los 45 minutos del primer tiempu. ===== Males campañes y promoción pa caltener la categoría ===== Los años siguientes atroparon campañes bien irregulares pa Central. Los 61 puntos acumulaos na [[Campeonatu de primer División 2004-05 (Arxentina)|temporada 2004-2005]] fixo que'l so permediu nun seya bien baxu mientres la [[Campeonatu de primer División 2005-06 (Arxentina)|temporada 2005-2006]]. Na temporada siguiente Central llogró un total de 52 puntos, lo que lo caltuvo na metá de la tabla de los permedios. Depués de delles males campañes nos años 2006 y 2007, mientres la [[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|temporada 2007-2008]] xugar la promoción yera una posibilidá hasta les últimes feches, pero l'equipu llogró sacar la cantidá necesaria de puntos pa permanecer en Primer. Na temporada [[Campeonatu de primer División 2008-09 (Arxentina)|temporada 2008-2009]], y depués de dos torneos bastante probes, Rosario Central tuvo que revalidar el so llugar na máxima categoría del fútbol arxentino, teniendo d'apostar la promoción ante'l [[Club Atlético Belgrano]] de de Córdoba (equipu clasificáu 4º de la [[Primer B Nacional|B Nacional]] d'esa temporada). Nel duelu d'ida, apostáu na ciudá de Córdoba, los ''canalles'' ganaron a los celestes por 1:0, con gol de [[Jesús Méndez (futbolista)|Jesús Méndez]], ente que na revancha, el duelu remató 1:1 nel [[Estadiu Xigante de Arroyito]], con gol d'[[Emilio Zelaya]] pa los rosarinos. Asina, cola resultancia global por 2:1, Rosario Central caltuvo la categoría. Mientres l'[[Tornéu Apertura 2009 (Arxentina)|Apertura 2009]] Central collechó 31 puntos, sicasí vendió a munchos de los sos referentes del equipu y los xugadores de les inferiores del club tuvieron de faer frente al [[Tornéu Clausura 2010 (Arxentina)|Clausura 2010]]. ===== Descensu a la "B" Nacional tres 24 años ===== En [[mayu]] de [[2010]] Rosario Central -dirixíu por [[Leonardo Madelón]]- tuvo que volver revalidar el so llugar en [[Primer División d'Arxentina|Primer]], esta vegada xugando la [[Tornéu Clausura 2010 (Arxentina)#Promociones|promoción]] contra [[Club Atlético All Boys|All Boys]]. El primer partíu llevar a cabu'l [[19 de mayu]] nel [[Estadiu Islles Malvines]] y All Boys abrió'l marcador nel primer tiempu. Central llogró empatar l'alcuentru nuna de les últimes xugaes por aciu una cabezada de [[Guillermo Burdisso]]. El partíu de revancha apostóse'l domingu [[23 de mayu]] nel [[Estadiu Dr. Lisandro de la Torre Xigante de Arroyito]] y l'equipu visitante imponer por 3 a 0 polo que Rosario Central baxó a [[Nacional "B"|segunda división]] depués de 25 años. [[Horacio Usandizaga]] arrenunció al cargu de presidente y llamóse a eleiciones a metá d'añu. Les mesmes fueron ganaes pola agrupación ''Raza Canalla'', que cuntaba con [[Norberto Speciale]] como presidente y [[Gonzalo Belloso]] como mánager deportivu. El primer añu de Central na "B" nun foi bonu una y bones nunca llogró tar en puestos d'ascensu. El primer entrenador na temporada foi [[Reinaldo Merlo]] quien se retiró del cargu na fecha 12 por males resultaos. El so reemplazante foi [[Héctor Rivoira]], que yá tenía antecedentes d'ascensos a primer división, sicasí corrió la mesma suerte que'l so predecesor y dexó de ser l'entrenador na fecha 26. L'escoyíu pa ocupar el puestu de DT foi [[Omar Palma]] (quien debutó nesi cargu). Una de les sos primeres midíes foi dixebrar del grupu a [[Cristian Kily González|Cristian González]], unu de los referentes del plantel. L'equipu llogró remontar na tabla de posiciones principalmente cola inclusión de dellos xuveniles na formación titular. Una fecha antes de terminar el tornéu Palma arrenunció y asumió'l cargu interinamente [[Fernando Lanzidei]]. Al rematar la temporada [[2010]]/[[2011|11]] de la [[Primer B Nacional]], el club nun llogró l'oxetivu del ascensu y permaneció per segundu añu consecutivu (per primer vegada na so historia) en segunda división. La dirigencia siguió siendo la mesma y en [[xunetu]] de [[2011]] contrataron a [[Juan Antonio Pizzi]] como entrenador. Un equipu bien anováu llogró camudar la imaxe dada na temporada anterior. Mientres la primer metá del [[2012]] l'equipu foi esguilando posiciones y llogró ganar 7 partíos consecutivos recibiendo solo un gol en contra ente les feches 28 y 34, polo que pasó a ocupar el primer llugar a falta de 4 partíos. Sicasí de los postreros 12 puntos en xuegu solo llogró unu (perdió los últimos trés partíos) polo que terminó'l tornéu en cuartu llugar y quedó en puestos de promoción, teniendo qu'enfrentar a [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín de San Juan]]. El primer partíu llevar a cabu'l xueves [[28 de xunu]] de [[2012]] con Central como llocal y terminó nun empate 0 a 0. El de vuelta apostóse'l [[1 de xunetu]] de [[2012]] en [[Ciudá de San Juan|San Juan]] y la resultancia foi'l mesmu que na ida, polo cual Central nun pudo xubir y siguió per tercer añu consecutivu na [[Primer B Nacional]]. ===== L'ascensu a Primer en 2013 ===== A pesar de que Pizzi tuvo cerca de consiguir l'oxetivu, la dirigencia decidió camudar d'entrenador pa la [[Primer B Nacional 2012/13]] y contrató a [[Miguel Ángel Russo]]. L'empiezu de Central nel campeonatu foi similar al del primer añu na "B", y llegó a tar en decimocuarta posición na fecha 11 polo que se punxo en dulda la continuidá de Russo. Sicasí a partir de la fecha 13 l'equipu ganó 12 partíos consecutivos lo que fizo qu'algame'l primer llugar na tabla de posiciones. Amás nesa racha de partíos batió'l so récor de valla invicta que caltenía dende l'añu 2004, esta vegada [[Mauricio Caranta]] tuvo 606 minutos ensin recibir goles. El [[19 de mayu]] de 2013, depués de vencer por 3 a 0 a [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)|Gimnasia de Jujuy]] como visitante, Rosario Central aseguró'l so regresu a la Primer División, restando 4 feches por que termine el campeonatu.<ref>{{cita noticia|títulu=Te aplaude y te recibe jubilosa: Rosario Central ta de regresu nel so llugar|url=http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Te-aplaude-y-te-recibe-jubilosa-Rosario-Central-esta-de-regresu-en-el so-llugar-20130520-0029.html|fecha=20 de mayu de 2013|fechaaccesu=21 de mayu de 2013|apellíu=Conti|nome=Gustavo|obra=Ovación|editorial=[[La Capital (Rosario)|Diariu La Capital]]}}</ref> Nos festexos en Rosario, hubo cerca de 100.000 persones aconceyaes nel [[Monumentu a la Bandera]].<ref>{{cita web|títulu="Creo que nel Monumentu podía haber unes 100 mil persones festexando"|url=http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Creo-que-en-el Monumentu-podia-haber-unes-100-mil-persones-festexando-20130520-0046.html|obra=Ovación|editorial=[[La Capital (Rosario)|Diariu La Capital]]|fechaaccesu=21 de mayu de 2013|fecha=20 de mayu de 2013}}</ref> Llogró ganar el campeonatu na última fecha al ganar por 1 a 0 a [[Club Social y Deportivo Merlo|Deportivu Merlo]]. ===== Subcampeonatu de la Copa Arxentina 2013/2014 ===== El [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|Tornéu de Transición 2014 del fútbol arxentino]] marcó la irregularidá que Rosario Central venía teniendo dende los últimos tiempos. Ye por eso que [[Miguel Ángel Russo]] optó por dos oxetivos para dicha temporada: llograr la tercer victoria consecutiva<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1736966-fiesta-completa-central-gozu-con-la-trilogia-clasica La Nación Central goció triloxía clásica]</ref> ante l'eternu rival [[Newell's Old Boys]] (fechu que finalmente asocedió'l 19 d'ochobre de 2014 por 2 a 0),<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/rosario-central-vs-newells-old-boys-fecha-12-primera-division-transicion-2014/ FPT Central Venció a Newell's pol tornéu de transición]</ref> y como oxetivu principal la [[Copa Arxentina 2013/14]]. Asina, los empobinaos por Miguel Russo ganaron n'instancia de 16vos. de final, el 26 de xunetu de 2014 a [[Mocedá Xunida de San Luis]] por 3 a 1, nel estadiu d'Instituto Córdoba, con goles de [[Franco Niell]], [[Jonás Aguirre]] y [[Sebastián Abreu]], señalando'l descuentu pa Mocedá [[Emanuel Reynoso]].<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/rosario-central-vs-mocedá-xunida-sl-16vo-2013-2014-copa-arxentina/ FPT- R.Central vs Mocedá Xunida Copa Arxentina 2013-2014]</ref> En 8vos. de final, Central enfrentó al [[Club Atlético Tigre]] el 24 de setiembre de 2014, nuevamente na ciudá de Córdoba. Nesta ocasión, l'uruguayu [[Sebastián Abreu]] volvió convertir, siendo este l'únicu gol del partíu que-y facer# posible a los ''canalles'' participar de los cuartos de final de la copa.<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/rosario-central-vs-tigre-2013-2014-8vo-copa-arxentina/ FPT- R.Central vs Tigre Copa Arxentina 2013-2014]</ref> En dicha instancia, los conducíos por [[Miguel Ángel Russo]] tuvieron de sortear a [[River Plate]] pa faese un llugar nes semifinales del certame federal. El duelu apostar nel [[Estadiu San Juan del Bicentenariu]], el 9 d'ochobre de 2014, y definióse por tiros dende'l puntu del penalti, yá que nos 90 minutos nengunu pudo convertir goles. Na tanda de penaltis, el conxuntu auriazul imponer por 5 a 4. Tolos espatexadores convirtieron, a esceición del riverplatense [[Bruno Urribarri]], que la so execución foi retenida por [[Mauricio Caranta]]. Al ser este l'últimu tiru perteneciente a [[River Plate]] de la serie de 5, dexó'l pase de Central a la Semifinal col aciertu del postreru penalti, executáu por [[Sebastián Abreu]].<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/river-vs-rosario-central-2013-2014-4to-copa-arxentina/ FPT- Cuartos de final Copa Arxentina, River vs Central]</ref> La semifinal de la copa volvió atopar a Rosario Central nel estadiu del Bicentenariu, en San Juan, el 19 de payares de 2014, esta vegada pa enfrentar al [[Argentinos Juniors]] de [[Juan Román Riquelme]]. Nesta ocasión, los rosarinos «espacharon» al so rival con un contundente 5 a 0. Les anotaciones fueron de [[Sebastián Abreu]], [[Franco Niell]], [[Alejandro Donatti]], [[Javier Correa]] y [[Hernán Fabián Encina]].<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/rosario-central-vs-arxentinos-2013-2014-copa-argentina-semifinal/ FPT semi final Copa Arxentina AAAJ vs RCental]</ref> La victoria ensin atenuantes fixo posible a Rosario Central xugar una final por un campeonatu oficial depués de 16 años. Naquella ocasión, los rosarinos cayeren derrotaos ante [[Santos de Brasil]], nel partíu decisivu de la [[Copa Conmebol 1998]].<ref>[http://www.rsssf.com/sacups/conmebol98.html RSSSF archivo Copa Conmebol 1998]</ref> Pa esta final, más de 20&nbsp;000 hinches ''canalles'' acompañaron al equipu a la ciudá de San Juan, distante a unos 1000 km de la [[ciudá de Rosario]].<ref>[http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Un ensame-de-hinches-de-Central-invade-San-Juan-con-la-ilusion-de-la Copa Arxentina-20141126-0050.html La capital- Un ensame acompaña a Central]</ref><ref>[http://deportes.telam.com.ar/notas/201411/86543-hinches-central-entraes-copa-arxentina.html Telam- Hinches de Cental escosen entraes pa final Copa Arxentina]</ref> La final apostóse'l 26 de payares de 2014 nel [[Estadiu San Juan del Bicentenariu]] y esta vegada ye rival foi'l [[Club Atlético Huracán]]. Finalmente, «El Globo» de Parque Patricios quedar cola copa en ganando 5 a 4 na tanda de penaltis depués d'un 0 a 0 ensin grandes ocasiones de gol pa nengún de los dos bandos mientres los 90 minutos. Los tiros marrados fueron per parte de [[Paulo Ferrari]] (esviáu), [[Mauricio Caranta]] (conteníu por [[Marcos Guillermo Díaz|Marcos Díaz]]) y [[Hernán Fabián Encina]] tamién atayáu pol arqueru.<ref>[http://www.futbolparatodos.com.ar/partíu/rosario-central-vs-huracan-2013-2014-copa-argentina-final/ FPT final Copa Arxentina]</ref> ===== Bona campaña en 2015 y finalista nuevamente de la Copa Arxentina ===== El 15 d'avientu del 2014 el “Chacho” [[Eduardo Coudet]] foi oficializáu pola dirigencia de Rosario Central como'l direutor téunicu de la entidá rosarina polos próximos dos años. Nel so primer añu como entrenador, Coudet llevó a Central a realizar una bien bona campaña tantu nel tornéu llocal como na Copa Arxentina, rematando nel tercer allugamientu del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]], onde l'equipu auriazul collechó 16 victories, 11 empates y solo 3 derrotes. Amás, clasificó al equipu pa la [[Copa Libertadores 2016]]. Na [[Copa Arxentina 2014-15]], Central llegó a la final y foi subcampeón per segundu añu consecutivu. En primer fase elimió a [[Deportivu Riestra]], al que venció 3 a 1. En 16vos. de final dexó nel camín a [[Club Atlético River Plate|River Plate]], a quien ganó por 2 a 0 nel [[Estadiu San Juan del Bicentenariu]]. N'octavos de final, superó a [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] en definición por penaltis, depués d'igualar 0 a 0 nos 90 minutos de xuegu. Darréu, en cuartos de final el conxuntu ''canalla'' ganólu a [[Estudiantes de La Plata]] por 2 a 1, ente qu'en semifinales venció a [[Racing Club d'Avellaneda]] por 1 a 0. Na final de la Copa, cayó 2 a 0 ante [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] nun [[Final de la Copa Arxentina 2014-15|polémicu partíu]] signado polos gruesos errores arbitrales del xuez [[Diego Ceballos]] y del so asistente [[Marcelo Aumente]] que beneficiaron al ganador.<ref>{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-285464-2015-11-05.html|títulu=Con Ceballos como xugador Nº 12|autor=[[Página/12]]|fecha=5 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ole.com.ar/copa-arxentina/Boca-Central_0_1461454179.html|títulu=Campeón polémicu|autor=[[Diariu Olé]]|fecha=4 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/futbol_de_primer/boca-central-copa_arxentina-4_de_payares_0_1461453963.html|títulu=Boca otra vegada campeón: nuna final polémica llevantó la Copa Arxentina|autor=[[Clarín (periódicu)|Clarín]]|fecha=4 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1842486-boca-rosario-central-final-de-la copa arxentina|títulu=Nuna final envuelta polos discutinios, Boca venció a Rosario Central y consagróse campeón de la Copa Arxentina|autor=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]|fecha=4 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://elgraficodiario.infonews.com/nota/261162/un-pesimo-arbitraxe-perxudico-a-central-y apúrro-y el-titulo-de-la copa arxentina-a-boca|títulu=Un pésimu arbitraxe perxudicó a Central y apurrió-y el títulu de la Copa Arxentina a Boca|autor=[[El Gráficu]]|fecha=4 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/argentina/nota/_/id/2520318/diego-ceballos-soi-humanu-y equivóqueme|títulu=Diego Ceballos: "Soi humanu y equivoquéme"|autor=[[ESPN]]|fecha=5 de payares de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/argentina/nota/_/id/2520306/diego-ceballos-foi-baxáu-de-lanus-sarmiento-por-la so-polemica-actuacion|títulu=Diego Ceballos foi baxáu de Lanús-Sarmiento pola so polémica actuación|autor=[[ESPN]]|fecha=5 de payares de 2015}}</ref> Nel primer tiempu l'árbitru (a instancies del xuez de llinia) anuló un gol al conxuntu rosarino por una polémica posición adelantrada, ente que mientres el segundu tiempu del partíu, produciéronse dos situaciones determinantes que-y daríen la copa al club ''xeneize'': al empiezu de la segunda metá, Ceballos cobró un penalti por una falta cometida fora del área, y sobre el final del partíu'l xuez (a instancies del so asistente Aumente) convalidó un gol en posición adelantrada d'[[Andrés Chávez]], con un resultáu final de 2 a 0 en favor de Boca Juniors.<ref>{{cita web|url=http://www.ole.com.ar/copa-arxentina/Boca-Central_0_1461454179.html|títulu=Campeón polémicu - Olé}}</ref> El duelu dio'l [[4 de payares]] de [[2015]], nel [[estadiu Mario Alberto Kempes]] de la [[Ciudá de Córdoba (Arxentina)|ciudá de Córdoba]]. ===== Campeón provincial per primer vegada en 2017 ===== N'abril de 2016 la Federación Santafesina de Fútbol, entidá que nuclea a toles Lligues y Asociaciones de fútbol de la [[Provincia de Santa Fe]], decidió crear -en xunto col Gobiernu de Santa Fe- una copa onde tean representaos tolos equipos provinciales de toles Lligues, inclusive los que participen de la [[Primer División d'Arxentina|Primer División]] de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]].<ref name="copasantafe.1">http://copasantafe.com.ar/santa-fe-tendra-el so-propiu-tornéu-de-futbol/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=91mSS1H7d2Q</ref> Asina, surdió'l tornéu oficial de primer división a nivel rexonal denomináu [[Copa Provincia de Santa Fe (Fútbol)|Copa Santa Fe]]<ref>http://www.lacapital.com.ar/un tornéu toos-les facultaes-n1195170 Diariu La Capital. "Un tornéu con toles facultaes". 22 de xunetu de 2016.</ref><ref>http://copasantafe.com.ar/la copa santa-fe-ye-un tornéu oficial/ Páxina oficial de la Copa Santa Fe. "La Copa Santa Fe ye un tornéu oficial".</ref> nel cual el club ganador del tornéu coronar col títulu de "Campeón Provincial".<ref name="copasantafe.1" /> Na edición de [[Copa Santa Fe 2016|2016]], el conxuntu auriazul avanzó hasta cuartos de final. Pa la edición de [[Copa Santa Fe 2017|2017]], Rosario Central decidió encarar el tornéu con un equipu alternativu, compuestu por xugadores de la divisional reserva, y empobinaos por Leonardo Fernández, DT de la reserva tamién. N'octavos de final, Central ganó claramente a Alianza Sport (equipu de l'[[Asociación Rosarina de Fútbol]]) por 4 a 0, con dos goles d'[[Ijiel Protti]], unu de Diego Becker y otru de [[Joaquín Pereyra]].<ref>http://www.cunadelanoticia.com/?p=123054</ref> Na serie de cuartos de final, veníase [[Unión de Santa Fe]], conxuntu de primer División, que ponía a tolos sos titulares pa dicha llave. Na ida, apostada nel [[Estadiu Xigante de Arroyito]], Central ganó 2 a 0, con tantos de [[Rodrigo Migone]] y de [[Fernando Alarcón]].<ref>http://www.unosantafe.com.ar/ovacion/acutar-rosario-central-dio-y una-leccion-los titulares-union-n1441725.html</ref> Nel duelu de vuelta, apostáu nel [[Estadiu 15 d'Abril]] los xuveniles canalles sorprendieron y volvieron ganar a los ''tatengues'', esta vegada por 1 a 0 con gol d'[[Ijiel Protti]] nel primer tiempu.<ref>http://www.lacapital.com.ar/ovacion/otra-picardia-los-pibes-metio-central-semifinales-la copa santa-fe-n1446337.html</ref> En semifinales venía al Xigante de Arroyito el [[Atlético San Jorge]], club que militaba nel [[Tornéu Federal B]]. La llave foi resuelta con facilidá per Rosario Central, quien venció 5 a 2 con dos tantos de Ijiel Protti, unu d'Agustín Coscia, otru de Palavecino y el postreru de Becker.<ref>http://www.lacapital.com.ar/ovacion/central-golio-5-2-atletico-san-jorge-y-se-metio-la final-la copa santa-fe-n1450448.html#fotogaleria-id-1752432</ref> Na final, el conxuntu de Arroyito tuvo d'enfrentar a [[Atlético Rafaela]], club que nesos momentos militaba na [[Primer B Nacional]] lugeo del so descensu dende la Primera en mayu d'esi añu. Nel duelu d'ida, apostáu nel [[Estadiu Nuevu Monumental]] de [[Rafaela]], los empobinaos por Leo Fernández impunxéronse 1 a 0 por sobre ''"la Crema"'', con un gol agónicu d'[[Agustín Coscia]].<ref>http://www.rosario3.com/deportes/Central-va-pol primer mozu-de-la-final-ante-Atletico-Rafaela-20171003-0024.html</ref> Na revancha, apostada'l 20 d'ochobre ante gran cantidá de públicu que sofitó al equipu de xuveniles, Rosario Central igualó 2 a 2 contra Atlético nel Xigante de Arroyito. [[Agustín Coscia|Coscia]] y Diego Becker fueron los autores de los tantos y viose una gran actuación del arqueru [[Jeremías Ledesma]]. Col empate (y un marcador global de 3 a 2 na serie) el club de Arroyito consagróse campeón provincial per primer vegada na so historia.<ref>http://www.lacapital.com.ar/ovacion/los-pibes-central-consagráronse-campeones-la copa santa-fe-n1492036.html</ref><ref>http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/67743-central-es-el-nuevo-campeon-de-la copa santa-fe.html</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/2074270-con-un equipu suplente-rosario-central-axudícose-la copa santa-fe</ref> == Participación internacional == {{AP|Participación internacional en torneos oficiales del Club Atlético Rosario Central}} Al 2016, Rosario Central tien 21 participaciones internacionales oficiales. Cuenta con un récor que caltuvo hasta [[2005]] onde nun perdiera nel so estadiu nengún partíu contra un equipu d'otru país, atropando un invictu de 41 alcuentros, con 31 trunfos y 10 empates.<ref name="CDI">{{cita web |apellíu = [[La Nación (Arxentina)|Diariu La Nación]] |títulu = La cayida d'un invictu |añu = 2005 |url = http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=739294 |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230715031848/https://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=739294 |fechaarchivu = 2023-07-15 }}</ref> El mesmu cortóse contra [[Sport Club Internacional|SC Internacional]] de [[Brasil]], pola [[Copa Suramericana 2005]], al cayer por 1:0. Los auriazules tuvieron presentes en 10 ediciones de la [[Copa Libertadores d'América]], siendo'l séptimu, en númberu de participaciones en dichu tornéu.<ref name="TCL">{{cita web|apellíu = Records Statistics Foundation |nome = Pablo Ciullini |títulu =Total de participaciones en Copa Libertadores de los equipos arxentinos |añu = 2009 |url= http://www.rsssf.com/sacups/copalibarg.html |fechaaccesu =consultáu en 2009 }}</ref> Vale amestar que na tabla acumulada de puntos d'esti certame, los auriazules ocupen el sestu puestu ente los equipos arxentinos. Por torneos internacionales, enfrentar al so clásicu rival en dos competiciones, esaniciándolo nos dos oportunidaes. En total, sobre 5 alcuentros, Central ganó 2 y empató los 3 restantes, calteniendo l'invictu por torneos internacionales sobre los ''Malatos''. === Ranking de clubes de Conmebol === Rosario Central, con 224 puntos, allugar na 8º posición del ranking históricu de clubes arxentinos de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]].<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/140583241/Ranking-Historico-de-la-CONMEBOL-1960-Abril-2013|títulu=Ranking Histótico de CONMEBOL a abril de 2013 }}</ref> Esto convertir nel meyor equipu del interior allugáu en dicha tabla. == El clásicu rosarino == {{AP|Clásicu rosarino}} ''Actualizáu al [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|Campeonatu de primer División 2016-17]]''. El ''[[Clásicu Rosarino]]'', la [[Rivalidá deportiva|rivalidá]] ente Rosario Central y [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]], cuenta con una rica trayeutoria, qu'empezó l'añu [[1905]] cuando s'enfrentaron per primer vegada na historia, con victoria de los ''rojinegros'' por 1 a 0. A lo llargo de la historia, realizáronse decenes d'estos alcuentros tomando distintes instancies como: [[Lliga Rosarina de Fútbol]], [[Asociación Rosarina de Fútbol]], torneos nacionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], copes nacionales ya internacionales de [[CONMEBOL]], y alcuentros amistosos. Nun esiste un rexistru oficial sobre'l total de los clásicos a lo llargo de los más de 100 años d'enfrentamientos, polo que ye habitual atopar distintes fontes qu'intenten reflexar les instancies d'encruz. Una fonte qu'intenta arrexuntar la totalidá de los mesmos ye'l sitiu web Fútbol de Rosario, que n'avientu de 2007 fixo un recuentu históricu del clásicu, dende 1905 hasta aquel 2007.<ref>{{cita web|url=http://www.futbolderosario.com/html/nob_vs_rc/estadisticas.htm|títulu=Fútbol de Rosario. Estadístiques del clásicu a avientu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080409233652/http://www.futbolderosario.com/html/nob_vs_rc/estadisticas.htm|fechaarchivu=9 d'abril de 2008}}</ref> El mesmu arrexunta tantu los alcuentros oficiales (tantu locales, como nacionales ya internacionales), como los amistosos, ya inclúi tamién los alcuentros de divisiones inferiores. Dos fuentes qu'intenten arrexuntar la totalidá de los resultaos son dos publicaciones del [[La Capital (Rosario)|Diariu La Capital]], una del añu [[2007]], y la otra de [[2008]].<ref>[http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Mitos-y-goliaes-del-claacutesico-rosarino--20080403-0107.html] nel diariu ''La Capital'', del 3 d'abril de 2008.</ref><ref>[http://archivo.lacapital.com.ar/2007/09/16/ovacion/noticia_416987.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193410/http://archivo.lacapital.com.ar/2007/09/16/ovacion/noticia_416987.shtml |date=2016-03-04 }} Diariu La Capital</ref> Otra fonte qu'intenta arrexuntar los mesmos ye la del sitiu web Promiedos.com,<ref>{{cita web|url=http://www.promiedos.com.ar/historialpartidos.php?equipu1=Newells&equipu2=Rosario%20Central|títulu=Historial de partíos oficiales dende 1939 al presente en Promiedos.com}}</ref> onde detalla solo los clásicos oficiales apostaos en Primer División dende l'empiezu de los torneos nacionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] ([[1939]] hasta'l día de güei) pero nun inclúi los referíos a copes nacionales de AFA nin a los pertenecientes a copes internacionales oficiales de CONMEBOL. Al día de güei Central aventaya por unu a Newell´s (10 a 9) tocantes a la suma total de títulos nacionales ya internacionales oficiales en tola historia.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2013/08/07/1500550-asi-quedu-la tabla-titulos-depués-del blanquéu-la-afa|títulu=Llistáu total de títulos nacionales ya internacionales de tola historia de clubes arxentinos}}</ref> Los ''auriazules'' de Arroyito tienen 4 Lligues de [[Primer división d'Arxentina|Primer división]], 5 [[Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes nacionales oficiales de AFA]], y 1 [[Clubes arxentinos de fútbol ganador de competiciones internacionales a nivel confederativo y interconfederativo|copa internacional oficial]] entamada pola [[Confederación Suramericana de Fútbol]].Pela so parte, los ''rojinegros'' del [[Parque de la Independencia (Rosario)|Parque de la Independencia]] cunten con 6 Lligues de primer división, y 3 Copes nacionales oficiales de AFA. A [[2017]], Rosario Central lleva la delantrera nel historial del clásicu. === Estadístiques === Arrexuntando los datos publicaos en ''Historia n'Azul y Mariellu'', suplementu editáu pol Diariu La Capital de Rosario en 2010 (y que tien el so axugu en ''Historia en Colloráu y Negru''), que'l so autor ye'l reconocíu estadígrafo del fútbol rosarino Carlos Durhand, cola collaboración de Javier Parenti y Víctor Khury, esprender los siguientes númberos<ref>{{cita publicación|apellíos1=Durhand|nome1=Carlos|títulu=Historia n'Azul y Mariellu|publicación=Diariu La Capital|fecha=2010}}</ref> (incorpórense los resultaos de los partíos posteriores a 2010): {|width=100% |width=85%| {|align=center border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #FFFFFF; border: 1px #000 solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#FFFFFF style="color:black;" ! width=50%|Motivu !width=10%|ED ! width=10%|GRC ! width=10%|Y !width=10%|GNOB |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Alcuentros oficiales de la era amateur de [[Lliga Rosarina de Fútbol]] ([[1905]]-[[1930]])''' || 55 <small>(*)</small> || 21 || 12 || '''22''' |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Alcuentros oficiales de la era profesional de Asoc. Rosarina de Fútbol ([[1931]]-[[1938]])''' || 25 || '''10''' || 7 || 8 |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Alcuentros oficiales de la Federación Santafesina de Fútbol ([[2016]]-presente)''' || 2 || || 2 || |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Alcuentros oficiales de torneos nacionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] ([[1939]]-presente)''' || 178 <small>(**)</small> || '''56''' || 75 || 45 |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Alcuentros oficiales internacionales de [[CONMEBOL]] - [[FIFA]] ([[1960]]-presente)''' || 5 || '''2''' || 3 || 0 |- align=center bgcolor=#FFFFFF |- |bgcolor=F0Y68C| '''SUBTOTAL D'ALCUENTROS OFICIALES''' |bgcolor=F0Y68C| '''265''' <small>(*)</small> y <small>(**)</small> |bgcolor=F0Y68C| '''89''' |bgcolor=F0Y68C| 99 |bgcolor=F0Y68C| 75 |- |'''Alcuentros amistosos ([[1912]]-presente)''' || 70<ref name="futbolderosario_1">[https://web.archive.org/web/20080410192512/http://www.futbolderosario.com/html/nob_vs_rc/amistosos.htm Llista d'alcuentros amistosos na historia]</ref> || 23 || 19 || 28 |- align=center bgcolor=#FFFFFF |'''Totales d'alcuentros oficiales y amistosos''' || '''335''' <small>(*)</small> y <small>(**)</small> || '''112''' || '''118''' || '''103''' |} |width=35%| {| |algin=center|'''ED''': alcuentros apostaos |- |algin=center|'''GRC''': ganador [[Rosario Central]] |- |algin=center|'''GNOB''': ganador [[Newell's Old Boys]] |- |algin=center|'''Y''': empate |- |} |} <small>(*) Dientro del total inclúyense 4 alcuentros apostaos pola Copa Pinasco de 1905 y 1906 que correspuenden a partíos de Segunda división rosarina,<ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/arg-rosariu-champ.html Lliga Rosarina de Fútbol-Rsssf.com]</ref><ref>[http://issuu.com/milaneee/docs/partidosleprosos.com.ar_-_historia_en_colloráu_y_negru?y=2912025/5648999#search Suplementu Historia en colloráu y negru, páxines 149 y 151. Diariu La Capital, 2010]</ref><ref>[http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/2010/05/creacion-de-la lliga-rosarina-de.html La creación de la Lliga Rosarina de Fútbol. Historia del fútbol rosarino]</ref><ref>[http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/41498-hacemos-memoria-hoy-1905.html Páxina oficial de l'Asociación Rosarina de fútbol. Faemos memoria: añu 1905]</ref><ref>[http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Histories-de-nun creer-en-el-apasionante-claacutesico-de-la ciudá--20081101-0011.html Histories de nun creer nel apasionante clásicu de la ciudá. Diariu La Capital, 2008]</ref><ref>[http://histofutbolrosarino.blogspot.com.ar/2010/03/atletico-del rosariu segunda-parte.html]</ref> yá que ente l'añu [[1900]] y [[1907]], los clubes [[Atlético del Rosario]] y [[Rosario Central]] participaben del Tornéu o Copa Competencia contra clubes de [[Buenos Aires]] y [[Uruguái]], siendo esta la so primer división. La LRF decidió nuna de les sos primeres xuntes que de la Copa Pinasco nun podríen participar aqulos xugadores que tuvieren apostáu la Copa Competencia” qu'entamaba l'Asociación Arxentina de Fútbol, lo cual menguó les chances de Central, que participaba col so primer equipu nesta copa nacional y tenía de poner al so segundu equipu na Copa Pinasco.<ref>[http://rosariofutbol.com/clubes/trofeos.html Asociación Rosarina de Fútbol-Galería de Trofeos]</ref> <small>(**) L'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] diolos 2 alcuentros perdíos a dambos, por cuenta d'incidentes.</small> * En tolos casos considérense los partíos oficiales qu'enfrentaron a dambos clubes. * Dientro de la era amateur considérense los siguientes torneos: na órbita rosarina: [[Copa Santiago Pinasco]] 1905 y 1906 (esta copa considerar de segunda división, polo que Central nun pudo presentar el so primer equipu, qu'apostaba copes nacionales), [[Copa Nicasio Vila]] 1907 a 1931, y Copa Estímulu 1922, 1924 y 1925. Nel ámbitu nacional d'esta era: [[Copa de Competencia Jockey Club|Copa Competencia]] 1918, y [[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor]] 1909, 1911, 1912, 1916 y 1918. * Na era profesional de la Rosarina inclúyense los resultaos de los siguientes torneos: [[Tornéu Gobernador Luciano Molinas]] de 1931 a 1938, Tornéu Estímulu 1933, Tornéu Preparación dende 1934 a 1936, y [[Tornéu Ivancich]] 1937 y 1938. * Na etapa de primera de AFA inclúyense los siguientes torneos: [[Primer División d'Arxentina]] 1939 a la fecha. De la mesma, poles copes de AFA d'esta era inclúyense: [[Copa Beccar Varela]] 1933, [[Copa de Competencia Británica|Copa Británica]] 1946 y 1948, [[Copa Arxentina]] 1969 y 1970, y [[Copa Centenariu de la AFA]] 1993. * Nos torneos de la C.S.F. inclúyense: [[Copa Libertadores]] 1975 y [[Copa Suramericana]] 2005. === Títulos oficiales === ''*Actualizáu hasta ochobre de 2017'' La paridá nesti clásicu ye tan bultable qu'a lo llargo de la historia Rosario Central aventaya por solu 5 títulos a Newell's Old Boys (29 a 24). Hai qu'esclariar, qu'hai 3 títulos de Rosario Central, que pertenecen a la [[Federación Rosarina de Football|Federación Rosarina]] (1913) y a l'[[Asociación Amateurs Rosarina de Football|Asociación Amateurs]] (1920 y 1921), que fueron 2 lligues disidentes a la [[Lliga Rosarina de Fútbol]], pero esos títulos son oficiales, yá que cunten col aval de la AFA. Tanto la Federación Rosarina de Football como l'Asociación Amateurs de Football de Rosario son Lligues ensin oficializar pola Asociación Rosarina de Fútbol, pero son reconocíes pola AFA, yá que les instituciones disidentes de Rosario taben afiliaes a asociaciones que la mesma entidá madre reconoz como les sos antecesores: la [[Federación Arxentina de Football]] per un sitiu, y l'[[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Amateurs Arxentina de Football]], pol otru. Amás, nun se tienen en cuenta los títulos de la [[Copa Santiago Pinasco]] de los años [[Copa Santiago Pinasco 1905|1905]] y 1906, por ser consideraos de Segunda división.<ref name="rsssf_1"/><ref name="issuu_2"/><ref name="histofutbolrosarino_2"/><ref name="rosariofutbol_2"/><ref name="lacapital_1"/><ref name="78b3y87b" /> Tampoco se tien en cuenta'l Tornéu Apertura 1990 llográu por Newell's Old Boys, yá que este foi un tornéu clasificatorio p'apostar una final añal de la temporada 1990/91 ente'l vencedor de l'Apertura 1990 versus el de la Clausura 1991. A esta tema (qu'habría un únicu campeón na temporada), la AFA haber pautado dende antes del entamu de l'Apertura 1990, poro, el máximu organismu rector del fútbol arxentino nun-y dio'l retulo de campeón a Newell's pol Apertura d'aquel añu.<ref>{{cita web |url=http://www.afa.org.ar/institucional/campeones-primera-division.php|títulu=Campeones de primer División-AFA}}</ref> Asina, en total, al día de güei los canalles tienen 29 llogros oficiales de primera, ente que los rojinegros cunten con 24. De siguío se listan los torneos y la cantidá de llogros oficiales de dambos equipos rosarinos: {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! Tornéu !Títulos de Rosario Central ! Títulos de Newell's Old Boys |- | '''[[Primer división del fútbol de Rosario|Lliga Rosarina - Federación Rosarina - Asoc. Amateurs - Asociación Rosarina de primer División]] ([[1907]]-[[1938]])''' | 15 | 13 |- | '''[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copes locales oficiales de la L.R.F. y de l'A.R.F.]]: Copa Estímulu (1922, 1925, 1931 y 1933), [[Tornéu Preparación de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación]] ([[1934]]-[[1936]])-[[Tornéu Hermenegildo Ivancich|Tornéu Ivancich]] ([[1937]]-[[1938]])''' | 3 | 2 |- | '''[[Copa Provincia de Santa Fe (Fútbol)|Copa Santa Fe]] ([[2016]]-presente)''' | 1 | 0 |- style="background:#999;" || '''Total de títulos rexonales oficiales de primer división''' || '''19''' || '''15''' |- | '''[[Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes Nacionales oficiales de AFA]] ([[1893]]-presente)''' | 5 | 3 |- | '''[[Primer División d'Arxentina]] ([[1939]]-presente)''' | 4 | 6 |- style="background:#999;" || '''Total de títulos nacionales oficiales de primer división''' || '''9''' || '''9''' |- | style="background:#999;"| '''[[Clubes suramericanos de fútbol ganador de competiciones internacionales|Torneos Internacionales oficiales de CONMEBOL-FIFA]] ([[1960]]-presente)''' | style="background:#999;"| '''1''' | style="background:#999;"| 0 |- style="background:gold;" || '''Totales finales de Títulos oficiales de primer división''' || '''29''' || '''24''' |} == Presidentes == {{otros usos|Presidentes del Rosario Central|más información}} [[Ficheru:Escribano Víctor Vesco.png|thumb|right|170px|[[Víctor Vesco]] gobernó mientres 31 años a Rosario Central, y el club ganó 5 títulos oficiales mientres el so mandatu.]] El primer [[presidente]] y fundador del club foi l'escocés [[Colin Calder]]. De magar, delles fueron les persones que tuvieron la responsabilidá d'ocupar esi llugar. Munchos d'ellos, apurrieron por que esta entidá fuera creciendo col pasu de los años. El presidente que más años gobernó nel club (al 2016) ye [[Víctor Vesco]], con 31 años ([[1970]]-[[1992]] y [[1994]]-[[2003]]) al frente del club, siendo siempres reelecto pol [[votu (eleiciones)|votu]] popular de los socios de Rosario Central. Foi mientres les etapes de Víctor Vesco al mandu del club cuando los auriazules llograron cada unu de los títulos oficiales que'l club ostenta de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] y de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] na era profesional (1939-presente). Tamién se destacar los dos mandatos de [[Federico Flynn]], mientres los cualos Central aumentó considerablemente'l so patrimoniu y adquirió terrenes ya infraestructura, amás d'algamar -depués de la inauguración del balneariu-, un númberu de cuasi 43{{esd}}000 socios. La mayor cantidá d'asociaos que'l club tuvo dar a empiezos de la [[década de 1970]], cuando llegó a tener cerca de 75{{esd}}000, incluyendo asociaos y los sos familiares.<ref name="SCA" /> {| |- style="vertical-align: top; font-size: 100%;" | * 1889/1900: [[Colin Calder]] * 1901/1902: William Taylor Paul * 1902/1903: H. J. Muhall * 1904/1905: [[R. M. Jackson]] * 1906: [[H. S. Scrivener]] * 1907: J. A. Nissen * 1908: [[H. S. Scrivener]] * 1909: [[Miguel Green]] * 1910: [[Federico Pupplet]] * 1911/1912: Y. A. Ortelli * 1913: Alfredo Remy * 1914/1915: Y. A. Ortelli * 1916/1917: [[Tomás Flynn]] * 1918/1920: [[Federico Flynn]] * 1921/1922: Nicolás S. Hehoe | * 1923/1931: [[Federico Flynn]] * 1932/1933: Rafael J. Babbini * 1934/1935: [[Federico Flynn]] * 1936/1938: Juan T. Louhau * 1939: José Valenti * 1939: Adolfo Boglione * 1939: Luis C. De Mattía * 1940/1941: José B. Quintana * 1941: José D. Imhoff * 1942': Agustín Rodríguez Araya * 1943/1944: José Y. Celoria * 1944/1946: Roberto Monserrat * 1946/1948: Adolfo Boglione * 1949: Ernesto Arias Sanz * 1949/1950: Abel Montes | * 1951/1963: [[Federico Flynn]] * 1965/1968: [[Adolfo Boerio]] * 1969: Roberto L. Rizzo * 1970/1992: [[Víctor Vesco]] * 1992/1993: Antonio Rodenas * 1994/2001: [[Víctor Vesco]] * 2001/2002: Juan Carlos Campagna * 2002/2003: [[Víctor Vesco]] * 2003/2006: Pablo Scarabino * 2006/2007: Juan Dalbes * 2007: Pablo Scarabino * 2007: Intervención xudicial * 2007/2010: [[Horacio Usandizaga]] * 2010/2014: [[Norberto Speciale]] * 2014/presente: [[Raúl Broglia]] |} == Afición == [[Ficheru:Hinchada de Rosario Central Bandera151.jpg|thumb|right|250px|Aficionaos de Rosario Central esplegando una bandera xigante.]] Aficionaos, según la so propia definición, ye'l términu utilizáu pa referise al grupu entamáu d'aficionaos a un [[deporte]] y parciales d'un equipu, que la so actuación carauterizar pol usu de cantaraes d'aliendu.<ref name="AGF">{{cita web |apellíu = Argentina Football |títulu = Tabla de convocatoria de xente na Apertura 2007 |añu = 2007 |url = http://argentina-football.com.ar/la%20tabla-de-convocatoria-de-gente-de%20l%27apertura-2007 |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080129113523/http://argentina-football.com.ar/la |fechaarchivu = 2008-01-29 }}</ref> L'afición de Rosario Central ye considerada según dellos estudios como una de les más significatives d'[[Arxentina]]. Sicasí, al igual que la gran mayoría de los equipos del fútbol arxentino, Rosario Central cuenta nel so grupu de simpatizantes cola presencia de [[Barra brava|barrabravas]], denomada "Los Guerreros". Nel añu [[2006]] el [[Diariu Clarín]] publicó un informe nel cual asitiaba a los [[Barra brava|barrabravas]] de Rosario Central ente los más violentos d'[[Arxentina]], xunto colos de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]] y Newell´s Old Boys.<ref name="CLA">{{cita web |apellíu = [[Diariu Clarín]] |títulu = Les barres braves más violentes del fútbol arxentino |añu = 2006 |url = http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090515233524/http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm |fechaarchivu = 2009-05-15 }}</ref> El [[Diariu Olé]] publicó'l pasáu [[5 de xineru]] de [[2008]] un recién estudiu realizáu pola revista inglesa "UK Football". El mesmu, publicó un ranking coles 50 enchíes más vibrantes del mundu. Los resultaos fueron los siguientes: como primer, figura l'afición del [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], depués la del [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], y tercer la del [[Galatasaray Spor Kulübü (fútbol)|Galatasaray]] de [[Turquía]]. Ente les arxentines apaez como primer la de Rosario Central nel puestu 14, pola cantidá de ritos, himnos y caravanes. Segunda la de [[Club Atlético River Plate|River Plate]] nel puestu 20, tercera apaez l'afición de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] nel 23, y cuarta la de [[Racing Club]] nel llugar númberu 48.<ref name="OLE">{{cita web|apellíu = Diariu Olé |títulu = Enchíes vibrantes |añu =2008 |url= http://www.ole.clarin.com/notas/2008/01/05/01578521.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> En xunetu de 2014, la consultora brasilana Pluri realizó un ranking de los 60 clubes que más públicu llevaron a los estadios como llocal en tol [[América|continente americanu]] na temporada 2013/14. Rosario Central allugar nel 6º llugar (y 3º n'[[Arxentina]]), con un permediu de 38.900 persones per partíu como llocal, algamando una ocupación permediu del 86% del so estadiu. Solo foi superáu por [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[América de Méxicu]], [[Seattle Sounders]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], y [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|Tigres de Méxicu]] nesi orde.<ref>{{cita web |url=http://www.marketingregistrado.com/futbol/2014/07/3247_river-ye-el club-que-mas-gente-lleva-a-los estadios-en-america/|títulu=Concurrencia permediu como llocal de los clubes d'América según estudiu de la Consultora Pluri, de Brasil }}</ref><ref>{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.pluriconsultoria.com.br/uploads/relatorios/PLURI%20especial%20-%20ranking%20mundial%20de%20publico%20nos%20estadios%202014%20-%20CLUBES%20AMERICAS.pdf|títulu=Consultora Pluri de Brasil. En portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808051917/http://www.pluriconsultoria.com.br/uploads/relatorios/PLURI%20especial%20-%20ranking%20mundial%20de%20publico%20nos%20estadios%202014%20-%20CLUBES%20AMERICAS.pdf|fechaarchivu=2014-08-08}} |2=http://www.pluriconsultoria.com.br/uploads/relatorios/PLURI%20especial%20-%20ranking%20mundial%20de%20publico%20nos%20estadios%202014%20-%20CLUBES%20AMERICAS.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Esta afición, considerada masiva, fiel ya incondicional, cuenta con ciertos rituales propios, como'l Llanzamientu de Toalla», los díes 23 de payares en reconocencia al partíu que Rosario Central imponer al so rival por 4 a 0 y esti dar por termináu a los 11 minutos del segundu tiempu por inferioridá numbérica de Newell's. Otra fecha importante ye'l conocíu como'l Día del Amigu Canalla», que ye'l 19 de xunetu, fecha de fallecimientu de [[Roberto Fontanarrosa]], «El maratón Canalla» (realizar a fines de cada añu dende 2008) y el más importante, el festexu de la [[Palombina de Poy]], que se festexa tolos 19 d'avientu en distintes ciudaes del mundu, alzóse un pidimientu por que ente al [[llibru Guiness]] como'l gol más festexáu de la historia. === Encuestes a nivel nacional === [[Ficheru:Rosario Central vs Godoy Cruz Torneo Inicial 2013.jpg|thumb|right|250px|Afición de Rosario Central recibiendo al equipu.]] Según una encuesta realizada na [[Arxentina]] pola Consultora Xe en marzu de 2012, alluga a Rosario Central como la 6ª afición nel país tocantes a cantidá de simpatizantes refierse.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=nYSrg9fw4se] Encuesta de Consultora Xe a nivel nacional de marzu de 2012</ref> N'otra encuesta realizada enantes pola mesma consultora ente los meses de [[setiembre]] y ochobre de 2009, Rosario Central figura nel sestu puestu de mayor cantidá de [[hinches]] nel país.<ref name="EEQ1">{{cita web |apellíu = Diariu La Capital |nome = Artemio López |títulu = Según una encuesta nacional, Central ye'l sestu grande del fútbol arxentino |añu = 2010 |url = http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/10/26/noticia_0034.html |fechaaccesu = consultáu en 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120118173628/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/10/26/noticia_0034.html |fechaarchivu = 2012-01-18 }}</ref> Según l'estudiu, l'afición de Central ta allugada -col 1,8 % de los adherentes- detrás de les de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (40,6 %), [[Club Atlético River Plate|River Plate]] (32,4 %), [[Club Atlético Independiente|Independiente]] (5,4 %), [[Racing Club]] (4,3 %) y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] (3,8 %), siendo'l club con más simpatizantes del Interior del país,<ref name="ARG"/> y el terceru (detrás de Boca y River) na Rexón Centro del territoriu arxentín, que inclúi a les provincies de Santa Fe, Entre Ríos, Córdoba y Buenos Aires.<ref>Consultora Xe]</ref> Según otra encuesta realizada tamién por esta mesma consultora (Xe) nel mes de marzu de 2006, Rosario Central yá figuraba tamién nel sestu puestu de mayor cantidá de [[hinches]] na Arxentina.<ref name="EEQ">{{cita web |apellíu = Consultora Xe |nome = Artemio López |títulu = Encuesta nacional sobre la cantidá d'hinches de cada club de fútbol |añu = 2006 |url = http://www.consultoraequis.com/Estudios_PDF/futbol_marzu06_.pdf |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120209115358/http://www.consultoraequis.com/Estudios_PDF/futbol_marzu06_.pdf |fechaarchivu = 9 de febreru de 2012 }}</ref> Según l'estudiu, l'afición de Central yá taba allugada sesta, col 1,7 % de los adherentes.<ref name="EQ2">{{cita web |apellíu = Diariu Popular |nome = Artemio López |títulu = Encuesta nacional sobre la cantidá d'hinches de cada club de fútbol |añu = 2006 |url = http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_diariopopular_010406.htm |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060409155831/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_diariopopular_010406.htm |fechaarchivu = 9 d'abril de 2006 }}</ref> Otru sondéu similar a nivel nacional foi realizáu pola Consultora Ipsos nel mes d'ochobre de 2005. El mesmu, alluga a los ''canalles'' -col 4 % de los adherentes de l'Arxentina- como la quinta afición nel país, inclusive per delantre de [[Racing Club]].<ref name="CIP">{{cita web |apellíu = Diariu El Comercial |nome = Consultora Ipsos |títulu = Pasión nacional |añu = 2005 |url = http://archivo.elcomercial.com.ar/archivo-on-line/2005/ochobre/02-10-05/seiciones/deportes/notas/n8.asp |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080326171213/http://archivo.elcomercial.com.ar/archivo-on-line/2005/ochobre/02-10-05/seiciones/deportes/notas/n8.asp |fechaarchivu = 26 de marzu de 2008 }}</ref> Otres encuestes, como la realizada pola consultora Entrepreneur pa la revista [[El Gráficu]] del [[11 de setiembre]] de [[1998]],<ref name="NCE">{{cita web |apellíu = Nuevu Campusantu |nome = Encuesta nacional de la Consultora Entrepreneur, pa la revista [[El Gráficu]] |títulu = Cantidá d'hinches a nivel nacional |añu = 1998 |url = http://www.nuevocementerio.com.ar/hinchadaest.shtml |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070109140802/http://www.nuevocementerio.com.ar/hinchadaest.shtml |fechaarchivu = 9 de xineru de 2007 }}</ref> alluguen a Rosario Central -similar a la encuesta de Xe- na sesta posición tocantes a la cantidá de simpatizantes na [[Arxentina]], col 3,2 % de los adherentes. Nel siguiente orde: Boca, River, Independiente, San Lorenzo, Racing, Rosario Central. Una encuesta realizada na edición del domingu [[27 d'agostu]] de [[1995]] pola Revista «Viva» (complementu dominical del [[diariu Clarín]]), tamién pon -col 4,9 %- al club de Arroyito nel quintu puestu en cantidá d'hinches; per delantre de Racing y Newell's.<ref name="NC2">{{cita web |apellíu = Nuevu Campusantu |nome = Encuesta nacional de la Revista Viva, del diariu Clarín |títulu = Cantidá d'hinches a nivel nacional |añu = 1995 |url = http://www.nuevocementerio.com.ar/hinchadaest.shtml |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070109140802/http://www.nuevocementerio.com.ar/hinchadaest.shtml |fechaarchivu = 9 de xineru de 2007 }}</ref> En cuanto al permediu de cantidá de simpatizantes en tol país, según una encuesta realizada pol [[diariu Clarín]] en [[2009]], pal concursu [[El Gran DT]], sobre más de 2&nbsp;000&nbsp;000 de casos:<ref>{{cita web|url=http://4.bp.blogspot.com/_4OVjHQ7tTUg/ShY6zas6TqI/AAAAAAAAAAc/hX-1O8M-RDU/s1600/grandts%2Bhinchas.jpg|títulu=Hoja escaniada del Diariu Clarín, de mayu de 2009}}</ref> # (43&nbsp;765) Rosario Central ye'l sestu. # (38&nbsp;193) Estudiantes de La Plata ye'l séptimu. # (36&nbsp;424) Newell's Old Boys ye l'octavu. # (28&nbsp;168) Vélez Sarsfield ye'l décimu. # (16&nbsp;154) Huracán ye'l docenu. Un sondéu producíu pol matutín porteño [[Diariu Clarín|Clarín]] mientres [[2010]] pol [[Bicentenariu d'Arxentina|Bicentenariu arxentín]], alluga a Central nel sestu puestu ente los «más populares del país». L'estudiu, amuesa la cantidá d'hinches de cada club por cada 100 persones, refundiando que Rosario Central tendría 3 hinches por cada 100, siendo solu superáu per Boca Juniors (40), River Plate (33), Independiente (5), San Lorenzo (4), y Racing Club (4).<ref>{{cita web |títulu = La pasión futbolera, un clásicu |añu = 2010 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial = Diariu Clarín |url = http://www.bicentenario.clarin.com/encuesta.php |fechaaccesu = 9 de setiembre de 2014 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140715060032/http://www.bicentenario.clarin.com/encuesta.php |fechaarchivu = 15 de xunetu de 2014 }}</ref> El 8 d'ochobre de 2014 la empresa [[Fútbol Pa Toos]], tresmisora de los partíos de primer división de l'Arxentina, dio a conocer el ranking d'hinches por equipos que surdía d'aquellos que baxaren l'aplicación del programa. La mesma daba a Rosario Central nel sestu allugamientu por detrás de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Racing Club]] y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]]. Sobre un total de cuasi 300 mil usuarios, 5248 declararon ser hinches de Rosario Central, averando'l 1,8 % del total nacional.<ref>{{Cita web |url=http://www.girabsas.com/nota/1789/ |títulu=Hinches per equipu APP FPT |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141029070955/http://www.girabsas.com/nota/1789/ |fechaarchivu=2014-10-29 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.rosario3.com/tecnologia/noticias.aspx?idNot=153164 |títulu=Hinches per equipu APP FPT Rosario3 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141029162707/http://www.rosario3.com/tecnologia/noticias.aspx?idNot=153164 |fechaarchivu=2014-10-29 }}</ref> Ente xineru y fines de marzu de 2015 la páxina web de [[TyC Sports]] realizó un Censu Nacional d'Hinches». Cola participación de cuasi 250 mil usuarios que votaron, Rosario Central allugóse 3º nel país (con un 9,94 % de los votos), solo siendo superáu per Boca Juniors y por River Plate, nesi orde.<ref>{{cita web|url=http://www.tycsports.com/noticias/Los%20resultaos%20finales-del%20Censu%20Nacional-de-Hinches-de-TyCSports.com-20150331-0021.html|títulu=Censo Nacional d'Hinches de TyC Sports. Marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402110904/http://www.tycsports.com/noticias/Los|fechaarchivu=2015-04-02}}</ref> === Encuestes a nivel llocal === La encuesta realizada pola Consultora Mansilla en payares de [[1994]], alluga a Central como'l club con más [[hinches]] na Ciudá de Rosario<ref name="ELC">{{cita web |apellíu =Diariu La Capital |títulu =Encuesta de 2015 de la Consultora Mansilla y Asociaos sobre la cantidá d'hinches en Rosario |añu =2001 |url =http://archivo.lacapital.com.ar/2001/11/18/articulo_160.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20090114025216/http://archivo.lacapital.com.ar/2001/11/18/articulo_160.html |fechaarchivu =2009-01-14 }}</ref> con un 45% de los simpatizantes. Na encuesta de la Consultora Entrepreneur fecha pa la revista [[El Gráficu]] de [[setiembre]] de [[1998]], Rosario Central vuelve figurar en primer llugar n'adhesión d'hinches na ciudá con un 40% de les preferencies contra un 35% del segundu allugáu.<ref name="NCE" /> De la mesma, la encuesta realizada pola Consultora Ipsos, d'ochobre de 2005, revela que Rosario Central ye'l club con más hinches na ciudá, teniendo'l 42% de les preferencies, sacándo-y 15 puntos al segundu.<ref name="CIP" /> Otra encuesta realizada pola Secretaría de Medios de la Nación, n'avientu de 2006, indica que Central tien el 33,7% d'adhesión en Rosario, ente que'l so rival de tola vida llega al 18%.<ref>{{cita web|url=http://www.rosario3.com/noticias.aspx?idNot=6987|títulu=Rosario3|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130608013655/http://www.rosario3.com/noticias.aspx?idNot=6987|fechaarchivu=8 de xunu de 2013}}</ref> == Himnu == {{AP|Marcha oficial del Club Atlético Rosario Central}} La Marcha Oficial del Club Atlético Rosario Central foi escrita'l [[29 d'abril]] de [[1945]] por Laerte Carroli, siendo esti autor de la so lletra y [[música]] orixinal. {| class="toccolours" style="float: center; margin-center: 1em; margin-center:1em; font-size: 100%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;" cellspacing="5" lang="es" | style="text-align: justify;"| <center>'''Himnu del Club Atlético Rosario Central<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_jI0R2qcjJ4 Marcha oficial del Club Atlético Rosario Central. YouTube.com]</ref>''' </center> ''Te aplaude y te saluda jubilosa<br /> ''la hinchada deportiva que te admira.<br /> ''Campeón de cien jornadas victoriosas<br /> ''valiente triunfador que orgullo inspira<br /> ''El símbolo auriazul de tu divisa<br /> ''se enciende y resplandece como el sol<br /> ''cada vez que la cancha se electriza,<br /> ''al estallar de la victoria en «GOL».<br /> ''Rosario Central<br /> ''forjador de campeones.<br /> ''Con Rosario Central<br /> ''vibran los corazones<br /> ''Corazones rosarinos que te aclaman<br /> ''y que tus glorias entusiasmo inflaman.<br />'' ''Otro gol de Central<br /> ''rubrica la victoria<br /> ''y el laurel triunfal<br /> ''reverdece en su historia<br /> ''esa historia jalonada de coraje<br /> ''de hazañas sin par<br /> ''la gloria eternal de Rosario Central.<br /> ''Honrosos paladines del deporte,''<br /> ''atletas invencibles en la lid,''<br /> ''Impávidos luchad sin que os importe''<br /> ''la talla del rival fuerte y viril.''<br /> ''Que nunca empalidezcan tus blasones,''<br /> ''que siempre brille el símbolo triunfal.''<br /> ''¡Arriba pues, campeones de campeones!''<br /> ''a la gloria del fútbol nacional.''<br /> |} El 15 de mayu de 1945 la marcha foi grabada por catorce músicos y un cantor empobinaos pol maestru [[Héctor Lagna Fietta]] nos estudios Odeón de Buenos Aires. La base musical de la marcha ye una tarantela, lo que-y da la fuercia que tien al cantala.<ref>{{cita llibru|apellíos1=Brisaboa|nome1=Jorge|títulu=De Rosario y de Central|fecha=1996|editorial=Homo Sapiens Ediciones|ubicación=Rosario|isbn=950-808-100-7|páxines=72 y 73}}</ref> Col pasu de los años distintos artistes crearon les sos propies versiones: * [[Juan Carlos Baglietto]] realizó una versión más moderna, utilizando preseos musicales que nun taben na so versión orixinal (por casu la [[Batería (instrumentu musical)|batería]] y la [[guitarra llétrica]]).<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Y-fzzMDS8L0 Himnu de Rosario Central en versión cantada por Juan Carlos Baglietto. YouTube.com]</ref> * La Desafranada (una banda rosarina dedicada puramente a Rosario Central) fixo'l so propiu [[cover]] y afixo el cantar al [[rock]]. * Esiste una marcha instrumental afecha al xéneru [[bossa nova]] fecha por Marcelo Stenta y Quique Pesoa. * Nel [[2009]] la Buenos Aires Tartan Army realizó una versión instrumental con [[gaita|gaites]] y [[tambor]]es. * La banda rosarina Trident realizó una versión de [[heavy metal]].<ref>{{cita web|títulu=Versión de Trident|url=https://www.youtube.com/watch?v=k3q0pP1utaw}}</ref> * Esiste una versión [[punk]] del músicu rosarino Pablo García.<ref>{{cita web|títulu=Versión punk de la marcha|url=https://www.youtube.com/watch?v=YvE80rN2_Zg}}</ref> * [[Vilma Palma y Vampiros]] grabó una versión pop. * [[Antonio Agri]] tocó una versión col so violín nuna presentación en direuto nuna cena de la filial ''canalla'' en Córdoba. * [[Enrique Llopis]] grabó tamién una versión; cabo destacar que ye sobrín de Laerte Carroli; acompañar con pianu Jorge Cánepa. Esistieron otres marches enantes a la de Carroli. La más conocida ye la de Pedro Porta, compuesta en 1920 y intitulada ''Himnu al Club Atlético Rosario Central''. Afacer a la música Tipperary.<ref>{{cita web|apellíos1=Buenos Aires Canalla|títulu=Les marches centralistes|url=http://buenosairescanalla.com.ar/nox7497_les marches centralistes.php}}</ref> Equí un fragmentu de la lletra: {| class="toccolours" style="float: center; margin-center: 1em; margin-center:1em; font-size: 100%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;" cellspacing="5" lang="es" | style="text-align: justify;"| <center>'''Fragmentu del Antiguu Himnu al Club Atlético Rosario Central''' (por Pedro Porta) ''Los colores azul y oro''<br /> ''son del viejo club Central''<br /> ''y por ellos siempre luchamos''<br /> ''para vencer nuestro rival.''<br /> ''Y si perdemos o triunfamos''<br /> ''¡Viva Rosario Central!''<br /> ''no perderemos el gran cariño''<br /> ''que tenemos por Central''<br /> ''porque en él desde muy niños''<br /> ''comenzamos a jugar.''<br /> ''Pensamos siempre en ser unidos''<br /> ''que la victoria llegará''<br /> ''y si somos también vencidos''<br /> ''vivamos siempre al club Central''<br /> ''siempre, siempre igual ...''<br /> |} == Uniforme == * '''Uniforme titular''': Camiseta a rayes verticales [[mariellu|marielles]] y [[azul]]es, pantalón azul y medies azules. * '''Uniforme alternativu''': Camiseta [[Blancu (color)|blanca]], con dos grandes cuadros azules, pantalón y medies blanques. En [[1889]], los colores qu'escoyeron nun principiu pa identificar a los xugadores fueron el blancu y colloráu. Delles versiones indiquen que la camiseta yera metá colorada y metá blanca, ente que tamién se diz que yera blanca y colorada a cuadros.<ref>{{cita web|url=http://historiacanalla.com.ar/Camisetascanayas/RosarioCentralCamisetas.html|títulu=Camisetes de Rosario Central|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111109064147/http://historiacanalla.com.ar/Camisetascanayas/RosarioCentralCamisetas.html|fechaarchivu=9 de payares de 2011}}</ref> En [[1903]] los colores fueron sustituyíos pol blancu y azul, dispuestos en dos grandes cuadros asitiaos en dambes metaes de la camisa. Finalmente en [[1904]] escoyéronse los colores azul y mariellu, y en [[1911]] o [[1912]] implementáronse les rayes verticales que fueron usaos hasta'l día de güei. <center> {| style="width:50%;" |- | {| style="width:30%;" | style="width:17%;"|{{Camisetes | | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _de_central_1889 | patrón_der = | patrón_pan = | patrón_med = | esquierdu = FF0000 | cuerpu = | derechu = | shorts = | medies = FFFFFF | títulu = 1889 }} |} | {| style="width:30%;" | style="width:17%;"|{{Camisetes | | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _central_1903 | patrón_der = | patrón_pan = | patrón_med = | esquierdu = 0018FF | cuerpu = | derechu = | shorts = | medies = FFFFFF | títulu = 1903 }} |} | {| style="width:30%;" | style="width:17%;"|{{Camisetes | | patrón_izq = _navy_stripes | patrón_cuerpu = _navystripes | patrón_der = _navy_stripes | patrón_pan = | patrón_med = | esquierdu = FFFF00 | cuerpu = FFFF00 | derechu = FFFF00 | shorts = 000066 | medies = 000066 | títulu = 1904 - Presente }} |} |} </center> === Últimos diseños === * '''2017''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rc2017h |pattern_ra = |pattern_sh = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |pattern_so = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |leftarm = 172442 |body = 172442 |rightarm = 172442 |shorts = 172442 |socks = 172442 }} | {{Football kit |pattern_la=_rc2017a |pattern_b=_rc2017a |pattern_ra=_rc2017a |pattern_sh=_Boca Juniors 2016-17 Uniforme Suplente |pattern_so=_Boca Juniors 2016 Uniforme Suplente |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=FFFFFF |socks=FFFF00 }} | |} * '''2016''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rc1516t |pattern_ra = |pattern_sh = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |pattern_so = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |leftarm = 000040 |body = 000040 |rightarm = 000040 |shorts = 000040 |socks = 000040 }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b=_rc2016a |pattern_ra= |pattern_sh=_Boca Juniors 2014-15 Uniforme Suplente |pattern_so=_Boca Juniors 2014-15 Uniforme Suplente |leftarm=FFDF00 |body=FFDF00 |rightarm=FFDF00 |shorts=FFDF00 |socks=FFDF00 }} | |} * '''2015''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rc2015h |pattern_ra = |pattern_sh = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |pattern_so = _Boca Juniors 2014-15 Uniforme Titular |leftarm = 172442 |body = 172442 |rightarm = 172442 |shorts = 172442 |socks = 172442 }} | {{Football kit |pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_rc2015a |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh=_Boca Juniors 2014-15 Uniforme Suplente |pattern_so=_Boca Juniors 2014-15 Uniforme Suplente |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=FFFFFF |socks=FFFFFF }} | |} * '''2013/14''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = _rc1314h |pattern_b = _rc1314h |pattern_ra = _rc1314h |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm = 000040 |body = 000040 |rightarm = 000040 |shorts = 000040 |socks = 000040 }} | {{Football kit |pattern_la= _rc1314a |pattern_b= _rc1314a |pattern_ra= _rc1414a |pattern_sh= |pattern_so= _socks |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=FFFFFF |socks=FFFFFF }} | |} * '''2012/13''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rc1213h |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm = 000040 |body = 000040 |rightarm = 000040 |shorts = 000040 |socks = 000040 }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _rc1213a |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= _socks |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=FFFFFF |socks=FFFFFF }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _rc1213t |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= _socks |leftarm=0000ff |body=0000ff |rightarm=0000ff |shorts=0000ff |socks=0000ff }} | |} * '''2011/12''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = _navy_stripes |pattern_b = _rosariu1112h |pattern_ra = _navy_stripes |pattern_sh = _rc1112h |pattern_so = _socks |leftarm = ffbf00 |body = ffbf00 |rightarm = ffbf00 |shorts = 000080 |socks = 000080 }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _rosariu1112a |pattern_ra= |pattern_sh= _rc1112a |pattern_so= _socks |leftarm=ffdf00 |body=ffdf00 |rightarm=ffdf00 |shorts=ffdf00 |socks=ffdf00 }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _rosariu1112t |pattern_ra= |pattern_sh= _rc1112h |pattern_so= _socks |leftarm=000080 |body=000080 |rightarm=000080 |shorts=000080 |socks=000080 }} | |} * '''2010/11''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rosariu0810h |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 }} | {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _rc0910a |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= _socks |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=FFFFFF |socks=FFFFFF }} | |} * '''Otres''' {| style="width:50%;text-align:center;" |- | bg style="text-align:left; color:#fff;"| {{Football kit |pattern_la = _yellowshoulders |pattern_b = _rc9800h |pattern_ra = _yellowshoulders |pattern_sh = |pattern_so = _socks |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 |títulu = 1998-2000 }} | {{Football kit |pattern_la= _blue_stripes |pattern_b= _rc9598h |pattern_ra= _blue_stripes |pattern_sh= |pattern_so= _socks |leftarm=ffdf00 |body=ffdf00 |rightarm=ffdf00 |shorts=0000ff |socks=0000ff |títulu = 1995-1998 }} |} === Indumentaria y patrocinador === Dende [[2015]], la indumentaria de Rosario Central ye provista pola empresa [[Nike]], quien brinda dende l'uniforme deportivu hasta la ropa extra-deportiva. De la mesma, la casaca ye patrocinada pola empresa [[Bancu Municipal]] dende agostu de 2014. {| style="width:50%; float:left;" |+'''Indumentaria''' |valign=top width=50%| {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin:auto; width:80%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center;" |- style="color:navy; text-align:center; background:#fd0;" " ! style="width:35%;"|<span style="color:navy;">Periodu</span> ! style="width:15%;"|<span style="color:navy;">Logo</span> ! style="width:65%;"|<span style="color:navy;">Provisor</span> |- | style="text-align:center"|[[1977]]-[[1982]]||[[Ficheru:Original Adidas logo.svg|50px]]||{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |- | style="text-align:center"|[[1983]]-[[1992]]||[[Ficheru:Topper Logo.svg|50px]]||{{bandera|Brasil}} [[Topper]] |- | style="text-align:center"|[[1992]]-[[1993]]||[[Ficheru:Uhlsport 3249f 450x450.png|50px]]||{{bandera|Alemaña}} [[Uhlsport]] |- | style="text-align:center"|[[1993]]-[[1995]]|| ||{{bandera|Brasil}} [[Penalty (marca)|Penalty]] |- | style="text-align:center"|[[1995]]-[[1998]]||||{{bandera|Francia}} [[Le Coq Sportif]] |- | style="text-align:center"|[[1998]]-[[2000]]||[[Ficheru:Umbro logo (current).svg|50px]]||{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Umbro (marca)|Umbro]] |- | style="text-align:center"|[[2000]]-[[2006]]|| ||{{bandera|Alemaña}} [[Puma (marca)|Puma]] |- | style="text-align:center"|[[2006]]-[[2009]]||[[Ficheru:Kappa LOGO.png|50px]]||{{bandera|Italia}} [[Kappa (marca)|Kappa]] |- | style="text-align:center"|[[2009]]-[[2012]]|| ||{{bandera|Alemaña}} [[Puma (marca)|Puma]] |- | style="text-align:center"|[[2012]]-[[2014]]||[[Ficheru:Olympikus logo.jpg|50px]]||{{bandera|Brasil}} [[Olympikus]] |- | style="text-align:center"|[[2015]]-[[2018]]||[[Ficheru:Logo NIKE.svg|50px]]||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Nike]]<ref name="ref_duplicada_2">{{cita noticia |nome= |apellíos= |coautores= |títulu=Tardó pero llegó l'alcuerdu por que a Central lo vista Nike |url=http://www.rosario3.com/deportes/rc/noticias.aspx?idNot=144902&Tard%C3%B3-pero-lleg%C3%B3-l'alcuerdu-pa-que-a-Central-lo-vista-Nike |obra=Rosario 3 |editorial= |fecha=9 d'abril de 2014 |fechaaccesu=13 d'abril de 2014 }}</ref><br /><ref>http://www.marketingregistrado.com/ar/futbol/2014/10/3729_róblose-el contratu-por cuatro-anos-ente-nike-y-rosario-central/</ref><br /> |- |} |} {| style="width:50%; margin:auto;" |+'''Patrocinador''' |valign=top width=50%| {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin:auto; width:80%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center;" |- style="color:navy; text-align:center; background:#fd0;" " ! style="width:45%;"|<span style="color:navy;">Periodu</span> ! style="width:15%;"|<span style="color:navy;">Logo</span> ! style="width:25%;"|<span style="color:navy;">Patrocinador</span> |- | style="text-align:center"|[[1985]]-[[1992]]||[[Ficheru:Zanella.png|90px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Zanella]] |- | style="text-align:center"|[[1992]]-[[1998]]||[[Ficheru:GeneralPazSeguros.png|80px]]||{{bandera|Arxentina}} Xeneral Paz Seguros |- | style="text-align:center"|[[1998]]-[[2001]]||[[Ficheru:CablehogarRosario.jpg|80px]]||{{bandera|Arxentina}} Cablehogar |- | style="text-align:center"|[[2002]]-[[2005]]||[[Ficheru:TransatlanticaLogo.png|80px]]||{{bandera|Arxentina}} Transatlántica |- | style="text-align:center"|[[2005]]-[[2009]]||[[Ficheru:Logotipo de Paladini.svg|50px]]||{{bandera|Arxentina}} Paladini |- | style="text-align:center"|[[2009]]-[[2011]]||[[Ficheru:CiudadRibera.png|80px]]||{{bandera|Arxentina}} Ciudá Ribera |- | style="text-align:center"|[[2011]]-[[2014]]||[[Ficheru:IngeconserLogo.png|80px]]||{{bandera|España}} [[Ingeconser]] |- | style="text-align:center"|[[2014]]-[[2017]]||[[Ficheru:BancoMunicipaldeRosario.png|80px]]|||{{bandera|Arxentina}} Bancu Municipal |- | style="text-align:center"|[[2018]]-[[Presente (tiempu)|presente]]||[[Ficheru:Logo of the TCL Corporation.svg|80px]]|||{{bandera|China}} [[TCL Corporation|TCL]] |} |} {| style="width:50%; margin:auto;" |+'''Patrocinador Secundariu''' |valign=top width=50%| {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin:auto; width:80%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center;" |- style="color:navy; text-align:center; background:#fd0;" !width=35%|<span style="color:navy;">Periodu</span> !width=15%|<span style="color:navy;">Logo</span> !width=65%|<span style="color:navy;">Patrocinador</span> |- | style="text-align:center"|[[1998]]-[[2000]]||[[Ficheru:LaCapitalDiario.png|60px]]||{{bandera|Arxentina}} [[La Capital (Rosario)|Diariu La Capital]] |- | style="text-align:center"|[[2000]]-[[2001]]||[[Ficheru:Logo Nueva Chevallier.jpg|60px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Nueva Chevallier|Chevallier]] |- | style="text-align:center"|[[2007]]-[[2009]]||[[Ficheru:Logo Tersuave.jpg|60px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Tersuave]] |- | style="text-align:center"|[[2009]]-[[2015]]||[[Ficheru:EmpresaArgentinaMicros.png|60px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Empresa Arxentina]] |- | style="text-align:center"|[[2010]]-[[presente]]||[[Ficheru:SinteplastLogo.png|50px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Sinteplast]] |- | style="text-align:center"|[[2013]]-[[presente]]|| ||{{bandera|Arxentina}} [[Autocredito]] |- | style="text-align:center"|[[2016]]-[[2017]]|||[[Ficheru:BancoMunicipaldeRosario.png|80px]]||{{bandera|Arxentina}} [[Tarxeta Canalla]] |} |} == Estadiu == {{AP|Estadiu Xigante de Arroyito}} [[Ficheru:Estadio Gigante de Arroyito.jpg|thumb|right|270px|L'[[Estadiu Xigante de Arroyito]], propiedá de Rosario Central, ye l'únicu Mundialista de Mayores de la [[Provincia de Santa Fe]].]] El club camudóse delles vegaes de cancha dende la so fundación. Ente 1903 y 1918 xugó nun estadiu denomináu Villa Sanguinetti, o Estadiu del Encruz, nome que recibía por tar sobre'l [[Encruz Alberdi]]. Ente 1919 y 1925 facer nel estadiu llamáu Parada Castellanos, allugáu a solo unes cortes del anterior. Mientres gran parte de 1926 (hasta construyir la so nueva cancha nel barriu de Arroyito) fixo les vegaes de llocal nel estadiu del Club Bolsa de Comerciu. Finalmente, en payares de 1926 empezó a utilizar l'estadiu que venía construyendo nos terrenes onde s'atopa na actualidá. A partir de 1978, el so escenariu deportivu recibe la denominación d'[[Estadiu Dr. Lisandro de la Torre|Estadiu Xigante de Arroyito]]. Foi inauguráu oficialmente'l [[14 de payares]] de [[1926]],<ref name="issuu_1"/><ref name="histofutbolrosarino_1"/> y asítiase nel Boulevard Avellaneda, ente l'[[Avenida]] Xénova y Paséu Riberanu (a veres del [[Ríu Paraná]]). Les dimensiones del so terrén de xuegu son de 105 x 70 metros, y al traviés de numberoses reformes, llogró algamar l'actual capacidá de 41.465 espectadores. Foi sede de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]] y de la [[Copa América 1987]], siendo al [[2014]], l'únicu estadiu de la [[Provincia de Santa Fe]] nel que s'apostaron alcuentros tantu de [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial de Fútbol de Mayores]], y [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatories Suramericanes]]. Por pidíu del ex-entrenador de la [[selección Arxentina de Fútbol]], [[Diego Maradona]], quien adució que nel Estadiu de Central siéntese muncho más l'aliendu del públicu,<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/07/24/noticia_0052.html|títulu=Diariu La Capital. Consultáu en 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090727211833/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/07/24/noticia_0052.html|fechaarchivu=2009-07-27}}</ref> la cancha de Rosario Central recibió'l [[5 de setiembre]] a la [[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]] pol marcu de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Eliminatories Suramericanes]] pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010]]. Por cuenta de esti choque, fixéronse delles obres de remodelación del estadiu. El 29 de xunetu d'esi añu, empezar a desinstalar el vieyu tableru electrónicu del Mundial de 1978, pa reemplazalo por unu d'última xeneración unu de los meyores de Llatinoamérica.<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/07/29/noticia_0068.html|títulu=Páxina en www.lacapital.com.ar<!-- títulu xeneráu-->|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090801085450/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2009/07/29/noticia_0068.html|fechaarchivu=2009-08-01}}</ref> === Instalaciones === [[Ficheru:Club_Real_Arroyo_Seco,_Rosario,_Santa_Fe,_Argentina_-_20070508.jpg|thumb|L'[[Estadiu Regueru Secu]], propiedá de Rosario Central dende xunu de 2008.]] Les Instalaciones del Club Atlético Rosario Central inclúin, amás del Estadiu Xigante de Arroyito, los siguientes ambientes deportivos: * '''''Predio de [[Regueru Secu]]:''''' sobre mediaos de xunu de 2008 Rosario Central mercó'l predio que pertenecía al Club Real Regueru Secu, distante a 30 km de la ciudá de Rosario. El monto de la operación rondó los 16 millones de pesos arxentinos, anque'l pagu foi financiáu en cuotes. El predio, cuenta con 28 hectárees, un [[hotel]] de 4 estrelles con 17 habitaciones con toles comodidaes, una sede, cuatro [[piscina|piscines]] en cascada, un estadiu de nivel de primer división con capacidá p'alredor de 20.000 espectadores,<ref>{{cita web |url=http://www.rosariocentral.com/rosario-central-regueru-secu/|títulu=Predio de Regueru Secu}}</ref> y delles canches alternatives. Nel predio xeneralmente practica'l plantel profesional de primer división. De la mesma, l'hotel sirve como puntu de concentración del plantel previu a los alcuentros que Central disputa como llocal. * '''''Ciudá Deportiva de Granaderu Baigorria:''''' tratar d'un predio de 14 hectárees, arboláu, con [[piscina]] de [[natación]] y salida al [[Ríu Paraná]], na vecina llocalidá de [[Granaderu Baigorria (Santa Fe)|Granaderu Baigorria]]. Cuenta amás, con un [[hotel]] que sirve a manera de concentración de los xugadores previu a dellos partíos. Amás, la "Ciudá Deportiva" tien diverses canches de fútbol, nes cualos entrénase en determinaes ocasiones el plantel profesional, y nes que s'apuesten los alcuentros de divisiones inferiores cuando'l club fai de llocal.<ref name="INS">{{cita web|apellíu =Rosario Central.com Sitiu web oficial |títulu = Instalaciones del Club Atlético Rosario Central |añu =2007 |url= http://www.rosariocentral.com/cifres.html |fechaaccesu =consultáu en 2007 }}</ref> * '''''Subsede Encruz Alberdi:''''' micro-estadiu con pisu de [[Tilláu|parqué]] allugáu en cercaníes del encruz de víes denomináu "Encruz Alberdi" y a poques cortes de la Estación [[Terminal de buses|Terminal de Ómnibus]], nel macrocentro de la ciudá. Ellí, prauticar diverses actividaes como'l [[fútbol sala]] (el club participa de la Primer División de AFA), [[baloncestu]], [[patín]] y [[voleibol]], ente otros.<ref name="INS" /> * '''''Sede social:''''' allugada en plenu centru de la ciudá, realícense tolos distintos trámites alministrativos de los asociaos al club.<ref name="INS" /> * '''''Subsede Cristalería:''''' allugáu nel [[barriu]] rosarino de Cristalería, nel noroeste de la ciudá. Nel mesmu, tienen participación los mozos de les Divisiones Inferiores de l'Asociación Rosarina de Fútbol, ente otres actividaes.<ref name="INS" /> * '''''Subsede Británica:''''' en [[Boulevard Oroño]] 49 bis atópase la sede del ex-Club Británica, güei perteneciente a Rosario Central. La recuperación del inmueble foi llevada a cabu en gran parte pola "Secretaría de Cultura" del club, y l'apurra d'un grupu de [[hinches]] y socios centralistes. N'agostu de 2013 inaugurar nesa Subsede un [[restorán]] típicu sobre Rosario Central, con accesu esclusivu pa hinches del club de Arroyito.<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/la ciudá/Inauguren-el restorán-tematico-de-Central-en-la-subsede-Britanica-del club--20130801-0053.html|títulu=Restaurant de Rosario Central en subsede Británica}}</ref> Amás, ta proyeutada la construcción d'un muséu ''canalla'' particular. * '''''Unión Río Paraná:''''' atopar a poques cortes del so estadiu en plenu [[barriu Arroyito]], en Juan B. Xusto 970. Esta Subsede acoveció nos sos entamos a distintes escueles de fútbol de la institución. Darréu, por decisión de les autoridaes que dirixíen al club, quedó nun estáu d'abandonu bastante grande. Tiempu dempués, un grupu d'asociaos y simpatizantes punxeron manes a la obra y ocupáronse d'esta subsede, y reinauguraron esti inmueble. Agora consta d'una remozada cancha de "fútbol 5" decoráu con imáxenes pintaes del folclor ''canalla'', un salón de fiestes con meses de pool y de ping pong, y una galería con semeyes de cotejos recordaos de Central, baños, parrilleros, y una cancha qu'anguaño ta en desusu.<ref name="INS" /> * '''''Caribe Canalla:''''' Asitiáu sobre la vera del ríu Paraná, más precisamente en frente del estadiu, el Caribe Canalla ye llugar d'alcuentru de los hinches de Rosario Central que deseyen esfrutar del sable, parrilles, canches de fútbol y vóley sobre'l sable y de l'agua del ríu. Los miércoles xeneralmente munchos ''canalles'' axuntar a cenar y entonar cantares de Rosario Central n'ensame. Arrodiáu per instalaciones pintaes d'azul y mariellu (en murales, palmeres, meses, bancos, arcos, etc.) y un gran mural que lleva imáxenes d'ídolos del club como Eduardo Coudet, Omar Palma, Ernesto "Che" Guevara, Alberto Olmedo, Roberto Fontanarrosa, Mario Kempes y la inscripción "Caribe Canalla" col escudu de Rosario Central ente les dos pallabres. D'esti gran establecimientu non solo pueden esfrutar los socios, sinón tamién xente que nun tea afiliada al club y abone una entrada. * '''Puertu deportivu y guardería náutica:''' Con salida al Ríu Paraná, el Puertu deportivu y guardería náutica ta dirixíu a tou aquel sociu de Rosario Central que tenga una embarcación y deseye guardala ellí. L'arriendu, cuenta con descuentos pa socios del club. == Datos del club otros usos|Estadístiques del Club Atlético Rosario Central|más información}} === Participación en Campeonatos y Copes de primer División Rosarina (1905-1930) === ==== Campeonatos locales ==== {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- !Campeonatu Llocal |- |[[Copa Santiago Pinasco 1905|Segunda División Rosarina 1905]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Santiago Pinasco 1906|Segunda División Rosarina 1906]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1907|Primer División Rosarina 1907]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1908|Primer División Rosarina 1908]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1909|Primer División Rosarina 1909]] | style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1910|Primer División Rosarina 1910]] | style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1911|Primer División Rosarina 1911]] | style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1912|Primer División Rosarina 1912]] |Nun remató (*) |- |[[Federación Rosarina de Football|Primer División de la Federación Rosarina 1913]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' (**) |- |[[Copa Nicasio Vila 1914|Primer División Rosarina 1914]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1915|Primer División Rosarina 1915]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1916|Primer División Rosarina 1916]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1917|Primer División Rosarina 1917]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1918|Primer División Rosarina 1918]] | style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copa Nicasio Vila 1919|Primer División Rosarina 1919]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Asociación Amateurs Rosarina de Football|Primer División de l'Asociación Amateurs Rosarina 1920]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' (***) |- |[[Asociación Amateurs Rosarina de Football|Primer División de l'Asociación Amateurs Rosarina 1921]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' (***) |- |[[Copa Nicasio Vila 1922|Primer División Rosarina 1922]] |4° |- |[[Copa Nicasio Vila 1923|Primer División Rosarina 1923]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1924|Primer División Rosarina 1924]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Copa Nicasio Vila 1925|Primer División Rosarina 1925]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Copa Nicasio Vila 1926|Primer División Rosarina 1926]] |6° |- |[[Copa Nicasio Vila 1927|Primer División Rosarina 1927]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1928|Primer División Rosarina 1928]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Nicasio Vila 1929|Primer División Rosarina 1929]] |5° |- |[[Copa Nicasio Vila 1930|Primer División Rosarina 1930]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |} |} {{Cuadru color|gold|}} <small>''Campeón.''</small> {{Cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón.''</small> {{Cuadru color|#cc9966}}<small>''Tercer Llugar.''</small> <small>(*) [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]] y Rosario Central dexaron la lliga por problemes cola so cúpùla a metá de Campeonatu y fundaron la [[Federación Rosarina de Football]] xunto a los clubes Sparta, Embarcadero Córdoba y Rosario y Brown de Santa Fe. Por tal motivu, la Copa Nicasio Vila de 1912 foi suspendida y nun terminó d'apostase.</small> <small>(**) Participó del campeonatu de la Federación Rosarina de Football.</small> <small>(***) Participó del campeonatu de l'Asociación Amateurs Rosarina de Football.</small> ==== Copes locales ==== {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- !Copa llocal |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu 1922]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu 1924]] |Nun terminó d'apostase |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu 1925]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Schlau 1927]] |Esaniciáu en Primer Ronda. |} |} {{Cuadru color|gold|}} <small>''Campeón.''</small> {{Cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón.''</small> === Participación en campeonatos y copes de primer división de la ARF (1931-1938) === ==== Campeonatos locales ==== {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- !Campeonatu llocal |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1931]] |6° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1932]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1933]] |4° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1934]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1935]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1936]] |4° |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1937]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas|Primer División Rosarina 1938]] | style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |} |} {{Cuadru color|gold|}} <small>''Campeón.''</small> {{Cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón.''</small> {{Cuadru color|#cc9966}}<small>''Tercer Llugar.''</small> ==== Copes locales ==== {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- !Copa llocal |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu 1931]] |Esaniciáu en Primer Ronda. |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu 1933]] |6° |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación 1934]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación 1935]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación 1936]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Ivancich 1937]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Ivancich 1938]] |4° |} |} {{Cuadru color|gold|}} <small>''Campeón.''</small> {{Cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón.''</small> {{Cuadru color|#cc9966}}<small>''Tercer Llugar.''</small> === Participación en copes rexonales provinciales de primer División (2016-presente) === {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Provincia de Santa Fe (Fútbol)|Copa Santa Fe]] |- |[[Copa Santa Fe 2016]] |Cuartos de Final |- |[[Copa Santa Fe 2017]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |} {{Final columnes}} === Participación en Campeonatos Nacionales de AFA (1939-presente) === {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:105%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- !Campeonatu Llocal |- |[[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|Campeonatu 1939]] |11° |- |[[Campeonatu de primer División 1940 (Arxentina)|Campeonatu 1940]] |13° |- |[[Campeonatu de primer División 1941 (Arxentina)|Campeonatu 1941]] |style="text-align:center; background:#FFC0A0;"|16° |- |[[Primer B (Arxentina)|Primer B 1942]] | style="text-align:center; background:#cfc;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu de primer División 1943 (Arxentina)|Campeonatu 1943]] |9° |- |[[Campeonatu de primer División 1944 (Arxentina)|Campeonatu 1944]] |11° |- |[[Campeonatu de primer División 1945 (Arxentina)|Campeonatu 1945]] |12° |- |[[Campeonatu de primer División 1946 (Arxentina)|Campeonatu 1946]] |7° |- |[[Campeonatu de primer División 1947 (Arxentina)|Campeonatu 1947]] |10° |- |[[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|Campeonatu 1948]] |12° |- |[[Campeonatu de primer División 1949 (Arxentina)|Campeonatu 1949]] |12° |- |[[Campeonatu de primer División 1950 (Arxentina)|Campeonatu 1950]] |style="text-align:center; background:#FFC0A0;"|18° |- |[[Primer B (Arxentina)|Primer B 1951]] | style="text-align:center; background:#cfc;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu de primer División 1952 (Arxentina)|Campeonatu 1952]] |13° |- |[[Campeonatu de primer División 1953 (Arxentina)|Campeonatu 1953]] |9° |- |[[Campeonatu de primer División 1954 (Arxentina)|Campeonatu 1954]] |12° |- |[[Campeonatu de primer División 1955 (Arxentina)|Campeonatu 1955]] |15° |- |[[Campeonatu de primer División 1956 (Arxentina)|Campeonatu 1956]] |6° |- |[[Campeonatu de primer División 1957 (Arxentina)|Campeonatu 1957]] |11° |- |[[Campeonatu de primer División 1958 (Arxentina)|Campeonatu 1958]] |6° |- |[[Campeonatu de primer División 1959 (Arxentina)|Campeonatu 1959]] |15° |- |[[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|Campeonatu 1960]] |8° |- |[[Campeonatu de primer División 1961 (Arxentina)|Campeonatu 1961]] |13° |- |[[Campeonatu de primer División 1962 (Arxentina)|Campeonatu 1962]] |6° |- |[[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|Campeonatu 1963]] |10° |- |[[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|Campeonatu 1964]] |11° |- |[[Campeonatu de primer División 1965 (Arxentina)|Campeonatu 1965]] |10° |- |[[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|Campeonatu 1966]] |12° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1967 (Arxentina)|Metropolitanu 1967]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Nacional 1967 (Arxentina)|Nacional 1967]] |4° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1968 (Arxentina)|Metropolitanu 1968]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|Nacional 1968]] |4° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1969 (Arxentina)|Metropolitanu 1969]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1969 (Arxentina)#Reclasificatorio|Reclasificatorio 1969]] |7° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|Metropolitanu 1970]] |12° |- |[[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Nacional 1970]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|Metropolitanu 1971]] |10° |- |[[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Nacional 1971]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1972 (Arxentina)|Metropolitanu 1972]] |6° |- |[[Campeonatu Nacional 1972 (Arxentina)|Nacional 1972]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1973 (Arxentina)|Metropolitanu 1973]] |8° |- |[[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Nacional 1973]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|Metropolitanu 1974]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Nacional 1974]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1975 (Arxentina)|Metropolitanu 1975]] |7° |- |[[Campeonatu Nacional 1975 (Arxentina)|Nacional 1975]] |5° |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1976 (Arxentina)|Metropolitanu 1976]] |8° |- |[[Campeonatu Nacional 1976 (Arxentina)|Nacional 1976]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1977 (Arxentina)|Metropolitanu 1977]] |6° |- |[[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|Nacional 1977]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|Metropolitanu 1978]] |10° |- |[[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|Nacional 1978]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu Metropolitanu 1979 (Arxentina)|Metropolitanu 1979]] |Semifinales |- |[[Campeonatu Nacional 1979 (Arxentina)|Nacional 1979]] |Semifinales |- |[[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|Metropolitanu 1980]] |9° |- |[[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Nacional 1980]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|Metropolitanu 1981]] |7° |- |[[Campeonatu Nacional 1981 (Arxentina)|Nacional 1981]] |Cuartos de Final |- |[[Campeonatu Nacional 1982 (Arxentina)|Nacional 1982]] |Fase de grupos |- |[[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|Metropolitanu 1982]] |8° |- |[[Campeonatu Nacional 1983 (Arxentina)|Nacional 1983]] |Segunda Fase de Grupos |- |[[Campeonatu de primer División 1983 (Arxentina)|Metropolitanu 1983]] |16° |- |[[Campeonatu Nacional 1984 (Arxentina)|Nacional 1984]] |Octavos de Final |- |[[Campeonatu de primer División 1984 (Arxentina)|Metropolitanu 1984]] |style="text-align:center; background:#FFC0A0;"|18° |- |[[Campeonatu de primer División B 1985 (Arxentina)|Primer B 1985]] | style="text-align:center; background:#cfc;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|Campeonatu 1986/87]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Campeonatu de primer División 1987/88 (Arxentina)|Campeonatu 1987/88]] |7° |- |[[Campeonatu de primer División 1988/89 (Arxentina)|Campeonatu 1988/89]] |13° |- |[[Campeonatu de primer División 1989/90 (Arxentina)|Campeonatu 1989/90]] |4° |- |[[Campeonatu de primer División 1990/91 (Arxentina)|Campeonatu 1990/91]] |10° |- |[[Tornéu Apertura 1991 (Arxentina)|Apertura 1991]] |16° |- |[[Tornéu Clausura 1992 (Arxentina)|Clausura 1992]] |14° |- |[[Tornéu Apertura 1992 (Arxentina)|Apertura 1992]] |14° |- |[[Tornéu Clausura 1993 (Arxentina)|Clausura 1993]] |6° |- |[[Tornéu Apertura 1993 (Arxentina)|Apertura 1993]] |18° |- |[[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|Clausura 1994]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Tornéu Apertura 1994 (Arxentina)|Apertura 1994]] |9° |- |[[Tornéu Clausura 1995 (Arxentina)|Clausura 1995]] |7° |- |[[Tornéu Apertura 1995 (Arxentina)|Apertura 1995]] |10° |- |[[Tornéu Clausura 1996 (Arxentina)|Clausura 1996]] |6° |- |[[Tornéu Apertura 1996 (Arxentina)|Apertura 1996]] |5° |- |[[Tornéu Clausura 1997 (Arxentina)|Clausura 1997]] |18° |- |[[Tornéu Apertura 1997 (Arxentina)|Apertura 1997]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Tornéu Clausura 1998 (Arxentina)|Clausura 1998]] |13° |- |[[Tornéu Apertura 1998 (Arxentina)|Apertura 1998]] |10° |- |[[Tornéu Clausura 1999 (Arxentina)|Clausura 1999]] |4° |- |[[Tornéu Apertura 1999 (Arxentina)|Apertura 1999]] |style="text-align:center; background:silver;"|2° |- |[[Tornéu Clausura 2000 (Arxentina)|Clausura 2000]] |13° |- |[[Tornéu Apertura 2000 (Arxentina)|Apertura 2000]] |12° |- |[[Tornéu Clausura 2001 (Arxentina)|Clausura 2001]] |20° |- |[[Tornéu Apertura 2001 (Arxentina)|Apertura 2001]] |16° |- |[[Tornéu Clausura 2002 (Arxentina)|Clausura 2002]] |16° |- |[[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura 2002]] |13° |- |[[Tornéu Clausura 2003 (Arxentina)|Clausura 2003]] |4° |- |[[Tornéu Apertura 2003 (Arxentina)|Apertura 2003]] |5° |- |[[Tornéu Clausura 2004 (Arxentina)|Clausura 2004]] |20° |- |[[Tornéu Apertura 2004 (Arxentina)|Apertura 2004]] |6° |- |[[Tornéu Clausura 2005 (Arxentina)|Clausura 2005]] |5° |- |[[Tornéu Apertura 2005 (Arxentina)|Apertura 2005]] |15° |- |[[Tornéu Clausura 2006 (Arxentina)|Clausura 2006]] |13° |- |[[Tornéu Apertura 2006 (Arxentina)|Apertura 2006]] |8° |- |[[Tornéu Clausura 2007 (Arxentina)|Clausura 2007]] |12° |- |[[Tornéu Apertura 2007 (Arxentina)|Apertura 2007]] |20° |- |[[Tornéu Clausura 2008 (Arxentina)|Clausura 2008]] |9° |- |[[Tornéu Apertura 2008 (Arxentina)|Apertura 2008]] |19° |- |[[Tornéu Clausura 2009 (Arxentina)|Clausura 2009]] |10° |- |[[Tornéu Apertura 2009 (Arxentina)|Apertura 2009]] |10° |- |[[Tornéu Clausura 2010 (Arxentina)|Clausura 2010]] |style="text-align:center; background:#FFC0A0;"|17° |- |[[Campeonatu de primera B Nacional 2010/11|Primer B Nacional 2010/11]] |12° |- |[[Campeonatu de primera B Nacional 2011/12|Primer B Nacional 2011/12]] |4° |- |[[Campeonatu de primera B Nacional 2012/13|Primer B Nacional 2012/13]] | style="text-align:center; background:#cfc;"|'''Campeón''' |- |[[Tornéu Inicial 2013 (Arxentina)|Inicial 2013]] |10° |- |[[Tornéu Final 2014 (Arxentina)|Final 2014]] |8° |- |[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|Campeonatu 2014]] |15° |- |[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]] | style="text-align:center; background:#c96;"|3° |- |[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|Campeonatu 2016]] |7° Zona I |- |[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|Campeonatu 2016/17]] |12° |- |[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|Campeonatu 2017/18]] |''En disputa'' |- |} |} {{Cuadru color|gold|}} <small>''Campeón.''</small> {{Cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón.''</small> {{Cuadru color|#cc9966}}<small>''Tercer Llugar.''</small> {{Cuadru color|#CCFFCC}} <small>''Ascensu.''</small> {{Cuadru color|#FFC0A0}} <small>''Descensu.''</small> === Participación en Copes Nacionales oficiales d'A.F.A. === {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Dr. Carlos Ibarguren|Copa "Campeonatu Arxentín" Dr. Carlos Ibarguren]] |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1914 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] [[Copa Dr. Carlos Ibarguren 1915|1915]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1916 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1917 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1919 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1937 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1938 |Subcampeón |- |[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1940 |Subcampeón |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa d'Honor]] |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1905 |Semifinal |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1906 |Cuartos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1907 |Cuartos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1908 |Semifinal |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1909 |Octavos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1910 |Cuartos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1911 |Cuartos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1912 |Cuartos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1915 |Octavos de final |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1916 |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1917 |Semifinal |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa de Competencia Jockey Club]] |- |[[Copa de Competencia Jockey Club]] 1915 |Octavos de final |- |[[Copa de Competencia Jockey Club]] 1916 |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa de Competencia Jockey Club]] 1919 |Subcampeón |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia de la Federación Arxentina de Football]] |- |[[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia]] 1913 |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa de Competencia|Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs]] |- |[[Copa de Competencia|Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs]] 1920 |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa de Competencia Británica]] |- |[[Copa de Competencia Británica]] 1944 |Octavos de final |- |[[Copa de Competencia Británica]] 1945 |Cuartos de final |- |[[Copa de Competencia Británica]] 1946 |Cuartos de final |- |[[Copa de Competencia Británica]] 1948 |Nun remató'l tornéu. Pasara a cuartos de final. |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Suecia]] |- |[[Copa Suecia]] 1958 |Semifinal |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Beccar Varela]] |- |[[Copa Beccar Varela]] 1933 |3º na Zona Rosarina. Nun se clasificó a la fase final |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa de la República (Arxentina)|Copa de la República]] |- |[[Copa de la República (Arxentina)|Copa de la República]] 1943 |Primer fase |- {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Centenariu de la AFA]] |- |[[Copa Centenariu de la AFA]] 1993 |Segunda fase de rueda de perdedores. |} {{Final columnes}} ==== En Copa Arxentina ==== {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="background:#f7f8ff; margin:auto; font-size:95%; border:gray solid 1px; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ddd; text-align:center; color:black;" ! style="width:200px;"| Añu !style="width:115px;"| Ronda !width="33"| PX !width="33"| PG !width="33"| PE !width="33"| PP !width="33"| GF !width="33"| GC !width="33"| DG |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 1969]] | style="text-align:center; background:#c96;"| '''Semifinal''' || 8 || 5 || 1 || 2 || 17 || 9 || +8 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 1970]] | '''Cuartos de Final''' || 6 || 3 || 2 || 1 || 8 || 7 || +1 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2011/12]] | '''Cuartos de Final''' || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2012/13]] | '''32vos de Final''' || 1 || 0 || 0 || 1 || 1 || 2 || -1 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2013/14]] |style="text-align:center; background:silver;"| '''Subcampeón''' || 5 || 3 || 2 || 0 || 9 || 1 || +8 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2014/15]] |style="text-align:center; background:silver;"| '''Subcampeón''' || 6 || 4 || 1 || 1 || 8 || 4 || +4 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2015/16]] |style="text-align:center; background:silver;"| '''Subcampeón''' || 6 || 4 || 1 || 1 || 12 || 7 || +5 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! [[Copa Arxentina 2016/17]] |style="text-align:center; background:#c96;"| '''Semifinalista''' || 5 || 4 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- style="text-align:center; background:#f9f9f9;" ! Total ! 7/7 || 36 || 21 || 9 || 6 || 60 || 33 || +27 |} === Participación en copes internacionales (1960-presente) === {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Libertadores]] [*] |- |[[Copa Libertadores 1971]] |Primer Fase |- |[[Copa Libertadores 1972]] |Primer Fase |- |[[Copa Libertadores 1974]] |Primer Fase |- |[[Copa Libertadores 1975]] | style="text-align:center; background:#c96;"| Semifinales |- |[[Copa Libertadores 1981]] |Primer Fase |- |[[Copa Libertadores 1987]] |Primer Fase |- |[[Copa Libertadores 2000]] |Octavos de Final |- |[[Copa Libertadores 2001]] | style="text-align:center; background:#c96;"| Semifinales |- |[[Copa Libertadores 2004]] |Octavos de Final |- |[[Copa Libertadores 2006]] |Fase de grupos |- |[[Copa Libertadores 2016]] |Cuartos de final Final columnes}} <small>[*] Hasta la edición de 1987 inclusive, solo'l primer equipu allugáu en cada grupu clasificaba a rondar semifinal.</small> {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Conmebol]] |- |[[Copa Conmebol 1995]] |style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' |- |[[Copa Conmebol 1996]] | style="text-align:center; background:#c96;"| Semifinales |- |[[Copa Conmebol 1998]] |style="text-align:center; background:silver;"|Subcampeón |- |[[Copa Conmebol 1999]] |Cuartos de Final Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Master de Conmebol]] |- |[[Copa Master de Conmebol|Copa Master de Conmebol 1996]] | style="text-align:center; background:#c96;"| Semifinales |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa de Oro Nicolás Leoz]] |- |[[Copa de Oro Nicolás Leoz 1996|Copa d'Oru 1996]] | style="text-align:center; background:#c96;"| Semifinales |} {{Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Mercosur]] |- |[[Copa Mercosur 2000]] |Cuartos de Final Final columnes}} {{Columnes}} {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 95%;" |- !rowspan="2"|Competencia !|Detalle |- ![[Copa Suramericana]] |- |[[Copa Suramericana 2003]] |Primer Fase |- |[[Copa Suramericana 2005]] |Octavos de Final |- |[[Copa Suramericana 2014]] |Segunda Fase |- |[[Copa Suramericana 2018]] | |} {{Final columnes}} === Estadístiques === ==== Na Era Amateur y profesional de Rosario (1905 - 1938) ==== * '''Temporaes en [[Segunda división del fútbol de Rosario|Segunda División de Rosario]]''': 2 (1905-1906). ** '''Meyor allugamientu en Segunda División''': 2º, en dos causes (1905 y 1906). ** '''Peor allugamientu en Segunda División''': 2º, en dos causes (1905 y 1906). * '''Temporaes en [[Campeonatu de fútbol de Rosario|Primer División Rosarina]]''': 32 (toes). ** '''Meyor posición''': Campeón, en 15 oportunidaes. ** '''Peor allugamientu''': 6to. en 2 oportunidaes. * '''[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copes locales oficiales de Rosario]] apostaes''': 11 (toes). ** '''Meyor allugamientu''': Campeón, en 3 oportunidaes. ** '''Peor allugamientu''': esaniciáu en primer ronda. * '''[[Copes nacionales del fútbol arxentino]]''' apostaes: 23 ** '''Meyor allugamientu''': Campeón, en 5 oportunidaes. ** '''Peor allugamientu''': esaniciáu en primer ronda. * '''Máxima goliada consiguida en Copes nacionales oficiales de AFA''': ** Rosario Central 8 - Newell´s 0 (Copa d'Honor 1916). * '''Máxima goliada sufrida en Copes nacionales oficiales de AFA''': ** Racing Club 6 - Rosario Central 0 (Copa Ibarguren 1916). * '''Máximu goliador de la era amateur y profesional rosarina''': [[Harry Hayes]]. ==== Na Era Profesional de AFA (1939 - al presente) ==== * '''temporaes en [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]''': 71 (1939-1941, 1943-1950, 1952-1984, 1986/87-2009/10, 2013/14-Presente) * '''temporaes en [[Segunda División d'Arxentina|Segunda División]]''': 6 ** 3 en [[Primer B Metropolitana|Primer B]] (1942, 1951, 1985) ** 3 en [[Primer B Nacional|Nacional B]] (2010/11-2012/13) * '''Mayor goliada consiguida''': ** En Primer División: [[Racing Club]] 0 Rosario Central 10 ([[Campeonatu Metropolitanu 1975 (Arxentina)|Campeonatu Metropolitanu de 1975]]) ** En Segunda División: Rosario Central 12 [[Nueva Chicago]] 1 (Campeonatu de primera "B" de 1942) ** En torneos internacionales: Rosario Central 6 [[Universitariu de Deportes]] de [[Perú]] 0 (primer fase de la [[Copa Libertadores 2001]]) * '''Mayor goliada recibida''':. ** En Primer División: [[Racing Club]] 11 Rosario Central 3 ([[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|Campeonatu de primer División de 1960]]). ** En Segunda División: [[Sportivo Dock Sud]] 6 Rosario Central 3 (Campeonatu de primera "B" de 1942)<ref name="decentral_1">{{cita web |url=http://decentral.com.ar/el club/historia-rosario-central/|títulu=Historia de Rosario Central}}</ref> ** En torneos internacionales: [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] de [[Brasil]] 4 Rosario Central 0 (final d'ida de la [[Copa Conmebol 1995]]) * '''Meyor allugamientu na lliga''': Campeón, en 4 oportunidaes * '''Peor allugamientu na lliga''': 20º * '''Meyor allugamientu en torneos internacionales''': Campeón, en 1 oportunidá * '''Peor allugamientu en torneos internacionales''': esaniciáu en primer ronda * '''Meyor allugamientu en copes nacionales de AFA''': sub-campeón * '''Peor allugamientu en copes nacionales de AFA''': esaniciáu en primer ronda * '''Máxima cantidá de victories consecutives llograes en Torneos de AFA''': 12 (Tornéu Nacional B 2012-2013). * '''Máxima cantidá de victories consecutives llograes en Primer División de AFA''': 9 ente l'Apertura 1999 y la Clausura 2000, siendo la cuarta más importante d'Arxentina<ref>{{cita web |títulu=Récor de victories |añu=2003 |editorial=Universu Fútbol |url=http://www.universofutbol.com/Pria/historia/recorddevictorias.htm |fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref><ref name="decentral_1"/> * '''Máximu goliador''': [[Mario Alberto Kempes]]: 97 goles en 123 partíos (89 por torneos de AFA y 8 por torneos de CONMEBOL). * '''Porteru con mayor cantidá de minutos cola vaya invicta''': [[Mauricio Caranta]], con 606 minutos ensin recibir goles. * '''Más partíos apostaos''': [[José Jorge González]]: 512 xuegos oficiales (487 partíos por torneos de AFA y 25 partíos per Copa Libertadores)<ref>{{cita web |url=http://www.canallamania.com/index.php?topic=768|títulu=Jorge José González. Canallamania.com }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ovaciondigital.com.uy/futbol/punxo-el%20centru-pa-el%20gol-mas-festex%C3%A1u.html|títulu=El "Negru" González en Ovacióndigital.com.uy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141223072829/http://www.ovaciondigital.com.uy/futbol/punxo-el|fechaarchivu=2014-12-23}}</ref> === Fechos destacaos === ==== Como club santafesino ==== * Únicu club santafesino en tener un estadiu con sede Mundialista y de Copa América a nivel de Seleiciones Mayores. * Únicu club santafesino ganador de siquier un títulu internacional oficial entamáu pola [[Confederación Suramericana de Fútbol]]. * Únicu club santafesino ganador de siquier un títulu de copa rexonal (Copa Santa Fe), Lliga nacional, de copa nacional y de copa internacional. ==== Como club del interior ==== * Con 10 llogros oficiales (9 nacionales y 1 internacional), ye l'equipu del interior con más títulos oficiales ganaos en tola historia. * Únicu club del interior que tien títulos de Lliga de primer División, Copes nacionales oficiales y siquier un títulu internacional oficial. * Primer club del interior del país en ser Subcampeón (Nacional [[1970]]), y Campeón nel profesionalismo de AFA (Nacional 1971). * Primer club del interior del país n'apostar la [[Copa Libertadores d'América]], en 1971. * Primer club del interior del país en ganar un títulu internacional oficial, depués de ganar la [[Copa Conmebol]] en [[1995]]. El posterior (y postreru) foi [[Talleres de Córdoba|Talleres]], en [[1999]].<ref name="CCC">{{cita web|apellíu =Records and Statistics Foundation |nome = Karel Stokkermans |títulu = Llista de campeones de la Copa Conmebol |añu =1999 |url= http://www.rsssf.com/sacups/conmebol.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> * Primer club en ganar la [[Copa Dr. Carlos Ibarguren]], al ganar en [[1915]] en [[Buenos Aires]] al [[Racing Club d'Avellaneda]] por 3 a 1 [[Copa Dr. Carlos Ibarguren 1915|na final]].<ref name="DIBA">{{cita web|apellíu =Records Statistics Foundation |nome = Osvaldo José Gorgazzi |títulu = Llista de Campeones de la Copa Ibarguren |añu =2004 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/argibargurencuphist.html |fechaaccesu =consultáu en 2006 }}</ref> * Primer club del interior en ser fundáu (1889), y terceru n'Arxentina. * Con 20 [[Participaciones de clubes arxentinos de fútbol a nivel confederativo y interconfederativo#|participaciones oficiales en torneos internacionales entamaos pola CONMEBOL]], Rosario Central ye'l club meyor allugáu del interior del país, y octavu club arxentín nesi rubro. * Según diverses encuestes y estudios realizaos a lo llargo de los años, Rosario Central tamién ye'l club del interior con mayor cantidá d'hinches, y el sestu n'Arxentina. * Con 9 sedes y sub-sedes na so haber (allugaes en Rosario y zones aledañas), ye'l club del interior del país con mayor cantidá d'instalaciones propies. * Club del interior con más puntos na tabla histórica de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]]. * Primer club del interior en ser finalista de la [[Copa Arxentina de Fútbol]]. * Club del interior del país con más cantidá de socios (63.000) y 5º d'Arxentina. [[Ficheru:César Luis Menotti.jpg|160px|thumb|right|[[César Luís Menotti|César Menotti]]. Surdió de les divisiones inferiores de Rosario Central, xugó en Primer División, y ye hincha del club.]] ==== Como club d'[[Arxentina]] ==== * Primer club del país en ganar la [[Copa Conmebol]], en [[1995]]. * Primer y únicu club d'Arxentina que darréu depués de xubir a primer, llogra'l campeonatu Arxentín de primer división al añu siguiente. Central ganó'l campeonatu de primera B en [[1985]], y llogró'l títulu de primera "A" de la temporada 1986/1987. * Primer club d'Arxentina en dar un ex-futbolista nacíu nel club como Direutor Téunicu d'una Seleición Nacional Arxentina Campeona del Mundu: [[César Luis Menotti]]. Arxentina foi Campeón Mundial [[1978]] so la so conducción. * Ye'l quintu club del país con mayor cantidá de socios (63.000). ==== Como club llatinoamericanu ==== * Club que más años lleva practicando fútbol y númberu 12 nel mundu. * Na temporada 2013/2014 foi'l sestu equipu del continente americanu (y 3º n'Arxentina) con mayor concurrencia de públicu nel so estadiu. ==== Como club a nivel mundial ==== * Únicu club nel mundu en revertir un marcador adversu de 4 goles de diferencia nuna final internacional oficial. Esto asocedió ante'l [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] de [[Brasil]] na final de la [[Copa Conmebol 1995]].<ref>{{cita web|apellíos1=DeporTV|títulu=A 19 años de Central campeón de la Copa Conmebol|url=http://deportv.gov.ar/noticias/19-anos-de-central-campeon-de-la-conmebol/}}</ref><ref name="GIG">{{cita web|apellíu =Castiella |nome = Eduardo y Sonzogni, Diego |títulu =Xigantes |añu = Avientu de 2005 |ubicación = Rosario |editorial = Homo Sapiens, páxines 7, 8 y 9 ''"Fazañes y vuelcos espectaculares"'' |ID = ISBN 987-05-0193-1 |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> == Xugadores == {{AP|Futbolistes del Club Atlético Rosario Central}} [[Ficheru:Negro Gonzalez.jpg|240px|thumb|right|L'uruguayu [[José Jorge González]] ye'l futbolista con más presencies na historia de Rosario Central.]] A lo llargo de la so historia Rosario Central vio pasar a gran cantidá de futbolistes ente les sos files, siendo la mayor parte d'estos arxentinos de nacionalidá. De les sos divisiones inferiores surdieron [[futbolistes]] que depués integraríen la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]], como los casos d'[[Octavio Díaz]], [[Harry Hayes]], [[Zenón Díaz]], [[Alfredo Fógel]], [[Federico Vairo]], [[César Luis Menotti]], [[Aldo Pedro Poy]], [[Edgardo Andrada]], [[Daniel Pedro Killer]] (Campeón del Mundu nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial de fútbol de 1978]]), [[Hernán Díaz]], [[Edgardo Bauza]] (Subcampeón del Mundu n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia ´90]]), [[José Chamot]], [[Cristian Kily González|Cristian "Kily" González]] (Campeón Olímpicu n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]]), [[Roberto Abbondanzieri]], [[Roberto Bonano]], [[César Delgado]] (Campeón Olímpicu n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]]), [[Luciano Figueroa]] (Campeón Olímpicu n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]]), [[Ángel Di María]] (Campeón Olímpicu en [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]]), [[Daniel Alberto Díaz|Daniel Díaz]], ente otros. Central ye unu de los 11 [[club de fútbol|clubes de fútbol]] del mundu nos cualos desempeñóse [[Mario Alberto Kempes]] ([[Bota d'Oru]] al Máximu Goliador del [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial Arxentina 1978]]) siendo "El Matador", con 97 goles señalaos, el máximu goliador de la institución nel profesionalismo. Otru reconocíu xugador de [[fútbol]] surdíu de les sos divisiones inferiores ye [[Juan Antonio Pizzi]], quien se participó na [[Seleición de fútbol d'España|Seleición española de fútbol]]. Per otra parte [[Ernesto Vidal]] empezó la so carrera como profesional en Central y foi campeón del mundu con {{sel|Uruguái}} na [[Copa Mundial de Fútbol de 1950]]. Tocantes a les Seleiciones Xuveniles, dellos futbolistes de Rosario Central tuvieron participación activa nes plantíes campeones d'Arxentina. En [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|la Copa de 1979]] integró'l plantel [[Daniel Sperandío]] y [[César Menotti]] foi l'entrenador llevándose'l títulu, en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1995|la Copa de 1995]], el delanteru [[Andrés Garrone]] y Julio César Bayón fueron parte del equipu arxentín que conquistó'l so segundu [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Campeonatu Mundial Sub-20]]. En [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2001|2001]], el defensor central [[Mauro Cetto]] fixo lo propio, ente qu'en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2005|2005]], l'atacante [[Pablo Vitti]] foi parte del equipu campeón. A lo último, en [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2007|2007]], el mediocampista ofensivu [[Ángel Di María]] foi una de les pieces importantes pal llogru albiceleste del so sestu [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|Campeonatu Mundial Xuvenil Sub-20]] y del segundu Campeonatu Olímpicu de la Seleición en [[Beixín 2008]], siendo l'autor del gol de la clasificación a semi-finales ante {{sel|Países Baxos}} y del tantu de la final ante {{sel|Nixeria}}. Otru xugador que se destacar na historia del club ye [[Omar Palma]], siendo'l futbolista que tien más títulos consiguíos cola camiseta de Rosario Central. El "Negru" (como cariñosamente conocer nel ambiente del fútbol) ganó col club de Arroyito el Tornéu Nacional de [[1980]], el Campeonatu [[1986]]/[[1987]] (onde foi'l goliador del tornéu con 20 tantos), y la [[Copa Conmebol 1995]]. Ente los estranxeros que llegaron al club destacáronse los uruguayos [[José Jorge González]] (2 vegaes campeón, y xugador con más presencies na historia del club), [[Jorge Fossati]] (campeón na temporada 86/87), y [[Rubén Da Silva]] (campeón de la [[Copa Conmebol 1995]] siendo tanto'l goliador tantu de dicha edición copera como del Tornéu Apertura 1997). === Plantel 2017-18 === {{Equipu de fútbol empecipio|procedencia=sí|edá=sí|formativu=sí|testu=#000080|fondu=yellow}} | colspan="7" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|'''Porteros''' {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=1|name=[[Marcelo Miño]]|pos=POR|edá={{edá|21|8|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=12|name=[[Emilio Di Fulvio]]|pos=POR|edá={{edá|17|05|1995}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Douglas Haig|Douglas Haig]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=30|name=[[Jeremías Ledesma]]|pos=POR|edá={{edá|13|2|1993}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} |- | colspan="7" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|'''Defensores''' {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=2|name=[[Fernando Tobio]]|pos=DEF|edá={{edá|19|10|1989}}|procedencia={{bandera|Brasil|tamañu=15px}} [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Vélez Sársfield|Vélez Sársfield]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=3|name=[[Elías Gómez]]|pos=DEF|edá={{edá|09|06|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=4|name=[[Paulo Ferrari]]|pos=DEF|edá={{edá|4|1|1982}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=6|name=[[Marcelo Ortiz]]|pos=DEF|edá={{edá|13|01|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Boca Unidos|Boca Unidos]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Boca Unidos|Boca Unidos]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=13|name=[[Luciano Recalde]]|pos=DEF|edá={{edá|23|08|1996}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Villa Dálmine|Villa Dálmine]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=16|name=[[Mauricio Martínez (futbolista)|Mauricio Martínez]]|pos=DEF|edá={{edá|20|02|1993}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión de Santa Fe]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión de Santa Fe]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Chile|non=24|name=[[Alfonso Parot]]|pos=DEF|edá={{edá|15|10|1989}}|procedencia={{bandera|Chile|tamañu=15px}} [[Club Deportivo Universidad Católica (futbol)|Universidad Católica]]|formativu={{bandera|Chile|tamañu=15px}} [[Club Deportivo Universidad Católica (futbol)|Universidad Católica]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Colombia|non=26|name=[[Óscar Cabezas]]|pos=DEF|edá={{edá|22|12|1996}}|procedencia={{bandera|Colombia|tamañu=15px}} [[Patriotes Boyacá|Patriotes]]|formativu={{bandera|Brasil|tamañu=15px}} [[Clube Atlético Paranaense|Atlético Paranaense]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=37|name=[[Facundo Rizzi]]|pos=DEF|edá={{edá|28|08|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=38|name=[[Ángel Nahuel Gómez|Nahuel Gómez]]|pos=DEF|edá={{edá|23|08|1996}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} |- | colspan="7" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|'''Mediocampistes''' {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=5|name=[[Leonardo Gil]]|pos=MED|edá={{edá|31|05|1991}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres de Córdoba]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Comisión d'Actividaes Infantiles|CAI]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=7|name=[[Nicolás Da Campu]]|pos=MED|edá={{edá|06|08|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=8|name=[[Federico Carrizu]]|pos=MED|edá={{edá|17|5|1991}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Paraguái|non=10|name=[[Néstor Ortigoza]]|pos=MED|edá={{edá|7|10|1984}}|procedencia={{bandera|Paraguái|tamañu=15px}} [[Club Olimpia|Olimpia]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=11|name=[[José Luis Fernández (futbolista)|José Luis Fernández]]|pos=MED|edá={{edá|26|8|1987}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Racing Club|Racing]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Uruguái|non=15|name=[[Washington Camacho]]|pos=MED|edá={{edá|08|04|1986}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Racing Club|Racing]]|formativu={{bandera|Uruguái|tamañu=15px}} [[Club Atlético Rentistas|Rentistas]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=19|name=[[Joel Lopez Pissano]]|pos=MED|edá={{edá|24|11|1996}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=22|name=[[Diego Becker]]|pos=MED|edá={{edá|24|11|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=23|name=[[Pablo Becker]]|pos=MED|edá={{edá|29|04|1993}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=25|name=[[Maximiliano González]]|pos=MED|edá={{edá|12|03|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=29|name=[[Andrés Lioi]]|pos=MED|edá={{edá|07|03|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=33|name=[[Emmanuel Ojeda]]|pos=MED|edá={{edá|5|11|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=35|name=[[Joaquín Pereyra]]|pos=MED|edá={{edá|1|12|1998}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=36|name=[[Leonel Rivas]]|pos=MED|edá={{edá|4|12|1999}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]]}} |- | colspan="7" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|'''Delanteros''' {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=9|name=[[Marco Ruben]] [[Ficheru:Captain sports.svg|12px|Capitán]]|pos=DEL|edá={{edá|26|10|1986}}|procedencia={{bandera|Méxicu|tamañu=15px}} [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|Tigres de la UANL]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=17|name=[[Germán Herrera]]|pos=DEL|edá={{edá|19|7|1983}}|procedencia={{bandera|Brasil|tamañu=15px}} [[Club de Regatas Vasco da Gama|Vasco da Gama]]|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=20|name=[[Fernando Zampedri]]|pos=DEL|edá={{edá|14|02|1988}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Atlético de Rafaela]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=28|name=[[Agustín Coscia]]|pos=DEL|edá={{edá|8|4|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=34|name=[[Maximiliano Lovera]]|pos=DEL|edá={{edá|9|3|1999}}|procedencia={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]]|formativu={{bandera|Arxentina|tamañu=15px}} [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Arxentina|non=39|name=[[Agustin Maziero]]|pos=DEL|edá={{edá|9|3|1997}}|procedencia=Inferiores|formativu=Rosario Central}} {{Equipu de fútbol fin|entrenador={{bandera|ARX}} [[Leonardo Fernández (entrenador de fútbol)|Leonardo Fernández]]|axuntu={{bandera|ARX}} [[Cristian Daniele]]<br />{{bandera|ARX}} [[Germán Rivarola]]|preparador={{bandera|ARX}} Alejandro Mur<br />{{bandera|ARX}} Horacio Rogolino|porteros={{bandera|ARX}} [[Hernán Castellanu]]|médicu={{bandera|ARX}} Marcos Diez|fisio={{bandera|ARX}} Eduardo Brienza<br />{{bandera|ARX}} Javier Marengo<br />{{bandera|ARX}} Juan Pablo Fiorenza|otru={{bandera|ARX}} Sergio Villarreal (utilero)<br />{{bandera|ARX}} Héctor Cardozo (utilero)<br />{{bandera|ARX}} Juan Pablo Sena (utilero)}} === Altes y baxes branu de 2018 === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 760px;" |- ! colspan="5" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|Altes |- ! style="color:Yellow; background:navy;"| Xugador ! style="color:Yellow; background:navy;"| Posición ! style="color:Yellow; background:navy;"| Procedencia !style="color:Yellow; background:navy;"| Tipu |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Colombia}} [[Óscar Cabezas]] | style="text-align:center"|[[Defensa (fútbol)|Defensor]] | style="text-align:left;"|{{bandera|Colombia}} [[Patriotes Boyacá|Patriotes]] | Préstamu. |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Paraguái}} [[Néstor Ortigoza]] | style="text-align:center"|[[Mediocampista]] | style="text-align:left;"|{{bandera|Paraguái}} [[Club Olimpia|Olimpia]] | Préstamu col pase llibre. |- |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:95%; text-align: center; width: 760px;" |- ! colspan="5" style="color:navy; background:Yellow; text-align:center;"|Baxes |- ! style="color:Yellow; background:navy;"| Xugador ! style="color:Yellow; background:navy;"| Posición ! style="color:Yellow; background:navy;"| Destín ! style="color:Yellow; background:navy;"| Tipu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |[[Ficheru:Fairytale down red.png|20px]] {{bandera|Paraguái}} [[José Leguizamón]] |<center> [[Defensa (fútbol)|Defensor]] | align="left" |{{Bandera|Paraguái}} [[Club Olimpia|Olimpia]] |Préstamu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |[[Ficheru:Fairytale down red.png|20px]] {{bandera|Arxentina}} [[Gustavo Apinen]] |<center> [[Mediocampista]] | align="left" |{{Bandera|}} |Rescición de contratu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |[[Ficheru:Fairytale down red.png|20px]] {{bandera|Arxentina}} [[Jonás Aguirre]] |<center> [[Mediocampista]] | align="left" |{{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] |Préstamu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |[[Ficheru:Fairytale down red.png|20px]] {{bandera|Uruguái}} [[Santiago Romero]] |<center> [[Mediocampista]] | align="left" |{{Bandera|Uruguái}} [[Club Nacional de Fútbol Nacional]] |Rescición de contratu |- |-bgcolor="#EFEFEF" |[[Ficheru:Fairytale down red.png|20px]] {{bandera|Arxentina}} [[Diego Matías Rodríguez|Diego Rodríguez]] |<center> [[Porteru]] | align="left" |{{Bandera|Xapón}} [[JEF United Ichihara Chiba|JEF United Chiba]] |Préstamu |} === Xugadores históricos y destacaos === [[Ficheru:Poy-1970.jpg|130px|thumb|right|[[Aldo Pedro Poy]]. Ye unu de los xugadores más destacaos na historia de Rosario Central.]] {| |- |valign="top"| '''A''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Abbondanzieri]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Serapio Acosta]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Waldino Aguirre]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Carlos Aimar]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Edgardo Andrada]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Daniel Aricó]] '''B''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Mario José Barbieri]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Gustavo Barros Schelotto]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Edgardo Bauza]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Antonio Blanco (futbolista)|Antonio Blanco]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Eduardo Blanco (futbolista)|Eduardo Blanco]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Bonano]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ramón Bóveda]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Rubén Bravo]] '''C''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Cecilio Cabral|Roberto Cabral]] * {{Bandera|Uruguái}} [[Ricardo Canals]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Juan Cagnotti]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Horacio Carbonari]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Juan Alberto Castro (futbolista)|Juan Castro]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Daniel Carnevali]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Chamot]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ricardo Cisterna]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Adelqui Cornaglia]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Eduardo Coudet]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Oscar Craiyacich]] '''D''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto D'Alessandro]] * {{Bandera|Uruguái}} [[Rubén Da Silva]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Francisco De Cicco]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Rodolfo De Zorzi]] * {{Bandera|Arxentina}} [[César Delgado]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Hernán Díaz]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ignacio Díaz (futbolista)|Ignacio Díaz]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Octavio Díaz]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Zenón Díaz]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ángel Di María]] '''Y''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Osvaldo Escudero]] |width="20"|&nbsp; |valign="top"| '''F''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Enrique Santiago Fernández]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Luciano Figueroa]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Fioroni]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Alfredo Fógel]] * {{Bandera|Uruguái}} [[Jorge Fossati]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Juan Francia]] '''G''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Germán Gaitán]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Luis Gaitán]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Hugo Aníbal Galloni|Hugo Galloni]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Jorge Alberto García]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Gasparini]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Enrique "Chueco" García|Enrique «Chueco» García]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Julio Aurelio Gómez]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Kily González|Cristian «Kily» González]] * {{Bandera|Uruguái}} [[José Jorge González]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Gramajo]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Sebastián Guzmán (futbolista)|Sebastián Guzmán]] '''H''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Ennis Hayes]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Harry Hayes]] '''I''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Luis Indaco]] '''J''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Miguel Antonio Juárez]] '''K''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Mario Alberto Kempes]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Daniel Killer]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Mario Killer]] '''L''' * {{Bandera|Arxentina}} [[José Laiolo]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Alejandro Lanari]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ángel Landucci]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Fernando Lanzidei]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Salvador Laporta]] * {{Bandera|Paraguái}} [[Benjamín Laterza]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Xusto Lescano]] '''M''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Antonio Macías (futbolista)|Antonio Macías]] |width="20"|&nbsp; |valign="top"| * {{Bandera|Arxentina}} [[Aníbal Maffei]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Víctor Marchetti]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Oscar Alberto Massei|Oscar Massei]] * {{Bandera|Arxentina}} [[César Luis Menotti]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Agustín Mesiano]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Antonio Miguel]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Pablo J. F. Molina|Pablo Molina]] '''O''' * {{Bandera|Perú}} [[Percy Olivares]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Félix Orte]] '''P''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Omar Arnaldo Palma]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Aurelio José Pascuttini]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Jacinto Perazzo]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Juan Antonio Pizzi]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Arturo Podestá (futbolista)|Arturo Podestá]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Podestá (futbolista)|José Podestá]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Cayetano Potro]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Aldo Pedro Poy]] '''R''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Héctor Ricardo]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ernesto Rigotti]] * {{Bandera|Paraguái}} [[Gerardo Rivas]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Claro Constancio Rivero]] * {{Bandera|Arxentina}} [[José Luis Rodríguez (futbolista)|José Luis Rodríguez]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Ignacio Rota]] '''S''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Pablo Sánchez]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Benjamín Santos]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Florencio Sarasíbar]] * {{Bandera|Arxentina}} [[Eduardo Solari]] '''T''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Daniel Teglia]] '''V''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Federico Vairo]] '''W''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Alfredo Woodward]] '''Y''' * {{Bandera|Arxentina}} [[Roberto Yebra]] |} === Estadístiques en tola historia (1905-presente) === * '''Máximu goliador''': [[Harry Hayes]], con 174 goles documentaos en 179 partíos. Esta cifra puede llegar a aumentar, yá que hai goles ente 1905 y 1920 que se desconocen yá que los medios de la dómina non lo documentaron.<ref name="canallamania_1">{{cita web |url=http://www.canallamania.com/?topic=19372|títulu=http://www.canallamania.com/?topic=19372 }}</ref> * '''Máximu goliador nos clásicos''': [[Harry Hayes]], con 21 anotaciones. * '''Futbolista con mayor cantidá de títulos oficiales''': Harry Hayes, con 16 (11 rexonales y 5 nacionales) * '''Futbolista con más presencies nel club''': [[José Jorge González]], con 487 xuegos ente [[1966]] y [[1978]].<ref name="GONZ">{{cita web |apellíu = Canalla.com |títulu = El decanu: Jorge José González |añu = 2004 |url = http://www.canalla.com/Historia/JGonzalez.htm |fechaaccesu = consultáu en 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080330212128/http://canalla.com/Historia/JGonzalez.htm |fechaarchivu = 30 de marzu de 2008 }}</ref> === Estadístiques na era profesional de AFA (1939-presente) === * '''Futbolista con más presencies nel club''': [[José Jorge González]], con 487 xuegos ente [[1966]] y [[1978]].<ref name="GONZ"/> * '''Mayor cantidá de títulos''': [[Omar Arnaldo Palma]], con 3: [[1980]] y [[1987]] (locales), y unu internacional ([[Copa Conmebol 1995]]). * '''Máximu goliador''': [[Mario Kempes]], con 89 goles en 107 alcuentros por torneos d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. Tamién marcó 8 goles por [[Copa Libertadores d'América]].<ref>{{cita web |url=http://decentral.com.ar/idolos-mario-alberto-kempes/|títulu=Ídolo: Mario Alberto Kempes}}</ref> * '''Máximu goliador nos clásicos''': [[Edgardo Bauza]], con 9 tantos.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://decentral.com.ar/idolos-edgardo-bauza/|títulu=Ídolo: Edgardo Bauza}} |2=http://decentral.com.ar/idolos-edgardo-bauza/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''Máximu goliador na conquista d'un campeonatu''': [[Omar Arnaldo Palma]], con 20 goles nel tornéu de [[Campeonatu de primer División 1986-87 (Arxentina)|Primer División 1986-87]].<ref name="PAL">{{cita web|apellíu =Rsssf.com |títulu = Arxentina - List of Topscorers |añu =2008 |url= http://www.rsssf.com/tablesa/argtops.html |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> <center> '''Máximos goliadores de la era profesional'''<ref name="canallamania_1"/><ref>{{cita web|url=http://www.redcanalla.com.ar/Historia/japizzi.htm|títulu=Juan Antonio Pizzi|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110820141224/http://www.redcanalla.com.ar/Historia/japizzi.htm|fechaarchivu=20 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://losguerreros.ar.tripod.com/central/mx.htm|títulu=Ídolo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180710225341/http://losguerreros.ar.tripod.com/central/mx.htm|fechaarchivu=2018-07-10}}</ref> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:70%; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:left;" |- style="background:#fd0; text-align:center; color:#000;" !Xugador !temporaes !Partíos<ref>Inclúi Primer División, segunda división y torneos internacionales</ref> !Goles !Permediu |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Mario Kempes]] | style="text-align:center"|[[1974]]-[[1976]] | style="text-align:center"|123 | style="text-align:center"|'''97''' | style="text-align:center"|0,79 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Waldino Aguirre]] | style="text-align:center"|[[1941]]-[[1946]] / [[1949]]-[[1951]] | style="text-align:center"|189 | style="text-align:center"|'''95''' | style="text-align:center"|0,50 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Edgardo Bauza]] | style="text-align:center"|[[1977]]-[[1982]] / [[1986]]-[[1989]] / [[1991]] | style="text-align:center"|322 | style="text-align:center"|'''82''' | style="text-align:center"|0,25 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Marco Ruben]] | style="text-align:center"|[[2004]] - [[2007]] / [[2015]] - presente | style="text-align:center"|170 | style="text-align:center"|'''72''' | style="text-align:center"|0,41 |- | align=''left''| {{bandera|Arxentina}} [[Miguel Antonio Juárez]] | style="text-align:center"|[[1956]]-[[1964]] | style="text-align:center"|175 | style="text-align:center"|'''68''' | style="text-align:center"|0,39 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Juan Antonio Pizzi]] | style="text-align:center"|[[1988]]-[[1990]] / [[1999]]-[[2000]] / [[2001]] | style="text-align:center"|120 | style="text-align:center"|'''66''' | style="text-align:center"|0,55 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Rubén Bravo]] | style="text-align:center"|[[1941]]-[[1943]] | style="text-align:center"|106 | style="text-align:center"|'''65''' | style="text-align:center"|0,61 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Benjamín Santos]] | style="text-align:center"|[[1944]]-[[1949]] | style="text-align:center"|107 | style="text-align:center"|'''65''' | style="text-align:center"|0,61 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Aldo Poy]] | style="text-align:center"|[[1965]]-[[1974]] | style="text-align:center"|306 | style="text-align:center"|'''64''' | style="text-align:center"|0,21 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Omar Palma]] | style="text-align:center"|[[1979]]-[[1985]] / [[1985]]-[[1986]] / [[1992]]-[[1998]] | style="text-align:center"|390 | style="text-align:center"|'''63''' | style="text-align:center"|0,16 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Roberto Gramajo]] | style="text-align:center"|[[1967]]-[[1971]] | style="text-align:center"|152 | style="text-align:center"|'''53''' | style="text-align:center"|0,35 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Juan "Negru" Castro|Juan Castro]] | style="text-align:center"|[[1956]]-[[1960]] | style="text-align:center"|131 | style="text-align:center"|'''52''' | style="text-align:center"|0,40 |- | style="text-align:left;"|{{bandera|Arxentina}} [[Luciano Figueroa]] | style="text-align:center"|[[2001]]-[[2003]] / [[2010]]-[[2011]] | style="text-align:center"|95 | style="text-align:center"|'''47''' | style="text-align:center"|0,49 |} <small>''Aclaración: Dellos datos pueden nun ser exactos yá que daten de décades d'antigüedá''</small> {| style="width:85%;" |+'''Máximos goliadores de la Primer División arxentina''' | style="vertical-align:top; width:85%;"| {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin:auto; width:85%; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:85%; text-align:center;" |- style="background:#fd0; text-align:center; “color:white;"" ! style="width:49%;"|Futbolista !style="width:52%;"|Tornéu !style="width:36%;"|Goles |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Benjamín Santos]]||[[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|Campeonatu 1948]]||21 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Oscar Alberto Massei|Oscar Massei]]||[[Campeonatu de primer División 1955 (Arxentina)|Campeonatu 1955]]||21 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Juan "Negru" Castro|Juan Castro]]||[[Campeonatu de primer División 1956 (Arxentina)|Campeonatu 1956]]||17 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Mario Alberto Kempes]]||[[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Nacional 1974]]||25 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Mario Alberto Kempes]]||[[Campeonatu Metropolitanu 1976 (Arxentina)|Metropolitanu 1976]]||21 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Omar Palma]]||[[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|Campeonatu 1986/87]]||20 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Uruguái|tamañu=13px}} [[Rubén Da Silva]]||[[Tornéu Apertura 1997 (Arxentina)|Apertura 1997]]||15 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Luciano Figueroa]]||[[Tornéu Clausura 2003 (Arxentina)|Clausura 2003]]||17 |- | style="text-align:center"|{{bandera|Arxentina|tamañu=13px}} [[Marco Ruben]]||[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]]||21 |} |} </center> == Entrenadores == {{AP|Entrenadores del Rosario Central}} [[Ficheru:Zof80.jpg|140px|thumb|right|[[Ángel Tuliu Zof]]. Entrenador con más títulos oficiales consiguíos con Central na Era profesional de AFA, con 3 llogros.]] Dende la so fundación nel añu [[1889]] hasta l'actualidá, decenes fueron los entrenadores del Club Atlético Rosario Central que tuvieron al mandu de los destinos futbolísticos de la [[institución]].<ref name="ENTR">{{cita web |apellíu = Canalla.com |nome = Carlos Durhand |títulu = Llista d'Entrenadores de Rosario Central del profesionalismo |añu = 2001 |url = http://www.canalla.com/Historia/Tecnicos.htm |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080725034724/http://www.canalla.com/Historia/Tecnicos.htm |fechaarchivu = 25 de xunetu de 2008 }}</ref> El primer direutor téunicu que tuvo'l club nel profesionalismo d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] foi l'húngaru [[Emérico Hirschl]], quien dirixó al equipu dende [[1939]] a [[1940]]. La mayoría d'entrenadores que tuvo'l club de Arroyito fueron arxentinos de nacionalidá. En munchos de los casos, fueron ex-xugadores del club qu'aportaron al cargu tres el cese del entrenador titular. De toos aquellos que tuvieron al frente del primer equipu, tan solo 8 fueron estranxeros: [[Emérico Hirschl]], [[György Orth]] (húngaros), [[Gerardo Rivas]] (paraguayu), [[Jim Lópes]] (brasilanu), y [[Hugo Bagnulo|Víctor Bagnulo]], [[Ricardo De Lleón]], [[Víctor Púa]] y [[Paolo Montero]] (uruguayos). [[Ficheru:Angel Labruna.JPG|140px|thumb|left|[[Ángel Labruna]]. Primer DT campeón con Central na Era profesional de AFA en 1971.]] L'entrenador que llevó al títulu de campeón al club per primer vegada na historia del profesionalismo d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] ye [[Ángel Labruna]], nel [[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Nacional de 1971]]. La segunda estrella foi consiguida nel [[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Nacional de 1973]] por [[Carlos Timoteo Griguol]]. [[Ángel Tuliu Zof]] ye l'entrenador que más títulos oficiales consiguió na institución, con trés: el [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Campeonatu Nacional de 1980]], el [[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|Campeonatu 1986/1987]] (llogros locales), y la [[Copa Conmebol 1995]] (llogru internacional). El téunicu que más años consecutivos dirixó al equipu foi Fermín Lacea, que se caltuvo siete años consecutivos nel cargu, ente [[1948]] y [[1954]]. [[Ficheru:Carlos Timoteo Griguol.JPG|130px|thumb|right|[[Carlos Timoteo Griguol|Carlos Griguol]]. Campeón con Central en 1973.]] Amás, l'entrenador que dirixó a Central en más partíos ye Ángel Zof, con 879 alcuentros oficiales (ente locales ya internacionales). Otros téunicos que tuvieron al mandu del primer equipu mientres dellos años consecutivos fueron Carlos Griguol (2 etapes), [[Edgardo Bauza]] (una etapa de 3 años), y [[Miguel Ángel Russo]] (4 etapes y más de 200 partíos empobinaos en Central).<ref>{{cita web|url=http://www.lacapital.com.ar/ovacion/Russo-dixo-sentir-arguyu-por-llegar-a-los-200-partíos-dirixendo-al-canalla--20140808-0064.html|títulu=Miguel Russo llegó a los 200 partíos dirixendo a Central. Diariu La Capital de Rosario.}}</ref> Como particularidá, destácase que dos de los trés entrenadores colos cualos Rosario Central foi campeón tantu de torneos oficiales entamaos pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] como la [[Confederación Suramericana de Fútbol]], fueron primeramente futbolistes del club: Carlos Griguol y Ángel Zof. De los entrenadores que tuvo'l club al día de güei, dos d'ellos dirixeron a la [[Seleición Arxentina de Fútbol]] en [[Copa Mundial de Fútbol|Campeonatu Mundiales]], como son los casos d'[[Alfio Basile]] (téunicu auriazul en [[1976]] y entrenador arxentín na [[Copa Mundial de Fútbol de 1994]]), y [[César Luis Menotti]] (entrenador centralista en [[2002]] y de la Seleición nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Mundial de 1978]]). === Téunicos campeones na era profesional de AFA (1939-presente) === {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- !Entrenador !Títulos !Tipu |- |align="left"|{{bandera|Arxentina}} [[Ángel Tuliu Zof]] |3 |2 nacionales, 1 internacional |- |align="left"|{{bandera|Arxentina}} [[Ángel Labruna]] |1 |1 nacional |- |align="left"|{{bandera|Arxentina}} [[Carlos Timoteo Griguol]] |2 |2 nacionales |- |align="left"|{{bandera|Arxentina}} Leo Fernández |1 |1 rexonal |} === Equipu téunicu 2018 === ''Actualizáu a [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|Primer División d'Arxentina 2017-18]]''<ref>[http://www.sinmordaza.com/noticia/451797-empieza-la era-de-lleo-fernandez-en-central.html]</ref> * Entrenador: ** [[Leonardo Fernández (entrenador de fútbol)|Leonardo Fernández]] * Ayudantes de campu: ** [[Cristian Daniele]] ** [[Germán Rivarola]] * Preparadores físicos: ** Horacio Rogolino * Entrenador de porteros: ** [[Hernán Castellanu]] * Coordinador xeneral de Divisiones Inferiores: ** [[Alberto Boggio]] * Médicu del plantel profesional: ** Marcos Diez * Entrenador de reserva: ** [[Jose Chamot]] === Estadístiques === * '''Entrenador con mayor cantidá de títulos''': [[Ángel Tuliu Zof]], con 3: [[1980]], [[1987]] (locales), y la [[Copa Conmebol 1995]] (internacional). * '''Otru entrenadores ganadores de títulos col club''': [[Ángel Labruna]], en [[1971]], y [[Carlos Timoteo Griguol]], en [[1973]]. * '''Entrenador con más presencies nel club''': [[Ángel Tuliu Zof]], con 879 xuegos. == Palmarés == {{AP|Palmarés del Club Atlético Rosario Central}} === <o>Yera amateur rosarina (1905-1930)</o> === ==== Títulos rexonales oficiales (14) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" | [[Ficheru:Logo arf.png|30px|Lliga Rosarina de Fútbol]] {{tc|Campeonatu de fútbol de Rosario|Campeonatos rexonales}} (13) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Lliga Rosarina de Fútbol Segundo División]] ([[Copa Santiago Pinasco]]) (0/2) | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[Copa Santiago Pinasco 1905|1905]] y [[1906]]''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Lliga Rosarina de Fútbol Primer División de la Lliga Rosarina de Fútbol]] ([[Copa Nicasio Vila]]) (10/4) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Copa Nicasio Vila 1908|1908]], [[Copa Nicasio Vila 1914|1914]], [[Copa Nicasio Vila 1915|1915]], [[Copa Nicasio Vila 1916|1916]], [[Copa Nicasio Vila 1917|1917]], [[Copa Nicasio Vila 1919|1919]], [[Copa Nicasio Vila 1923|1923]], [[Copa Nicasio Vila 1927|1927]], [[Copa Nicasio Vila 1928|1928]] y [[Copa Nicasio Vila 1930|1930]]<ref name="CNV" /> '''(Récor)''' | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1907]], [[1910]], [[1911]] y [[Copa Nicasio Vila 1918|1918]]''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Federación Rosarina de Football]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Campeonatu de primer división 1913 de la FRF (Arxentina)|1913]]<ref name="CNV" /><ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/noticias/futbol/44109-hacemos-memoria-hoy-1913.html|títulu=Añu 1913 na páxina oficial de l'Asociación Rosarina de Fútbol }}</ref> '''(Récor)''' | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Asociación Amateurs Rosarina de Football]] (2/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1920]] y [[1921]]<ref name="CNV" /> '''(Récor)''' | bgcolor="#f3f5f7" | |} {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" | [[Ficheru:Logo arf.png|30px|Lliga Rosarina de Fútbol]] {{tc|Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copes rexonales}} (1) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copa Estímulu]] (1/1) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1922]]<ref>{{cita web |url=http://rosariofutbol.com/linia-de-tiempu.html|títulu=Páxina de l'Asociación Rosarina de Fútbol. Seición Llinia del Tiempu. Añu 1922 }}</ref> | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1925]]''' |} ==== Títulos nacionales oficiales (5) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |{{tc|Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes nacionales}} (5) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia de la Federación Arxentina de Football]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Copa de Competencia «La Nación» 1913|1913]] | bgcolor="#f3f5f7" | ''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Doctor Carlos Ibarguren]] (1/5) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Copa Dr. Carlos Ibarguren 1915|1915]] | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1914]], [[1916]], [[1917]], [[1919]] y [[1923]] (Récor) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1916]] | bgcolor="#f3f5f7" | ''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa de Competencia Jockey Club]] (1/1) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1916]] | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1919]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1920]] | bgcolor="#f3f5f7" | ''' |} ==== Títulos internacionales oficiales (0) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" | {{tc|Campeonatos de fútbol d'El Ríu de la Plata Entamaos por AFA y AUF}} (0) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Tie Competition|Copa de Competencia Chevallier Boutell]] (0/1) | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1916]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa d'Honor Cousenier]] (0/1) | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1916]] |- style="font-size: 90%;" |} === <o>Yera profesional rosarina (1931-1938)</o> === ==== Títulos rexonales oficiales (4) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" | [[Ficheru:Logo arf.png|30px|Lliga Rosarina de Fútbol]] {{tc|Campeonatu de fútbol de Rosario|Campeonatos rexonales}} (2) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Tornéu Gobernador Luciano Molinas]] (2/2) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1937]] y [[1938]] | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1934]] y [[1935]]''' |- style="font-size: 90%;" |} {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" | [[Ficheru:Logo arf.png|30px|Lliga Rosarina de Fútbol]] {{tc|Copes oficiales de la Lliga Rosarina de Fútbol y de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Copes rexonales}} (2) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Tornéu Preparación de l'Asociación Rosarina de Fútbol|Tornéu Preparación]] (1/1) | bgcolor="#ecf1f7" | ''' [[1936]] | bgcolor="#f3f5f7" | ''' [[1934]]''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Tornéu Hermenegildo Ivancich]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | ''' [[1937]] | bgcolor="#f3f5f7" | |} ==== Títulos nacionales oficiales (0) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |{{tc|Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes nacionales}} (0) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] (0/2) | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | ''' [[1937]] y [[1938]] |} === <o>Yera profesional de AFA (1939-presente)</o> === ==== Títulos nacionales oficiales (4) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |{{tc|Primer División d'Arxentina}} (4) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Primer División d'Arxentina]] (4/4) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Nacional 1971]], [[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Nacional 1973]], [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Nacional 1980]] y [[Campeonatu de primer División 1986/87 (Arxentina)|1986/87]] | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Nacional 1970]], [[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|Metropolitanu 1974]], [[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Nacional 1974]] y [[Tornéu Apertura 1999 (Arxentina)|Apertura 1999]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Liguilla Pre-Libertadores (Arxentina)|Liguilla Pre-Libertadores]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[1974]]'''(*Nun da títulu de campeón) | bgcolor="#f3f5f7" | |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Segunda división del fútbol arxentino|Segunda División d'Arxentina]] (4/0) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Primer B (Arxentina)|1942]], [[Primer B (Arxentina)|1951]] [[Primer División B (Arxentina) 1985|1985]] y [[Primer B Nacional 2012/13|2012/13]]''' | bgcolor="#f3f5f7" | ''' |} {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |{{tc|Copes nacionales del fútbol arxentino|Copes nacionales}} (0) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Doctor Carlos Ibarguren]] (0/1) | bgcolor="#ecf1f7" | ''' | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[1940]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]] (0/3) | bgcolor="#ecf1f7" | | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[Copa Arxentina 2013/14|2013/14]], [[Copa Arxentina 2014/15|2014/15]] , [[Copa Arxentina 2015/16|2015/16]] (Récor) |}[*]Les Liguillas Pre-Libertadores non dán títulu de campeón ==== Títulos rexonales oficiales (1) ==== {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |Copes rexonales (1) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Santa Fe]] (1/0) | bgcolor="#ecf1f7" | ''' [[Copa Santa Fe 2017|2017]] | bgcolor="#f3f5f7" | |} ==== Títulos internacionales oficiales (1) ==== {{VT| Títulos oficiales de clubes de fútbol suramericano|}} {| border="1" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color: black; font-size: 95%; text-align: center; width: 800px;" |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! colspan="3" |[[Ficheru:Flag_of_FIFA.svg|25px|Federación Internacional de Fútbol Asociación]] {{tc|Confederación Suramericana de Fútbol Entamaos por CONMEBOL y FIFA}} (1) |- bgcolor="#2b4e8b" style="color: white;" ! width="30%" | Competición ! width="35%" | Títulos ! width="35$" | Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor="#d8e2ee" align="left" | '''[[Copa Conmebol]] (1/1) | bgcolor="#ecf1f7" | '''[[Copa Conmebol 1995|1995]] | bgcolor="#f3f5f7" | '''[[Copa Conmebol 1998|1998]] |} == Otros deportes == El [[baloncestu]] profesional de Rosario Central participa anguaño de los campeonatos de l'Asociación Rosarina de Baloncestu, llogrando los sos últimos dos campeonatos en forma consecutiva nos años [[2006]] y [[2007]].<ref name="ARB">{{cita web |apellíu = Asociación Rosarina de Baloncestu |títulu = Rosario Central Campeón |añu = 2007 |url = http://www.asoroba.com.ar/nota.asp?idn=1378 |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081009221608/http://www.asoroba.com.ar/nota.asp?idn=1378 |fechaarchivu = 9 d'ochobre de 2008 }}</ref> En [[Fútbol sala]], Rosario Central empezó a participar en [[1986]] de la Primer División del campeonatu oficial entamáu pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. Aquel añu, foi'l del insertamientu na Arxentina d'esti deporte, en concordanza coles polítiques de la [[FIFA]]. El club de Arroyito foi campeón de primera nesi añu, siendo'l primeru del país en llograr esi llogru.<ref name="FU5">{{cita web|apellíu =Asociación del Fútbol Arxentino |títulu = Futsal |añu =2008 |url= http://www.afa.org.ar/?m=news&n=1044&idm=18 |fechaaccesu =consultáu en 2008 }}</ref> El [[vóley]] masculín de la institución participa anguaño de la Lliga d'Honor (segunda división). Mientres mediaos de la [[década de 1990]] participó en Primer División de la Lliga Nacional, pero depués del descensu na temporada [[1999]]/[[2000]], nun volvió xugar na máxima categoría. De la mesma, nel Club Atlético Rosario Central prauticar dellos deportes ''amateur''.<ref name="DEA">{{cita web |apellíu = Rosariocentral.com |títulu = Información sobre les otres disciplines del Club Atlético Rosario Central |añu = 2008 |url = http://www.rosariocentral.com/deportes.html |fechaaccesu = consultáu en 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080430224525/http://www.rosariocentral.com/deportes.html |fechaarchivu = 30 d'abril de 2008 }}</ref> Ellos son: * [[Ximnasia aeróbica]] * [[Ximnasia rítmica]] * Ximnasia artística deportiva * [[Natación]] * [[Canotaje]] * [[Karate Do]] * [[Taekwondo]] * [[Yudu]] * [[Danza del banduyu|Dances Árabes]] * [[Boxéu]] * [[Baloncestu]] masculín * Baloncestu femenín * [[Vóley]] masculín * Vóley femenín * [[Fútbol 5]] * [[Patinaxe artísticu sobre ruedes|Patinaxe artísticu]] * [[Ḥoquei sobre yerba]] * Fútbol Femenín == Referencies == {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|group="n"}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Rosario Central}} * [http://www.rosariocentral.com/ Sitiu oficial] {{ORDENAR:Rosario Central}} {{Tradubot|Club Atlético Rosario Central}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Arxentina|Rosario]] pnljpzjo9mde4t4qw716w50eqrg8tzm 0 137067 4499363 4487070 2026-06-08T04:24:02Z Limotecariu 735 4499363 wikitext text/x-wiki {{Ficha de seleición de fútbol 2 |país = Perú |cod = PER |asociación = [[Federación Peruana de Fútbol]] (FPF) |confederación = [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]] |seudónimu = ''La Blanquirroja''<br />''La Roxiblanca''<br />''La Bicolor''<br />''Los Inques''<br /> |país-dt = Arxentina |direutor téunicu = [[Ricardo Gareca]] |añu-dt = 2015 |capitán = [[Paolo Guerrero]] |mayor goliador = [[Paolo Guerrero]]<ref name="goliadores">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/peru-recintlp.html#goals |títulu= Goalscoring for Peru National Team |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> |mayor goliador goles = 34 |más participaciones = [[Roberto Palacios]]<ref name="presencies">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/miscellaneous/peru-recintlp.html#app |títulu= Appearances for Peru National Team |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> |mayor partíos = 128 |estadiu = '''[[Estadiu Nacional de Perú|Estadiu Nacional de Lima]]''', [[Perú]] |PPI país1 = Perú |PPI bandera1 = 1825 |PPI país2 = Uruguái |PPI bandera2 = |PPI marcador = 0:4 |PPI llugar = [[Lima]], [[Perú]] |PPI fecha = {{Fecha|1|11|1927}} |PPI eventu = [[Campeonatu Suramericanu 1927]] |MRI país1 = Perú |MRI bandera1 = 1825 |MRI país2 = Ecuador |MRI bandera2 = 1900 |MRI marcador = 9:1 |MRI llugar = [[Bogotá]], [[Colombia]] |MRI fecha = {{Fecha|11|8|1938}} |MRI eventu = [[Xuegos Bolivarianos de 1938|I Xuegos Bolivarianos]] |PRI país1 = Brasil |PRI bandera1 = |PRI país2 = Perú |PRI bandera2 = |PRI marcador = 7:0 |PRI llugar = [[Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz]], [[Bolivia]] |PRI fecha = {{Fecha|26|6|1997}} |PRI eventu = [[Copa América 1997]] |participación mundial = 5 |primer mundial = [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] |meyor mundial = Cuartos de final, [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]]<br/ >Segunda fase, [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |confederaciones = [[Copa FIFA Confederaciones]] |participación confederaciones = ''Ensin participaciones'' |primer confederaciones = |meyor confederaciones = |copa rexonal = [[Copa América]] |participación rexonal = 31 |primera rexonal = [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]] |meyor rexonal = Campeón (2), [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]] y [[Copa América 1975|1975]] |olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] |participación olímpicu = 2 |primer olímpicu = [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|1936]] |meyor olímpicu = Cuartos de final, [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|1936]] |color_izq1 = FFFFFF |color_cuerpo1 = FFFFFF |color_der1 = FFFFFF |color_pantalón1 = FFFFFF |color_medias1 = FFFFFF |trama_izq1 = _peru20h |trama_cuerpo1 = _peru20h |trama_der1 = _peru20h |trama_pantalón1 = _per20h |trama_medias1 = _per20h |color_izq2 = DF0000 |color_cuerpo2 = DF0000 |color_der2 = DF0000 |color_pantalón2 = DF0000 |color_medias2 = DF0000 |trama_izq2 = _peru20a |trama_cuerpo2 = _peru20a |trama_der2 = _peru20a |trama_pantalón2 = _peru20A |trama_medias2 = _socks |color_izq3 = 7A7A7A |color_cuerpo3 = 7A7A7A |color_der3 = 7A7A7A |color_pantalón3 = 7A7A7A |color_medias3 = DF0000 |trama_izq3 = _peru2122t |trama_cuerpo3 = _peru2122t |trama_der3 = _peru2122t |trama_pantalón3 = png |trama_medias3 = _socks |tipo_pantalón3 = _peru2122t }} La '''[[seleición de fútbol]] de [[Perú]]''' ye l'equipu representativu d'esi país nes competiciones oficiales de [[fútbol]]. La so organización ta al cargu de la [[Federación Peruana de Fútbol]], que ye miembru de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]]. El so debú produció'l [[1 de payares]] de [[1927]] ante la seleición d'{{sel|Uruguái}} nel [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]] d'aquel añu.<ref>{{Cita web|url=https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-cumplen-90-anos-primer-triunfo-historia-53805/#:~:text=Luego%20de%20hasta%20proponer%20cambiar,noviembre%20en%20el%20Estadio%20Nacional.|títulu=Selección Peruana: se cumplen 90 años del primer triunfo de su historia|autor=Eduardo Combe|fechaaccesu=13-11-2017}}</ref> Hasta la fecha llogró clasificase a cinco ediciones de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]]), siendo los sos meyores resultaos los cuartos de final algamaos en 1970 (onde ganó'l [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol|premiu al xuegu llimpiu]])<ref>{{Cita web|url=https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-hinchada-bicolor-gano-the-best-otros-premios-recibio-peru-fifa-88847/|títulu=La hinchada bicolor ganó en The Best: ¿Qué otros premios recibió el Perú de la FIFA?|autor=Eduardo Combe|fechaaccesu=24-09-2018}}</ref><ref>https://andina.pe/agencia/noticia-seleccion-peruana-conoce-cual-fue-mejor-presentacion-peruana-mundiales-690245.aspx</ref> y la segunda fase en 1978, ente que, a nivel rexonal, foi campeona de la [[Copa América]] en [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]] y [[Copa América 1975|1975]],<ref>https://www.youtube.com/watch?v=_v6rb6Du53g&ab_channel=MovistarDeportesPer%C3%BA</ref><ref>{{Cita web |url=https://guik.pe/2020/10/28/hace-45-anos-peru-logro-la-copa-america/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221002132451/https://guik.pe/2020/10/28/hace-45-anos-peru-logro-la-copa-america/ |fechaarchivu=2022-10-02 }}</ref> ganando a les seleiciones d'Uruguái y Colombia respeutivamente. Na [[Copa América]] de [[Chile 2015]] ganó'l premiu al [[xuegu llimpiu]] per primer vegada nesta competición, algamando tamién per octava vegada'l tercer llugar.<ref>{{Cita web |url=https://laprensa.peru.com/deportes/noticia-peru-copa-america-2015-tercer-puesto-seleccion-peruana-fotos-47100 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241130154656/https://laprensa.peru.com/deportes/noticia-peru-copa-america-2015-tercer-puesto-seleccion-peruana-fotos-47100 |fechaarchivu=2024-11-30 }}</ref><ref>https://elpais.com/deportes/2015/07/04/actualidad/1435975487_478372.html</ref> Anguaño, la seleición peruana ocupa'l 11° llugar nel ranking mundial FIFA dende'l mes de payares de [[2017]]. Tocantes a les categoríes xuveniles, la seleición sub-23 llogró'l segundu llugar nel [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1960]], el tercer llugar en [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1964|1964]] y [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1980|1980]] y el cuartu llugar en [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 1972|1972]].<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y José Batalha |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sam-olym-qual.html |títulu= Pre-Olímpicu - South-American Olympic Qualifying Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> La seleición sub-20 llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Xuegos Suramericanos de 1990]] y la [[medaya de bronce]] nos de [[Xuegos Suramericanos de 1994|1994]].<ref>{{Cita web |autor= Neil Morrison, José Luis Pierrend y Erik Garin |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tableso/odesur.html |títulu= Juego Odesur |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> La seleición sub-17, pela so parte, participó en dos Copes del Mundu de la categoría, primero na [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005]] y depués na de [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2007|2007]], avanzando nesta postrera hasta los [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2007#Cuartos de final|cuartos de final]].<ref>https://www.fifa.com/es/tournaments/mens/u17worldcup/korea2007/teams/1889661</ref><ref>https://elbocon.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-sub-17-clasifico-a-un-mundial-por-ultima-vez-en-2007-98390/</ref> Na categoría sub 15 la seleición consiguió'l [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15 de 2013|Campeonatu Suramericanu]] de dicha categoría l'añu 2013<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-sub-15-vida-campeones-sudamericano-2013-23339/</ref><ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-sub-15-este-es-el-mas-completo-resumen-de-la-bicolor-y-sus-titulos-de-la-decada-2010-2019-noticia/</ref><ref>https://www.conmebol.com/banners/peru-celebra-la-seleccion-sub-15-se-consagro-campeona-invicta/</ref> y a nivel internacional llogró la medaya d'oru nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá Nankín 2014|Xuegos Olímpicos de la mocedá]] en 2014.<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-campeones-juegos-olimpicos-juventud-jugaron-primera-division-45242/</ref><ref>https://pqs.pe/deportes/peru-campeon-en-los-juegos-olimpicos-de-la-juventud-nanjing-2014/</ref><ref>http://www.coperu.org/noticias/eventos/un-dia-como-hoy-peru-alcanzo-la-medalla-de-oro-en-los-juegos-olimpicos-nanjing-2014.html</ref><ref>https://www.bbc.com/mundo/ultimas_noticias/2014/08/140827_ultnot_peru_gana_jjoo_futbol_jgc</ref> La xeneración más destacada de xugadores foi la que ganó una [[Copa América]] y participó en 3 mundiales nel periodu 1970 - 1982, conformada por [[Alberto Gallardo]], [[Héctor Chumpitaz]], [[Julio Meléndez Calderón|Julio Meléndez]], [[Roberto Chale]], [[Ramón Mifflin]], [[Teófilo Cubillas]], [[Julio César Uribe]], [[Hugo Sotil]], [[César Cueto]], [[Juan Carlos Oblitas]], [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]], [[Percy Rojas]], [[Gerónimo Barbadillo]] y [[Franco Navarro]]. Años antes, cuando'l fútbol suramericano entá se consolidaba, rellumaron cola seleición ganando una Copa América, futbolistes como: [[Alejandro Villanueva]], [[Teodoro Fernández Meyzán]], el porteru [[Juan Valdivieso]], [[Alberto Terry]], [[Valeriano López]], [[Miguel Loayza]], [[Juan Seminario]] y [[Juan Joya]]. Nes dos últimes décades resaltaron cola seleición xugadores como [[Nolberto Solano]], [[Roberto Palacios]], [[Paolo Guerrero]], [[Jefferson Farfán]], [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]], [[Christian Cueva]], [[Edison Flores]], [[Yoshimar Yotún]], [[André Carrillo]], [[Pedro Gallese]] y [[Renato Tapia]].<ref>{{cita noticia|títulu=Cuatro peruanos ente los meyores 500 futbolistes del mundu|url=https://elbocon.pe/futbol-peruano/cuatro-peruanos-ente-los meyores-500-futbolistes-del mundu-semeya-149689/|fechaaccesu=16 de payares de 2017|axencia=ElBocon.pe}}</ref>. Estos postreros fueron artífices de la clasificación mundialista depués de 36 años. == Historia == {{AP|Historia de la seleición de fútbol de Perú}} === Introducción del fútbol y establecimientu de la seleición de Perú === [[Ficheru:PER-URU 1927.jpg|200px|miniaturadeimagen|left|Escoyíos de Perú y Uruguái nel [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu de 1927]] realizáu nel Perú.]] [[Ficheru:Peru 1929.JPG|200px|miniaturadeimagen|Escoyíu peruanu que participó nel [[Campeonatu Suramericanu 1929]].]] El [[fútbol]] foi introducíu nel [[Perú]] a finales del [[sieglu XIX]] por [[marín|marinos]] [[Inglaterra|ingleses]] mientres les sos frecuentes visites al [[puertu del Callao]], consideráu nesi tiempu unu de los más importantes puertos pal [[comerciu]] nel [[océanu Pacíficu]].<ref>{{Cita web |url= http://gosouthamerica.about.com/od/callao/Callao_Peru.htm |títulu= Callao, Peru |editor= gosouthamerica.about.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091110002851/http://gosouthamerica.about.com/od/callao/Callao_Peru.htm |fechaarchivu= 10 de payares de 2009 }}</ref> El fútbol creció gracies a la so práutica polos residentes británicos nel Perú y a la so adopción per parte de los peruanos que tornaben d'[[Inglaterra]].<ref name="difusion">{{Cita web |autor= Gerardo Tomas Álvarez Gradia |url= http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_Y_T/Cap2.htm |títulu= L'espardimientu del fútbol en Lima |editor= sisbib.unmsm.edu.pe |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20040905005658/http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_Y_T/Cap2.htm |fechaarchivu= 5 de setiembre de 2004 }}</ref> Llueu, la rivalidá deportiva que se desenvolvió ente los visitantes estranxeros y los locales empezó a ganar l'atención de los peruanos residentes n'otres ciudaes,<ref name="difusion"/> anque nun principiu el deporte apostóse fora de la organización formal, tales como clubes deportivos o lligues. Los primeros clubes fueron fundaos a empiezos del [[sieglu XX]] col fin de siguir cola práutica del deporte.<ref>{{Cita web |url= http://www.clublimacricket.com/futbol.htm |títulu= Lima Cricket & Football Club |editor= clublimacricket.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080121072225/http://www.clublimacricket.com/futbol.htm |fechaarchivu= 21 de xineru de 2008 }}</ref><ref name="fundaciones">{{Cita web |autor= Eli Schmerler y Carlos Manuel Nieto Tarazona |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/perufound.html |títulu= Peru - Foundation Dates of Clubes |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> La falta d'una organización centralizada de cutiu condució a conflictos ente los equipos, polo qu'en 1922 tuvo llugar la creación de la [[Federación Peruana de Fútbol]] xunto con una nueva [[Primer División de Perú|Lliga Peruana de Fútbol]] nel marcu del reglamentu de dicha organización en 1926.<ref>{{Cita web |url= http://fpf.org.pe/ |títulu= Historia |editor= fpf.org.pe |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> La Federación Peruana de Fútbol afiliar a la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] en 1925, pero les llimitaciones internes y los problemes económicos torgaron la creación d'una seleición nacional qu'oficialmente representara al país internacionalmente. En 1927, la seleición de fútbol de Perú foi creada oficialmente, y foi la anfitriona del [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]] d'esi mesmu añu, onde ocupó'l tercer llugar dempués d'una victoria (3:2 ante {{sel|Bolivia}}) y dos ganes (0:4 ante {{sel|Uruguái}} y 1:5 ante {{sel|Arxentina}}).<ref name="suramericanu27">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/27safull.html |títulu= Southamerican Championship 1927 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === El debú nel mundial y el títulu del Campeonatu Suramericanu (1930-1939) === [[Ficheru:Peru Football 1936 Olympics.png|220px|miniaturadeimagen|left|Seleición peruana que participó nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Berlín 1936|Xuegos Olímpicos de Berlín de 1936]] estrenando la clásica banda colorada que perduró hasta los nuesos díes. Alantre: Magallanes, [[Jorge Alcalde|Alcalde]], [[Teodoro Fernández Meyzán|Fernández]], Morales y [[Alejandro Villanueva|Villanueva]]. Tras: Tovar, Lavalle, [[Juan Valdivieso|Valdivieso]], Arturo Fernández, Castillo, Xordán y el téunicu [[Alberto Denegri]].]] [[Ficheru:Túnel Punta Olimpica2.jpg|derecha|miniaturadeimagen|200px|El [[túnel Punta Olímpica]], allugáu en Áncash, foi nomáu asina n'honor a la victoria de Perú sobre la seleición d'Austria mientres les olimpiaes de 1936.]] {|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95% |- !colspan=2 style=font-size:small"| '''[[Campeonatu Suramericanu 1939]]'''<br />[[Ficheru:Star*.svg|15px]] |} En 1930, la ''blanquirroja'' foi convidada a participar na primer [[Copa Mundial de Fútbol]],<ref>{{Cita web |url= http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |títulu= 1930 FIFA World Cup Uruguái |editor= fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090202113439/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |fechaarchivu= 2 de febreru de 2009 }}</ref><ref>https://especiales.elcomercio.pe/?q=especiales/seleccion-peruana-90-anios-debut-mundiales-nndd-ecvisual-ecpm/index.html</ref> [[Perú]] integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1930#Grupu C|grupu C]] xunto coles seleiciones de {{sel|Rumanía}} y {{sel|Uruguái}},<ref name="mundial30">{{Cita web |autor= Karel Stokkerman |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/30full.html#grc |títulu= World Cup 1930: Group C - PER ROM URU |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> siendo ganada nos dos alcuentros qu'apostó, 1:0 contra'l anfitrión y 3:1 contra los rumanos, este foi l'alcuentru en que se marcó'l primer gol de Perú na historia de los mundiales, marcáu por [[Luis de Souza Ferreira|Luis de Souza]] nel minutu 75.<ref>https://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/primer-gol-peruano-mundiales-pedro-canelo-noticia-496833-noticia/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/mas-futbol/luis-de-souza-ferreira-y-el-primer-gol-peruano-noticia-401105</ref><ref name="mundial30"/> Depués d'un receso de seis años llevar a cabu nuevamente'l [[Copa América|Campeonatu Suramericanu de Seleiciones]] y per segunda ocasión realizar nel Perú.<ref>https://www.auf.org.uy/copa-america-1935/</ref><ref>https://www.livefutbol.com/todos_partidos/copa-america-1935-in-peru/</ref><ref>https://www.partidosdelaroja.com/1970/01/26011935-peru-chile-10.html</ref> Fueron solu cuatro seleiciones les que participaron: {{sel|Arxentina}}, Uruguái, {{sel|Chile}} y el Perú como sede. La seleición peruana empecipió la so participación el 13 de xineru con una gana ante los ''charrúas''. Siete díes más tarde foi ganada nuevamente, esta vegada a manes d'Arxentina, y el 26 de xineru consiguió la so única victoria del tornéu, ante Chile por 1:0,<ref>https://www.transfermarkt.es/peru_chile/index/spielbericht/3043867</ref><ref>https://elbocon.pe/seleccion-nacional/peru-y-chile-estrenaron-clasico-del-pacifico-en-1935-y-fue-en-un-ambiente-de-camaraderia-4266/</ref> y terminó na tercer posición.<ref name="suramericanu35">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/35safull.html |títulu= Southamerican Championship 1935 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> Nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]], la seleición peruana algamó les semifinales depués de vencer a la seleición de {{sel|Finlandia}} por marcador de 7:3 y a la seleición d'{{sel|Austria}} por [[Perú vs Austria (1936)|4:2]],<ref name="olimpiaes">{{Cita web |autor= Macario Reyes |añu= 2000 |url= http://www.rsssf.com/tableso/ol1936f-det.html |títulu= XI. Olympiad Berlin 1936 Football Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> depués de dir perdiendo por 2:0 y empatando nos últimos quince minutos del tiempu reglamentariu.<ref name="olimpiaes"/> Esto provocó una supuesta invasión del campu de xuegu per parte de los siguidores peruanos que s'atopaben nel estadiu.<ref name="mitu">{{Cita web |autor= Claudio Chaparro |añu= 2008 |url= http://www.larepublica.pe/17-08-2008/discutiniu-berlin-36-un mitu esmarranáu |títulu= Berlín 36. Un mitu esmarranáu |editor= larepublica.pe |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Yá nel tiempu extra Perú llogró anotar dos goles más, llogrando la victoria.<ref name="mitu"/> Sicasí, [[Austria]] protestó ante la [[FIFA]] y ordenóse apostar un alcuentru de revancha ensin espectadores,<ref name="mitu"/> situación ante la cual el [[Estáu de Perú|gobierno peruanu]] decidió que tola delegación peruana abandonara los Xuegos Olímpicos,<ref>{{Cita web |autor= Patrick Espejo |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/html/2008-08-02/les%20olimpiaes-paginas-comerciu.html |títulu= Les olimpiaes nes páxines d'El Comercio |editor= elcomercio.com.pe |fechaaccesu= 15 d'abril de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111207024823/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/html/2008-08-02/les |fechaarchivu= 2011-12-07 }}</ref> dando como ganadores del alcuentru a los [[austria]]cos.<ref>https://www.conmebol.com/banners/la-misteriosa-anulacion-de-un-gran-triunfo-peruano-ante-austria-en-1936/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elcincocero.com/noticias/detalle/58-selecciones/3340-el-escandalo-de-la-seleccion-de-peru-en-los-juegos-olimpicos-de-berlin-1936 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221004192846/https://www.elcincocero.com/noticias/detalle/58-selecciones/3340-el-escandalo-de-la-seleccion-de-peru-en-los-juegos-olimpicos-de-berlin-1936 |fechaarchivu=2022-10-04 }}</ref><ref>https://peru21.pe/deportes/historia-olimpicos-berlin-1936-40499-noticia/</ref> En 1938, cola mayoría de los «futbolistes olímpicos» y en venciendo con facilidá a les seleiciones de {{sel|Colombia}}, {{sel|Ecuador}}, {{sel|Bolivia}} y {{sel|Panamá}},<ref name="bolivarianos">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y Alfonzo Cornejo |añu= 2005 |url= http://www.rsssf.com/tablesb/bolivarianos.html |títulu= Bolivarian Games: Soccer Tournaments |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Perú llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|I Xuegos Bolivarianos]] anotando 18 goles nos cuatro alcuentros.<ref>{{Cita web |url=http://perufootball.org/partidosoficialesbolivarianos1938.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220927003501/http://perufootball.org/partidosoficialesbolivarianos1938.htm |fechaarchivu=2022-09-27 }}</ref><ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/seleccion-peruana-80-anos-gano-primer-titulo-historia-infografia-84771/</ref><ref>{{Cita web |url=https://leeporgusto.com/2018/06/30/antenor-guerra-garcia-el-enciclopedista-del-futbol-peruano/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221007170221/https://leeporgusto.com/2018/06/30/antenor-guerra-garcia-el-enciclopedista-del-futbol-peruano/ |fechaarchivu=2022-10-07 }}</ref> Sicasí, recién en 1939 consiguió'l so primer títulu internacional de gran valumbu: el Campeonatu Suramericanu que se realizó na ciudá de [[Lima]].<ref>[https://www.infobae.com/america/peru/2022/06/13/el-dia-que-peru-gano-su-primera-copa-america-en-1939/#:~:text=Con%20un%20Estadio%20Nacional%20repleto,a%202%20a%20los%20chilenos. https://www.infobae.com/america/peru/2022/06/13/el-dia-que-peru-gano-su-primera-copa-america-en-1939/#:~:text=Con%20un%20Estadio%20Nacional%20repleto,a%202%20a%20los%20chilenos.]</ref><ref>https://andina.pe/agencia/noticia-copa-america-peru-logro-su-primer-campeonato-invicto-1939-archivo-historico-754789.aspx</ref><ref>https://www.futbolperuano.com/seleccion/noticias/seleccion-peruana-hace-80-anos-la-bicolor-gano-su-primera-copa-america-218836</ref> La seleición apostó cuatro alcuentros nel campeonatu y ganar toos, 5:2 a Ecuador, 3:1 a Chile, 3:0 a {{sel|Paraguái}} y 2:1 a Uruguái nel últimu alcuentru.<ref name="acopa39">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/39safull.html |títulu= Southamerican Championship 1939 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref><ref>https://www.goal.com/es/noticias/historia-de-la-copa-america-1939-el-dia-que-peru-toco-el/n32pw6gkicrl13js1yfcsqf2b</ref><ref>https://especiales.depor.com/copa-america-1939/</ref> L'artilleru peruanu [[Teodoro Fernández Meyzán]] foi'l goliador del campeonatu con siete tantos,<ref>{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html#goal |títulu= Copa América - Goalscorings |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> amás de ser escoyíu como'l meyor futbolista del tornéu.<ref name="best">{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachampfulltrivia.html#best-players |títulu= Copa América Best Players |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=28 d'abril de 2009}}</ref> === La dómina del fútbol y la falta de títulos (1940-1969) === [[Ficheru:Victor Benitez Morales.jpg|miniaturadeimagen|left|130px|[[Víctor Benítez]] participó cola seleición nos [[Copa América|Campeonatos Suramericanos]] de [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] y [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]].]] [[Ficheru:Seleccion peruana 1959.jpg|miniaturadeimagen|derecha|200px|Plantía del escoyíu de 1959.]] Mientres les siguientes décades, la seleición de [[Perú]] foi animadora de casi tolos torneos del continente, y a pesar de cuntar con xugadores de gran nivel internacional, nun consiguió títulos importantes. L'amenorgamientu d'eficacia de la seleición nacional foi más evidente mientres los [[Copa América|Campeonatos Suramericanos]] de la [[Años 1940|década de 1940]]. Perú nun llogró un títulu internacional hasta 1947, cuando llogró nuevamente la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|II Xuegos Bolivarianos]].<ref name="bolivarianos"/> Na [[Años 1950|década de 1950]], volvió ser un importante protagonista del fútbol suramericano, gracies al apurra de futbolistes como [[Alberto Terry]],<ref>https://universitario.pe/noticias/historia/alberto-toto-terry-a-15-anos-de-la-partida-de-una-de-las-maximas-glorias-cremas</ref><ref>https://elbocon.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/alberto-toto-terry-hoy-se-cumplen-15-anos-del-fallecimiento-de-la-saeta-rubia-nnsp-futbol-seleccion-peruana-universitario-de-deportes-noticia/</ref><ref>https://once.pe/toto-terry-el-ultimo-romantico-del-futbol-peruano/</ref> [[Guillermo Barbadillo Alvarado|Guillermo Barbadillo]], [[Valeriano López]],<ref>https://elbocon.pe/futbol-peruano/real-madrid-valeriano-lopez-conoce-peruano-choteo-merengues-fumaba-billetes-fajos-dolares-foto-192155/</ref><ref>https://larepublica.pe/deportes/2022/08/06/valeriano-lopez-quien-fue-el-futbolista-peruano-que-rechazo-jugar-en-el-real-madrid-sport-boys-evat/</ref><ref>https://once.pe/las-confesiones-de-valeriano-lopez-el-mejor-cabeceador-del-futbol-peruano/</ref> [[Félix Castillo]] y [[Óscar Gómez Sánchez]] que contribuyeron a la competitividá del escoyíu a lo llargo d'esos años. En 1952, participó na primer edición del [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]], que se llevó a cabu na ciudá de [[Santiago de Chile]].<ref name="panamericanu52">{{Cita web |autor= Macario Reyes |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/panamch52.html |títulu= I. Panamerican Championship 1952 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}</ref> La seleición peruana empecipió la so participación venciendo por 7:1 a {{sel|Panamá}},<ref>https://dechalaca.com/informes/estadisticas/siete-canales-del-exito</ref><ref>https://www.archivosdebalon.com/peru-vs-panama-cuales-han-sido-los-resultados-de-la-bicolor-ante-los-panamenos/</ref><ref>https://www.panamaamerica.com.pa/deportes/la-historia-de-los-panama-vs-peru-650399</ref> depués sufrió dos ganes consecutives ante {{sel|Uruguái}} 5:2 y {{sel|Chile}} 3:2. Darréu empató 0:0 ante {{sel|Brasil}} y remató con una victoria por marcador de 3:0 ante {{sel|Méxicu}}, colo que sumó 5 puntos y allugóse na cuarta posición.<ref name="panamericanu52"/> En 1955 nel Campeonatu Suramericanu, l'equipu nacional ocupó'l tercer puestu.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/55safull.html |títulu= Southamerican Championship 1955 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref><ref>https://www.worldfootball.net/schedule/copa-america-1955-in-chile-endrunde/0/</ref> Sicasí, nun-y foi perbién nel [[Campeonatu Suramericanu 1956]] nel cual ocupó l'últimu llugar, al nun llograr nenguna victoria.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/56safull.html |títulu= Southamerican Championship 1956 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> La seleición tuvo una llixera recuperación a finales de la década, algamando'l cuartu llugar nos Campeonatu Suramericanos de [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] y [[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]]. En 1961, el combináu peruanu apostó les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962]] ante {{sel|Colombia}}. Nel alcuentru de día la seleición colombiana venció por 1:0, ente que nel alcuentru de vuelta empataron 1:1.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/preliminary=20/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Chile 1962 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505072333/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/preliminaries/preliminary=20/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Nel [[Campeonatu Suramericanu 1963]], ocupó'l quintu llugar en sumando cinco puntos productu de dos victories, un empate y dos ganes.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/63safull.html |títulu= Southamerican Championship 1963 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966]], formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966#Grupu 1|grupu 1]] xunto coles seleiciones d'{{sel|Uruguái}} y {{sel|Venezuela}}.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/preliminaries/preliminary=23/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Inglaterra 1966 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073120/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/preliminaries/preliminary=23/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> En seriar ante los venezolanos, llogró dos victories, primero 1:0 y depués 6:3,<ref>https://dechalaca.com/efemerides/1965/venezuela-3-peru-6-1966-sexto-libre</ref><ref>https://libero.pe/futbol-peruano/seleccion-peruana/2021/11/12/peru-vs-venezuela-eliminatorias-qatar-2022-revive-vez-seleccion-peruana-gano-6-3-venezuela-en-su-casa-1966-peru-pe-noticia-28175</ref><ref>https://es.athlet.org/futbol/mundial/1966/clasificacion/conmebol/grupo-1/1965-06-02-venezuela-peru.html</ref> ente qu'ante los uruguayos nun consiguió victories polo qu'ocupó'l segundu llugar del so grupu, perdiéndose la oportunidá de clasificar a la Copa del Mundu. El 31 d'agostu de 1969, la seleición peruana enfrentó al so similar d'{{sel|Arxentina}} en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]], alcuentru que se dio nel marcu de les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970]]. Perú venía de vencer a los [[Arxentina|arxentinos]] y a los [[bolivia]]nos en [[Lima]],<ref name="eliminatories70">{{Cita web |autor= Karel Stokkermans y Sergio Henrique Jarreta |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tables/70q.html |títulu= World Cup 1970 Qualifying |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> en perdiendo en [[La Paz]], precisaba namái un empate pa clasificar al Mundial dexando fora de competición a bolivianos y arxentinos. Esi día Perú llogró empatar 2:2 con goles d'[[Oswaldo Ramírez]].<ref name="eliminatories70"/> y la ''blanquirroja'' llogró la so clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]]. === La xeneración d'oru (1970-1980) === [[Ficheru:Sotil Cubillas Challe 1973.png|miniaturadeimagen|180px|derecha|D'esquierda a derecha: [[Hugo Sotil]], [[Teófilo Cubillas]] y [[Roberto Chale]] nel Estadiu Nacional en 1973.]] {|class=infobox width=100 cellspacing=0 style=font-size:95% |- !colspan=2 style=font-size:small"| '''[[Copa América 1975]]'''<br />[[Ficheru:Star*.svg|15px]][[Ficheru:Star*.svg|15px]] |} [[Ficheru:Marcos Calderon 1975 Copa America.png|miniaturadeimagen|derecha|150px|El téunicu [[Marcos Calderón]] cola [[Copa América]] de 1975.]] Na Copa del Mundu, formó parte del [[Copa Mundial de Fútbol de 1970#Grupu D|grupu D]] xunto coles seleiciones d'{{sel|Alemaña Federal}}, {{sel|Bulgaria}} y {{sel|Marruecos}}.<ref name="mundial70">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1970 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090130061530/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |fechaarchivu= 30 de xineru de 2009 }}</ref> Nel primer alcuentru consiguió una victoria por 3:2 ante Bulgaria depués de dir perdiendo 2:0, siendo los goles peruanos anotaos por [[Alberto Gallardo]], Héctor Chumpitaz y [[Teofilo Cubillas]]. Nel so segundu alcuentru nuevamente llogró una victoria en venciendo cómodamente por 3:0 a Marruecos, con dos goles de Teófilo Cubillas y unu de Roberto Chale, ente que nel últimu alcuentru de la fase de grupos foi ganada per Alemaña Federal por marcador de 3:1, ocupando'l segundu llugar del so grupu con 4 puntos y llogrando la clasificación a los [[Copa Mundial de Fútbol de 1970#Cuartos de final|cuartos de final]]. En dicha fase, la seleición foi esaniciada por {{sel|Brasil}}, que finalmente resultó campeón del tornéu.<ref name="mundial70"/> Tres la desilusión de nun consiguir clasificar a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]],<ref name="arkiv75">{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/copamerica75.htm |títulu= Perú Campeón Suramericanu 1975 |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180722163915/http://www.arkivperu.com/copamerica75.htm |fechaarchivu= 2018-07-22 }}</ref> al añu siguiente mientres la [[Copa América]] que s'apostó ensin tener una sede fixa y con un formatu d'alcuentros d'ida y vuelta, Perú foi arrexuntada xunto con {{sel|Chile}} y Bolivia. Al llograr tres victories y un empate, clasificó a les semifinales xunto coles seleiciones de {{sel|Colombia}}, Brasil y {{sel|Uruguái}}.<ref name="arkiv75"/> Nes semifinales enfrentar a Brasil, llogrando nel alcuentru d'ida en [[Belo Horizonte]] una victoria por 3:1 de visitante con dos goles d'[[Enrique Casaretto]] y unu de Teófilo Cubillas. Nel alcuentru de vuelta apostáu en [[Lima]], la seleición ''canarinha'' venció por 2:0, y la igualdá na diferencia de goles implicó que se decidiera al clasificáu por aciu sortéu, que foi ganáu pol Perú.<ref name="arkiv75"/> La final apostar ante Colombia que primeramente venciera por marcador global de 3:1 a Uruguái. El primer alcuentru apostar en Lima con victoria pa Colombia por 1:0, ente que nel alcuentru de vuelta la ''raxona'' ganó por 2:0,<ref name="arkiv75"/> por cuenta de lo que Perú tuvo de llevase'l títulu por diferencia de goles, anque esto nun foi alcordáu polo que se tuvo qu'apostar un alcuentru extra'l 28 d'ochobre de 1975 na ciudá de [[Caraques]]. Perú venció 1:0 con gol de [[Hugo Sotil]] a los 25 minutos del primer tiempu, y Teófilo Cubillas foi escoyíu como'l meyor futbolista del campeonatu.<ref name="best"/> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978]], Perú formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Grupu 3|grupu 3]] xunto coles seleiciones de Chile y {{sel|Ecuador}},<ref name="eliminatories78">{{Cita web |autor= Karel Stokkermans y Sergio Henrique Jarreta |añu= 2000 |url= http://www.rsssf.com/tables/78q.html |títulu= World Cup 1978 Qualifying |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> apostando cuatro alcuentros de los cualos ganó dos y empató nos otros dos, sumando asina seis puntos y pasando a la siguiente ronda de manera invicta.<ref name="eliminatories78"/> Na [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978#Ronda final|ronda final]] enfrentar a Brasil, col que perdió por 1:0, y depués midióse ante Bolivia, a la cual venció por marcador de 5:0, consiguiendo d'esta forma la so segunda clasificación pa una Copa del Mundu. Nel primer alcuentru venció a {{sel|Escocia}} (unu de los equipos favoritos pa llograr el campeonatu)<ref>{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/escocia.htm |títulu= Córdoba, Arxentina. 3 de xunu de 1978 |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20210509230404/http://www.arkivperu.com/escocia.htm |fechaarchivu= 2021-05-09 }}</ref> por 3:1,<ref name="mundial78">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1978 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090202123543/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |fechaarchivu= 2 de febreru de 2009 }}</ref> el segundu alcuentru foi un empate a cero goles ante los {{sel|Países Baxos}} y finalmente venció por 4:1 a la seleición d'{{sel|Irán}}, que participaba per primer vegada nun mundial de fútbol.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/overview.html |títulu= Arxentina coronar so una agua de confeti |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090201044111/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/overview.html |fechaarchivu= 1 de febreru de 2009 }}</ref> Yá na segunda fase'l combináu peruanu integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1978#Grupu 2|grupu 2]] xunto con Brasil (perdió 3:0), {{sel|Polonia}} (perdió 1:0) y Arxentina (perdió 6:0).<ref name="mundial78"/> Na [[Copa América 1979]], la seleición peruana, por ser la campeona vixente del tornéu, avanzó direutamente a les [[Copa América 1979#Semifinales|semifinales]] pa enfrentase a Chile, siendo esaniciada tres una derrota en Lima por 1:2 y un empate 0:0 en [[Santiago de Chile|Santiago]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/79safull.html |títulu= Copa América 1979 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === El principiu de la decadencia (1981-1986) === Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982]], Perú enfrentó nel so grupu a {{sel|Colombia}} y {{sel|Uruguái}}, los segundos ganando apocayá'l [[Copa d'Oru de Campeones Mundiales|Mundialín]] realizáu nel so país.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/mund80.html |títulu= Mundialín 1980 (Montevideo, Uruguái) |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de setiembre de 2009}}</ref> El 26 de xunetu de 1981, apostó'l primer alcuentru del so grupu ante Colombia na ciudá de [[Bogotá]], onde consiguió un empate 1:1, depués recibió en [[Lima]] al mesmu rival y esta vegada ganar por 2:0.<ref name="preliminares82">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=52/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA España 1982 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073306/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/preliminaries/preliminary=52/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Darréu apostáronse los alcuentros ante Uruguái, primero en [[Montevidéu]] onde llogró una victoria por 2:1, ente que nel alcuentru de vuelta Perú clasificó al [[Copa Mundial de Fútbol de 1982]] depués d'empatar 0:0 en Lima.<ref name="preliminares82"/> Yá nel Mundial integró'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1982#Grupu A|grupu A]] xunto con {{sel|Italia}}, {{sel|Camerún}} y {{sel|Polonia}}.<ref name="mundial82">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA España 1982 |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 8 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306045500/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/index.html |fechaarchivu= 6 de marzu de 2010 }}</ref> Nel so primer alcuentru llogró un empate ensin goles ante la seleición africana, depués empató nuevamente ante Italia por 1:1, el gol peruanu obra de [[Rubén Toribio Díaz]] y el tantu italianu de [[Bruno Conti]]. Finalmente fueron ganaos per Polonia por marcador de 5:1, colo que Perú ocupó l'últimu llugar del grupu con namái dos puntos y foi esaniciáu na primer fase del tornéu.<ref name="mundial82"/> Na [[Copa América 1983]], la seleición peruana tuvo una decorosa participación esaniciando en primer fase a les seleiciones de Colombia y {{sel|Bolivia}} tres dos victories y dos empates.<ref name="acopa83">{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/83safull.html |títulu= Copa América 1983 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=8 de setiembre de 2009}}</ref> Nes semifinales enfrentar a Uruguái y nel alcuentru d'ida fueron ganaos por 1:0, ente que nel de vuelta empató a 1 gol.<ref name="acopa83"/> A falta de dos feches por que remataren les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|clasificatorias pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986]], Perú precisaba vencer a {{sel|Arxentina}} tanto de llocal como de visitante. Nel alcuentru que s'apostó en Lima, llogró una victoria por marcador de 1:0 con un gol anotáu por [[Juan Carlos Oblitas|Oblitas]].<ref name="eliminatories86">{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/preliminaries/preliminary=62/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1986 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 21 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505073321/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/preliminaries/preliminary=62/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Darréu, en [[Buenos Aires]] la ''raxona'' vencía 2:1 a los locales hasta'l minutu 80, momentu en cual gracies a una aición individual de [[Daniel Passarella]] y un gol de Ricardo Gareca,<ref name="eliminatories86"/> la seleición arxentina llogró igualar el marcador y clasificar a la so seleición al Mundial en que, a lo postrero, campeonarían.<ref>{{Cita web |autor= Karel Stokkermans |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tables/78full.html |títulu= World Cup 1978 finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Depués perdió la oportunidá de clasificar al Mundial ante {{sel|Chile}} nel repechaje, siendo ganada por 4:2 nel alcuentru d'ida y 1:0 nel alcuentru de vuelta.<ref name="eliminatories86"/> === La etapa más baxa (1987-2009) === [[Ficheru:Argentina and Peru, Copa America 2007.jpg|miniaturadeimagen|250px|Les seleiciones d'{{sel|Arxentina}} y Perú interpretando los sos [[Himnos nacionales y de territorios dependientes|himnos nacionales]] na [[Copa América 2007]].]] Na [[Copa América 1987]], la «blanquirroja» nun pasó de la [[Copa América 1987#Primer fase|primer fase]] n'empatando por marcador de 1:1 ante Arxentina y {{sel|Ecuador}}.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/87safull.html |títulu= Copa América 1987 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Na [[Copa América 1989]], nuevamente foi esaniciada na [[Copa América 1989#Primer Fase|primer fase]] en consiguiendo trés empates (0:0 ante {{sel|Brasil}}, 1:1 ante {{sel|Venezuela}} y 1:1 ante {{sel|Colombia}}) y una derrota (5:2 ante {{sel|Paraguái}}).<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/89safull.html |títulu= Copa América 1989 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990]], integró'l [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990#Grupu 1|grupu 1]] xunto con {{sel|Bolivia}} y {{sel|Uruguái}}, apostó 4 alcuentros y remató nel últimu llugar del so grupu tres nun consiguir nengún puntu, namái anotando 2 goles y recibiendo 8 en contra.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/preliminaries/preliminary=70/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Italia 1990 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 21 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090505072606/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/preliminaries/preliminary=70/index.html |fechaarchivu= 5 de mayu de 2009 }}</ref> Na [[Copa América 1993]] viose una curtia recuperación del combináu peruanu, ocupando'l primer llugar del so [[Copa América 1993#Grupu B|grupu]] tres una victoria y dos empates, anque foi esaniciáu nos [[Copa América 1993#Cuartos de final|cuartos de final]] al ser derrotáu 4:2 por {{sel|Méxicu}}.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/93safull.html |títulu= Copa América 1993 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> [[José Guillermo del Solar]] sería con tres anotaciones el goliador de la seleición.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/93safull.html#scorers |títulu= Scorers' List |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> En [[1993]], mientres el [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|procesu eliminatoriu pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994]], formó parte del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994#Grupu A|grupu A]] xunto coles seleiciones d'Arxentina, Colombia y Paraguái. En dichu proceso namái llogró un puntu al empatar de llocal 2:2 na última fecha col equipu paraguayu. Na [[Copa América 1995]] nuevamente foi esaniciada na primer fase con un empate y dos ganes,<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/95safull.html |títulu= Copa América 1995 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> ente que na [[Copa América 1997]] ocupó'l segundu llugar del so [[Copa América 1997#Grupu B|grupu]] y nos [[Copa América 1997#Cuartos de final|cuartos de final]] ganó 2:1 a Arxentina. Nes [[Copa América 1997#Semifinales|semifinales]] ante Brasil cayó por 7:0, lo que constitúi la derrota más abuitada en tola so historia hasta'l momentu.<ref name="historial">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/peru-intres.html |títulu= Peru - International Results |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> Depués enfrentóse a Méxicu pol tercer puestu, anque nuevamente foi ganada, esta vegada por marcador de 1:0.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/97safull.html |títulu= Copa América 1997 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009}}</ref> Pa la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]] el [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|sistema eliminatoriu]] modificóse y los equipos [[América del Sur suramericanos]] apostaron dos ruedes d'enfrentamientos [[Sistema de toos contra toos|toos contra toos]].<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Francia 1998 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100309105114/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/index.html |fechaarchivu= 9 de marzu de 2010 }}</ref> Perú ocupó'l cuartu llugar pa la clasificación al Mundial hasta la penúltima fecha cuando foi derrotáu 4:0 por {{sel|Chile}} en Santiago nun vergonzosu alcuentru pol mal desempeñu del cuadru peruanu. Chile empató a los peruanos en puntaje pero tenía una meyor diferencia de goles, más el trunfu nel so últimu alcuentru sumó otros trés puntos, que tresformáronse nun pasaxe a la Copa del Mundu.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/preliminary=896/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Francia 1998 Preliminar - Suramérica |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 22 de setiembre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090405144029/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/preliminaries/preliminary=896/index.html |fechaarchivu= 5 d'abril de 2009 }}</ref> Na XXXIX edición de la [[Copa América]], la postrera del [[sieglu XX]], el combináu peruanu ocupó'l segundu llugar nel so [[Copa América 1999#Grupu A|grupu]] en venciendo a Xapón y Bolivia, y avanzaría a los [[Copa América 1999#Cuartos de final|cuartos de final]], siendo esaniciáu per Méxicu 4:2 en [[tanda de penaltis]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tables/99safull.html |títulu= Copa América 1999 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de setiembre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002]], intentó ensin ésitu ameyorar el so rendimientu de la eliminatoria anterior, quedando n'octavu llugar con 16 puntos, productu de cuatro victories, cuatro empates y diez ganes.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3889/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Corea/Xapón 2002 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090405144039/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3889/index.html |fechaarchivu= 5 d'abril de 2009 }}</ref> Nel añu [[2004]], el [[Perú]] foi sede de la [[Copa América 2004|Copa América]] qu'a lo postrero ganaría Brasil. Na [[Copa América 2004#Grupu A|primer fase]], l'equipu llocal venció 3:1 a {{sel|Venezuela}} y empató 2:2 con Bolivia y con Colombia.<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2004safull.html#grA |títulu= Group A - BOL COL PER VEN |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Finalmente la roxiblanca» foi esaniciada del tornéu al cayer 1:0 ante {{sel|Arxentina}} gracies a una anotación de [[Tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] de [[Carlos Tévez]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2004safull.html#quarter |títulu= Quarter Finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> Nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006]], nun consiguió l'oxetivu de clasificar al Mundial baxu tutelar de los téunicos [[Paulo Autuori]] y depués [[Freddy Tenral]] y ocupó el penúltimu llugar con tan solo 18 puntos, superando namái a Bolivia.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=7302/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Alemaña 2006 Preliminares |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090203072120/http://es.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=7302/index.html |fechaarchivu= 3 de febreru de 2009 }}</ref> Perú compartió'l [[Copa América 2007#Grupu A|grupu A]] con Venezuela, Uruguái y Bolivia na [[Copa América 2007]] entamada polos venezolanos.<ref name="vene07">{{Cita web |autor= Martín Tabeira y Neil Morrison |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2007safull.html#grA |títulu= Copa América 2007 |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> [[Franco Navarro]] abandonara'l cargu por males resultancies, y tou indicaba que [[Juan Carlos Oblitas]] sería'l nuevu direutor téunicu peruanu, sicasí a la fin foi escoyíu Julio César Uribe. El combináu peruanu empecipió la so participación con una sorpresiva victoria por 3:0 sobre Uruguái na ciudá de [[Mérida (Venezuela)|Mérida]],<ref name="vene07"/> depués treslladáronse a la ciudá de [[San Cristóbal (Venezuela)|San Cristóbal]] pa enfrentar a los locales, siendo derrotaos por 2:0,<ref name="vene07"/> ente que nel so últimu alcuentru empataron 2:2 ante Bolivia,<ref name="vene07"/> consiguiendo d'esta manera'l so pase a los [[Copa América 2007#Cuartos de final|cuartos de final]], onde fueron esaniciaos per Arxentina por marcador de 4:0.<ref name=autogenerated1>{{Cita web |autor= Martín Tabeira y Neil Morrison |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/2007safull.html#quarter |títulu= Quarter Finals |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> El [[13 d'ochobre]] del [[2007]], la «blanquirroja» apostó nel [[Estadiu Monumental (Perú)|Estadiu Monumental]] de [[Lima]] el primer alcuentru del [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|procesu clasificatorio pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010]], siendo'l rival l'escoyíu de Paraguái, col cual consiguió un empate ensin goles.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032130/index.html |títulu= Reporte Perú - Paraguái |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210553/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032130/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> Cuatro díes más tarde, pola segunda fecha, Perú cayó ante'l so similar de Chile en condición de visitante por 2:0.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032131/index.html |títulu= Reporte Chile - Perú |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210558/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300032131/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> En total, sumó apenes tres puntos en seis xornaes, y yá dellos medios de comunicación falaben sobre'l posible arrenunciu de la Comisión Mundialista Sudáfrica 2010», auníu a los actos d'indisciplina de dalgunos de los futbolistes peruanos mientres s'atopaben na concentración del escoyíu nel [[Hotel Golf Los Inques]], depués del empate 1:1 con Brasil en Lima. Ente los arreyaos atopábense [[Claudio Pizarro]], [[Jefferson Farfán]], [[Andrés Mendoza]] y [[Santiago Acasiete]],<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2007-12-08/comision-justicia-fpf-tien-peracaba-pallabra-sobre-sancion.html |títulu= Comisión de Xusticia de la FPF tien la última pallabra sobre la sanción |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206222058/http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2007-12-08/comision-justicia-fpf-tien-peracaba-pallabra-sobre-sancion.html |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref> a quien la Comisión de Xusticia de la Federación Peruana de Fútbol impunxo primeramente un castigu d'añu y mediu ensin poder ser convocaos.<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/03/28/ECDT280308a18.pdf |títulu= Caso Golf Los Inques: nun volverán vistir se de blanquirrojo hasta mayu del 2009 |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206224901/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/03/28/ECDT280308a18.pdf |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |autor= Jorge Alvarado |añu= 2008 |url= http://www.peruinside.com/fpf-suspende-por-18-meses-a-escoyíos-indisciplinaos/ |títulu= FPF suspende por 18 meses a escoyíos indisciplinaos |editor= peruinside.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 }}</ref> Sicasí, depués del atopo ante Uruguái reconsideróse la sanción y foi menguada a tres meses,<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/07/04/ECDT040708a16.pdf |títulu= Caso Golf Los Inques: Resolvimientu de la Comisión de Xusticia ye definitiva |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111206221231/http://elcomercio.pe/edicionimpresa/pdf/2008/07/04/ECDT040708a16.pdf |fechaarchivu= 6 d'avientu de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://www.eluniverso.com/2008/07/03/0001/15/0FE96F9835534D129021AC0DC4997618.html |títulu= FPF amenorga sanción a Pizarro, Farfán y Acasiete |editor= eluniverso.com |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2009}}</ref> pero'l [[Entrenador|direutor téunicu]] [[José Guillermo del Solar]] decidió nun convocalos nunca más mientres él tuviera nel cargu. Depués d'esi sucesu, Perú sufrió derrotes bien fuertes contra Ecuador (5:1) en [[payares]] de 2007<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300032143/report.html|títulu=Copa Mundial de la FIFA Sudáfrica 2010 - Partíos - Ecuador-Perú - FIFA.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180306082613/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300032143/report.html|fechaarchivu=2018-03-06}}</ref> y contra Uruguái (6:0) en [[xunu]] de [[2008]]<ref>{{Cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300035297/report.html|títulu=Copa Mundial de la FIFA Sudáfrica 2010 - Partido - Uruguái-Perú - FIFA.com|fechaaccesu=5 de marzu de 2018|apellíu=FIFA.com|sitiuweb=FIFA.com|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180306082836/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=250491/match=300035297/report.html|fechaarchivu=2018-03-06}}</ref>, siendo esti postreru partíu la so peor derrota n'eliminatories. Tres estos fechos intentóse empecipiar una renovación nel escoyíu, convocando nuevos futbolistes como [[Carlos Augusto Zambrano|Carlos Zambrano]], [[Daniel Chávez Castillo|Daniel Chávez]] y [[Johan Fano]] pa la siguiente fecha eliminatoria que s'empecipió'l [[6 de setiembre]] de 2008, cola primer victoria como llocal ante Venezuela por 1:0, con gol de [[Piero Alva Niezen|Piero Alva]],<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035300/index.html |títulu= Reporte Perú - Venezuela |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110414210923/http://es.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035300/index.html |fechaarchivu= 14 d'abril de 2011 }}</ref> y más palantre un empate ante Arxentina con gol de Johan Fano nel últimu minutu del alcuentru.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035306/index.html |títulu= Reporte Perú - Arxentina |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090331053634/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=250491/match=300035306/index.html |fechaarchivu= 2009-03-31 }}</ref> A partir d'esto faló d'un posible resurdimientu del bon fútbol, pero tou volvió cayese cuando perdieron seis alcuentros consecutivos ante Bolivia, Paraguái, Chile, Brasil, Ecuador y Colombia. Depués l'escoyíu peruanu llogró dos victories (1:0 a Uruguái y 1:0 a Bolivia), anque de toes formes remató no fondero de la tabla de posiciones con 13 unidaes.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/standings/index.html |títulu= Reporte Grupos y asities |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306050721/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/standings/index.html |fechaarchivu= 2010-03-06 }}</ref> === La transición con Markarián y Bengoechea (2010-2014) === [[Ficheru:First-goal-at-BMO.jpg|300px|derecha|miniaturadeimagen|Con [[Sergio Markarián]], la seleición debutó nel [[Estadiu Nacional de Canadá]] con victoria de 2-0 sobre la [[Seleición de fútbol de Canadá|seleición canadiense]]]] Tres les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|eliminatories pal mundial de 2010]] los dirixentes de la [[Federación Peruana de Fútbol|FPF]] anunciaron, en xunetu de [[2010]], la contratación del téunicu [[Uruguái|uruguayu]] [[Sergio Markarián]],<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/504492/noticia-confirmado-sergio-markarian-nuevu-tecnico-seleccion-peruana |títulu= Confirmáu: Sergio Markarián ye'l nuevu téunicu de la seleición peruana |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=10 de setiembre de 2010}}</ref> quien ente [[1993]] y [[1997]] dirixó a los clubes peruanos [[Club Universitario de Deportes Universitario de Deportes]] y [[Club Sporting Cristal|Sporting Cristal]]. Dientro del so plan de trabayu convocó nuevamente a los xugadores suspendíos del casu "Golf Los Inques": [[Santiago Acasiete]], [[Claudio Pizarro]] y [[Jefferson Farfán]].<ref>{{Cita web |autor= Mario Aguirre |añu= 2010 |url= http://www.goal.com/es-la/news/686/mercáu/2010/07/03/2008513/mercáu-markari%C3%A1n-dexa-danubio-por-la-selecci%C3%B3n-peruana |títulu= Markarián dexa Danubiu pola seleición peruana |editor= goal.com |fechaaccesu= 15 de payares de 2010 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100707084831/http://www.goal.com/es-la/news/686/mercáu/2010/07/03/2008513/mercáu-markari%C3%A1n-dexa-danubio-por-la-selecci%C3%B3n-peruana |fechaarchivu= 7 de xunetu de 2010 }}</ref> Con Markarián, seleición debutó con victoria de 2:0 el [[4 de setiembre]] de [[2010]], na ciudá de [[Toronto]] frente a la seleición de {{sel|Canadá}}.,<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://www.eluniverso.com/2010/09/05/1/1372/markarian-debuta-como-dt-peru-victoria-2-0-sobre-canada.html |títulu= Markarián debuta como DT de Perú con victoria 2-0 sobre Canadá |editor= eluniverso.com |fechaaccesu=15 de payares de 2010}}</ref> un mes dempués, depués d'un amistosu contra Panamá, salió a la lluz pública un nuevu escándalu d'indisciplina dientro del escoyíu. Los futbolistes [[Jefferson Farfán]], [[John Galliquio]] y [[Reimond Mancu]] abandonaron la concentración y fueron vistos a les 4:30 de la mañana acompañaos d'una muyer y dirixéndose escontra un casino.<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/654364/noticia-escandalo-seleccion-mancu-galliquio-guizasola-se-habrian-alloriáu-festexar-derrota-peru |títulu= ¿Escándalu na seleición?: Mancu y Galliquio saldríen de madrugada tres derrota de Perú en Panamá |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=20 de payares de 2010}}</ref> Tres les investigaciones el téunicu declaró que los trés futbolistes nun seríen tomaos en cuenta pa les próximes convocatories.<ref>{{Cita web |añu= 2010 |url= http://elcomercio.pe/deportes/655949/noticia-castigo-mancu-galliquio-farfan-solo-depende-comision-justicia-fpf |títulu= ¿Qué castigu van tener Mancu, Galliquio y Farfán? |editor= elcomercio.pe |fechaaccesu=20 de payares de 2010}}</ref> Sicasí n'abril de [[2011]], Markarián decidió llevantar la sanción a los trés futbolistes.<ref>{{Cita web |añu= 2011 |url= http://www.peru.com/futbol/portada20110420/148274/Markarian-perdono-a-los-indisciplinaos-de-Panama |títulu= Markarián perdonó a los indisciplinaos de Panamá |editor= peru.com |fechaaccesu= 7 de xunu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110815213523/http://www.peru.com/futbol/portada20110420/148274/Markarian-perdono-a-los-indisciplinaos-de-Panama |fechaarchivu= 15 d'agostu de 2011 }}</ref> [[Ficheru:EstadioUnicoLaPlata Interior June2014.jpg|300px|derecha|miniaturadeimagen|L'estadiu [[Estadiu Ciudad de La Plata|Ciudá de La Plata]] foi l'escenariu onde se consiguió'l bronce d'América depués de 28 años]] En xunetu de [[2011]] producióse l'estrenu de la ''Blanquirroja'' na [[Perú na Copa América 2011|Copa América 2011]] empatando 1:1 ante {{sel|Uruguái}}. Cuatro díes más tarde llogró la so primer victoria al ganar por marcador de 1:0 al so similar de {{sel|Méxicu}}. Perú cerró la so participación na [[Copa América 2011#Primer fase|primer fase]] con una gana ante {{sel|Chile}} pola mínima con autogol d'[[André Carrillo]].<ref name="acopa11">{{Cita web |añu= 2011 |url= http://www.ca2011.com/selecoes_jogos.php?idS=6512bd43d9caa6y02c990b0a82652dca |títulu= Perú na Copa América 2011 |editor= ca2011.com |fechaaccesu= 8 d'agostu de 2011 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110405044223/http://www.ca2011.com/selecoes_jogos.php?idS=6512bd43d9caa6y02c990b0a82652dca |fechaarchivu= 5 d'abril de 2011 }}</ref> Nos [[Cuartos de final de la Copa América 2011|cuartos de final]] enfrentó a la seleición de {{sel|Colombia}} a la que venció por 2:0 con goles de [[Carlos Lobatón]] y [[Juan Manuel Vargas|Juan Vargas]] en [[Prórroga|tiempo extra]].<ref name="acopa11"/> Na siguiente ronda enfrentaron per segunda ocasión al escoyíu d'Uruguái, col que perdieron por 2:0. Nel alcuentru pol tercer llugar el conxuntu peruanu enfrentó a {{sel|Venezuela}}, el partíu terminó con una victoria por 4:1, con tres goles de [[Paolo Guerrero]] y unu de [[Willian Chiroque]].<ref name="acopa11"/> Con esta resultancia Perú ocupó'l tercer llugar, posición que nun algamar dende faía 28 años. El goliador del equipu, según tamién del tornéu foi Paolo Guerrero con cinco anotaciones. El [[7 d'ochobre]] de [[2011]], l'escoyíu fixo'l so debú nes [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|clasificatorias pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014]] contra l'escoyíu de {{sel|Paraguái}} al que venció por 2:0.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170256/index.html |títulu= Perú 2:0 Paraguái |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 5 de marzu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111008150019/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170256/index.html |fechaarchivu= 2011-10-08 }}</ref> Perú cerró la so participación na primer rueda de les eliminatories con 8 punto producto de 2 victories, 4 derrotes y 2 empates. El [[16 d'ochobre]] de [[2012]], Perú empecipió la segunda rueda de les clasificatorias con una derrota pola mínima estrema ante l'escoyíu de Paraguái.<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170274/index.html |títulu= Paraguái 1:0 Perú |editor= es.fifa.com |fechaaccesu= 14 de xineru de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130118072009/http://es.fifa.com/worldcup/preliminaries/southamerica/matches/round=258419/match=300170274/index.html |fechaarchivu= 2013-01-18 }}</ref> A pesar d'esti trespié, la ''Blanquirroja'' sumó dos trunfos consecutivos, en [[Lima]], ante los escoyíos de {{sel|Chile}} (1:0) con gol de [[Jefferson Farfán]] y {{sel|Ecuador}} (1:0) con gol de [[Claudio Pizarro]]. En marzu y xunu de 2013 respeutivamente, rellanzándose nes eliminatories antes de perder toa esperanza de dir al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]] en concediendo trés ganes al filo ante {{sel|Colombia}} (2:0) en [[Barranquilla]], {{sel|Uruguái}} (1:2) en [[Lima]] y {{sel|Venezuela}} (3:2) en [[Puerto La Cruz]], sumando d'esta manera una octava eliminación consecutiva.<ref>De Chalaca: [http://dechalaca.com/informes/opinion/los papelones-nun son-panuelos «Los papelones nun son pañuelos»]</ref> El [[30 d'ochobre]] de [[2013]], Sergio Markarián dexó la ''Blanquirroja'' y el 4 de febreru de 2014, el que fuera'l so asistente, [[Pablo Bengoechea]] aceptó'l cargu hasta la [[Copa América 2015]].<ref>Perú21: [http://peru21.pe/deportes/sergio-markarian-nun va-mas-seleccion-2155594 «Sergio Markarián nun va más na seleición»]</ref> Sicasí, al cambéu de presidente de la FPF Bengoechea foi despidíu. Col retiru de la postulación de Manuel Burga a la reeleición del cargu de presidente de la Federación Peruana de Fútbol tres 12 años nel cargu, escoyer al empresariu Edwin Uviéu, presidente del club [[Juan Aurich]], quien en conferencia de prensa despidió al téunicu de la seleición [[Pablo Bengoechea]] y declaró que se buscaría un nuevu téunicu de mayor esperiencia pa les vinientes eliminatories y finalmente fueron cinco d'ellos los que recibieron la propuesta de la FPF: [[Alejandro Sabella]], [[Luiz Felipe Scolari]], [[Ricardo Gareca]], [[Reinaldo Rueda]] y [[Paulo Bento]]. === El resurdimientu y la torna mundialista (2015 - act.) === En marzu de [[2015]], la Federación Peruana presentó al téunicu arxentín [[Ricardo Gareca]] como'l nuevu entrenador de la seleición, hasta finales del añu 2017. El contratu axustaba de qu'en casu que Perú clasifique al Mundial de [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Rusia 2018]] va anováse-y hasta finales de dicha competición.<ref>[http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/ricardo-gareca-presentado-tecnico-peru-videna-noticia-1794838?ref=fluxu_tags_520729&ft=nota_95&y=titulo «Ricardo Gareca: "Ye'l desafíu más importante de la mio carrera"» ''n'El Comercio.pe'']</ref> ==== Copa América Chile 2015 ==== Ricardo Gareca al mandu del escoyíu nacional vieno desenvolviendo un xuegu dinámicu, a flor del suelu y siempres ofensivu. Na [[Copa América 2015]] llogró'l tercer puestu ganando trés partíos, empatando unu y perdiendo dos. La participación peruana nel tornéu empezó con una afecha gana frente a una de les seleiciones llamaes a ser protagonistes nesta copa, {{sel|Brasil}}, partiendo ganando a los 3 minutos del primer tiempu con gol de [[Christian Cueva|Cueva]] para depués ser empatáu rápido a los 5' por [[Neymar]], les posibilidaes de desempate fueron compartíes mientres gran parte del segundu tiempu, hasta que nos descuentos Neymar habilita a [[Douglas Costa|Douglas]] p'anotar el 2-1, dexando escapar la oportunidá d'empezar con un pervalible empate ante Brasil.<ref>http://www.libero.pe/chile-2015/2015-06-14-peru-vs-brasil-partíu-pola primer fecha-de-la-copa-america-2015</ref> Nel siguiente alcuentru Perú enfrentar a {{sel|Venezuela}} alicando'l partíu definitoriu pol tercer llugar en 2011, una vegada más los peruanos ganaron nun partíu que quedó marcáu pola salida de [[Jefferson Farfán]] por [[Claudio Pizarro|Pizarro]] quien foi clave nel final del alcuentru al anotar l'únicu gol del partíu a los 72', anque a la media hora recibió una ayuda inesperada del so rival [[Fernando Amorebieta]] que se fixo espulsar de manera infantil por una pisotada na zanca a [[Paolo Guerrero|Guerrero]] dempués de garralo de la casaca.<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/peru-vs-venezuela-bicolor-primer-trunfu-copa-america-noticia</ref> Pa cerrar el grupu clasificando a cuartos enfrentar a {{sel|Colombia}} nun partíu que remató 0-0, la seleición cafetera salió con tou dende'l pitazo inicial tomando la posesión del balón y obligando a los peruanos a defender dientro de la so propia área. Los de Pekerman tuvieron un par d'opciones antes de los primeros 15 minutos, pero nun les capitalizaron. A los 22', la Tricolor sufrió la mancadura de Valencia, quien tuvo qu'abandonar el campu. Dempués d'eso, l'equipu de Gareca afacer nel terrén de xuegu y empezó a poner n'apiertos a Colombia, que yá nun atacaba cola mesma intensidá.<ref>http://www.goal.com/es-cl/match/colombia-vs-per%C3%BA/1947919/report</ref> Yá en cuarto Perú xugó'l so meyor partíu ante {{sel|Bolivia}} ganando 3-1 con "hat-trick" de Guerrero que lo fixo per segunda Copa consecutiva, yá que tamién anotó trés tantos n'[[Copa América 2011|Arxentina 2011]] na victoria de Perú sobre Venezuela por 4-1 nel partíu pol tercer y cuartu puestu, quedando a 2 tantos de [[Teófilo Cubillas|Cubillas]].<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/paolo-guerreru-quedu-dos-goles-record-teofilo-cubillas-noticia-1821585</ref> En semifinal Perú enfrentar al local {{sel|Chile}} perdiendo 2-1 con 2 goles d'[[Eduardo Vargas]], siendo'l descuentu un autogol de [[Gary Medel]] y faciendo que la seleición chilena llegara a la final tres 28 años siendo la so última vegada [[Copa América 1987|Arxentina 1987]].<ref>http://chile.as.com/chile/2015/06/30/futbol/1435620302_340085.html</ref> Nel partíu pol tercer y cuartu puestu enfrentóse ante {{sel|Paraguái}} ganando 2-0 con goles d'[[André Carrillo]] a los 48' y de [[Paolo Guerrero]] a los 88', faciendo al xugador peruanu goliador una vegada más de la competición con 4 tantos xunto con [[Eduardo Vargas|Vargas]] y llegar a anotar 25 goles per Perú quedando a unu de Cubillas.<ref>http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/peru-vs-paraguay-vivu-america-tv-dia-hora-tercer-llugar-copa-america-2015-noticia-1822989</ref><ref>http://elbocon.pe/copa-america/paolo-guerreru-a-un gol-de-empatar-a-teofilo-cubillas-como-maximo-anotador-105994/</ref> Estes resultancies xeneraron enfotu na fanaticada nacional pa los duelos mientres les eliminatories a Rusia 2018, sicasí'l combináu bicolor sumó namái 3 puntos (de 12 posibles) mientres les cuatro primeres feches de la etapa clasificatoria, unu de los peores arranques n'eliminatories de la so historia.<ref>{{cita noticia |títulu=Ricardo Gareca: revisa les cifres en colloráu del téunicu de Perú |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/ricardo-gareca-revisa-cifres-coloráu-tecnico-peru-noticia-1857092?flsm=1 |fechaaccesu=18 de payares de 2015 |editorial=El Comercio}}</ref> [[Ficheru:Copa_America_game_between_Columbia_vs_Peru_at_the_MetLife_Stadium.jpg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Perú y Colombia apostando'l pase a semifinales de la [[Copa América Centenariu]].]] ==== Copa América Centenariu 2016 ==== Pa la [[Copa América Centenariu]], desenvuelta n'[[Estaos Xuníos]] con equipos participantes de la [[Conmebol]] y [[Concacaf]], [[Ricardo Gareca]] armó un equipu nuevu, con namái 6 referentes internacionales. El 13 de mayu oficializóse la llista, los xugadores que fueron convocaos per primer vegada na era Gareca: el porteru [[Carlos Cáceda Ollaguez]], los defenses [[Aldo Corzu]] y [[Miguel Trauco]] y los mediocampistes [[Armando Alfageme]], [[Óscar Vilchez]], [[Cristian Benavente]] y [[Alejandro Hohberg]]<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/copa-america-2016-40-inscritos-peru-tornéu-noticia-1897867?flsm=1 |títulu= Copa América 2016: los 40 inscritos de la seleición peruana |editor= [[El Comercio (Perú)|Diariu El Comercio]] |fechaaccesu=30 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |títulu= Esta ye la Convocatoria Provisional pa la Copa América Centenariu USA 2016 |editor= [[Federación Peruana de Fútbol]] |fechaaccesu= 13 de mayu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160516181830/http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |fechaarchivu= 16 de mayu de 2016 }}</ref><ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |títulu= Convocatoria definitiva pa la Copa América Centenariu USA 2016 |editor= [[Federación Peruana de Fútbol]] |fechaaccesu= 20 de mayu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160523115139/http://fpf.com.pe/tus-selecciones/noticia/393-esta-es-la-convocatoria-provisional-para-la-copa-america-centenario-usa-2016 |fechaarchivu= 23 de mayu de 2016 }}</ref> Nel [[Sortéu de la Copa América Centenariu 2016|sortéu]] realizáu'l 21 de febreru de 2016 en [[Nueva York]], la seleición peruana quedó empareyada nel [[Grupu B de la Copa América Centenariu 2016|Grupu B]] xunto a {{sel|Haití}} —contra quien debutó—, {{sel|Brasil}} y {{sel|Ecuador}}.<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://www.telesurtv.net/news/Definidos-los-grupos-de-la-Copa-America-Centenario-20160221-0036.html |títulu= Definíos los grupos de la Copa América Centenariu |editor= [[TeleSUR]] |fechaaccesu= 24 de febreru de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20211127122248/https://www.telesurtv.net/news/Definidos-los-grupos-de-la-Copa-America-Centenario-20160221-0036.html |fechaarchivu= 2021-11-27 }}</ref> L'estrenu de la ''blanquirroja''{{#tag:ref|''Blanquirroja'' ye un [[Alíes|nomatu]] col que se-y conoz a la [[Seleición de fútbol de Perú|seleición peruana]].<ref>{{Cita web |url= http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm |títulu= Football Team Nicknames |editor= Topendsports.com |idioma=inglés |fechaaccesu=20 de xunu de 2016}}</ref>|group=nota}} na competición produció'l 4 de xunu de 2016 ganando por 1:0 a Haití. Cuatro díes más tarde empató por marcador de 2:2 ante'l so similar d'Ecuador. Perú cerró la so participación na [[Copa América Centenariu#Fase de grupos|primer fase]] con una victoria por 1:0 ante Brasil, con un polémicu gol de mano del delanteru Ruidiaz. L'escoyíu peruanu sumó siete puntos lo que-y dexó ocupar el primer llugar del so grupu y avanzar a la siguiente fase. Nos [[Cuartos de final de la Copa América Centenariu 2016|cuartos de final]] enfrentó a la seleición de {{sel|Colombia}} cola qu'empató 0:0 nel tiempu reglamentariu, finalmente fueron ganaos por 4:2 na [[tanda de penaltis]]. Con esta resultancia Perú ocupó'l quintu llugar. El goliadores del equipu fueron [[Raúl Ruidíaz]], [[Edison Flores]], [[Christian Cueva]] y [[Paolo Guerrero]] con un gol cada unu. Ye destacable tamién, el fechu de que tres la competición, 4 xugadores fueron fichaos por clubes estranxeros nel mercáu de branu (Gallese, Ruidíaz, Ramos, Flores).<ref>{{Cita web |añu= 2016 |url= http://elsiglo.com.ve/2016/06/19/goleadores-de-la-copa-america/ |títulu= Estos son los máximos goliadores de la Copa América Centenariu |editor= Periódicu El Sieglu |fechaaccesu= 20 de xunu de 2016 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160620175411/http://elsiglo.com.ve/2016/06/19/goleadores-de-la-copa-america/ |fechaarchivu= 20 de xunu de 2016 }}</ref> ==== Clasificación pal Mundial Rusia 2018 ==== {{AP|Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} [[Ficheru:ECUADOR VS PERÚ - RUSIA 2018 (36246039093).jpg|230px|derecha|miniaturadeimagen|La seleición peruana celebrando depués de llograr un resultáu favorable nel [[Estadiu Olímpicu Atahualpa]] de [[Quito]] ante la seleición d'[[Ecuador]].]] [[Ficheru:PPK eliminatorias Rusia 2018.jpg|230px|derecha|miniaturadeimagen|L'entós presidente de la República [[Pedro Pablo Kuczynski]] n'actividá d'aliendu a la seleición peruana previu al partíu con Colombia.<ref>[http://elcomercio.pe/lima/sucesos/gobierno-declaro-xornada-llaborable-sector-publico-martes-partir-4-p-m-noticia-464483 Gobiernu declaró xornada non llaborable pa sector públicu'l martes a partir de les 4 p.m..]</ref>]] Dempués del bon desempeñu de la [[Copa América 2015]], l'equipu peruanu concentrar nes eliminatories camín de Rusia 2018 n'ochobre del 2015. Na primer fecha visitó a {{sel|Colombia}} en [[Barranquilla]] onde tamién cayeron por 2-0 con goles de [[Teofilo Gutiérrez]] y [[Edwin Cardona]], na segunda fecha Perú recibió en [[Lima]] a {{sel|Chile}} onde perdieron por 3-4 nun vibrante partíu con goles de los Chilenos [[Eduardo Vargas]] y [[Alexis Sánchez]] dambos por doblete, y pa los Peruanos marcaron [[Jefferson Farfan]] , en dos causes, y [[Paolo Guerrero]] nes acabadures del partíu. Na tercer fecha, Perú recibió en [[Lima]] a {{sel|Paraguái}} onde llogró la so primer victoria al ganar a los paraguayos con un gol de [[Jefferson Farfan]]. El postreru partíu del añu 2015, na cuarta fecha, foi contraa {{sel|Brasil}} en [[Salvador de Bahia]] onde cayeron goliaos por 3-0 con goles de los brasilanos [[Douglas Costa]], [[Filipe Luis]] y [[Renato Augusto]] asitiándose nel novenu llugar con 3 puntos. En marzu del 2016 volver# a entamar les Eliminatories coles feches 5 y 6 onde na quinta xornada, los Peruanos recibieron a {{sel|Venezuela}} en [[Lima]] onde partieron puntos al igualar 2-2, pa los peruanos marcaron [[Paolo Guerrero]] y [[Raúl Ruidíaz]] ente que pa la visita marcaríen [[Romulo Otero]] y [[Mikel Villanueva]], Na sesta fecha Perú visitó a {{sel|Uruguái}} en [[Montevidéu]] onde perderíen pola mínima diferencia 1-0 con gol d'[[Edinson Cavani]]. Dempués de la eliminación de Perú na [[Copa América Centenariu]] en Cuartos de final ante Colombia, l'equipu de [[Ricardo Gareca]] concentrar nes feches 7 y 8 d'Eliminatories en setiembre del 2016 onde na séptima fecha, Perú visitó a {{sel|Bolivia}} en [[La Paz]] onde fueron ganaos por 2-0 con goles de [[Pablo Escobar (futbolista)|Pablo Escobar]] y de [[Ronald Raldes]]; sicasí, la federación Peruana demandó ante la FIFA xunto colos chilenos l'alliniación indebida del futbolista paraguayu nacionalizáu bolivianu [[Nelson Cabrera]] quien entá nun podía xugar con Bolivia. Ante esto la FIFA decidió da-y la victoria a Perú sobre Bolivia con un marcador de 0-3, dempués d'esti episodiu na octava fecha los peruanos recibieron en [[Lima]] a {{sel|Ecuador}} onde ganaríen por 2-1 con goles de [[Christian Cueva]] y [[Renato Tapia]], ente que pa los ecuatorianos descontó [[Gabriel Achilier]], N'ochobre del 2016 volver# a entamar les feches 9 y 10 de les Eliminatories onde na novena fecha, los peruanos recibieron la visita de {{sel|Arxentina}} en [[Lima]] onde empataríen 2-2 con goles de [[Paolo Guerrero]] y [[Christian Cueva]] ente que pa los Arxentinos marcaron [[Ramiro Funes Mori]] y [[Gonzalo Higuain]] cerrando asina la primer ronda. El 11 d'ochobre empezó la segunda ronda cola décima fecha onde los peruanos visitaron a {{sel|Chile}} en [[Santiago de Chile|Santiago]]. L'alcuentru terminó 2-1 a favor de los locales onde [[Arturo Vidal]] anotó un doblete ente que pa Perú marcó [[Edison Flores]]. En payares del 2016 remataríen les dos últimes feches del añu onde na fecha 11, Perú visitó a {{sel|Paraguái}} en [[Asunción]] onde llograría una fazaña histórica al vencer a los paraguayos de visita por goliada 1-4. [[Cristian Riveros]] abriría'l marcador, pero depués con goles de los peruanos [[Christian Ramos]], [[Edison Flores]], [[Christian Cueva]] y un autogol del Paraguayu [[Edgar Benitez]] romperíase una mala racha de 12 años ensin ganar de visitante. Na fecha 12 los peruanos recibieron en [[Lima]] a {{sel|Brasil}} onde perdieron 0-2 con goles de [[Gabriel Jesus]] y [[Renato Augusto]] quedando na octava posición con 14 puntos. En marzu del 2017 empezó la recta final de les Eliminatories camín de Rusia 2018. Na fecha 13 los peruanos visitaron a {{sel|Venezuela}} en [[Maturin]] onde nun sacaron ventaya y empataron 2-2, con goles de los Venezolanos [[Romulo Otero]] y [[Mikel Villanueva]], y pa los inques marcaron [[Paolo Guerrero]] y [[Andre Carrillo]]. Na décima cuarta fecha, Perú nun tenía marxe d'error. En [[Lima]] recibieron a {{sel|Uruguái}}, onde vencieron a los charrúas por 2-1 con goles de [[Paolo Guerrero]] y [[Edison Flores]] ente que pa Uruguái descontó [[Carlos Andrés Sánchez]]. Perú xubía al séptimu llugar con 18 unidaes igualando a Paraguái. N'agostu y setiembre volver# a entamar les eliminatories coles feches 15 y 16. Na fecha 15, Perú recibió a {{sel|Bolivia}} en [[Lima]] onde llogró una afecha victoria por 2-1 con goles d'[[Edison Flores]] y [[Christian Cueva]] pa los peruanos, ente que pa la visita marcó [[Gilbert Álvarez]]. El 5 de setiembre, na fecha 16, ganaron en condición de visitante en [[Quito]] -per primer vegada na so historia- por 2-1 con goles d'[[Edison Flores]] y [[Paolo Hurtado]]. N'ochobre remataron les eliminatories colos dos últimes feches, onde na penúltima fecha (17) Perú visitó a {{sel|Arxentina}} en [[Buenos Aires]] nel estadiu de la [[Estadiu Alberto J. Armando|Bombonera]], esti partíu remató con un empate ensin goles. El combináu peruanu xugóse les sos últimes oportunidaes de clasificar en condición de llocal ante {{sel|Colombia}} en [[Lima]] na última fecha de les clasificatorias. El partíu terminó con un empate de 1-1 onde [[James Rodríguez]] anotó'l primer gol y, darréu, l'equipu peruanu empató con un autogol del golero colombianu [[David Ospina]] tres un tiru llibre indireutu de [[Paolo Guerrero]]<ref name="elcolombiano">El Colombianu.com: [http://www.elcolombiano.com/deportes/futbol/autogol-de-david-ospina-en-el-partíu-peru-vs-colombia-EL MIO7486349 «Según la Fifa, el gol de Perú foi autogol de Ospina»]</ref>. De resultes d'esta resultancia y de les derrotes de {{sel|Chile}} y {{sel|Paraguái}} ante {{sel|Brasil}} y {{sel|Venezuela}}, respeutivamente, la seleición peruana quedó allugada nel 5ᵘ puestu de la tabla de posiciones per delantre de Chile por cuenta de una mayor diferencia de goles. Esto dio-y el derechu d'apostar repescar frente a la seleición de {{sel|Nueva Zelanda}}, ganadora de la 3ᵉʳ ronda de la clasificatoria de OFC.<ref>{{Cita web |añu= 2017 |url= http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/peru-seleccion-repechaje-rusia-2018-mundialista-noticia-464658 |títulu= Perú al repechaje: cuándo, cómo y contra qué equipu |editorial= El Comercio |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2017}}</ref> Asina, Perú atopábase dempués de 36 años cola mayor oportunidá de volver a una Copa del Mundu.<br> [[Ficheru:All Whites v Peru 11 November 2017.jpg|center|miniaturadeimagen|500px| [[Estadiu Westpac]] de [[Wellington]] mientres el primer alcuentru de repechaje.]] [[Ficheru:Per-repesca.svg|250px|derecha|miniaturadeimagen|Alliniación titular del combináu que llogró clasificar al mundial depués de 36 años.]] ===== Repechaje contra Nueva Zelanda ===== {{AP|Repesca OFC-Conmebol pola clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018}} El 10 de payares de 2017, la seleición peruana enfrentar a la seleición de {{sel|Nueva Zelanda}}, seleición que ganó la tercer ronda de la [[Clasificación de OFC pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|clasificación de OFC]]. Los equipos xugaron el partíu d'ida na ciudá de [[Wellington]], onde igualaron ensin goles 0-0. El 15 de payares de 2017, les seleiciones xugaron el partíu de vuelta, nel que la seleición peruana venció por 2 a 0 con goles de [[Jefferson Farfan]] y [[Christian Ramos]]. Perú llogró, d'esa manera, el pase al so quintu mundial, acabando asina con una racha de 36 años d'ausencia nuna Copa del Mundu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Olé|títulu=Perú ye Mundial|url=https://www.ole.com.ar/futbol-internacional/peru-partíu-nuevazalenda-repechaje-rusia_0_1906609425.html|fechaaccesu=16 de payares de 2017}}</ref> Tres la clasificación, Perú cerró'l 2017 como unu de los meyores años de la so historia: apostó seis partíos d'eliminatories (ganó 3 y empató 3) y ganó dos amistosos. Paolo Guerrero foi'l futbolista que más minutos apostó cola Seleición (1482) en 17 partíos. Siguiólu Christian Cueva con 1302 minutos en 16 compromisos. Namái tuvo dos espulsaos: Christian Ramos y Christian Cueva. El 74% de pases del equipu fueron acertaos y remató 175 vegaes a la portería rival de los cualos 98 fueron tiros esviaos, 47 fueron bloquiaos y 4 a los palos, amás marcó 24 goles.<ref>{{cita noticia|títulu=Dato estadísticos de Perú en 2017|url=http://denganche.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/6-estadisticas-que-grafican-el-renacer-de-peru|fechaaccesu=13 de xineru de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210070820/https://denganche.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/6-estadisticas-que-grafican-el-renacer-de-peru|archivedate=2019-12-10}}</ref> === Mundial Rusia 2018 === El 1 d'avientu de 2017, nel sortéu de grupos del mundial, Perú foi allugáu nel [[Grupu C de la Copa Mundial de Fútbol de 2018|grupu C]] xunto a les seleiciones de {{sel|Francia}}, {{sel|Dinamarca}} y {{sel|Australia}}. Va Xugar el so primer partíu contra Dinamarca el 16 de xunu de 2018 nel estadiu [[Mordovia Arena]] de la ciudá de [[Saransk]], 5 díes dempués, el 21 de xunu va xugar el so segundu partíu, esta vegada contra Francia nel estadiu [[Ekaterimburgu Arena]] de la ciudá d'[[Ekaterimburgu]], y 5 díes dempués va xugar el so postreru partíu de fase de grupos contra Australia nel estadiu [[Estadiu Fisht|Fisht]] de la ciudá de [[Sochi]]. == Uniforme == {{AP|Uniforme de la seleición de fútbol de Perú}} [[Ficheru:Peru national football team kit evolution.png|230px|miniaturadeimagen|Evolución de la camiseta blanquirroja dende 1927.]] * '''Uniforme titular''': Camiseta blanca con una banda diagonal colorada, pantalón blancu, medies blanques con una franxa colorada. * '''Uniforme alternativu''': Camiseta colorada con una banda diagonal blanca, pantalón coloráu, medies coloraes.<ref name="uniforme"/> Dende'l so debú nel [[Campeonatu Suramericanu 1927]], la seleición peruana usó cuatro diseño distintos, el postreru –cola franxa diagonal– ye'l diseñu que más variaciones tuvo.<ref name="arkiuniforme">{{Cita web |url= http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm |títulu= La Blanquiroja |editor= arkivperu.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131224105348/http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm |fechaarchivu= 2013-12-24 }}</ref> <center> {| | {{Camisetes |patrón_izq = _seleccion peru 1927 |patrón_cuerpu = _seleccion peru 1927 |patrón_der = _seleccion peru 1927 |patrón_pan = _1314A |patrón_med = _peru1927 |esquierdu = FFFFFF |cuerpu = FFFFFF |derechu = FFFFFF |shorts = FFFFFF |medies = FFFFFF |títulu = Primer equipación }} | {{Camisetes | | pattern_la=_altamira1112h |pattern_b=_unknown |pattern_ra=_altamira1112h |pattern_sh= _blanco|pattern_so=_blanco | leftarm=|body=|rightarm=|shorts=|socks=FFFFFF|títulu=[[Uniforme de la seleición de fútbol de Perú|(Ver evolución)]] }} | {{Camisetes |patrón_izq = _peru1819h|patrón_cuerpu = _peru1819h|patrón_der = _peru1819h|patrón_pan = _per1819h|patrón_med = _per1819h|esquierdu = FFFFFF |cuerpu = FFFFFF |derechu = FFFFFF |shorts = FFFFFF |medies = FFFFFF |títulu = Equipación actual }} |} </center> == Estadiu == {{AP|Estadiu Nacional de Perú}} [[Ficheru:Estadio Nacional nuevo 07 10 2011.jpg|285px|miniaturadeimagen| [[Estadiu Nacional de Perú]].]] L'Estadiu Nacional de Perú, tamién conocíu como «El colosu de José Díaz», ye l'estadiu principal de la seleición de fútbol de Perú. Cuenta con una capacidá pa 50.000 espectadores.<ref>{{enllaz rotu|1={{Cita web |url= http://www.mundo.com/deportes/peru-paraguay-jugaran-en-el-nacional-de-lima-en-debut-de-eliminatorias-25970 |títulu= Perú-Paraguái van xugar nel Nacional de Lima en debú d'eliminatories |editor= mundu.com |fechaaccesu= 18 d'abril de 2008 }} |2=http://www.mundo.com/deportes/peru-paraguay-jugaran-en-el-nacional-de-lima-en-debut-de-eliminatorias-25970 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Foi inauguráu'l 18 de xunetu de 1897 col nome de «Estadiu Guadalupe». En 1921, como parte del programa de «embellecimiento» de la ciudá de [[Lima]] impulsáu pol entós [[Presidente de Perú]] [[Augusto Leguía]] por cuenta de la celebración del [[Centenariu de la Independencia de Perú]], l'estadiu foi anováu y rebautizado col nome d'Estadiu Nacional». El primer alcuentru oficial apostóse'l 1 de payares de 1927, nel marcu del [[Campeonatu Suramericanu 1927|Campeonatu Suramericanu]], cola victoria d'{{sel|Uruguái}} sobre Perú por 4:0.<ref name="suramericanu27"/> Más tarde, mientres el gobiernu del xeneral [[Manuel A. Odría]], l'estadiu foi reconstruyíu y oficialmente reinauguráu el 27 d'ochobre de 1952. El 27 d'agostu de 2005 inauguróse'l gramado artificial que s'instaló con ocasión de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2005]] que se llevó a cabu nel Perú,<ref>{{Cita web |autor= Wolfy Becker |añu= 2007 |url= http://journalperu.com/fifa-inspects-new-artificial-turf-at-peru%E2%80%99s-el-nacional-stadium/ |títulu= FIFA inspects new artificial turf at Peru's El Nacional stadium |editor= journalperu.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 2 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111207003501/http://journalperu.com/fifa-inspects-new-artificial-turf-at-peru%E2%80%99s-el-nacional-stadium/ |fechaarchivu= 2011-12-07 }}</ref> anque la nueva superficie foi bien criticada polos clubes de [[Primer División de Perú|primer división]] por cuenta de les mancadures sufríes polos sos futbolistes.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.peru.com/futbol/AutoNoticias/FutbolPortada/2007/11/01/DetalleNoticia96488.asp |títulu= Vuelven les quexes pol sintéticu del Nacional |editor= peru.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110516144604/http://www.peru.com/futbol/AutoNoticias/FutbolPortada/2007/11/01/DetalleNoticia96488.asp |fechaarchivu= 16 de mayu de 2011 }}</ref> Pola remodelación del estadiu nacional, l'escoyíu peruanu nos últimos años ver na obligación d'utilizar como sede p'apostar los sos alcuentros de llocal l'[[Estadiu Monumental (Perú)|Estadiu Monumental]], popularmente conocíu como «Monumental d'Ate» o «Monumental U», propiedá del [[Club Universitariu de Deportes]], allugáu nel [[distritu d'Ate]] al este de la ciudá de [[Lima]]. Foi diseñáu pol [[arquiteutu]] [[Uruguái|uruguayu]] [[Walter Lavalleja]],<ref>{{Cita web |url= http://historico.elpais.com.uy/especiales/Anuarios/2000/13.html |títulu= Walter Lavalleja Sarries: un continente de cementu |editor= elpais.com.uy |fechaaccesu=17 d'abril de 2008}}</ref> y cuenta con una capacidá o aforu total pa 80.093 espectadores: 58.577 asistentes nos sos cuatro tribunes y 21.516 persones adicionales nos cuatro edificios de palcos-suites que lo arrodien.<ref>{{Cita web |url= http://www.fussballtempel.net/conmebol/PER.html |títulu= Peru |idioma=inglés |editor= fussballtempel.net |fechaaccesu=18 d'abril de 2008}}</ref> La seleición de fútbol de Perú tien un saldu hasta'l momentu desfavorable xugando nel Monumental, d'un total de dieciséis alcuentros solo llogró la victoria en cuatro causes, empató siete veces y perdió en cinco ocasiones. El primer alcuentru apostáu pola seleición nesti estadiu foi ante {{sel|Ecuador}} el 2 de xunu de 2001, nun alcuentru válidu poles [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|eliminatories pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002]], que remató con victoria pa los ecuatorianos por 2-1. La primer victoria foi ante {{sel|Bolivia}} el 12 de setiembre de 2007 nun alcuentru amistosu. L'Estadiu Nacional foi reinauguráu el 28 de xunetu de 2011 con un partíu ente les seleiciones sub-20 de Perú y España, l'alcuentru remató 0:0. === Villa Deportiva Nacional === {{AP|Villa Deportiva Nacional}} La Villa Deportiva Nacional tamién conocida como la «VIDENA», ye'l centru d'operaciones de toles seleiciones peruanes (dende menores hasta l'absoluta) y la sede principal de la [[Federación Peruana de Fútbol]]. Atópase allugada nel [[Distritu de San Luis]], na ciudá de [[Lima]]. Foi construyida en [[1996]], so la presidencia d'[[Alberto Fujimori]] y siendo [[Nicolás Delfino]] presidente de la FPF. Tien un área total cercana a los 50.000 [[Metru cuadráu|m²]]. == Rivalidaes == Diversos conflictos territoriales, marítimos y culturales llevaron a qu'esista una gran rivalidá futbolística ente Chile y Perú.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=/2007/10/17/sports/19188779&sec=sports |títulu= High alert for Chile-Peru qualifier, Brazil seek home win |editor= thestar.com.my |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110604011814/http://thestar.com.my/sports/story.asp?file=%2F2007%2F10%2F17%2Fsports%2F19188779&sec=sports |fechaarchivu= 4 de xunu de 2011 }}</ref> Los alcuentros apostaos ente dambes seleiciones son conocíos como'l «Clásicu del Pacíficu»,<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=61487&slangab=S |títulu= El Clásicu del Pacíficu, la oportunidá perfecta de reivindicación pa Chile y Perú |editor= conmebol.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080611135103/http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=61487&slangab=S |fechaarchivu= 11 de xunu de 2008 }}</ref> y ye considerada como una de los diez mayores rivalidaes del mundu. {{AP|Rivalidá futbolística ente Ecuador y Perú|l1=Clásicu del Cenepa}} Otru duelu clásicu de la ''blanquirroja'' ye ante la seleición {{sel|Ecuador}}, deriváu de los diversos [[Conflictu estremeru ente'l Perú y l'Ecuador|conflictos territoriales históricos]] ente dambos países. Nun ye tan grande como la rivalidá con {{sel|Chile}}, pero ye de gran importancia competitiva pa dambes naciones.<ref>{{Cita web |autor= Percy Rojas |añu= 2000 |url= http://www.peru.com/FUTBOL/columnistas/percy_rojas/pasaos/20000628.asp |títulu= La U un Campeon con Altor, y Peru Aldu al Mundial... |editor= peru.com |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20081224212049/http://www.peru.com/FUTBOL/columnistas/percy_rojas/pasaos/20000628.asp |fechaarchivu= 24 d'avientu de 2008 }}</ref> == Planteles qu'apostaron los mundiales == === {{bandera|Uruguái}} Copa Mundial de 1930 === [[Ficheru:Paco Bru.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Paco Bru]], ex-xugador del [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]], entrenó a la [[Seleición de fútbol d'España|seleición española]], al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] y a otros 6 clubes d'España.]] {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1930}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1930}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Juan Valdivieso]] ** [[Jorge Pardón]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** Alberto Soria ** [[Antonio Maquilón]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Mario de les Cases]] ** [[Arturo Fernández Meyzán|Arturo Fernández]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** Alberto Denégri ** [[Plácido Galindo]] ** [[Eduardo Astengo]] ** [[Domingo García Heredia|Domingo García]] ** Juan Alfonso Valle ** Julio Quintana |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[José María Lavalle]] ** [[Julio Lores Colán]] ** [[Alejandro Villanueva]] ** [[Luis de Souza Ferreira]] ** [[Carlos Cillóniz]] ** [[Demetrio Neyra]] ** [[Jorge Góngora]] ** [[Jorge Koochoi Sarmiento]] ** Lizardo Nué Rodríguez ** Pablo Pacheco |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Paco Bru|Francisco Bru]]''' {{bandera|España}} === {{bandera|Méxicu}} Copa Mundial de 1970 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1970}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1970}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Luis Rubiños]] ** [[Jesús Goyzueta]] ** [[Rubén Correa]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Eloy Campos]] ** [[Orlando de La Torre]] ** [[Héctor Chumpitaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Nicolás Fuentes]] ** [[Javier Gonzáles]] ** [[José Fernández Santini|José Fernández]] ** [[Pedro González Zavala|Pedro González]] ** [[Félix Salinas]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[Ramón Mifflin]] ** [[Roberto Chale]] ** [[Teofilo Cubillas]] ** [[Luis Cruzado]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Julio Baylón]] ** [[Pedro Pablo León]] ** [[Alberto Gallardo]] ** [[José del Castillo (futbolista)|José del Castillo]] ** [[Eladio Reyes]] ** [[Hugo Sotil]] ** [[Oswaldo Ramírez]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Didí|Waldir Pereira]] "Didí"''' {{bandera|Brasil}} === {{bandera|Arxentina}} Copa Mundial de 1978 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1978}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1978}} {| style="float: right; width: 80px; border: #99B3FF solid 1px" |- | <div style="position: relative; font-size:xx-small;"> [[Ficheru:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.06|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.25|y=0.09|escala=350|testu='''{{tc|Ramon Quiroga|Quiroga|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.09|y=0.25|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.07|y=0.28|escala=350|testu='''{{tc|Jaime Duarte|Duarte|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.18|y=0.16|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.16|y=0.19|escala=350|testu='''{{tc|Rodulfo Manzo|Manzo|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.36|y=0.16|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.33|y=0.19|escala=350|testu='''{{tc|Héctor Chumpitaz|Chumpitaz|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.25|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.46|y=0.28|escala=350|testu='''{{tc|Rubén Toribio Díaz|Díaz|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.33|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.24|y=0.36|escala=350|testu='''{{tc|José Velásquez Castillo|Velásquez|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.16|y=0.43|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.15|y=0.46|escala=350|testu='''{{tc|César Cueto|Cueto|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.38|y=0.43|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} >}} {{Etiqueta imaxe|x=0.36|y=0.46|escala=350|testu='''{{tc|Teófilo Cubillas|Cubillas|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.12|y=0.55|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.09|y=0.58|escala=350|testu='''{{tc|Juan José Muñante|Muñante|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.29|y=0.61|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.27|y=0.64|escala=350|testu='''{{tc|Guillermo La Rosa|La Rosa|color=Navy}}''' }} {{Etiqueta imaxe|x=0.45|y=0.55|escala=350|texto= {{bandera|Perú}} }} {{Etiqueta imaxe|x=0.43|y=0.58|escala=350|testu='''{{tc|Juan Carlos Oblitas|Oblitas|color=Navy}}''' }} </div> <small>Sistema que terminó la primer fase invictu líder del grupu.</small> |- |} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Ottorino Sartor]] ** [[Ramón Quiroga]] ** [[Juan Cáceres]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Jaime Duarte]] ** [[Rodulfo Manzo]] ** [[Héctor Chumpitaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] ** [[José Navarro Aramburu|José Navarro]] ** [[Roberto Rojas Tardíu]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] ** [[Cesar Cueto]] ** [[German Leguía]] ** [[Percy Rojas]] ** [[Teófilo Cubillas]] ** [[Raúl Gorriti]] ** [[Alfredo Quesada]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Juan José Muñante]] ** [[Juan Carlos Oblitas]] ** [[Roberto Mosquera Vera|Roberto Mosquera]] ** [[Ernesto Labarthe]] ** [[Guillermo La Rosa]] ** [[Hugo Sotil]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Marcos Calderón]]''' {{bandera|Perú}} === {{bandera|España}} Copa Mundial de 1982 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 1982}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1982}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Eusebio Acasuzo]] ** [[Ramón Quiroga]] ** [[José Gonzáles Ganoza]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Jaime Duarte]] ** [[Salvador Salguero]] ** [[Hugo Gastulo]] ** [[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] ** [[Jorge Olaechea]] ** [[Óscar Arizaga]] ** [[Miguel Gutiérrez (futbolista)|Miguel Gutiérrez]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] ** [[German Leguía]] ** [[Cesar Cueto]] ** [[Julio César Uribe]] ** [[Teófilo Cubillas]] ** [[Eduardo Malasquez]] ** [[Luis Reyna Navarro]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[Gerónimo Barbadillo]] ** [[Juan Carlos Oblitas]] ** [[Franco Navarro]] ** [[Guillermo La Rosa]] ** [[Percy Rojas]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Elba de Pádua Lima]] "Tim"''' {{bandera|Brasil}} === {{bandera|Rusia}} Copa Mundial de 2018 === {{AP|Copa Mundial de Fútbol de 2018}} {{AP|Perú na Copa Mundial de Fútbol de 2018}} {| |valign="top" width="25%"| * '''[[Porteru (fútbol)|Arqueros]]''' ** [[Pedro Gallese]]<ref>https://www.fifa.com/es/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/gallese-hay-que-dejar-el-mundial-de-rusia-atras</ref> ** [[Carlos Cáceda Ollaguez|Carlos Cáceda]]<ref>https://diariocorreo.pe/edicion/arequipa/los-suenos-de-carlos-caceda-se-hicieron-realidad-tras-jugar-el-mundial-de-rusia-2018-945614/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.sport.es/es/resultados/mundial-futbol-rusia-2018/carlos-caceda/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220602230010/https://www.sport.es/es/resultados/mundial-futbol-rusia-2018/carlos-caceda/ |fechaarchivu=2022-06-02 }}</ref> ** [[José Carvallo]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=N7q_V4Hjki4</ref><ref>https://trome.pe/deportes/futbol-peruano/jose-carvallo-navidad-mundial-107639/</ref> |valign="top" width="25%"| * '''[[Defensa (fútbol)|Defensores]]''' ** [[Luis Advíncula]]<ref>https://depor.com/mundial/seleccion-peruana/seleccion-peruana-rusia-2018-luis-advincula-jugador-rapido-78465/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/luis-advincula-fue-incluido-en-el-11-ideal-de-la-fase-de-grupos-de-rusia-2018-noticia-1132969</ref> ** [[Aldo Corzu]]<ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/aldo-corzo-en-rusia-2018-respetamos-a-los-rivales-pero-nuestro-equipo-siempre-piensa-en-ganar-noticia-1129250</ref><ref>https://www.futbolperuano.com/seleccion/noticias/aldo-corzo-conto-que-fue-duro-no-jugar-el-mundial-rusia-2018-270134</ref> ** [[Christian Ramos]]<ref>https://depor.com/futbol-peruano/seleccion-peruana/peru-rusia-2018-christian-ramos-aseguro-mundial-sera-distinto-amistosos-68273/</ref><ref>https://rpp.pe/futbol/seleccion-peruana/seleccion-peruana-christian-ramos-y-su-mensaje-a-un-ano-de-la-clasificacion-del-mundial-noticia-1163370</ref> ** [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]] ** [[Miguel Araujo]] ** [[Anderson Santamaría]] ** [[Miguel Trauco]] ** [[Nilson Loyola]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Mediocampista|Mediocampistes]]''' ** [[Pedro Aquino Sánchez|Pedro Aquino]] ** [[Wilder Cartaxena]] ** [[Renato Tapia]] ** [[Yoshimar Yotún]] ** [[Edison Flores]] ** [[Paolo Hurtado]] ** [[Christian Cueva]] |valign="top" width="25%"| * '''[[Delanteru|Delanteros]]''' ** [[André Carrillo]] ** [[Andy Polo]] ** [[Raúl Ruidíaz]] ** [[Jefferson Farfán]] ** [[Paolo Guerrero]] [[Ficheru:Captain sports.svg|10px|Capitán.]] |} * '''[[Direutor téunicu|D.T.]]''': '''[[Ricardo Gareca]] {{bandera|Arxentina}} == Xugadores == {{AP|Futbolistes de la seleición de fútbol de Perú|l1=Futbolistes de la seleición de fútbol de Perú}} {{VT|Fútbol nel Perú}} . ]] A lo llargo de la historia fueron más de 300 los futbolistes que vistieron la camiseta de la seleición de fútbol de Perú. [[Roberto Palacios]] con 128 alcuentros apostaos ye'l [[futbolista]] cola mayor cantidá de presencies.<ref name="presencies"/> [[Teófilo Cubillas]], el más grande futbolista peruanu según distintos medios<ref>[http://dechalaca.com/especiales-dechalaca/100-anos-de-lolo-fernandez/-lolo-pa-el-peru-enteru Cubillas ye'l futbolista peruanu más grande]</ref><ref>[http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/prensa-inglesa-10-coses-que-nun sabes-futbol-peruanu-noticia-1732997 Cubillas foi la estrella de Perú per munchos años y ye consideráu'l xugador bicolor más grande]</ref> y el referente máximu del fútbol peruano en tol mundu,<ref>[http://depor.pe/futbol-peruano/teofilo-cubillas-idolo-futbol-peruanu-cumple-65-ano-vida-1011702 El máximu referente de la Seleición Peruana]</ref> ye'l segundu goliador históricu con 26 goles, depués de [[Paolo Guerrero]] (32). El "Nene" Cubillas foi'l conductor y [[goliador]] de la seleición peruana que ganó la [[Copa América 1975]] y que llegó a cuartos de final nos mundiales de [[Mundial de fútbol de 1970|Méxicu '70]] y [[Mundial de fútbol de 1978|Arxentina '78]] onde, nesti postreru, con [[César Cueto]] y [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]] formaron el meyor mediu campu según el ranking de la primer fase realizada pola revista El Gráficu. D'igual manera la revista consideró a [[José Navarro Aramburu|José Navarro]] nel ranking ideal realizáu a la fin del mundial.<ref>[http://www.arkivperu.com/ranking-de-la-primer-rueda-argentina-78-el-grafico-arxentina/ El Gráficu, Arxentina, 1978]</ref> Cubillas ye'l novenu [[Goliadores de la Copa Mundial de Fútbol Total|goliador na historia de tolos mundiales de Fútbol]]. Únicu futbolista peruanu na llista de los [[Meyor xugador del mundu según la IFFHS|50 Meyores Xugadores del Sieglu XX]], ellaboráu por espertos ya historiadores de la [[FIFA]] y publicaos por [[IFFHS]], nel [[2004]], esi mesmu añu foi nomáu na llista [[FIFA 100]], ellaborada por [[Pelé]] a pidíu de la [[FIFA]]. De la mesma, [[Teodoro Fernández Meyzán]],<ref>{{Cita web |url= http://dechalaca.com/especiales-dechalaca/100-anos-de-lolo-fernandez/-lolo-pa-el-peru-enteru |títulu= Lolo pal Perú |editor= DeChalaca.com |fechaaccesu= 17 d'avientu de 2014 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.peru.com/futbol/seleccion/historia/futbolistes/tfernandez.asp |títulu= Teodoro Fernández - La Seleición |editor= Perú.com |fechaaccesu= 18 d'avientu de 2014 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090407063618/http://www.peru.com/futbol/seleccion/historia/futbolistes/tfernandez.asp |fechaarchivu= 7 d'abril de 2009 }}</ref> posesor del meyor permediu de goles de tolos tiempos cola seleición nacional (24 goles en solu 32 participaciones), ye'l cuartu máximu goliador de la seleición y tercer [[Copa América#Goliadores|goliador históricu]] de la [[Copa América]] con 15 anotaciones.<ref>{{Cita web |autor= Roberto Mamrud y Karel Stokkermans |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html#tops |títulu= Copa América 1916-2004 - Top Scorers |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2009}}</ref> Coles mesmes tien el récor de ser el futbolista con más alcuentros apostaos en dichu tornéu (24).<ref>{{Cita web |añu= 2001 |url= http://www.hoy.com.ec/especial/futbol/futbol04.htm#seis |títulu= Xugadores con más partíos |editor= güei.com.ec |fechaaccesu= 20 d'abril de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090417074448/http://www.hoy.com.ec/especial/futbol/futbol04.htm#seis |fechaarchivu= 17 d'abril de 2009 }}</ref> Teodoro "Lolo" Fernández consagróse como'l [[goliador]] de la seleición peruana que ganó la [[Campeonatu Suramericanu 1939|Copa América 1939]] na cual destacaron tamién [[Jorge Alcalde]], [[Adelfo Magallanes Campos]], [[Juan Valdivieso]] y el so hermanu [[Arturo Fernández Meyzán]].<ref>{{Cita web |autor= Martín Tabeira |añu= 2007 |url= http://www.rsssf.com/tables/39safull.html#rosters |títulu= Copa América 1939 - Rosters |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2008}}</ref> "Lolo" foi nomáu como unu de los ''máximos goliadores nun [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|partíu olímpicu]]''<ref>{{Cita web |url= http://www.iffhs.de/?3eca43394y837cc2c03f4d85fc8f15285fdcdc3bfcdc0aec28d6edaca3y4d47215 |títulu= Olympic Games (1908 - 1940) - Máximos goliadores nun partíu olímpicu |editor= iffhs.de |fechaaccesu=12 d'abril de 2008}}</ref> polos cinco goles anotaos ante la [[Seleición de fútbol de Finlandia|seleición de Finlandia]] nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]].<ref name="olimpiaes"/> Tamién sobresalieron cola seleición peruana de fútbol: [[Pedro Pablo León]], [[Juan Joya]], [[Alberto Terry]], [[Guillermo Barbadillo Alvarado|Guillermo Barbadillo]], [[Valeriano López]], [[Félix Castillo]], [[Juan Seminario]] y [[Óscar Gómez Sánchez]], [[César Cueto]], [[José Velásquez Castillo|José Velásquez]], [[Juan Carlos Oblitas]], [[Héctor Chumpitaz]], [[Julio Meléndez Calderón|Julio Meléndez]], [[Hugo Sotil]], [[Roberto Chale]], [[Julio César Uribe]], [[José Guillermo del Solar]], [[Roberto Palacios]] y [[Nolberto Solano]].<ref>{{Cita web |añu= 2008 |url= http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox538161.htm |títulu= Morrió'l llexendariu Óscar Huaqui Gómez |editor= terra.com |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=60432&slangab=S |títulu= Delem y Joya, otros dos grandes que pasen a la inmortalidá |editor= conmebol.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080428202256/http://www.conmebol.com/articulos_ver.jsp?id=60432&slangab=S |fechaarchivu= 28 d'abril de 2008 }}</ref><ref name="guillarte">{{enllaz rotu|1={{Cita web |autor= Miguel Guilarte |añu= 2008 |url= http://www.eltiempolatino.com/edic_Ant./08/dic/1/deportes/peru.html |títulu= El fútbol peruano cai en desgracia |editor= eltiempolatino.com |fechaaccesu= 4 d'agostu de 2009 }} |2=http://www.eltiempolatino.com/edic_Ant./08/dic/1/deportes/peru.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.conmebol.com/federaciones_pais_index.jsp?pais=per&slangab=Y |títulu= Peruvian Football Federation |editor= conmebol.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> Y más apocayá [[Paolo Guerrero]], [[Jefferson Farfán]], [[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]], [[Christian Cueva]], [[Edison Flores]], [[Yosimar Yotún]], [[Pedro Gallese]] y [[Miguel Trauco]].<ref>{{cita noticia|títulu=Cuatro peruanos ente los meyores 500 futbolistes del mundu|url=https://elbocon.pe/futbol-peruano/cuatro-peruanos-ente-los meyores-500-futbolistes-del mundu-semeya-149689/|fechaaccesu=16 de payares de 2017|axencia=ElBocon.pe}}</ref> Ente los porteros sobresalen l'[[Arxentina|arxentín]], nacionalizáu [[Perú|peruanu]] [[Óscar Ibáñez]] quien con 50 alcuentros apostaos ye'l futbolista con más presencies na so posición, siguíu por [[Miguel Miranda]] con 47 alcuentros. [[Ficheru:ECUADOR VS PERU RUSIA 2018 (36881304552)-cropped.jpg|miniaturadeimagen|derecha|340px|Plantía titular qu'allinió contra Ecuador en [[Quito]]. De izq a der: Cueva, Rodríguez, Tapia, Flores, Yotún, Corzu, Ramos, Trauco, Carrillo, Cáceda y Guerrero.]] === Convocaos pa Rusia 2018 === Llistáu de los xugadores convocaos por Ricardo Gareca pa encarar la [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|Copa Mundial de Rusia 2018]].<ref>{{cita web|títulu=Seleición peruana: esta sería güei la llista de los 25 convocaos pa Rusia 2018|url=https://larepublica.pe/deportes/1240896-llista-ricardo-gareca-25-convocaos-seleccion-peruana-rusia-2018|editorial=Grupu La República|fecha=11 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de mayu de 2018}}</ref> {|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:100%;" width=66%|ye=background:#F5FAFF; |- align=center !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=2%|N° !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" w{{{{idth=17%|Nome !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=7%|Edá !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=3%|Goles !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=25%|Club |- align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !1 | align=left|[[Pedro Gallese]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|23|04|1990}} | align=center|39 | align=center|-38 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- bgcolor=F5FAFF !12 | align=left|[[Carlos Cáceda Ollaguez|Carlos Cáceda]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|27|09|1991}} | align=center|6 | align=center|<small>-3</small> | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- !21 | align=left|[[José Carvallo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] [[Porteru (fútbol)|Porteru]] | align=center|{{edá|01|03|1986}} | align=center|6 | align=center|<small>-3</small> | align=left|{{bandera|Perú}} [[Club Universidad Tecnica de Cajamarca|UTC]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !2 | align=left|[[Alberto Rodríguez (futbolista peruanu)|Alberto Rodríguez]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|31|03|1984}} | align=center|73 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Colombia}} [[Junior de Barranquilla|Junior]] |- !3 | align=left|[[Aldo Corzu]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1989}} | align=center|25 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Perú}} [[Club Universitario de Deportes Universitario]] |- bgcolor=F5FAFF !4 | align=left|[[Anderson Santamaría]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|10|01|1992}} | align=center|6 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club Puebla]] |- !5 | align=left|[[Miguel Araujo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|24|10|1994}} | align=center|8 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Alianza Lima|Alianza Lima]] |- bgcolor=F5FAFF !6 | align=left|[[Miguel Trauco]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1992}} | align=center|27 | align=center|0 | align=left|{{bandera|BRA}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |- !15 | align=left|[[Christian Ramos]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|4|11|1988}} | align=center|67 | align=center|3 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- bgcolor=F5FAFF !17 | align=left|[[Luis Advíncula]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|11|10|1990}} | align=center|66 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Lobos de la Benemérita Universidad Autónoma de Puebla|Lobos BUAP]] |- !22 | align=left|[[Nilson Loyola]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] [[Defensa (fútbol)|Defensa]] | align=center|{{Edá|26|10|1994}} | align=center|4 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Perú}} [[Foot Ball Club Melgar|FBC Melgar]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !7 | align=left|[[Paolo Hurtado]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|27|7|1990}} | align=center|33 | align=center|3 | align=left|{{bandera|POR}} [[Vitória Sport Clube|Vitória S. C.]] |- !8 | align=left|[[Christian Cueva]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|23|11|1991}} | align=center|46 | align=center|8 | align=left|{{bandera|BRA}} [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] |- bgcolor=F5FAFF !13 | align=left|[[Renato Tapia]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|28|7|1995}} | align=center|33 | align=center|3 | align=left|{{bandera|NED}} [[Feyenoord Rotterdam|Feyenoord]] |- !14 | align=left|[[Andy Polo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|29|9|1994}} | align=center|17 | align=center|1 | align=left|{{bandera|USA}} [[Portland Timbers]] |- bgcolor=F5FAFF !16 | align=left|[[Wilder Cartaxena]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|23|9|1994}} | align=center|3 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Tiburones Rojos de Veracruz|Veracruz]] |- !19 | align=left|[[Yoshimar Yotún]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|7|04|1990}} | align=center|73 | align=center|2 | align=left|{{bandera|EUA}} [[Orlando City Soccer Club|Orlando City]] |- bgcolor=F5FAFF !20 | align=left|[[Edison Flores]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|11|5|1994}} | align=center|30 | align=center|9 | align=left|{{bandera|Dinamarca}} [[Aalborg Boldspilklub|Aalborg]] |- !23 | align=left|[[Pedro Aquino Sánchez|Pedro Aquino]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] [[Centrocampista|Mediocampista]] | align=center|{{Edá|13|4|1995}} | align=center|13 | align=center|0 | align=left|{{bandera|Méxicu}} [[Club León]] |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" !9 | align=left|[[Paolo Guerrero]] {{cap}} | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|1|1|1984}} | align=center|87 | align=center|34 | align=left|{{bandera|BRA}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |- !10 | align=left|[[Jefferson Farfán]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|26|10|1984}} | align=center|83 | align=center|25 | align=left|{{bandera|RUS}} [[FC Lokomotiv Moscú|Lokomotiv Moscú]] |- bgcolor=F5FAFF !11 | align=left|[[Raúl Ruidíaz]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|25|7|1990}} | align=center|29 | align=center|4 | align=left|{{bandera|MEX}} [[Club Atlético Monarcas Morelia|Monarcas Morelia]] |- !18 | align=left|[[André Carrillo]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] [[Delanteru]] | align=center|{{Edá|14|6|1991}} | align=center|45 | align=center|5 | align=left|{{bandera|ENG}} [[Watford Football Club|Watford]] |- align=center bgcolor=EBF5FF style="border-top:2px solid grey" ! D.T. ! align=left|{{bandera|Arxentina}} [[Ricardo Gareca]] ! ! ! ! ! |} {{clear}} === Otros xugadores con recién convocatories === Llista de xugadores que nun fueron consideraos pa l'actual plantía pero que formaron parte del equipu nos postreros 12 meses. {|class=sortable align=left cellpadding=2 cellspacing=0 style="background:white; border:1px #AAAAAA solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" width=75% |- align=center !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=20%|Nome !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=8%|Edá !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=5%|Goles !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=20%|Club !bgcolor=Firebrick style="color:#FFFFFF" width=50%|Últ. convocatoria |- | align=left|[[Alejandro Duarte]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|05|04|1994}} | align=center|0 | align=center|0 | align=left|{{Bandera|PER}} [[Club Deportivo Universidad de San Martín de Porres|Universidad San Martín]] | align=left|{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- |- bgcolor=F5FAFF | align=left|[[Diego Penny]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|22|4|1984}} | align=center|18 | align=center|-23 | align=left|{{bandera|PER}} [[Foot Ball Club Melgar|Melgar]] | align=left|{{selb|ECU}}, 5 de setiembre de 2017 |- | align=left|[[Leao Furaca]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionGK es.png|18px]] | align=center|{{edá|6|3|1977}} | align=center|39 | align=center|-57 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Alianza Lima|Alianza Lima]] | align=left|{{selb|BOL}}, 31 d'agostu de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Luis Abram]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{edá|27|2|1996}} | align=center|4 | align=center|0 | align=left|{{bandera|ARX}} [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] | align=left|{{selb|SCO}}, 29 de mayu de 2018 |- | align=left|[[Adrián Zela]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{edá|20|3|1989}} | align=center|1 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- | align="left" |[[Rodrigo Cuba]] | align="left" |[[Ficheru:FootballPositionCT es.png|18px]] | align=center|{{Edá|17|5|1992}} | align=center|1 | align=center|0 | align="left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|BOL}}, 31 d'agostu de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Sergio Peña Flores|Sergio Peña]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{edá|28|9|1995}} | align=center|6 | align=center|0 | align=left|{{bandera|ESP}} [[Granada Club de Fútbol|Granada]] | align=left|{{selb|KSA}}, 3 de xunu de 2018 |- | align=left|[[Cristian Benavente]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|19|5|1994}} | align=center|16 | align=center|2 | align=left|{{bandera|BEL}} [[Royal Charleroi Sporting Club|Sporting Charleroi]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[Roberto Siucho]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|7|2|1997}} | align=center|0 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Universitario de Deportes Universitario]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[José Mazaneda]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{edá|14|6|1994}} | align=center|1 | align=center|0 | align=left|{{bandera|PER}} [[Club Centro Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] | align=left|{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- | align="left" |[[Alexi Gómez]] | align="left" |[[Ficheru:FootballPositionMID es.png|18px]] | align=center|{{Edá|4|3|1993}} | align=center|4 | align=center|0 | align="left|{{bandera|USA}} [[Minnesota United Football Club|Minnesota United]] | align=left|{{selb|ARX}}, 5 d'ochobre de 2017 |- bgcolor=F5FAFF align=center style="border-top:2px solid Firebrick" | align=left|[[Beto da Silva]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|28|12|1996}} | align=center|6 | align=center|1 | align=left|{{bandera|ARX}} [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] | align=left |{{selb|ISL}}, 27 de marzu de 2018 |- | align=left|[[Yordy Reyna]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|17|9|1993}} | align=center|18 | align=center|2 | align=left|{{bandera|Canadá}} [[Vancouver Whitecaps FC|Vancouver Whitecaps]] | align=left |{{selb|NZL}}, 15 de payares de 2017 |- |- | align=left|[[Iván Bulos]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|20|5|1993}} | align=center|2 | align=center|0 | align=left|{{bandera|POR}} [[Boavista Futebol Clube|Boavista FC]] | align=left |{{selb|ECU}}, 5 de setiembre de 2017 |- bgcolor=F5FAFF | align=left|[[Alexander Succar]] | align=left|[[Ficheru:FootballPositionFWD es.png|18px]] | align=center|{{Edá|22|8|1995}} | align=center|2 | align=center|0 | align=left|{{bandera|SUI}} [[Football Club Sion|FC Sion]] | align=left|{{selb|JAM}}, 13 de xunu de 2017 |} {{clear}} [[Ficheru:Presidente del Congreso con Personalidades del Deporte (6911477209)-crop.jpg|180px|derecha|miniaturadeimagen|Roberto Palacios, con 128 partíos y 19 goles, llevaba la dorsal 10 cola seleición.]] === Mayores participaciones === * <small>Postreru partíu incluyíu: Perú – {{sel|Escocia}} (29 de mayu de 2018)</small><ref name="presencies"/> {| align=border width=71% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="FireBrick" style="color:white" ! width = 5% | # ! width = 15% | Xugador ! width = 10% | Periodu !width = 12% | Partíos ! width = 8% | Goles ! width = 7% | Campeonatos ! width = 7% | Llogros |- !1 |align="left"|[[Roberto Palacios]] |1992-2012 |'''128''' | 19 | | |- !2 |align="left"|[[Héctor Chumpitaz]] |1965-1981 |'''105''' |3 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 1979]] |- !3 |align="left"|[[Jorge Soto (futbolista)|Jorge Soto]] |1992-2005 |'''101''' |9 | | |- !4 |align=left|[[Ficheru:Flag of Ica.svg|20px|cantu]] [[Juan Jayo]] |1994-2008 |'''97''' |1 | | |- !5 |align="left"|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Nolberto Solano]] |1994-2009 |'''95''' |20 | | |- !6 |align="left"|[[Rubén Toribio Díaz|Rubén Díaz]] |1972-1985 |'''89''' |2 || | |-bgcolor=EBF5FF !7 |align=left|'''[[Paolo Guerrero]]''' |'''2004-act.''' |'''86''' |'''34''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|13px|link=Copa América 2011]] [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !8 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Claudio Pizarro]] |1999-2016 |'''85''' |20 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|13px|link=Copa América 2015]] |- !9 |align="left"|[[Juan Reynoso Guzmán|Juan Reynoso]] |1986-2000 |'''84''' |5 | | |-bgcolor=EBF5FF !10 |align="left"|'''[[Jefferson Farfán]]''' |'''2004-act.''' |'''83''' |'''25''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |} === Máximos goliadores === * <small>Postreru partíu incluyíu: Perú 3 - 0 {{sel|Arabia Saudita}} (3 de xunu del 2018)</small><ref name="goliadores"/> {| align=border width=71% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align="center" bgcolor="FireBrick" style="color:white" ! # ! Xugador ! Periodu !Goles ! Partíos ! Permediu !Campeonatos ! Llogros |-bgcolor=EBF5FF !1 |align=left|'''''' '''[[Paolo Guerrero]]''' |'''2004-act.''' |'''34''' |87 |'''0,40''' | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2011]] [[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !2 |align=left|[[Teófilo Cubillas]] |1968-1982 |'''26''' |81 |0,32 | | |-bgcolor=EBF5FF !3 |align=left|'''[[Jefferson Farfán]]''' |'''2004-act.''' |'''25 |'''83''' |'''0,31 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !4 |align=left|[[Teodoro Fernández Meyzán|Teodoro Fernández]] |1935-1947 |'''24''' |32 |0,75 | [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|12px|Xuegos Bolivarianos 1938]] | |- !5 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Claudio Pizarro]] |1999-2016 |'''20''' |85 |0,24 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 2015]] |- !6 |align=left|[[Ficheru:Bandera del Callao.svg|20px|cantu]] [[Nolberto Solano]] |1994-2009 |'''20''' |95 |0,21 | | |- !7 |align=left|[[Roberto Palacios]] |1992-2012 |'''19''' |128 |0,14 | | |- !8 |align=left|[[Ficheru:Flag of Ica.svg|20px|cantu]] [[Hugo Sotil]] |1970-1979 |'''18''' |62 |0,29 | | |- !9 |align=left|[[Oswaldo Ramírez]] |1969-1982 |'''17''' |57 |0,29 | | |- !10 |align=left|[[Franco Navarro]] |1980-1989 |'''16''' |56 |0,28 | |[[Ficheru:Bronze medal icon.svg|12px|link=Copa América 1983]] |} <small> '''Notes:''' * En '''negrina''', los xugadores n'actividá. * Teodoro Fernández tien una Medaya d'Oru de los [[Xuegos Bolivarianos]], yá que participó l'escoyíu mayor. * Campeón de la [[Copa América]]. * Tamién se contabilicen los amistosos que nun asocedieron en [[fecha FIFA]]. * Paolo Guerrero tien un gol que nun ye consideráu oficial por ser marcáu contra l'equipu B de Senegal.</small> == Entrenadores == [[Ficheru:Ricardo Gareca ECUADOR VS PERU RUSIA 2018 (36881308142) cropped.jpg|miniaturadeimagen|200px| [[Ricardo Gareca]] ye'l segundu arxentín en dirixir al escoyíu peruanu.]] {{AP|Entrenadores de la seleición de fútbol de Perú|l1=Entrenadores de la seleición de fútbol de Perú}} Dende la creación de la seleición de fútbol de Perú nel añu de 1927 hasta l'actualidá, 41 fueron los entrenadores que tuvieron al mandu del escoyíu, siendo'l primeru d'ellos l'[[Uruguái|uruguayu]] [[Pedro Olivieri]], quien foi asignáu pa dirixir a la ''blanquirroja'' nel [[Campeonatu Suramericanu 1927]]. Mientres la permanencia del [[Inglaterra|inglés]] [[Jack Greenwell]] nel banquín, la seleición nun llegó a perder nengún alcuentru y llogró la [[medaya d'oru]] nos [[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|I Xuegos Bolivarianos]] y el títulu del [[Campeonatu Suramericanu 1939]].<ref>https://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/copa-america-seleccion-peru-jack-greenwell-ingles-gano-ecpm-noticia-151437-noticia-2/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.bitbol.la/historias/jack-greenwell-peru-campeon-bitbol/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220517205135/https://www.bitbol.la/historias/jack-greenwell-peru-campeon-bitbol/ |fechaarchivu=2022-05-17 }}</ref><ref>https://www.bbc.com/mundo/deportes-48387400</ref> [[Didí|Waldir Pereira]] y [[Marcos Calderón]] llevaron a la seleición hasta los cuartos de final de les [[Copa Mundial de Fútbol|Copes del Mundu]] de [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] respeutivamente,<ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1970 |editor= es.fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100324155103/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/index.html |fechaarchivu= 24 de marzu de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |títulu= Copa Mundial de la FIFA Méxicu 1978 |editor= es.fifa.com |idioma= inglés |fechaaccesu= 6 d'ochobre de 2009 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100306042320/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/index.html |fechaarchivu= 6 de marzu de 2010 }}</ref> amás con Calderón l'escoyíu peruanu llogró'l campeonatu de la [[Copa América 1975]]. De los 41 direutores téunicos, 20 fueron [[Perú|peruanos]] y 21 estranxeros (5 [[brasil]]anos, 5 [[Uruguái|uruguayos]], 2 [[Arxentina|arxentinos]], 2 [[España|españoles]], 2 [[Inglaterra|ingleses]], 2 [[Hungría|húngaros]], 1 [[Yugoslavia|yugoslavu]], 1 [[Paraguái]]o y 1 [[colombia|colombianu]]). {|{{tablaguapa}} width="70%" |- align=center !colspan=4 style="background:FireBrick;color:#FFFFFF;"| Direición téunica actual |- align=left |'''Entrenador:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Ricardo Gareca]] |'''Entrenador ayudante:''' |{{Bandera|Uruguái}} [[Sergio Santín]] |- align=left |'''Preparador físicu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Néstor Bonillo]] |'''Preparador de porteros:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Alfredo Honores]] |- align=left |'''Ayudante Téunicu:''' |{{Bandera|Perú}} [[Nolberto Solano]] |'''2° preparador físicu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Adrián Vaccarini]] |- align=left |'''Psicólogu:''' |{{Bandera|Arxentina}} [[Marcelo Márquez]] |'''Médicu:''' |{{Bandera|Perú}} [[Julio Segura]] |} == Estadístiques == {{VT|Alcuentros apostaos pola Seleición de fútbol de Perú|l1=Alcuentros apostaos pola Seleición de fútbol de Perú}} === [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol|Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol]] === {{VT|Participación peruana nes Clasificatorias de la CONMEBOL pa la Copa Mundial de Fútbol mientres el sieglu XX}} {{VT|Participación peruana nes Clasificatorias de la CONMEBOL pa la Copa Mundial de Fútbol mientres el sieglu XXI}} {|class="sortable" width="60%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- bgcolor=FireBrick style="color: white;" !'''Añu''' !'''Resultancia''' !'''Posición''' !'''PX''' !'''PG''' !'''PE''' !'''PP''' !'''GF''' !'''GC''' |-align=center bgcolor=#D0e7FF |{{bandera|Uruguái}} <span title="Participación per invitación" style="cursor:help">1930</span> | colspan="9" | ''Convidáu''<ref>{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |títulu= World Cup History;– Uruguái 1930 |editorial= BBC Sport |fecha=11 d'abril de 2002 |fechaaccesu=15 de payares de 2017 |idioma=inglés }}</ref> |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Italia|1861}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | colspan="9" | ''Retiráu'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Francia}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] | colspan="9" | ''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | colspan="9" | ''Retiráu'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Suiza}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] | colspan="9" | ''Nun participó'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Suecia}} [[Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1958|Non clasificáu]] |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1962|Non clasificáu]] |5ᵘ |2 |0 |1 |1 |1 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Inglaterra}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1966|Non clasificáu]] |5ᵘ |4 |2 |0 |2 |8 |6 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1970|Clasificáu]] |4ᵘ |4 |2 |1 |1 |7 |4 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Alemaña}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1974|Non clasificáu]] |6ᵘ |3 |1 |0 |2 |3 |4 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Arxentina}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1978|Clasificáu]] |2ᵘ |6 |3 |2 |1 |13 |3 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|España}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1982|Clasificáu]] |3ᵘ |4 |2 |2 |0 |5 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Méxicu}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1986|Non clasificáu]] |4ᵘ |8 |3 |2 |3 |10 |9 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Italia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|Non clasificáu]] |8ᵘ |4 |0 |0 |4 |2 |8 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1994|Non clasificáu]] |9ᵘ |6 |0 |1 |5 |4 |12 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Francia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1998|Non clasificáu]] |5ᵘ |16 |7 |4 |5 |19 |20 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2002|Non clasificáu]] |8ᵘ |18 |4 |4 |10 |14 |25 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Alemaña}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2006|Non clasificáu]] |9ᵘ |18 |4 |6 |8 |20 |28 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Sudáfrica}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010|Non clasificáu]] |10ᵘ |18 |3 |4 |11 |11 |34 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2014|Non clasificáu]] |7ᵘ |16 |4 |3 |9 |17 |26 |-align=center bgcolor="#D0e7FF" |{{bandera|Rusia}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] |[[Perú na clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]] |5ᵘ |20 |8 |6 |6 |29 |26 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Qatar}} [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]] | colspan="8" rowspan="1" |''Por apostase'' |-align=center bgcolor=#e0e0e0 !'''[[Copa América#Tabla hist.C3.B3rica|Total]]''' !{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Sí|}} 5}}<br />{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Non|}} 16}} !'''8ᵘ''' !'''149''' !'''43''' !'''37''' !'''69''' !'''164''' !'''211''' |} === [[Copa Mundial de Fútbol]] === {|class="sortable" width="70%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- bgcolor=FireBrick style="color: white;" align="center" ! '''Añu''' ! '''Ronda''' ! '''Posición''' ! '''PX''' ! '''PG''' ! '''PE''' ! '''PP''' ! '''GF''' ! '''GC''' ! '''Dif.''' ! '''Goliador''' |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Uruguái}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer fase]] | 10.° | 2 | 0 | 0 | 2 | 1 | 4 | {{Ordenarnum|-3}} | [[Luis de Souza Ferreira|Luis de Souza]] (1) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Italia|1861}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|1934]] | colspan="10" align="center" | ''Retiráu'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|1938]] | colspan="10" align="center" | ''Nun participó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|1950]] | colspan="10" align="center" | ''Retiráu'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Suiza}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1954|1954]] | colspan="10" align="center" | ''Nun participó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Suecia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]] | colspan="10" rowspan="3" align="center" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Chile}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1962|1962]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Inglaterra}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1966|1966]] |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|1970]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1970|Cuartos de final]] | 7.° | 4 | 2 | 0 | 2 | 9 | 9 | {{Ordenarnum|0}} | [[Teófilo Cubillas]] (5) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|1974]] | colspan="10" align="center" | ''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Arxentina}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1978|Segunda fase]] | 8.° | 6 | 2 | 1 | 3 | 7 | 12 | {{Ordenarnum|-5}} | [[Teófilo Cubillas]] (5) |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|España}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|1982]] | [[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 1982|Primer fase]] | 20.° | 3 | 0 | 2 | 1 | 2 | 6 | {{Ordenarnum|-4}} | [[Guillermo La Rosa]], [[Rubén Toribio Díaz]] (1) |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Méxicu}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]] | colspan="10" rowspan="8" align="center" |''Nun se clasificó'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Italia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|1994]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Francia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|1998]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Corea del Sur}}{{bandera|Xapón}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|2002]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2006|2006]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Sudáfrica}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|2010]] |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Brasil}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]] |- align=center bgcolor=#D0e7FF ! {{bandera|Rusia}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2018|2018]] | colspan="10" align="center" |''[[Perú na Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificáu]]'' |- align=center bgcolor=#F5F5F5 ! {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|2022]] | colspan="10" align="center" |''Por definir'' |- align=center bgcolor=#e0e0e0 !'''[[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|Total]]''' ! {{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Sí|}} 5}}<br />{{Fontcolor|blue|#e0e0e0|{{Non|}} 16}} ! '''10.°''' ! '''15''' ! '''4''' ! '''3''' ! '''8''' ! '''19''' ! '''31''' ! '''-12''' ! '''[[Teófilo Cubillas]]''' (10) |} '''Notes''': * En [[Italia 1934]], el Perú enfrentar a {{Sel|Brasil}}, pol Grupu 9 de les clasificatorias pero nun se presentó en [[Rio de Janeiro]], faciendo clasificar a la ''verdeamarella'' automáticamente. * En [[Francia 1938]], el Perú nun participaría al igual qu'otres seleiciones suramericanes pa ''alliniase'' con {{sel|Arxentina}} una y bones esta diba ser sede nun entamu. * En [[Brasil 1950]], el Perú retirar del grupu 2 de les eliminatories xunto a Paraguái. * En [[Suiza 1954]] el Perú y {{Sel|Arxentina}}, por orde espresa de [[Manuel A. Odría]] n'alianza política con [[Juan Domingo Perón]], abstener de participar como actu de protesta. === [[Copa América]] === {|class="sortable" width="60%" border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" text-align:right; "; |- style="background:FireBrick; color:#FFFFFF;" !'''Añu''' !'''Ronda''' !'''Posición''' !'''PX''' !'''PG''' !'''PE''' !'''PP''' !'''GF''' !'''GC''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1916|1916]]''' |colspan="8" rowspan="10"|''Nun esistía la seleición'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1917|1917]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1919|1919]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1920|1920]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1921|1921]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1922|1922]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1923|1923]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1924|1924]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1925|1925]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1926|1926]]''' |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1927-in-peru-endrunde/0/</ref> |3 |1 |0 |2 |4 |11 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1929|1929]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1929-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |3 |0 |0 |3 |1 |12 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1935-in-peru-endrunde/0/</ref> |3 |1 |0 |2 |2 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1937|1937]]''' |Lliga |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1937-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |5 |1 |1 |3 |7 |10 |-align=center bgcolor=gold |{{bandera|Perú|1825}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]]''' |Campeón<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1939-in-peru-endrunde/0/</ref> |1ᵘ |4 |4 |0 |0 |13 |4 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1941|1941]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1941-in-chile-endrunde/0/</ref> |4 |1 |0 |3 |5 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1942|1942]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1942-in-uruguay-endrunde/0/</ref> |6 |1 |2 |3 |5 |10 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]]''' |colspan="8" rowspan="2"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|ARX|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]]''' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1947-in-ekuador-endrunde/0/</ref> |7 |2 |2 |3 |12 |9 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Brasil|1889}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1949|1949]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1949-in-brasilien-endrunde/0/</ref> |7 |5 |0 |2 |20 |13 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Perú}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1953|1953]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1953-in-peru-endrunde/0/</ref> |6 |3 |1 |2 |4 |6 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Chile}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]]''' |Lliga |3ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1955-in-chile-endrunde/0/</ref> |5 |2 |2 |1 |13 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1956|1956]]''' |Lliga |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1956-in-uruguay-endrunde/0/</ref> |5 |0 |1 |4 |6 |11 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Perú}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1957-in-peru-endrunde/0/</ref> |6 |4 |0 |2 |12 |9 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Arxentina|alt}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1959 (Arxentina)|1959]]''' |Lliga |4ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1959-i-in-argentinien-endrunde/0/</ref> |6 |1 |3 |2 |10 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1959 (Ecuador)|1959]]''' |colspan="8"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Bolivia}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1963|1963]]''' |Lliga |5ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1963-in-bolivien-endrunde/0/</ref> |6 |2 |1 |3 |8 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Campeonatu Suramericanu 1967|1967]]''' |colspan="8"|''Retiru'' |-align=center bgcolor=gold |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1975|1975]]''' |Campeón<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1975-finale/3/</ref> |1ᵘ |9 |6 |1 |2 |14 |7 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1979|1979]]''' |Semifinal<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1979-halbfinale/0/</ref> |3ᵘ |2 |0 |1 |1 |1 |2 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |[[Ficheru:CONMEBOL orthographic projection Mapa CONMEBOL.png|20px]] '''[[Copa América 1983|1983]]''' |Semifinal<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1983-halbfinale/0/</ref> |3ᵘ |6 |2 |3 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Copa América 1987|1987]]''' |Primer fase |6ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1987-in-argentinien-gruppe-1/0/</ref> |2 |0 |2 |0 |2 |2 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Brasil}} '''[[Copa América 1989|1989]]''' |Primer fase |8ᵘ<ref>https://www.livefutbol.com/calendario/copa-america-1989-in-brasilien-gruppe-1/0/</ref> |4 |0 |3 |1 |4 |7 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Chile}} '''[[Copa América 1991|1991]]''' |Primer fase |8ᵘ |4 |1 |0 |3 |9 |9 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Ecuador|1900}} '''[[Copa América 1993|1993]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |2 |1 |4 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Uruguái}} '''[[Copa América 1995|1995]]''' |Primer fase |10ᵘ |3 |0 |1 |2 |2 |5 |-align=center bgcolor="#9acdff" |{{bandera|Bolivia}} '''[[Copa América 1997|1997]]''' |Cuartu llugar |4ᵘ |6 |3 |0 |3 |5 |11 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Paraguái|1990}} '''[[Copa América 1999|1999]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |2 |1 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Colombia}} '''[[Copa América 2001|2001]]''' |Cuartos de final |8ᵘ |4 |1 |1 |2 |4 |8 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Perú}} '''[[Copa América 2004|2004]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |2 |1 |7 |6 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|Venezuela}} '''[[Copa América 2007|2007]]''' |Cuartos de final |7ᵘ |4 |1 |1 |2 |5 |8 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Arxentina}} '''[[Copa América 2011|2011]]''' |[[Perú na Copa América 2011|Tercer llugar]] |3ᵘ |6 |3 |1 |2 |8 |5 |-align=center bgcolor=#CD7F32 |{{bandera|Chile}} '''[[Copa América 2015|2015]]''' |[[Perú na Copa América 2015|Tercer llugar]] |3ᵘ |6 |3 |1 |2 |8 |5 |-align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|USA}} '''[[Copa América 2016|2016]]''' |[[Perú na Copa América Centenariu|Cuartos de final]] |5ᵘ |4 |2 |2 |0 |4 |2 |-class="sortbottom" align=center bgcolor=#f9f9f9 |{{bandera|BRA}} '''[[Copa América 2019|2019]]''' | colspan="8" rowspan="1" |''Por apostase'' |-align=center bgcolor=#f9f9f9 !'''[[Clasificación histórica de la Copa América|Total]]''' !'''31/45''' !'''6ᵘ''' !'''148''' !'''54''' !'''35''' !'''59''' !'''213''' !'''232''' |} === Ranking === Esisten diversos rankings que clasifiquen a les seleiciones nacionales d'alcuerdu a distintos criterios; sicasí, el principal ye'l [[Clasificación mundial de la FIFA|Ranking FIFA]]. {|{{tablaguapa}} width=100% |-align=center !rowspan=2 colspan=1 style="background:#BEBEBE"|<span style="color:#000000">{{Abreviatura|Inst.|Institución}} !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #000397"|<span style="color:#000000">Ranking actual !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #008932"|<span style="color:#000000">Meyor ranking !rowspan=1 colspan=4 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970000"|<span style="color:#000000">Peor ranking !rowspan=2 colspan=1 style="background:#BEBEBE; border-left:2px solid #970088" "cursor:help;" title="Permediu históricu"|<math>\overline{X}</math> |-align=center !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #000397"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #008932"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha !style="background:#D7D7D7; border-left:2px solid #970000"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|Pos.|Posición}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">{{Abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación d'esi tiempu}} !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Puntaje !style="background:#D7D7D7"|<span style="color:#000566">Fecha |-align=center |align=left bgcolor=FDFDFD|[[Clasificación mundial de la FIFA|FIFA]] !11ᵘ<ref name="fifa actual">{{cita web|url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=282/index.html|títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación masculina|fechaaccesu=15 de marzu de 2018|formatu=HTML|autor=[[FIFA]]|fecha=15 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180331192402/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/rank=282/index.html|fechaarchivu=2018-03-31}}</ref> !{{Estable}} !1128 !{{Small|{{Fecha|15|03|2018}}}} |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">10ᵘ<ref name="fifa 2016">{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Clasificación masculina |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=5 de mayu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">{{Estable}} |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">1160 |style="background:#D0e7FF"|<span style="color:#000000">{{Small|{{Fecha|16|10|2017}}}} |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">91ᵘ |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">{{Decreciente}} 12 |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">410 |style="background:#FFD2D2"|<span style="color:#000000">{{Small|{{Fecha|09|09|2009}}}} !style="background:#FFEED2"|<span style="color:#000000">54ᵘ<ref name="ranking fifa peru">{{cita web |url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=per/men/index.html |títulu=Clasificación Mundial FIFA Coca Cola - Asociaciones - Perú - Masculín |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=11 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160810185105/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=per/men/index.html |fechaarchivu=2016-08-10 }}</ref> |} === Clasificación FIFA === {|cellpadding=3 cellspacing=0 border=1 style="background:#F5FAFF; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:90%" width=100% |- align=center bgcolor=Y30013 style="color:white" !AÑU/MES !{{Abreviatura|ENE|Xineru}} !{{Abreviatura|FEB|Febreru}} !{{Abreviatura|MAR|Marzu}} !{{Abreviatura|ABR|Abril}} !{{Abreviatura|MAY|Mayu}} !{{Abreviatura|JUN|Xunu}} !{{Abreviatura|JUL|Julio}} !{{Abreviatura|AGO|Agostu}} !{{Abreviatura|SEP|Setiembre}} !{{Abreviatura|OCT|Ochobre}} !{{Abreviatura|NOV|Payares}} !{{Abreviatura|DIC|Avientu}} |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2014 |style="cursor:help;" title="16 de xineru"|42ᵘ (698) |style="cursor:help;" title="13 de febreru"|41ᵘ (704) |style="cursor:help;" title="13 de marzu"|40ᵘ (703) |style="cursor:help;" title="10 d'abril"|43ᵘ (653) |style="cursor:help;" title="8 de mayu"|42ᵘ (665) |style="cursor:help;" title="5 de xunu"|45ᵘ (627) |style="cursor:help;" title="17 de xunetu"|59ᵘ (487) |style="cursor:help;" title="14 d'agostu"|52ᵘ (522) |style="cursor:help;" title="18 de setiembre"|47ᵘ (563) |style="cursor:help;" title="23 d'ochobre"|54ᵘ (558) |style="cursor:help;" title="27 de payares"|52ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="18 d'avientu"|53ᵘ (565) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2015 |style="cursor:help;" title="8 de xineru"|53ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="12 de febreru"|59ᵘ (566) |style="cursor:help;" title="12 de marzu"|59ᵘ (565) |style="cursor:help;" title="9 d'abril"|64ᵘ (526) |style="cursor:help;" title="7 de mayu"|63ᵘ (532) |style="cursor:help;" title="4 de xunu"|61ᵘ (546) |style="cursor:help;" title="9 de xunetu"|46ᵘ (635) |style="cursor:help;" title="6 d'agostu"|49ᵘ (612) |style="cursor:help;" title="3 de setiembre"|48ᵘ (628) |style="cursor:help;" title="1 d'ochobre"|50ᵘ (623) |style="cursor:help;" title="5 de payares"|57ᵘ (583) |style="cursor:help;" title="3 d'avientu"|47ᵘ (644) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2016 |style="cursor:help;" title="7 de xineru"|47ᵘ (644) |style="cursor:help;" title="4 de febreru"|43ᵘ (644) |style="cursor:help;" title="3 de marzu"|42ᵘ (646) |style="cursor:help;" title="7 d'abril"|46ᵘ (625) |style="cursor:help;" title="5 de mayu"|46ᵘ (631) |style="cursor:help;" title="2 de xunu"|48ᵘ (623) |style="cursor:help;" title="14 de xunetu"|34ᵘ (765) |style="cursor:help;" title="11 d'agostu"|33ᵘ (777) |style="cursor:help;" title="15 de setiembre"|25ᵘ (841) |style="cursor:help;" title="20 d'ochobre"|23ᵘ (865) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="24 de payares"|19ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="22 d'avientu"|19ᵘ (965) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2017 |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="12 de xineru"|19ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="9 de febreru"|18ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="9 de marzu"|18ᵘ (965) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="6 d'abril"|17ᵘ (1042) |bgcolor=D0Y7FF style="cursor:help;" title="4 de mayu"|17ᵘ (1044) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="1 de xunu"|15ᵘ (1108) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="6 de xunetu"|14ᵘ (1014) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="10 d'agostu"|15ᵘ (1023) |bgcolor=yellow style="cursor:help;" title="14 de setiembre"|12ᵘ (1103) |bgcolor=lightgreen style="cursor:help;" title="16 d'ochobre"|10ᵘ (1105) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="23 de payares"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="21 d'avientu"|11ᵘ (1128) |- align=center bgcolor=FFFFFF !bgcolor=F1F1F1|2018 |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="18 de xineru"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="15 de febreru"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="15 de marzu"|11ᵘ (1128) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="12 d'abril"|11ᵘ (1106) |bgcolor=Yellow style="cursor:help;" title="17 de mayu"|11ᵘ (1106) |style="cursor:help;" title="21 de xunu"| |style="cursor:help;" title="19 de xunetu"| |style="cursor:help;" title="16 d'agostu"| |style="cursor:help;" title="20 de setiembre"| |style="cursor:help;" title="18 d'ochobre"| |style="cursor:help;" title="15 de payares"| |style="cursor:help;" title="20 d'avientu"| |- align=center bgcolor=0070B8 style="color:#FFFFFF" |} <small> '''Clasificación de la FIFA más alta''': '''''10ᵘ''''' ''(15 d'ochobre de 2017)''<br /> '''Clasificación de la FIFA más baxa''': '''''91ᵘ''''' ''(2 de setiembre de 2009)''<br /> '''Meyor progresión de la historia''': '''''+25''''' ''(21 de xunetu de 1999)''<br /> '''Peor progresión de la historia''': '''''-33''''' ''(18 d'ochobre de 2006)''<br /> '''Fonte''': [http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html Estadístiques FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html |date=2018-06-12 }}<br /> '''Colores''': *Celeste =''Top 20''; *Mariellu =''Top 15''; *Verde =''Meyor posición'' </small> == Palmarés == === Seleición absoluta === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Copa América]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] Campeón (2): [[Campeonatu Suramericanu 1939|1939]], [[Copa América 1975|1975]]. ** [[Ficheru:Silver medal southamerica.svg|15px]] Subcampeón (1): [[Copa América 2019|2019]]. ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] Tercer llugar (8): [[Campeonatu Suramericanu 1927|1927]], [[Campeonatu Suramericanu 1935|1935]], [[Campeonatu Suramericanu 1949|1949]], [[Campeonatu Suramericanu 1955|1955]], [[Copa América 1979|1979]], [[Copa América 1983|1983]], [[Copa América 2011|2011]], [[Copa América 2015|2015]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (5): [[Xuegos Bolivarianos de 1938|1938]], [[Xuegos Bolivarianos de 1947|1947]], [[Xuegos Bolivarianos de 1961|1961]], [[Xuegos Bolivarianos de 1973|1973]], [[Xuegos Bolivarianos de 1981|1981]]. ** [[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (2): [[Xuegos Bolivarianos de 1951|1951]], [[Xuegos Bolivarianos de 1977|1977]].<ref name="bolivarianos"/> {|{{tablaguapa}} width="50%" |- align=center !colspan=4 style="background:FireBrick;color:#FFFFFF;"| Distinciones daes |- align=center |style="background:#DEDEDE"|'''Premiu''' |style="background:#DEDEDE" |'''Competición''' |style="background:#DEDEDE" |'''Dau por''' |- align=center |[[Premiu Fair Play de la FIFA|Premiu Fair Play]] |[[Mexico 1970|Copa Mundial Méxicu 1970]] |[[FIFA]] |- align=center |Premiu Fair Play |[[Copa América Chile 2015]] |[[Conmebol]] |- align=center |Premiu The Best |[[Copa Mundial Rusia 2018]] |[[FIFA]] |} ==== Torneos amistosos ==== * '''[[Copa del Pacíficu (Chile-Perú)|Copa del Pacíficu]] (4)''': [[Copa del Pacíficu 1953|1953]], 1954, [[Copa del Pacíficu 1971|1971]], 1982, 1985.<ref name="copapacifico">{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/pacifico.html |títulu= Copa del Pacíficu |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * '''[[Copa Kirin]] (3)''': [[Copa Kirin#1999|1999]], [[Copa Kirin#2005|2005]], [[Copa Kirin#2011|2011]].<ref>https://diariocorreo.pe/deportes/peru-es-el-nuevo-campeon-de-la-copa-kirin-junto-a-japon-y-republica-checa-500662/</ref><ref>https://libero.pe/futbol-peruano/2011-06-07-peru-campeon-gano-la-copa-kirin-junto-con-japon-y-la-republica-checa</ref><ref>https://bolavip.com/otros/Peru-campeon-de-la-Copa-Kirin-20110607-0008.html</ref> * '''Copa Mariscal Sucre (1)''': 1973.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/mar-sucre73.html |títulu= Copa Mariscal Sucre |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * '''Copa 75 Aniversariu de la FPF (1)''': 1997.<ref name="historial"/> * Subcampeón de la [[Copa Desafíu Llatín 2007|Copa Desafíu Llatín]] (1): [[Copa Desafíu Llatín 2007|2007]] * Subcampeón de la Copa Roque Sáenz Peña (1): 1941.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tabless/saenzpena41.html |títulu= Copa Roque Sáenz Peña |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la [[Copa del Pacíficu (Chile-Perú)|Copa del Pacíficu]] (6): [[Copa del Pacíficu 1965|1965]], [[Copa del Pacíficu 1968|1968]], [[Copa del Pacíficu 1983|1983]], [[Copa del Pacíficu 1988|1988]], [[Copa del Pacíficu 2006|2006]], [[Copa del Pacíficu 2012|2012]].<ref name="copapacifico"/> * Subcampeón de la [[Copa Mariscal Ramón Castilla]] (3): [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Primer edición|1972]], [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Segunda edición|1976]], [[Copa Mariscal Ramón Castilla#Tercer edición|1978]].<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesr/rcastilla.html |títulu= Copa Ramón Castilla |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la Copa Marlboro (1): 1989.<ref>{{Cita web |autor= Cesar Silva, Neil Morrison y Santiago Reis |añu= 2009 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/marlboro.html#89ny |títulu= Marlboro Soccer Cup Series - 1989 (June, New York) |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> * Subcampeón de la Copa Municipalidá de Córdoba (1): 1995.<ref>{{Cita web |autor= Héctor Pelayes y José Luis Pierrend |añu= 1998 |url= http://www.rsssf.com/tablesm/muncordoba95.html |títulu= Copa Municipalidá de Córdoba |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-23 === <small>Camudada en 2007 a sub-22.</small> * '''[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23]]''': ** [[Ficheru:Silver medal southamerica.svg|15px]] Subcampeón (1): 1960.<ref>{{Cita web |autor= José Luis Pierrend y José Batalha |añu= 2008 |url= http://www.rsssf.com/tabless/sam-olym-qual.html |títulu= Pre-Olímpicu - South-American Olympic Qualifying Tournament |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-20 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Xuegos Suramericanos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Suramericanos de 1990|1990]].<ref name="odesur">{{Cita web |autor= Neil Morrison, José Luis Pierrend y Erik Garin |añu= 2006 |url= http://www.rsssf.com/tableso/odesur.html |títulu= Juego Odesur - Palmares |editor= rsssf.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2009}}</ref> ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[Xuegos Suramericanos de 1982|1982]].<ref name="odesur"/> *'''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': **[[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[1985]]. ==== Torneos amistosos ==== * '''Cuadrangular de Lima (1)''': 2007.<ref>{{Cita web |autor= Eliézer Sebastián Pérez Pérez |añu= 2005 |url= http://www.rsssf.com/tablesp/peru-intyouth58.html |títulu= Four-Nations Youth Tournament (Lima) 1958 |editor= conmebol.com |idioma=inglés |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-17 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Xuegos Suramericanos]]''': ** [[Ficheru:Bronze medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[1994]]. * '''[[Fútbol nos Xuegos Bolivarianos|Xuegos Bolivarianos]]''': ** [[Ficheru:Gold medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Bolivarianos de 2001|2001]].<ref name="bolivarianos" /> ** [[Ficheru:Silver medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de plata]] (1): [[Xuegos Bolivarianos de 1997|1997]].<ref name="bolivarianos" /> ** [[Ficheru:Bronze medal bolivarianos.svg|15px]] [[Medaya de bronce]] (1): [[2013]].<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/deportes/1664220/noticia-seleccion-peruana-sub-18-llogró-medalla-bronce-bolivarianos|títulu=Seleición peruana Sub 18 llogró medaya de bronce nos Bolivarianos|fechaaccesu=25 de payares de 2013|añu=2013}}</ref> ==== Torneos amistosos ==== * '''Tornéu Internacional de Fútbol Xuvenil de Niigata (1)''': 2007.<ref>{{Cita web |añu= 2007 |url= http://www.conmebol.com/articulos_ver_federacion.jsp?id=61181&jobid=71193&slangab=S |títulu= Seleición sub-17 de Perú ganó tornéu en Xapón |editor= conmebol.com |fechaaccesu=4 d'agostu de 2009}}</ref> === Seleición Sub-15 === ==== Torneos oficiales ==== * '''[[Campeonatu Suramericanu Sub-15]]''': ** [[Ficheru:Gold medal southamerica.svg|15px]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Campeonatu Suramericanu Sub-15 de 2013|2013]]<ref name="elcomercio.pe">El Comercio.pe: [http://elcomercio.pe/deportes/1666503/noticia-gloria-peru-xuega-hoy-ante-colombia-final-sub-15 «¡Campeones! Perú venció 1-0 a Colombia na final del Suramericanu Sub 15»]</ref> ** Semifinalista (1): [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-15 de 2017|2017]]<ref name="publimetro">Publimetro.pe: [https://publimetro.pe/deportes/noticia-peru-vs-argentina-vivu-online-semifinal-suramericanu-sub-15-67485 «Perú cayó 1-4 ante Arxentina pol Suramericanu Sub 15»]</ref> * '''[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá|Xuegos Olímpicos de la Mocedá]]''': ** [[Ficheru:Gold medal olympic.svg|15px|Medaya d'oru olímpico]] [[Medaya d'oru]] (1): [[Xuegos Olímpicos de la Mocedá 2014|2014]]<ref name="elcomercio.pe"/> == Ver tamién == * [[Fútbol nel Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-23 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-20 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-17 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sub-15 de Perú]]. * [[Seleición de fútbol playa de Perú]]. * [[Seleición de fútbol sala de Perú]]. == Notes == <div class="references-small"> {{llistaref|grupu="nota"}}</div> == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíos=Darby, Paul; Johnes, Martin |nome=Mellor, Gavin |títulu=Soccer and Disaster |añu=2005 |editorial=[[Abingdon-on-Thames|Abingdon]]: Routledge |id=ISBN 0-7146-5352-7}} * {{cita llibru|apellíos=Fiore |nome=Fernando |títulu=Vamos al Mundial! |añu=2006 |editorial=[[Nueva York]]: HarperCollins Publishers |id=ISBN 978-0-06-082090-9}} * {{cita llibru|apellíos=Goldblatt |nome=David |títulu=The Ball Is Round: A Global History of Soccer |añu=2008 |editorial=[[Michigan]]: Riverhead Books |id=ISBN 1-59448-296-9}} * {{cita llibru|apellíos=Miller, Rory |nome=Crolley, Liz |títulu=Football in the Americas |añu=2007 |editorial=[[Londres]]: Institute for the Study of the Americas |id=ISBN 978-1-900039-80-2}} * {{cita llibru|apellíos=Murray, Bill |nome=Murray, William |títulu=The World's Game: A History of Soccer |añu=1998 |editorial=[[Chicago]]: University of Illinois Press |id=ISBN 0-252-06718-5}} * {{cita llibru|apellíu=Salinas Benavides |nome=Roberto |títulu=Federación Peruana de Fútbol: 75 aniversariu |añu=1997 |editorial=[[Lima]]: Editorial ya Imprenta Desa}} * {{cita llibru|apellíos=Witzig |nome=Richard |títulu=The Global Art of Socce |añu=2006 |editorial=[[Nueva Orleans]]: CusiBoy Publishing |id=ISBN 0-9776688-0-0}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Peru national association football team}} {{Wikinoticies|Category:Seleición de fútbol de Perú}} * {{Páxina web|http://www.fpf.com.pe/|Sitio web de la FPF}} *{{Facebook|federacionperuanadefutbol|Seleición de Perú}} * {{twitter|tufpf|Seleición de Perú}} * Perfil oficial de [http://www.conmebol.com/federaciones/federacion-peruana-de-futbol Perú] en [[Conmebol|Conmebol.com]] * Perfil oficial de [http://es.fifa.com/associations/association=per/index.html Perú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514235953/http://es.fifa.com/associations/association=per/index.html |date=2018-05-14 }} en [[FIFA.com]] {{Socesión | títulu = [[Copa América|Campeón d'América]] | periodu = [[Campeonatu Suramericanu 1939|Perú 1939]]<br />[[Copa América 1975|Ensin sede fixa 1975]] | predecesor = {{selb|ARX}}<br />{{selb|URU}} | socesor = {{selb|ARX}}<br />{{selb|PAR}} }} {{Tradubot|Seleición de fútbol de Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Seleición de fútbol de Perú| ]] aio1y0jz776irv4a3bn2huxh9u0k568 0 137373 4499335 4499230 2026-06-08T04:07:06Z Limotecariu 735 4499335 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerres d'independencia hispanoamericanes |imaxe = [[File:Batalla de Pichincha libre.jpg|thumb|Representación da Batalla de Pichincha]] |descripción_imaxe = |leyenda = |conflictu= |fecha = [[1810]]-[[1833]]{{#tag:ref|Fin de tolos proyeutos españoles de reconquista cola muerte de [[Fernandu VII d'España]].}} |llugar = [[Hispanoamérica]] |coordenaes = |resultáu = * Victoria [[independentista]]. * Creación de nuevos estaos nel continente [[América]]. * España pierde la mayor parte del so imperiu d'ultramar n'América. |descripción = |casus = |territoriu = |combatientes1 = '''[[Exércitu realista n'América|Realistes]]''' |combatientes2 = '''[[Independentistes nes Guerres d'independencia hispanoamericanes (cronoloxía)|ndependentistes]]''' |comandante1 = [[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Félix María Calleja]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Pablo Morillo]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Fernando de Abascal y Sousa]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Juan Pío Tristán]] <br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Mariano Osorio]] <br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Rafael Maroto]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José de la Serna]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Joaquín de la Pezuela]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Manuel de Goyeneche]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[José Tomás Boves]]<br/>[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|15px|cantu]] [[Juan de Sámano]] |comandante2 =[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Antonio Nariño]]<br/>[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Francisco de Paula Santander]]<br/>[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Simón Bolívar]]<br/>[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[José de San Martín]]<br/>[[Ficheru:Flag of the Gran Colombia.svg|15px|cantu]] [[Antonio José de Sucre]]<br/>[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[José María Morelos y Pavón]]<br/>[[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|15px|cantu]] [[Bernardo O'Higgins]] <br/>[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Manuel Belgrano]]<br/>[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Martín Miguel de Güemes]]<br/>[[Ficheru:Flag of Artigas.svg|15px|cantu]] [[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[José Artigas]] <br/>[[Ficheru:Bandera de Guayaquil.svg|15px|border]] [[José Joaquín de Olmedo]] <br/>[[Ficheru:Flag of Bolivia (state, 1825-1826).svg|15px|cantu]] [[Pedro Domingo Murillo]]<br/>[[Ficheru:Flag of Peru (1821-1822).svg|15px|cantu]] [[José de la Riva Agüero]]<br/>[[Ficheru:Flag of Peru (1822–1825).svg|15px|cantu]] [[José Bernardo de Tagle]]<br />[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Juan Gregorio de Las Heras]]<br />[[Ficheru:Flag of Argentina (1818).svg|15px|cantu]] [[Miguel Estanislao Soler]]<br/>[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Miguel Hidalgo y Costilla]]<br/>[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Agustin de Iturbide]] <br/>[[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|15px|cantu]] [[Vicente Guerrero]] <br/> [[Ficheru:Flag_of_Chile_(1812-1814).svg|15px|cantu]] [[José Miguel Carrera]] <br/> [[Ficheru:Flag_of_Chile_(1817-1818).svg|15px|cantu]] [[Manuel Rodríguez Erdoíza]] |soldaos1 = ± 35 000 realistes nativos<ref name="referencia1">Xeneral Div. (R) Evergisto de Vergara. [http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf ''El Frente del Este: Rivadavia y la Guerra contra'l Brasil en 1827''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515151057/http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf |date=2013-05-15 }}. Institutu d'Estudios Estratéxicos de Buenos Aires (IEEBA). Agostu de 2006. {{Cita|''"en Ibero América -pa la dómina de les Guerres pola Independencia- había menos de 50.000 soldaos españoles, de los cualos 20.000 nunca salieron de Cuba. Depués, nel procesu de les guerres pola independencia, nunca participaron más de 30.000 españoles."'' (páxs. 2)}}</ref><br>± 40 000 realistes españoles |soldaos2 = ± 130 000 independentistes nativos<ref name=autogenerated1>Historia de la Humanidá. Editorial Larousse. Capitulo: "Los entamos del sieglu XIX". Páxina 31, añu 2005, Santiago de Chile.</ref> españoles<ref>Christon I. Archer (2000). ''The Wars of Independence in Spanish America''. Wilmington: Rowman & Littlefield, páxs. 301. ISBN 978-0-8420-2469-3. En 1808 Madrid tenía 125.700 homes acantonaos permanentemente dende Méxicu al Ríu de la Plata pero la mayoría yeren tropes orixinaries de les mesmes provincies ultramarines.</ref> |soldaos3 = |baxes1 = '''Muertos''' ± 34 400 españoles<ref name= referencia2 >[http://remilitari.com/guias/victimario6.htm De re Militari: muertos en Guerres, Dictadures y Xenocidios. Victimario Históricu Militar. Capítulu VI. Guerres y Xenocidios del sieglu XIX.]</ref><br /> ± 35 000 nativos<ref name="referencia1" /> |baxes2 = '''Muertos''' ± 250 000 nativos en Nueva España<ref name="referencia2" /> ± 320 000 nativos en Nueva Granada<ref name="referencia2" /> |baxes3 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = }} Les '''guerres d'independencia hispanoamericanes''' o '''guerres hispanoamericanes d'independencia''' fueron una serie de [[guerra|conflictos armaos]] que se desenvolvieron nes [[Reinos de Indias|posesiones americanes]] del [[Imperiu español]] a principios del [[sieglu XIX]], nos cualos enfrentáronse'l bandu que se autodenominó [[patriota]], [[independentista]] o revolucionariu — que lluchó a favor de la [[emancipación]] de la [[Monarquía Española|corona española]] — contra'l bandu que se conoció como [[Absolutismu español#Los absolutistes como grupu políticu|realista]] o [[virreinatu|virreinal]] — el cual defendió la llealtá al [[rei d'España]]. Según la postura [[Historiografía|historiográfica]], estos procesos pueden ser vistos como guerres d'independencia, [[guerres civiles]] o bien, una combinación de diverses formes de guerres.{{#tag:ref|Nel casu de Colombia, Reyes Cárdenas (2009) fai una revisión sobre los enfoques historiográficos sobre la guerra independentista nesi país. Pérez Viejo (2011) diz, nuna videoconferencia, que considerales como procesos independentistes ye un enfoque de la "[[Historiografía#La historia.2C ente'l positivismu y l'ensayismu|historiografía positivista]], lliberal" qu'enzanca la comprensión histórica. Reconoz que l'enfoque predominante a lo llargo de los casi dos sieglos d'independencia llatinoamericana ye precisamente esi &mdash;"una guerra d'independencia d'una serie de naciones que se lliberar d'otra nación que nesti casu ye la española"&mdash; y propón considerales como guerres civiles.}} [[File:Batalla de Pichincha libre.jpg|thumb|left|Representación da Batalla de Pichincha]] Los movimientos independentistes de [[Hispanoamérica]] adquirieron formes variaes acordies coles condiciones que imperaban en cada rexón.{{#tag:ref|Por ello «ye esencial que, de primeres, nun amenorguemos movimientos distintos a un denominador común. Grupos distintos actuaron n'etapes distintes: la élite caraquexa tomó la iniciativa de dixebrase de la monarquía española en 1810 pero la élite de la capital novohispana estremar en 1808 alrodiu de la cuestión de l'autonomía dientro del imperiu, oponer a la revolución d'Independencia en 1810 y nun actuó como grupu homoxéneu en 1821 cuando s'integró nel movimientu de Iturbide».<ref>Hamnett, 1995: 48; ''cfr'' Villoro, 2002.</ref>}} La [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos|independencia de les colonies britániques]] d'[[América del Norte]] en [[1776]] y les [[abdicaciones de Bayona|abdicaciones de los reis Borbones]] en 1808 ante la invasión francesa d'España, constitúin dos fechos qu'incentivaron l'independentismu na debilitada [[Monarquía española]]. Como respuesta a la entronización del [[Monarca|rei]] [[Xosé Bonaparte]] n'España, ente 1808 y [[1810]] instaláronse [[xuntes de gobiernu]] qu'exercieron la [[soberanía]] en nome del abdicáu rei [[Fernandu VII]], tantu na [[península ibérica]], como nos territorios americanos. La resistencia de les xuntes americanes a sometese la [[Xunta Suprema Central]] formada n'España, radicalizó les posiciones y llevó a la llucha armada ente realistes y patriotes. A partir de 1810 diversos territorios americanos empezaron a declarase [[Estáu nación|estado nacionales]] independientes so rexímenes [[República|republicanos]], formando grandes exércitos "llibertadores" d'algame continental, ente los que se destacar los comandados pol d'El Ríu de la Plata [[José de San Martín]] y el venezolanu [[Simón Bolívar]]. La independencia de los nuevos estaos consolidar na década de [[1820]], depués de la victoria na [[batalla d'Ayacucho]]. Dempués de perder [[Segundu sitiu del Callao|El Callao]] en xineru de [[1826]], los únicos territorios apoderaos polos españoles n'América yeren [[Capitanía Xeneral de Cuba|Cuba]] y [[Capitanía Xeneral de Puertu Ricu|Puertu Ricu]]. Depués del asediu final n'El Callao nun hubo otra operación militar en suelu continental dende España sobre les antigües posesiones hasta [[1829]], cuando la espedición d'[[Isidro Barradas]] llegó a [[Batalla de Tampico (1829)|Tampico y foi ganada]] pol [[Exércitu Mexicanu]]. Sicasí los gobiernos independientes enfrentaron les guerrilles realistes, por casu ente [[1823]] y [[1827]] en [[Venezuela]]; ente 1827 y [[1830]] en [[San Juan de Pasto|Pasto]], [[Colombia]]; hasta [[1832]] nel sur de [[Chile]], sofitaos por [[mapuches]] y [[pehuenches]]; y hasta la década de [[1830]], la guerrilla de Iquicha en [[Perú]]. [[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]] y Francia establecieron rellaciones comerciales colos nuevos gobiernos americanos y darréu reconocieron la soberanía de los nuevos estaos a lo llargo de la década de 1820. Sicasí España namái abandonó los planes de reconquista dempués de la muerte del rei [[Fernandu VII]], asocedida en [[1833]]. Les [[Cortes españoles]] arrenunciaron a les sos posesiones n'América en [[1836]] y autorizaron al gobiernu pa realizar trataos de paz y reconocencia con tolos nuevos estaos surdíos nel continente.<ref name="Jaime Delgado_1"> {{cita llibru |autor=Jaime Delgado |páxines=Páxina 113 |añu=1960 |editor=Nuevu Mundu |títulu=La independencia hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?hl=es&tbs=bks%3A1&q=Non+obstante%2C+los proyeutos+de+reconquista%2C+oficiales+o+particulares%2C+nun arralecieron+hasta+1833%2C+fecha+de+la muerte+de+Fernando+VII&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= |cita=Sicasí, los proyeutos de reconquista, oficiales o particulares, nun arralecieron hasta 1833, fecha de la muerte de Fernandu VII}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=François-Xavier Guerra |páxina=87|añu=1995 |editor=Editorial Complutense |isbn=8489365253, 9788489365254 |títulu=Les revoluciones hispániques: independencies americanes y lliberalismu español |url=https://books.google.es/books?id=xlfELeAd8V8C&lpg=PA87&dq=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |cita=Sicasí, nun foi'l fracasu de la espedición de Barradas en 1829 lo que retrajo a Fernandu VII de reconquistar, sinón una vegada más, los acontecimientos europeos -agora la revolución de 1830- que van poner en primer planu la situación peninsular y el colapsu financieru. Namái por esi motivu, va recordar Ballesteros, el Rei dio a la fin llibertá a los sos ministros pa tratar, yá ensin nengún xéneru de restricciones, la lliquidación del problema d'América.}}</ref><ref>[https://books.google.es/books?id=2BpMC-x_0dkC&lpg=PA13&dq=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&pg=PA13#v=onepage&q=1830%20%22Fernando%20VII%22%20cuba&f=false Pedro Molas.Del absolutismu a la Constitución]</ref><ref>{{cita llibru |autor=Delfina Fernández |páxina=269|añu=1992 |editor=Editorial Mapfre |isbn=8471003112, 9788471003119 |títulu=Últimos apartaces españoles n'América |capítulu=X El Brigadier Barrada en Nueva España |cita=Pero entá dempués de la entrega de Ulúa, el 23 de payares de 1825, persistieron los planes de reconquista de Nueva España, que se chiscaron dende 1826 a 1833, esto ye, mientres los últimos siete años de Fernandu VII. La preferencia dada a l'afalagada reconquista de Méxicu fundábase tantu nes razones qu'esaminemos yá, como nos efeutos económicos que se derivaríen, pos en razón de la riqueza del país, calculábase que, nel casu de tener ésitu, del llograríen fondos abondos pa otres espediciones, podía ser, pos, la cabeza de reconquistar pa otres ya inclusive de toa América.}}</ref> == Contestu == Al acabar el [[sieglu XVIII]], gracies al so dilatáu [[Imperiu español|imperiu]], [[España]] figuraba entá ente les grandes potencies internacionales. L'imperiu non yá apurría prestíu y pesu diplomáticu; tamién resultaba crucial pa la economía española. Nel postreru terciu del sieglu'l tráficu colos territorios d'ultramar representó cerca de la metá del comerciu esterior. Absorbía un 48% de les esportaciones, integraes por productos españoles pero tamién por artículos europeos, pos España en calidá de metrópolis exercía'l [[monopoliu]] del [[comerciu]], y tolos países que quixeren traficar coles [[Indies]] teníen de faelo al traviés de los puertos españoles. Los territorios americanos tamién ufiertaben un suministru constante de [[metales preciosos]]: ente [[1784]] y [[1796]] les [[Mina (minería)|mines]] de [[plata]] de [[Méxicu]] y el [[Alto Perú]] apurrieron una media añal de 355 millones de pesos. Sicasí, sostener l'imperiu nun resultaba fácil. Si caltener el monopoliu comercial y esaniciar el [[contrabandu]] en tiempos de paz yá yera de por sí complicáu, más lo foi dende finales del sieglu XVIII, cuando l'alianza d'España con Francia obligó a caltener un estáu práuticamente permanente de guerra con [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]]. Les guerres hispanu-britániques entorpecieron el comerciu español con América, hasta'l puntu d'atayalo casi por completu: en [[1801]] el permediu añal d'esportaciones a les Indies baxara un 93%; les importaciones tamién cayeron radicalmente. Tres la destrucción de la flota española na [[batalla de Trafalgar]], en [[1805]], Gran Bretaña aventuróse, inclusive, al ataque direutu a les mariñes americanes. En [[1806]] y [[1807]] l'armada británica trató d'ocupar el puertu de [[Buenos Aires]] y les autoridaes virreinales refugaron l'ataque. Una aición que reveló la impotencia d'España pa defender los sos reinos ultramarinos y demostró a los [[criollu|criollos]] (descendientes d'españoles nacíos n'América) la mesma fuercia que tuvieron nel desenvolvimientu y el trunfu frente a les pretensiones ingleses. == Antecedentes al procesu independentista == Munchos años antes del empiezu del conflictu, en 1808, reconócense antecedentes al procesu [[independentista]] n'[[Hispanoamérica]]. Dalgunos produciéronse na América española, otros na metrópolis española, y l'últimu grupu fueron internacionales, d'influencia mundial reconocida, como la [[revolución francesa]] o la [[Revolución de les Trelce Colonies|independencia de los Estaos Xuníos d'América]]. === En Hispanoamérica === * Dende décades anteriores esistieron [[Revolución|revoluciones]] de les más diverses carauterístiques y finalidaes, pero que nun formaron parte del movimientu independentista hispanoamericanu, ente les que se destacar la rebelión de [[Túpac Amaru I]] en Perú ([[1570]]), la de [[Guillén de Lampart]] en [[Méxicu]] ([[1640]]-[[1643]]), les [[Revolución comuñera de Paraguái|Revoluciones de los Comuñeros]] en [[Paraguái]] ([[1721]]-[[1735]]), la del [[Canaries|canariu]] [[Juan Francisco de León]] contra'l monopoliu de la [[Compañía Guipuzcoana|Real Compañía Guipuzcoana]] en [[Venezuela]] ([[1748]]), el llevantamientu [[pueblu maya|maya]] lideráu por [[Jacinto Canek]] en [[Yucatán]], [[Méxicu]] ([[1761]]), y el llevantamientu [[quechua]]-[[aymara]] lideráu por [[Túpac Amaru II]] nel [[Cuzco]], [[Perú]] ([[1780]]-[[1781]]). La [[Insurrección de los comuñeros|Revolución de los comuñeros]] en Socorru (actual Santander, Colombia), amás de la [[guerra d'Arauco]] na que'l [[mapuche|pueblu mapuche]] detuviera la meyora española por más de dos sieglos. * Les idees [[lliberales]] de la [[Ilustración]] que fueron espublizaes n'América y en toa [[Europa]] y que llegaben a les [[universidá|universidaes]], les academies lliteraries y les sociedaes económiques fomentaron los ideales revolucionarios que yeren contrarios a l'actuación de la [[Monarquía española]] nel so Imperiu. Ente estes nueves idees sobresalíen el principiu de [[soberanía]] nacional, el [[contratu social]] de [[Rousseau]], y los [[derechos individuales]], opuestos al [[absolutismu]] real. * Los alcuentros de los máximos dirixentes hispanoamericanos de la revolución nel esterior y la participación de dalgunos d'ellos nes revoluciones lliberales europees, según los sos contactos colos gobiernos esteriores. === N'España === {{AP|Proyeutos españoles pa la independencia d'América}} Per parte de la mesma monarquía española desenvolviéronse planes pa dar una independencia total, regulada y pacífica a los virreinatos americanos mientres los años [[1804]] y 1806, pero que se vieron atayaos por sucesos dramáticos de la política europea española sol reináu de [[Carlos IV d'España]].<ref>[https://books.google.com/books?id=S5eBu6q2VXgC&lpg=PA13&dq=Plan%20Godoy%20de%201806%20Am%C3%A9rica&lr=&as_brr=3&hl=es&pg=PA13#v=onepage&q=&f=false Obra escoyida, por Guillermo Morón]</ref> === Internacionales === * La [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] realizada en [[1776]] poles [[Trece Colonies|trece colonies americanes]] d'[[Inglaterra]], dio entamu a los procesos d'[[independencia]] del [[colonialismu]] européu; * La [[Declaración de Derechos de Virginia]] de [[1776]], la primera en proclamar que tolos homes son por naturaleza llibres ya independientes y tienen una serie de derechos inherentes de los cualos nun pueden ser privaos. * La [[Revolución Francesa]] en [[1789]] que proclamó la igualdá de tolos franceses y los sos derechos fundamentales; anque escluyía a los esclavos de les sos colonies. * La [[revolución haitiana]] de [[1805]] realizada polos esclavos negros d'esa colonia francesa, la primera n'abolir la [[esclavitú]] y la primera en llograr la independencia del colonialismu n'[[América Llatina]] [[Caribe (rexón)|y el Caribe]]. * La derrota de la flota española na [[Batalla de Trafalgar]] en [[1805]] en manes del [[Imperiu británicu]]. * Los fallíos intentos del [[Imperiu británicu]] pa ocupar direutamente territorios continentales suramericanos como l'ataque británicu sobre Cuba y [[Cartagena de Indias]] na [[Guerra del Asientu]] ([[1741]]) o los dos [[Invasiones Ingleses]] nel [[Virreinatu del Río de la Plata]], en [[1806]] y [[1807]], que llevó a xenerar una conciencia hispanoamericana de les capacidaes y poderes propios y a la creación de dellos cuerpos militares locales como'l [[Reximientu de Patricios]]. * L'intentu fallíu d'invadir y lliberar [[Venezuela]] en [[1806]] por una espedición naval entamada nos [[Estaos Xuníos]] y liderada pol xeneral [[Francisco de Miranda]]. == Fundamentos del procesu independentista == El procesu independentista en Hispanoamérica españó en 1808 colos movimientos juntistas americanos, y al ser un procesu tan llargu, complexu y ampliu, ta llenu de particularidaes. === N'América === * El descontentu de la población americana, nos criollos, que queríen la independencia pa camudar un sistema colonial al que consideraben inxustu yá que los escluyía de les máximes decisiones polítiques y económiques, y nes [[castes]], al tratase de grupos esplotaos. Los criollos queríen dirixir el poder político y prauticar el [[llibrecambiu]] o llibre mercáu, pudiendo desenvolver llibremente les sos actividaes comerciales. Tales llibertaes nel comerciu taben frenaes pol monopoliu que s'exercía dende la metrópolis, sumáu a [[gabela|gabeles]] y torgues. Aportunaben en tomar el control de los [[ayuntamiento|cabildo]] y l'alministración de les [[colonia alministrativa|colonies]]. * El conceutu del [[derechu indianu]], según el cual Hispanoamérica yera un bien realengu perteneciente a la [[Imperiu español|corona española]] como patrimoniu de la [[familia real]], provocó que cuando'l rei [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] xunto col so padre Carlos IV fueron reteníos en Francia, les provincies americanes nun reconocieren a les [[cortes de Cádiz]] nin a la Xunta Suprema Central sinón que formaren [[Xunta de gobiernu Xuntes de Gobiernu]] en cada país, col oxetivu inicial de gobernar y darréu de sustituyir al estáu español. * Los criollos nun taben acordies con dellos aspeutos fundamentales de la [[constitución española de 1812]], como'l repartu de la tierra o la igualdá política ente ellos y los [[Indíxenes d'América|indios]]. Esti motivu tuvo especial importancia en Méxicu. Asina ye que, cuando la constitución española entró a valir nuevamente en 1820, los criollos, lideraos por [[Agustín de Iturbide]], camudaron de bandu y pasaron de defender la unidá de la [[Monarquía Española]] a lluchar pola independencia. === N'España === * La coxuntura del gobiernu d'España, somorguiáu nes [[Guerres napoleonicas|guerres napoleóniques]]. Magar nun principiu foi aliada a Francia pol [[Tratáu de San Ildefonso (1796)]], darréu opúnxose a [[Napoleón]], quien pretendió imponer [[Xosé I Bonaparte|una monarquía lliberal allegada]]. La cayida del [[antiguu réxime]] español coles [[abdicaciones de Bayona]] implicaba que los [[Reinos castellanos de les Indies|reinos castellanos de Indias]] perderíen l'estatus especial que-y otorgaben les [[Lleis de Indias]], según les cualos yeren patrimoniu de la monarquía española (anque primeramente, en [[1768]], na práutica, los reinos americanos fueren amenorgaos a una condición colonial poles [[reformes borbóniques]] del Imperiu Español). Agora nel [[nuevu réxime]] de corte lliberal, tantu nes disposiciones del estatutu de Bayona ([[1808]])[//es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Bayona_de_1808], como igualmente na Constitución española (1812)[//es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_espa%C3%B1fola_de_1812], los europeos pretendíen menguar o sumir la representatividá o'l númberu de representantes americanos del parllamentu. * El vacíu de gobiernu n'España, causáu socesivamente pola guerra con Napoleón y pol [[Trieniu Lliberal]] qu'ocupó la revolución del constitucionalismo español, abrió la oportunidá por que la clase dominante hispanoamericana, formada por criollos europeos, dieren impulsu y sostuvieren el movimientu y la guerra pola independencia como mediu definitivu de caltener y ameyorar el so estatus, menguáu o en riesgu de perdese pol lliberalismu. La [[independencia]] de la [[Patria]] foi'l calter esencial del movimientu que finalmente predominó en tolos llugares d'América, percima d'otros movimientos independentistes que, como'l fallíu d'Hidalgo en Méxicu, pretendíen acompañase tamién d'una verdadera [[revolución social]]. En dellos países resultó una continuidá de les práutiques de [[Casta (colonial)|castes coloniales]], onde esclavos, indíxenes y criollos nun exercíen los mesmos derechos. === Internacional === * La negativa de nengún sofitu de parte de Gran Bretaña y Francia a favor del rei Fernandu VII d'España pa recuperar los sos reinos americanos, declarada nel [[Memorandum Polignac]], y la finalidá de dichos países d'establecer un llibre comerciu colos países independientes americanos. * La intención de Gran Bretaña, finalmente alcanzada, de la posición de potencia hexemónica mundial nel tráficu internacional marítimu, por cuenta d'España. * El sofitu qu'Inglaterra dio nel so territoriu a la formación de les [[logias]] que sofitaron la independencia d'América y a los sos xefes, qu'acabaron siendo darréu los líderes de la independencia d'América, como [[Simón Bolívar]] y [[José de San Martín]]. * L'ayuda d'Inglaterra na loxística de les tropes independentistes, el movimientu naval de les sos tropes, por casu a Venezuela, de manera llindada mientres les guerres Napoleóniques y más abiertamente dempués, o'l treslláu y armáu de tropes pro independencia dende Europa ya Inglaterra, como los más de 5000 fusileros polacos. == La formación de los estaos hispanoamericanos == === Entamu: les xuntes autónomes hispanoamericanes === N'Europa, cola ocupación francesa d'España y la captura de la familia real española, l'emperador Napoleón Bonaparte impunxo en 1808 les abdicaciones de Bayona poles que'l monarca Fernandu VII d'España y el so padre y predecesor Carlos IV d'España arrenunciaben a los sos derechos a la corona d'España, qu'incluyía a los territorios americanos, en favor del emperador Napoleón, quien finalmente los dio al rei [[Xosé Bonaparte]], depués de lo cual Fernandu VII quedó cautivu. Tou ello desencadenó'l llevantamientu de los pueblos d'España conocíu como [[Guerra de la Independencia Española]] (1808-[[1814]]) contra la ocupación napoleónica, y de la creación de Xuntes d'autogobiernu na península. Nos años siguientes asocediéronse pronunciamientos en cada llugar del continente americanu pa formar xuntes de gobiernu americanes pa caltener los derechos de la persona del rei Fernandu VII, pero sicasí autónomes de cualquier gobiernu d'España, fora o non de resultes de la ocupación de Napoleón. D'esta forma, n'América empezaron una serie de movimientos locales que desconocíen los nomamientos americanos provenientes d'España pal gobiernu americanu, y que se xustificaben pola abdicación forzada de los herederos llexítimos de la monarquía española y la usurpación del tronu español por Xosé Bonaparte. Nel añu 1808 el [[conceyu]] de [[Ciudá de Méxicu]] alzar na primer Xunta autónoma americana, inclusive col sofitu del [[virréi]] de [[Nueva España]], [[José de Iturrigaray]]; sicasí, el movimientu foi disueltu y concluyó col encarcelamientu de los miembros del conceyu y la destitución de Iturrigaray. <center>'''Xuntes de gobiernu autónomes hispanoamericanes''' {| align=center border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style=" padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;" width=95% ! Añu !Día !Nome !Allugamientu !País actual ! Líderes |- | [[1808]] | [[9 d'agostu]] | [[Crisis política de 1808 en Méxicu|Xunta de Méxicu]] | [[Virreinatu de Nueva España]] | [[Méxicu]] | [[Francisco Primu de verdá]]<br />[[Melchor de Talamantes]]<br />[[José de Iturrigaray]] |- | [[1808]] | [[21 de setiembre]] | [[Xunta de Montevideo]] | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Uruguái]] | [[Francisco Javier de Elío]] |- | [[1809]] | [[25 de mayu]] | [[Revolución de Chuquisaca]] | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Bolivia]] | [[Bernardo de Monteagudo]]<br />[[Jaime de Zudáñez]] |- | [[1809]] | [[16 de xunetu]] | [[Xunta Tuitiva]] en La Paz | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Bolivia]] | [[Pedro Domingo Murillo|Pedro Murillo]] |- | [[1809]] | [[10 d'agostu]] | [[Primer Berru d'Independencia Primera Xunta de Quito]] | [[Virreinatu de Nueva Granada]] | [[Ecuador]] | [[Juan Pío Montúfar]] |- | [[1810]] | [[19 d'abril]] | [[Xunta Suprema de Caracas]] | [[Capitanía Xeneral de Venezuela]] | [[Venezuela]] | [[Francisco de Miranda]]<br />[[Martín Tovar Ponte]]<br />[[José de les Llamozas]]<br />[[Juan Germán Roscio]]<br /> |- | [[1810]] | [[22 de mayu]] | [[Xunta de Cartagena]]{{#tag:ref|El 22 de mayu de 1810 establecióse una Xunta de Gobiernu en Cartagena por cuenta de la prisión de Fernandu VII. El 14 de xunu de 1810 el Cabildru depunxo al gobernador Francisco Montes y deportar a L'Habana. El 14 d'agostu'l Cabildru nomó Presidente de la Xunta Suprema de Cartagena a José María García de Toledo. El 11 de payares de 1811 Cartagena declaró la independencia. El 17 d'agostu de [[1815]] les tropes españoles al mandu del Pacificador [[Pablo Morillo]] punxeron sitiu a Cartagena, que cayó'l 5 d'avientu y los sos líderes executaos. pola so resistencia, Bolívar nomó a Cartagena como ''Ciudá Heroica''.|group=fn}} | [[Nuevu Reinu de Granada]] | [[Colombia]] | [[José María García de Toledo]] |- | [[1810]] | [[25 de mayu]] | [[Primer Xunta|Primer Xunta de Buenos Aires]] | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Arxentina]] | [[Cornelio Saavedra]]<br />[[Mariano Moreno]]<br />[[Manuel Belgrano]] |- | [[1810]] | [[3 de xunetu]] | [[Xunta estraordinaria de Santiago de Cali]]<ref>{{Cita web |url= http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/actes-de-independencia/actes-declaraciones-independencia-039.html |títulu= Actes de formación de xuntes y declaraciones d'independencia (1809-1822) }}</ref> | [[Nuevu Reinu de Granada]] | [[Colombia]] | [[Joaquín de Caycedo y Cueru]] |- | [[1810]] | [[20 de xunetu]] | [[Berros independentistes (Colombia)|Xunta de Santa Fe]] | [[Nuevu Reinu de Granada]] | [[Colombia]] | [[Francisco José de Caldas]]<br />[[Camilo Torres Tenorio|Camilo Torres]] |- | [[1810]] | [[16 de setiembre]] | [[Berru de Dolores]] | [[Virreinatu de Nueva España]] | [[Méxicu]] | [[Miguel Hidalgo y Costilla]] |- | [[1810]] | [[18 de setiembre]] | [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile]] | [[Capitanía Xeneral de Chile]] | [[Chile]] | [[Mateo de Toro y Zambrano]]<br />[[Juan Martínez de Rozas]] |- | [[1810]] | [[22 de setiembre]] | [[Segunda Xunta de Gobiernu de Quito|Segunda Xunta de Quito]] | [[Virreinatu de Nueva Granada]] | [[Ecuador]] | [[Carlos de Montúfar]]<br />[[José de Cueru y Caicedo]] |- | [[1811]] | [[28 de febreru]] | [[Berru de Asencio]] | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Uruguái]] | [[Pedro José Viera]]<br />[[Venancio Benavides]] |- | [[1811]] | [[15 de mayu]] | [[Revolución de mayu de 1811|Xunta de Paraguái]] | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[Paraguái]] | [[Pedro Juan Caballero]]<br />[[Fulgencio Yegros]]<br />[[Gaspar Rodríguez de Francia]] |- | [[1811]] | [[20 de xunu]] | Bandu al pueblu de [[Tacna]] | [[Virreinatu de Perú]] | [[Perú]] | [[Francisco Antonio de Zela]] |- | [[1811]] | [[5 de payares]] | Primer Berru d'Independencia de Centroamérica | [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], [[Virreinatu de Nueva España]] | [[El Salvador]] | [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]]<br />[[Leandro Fagoaga]]<br />[[José Matías Delgado]] |- | [[1814]] | [[3 d'agostu]] | [[Rebelión del Cuzco]] | [[Virreinatu de Perú]] | [[Perú]] | [[Hermanos Angulo|José Angulo]]<br />[[Mateo Pumacahua]] |- |}</center> La Guerra de la Independencia Española foi'l detonante de la independencia americana y dio llugar n'España a un llargu periodu d'inestabilidá na monarquía mientres el reináu de Fernandu VII. La eliminación de la dinastía de los [[Borbones]] del tronu español per parte de Napoleón desamarró una crisis política en tol Imperiu español. Anque'l mundu hispanu de manera casi uniforme refugó'l plan de Napoleón pa dar la corona al so hermanu José, nun concebía una solución clara a l'ausencia d'un rei llexítimu. Arriendes de les teoríes tradicionales de política española denominaes [[contractualismo]], dada la naturaleza contractual de la monarquía, representada na [[filosofía del derechu]] de [[Francisco Suárez]], les provincies peninsulares respondieron a la crisis por aciu l'establecimientu de xuntes autónomes. La midida, sicasí, condució a un mayor tracamundiu yá que nun había una autoridá central, y la pretensión d'unes poques xuntes na península de ser la representación de tola monarquía nel so conxuntu nun foi reconocida pola mayoría de les demás xuntes. La [[Xunta de Sevilla]]sobremanera, pretendía estender la so autoridá sobre l'imperiu d'ultramar debíu al papel históricu de la provincia nel monopoliu del comerciu esclusivu con América. Estes pretensiones fueron resueltes al traviés de negociaciones ente les xuntes y el [[Conseyu de Castilla]], lo que condució a la creación d'una [[Xunta Suprema Central|Xunta Suprema y Central de Gobiernu d'España y de Indias]], el 25 de setiembre de 1808. Convenir en que los reinos tradicionales de la península unviaríen dos representantes a esta [[Xunta Suprema Central]], y que los reinos d'ultramar podríen unviar un representante cada unu. Estos "reinos" definíense como los virreinatos de: Nueva España, Perú, Nueva Granada y Buenos Aires, y les capitaníes xenerales independientes de: la isla de Cuba, Puertu Ricu, Guatemala, Chile, Venezuela, y les [[Filipines]]. Esti plan foi criticáu por ufiertar una representación desigual y escaso de los territorios d'ultramar; sicasí, a fines de 1808 y empiezos de [[1809]] les capitales provinciales escoyeron los candidatos, que los sos nomes fueron unviaos a les capitales de los virreinatos o capitaníes xenerales. Delles grandes ciudaes importantes quedar ensin nenguna representación direuta na Xunta Suprema. En particular Quito y Chuquisaca (La Plata o Sucre), que se víen a sigo mesmes como capitales de les sos provincies, resentir de ser subsumidas dientro de los más grandes "Vice-reinos". Esta molición llevó a la creación de xuntes nestes ciudaes en 1809, que finalmente fueron reprimíes con violencia poles autoridaes mientres el cursu del añu. Un intentu fallíu d'establecer una xunta na Nueva España foi deteníu tamién. Col fin d'establecer un gobiernu con mayor llexitimidá, la Xunta Suprema pidió la celebración de "Cortes estraordinaries y xenerales de la nación española". L'esquema de les eleiciones pa les Cortes, agora sobre la base de provincies ([[diputaciones provinciales]]) y non de los reinos, yera más equitativo y proporcionáu pero nun apinaba les mires americanes, a la espera de redefinir lo que se consideraben les [[Provincies españoles n'América]] basaes nes antigües [[intendencies]] d'ultramar. La disolución de la Xunta Suprema'l 29 de xineru de [[1810]], por cuenta de los reveses sufiertos poles fuercies españoles frente a Napoleón, desencadenó una nueva fola de xuntes n'América. La ocupación francesa nel sur d'España obligó a la Xunta Suprema a buscar abellugu na isla-ciudá de [[Cádiz]]. La Xunta, desacreditada, foi sustituyida por un cuerpu más pequeñu, de cinco persones, llamáu [[Conseyu de Rexencia d'España ya Indies]]. La mayoría de los americanos nun vía razón pa reconocer un gobiernu provisional que taba so l'amenaza de ser prindáu polos franceses en cualquier momentu, y empezó a trabayar pa la creación de xuntes locales americanes pa caltener la independencia de la rexón de los franceses. Los movimientos juntistas tuvieron ésitu na Nueva Granada (Colombia), Venezuela, Chile y Ríu de la Plata (Arxentina) pero non asina n'América Central. N'última instancia, América Central, xunto cola mayoría de la Nueva España, Quito (Ecuador), Perú, Llamargues (Bolivia), el Caribe y les Islles Filipines, caltener so control de los realistes mientres la siguiente década y participaron nel esfuerciu español pa establecer un gobiernu lliberal representáu poles Cortes de la monarquía española. === Radicalización: congresos constituyentes y declaraciones d'independencia === Nel añu [[1810]] dase la clausura de la [[Xunta Suprema Central|Xunta Central]] sevillana que, tres les victories napoleóniques y la perda casi completa del territoriu peninsular, ye asocedida pola Rexencia de Cádiz, la que de la mesma sirvió de preámbulu pa la instauración de la [[Constitución española de 1812]], y como resultáu dende [[Cádiz]] (últimu apartaz español independiente), pretende dase fin al [[estáu absolutista]] de tola monarquía, y en consecuencia a la instauración n'Europa y América d'un [[réxime lliberal]], pero qu'en definitiva pretendía someter a Fernandu VII y los dominios americanos, a los que s'dio una representación minoritaria, al dictáu européu de les lleis nacionales de la [[Península Ibérica]]. N'América produz la radicalización del conflictu y el tresformamientu de les xuntes d'autogobiernu americanes, que reconocíen primeramente a la persona del monarca español, nos respeutivos congresos nacionales de cada estáu naciente que realicen darréu les sos declaraciones d'independencia. Estos fechos asoceden nun ambiente de violencia creciente y de conflictos militares que s'estienden a nivel continental. Les declaraciones d'independencia de los nuevos países americanos son: {| {{tablaguapa}} |+ Congresos Constituyentes Nacionales y Declaraciones d'Independencia de cada estáu. ! Virreinatu o territoriu desafiáu !Añu !Fecha !Declaración ! Nome !País actual |- | [[Virreinatu de Nueva Granada]] | [[1810]] | [[20 de xunetu]] | [[Patria Boba|Constitución de Cundinamarca]] | [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] | [[Colombia]] |- | [[Capitanía Xeneral de Venezuela]] | [[1811]] | [[5 de xunetu]] | [[Acta de la Declaración d'Independencia de Venezuela]] | [[Primer República de Venezuela|Confederación Americana de Venezuela]] | [[Venezuela]] |- | [[Virreinatu de Nueva Granada]] | [[1811]] | [[11 de setiembre]] | [[Independencia de Cartagena]] | [[Estáu Llibre de Cartagena]] | [[Colombia]] |- | [[Real Audiencia de Quito]] <br /> del [[Virreinatu de Nueva Granada]] | [[1811]] | [[11 d'ochobre]] | [[Estáu de Quito#La Constitución del Estáu de Quito|Constitución de Quito]] | [[Estáu de Quito]] | [[Ecuador]] |- | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[1813]] | [[31 de xineru]] | [[Asamblea del Añu XIII|Asamblea Xeneral Constituyente del Añu 1813]] | [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] | [[Arxentina]] y [[Bolivia]] ([[Uruguái]] nun foi almitida y [[Paraguái]] nun participó) |- | [[Gobiernu de les Misiones Guaraníes]] <br /> del [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[1813]] | [[12 d'ochobre]] | [[Constitución de Paraguái|Primer constitución paraguaya]] | [[Paraguái#Independencia|Independencia paraguaya]] | [[Paraguái]] |- | [[Virreinatu de Nueva España]] | [[1813]] | [[13 de setiembre]] | [[Acta Solemne de la Declaración d'Independencia de l'América Septentrional|Independencia de l'América Septentrional]] | [[Congresu de Chilpancingo]] | [[Méxicu]] |- | [[Gobernación de Montevideo]] <br /> del [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[1815]] | [[29 de xunu]] | [[Congresu d'Oriente]] | [[Lliga Federal]] | [[Uruguái]] |- | [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[1816]] | [[9 de xunetu]] | [[Declaración d'independencia de l'Arxentina]] | [[Congresu de Tucumán]] | [[Arxentina]] |- | [[Capitanía Xeneral de Chile]] | [[1818]] | [[12 de febreru]] | [[Acta d'Independencia de Chile]] | [[Chile]] | [[Chile]] |- | [[Virreinatu de Nueva Granada]] <br /> y [[Capitanía Xeneral de Venezuela]] | [[1819]] | [[17 d'avientu]] | [[Congresu de Cúcuta]] | [[Gran Colombia]] | [[Colombia]], [[Venezuela]], [[Ecuador]] y [[Panamá]] |- | [[Gobiernu de Guayaquil]] <br /> del [[Virreinatu de Perú]] | [[1820]] | [[9 d'ochobre]] | [[Independencia de Guayaquil]] | [[Provincia Llibre de Guayaquil]] | [[Ecuador]] |- | [[Virreinatu de Perú]] | [[1821]] | [[28 de xunetu]] | [[Independencia de Perú|Declaración d'Independencia]] | [[Congresu Constituyente de Perú (1822)]] | [[Perú]] |- | [[Capitanía Xeneral de Guatemala]] | [[1821]] | [[15 de setiembre]] | [[Independencia de Centroamérica]]<ref>[[:m:s:es:Acta d'Independencia de Centroamérica|Acta d'Independencia de Guatemala]]</ref><ref>[[:m:s:es:Acta_de_Independencia_de_la Intendencia_de_San_Salvador|Acta d'Independencia de San Salvador]]</ref> | | [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]] |- | [[Provincia de Nueva España]] | [[1821]] | [[28 de setiembre]] | [[Acta d'Independencia del Imperiu Mexicanu]] | [[Xunta Provisional Gubernativa]] | [[Méxicu]] |- | [[Provincia de Panamá]] y [[Provincia de Veraguas]] <br /> del [[virreinatu de Nueva Granada]] | [[1821]] | [[28 de payares]] | [[Acta d'Independencia de Panamá]] | [[Independencia de Panamá]] | [[Panamá]] |- | [[Provincia de Llamargues]] <br /> del [[Virreinatu del Río de la Plata]] | [[1824]] | [[6 d'agostu]] | [[Declaración d'Independencia de Bolivia]] | [[Asamblea Xeneral de Diputaos de les Provincies del Altu Perú]] | [[Bolivia]] |- |} == Desenvolvimientu del conflictu == {{multiple image|total_width=1000 | align = center | background color = <!-- box background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --> | width = 350 | caption_align = center | image_style = border:3 | image_gap = 5 <!-- Header --> | header_background = <!-- header background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --> | header_align = center | header = '''(1810 - 1829)''' <!--image 1--> | image1 = | width1 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | caption1 = '''1810-1814''' <!--image 2--> | image2 = | width2 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | caption2 = '''1814-1820''' <!--image 3--> | image3 = | width3 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt3 = 1820-1829 | caption3 ='''1820-1829''' <!-- Footer --> | footer_background = <!-- footer background as a 'hex triplet' web color (include the initial #) --> | footer_align = center | footer = <small>Amarillo = Realistas;Azúl = Patriotas</small> }} Mientres les lluches ente los [[independentistes]] y los realistes asocedieron situaciones de violencia mutua. Los revolucionarios desconocieron les autoridaes monárquiques españoles n'América, formaron exércitos y constituyeron [[república|repúbliques]] americanes. El gobiernu español y Fernandu VII reaccionen negando llexitimidá a les xuntes de gobiernu americanes, y so la direición española, formar n'América los [[Exércitu Realista n'América|exércitos realistes]] con un auxiliu d'espedicionarios españoles, pero principalmente por una mayoría de tropa y oficialidá d'orixe americanu, lo que pa un autores dio-y el calter de [[guerra civil]].<ref>Llibru tituláu "Les Guerres nel primer terciu del sieglu XIX n'España y América" publicáu nel añu 2004. Castañeda Delgado.Editorial Deimos. Que diz asina na so páxina 594-595: En primer llugar hai qu'incidir nel conceutu de Guerra Civil, anque munchos historiadores, ante la falta d'investigación fonda de la situación y dau el nome pol que pasó a la historia: "guerra d'emancipación", recurrieron a la tipoloxía que paecía evidente: guerra d'independencia o lliberación, cuando en realidá, el 90% de los efeutivos de los llamaos exércitos realistes yeren de procedencia americana, según un porcentaxe significativu d'altos mandos republicanos yeren españoles peninsulares de nacencia. La Guerra Civil tien unes carauterístiques distintes a la de la guerra convencional. Na Guerra Civil los actos de crueldá, de matanza indiscriminada, asoceder colos de benignidad y clemencia. Como Guerra Civil que dalgunos argumenten yera, les tropes contra les que se combatía yeren hermanes, tendiendo unes y otres a la confraternización, sacantes que se aguiyara l'odiu ente les faiciones. nel títulu: Considerancies militares a la guerra d'emancipación.</ref> <ref>Sicasí, d'aceptase esta postura, llegar a la conclusión que la Guerra d'Independencia d'Estaos Xuníos foi tamién una guerra civil.</ref> === Sectores === [[Ficheru:Hisparevol.gif|thumb|300px|'''Desenvolvimientu de les guerres d'independencia hispanoamericanes'''<br />{{Lleenda|#FF0000|Gobiernu baxu control realista}}{{Lleenda|#FFA500|Lleal a la Xunta Central Suprema o Cortes}}{{Lleenda|#FFFF00|Xunta americana o movimientu d'insurrección}}{{Lleenda|#008000|Independencia declarada o establecida}}{{Lleenda|#000080|España so la revolución lliberal}}]] === Suramérica === {{AP|Campaña de la Patria Vieya|Campaña de Quito}} La fase inicial tuvo como componente principal l'enfrentamientu militar de les grandes capitales de les distintes provincies de virreinatos y capitaníes que permanecieron lleales al gobiernu d'España contra otres que, a exemplu de les xuntes d'España, crearon Xuntes d'autogobiernu americanes onde los naturales d'América tomaron el control del gobiernu. Nesta primer fase, el gobiernu constitucional de Cádiz lluchó contra los exércitos de les xuntes. Nel sur, l'antiguu virreinatu de Perú encaloró los sos propios movimientos insurxentes y unvió auxilios a otres provincies lleales d'América qu'inda aguantaben frente los revolucionarios, convirtiéndose nel gran apartaz militar español del Sur. Estes fuercies non solo frenaron la meyora de les armes de la Xunta de Buenos Aires, la más activa, sinón qu'acabaron coles xuntes del [[Revolución de Chuquisaca|Altu Perú o actual Bolivia]], de [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile|Chile]] y de [[Primer Xunta de Gobiernu Autónoma de Quito|Quito]], y dexaron crear otros exércitos lleales con naturales de los países en revolución. Más palantre, a partir de 1812, llegaríen espedicionarios europeos a cuentagotes a distintos puntos, y por fin en 1815 una gran espedición española empobinada por Pablo Morillo invadió la Nueva Granada y dio sofitu a los lleales de Mariña Firme. Tantu [[Pablo Morillo]] como'l virréi [[José Fernando de Abascal y Sousa]] sobresalieron como organizadores de la defensa de la monarquía española n'América. Pa 1816 Suramérica paecía otra vegada en manes realistes, pero quedaba ensame de guerrilles en Venezuela y nel Altu Perú, l'apartaz lleal de Montevideo venciera, ente que la poderosa xunta de Buenos Aires rearmaba los sos exércitos regulares que fueren estrozaos nos sos ataques sobre l'Altu Perú. Bolívar, dende Haití, tornó a Venezuela, apiguró tol caudillaje, y retomó la ofensiva nel norte del continente. ==== Ofensiva dende Buenos Aires ==== En consolidándose la Xunta en Buenos Aires, les sos primeres aiciones béliques apuntaron a controlar el Virreinatu del Río de la Plata yá que non toles provincies acompañaron les sos aiciones otramiente, y dalgunes permanecieron lleales a España: ===== Contrarrevolución en Córdoba ===== {{AP|Contrarrevolución de Córdoba}} [[Ficheru:Santiago de Liniers.jpg|thumb|185px|[[Santiago de Liniers]] enfrentó a la [[Revolución de Mayo|Revolución]] en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].]] El mesmu día de la instalación de la Primer Xunta, el derrocáu virréi Cisneros unvió un mensaxe secretu al so antecesor, [[Santiago de Liniers]], que se topaba en Córdoba, en que-y encargaba la direición de la resistencia contra la Revolución.<ref>Bernardo Frías, ''Historia del Xeneral Güemes y de la provincia de Salta, esto ye de la Independencia Arxentina'', Estudiu Tipográficu de "El Cívicu", 1907, páx. 22 y 23.</ref> Liniers y Gutiérrez de la Concha apuntaron milicies urbanes y milicianos axuntando 1500 homes y 14 cañones.<ref name="n.">Bidondo afirma que aportaron a 3000 homes, pero que l'exércitu taba mináu dende la so formación pola deserción.</ref><ref>Bidondo, ''La espedición d'auxiliu a les provincies interiores (1810-1812)'', páx. 242.</ref> Na [[ciudá de Mendoza]], [[Faustino Ansay]] dirixó un llevantamientu tomando'l cuartel y axuntando más de 200 soldaos. Tres díes más tarde, faltu de sofitu, depunxo la so actitú y reconoció a la Xunta. Les demás ciudaes terminaron acatando a la xunta bonaerense. ===== Espedición a les Provincies Interiores y Alto Perú (Bolivia) ===== {{AP|Campaña del Altu Perú|Campaña de Sucre nel Altu Perú}} La organización del exércitu que tenía de colar al interior foi encargada al vocal [[Juan José Castelli]], quien axuntó 1.150 homes provenientes de los reximientos d'infantería y caballería, tantu de les tropes milicianes como de los veteranos.<ref>''Archivu xeneral de la República Arxentina'', publicación empobinada por Adolfo P. Carranza, Publicáu por G. Kraft, 1894, páx. 78 y 79.</ref> L'artillería taba compuesta de 4 pieces volantes y 2 obuses. La fuercia diba regularmente uniformada, con abondoses municiones y bon armamentu y col sueldu pagu antemanadamente, gracies a un emprestu llográu del comerciu pol vocal [[Juan Larrea (políticu)|Juan Larrea]].<ref name="Groussac">[[Paul Groussac]], ''Santiago de Liniers, Conde de Buenos Aires, 1753-1810'', Ed. Sopena, 1907.</ref> N'ochobre de 1810, la vanguardia del Exércitu del Norte empecipió la so marcha escontra l'Altu Perú. El 7 de payares dambes fuercies enfrentar na [[Batalla de Suipacha]]. Enfrentáronse 800 realistes con 4 cañones contra 600 patriotes con 2 cañones. González Balcarce atraxo a les tropes realistes afalándoles a cruciar el ríu con una fuga asonsañada; na oriella sur fueron sorpresivamente atacaos de lladral pola infantería y l'artillería que taben ocultes ente los cuetos ente que la caballería, que n'apariencia fuxía, dio vuelta pa enfrentalos. Los realistes dar a la fuga abandonando armes, artillería y municiones, desbandándose por completu.<ref>Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', tomu 5.</ref> La resultancia de Suipacha tuvo un fuerte efeutu moral, y el 10 de payares la ciudá de [[Potosí]] deponía al gobernador [[Francisco de Paula Sanz]].<ref>Frías, ''Historia del Xeneral Güemes'', páx. 159 – 160.</ref> En Chuquisaca, un cabildru abiertu reconoció l'autoridá de la Xunta porteña, declarando nula la so adhesión al Virreinatu de Perú. En La Paz, l'intendente [[Domingo Tristán y Moscoso]] plegar a la revolución y un congresu del pueblu aceptó por unanimidá l'autoridá de la Xunta de Buenos Aires. Tol Altu Perú quedaba aseguráu pa los patriotes. ===== Paraguái ===== {{AP|Espedición de Belgrano al Paraguái}} Tanto'l territoriu de Paraguái como'l de la [[Banda Oriental|Banda Oriental del Uruguái]] fueron calteníos polos realistes. La Xunta de Buenos Aires cortó les comunicaciones fluviales de Montevideo col Paraguái al traviés del [[ríu Paraná]], y les autoridaes de la [[ciudá de Corrientes]] detuvieron delles embarcaciones que se dirixíen a Asunción.<ref name="Castello">Antonio Emilio Castello, ''Historia de Corrientes'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0619-9</ref> El gobernador [[Bernardo de Velasco]] dirixendo fuercies [[Exércitu Realista n'América|realistes]] paraguayas incursionó nel territoriu de les [[Gobernación de les Misiones Guaraníes|Misiones]] en busca d'armes.<ref>Víctor N. Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', Ed. del autor, Asunción, 1974, páx. 117.</ref> El 1 d'ochobre, una flotilla paraguaya atacó Corrientes y rescató los buques paraguayos prindaos; siguió incursionando na zona mientres delles selmanes, apoderándose tamién de la [[Fuerte de Curupayty|Guardia de Curupayty]], que Corrientes caltenía nel actual [[Departamentu de Ñeembucú]].<ref name="Castello"/> El 4 de setiembre, la Xunta nomó al vocal [[Manuel Belgrano]] comandante de les fuercies que teníen d'operar na Banda Oriental contra los realistes de Montevideo, asignándo-y un exércitu exiguo: 250 homes estrayíos de diversos cuerpos militares porteños, con 6 cañones.<ref>Ignacio Núñez, ''Noticies históriques de la República Arxentina: Obra póstuma'', 2ª edición, editada por Julio Núñez y publicada por Guillermo Kraft, 1898, páx. 173.</ref> Sicasí, cuando la noticia del ataque a Misiones llegó a Buenos Aires la Xunta decidió esviar la pequeña división de Belgrano escontra'l Paraguái. En cruciando'l Paraná, el pequeñu exércitu siguió aumentando les sos fuercies con tropes voluntaries aconceyaes pol comandante militar d'[[Entre Ríos]], [[José Miguel Díaz Vélez]], y unos 200 homes del [[Reximientu de Patricios]] mandaos por [[Gregorio Perdriel]]. A fines d'ochobre, entamaes les sos fuercies en 4 divisiones<ref>Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Buenos Aires, 1981, páx. 29 y 30.</ref><ref>''Les nueses banderes: vexiloloxía arxentina'', páx. 50. Publicáu por Editorial Dunken. ISBN 987-02-1809-1</ref> y llevando al paraguayu [[José Machain]] como sarxentu mayor, l'exércitu avanzó escontra'l norte pel centru d'Entre Ríos, evitando cruciar cursos d'agua. El 6 de payares, una escuadrilla con 300 realistes al mandu de [[Juan Ángel Michelena]] ocupó [[Concepción del Uruguay]]; les milicies d'esa villa, comandadas por [[Diego González Balcarce]], incorporar al exércitu de Belgrano. El 19 d'avientu Belgrano crució col gruesu del exércitu revolucionariu'l ríu Paraná y atacó la posición fortificada de [[combate de Campichuelo|Campichuelo]], d'onde los realistes retirar tres un curtiu intercambiu de disparos.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 154.</ref> Los patriotes ocuparon ensin llucha'l sacupáu pueblu d'[[Itapúa]], distante cuatro [[llegua|llegues]], pero la falta de caballos y el mala traza de la tropa obligaron a Belgrano a detenese ensin poder escorrer a los realistes. Los pobladores locales fuxeron del exércitu —al que consideraben invasor— llevándose tolos medios de subsistencia. El territoriu paraguayu, colos sos numberosos ríos, esteros y selves tropicales, yera una tarrecible torga pa la meyora del exércitu. Sicasí, los homes de Belgrano siguieron la so difícil meyora y llograron [[combate de Maracaná|una pequeña victoria]] xunto al [[ríu Tebicuary]]. El 19 de xineru, dio empiezu a la [[Batalla de Paraguarí]]. Magar la diferencia numbérica —460 homes contra 6000— los independentistes llograron tomar la posición paraguaya y obligar a les sos tropes a retirase, mientres Velasco fuxía escontra'l pueblu de [[Yaguarón (Paraguái)|Yaguarón]]. Pero les tropes de l'avanzada de Belgrano dedicar al pillaje y depués confundieron los auxilios unviaos por Belgrano con enemigos, polo cual se desbandaron cuando los paraguayos reorganizáronse y contraatacaron. Belgrano viose obligáu a recular pel camín pol que llegara, pero nun foi escorríu.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 155-156.</ref> Na [[Batalla de Tacuarí]], el 9 de marzu, les tropes patriotes fueron ganaos definitivamente. El fracasu de Belgrano llevó a un contraataque paraguayu, pol cual la ciudá de Corrientes foi invadida y ocupada militarmente'l 7 d'abril.<ref name="Castello"/> Un mes más tarde, sicasí, formóse un Congresu provincial que derrocó a Velasco y reemplazar por una Xunta provisional de gobiernu; nésta xugaba un papel decisivu [[Gaspar Rodríguez de Francia]], que gobernaría al país mientres casi tres décades. El nuevu gobiernu proclamó la independencia de Paraguái respeuto del gobiernu de Buenos Aires. ===== Uruguái ===== El 9 d'ochobre de 1810 fíxose cargu del gobiernu de Montevideo el xeneral [[Gaspar de Vigodet]], acabante llegar d'España, que reforzó la so posición militar con tropes urbanes empobinaes por oficiales de la Real Armada. Llanzó una serie de campañes terrestres escontra les llocalidaes del interior de la Banda Oriental, obligando socesivamente a les sos autoridaes a reconocer l'autoridá montevideana. Ési foi'l principiu de la unificación xurídica de la futura [[Provincia Oriental]]. Poco dempués, unvió al marín [[Juan Ángel Michelena]] a ocupar les mariñes del [[ríu Uruguái]], obligando a les autoridaes de los pueblos de dambes márxenes del mesmu a sometese a la so autoridá, pero en dellos sectores atoparon resistencia de partíes irregulares formaes por pobladores locales. Tres una serie de escaramuzas, los realistes evacuaron les sos posiciones na marxe occidental del ríu Uruguái, y los revolucionarios quedaron dueños de la rexón en marzu de 1811.<ref name="Bosch">[[Beatriz Bosch]], ''Historia d'Entre Ríos'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0108-1</ref> {{VT|Guerra de la Independencia n'Entre Ríos}} La Xunta bonaerense encamentó al teniente coronel [[Juan Bautista Azopardo]] tresportar per vía fluvial refuerzos pal exércitu de Belgrano nel Paraguái. Les autoridaes realistes de Montevideo destacaron pa interceptalo una flotilla de siete navíos calidable cimeru y tripulación más esperimentada que los del so adversariu, dirixida por [[Jacinto Romarate]]. La flotilla de Azopardo remontó'l Paraná hasta llegar el 2 de marzu al altor de [[San Nicolás de los Regueros]] onde s'empecipió'l [[Combate de San Nicolás]] onde la flota patriota foi ganada y aportó a rindise. El comandante cayó prisioneru de los realistes y foi lleváu a España, mientres el gobiernu porteño condergar n'ausencia por impericia nel comandu.<ref>La historia completa d'esta escuadrilla en [[Ángel Justiniano Carranza]], ''Campañes Navales de la República Arxentina''.</ref> Cola desapaición de la pequeña fuercia naval patriota quedó confirmáu'l dominiu de los ríos per parte de la flota realista de Montevideo, que se modificar recién trés años más tarde. En xineru de 1811 llegó a Montevideo [[Francisco Javier de Elío]], designáu [[virréi del Río de la Plata]]. Los realistes controlaben Montevideo, pero nes zones rurales de la Banda Oriental les idees revolucionaries yeren acallantaes pola fuercia. En llugar d'apelar a la so fidelidá, el gobiernu de Montevideo esixó a la población rural la exhibición de los títulos de propiedá de los campos qu'ocupaben —xeneralmente a títulu precariu— amenaciando a los que nun lo fixeren cola espulsión de los mesmos.<ref>Alejandro Horowicz, ''El país qu'españó'', Tomu I, Ed. Suramericana, Bs. As., 2004, páx. 226. ISBN 950-07-2561-4</ref> El [[28 de febreru]], a veres del regueru Asencio, el comandante [[Pedro José Viera]] llanzó'l llamáu "[[Berru de Asencio]]", llevantándose n'armes contra l'autoridá de Elío. Foi secundáu por estancieros y [[gauchu|gauchos]] locales que conformaron partíes d'irregulares, empecipiando una serie de combates contra fuercies lleales al rei col [[Combate de Soriano]], ganáu por [[Miguel Estanislao Soler]] y milicianos orientales el 4 d'abril de 1811. La Xunta aidó a los patriotes de la Banda Oriental col fin d'estender la revolución ya intentar neutralizar a Montevideo, apostadero de la flota española nel [[océanu Atlánticu]] sur. Por esi puertu podríen llegar tropes dende España pa encalorar la revolución nel antiguu virreinatu, de cuenta que la so conquista yera crucial. Belgrano, que foi nomáu comandante de les fuercies militares el 7 de marzu, poner en contautu col capitán [[José Gervasio Artigas]] quien, en desertando del so puestu na guarnición de [[Colonia del Sacramento]], pasó a Buenos Aires pa ufiertar los sos servicios a la Xunta.<ref>Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Bs. As., 1981. páx. 29 y 30.</ref> Artigas desembarcó en suelu oriental el 9 d'abril al mandu de delles tropes de Buenos Aires y foi reconocíu como xefe polos patriotes locales. Tres dellos combates menores pudo avanzar escontra Montevideo. Elío unvió al so alcuentru una división a órdenes del capitán [[José Posadas]], pero Artigas ganar el 18 de mayu na [[Batalla de Les Piedres (1811)|Batalla de Les Piedres]].<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 101-105.</ref> Amenorgaos los realistes al control de Montevideo y Colonia, dambes places fueron puestes so sitiu'l 21 y 26 de mayu respeutivamente. A empiezos de xunu, los realistes evacuaron Colonia, que foi ocupada polos revolucionarios, y Artigas punxo sitiu a Montevideo col auxiliu de los gauchos orientales y les fuercies unviaes per Buenos Aires. Namái les muralles de la ciudá y los cañones de la flota fondiada nel puertu torgaron una rápida cayida de la ciudá, pero la so situación yera comprometida. El virréi Elío, sitiáu en Montevideo, vio como única salida l'auxiliu de les tropes [[Portugal|portugueses]] del [[Brasil]] y solicitó el so concursu pa ganar a los revolucionarios. Yá'l 20 de marzu de 1811 Elío emitiera una proclama al pueblu oriental amenaciando cola intervención portuguesa si la insurrección siguía. Portugal siempres apostara a España'l territoriu de la Banda Oriental y nun dexaría pasar la ocasión: el gobiernu portugués entamara'l ''Exércitu d'Observación'' de [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]]. Estes fuercies yá habíen tomáu contautu col gobernador paraguayo Velasco, ufiertándo-y la so ayuda contra l'ataque de Belgrano.<ref name="flores">Moacyr Flores, ''Dicionário de história do Brasil'', 2a ed., EDIPUCRS, 2001, 637 páx. ISBN 978-85-7430-209-6</ref> Souza tenía, amás, orde de faer reconocer como reina del Río de la Plata a la infanta [[Carlota Joaquina]], esposa del rei [[Xuan VI de Portugal]] y hermana de Fernandu VII.<ref>Blas Garay, ''La revolución de la independencia del Paraguay'', Ed. Estudiu Tipográficu de la vilba é fíos de Tello, 1897, páx. 151-153.</ref><ref>Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', páx. 120.</ref> El 17 de xunetu crució la frontera un exércitu de 3.000 soldaos portugueses comandados pol gobernador Souza. Tolos pueblos del este del actual territoriu [[Uruguái|uruguayu]] fueron ocupaos por tropes portugueses,<ref>[https://web.archive.org/web/20100312234307/http://www.rochainfo.com/fortaleza/index.html Sinopsis Histórica de la Fortaleza de Santa Teresa, en Rocha Info.com.] Consultáu en mayu de 2010.</ref><ref>José Feliciano Fernandes Pinheiro (visconde de S. Leopoldo), ''Annaes da Provincia de S. Pedro'', Ed. Typ. Casimir, 1839, páx. 291-295.</ref><ref>Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina), ''Política lusitana nel Ríu de la Plata'', Volume 2, 1963, páx. 322.</ref> y el [[14 d'ochobre]] establecióse'l cuartel xeneral portugués en [[Maldonado]].<ref name="flores"/> ==== Ofensiva de Bolívar ==== === Méxicu === La llucha empieza en 1810 col [[berru de Dolores]] nel estáu de [[Guanajuato]]. El berru foi dau pol cura [[Miguel Hidalgo y Costilla]], formador de la [[combalechadura de Querétaro]]. El plan d'Hidalgo yera formar una Xunta de Gobiernu Autónoma fiel a Fernandu VII. La insurrección creció rápido y tuvo a puntu de tomar por asaltu la ciudá de Méxicu, una y bones l'exércitu realista foi derrotáu ya Hidalgo cuntaba con más de 80.000 homes; pero decidió dir al norte camín de [[Guadalaxara (Méxicu)|Guadalaxara]], onde foi atacáu por sorpresa pol nuevu exércitu realista de [[Félix María Calleja]], unu de los meyores xenerales nel virreinatu. Tres esta derrota en Guadalaxara, Hidalgo y el so exércitu colaron al norte camín d'[[Estaos Xuníos]] pero fueron atacaos por sorpresa nuevamente y encarcelaos en [[Chihuahua]], onde Hidalgo foi fusiláu en 1811. Un añu dempués, en 1812, un soldáu y ex alumnu d'Hidalgo, [[José María Morelos y Pavón]], con un puñáu d'homes qu'escaparon en Guadalaxara y refuerzos del sur de la Nueva España, entamó una nueva campaña independentista y llogró ganar al apocayá nomáu virréi Calleja. Cola victoria entamó un congresu independiente y una constitución en [[Apatzingán]] ente 1813 y 1814. Pero tres el regresu de Fernandu VII al tronu llegaron nuevos refuerzos realistes, y comandados pol virréi Calleja ganaron y fusilaron al Xeneral Morelos a principios de 1815. Los sos oficiales empezaron entós una guerra de guerrilles al sur de la Nueva España. A partir de 1816, [[Juan José Ruiz de Apodaca y Eliza|el nuevu virréi Apodaca]] intentó pacificar el virreinatu, y en 1818 la Nueva España taba casi en paz. La espedición de [[Francisco Xavier Mina]] dio una esperanza que llueu foi ganada, y solo quedaba una Guerrilla al sur del país, la de [[Vicente Guerrero]]; esti ex-soldáu de Morelos aguantó fuertemente a los realistes mientres años na sierra del sur. Pero en 1820 diose la noticia de que Fernandu VII aceptara la [[Constitución de Cádiz]], lo que causó un descontentu xeneral nel virreinatu. Unu de tales descontentos yera [[Agustín de Iturbide]], xeneral realista que tenía la misión de ganar a Guerreru pero que decidió xunise al movimientu y proclamó el [[Plan d'Iguala]] declarando la independencia. A finales de 1820 tol mundu taba sofitando'l Plan d'Iguala, y el nuevu [[xefe políticu superior]], [[Juan O'Donojú]], aceptar. El 27 de setiembre de 1821, 10 años y 12 díes dempués de que'l cura Hidalgo proclamara la llibertá de Méxicu, Agustín de Iturbide entró trunfante na ciudá de Méxicu y declaró el fin de 300 años de virreinatu español y l'empiezu del [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]] con él como Emperador, que nun duró más qu'escasos meses. Cayíu l'imperiu convocar a los ex-territorios españoles, nesi momentu provincies, a crear una república, lo cual dio llugar a la formación de los ''Estaos Xuníos Mexicanos''. Nel [[mar Caribe|Caribe]], les islles de [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] nun fueron afaraes pola guerra y siguieron formando parte integrante del [[Reinu d'España]] hasta l'añu [[1898]]. === Participantes === ==== Realistes ==== {{AP|Exércitu Realista n'América}} {{VT|Comisión de Reemplazos de Cádiz}} Nes Guerres d'Independencies Hispanoamericanes, los realistes fueron el bandu carauterizáu poles [[fuercies armaes]] formaes principalmente por españoles, europeos, americanos ya indios, y emplegaes pa la defensa de la monarquía española nel primer terciu del [[sieglu XIX]].<ref>{{cita llibru |autor=Semprún, Bullón |añu=1992 |títulu=L'exércitu realista na independencia americana |url=https://books.google.es/books?id=zwFkAAAAMAAJ&pg=PA217&dq=El+ejercito+realista++Barradas&hl=es&ei=AZP5TN6XKoj5sgbzkvnXAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA}}</ref> Los diccionarios de la Real Academia definir dende [[1803]] como ''regiarum partium sectator'', el que nes guerres civiles sigue'l partíu de los reis. En [[1822]] añadióse ''potestatis regia defensor'', que defende regalías y derechos de los reis. {| class="wikitable mw-collapsible" |+ Realistes y Otros comandantes de la Corona Española !Nueva España, Guatemala y Cuba[[Ficheru:Virrey Félix María Calleja.jpg|alt=Felix Calleja, foi unu de los Virréis mas pimpanos de la Nueva España.|center|miniaturadeimagen|200x200px|Felix María Calleja]] !Nueva Granada, Venezuela y Quito[[Ficheru:Pablo-morillo.jpg|alt=Pablo Morillo, foi unu de los comandantes Realistes más importantes de tola Nueva Granada.|center|miniaturadeimagen|200x200px|Pablo Morillo]] !Ríu de Plata y Paraguái[[Ficheru:Santiago de Liniers.jpg|alt=Liniers foi un militar frances bien fiel a la Corona española y foi asina que lo proclamaron Virréi de Ríu de Plata|centro|miniaturadeimagen|200x200px|Santiago de Liniers]] !Perú, Llamargues y Chile[[Ficheru:Pedro Díaz - José Fernando de Abascal.jpg|alt=Fernando de Abascal foi unu de los Virréis mas Despotas de Perú mientres la colonia Española.|miniaturadeimagen|215x215px|Fernando de Abascal|center]] |- valign="top" | {| width="100%" |- valign="top" |} * [[Francisco Xavier Venegas|Francisco Javier Venegas]] * [[Torcuato Trujillo]] * [[Félix María Calleja del Rei|Félix María Calleja]] * [[Juan Ruiz de Apodaca]] * [[Pascual Liñán]] * [[Fernando Miyares y Mancebo]] * [[Francisco Novella]] * [[Francisco Lemaur]] * [[José Coppinger]] * [[Juan O'Donojú]] * [[Isidro Barradas]] * [[Melchor Álvarez]] | * [[Fernando Miyares|Fernando Miyares y Gonzáles]] * [[Ramón Correa]] * [[José Ceballos]] * [[Domingo de Monteverde]] * [[José Tomás Boves]] * [[José Antonio Yáñez]] * [[Francisco Montalvo y Ambulodi]] * [[Juan de Sámano]] * [[Pablo Morillo]] * [[Miguel de la Torre]] * [[Francisco Tomás Morales]] * [[Sebastián de la Calzada]] * [[José María Barreiro Manjón]] * [[Juan de los Reyes Vargas]] * [[Agustín Agualongo]] * [[Basilio García]] * [[Melchor Aymerich]] * [[Alejandro de Hore]] * [[Juan de la Cruz Mourgeon]] * [[José Arizábalo|José Arizábalo y Orobio]] * José Preysler, Xefe del Estáu Mayor de la 4ª división. | * [[Francisco Javier de Elío]] * [[Gaspar de Vigodet]] * [[Bernardo de Velasco]] * [[Santiago de Liniers]] y Bremond * [[Vicente Nieto]] presidente de Llamargues * [[José de Córdoba y Rojas|José de Córdoba]] segundu comandante de Llamargues * [[Joaquín de Soria]] * [[Antonio Olaguer Feliú]] | * [[José Fernando de Abascal y Sousa]] * [[José Manuel de Goyeneche]] * [[Pío Tristán]] * [[Joaquín de la Pezuela]] * [[Pedro Antonio Olañeta]] * [[José de la Serna y Hinojosa]] * [[José de Canterac]] * [[Jerónimo Valdés]] * [[Antonio Pareja]] * [[Juan Francisco Sánchez]] * [[Gabino Gaínza]] * [[Mariano Osorio]] * [[Rafael Maroto]] * [[Casimiro Marcó del Pont]] * [[José Ordóñez]] * [[Vicente Benavides]] * [[Antonio de Quintanilla]] * [[José Ramón Rodil y Campillo]] |} ==== Patriotes ==== Mientres les Guerres d'Independencia Hispanoamericanes, ''patriotes'' foi la forma común en que se llamaron a sigo mesmos los combatientes a favor de la independencia de la Corona española combinando sentimientos de lliberación y d'enraigono pola Patria, la tierra natal o adoptiva a la que se sentíen amestaos por unos determinaos valor, cultura, historia y ciños. <div class="NavContent"> {| class="wikitable mw-collapsible toccolours" style="width: 100%; border-top: none;" |+'''[[Llibertadores]] y otros líderes independentistes''' |- align="center" | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Méxicu'''[[Ficheru:Retrato_del_excelentísimo_señor_don_José_María_Morelos.png|center|miniaturadeimagen|200x200px|José María Morelos]] | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito'''[[Ficheru:Simon Bolivar 1.jpg|center|200x200px|miniaturadeimagen|Simón Bolívar]] | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Ríu de la Plata, Uruguái, Paraguái y Perú'''[[Ficheru:José_de_San_Martín_(retrato,_c.1828).jpg|center|miniaturadeimagen|200x200px|José de San Martín]] | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Perú, Chile y Bolivia'''[[Ficheru:Ohiggins.jpg|center|200x200px|miniaturadeimagen|Bernardo O'Higgins]] |- valign="top" | {| width="100%" |- valign="top" |} * [[Miguel Hidalgo y Costilla]] * [[Ignacio Allende]] * [[Juan Aldama]] * [[Ignacio Aldama]] * [[José Mariano Jiménez]] * [[Hermenegildo Galeana]] * [[Mariano Abasolo]] * [[Josefa Ortiz de Domínguez]] * [[José María Morelos]] * [[Ignacio López Rayón]] * [[Mariano Matamoros]] * [[Xavier Mina]] * [[Andrés Quintana Roo]] * [[Leona Vicario]] * [[Miguel Domínguez]] * [[Carlos María de Bustamante]] * [[José María Cos]] * [[Manuel Mier y Terán]] * [[José María Mercado]] * [[Antonio López de Santa Anna]] * [[Melchor Múzquiz]] * [[Guadalupe Victoria]] * [[Leonardo Bravo]] * [[José Antonio de Echávarri]] * [[Miguel Barragán]] * [[Vicente Valencia]] * [[José Morán y del Villar]] * [[Vicente Filisola]] * [[Mariano Paredes y Arrillaga]] * [[Pedro Celestino Negrete]] * [[Agustín de Iturbide]] * [[Anastasio Bustamante]] * [[Vicente Guerrero]] * [[Valentín Canalizo]] * [[Juan José Miñón]] * [[Nicolás Bravo]] * [[Ignacio Camargo]]}} | {{lista de columnas|3| * [[Francisco Rodríguez del Toro|Marqués del Toro]] * [[Francisco de Miranda]] * [[Simón Bolívar]] * [[Santiago Mariño]] * [[Rafael Urdaneta]] * [[José Félix Ribas]] * [[José de Fábrega]] * [[José Antonio Páez]] * [[Carlos Soublette]] * [[Manuel Piar]] * [[Luis Brión]] * [[Antonio José de Sucre]] * [[José Tadeo Monagas]] * [[Juan José Flores]] * [[Mariano Montilla]] * [[Camilo Torres Tenorio|Camilo Torres]] * [[Antonio Nariño]] * [[Joaquín Olmedo]] * [[Gregor McGregor]] * [[José Laurencio Silva]] * [[Atanasio Girardot]] * [[Francisco de Paula Santander]] * [[José de la Cruz Carrillo]] * [[José Prudencio Padilla]] * [[José Ramón de Leyva]] * [[Eugenio Espejo]] * [[Policarpa Salavarrieta]] * [[José Antonio Galán]] * [[León de Febres Cordero]] * [[Manuela Sáenz]] * [[Bartolomé Salom]] * [[Francisco José de Caldas]] * [[José Francisco Bermúdez]] * [[Jorge Tadeo Lozano]] * [[Jacinto Lara]] * [[José María Córdova]] * [[Antonio Ricaurte]] * [[Joaquín París Ricaurte]] * [[Antonio París Ricaurte]] * [[Antonia Santos]] }} | {{lista de columnas|3| * [[José de San Martín]] * [[Juan José Castelli]] * [[Manuel Belgrano]] * [[María Remedios del Valle]] * [[Mariano Moreno]] * [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]] * [[Antonio González Balcarce]] * [[Juan Martín de Pueyrredón]] * [[Eustoquio Díaz Vélez]] * [[Juan José Viamonte]] * [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] * [[Juan Gregorio de Las Heras]] * [[Juana Azurduy]] * [[Martín Miguel de Güemes]] * [[Juan Lavalle]] * [[Manuel Dorrego]] * [[José Rondeau]] * [[José Gervasio Artigas]] * [[Guillermo Brown]] * [[Mariano Necochea]] * [[Carlos María de Alvear]] * [[Gaspar Rodríguez de Francia]] * [[Fulgencio Yegros]] * [[José de la Riva Agüero]] * [[José Bernardo de Tagle]] * [[Bartolomé Salom]] * [[José Laurencio Silva]] * [[José Trinidad Morán]] * [[José de La Mar]] * [[Mariano Necochea]] * [[Agustín Gamarra]] * [[Ramón Castilla y Marquezado]] * [[Simón Bolívar]] * [[Antonio José de Sucre]] * [[Andrés Santa Cruz]] * [[Tomás de Heres]] * [[Bernardo O'Higgins]] * [[Simón Bolívar]] * [[Antonio José de Sucre]] * [[Andrés Santa Cruz]] * [[José Laurencio Silva]] * [[Pedro León Torres]] * [[José Miguel Carrera]] * [[Thomas Cochrane]] * [[Guillermo Brown]] * [[Manuel Rodríguez Erdoíza]] * [[Juan Gregorio de Las Heras]] * [[Tomás de Heres]] * [[Ramón Freire]] * [[Pedro Agustín Elizondo]] * [[Jacinto Lara]] * [[José María Córdova]] * [[Pedro Andrés del Alcázar]] * [[Joaquín Prieto|José Joaquín Prieto]] }} |} </div> === Territorios === <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead"> '''Conflictos por territorios''' </div> <div class="NavContent"> {| class="toccolours" style="width: 100%; border-top: none;" |-align="center" | style="background:#B0C4DE; width:100%," |'''Nueva España y Guatemala''' | style="background:#B0C4DE; width:100%," |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito''' |-valign="top" | {| width="100%" |- valign=top |} '''Méxicu (Norteamérica)''' {{AP|Independencia de Méxicu}} {{AP|Intentos españoles de reconquista de Méxicu}} '''Capitanía Xeneral de Guatemala (Centroamérica)''' {{AP|Independencia de Centroamérica}} {{VT|Historia de Guatemala#L'Imperiu Mexicanu y les Provincies Xuníes de Centroamérica}} {{VT|Historia d'El Salvador#Independencia y Federación (1821-1841)}} {{VT|Historia d'Hondures#Honduras y la so independencia}} {{VT|Historia de Nicaragua#Provincies Xuníes de Centroamérica}} {{VT|Historia de Costa Rica#Independencia}} | {{AP|Resistencia irregular nel procesu d'independencia colombiana}} {{AP|Guerra d'independencia de Venezuela}} {{AP|Gran Colombia}} {{AP|Independencia de Colombia}} {{AP|Independencia de Venezuela}} {{AP|Independencia d'Ecuador}} {{AP|Independencia de Panamá}} {{AP|Independencia de Guayaquil}} |} </div> <div class="NavContent"> {| class="toccolours" style="width: 100%; border-top: none;" |-align="center" | style="background:#B0C4DE; width:100%," |'''Ríu de la Plata, Paraguái y Alto Perú''' | style="background:#B0C4DE; width:100%," |'''Chile y Perú''' |-valign="top" | {| width="100%" |- valign=top |} '''Ríu de la Plata y Paraguái''' {{AP|Independencia d'Arxentina}} {{AP|Guerra d'Independencia de l'Arxentina}} {{AP|Lliga Federal}} {{AP|Independencia de Paraguái}} {{AP|Independencia del Uruguái}} '''Alto Perú''' {{AP|Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)}} {{AP|Republiquetas}} {{AP|Independencia de Bolivia}} {{AP|Declaración d'Independencia de Bolivia}} | {{AP|Independencia de Chile|Guerra de la Independencia de Chile}} {{VT|Patria Vieya (Chile)|Reconquista (Chile)|Patria Nueva|Guerra a muerte (Chile)|Conquista de Chiloé}} {{AP|Espedición Llibertadora de Perú}} {{AP|Independencia de Perú}} {{AP|Guerra pola Independencia de Maynas}} |} </div> == Consecuencies == === Mortalidá === Comparada cola [[guerra d'independencia d'Estaos Xuníos]], onde nun se vivió nada asemeyao, la perda de vides y la destrucción material del conflictu mientres la independencia hispanoamericana foi desaxeradamente mayor.<ref>[http://institucional.us.es/tamericanistas/uploads/revista/25/LUIS-NAVARRO.pdf La independencia hispanoamericana un procesu singular]</ref> N'efeutu, non yá tratóse d'una guerra pola independencia (como'l casu norteamericanu) sinón que se dieron circunstancies qu'añadieron un mayor encarnizamiento a la llucha.<ref>[http://www.ieb.usp.br/PDF/noticies/thibaud.pdf Llei y Sangrar Guerra de Races. Thibaud]</ref> Ente elles, cabo señalar la enorme estensión territorial de la guerra, que tomó la casi totalidá de Hispanoamérica, la política de terror practicada por dambos bandos, l'alternanza de victories y derrotes ente los partidarios de la independencia y los lleales a l'autoridá real (llamaos patriotes y realistes, respeutivamente), l'exiliu y desplazamientu de poblaciones y l'allongamientu nel tiempu de la llucha que produció una completa ruina en munches de les ciudaes y campos de l'América española, la perda de capitales y bienes de too tipu tres el paralís del comerciu y actividaes granibles, y la dedicación de los recursos materiales y humanos al esfuerciu bélicu. Too ello nel marcu d'una guerra que cuadruplicó la duración de la d'Estaos Xuníos —que'l so últimu episodiu foi la [[Batalla de Yorktown (1781)]]. <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead"> '''Cuadru de mortalidá xeneral na revolución hispanoamericana según diversos autores'''<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#Mex1818 Web Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century]</ref> </div> <div class="NavContent"> {| class="toccolours" style="width: 100%; border-top: none;" |-align="center" | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Nueva España | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Nueva Granada, Venezuela y Quito''' | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Ríu de la Plata, Uruguái y Paraguái''' | style="background:#B0C4DE; width: 15%;" |'''Chile y Perú''' |-valign="top" | {| width="100%" |- valign=top |} '''años 1810-1821''': * Scheina: 250.000 - 500.000 * Clodfelter: 400.000 - 500.000 (mexicanos y españoles) | * Scheina: Venezuela pierde 250.000 d'una población d'un millón. * Clodfelter: la población de Venezuela cai a 100.000 dende 300.000 en 15 años dende 1810. * Eckhardt: 37.000 en total * Diplomacia británica: cifren les perdes de vides n'Ecuador n'ochenta a cien mil.<ref>Orellana, J. Gonzalo (1930). ''L'Ecuador en cien años d'independencia: 1830-1930''. Tomu I. Quito: Escuela tipográfica salesiana, páxs. 30.</ref> * Stornaiolo: la población del Ecuador y el valle del Cauca amenorgar de 700.000 en 1800 a 550.000 a 1830. Envalora los 120.000 finaos pola guerra d'independencia.<ref>Stornaiolo, Ugo (1999). ''Ecuador: anatomía d'un país en transición''. Quito: Editorial Abya Yala, páxs. 236. ISBN 9789978045541.</ref> * Blanco-Fombona: 171.741 neogranadinos, 108.004 ecuatorianos y 316.339 venezolanos finaos. En total 596.084 colombianos.<ref>Blanco-Fombona, Rufino (1981) [1902]. "L'americanización del mundu". En ''Ensayos históricos''. Caracas: Fundación Biblioteca Ayacucho, páxs. 353-434 (vease páxs. 404). Edición de Rafael Ramón Castellanos & Jesús Sanoja Hernández. Volume 36 de Biblioteca Ayacucho. ISBN 9788466000031. Basáu nel censu oficial de 1825 que sirviría de base en 1834 pa la división de la delda pública al estazase la [[Gran Colombia]]. En ''Coleición xeneral de los Trataos públicos celebraos per Colombia y Venezuela'', Caracas, Valentín Espinal, 1840, páxs. 90-101. Según esti estudiu, la población de Nueva Granada amenorgar ente 1810 y 1825 de 1.400.000 (estimación de Restrepo) a 1.228.259 habitantes; la d'Ecuador de 600.000 (Restrepo) a 491.996 habitantes; y la de Venezuela de 975.972 (Dauxion-Lavayse) a 659.633 habitantes. Arredondiando les cifres, los territorios de la Gran Colombia perdieron un quintu de los sos trés millones d'habitantes.</ref> | * ensin datos pel momento | Carmona: 20.000 muertos nel Baxu Perú.<ref>Carmona, Manuel G. (1860). "Fastos sangrientos d'América. Güeyada sobre les guerres civiles dende la independencia hasta los nuesos díes". En Sociedá d'Amigos de la Ilustración. ''Revista del Pacíficu. Lliteraria y Científica''. Tomu II. Valparaíso: Imprenta y llibrería del Mercuriu de Santos Torneru, páxs. 505.</ref> |} </div> === Consecuencies pa Hispanoamérica === [[Ficheru:Batalla de Ayacucho by Martín Tovar y Tovar (1827 - 1902).jpg|300px|thumb|right|''La [[Batalla d'Ayacucho]]'', de [[Martín Tovar y Tovar]]. Llibrada'l [[9 d'avientu]] de [[1824]], marcó'l fin de les guerres d'independencia en Suramérica.]] Munches fueron les consecuencies pa Hispanoamérica. Sumió'l monopoliu comercial y, poro, el proteicionismu, col consiguiente empobrecimiento de munches rexones hispanoamericanes, incapaces de competir coles industries d'Europa. Amás, nel [[Congresu de Panamá]], en [[1826]] viose atayáu'l suañu que Bolívar tenía p'América de crear unos Estaos Xuníos d'América del Sur. Sicasí, la opinión de dellos iberoamericanos ye bien distintu, yá que afirmen que la independencia dexó a los sos países la oportunidá de desenvolvese en función a les sos propies necesidaes y la d'aplicar una xusticia más equitativa ente los sos componentes étnicos. Magar nun se pretendieron cambeos na estructura territorial derivada del [[Uti possidetis]], el movimientu independentista tuvo un efeutu disgregador que foi la causa de la fragmentación de los antiguos virreinatos y capitaníes en dellos países nacientes, de manera que l'independentismu siguió'l so procesu políticu más allá de la emancipación puramente dicha. Los seis países independientes que se crearon a la conclusión de les guerres d'independencia hispanoamericanes fueron: * [[Ficheru:Flag of Mexico (1821-1823).svg|20px|cantu]] [[Primer Imperiu Mexicanu]] * [[Ficheru:Flag of the Gran Colombia (1819-1820).svg|20px|cantu]] [[Gran Colombia]] * [[Ficheru:First Flag of Argentina.svg|20px|cantu]] [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] * [[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|20px|cantu]] [[Chile]] * [[Ficheru:Flag of Peru (1821-1822).svg|20px|cantu]] [[Perú]] * [[Ficheru:Flag of Bolivia (state, 1825-1826).svg|20px|cantu]] [[Bolivia]] Adicionalmente, nel Ríu de la Plata hubo un movimientu autonomista que caltuvo'l so autogobiernu con ésitu y qu'anició la constitución d'otru país: *[[Ficheru:Mariano Florentino Olivares-Alegora de la unión americana1895.jpeg|miniaturadeimagen|Mariano Florentín Olivares - Alegoría de la unión americana, 1895]][[Ficheru:Flag of Paraguay (1813-1840).svg|20px|cantu]] [[Paraguái]]{{#tag:ref|Arxentina considerar parte integrante y nun reconoz la so independencia hasta'l 17 de xunetu de 1852.|group=fn}} ==== Países sumíos proclamaos autónomos o declaraos independientes nes guerres d'emancipación ==== * L'[[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]], que tomó momentáneamente al [[Reinu de Guatemala]], foi abolíu en [[1823]] y dio orixe a los [[Estaos Xuníos Mexicanos]]. Les Provincies Centroamericanes siguieron la so [[Independencia de Centroamérica|proceso d'independencia]], declaráu'l 15 de setiembre de 1821, cola formación de les [[Provincies Xuníes de Centroamérica]]. * [[Gran Colombia]] ** [[Venezuela]] –''vease [[Independencia de Venezuela]]''- producióse la [[Revolución del 19 d'abril de 1810]] y al añu siguiente, el [[5 de xunetu]] de [[1811]], realizóse la [[Firma de l'Acta de la Declaración d'Independencia de Venezuela]]. ** ''vease [[Berros independentistes (Colombia)]]'' (sulevaciones de [[Santa Fe de Bogotá]] el [[20 de xunetu]] de [[1810]] y de [[Cartagena de Indias]] el 22 de mayu, vease [[Patria Boba]]). ** [[Panamá]] -proclamóse la [[Independencia de Panamá]] el [[28 de payares]] de [[1821]] y darréu xunióse de manera voluntaria a la Gran Colombia. ** [[Estáu de Quito]] proclamó la so autonomía'l 10 d'agostu de [[1809]] y encalorada prontamente, nuevamente proclamada'l 2 d'agostu de [[1810]], y foi incorporáu a la Gran Colombia tres la [[batalla de Pichincha]] [[24 de mayu]] de [[1822]]) —''vease [[Independencia d'Ecuador]]''—. Guayaquil proclamó la so independencia'l 9 d'ochobre de 1820 como [[Provincia Llibre de Guayaquil]]. * [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] ** En 1814 creóse la [[Provincia Oriental]] formando parte de les Provincies del Río de la Plata ** –''vease especialmente [[Primer Xunta]] designada'l 25 de mayu de 1810, [[Independencia d'Arxentina]]''— (proclamada'l [[9 de xunetu]] de [[1816]], primeramente la [[Lliga Federal]] proclamó la so independencia'l 29 de xunu de 1815 nel [[Congresu d'Oriente]]). ==== Países independientes fora de les guerres d'emancipación ==== El [[Uruguái]] formó parte del Río de la Plata pero foi efímeramente incorporáu al [[Brasil]] y nuevamente integró les Provincies Xuníes del Río de la Plata, hasta la so independencia en 1828. Amás, depués de complexos procesos que s'asocedieron n'años posteriores, diose orixe a los [[16]] [[Hispanoamérica|'''estaos hispanoamericanos''']]: [[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Ecuador]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Perú]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Nel Caribe, [[Capitanía Xeneral de Santu Domingu|Santu Domingu]] (actual [[República Dominicana]]) siguió formando parte d'España hasta finales del añu [[1821]], ente que [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]] siguieron facer hasta la so separación como resultáu de la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] nel añu [[1898]]. * [[1828]] - [[Uruguái]] independizar de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y de Brasil. * Les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]], compuestes poles provincies del Reinu de Guatemala que declararen la so independencia d'España en 1821, formar al dixebrase del Imperiu mexicanu y dende l'añu [[1824]] llamóse [[República Federal de Centroamérica]], y se desintegró finalmente nos siguientes estaos: ** [[Costa Rica]], primero ente [[1829]] y [[1831]] y definitivamente en [[1838]]. ** [[Nicaragua]] n'abril de [[1838]]. ** [[Guatemala]] n'abril de [[1839]]. ** [[Hondures]] en [[1839]]. ** [[El Salvador]] en 1839 y formalmente el 31 de xineru de [[1841]]. * La [[República Dominicana]] independizar d'España como [[Estáu Independiente del Haití Español]] n'avientu de 1821 y foi amestada per Haití en febreru de 1822. Subsecuentemente declaró la so independencia d'Haití'l 27 de febreru de [[1844]], amestándose a España'l 18 de marzu de [[1861]]. Independizóse nuevamente d'España depués de la [[Guerra de la Restauración (República Dominicana)]] rematada en [[1865]], proclamada col berru de Capotillo, el 16 d'agostu de 1863. Depués de concluyir la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] y tres la firma del [[Tratáu de París (1898)]], [[Cuba]], [[Puertu Ricu]], [[Filipines]] y [[Guam]] quedaron so control de los [[Estaos Xuníos]]. * [[Cuba]] llogró la so independencia'l [[20 de mayu]] de [[1902]], pero caltener so control d'Estaos Xuníos so la [[Enmienda Platt]] hasta [[1934]]. Puertu Ricu sigue siendo un [[Estáu Llibre Acomuñáu]] a los Estaos Xuníos hasta güei, polo que nun ye un estáu independiente. * [[Panamá]] independizar d'España'l [[28 de payares]] de [[1821]]. Sicasí, debíu a la medrana d'una posible reconquista, decidió incorporase a la [[Gran Colombia]], país estinguíu conformáu poles actuales [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Panamá]] y [[Venezuela]]. Col tiempu, dichu país se desintegró, y entós les provincies que xeográficamente ocupaben la parte central de la desintegrada Gran Colombia, que naquel tiempu entendía los antiguos departamentos de [[Departamentu de Boyacá (Gran Colombia)|Boyacá]], [[Departamentu del Cauca (Gran Colombia)|Cauca]], [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Cundinamarca]], [[Departamentu del Madalena (Gran Colombia)|Madalena]] y [[Departamentu del Ismu|Ismu]] (Panamá) decidieron formar un nuevu [[Estáu]] denomináu la [[República de la Nueva Granada]]. En 1840 Panamá conformó por sigo solo un país denomináu [[Estáu del Ismu]] pero, al añu siguiente, decidió xunise nuevamente a la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]], que la so denominación foi camudando constitucionalmente, socesivamente, na [[Confederación Granadina]], los [[Estaos Xuníos de Colombia]] y la [[República de Colombia]]. Contrariamente a los postulaos de la historiografía nacionalista surdida nesti últimu país, foi por cuenta de la centralización y desnaturalización política que'l [[3 de payares]] de [[1903]] Panamá dixebrar del territoriu históricu de Colombia, del cual siempres haber distinguíu. <center>'''Declaraciones d'independencia fora de la Emancipación.''' {| align=center border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style=" padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;" width=95% ! País ! Añu !Fecha !Declaración ! Nome !País del que s'independizaron o dixebraron |- | [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]] | [[1838]] - [[1839]] - [[1841]] | | Separación | | [[República Federal de Centro América]] |- | [[Panamá]] | [[1903]] | [[3 de payares]] | [[Separación de Panamá de Colombia|Separación]] | Xunta Provisional de Gobiernu | [[Colombia]] |- | [[Ecuador]] | [[1830]] | [[13 de mayu]] | [[Independencia d'Ecuador#Revoluci.C3.B3n d'Independencia Primer Carta Magna del Ecuador]] | Asamblea Constituyente de Riobamba | [[Gran Colombia]] |- | [[Uruguái]] | [[1830]] | [[28 de xunu]] | [[Convención Preliminar de Paz (1828)]] | [[Estáu Oriental del Uruguái]] | [[Provincia Cisplatina]] |- |}</center> === Consecuencies pa España === [[Ficheru:Batalla de Pueblo Viejo.jpg|300px|thumb|right|''La [[Batalla de Tampico (1829)|Batalla de Pueblo Viejo]]''. Tuvo llugar el [[9 de setiembre]] de [[1829]]. Foi'l postreru [[Intentos de Reconquista en Méxicu|intento de reconquista de Méxicu]].]] Les Guerres d'independencia hispanoamericanes xeneraron la perda de los virreinatos y les capitaníes xenerales que formaben parte del Imperiu español, el que quedó bien amenorgáu territorialmente y abrasáu económicamente. Ello significó un desastre pa la Monarquía española y pa la corona. Pa los comerciantes de [[Cádiz]], l'alministración gubernamental española, los [[noble]]s y, naturalmente, pa la familia real (propietaria direuta d'estos bienes realengos) sumió una fonte esencial d'ingresos -les riqueces y los caudales de Indias-, fundamentales pa la Real [[Facienda]] y el monopoliu gaditano. El sector más humilde o de menores recursos de la [[nación española]], sicasí, amosóse un tanto indiferente a la independencia americana y en tou momentu considerar un problema en ciertu mou ayenu a ella, una y bones América taba desligada pa la inmensa mayoría de los sectores desfavorecidos ente los españoles peninsulares, llabradores, trabayadores o comerciantes de clases medies o altes, nun esistía rellación dalguna coles sos vides, y nun-yos reportaba nengún beneficiu (o perxuiciu).<ref>{{cita llibru |autor=Michael P. Costeloe |páxina=19|añu=2010 |editor=Fondu de Cultura Económica |isbn=978-968-16-3261-8 |títulu=La respuesta a la Independencia: la España imperial y les revoluciones hispanoamericanes}}</ref> La [[Exércitu Realista en Nueva España#La expedici.C3.B3n d'Isidro Barradas|espedición de Barradas]] en [[1829]] foi l'últimu esfuerciu militar d'España en suelu continental contra la independencia hispanoamericana.<ref>{{cita llibru |autor=José Semprún |páxina=256|añu=1998 |editor=Nuevu Mundu |isbn=8478236074 |títulu=Capitán y virréis: l'esfuerciu bélicu realista na guerra d'emancipación hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?tbm=bks&tbo=1&q=Asi+pos+la+expedici%C3%B3n+de+Barradas+ye+el+%C3%BAltimo+episodiu+b%C3%A9lico+de+caracter+regular+del procesu+independientista+en+la+Am%C3%A9rica+continental&btnG= |cita=Asina pos la espedición Barradas ye l'últimu episodiu bélicu de calter regular del procesu independentista na América continental}}</ref> Cola [[Revolución de 1830]] cayó definitivamente l'absolutismu en Francia y el principal sofitu del rei Fernandu VII na [[Santa Alianza]], pero tolos proyeutos militares del gobiernu español para reconquistar de Hispanoamérica tuvieron la so final nel añu [[1833]], col fallecimientu del monarca español,<ref name="Jaime Delgado_1"> {{cita llibru |autor=Jaime Delgado |páxines=Páxina 113 |añu=1960 |editor=Nuevu Mundu |títulu=La independencia hispanoamericana |url=https://www.google.es/search?hl=es&tbs=bks%3A1&q=Non+obstante%2C+los proyeutos+de+reconquista%2C+oficiales+o+particulares%2C+nun arralecieron+hasta+1833%2C+fecha+de+la muerte+de+Fernando+VII&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= |cita=Sicasí, los proyeutos de reconquista, oficiales o particulares, nun arralecieron hasta 1833, fecha de la muerte de Fernandu VII}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=José María Mariluz Urquijo |páxina=13|añu=1958 |títulu=Los Proyeutos españoles pa reconquistar el Ríu de la Plata, 1820-1833 |cita=la política española respectu d'América y particularmente del Río de la Plata escorrió como únicu oxetivu hasta 1833 reconquistar del dominiu perdíu}}</ref> cumpliéndose la respuesta negativa que dio'l ministru español [[Francisco Cea Bermúdez|Francisco Zea Bermúdez]], frente al anunciu del gobiernu británicu fechu en [[1825]] por [[George Canning]] de reconocencia de los nuevos países, cuando afirmó que "''El Rei nun va consentir enxamás en reconocer los nuevos estaos de l'América española y nun va dexar d'emplegar la fuercia de les armes contra los sos súbditos rebalbos d'aquella parte del Mundu''". Al morrer Fernandu VII el Reinu d'España siguió'l so propiu procesu políticu, somorguiáu nes guerres civiles conocíes como les [[Primer Guerra Carlista|Guerres carlistes]] ([[1833]]-[[1876]]), quedando como una potencia de segundu orde ente los estaos europeos. Entá peor, tres la [[Revolución Gloriosa de 1868]] que derrocó a [[Sabela II d'España|Sabela II]], españaron guerres independentistes en [[Cuba]] ([[1868]]-[[1880]]) y [[Puertu Ricu]] ([[1871]]), los dos últimos territorios españoles n'América. Esti procesu enllargar hasta [[1898]], cola perda de los últimos territorios d'ultramar españoles del [[Caribe (rexón)|Caribe]] y el [[Pacíficu]] a manes de los [[Estaos Xuníos]]. ==== Espulsión de los españoles ==== {{AP|Espulsión de los españoles d'América}} La espulsión de los españoles d'América ye la traxedia humana arriendes de toa una serie de midíes tomaes contra ellos por parte de los gobiernos independientes mientres el procesu de les guerres d'independencia hispanoamericanes. Tuvo dirixida en principiu contra los encargaos de l'alministración española pa estendese darréu contra la población española polo xeneral, so acusaciones diverses. Hubo dos formes predominantes del exiliu: la primera foi productu de les circunstancies de la guerra, y la segunda obligáu por lleis d'espulsión en contra de los españoles por parte de los gobiernos hispanoamericanos somorguiaos na guerra y que s'estendió más allá de la conclusión del conflictu. ==== Negociaciones de paz y reconciliación, Trataos de Paz y Amistá ==== Tres el fallecimientu del monarca Fernandu VII d'España, y col nuevu reináu de la so fía, [[Sabela II d'España]], diose entamu a una nueva etapa de rellación internacional. Les cortes xenerales del reinu autorizaron el [[4 d'avientu]] de [[1836]] l'arrenunciu de la corona española a cualquier derechu territorial y de soberanía, y que, sicasí los territorios de la Constitución de Cádiz de 1812, fixérase la reconocencia de la independencia de tolos nuevos países americanos por aciu la conclusión de ''Trataos de Paz y Amistá'' sobre la base de que "''nun se comprometen nin l'honor nin los intereses nacionales''", lo que se promulgó'l [[16 d'avientu]] de [[1836]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12826751910176061865402/209469_0004.pdf Establecimientu de rellaciones diplomátiques Arxentina,Paraguái y Uruguái]</ref><ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/public/12826751910176061865402/209469_0009.pdf El conflictu diplomáticu ente España y Perú 1824-1879]</ref> {| {{tablaguapa}} |+ Trataos de reconocencia de les independencies ! Fecha !País ! Gobiernos americanos ! Gobiernos españoles |- | [[28 d'avientu]] de [[1836]]{{#tag:ref|Los trataos de paz y amistá ente les naciones hispanoamericanes y España tán publicaes na Gaceta de Madrid dientro de la páxina web del BOE [http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/gazeta.php] República Mexicana(sic) 7 avientu 1857; Ecuador 14 payares 1842; Chile 27 setiembre 1845; Venezuela 24 xunu 1846; Bolivia 02 xunu 1861; Costa Rica 29 avientu 1850; Nicaragua 27 xunetu 1851; Guatemala 25 xunu 1864; Arxentina 25 xunu 1864; El Salvador 30 xunu 1866; Uruguái 28 xineru 1883; República Dominicana 06 febreru 1876; Perú 15 marzu 1880; Paraguái 02 xunetu 1882; Colombia 22 avientu 1881 y Honduras 11 xunetu 1896.|group=fn}} | {{MEX}} | Presidente [[José Justo Corru]]<br />Plenipotenciario [[Miguel Santa María]] | Rexente [[María Cristina de Borbón]], vilba de Fernandu VII<br />Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[José María Calatrava]] |- | [[16 de febreru]] de [[1840]] | {{ECU}} | Presidente [[Juan José Flores]]<br />Plenipotenciario [[Pedro Gual]] | Rexente [[María Cristina de Borbón]], vilba de Fernandu VII<br />Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Evaristo Pérez de Castro]] |- | [[25 d'abril]] de [[1844]]<ref>{{Cita web |url=http://es.wikisource.org/wiki/Sesiones_de_los Cuerpos_Lejislativos_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Chile/1844/Sesi%C3%B3n_de_la_C%C3%A1mara_de_Diputaos,_en_29_de_payares_de_1844 |títulu=Sesiones de los Cuerpos Lejislativos de la República de Chile (1844) - Sesión de la Cámara de Diputaos (29 de payares de 1844) |fechaaccesu=2 de mayu de 2011}}</ref> | {{CHI}} | Presidente [[Manuel Bulnes]]<br />Plenipotenciario [[José Manuel Borgoño|Xeneral José Manuel Borgoño]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II de Borbón]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros, [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y de Cooperación|Ministru d'Estáu]], y Plenipotenciario [[Luis González Bravo]] |- | [[30 de marzu]] de [[1845]] | {{VEN}} | Presidente [[Carlos Soublette]]<br />Plenipotenciario [[Alejo Fortique]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]<br />Plenipotenciario [[Francisco Martínez de la Rosa]] |- | [[21 de xunetu]] de [[1847]] | {{BOL}} | Presidente [[José Ballivián]]<br />Plenipotenciario [[José María Linares]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Joaquín Francisco Pacheco]] |- | [[10 de mayu]] de [[1850]] | {{CRI}} | Presidente [[Juan Rafael Mora Porras]]<br />Plenipotenciario [[Felipe Molina]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]<br />Plenipotenciario [[Pedro José Pidal]] |- | [[24 de xunetu]] de [[1850]] | {{NIC}} | Presidente [[Norberto Ramírez]]<br />Plenipotenciario [[José de Marcoleta]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Ramón María Narváez]]<br />Plenipotenciario [[Pedro José Pidal]] |- | [[9 de xunetu]] de [[1859]]{{#tag:ref|El Reinu d'España y la República Arxentina roblaríen un nuevu tratáu'l 21 de setiembre de 1863 col fin de reflexar la situación esistente tres la reincorporación al país de la provincia de Buenos Aires al rematar la [[Guerra ente la Confederación Arxentina y l'Estáu de Buenos Aires|guerra ente la Confederación Arxentino y dicho provincia (1852-1862).]] Amás reemplazábase'l principiu del [[ius sanguinis]] pol [[ius soli]] pa la ciudadanía de los inmigrantes españoles a l'Arxentina.|group=fn}} | {{ARG}} | Presidente [[Justo José de Urquiza]]<br />Plenipotenciario [[Juan Bautista Alberdi]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Leopoldo O'Donnell]]<br />Plenipotenciario [[Saturnino Calderón Collantes]] |- | [[29 de mayu]] de [[1863]] | {{GUA}} | Presidente [[Rafael Carrera y Turcios]]<br />Plenipotenciario [[Felipe del Barriu Larrazábal]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros y Plenipotenciario [[Manuel Pando Fernández de Pinedo]] |- | [[24 de xunu]] de [[1865]] | {{SLV}} | Presidente [[Francisco Dueñas]]<br />Plenipotenciario [[Juan Víctor Herrán]] | Reina [[Sabela II d'España|Sabela II]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Leopoldo O'Donnell]]<br />Plenipotenciario [[Manuel Bermúdez de Castro y Díez]] |- | [[19 de xunetu]] de [[1870]] | {{URU}} | Presidente [[Lorenzo Batlle]]<br />Plenipotenciario [[Adolfo Rodríguez]] | Rexente del Reinu [[Francisco Serrano y Domínguez|Francisco Serrano]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Juan Prim]]<br />Plenipotenciario [[Carlos Creus y Camps]] |- | [[14 d'ochobre]] de [[1874]]{{#tag:ref|Esti tratáu foi sancionáu nuevamente pol rei Alfonso XII tres la restauración de la monarquía (1874) .|group=fn}}{{#tag:ref|La República Dominicana y el Reinu d'España roblaron un tratáu anterior de paz y amistá sancionáu'l 25 agostu de 1855, per parte española la Reina Sabela II y plenipotenciario Claudio Antón Luzuriaga y pola parte dominicana'l Presidente Pedro Santana y plenipotenciario Rafael María Baralt. L'anexón a España de la República Dominicana ente 1861 y 1865 dexó ensin efeutu esti tratáu.|group=fn}} | {{DOM}} | Presidente [[Ignacio María González Santín]]<br />Plenipotenciario [[Manuel Joaquín Delmonte]] | Presidente del Poder Executivu de la República Española [[Francisco Serrano y Domínguez|Francisco Serrano]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Práxedes Mateo Sagasta]]<br />Plenipotenciario [[Juan Gutiérrez de la Concha]] |- | [[14 d'agostu]] de [[1879]] | {{PER}} | Presidente [[Mariano Ignacio Prado]]<br />Plenipotenciario [[Juan Mariano de Goyeneche y Gamio]] | Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Arsenio Martínez-Campos]]<br />Plenipotenciario [[Mariano Roca de Togores y Carrasco|El I marqués de Molins]] |- | [[10 de setiembre]] de [[1880]] | {{PAR}} | Presidente [[Cándido Bareiro]]<br />Plenipotenciario [[Carlos Saguier]] | Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Cánovas del Castillo]]<br />Plenipotenciario [[Francisco Otín y Mesía]] |- | [[30 de xineru]] de [[1881]] | {{COL}} | Presidente [[Rafael Núñez]]<br />Canciller y Plenipotenciario [[Luis Carlos Ricu]] | Rei [[Alfonso XII d'España|Alfonso XII]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Cánovas del Castillo]]<br />Plenipotenciario [[Mariano Roca de Togores y Carrasco|El I marqués de Molins]] |- | [[17 de payares]] de [[1894]] | {{HON}} | Presidente [[Policarpo Bonilla]]<br />Plenipotenciario [[José Diego Gámez]] | Rexente [[María Cristina d'Habsburgu-Lorena|María Cristina d'Austria]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Práxedes Mateo Sagasta]]<br />Plenipotenciario [[Julio de Arellano]] |- | [[10 de mayu]] de [[1904]]<ref>{{Cita web |url=http://espana.panamaemb.gob.pa/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=57 |títulu=Web Embaxada de la República de Panamá ante'l Reinu España |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160326021416/http://espana.panamaemb.gob.pa/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=57 |fechaarchivu=2016-03-26 }}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Juan Carlos Pereira, Ángel Cervantes Coneyu |páxina=138|añu=1992 |títulu=Les rellaciones diplomátiques ente España y América |url=https://books.google.es/books?ei=5kLETs69DpH98QPy9sG5Cw&ct=result&hl=es&id=GKPrAAAAMAAJ&dq=Les rellaciones+ente+Espa%C3%B1a+y+Panam%C3%A1+empecípiense+el+10+de+mayu+de+1904&q=+1904#search_anchor |cita=Les rellaciones ente España y Panamá empecipien el 10 de mayu de 1904}}</ref> | {{PAN}} | Presidente [[Manuel Amador Guerrero]] | Rei [[Alfonso XIII d'España|Alfonso XIII]]<br />Presidente del Conseyu de Ministros [[Antonio Maura]] |- |} == Notes == {{llistaref|grupu="fn"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía adicional == * {{Cita llibru |isbn=9788474909876 |títulu=Modernidad ya independencies. Ensayos sobre les revoluciones hispániques |url=https://books.google.es/books?id=N26F95AdXEAC |añu=2009 |autor=[[François-Xavier Guerra|{{Versalita|Guerra}}, François-Xavier]] |editorial=Alcuentru}} * {{Versalita|Hamnett}}, Brian R. (1995a). «Les rebeliones y revoluciones iberoamericanes na dómina de la Independencia. Un intentu de tipoloxía». En Guerra, François-Xavier (dir., 1995). ''Les revoluciones hispániques: independencies americanes y lliberalismu español'', 47-72. Madrid: Editorial Complutense. * {{Cita llibru |isbn=9788430607754 |títulu=Naciones de rebeldes |url=http://www.editorialtaurus.com/es/llibro/naciones-de-rebalbos/ |añu=2010 |autor=Lucena Giraldo, Manuel |editorial=Taurus}} * {{cita llibru |autor={{Versalita|Lynch}}, John |títulu=Les revoluciones hispanoamericanes 1808-1826 |añu=1973}} * {{cita llibru |autor=Mitre, Bartolomé |títulu=Historia de San Martín y de la emancipación suramericana () |añu=1950 |editorial=Buenos Aires: L'Atenéu}} * {{Enllaz rotu|1=«Les guerres d'independencia como guerres civiles» |2=http://www.prismatv.unal.edu.co/nc/detalle-serie/detalle-programa/article/conferencialas-guerres-de-independencia-como-guerres-civiles-tomes-perez-vejo.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Versalita|Reyes Cárdenas}}, Catalina (2009). [http://historiayespacio.com/rev33/pdf/Rev%2033%20Balance%20y%20perspectives%20de%20la%20historiografia%20sobre%20Independen.pdf «Balance y perspectives de la historiografía sobre Independencia en Colombia».] ''Historia y Espaciu'' (33): s/p. Consultáu'l 1 de mayu de 2012. * {{cita llibru|apellíos=Ullate Fabo |nome=José Antonio |títulu=Españoles que nun pudieron selo: la verdadera historia de la independencia d'América |añu=2009 |editorial=Libroslibres |isbn=9788492654185 |páxina=246 |ubicación=Madrid}} * [[Luis Villoro|{{Versalita|Villoro}}, Luis]] (2002). ''El procesu ideolóxicu de la revolución d'independencia''. Ciudá de Méxicu: [[Conaculta]]. == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20111109124713/http://adhilac.com.ar/?page_id=3049 Biblioteca del Bicentenariu de ADHILAC] * {{Vimeo|25184351|Videoconferencia del historiador Tomás Pérez Vejo, autor d'Elexía Criolla,2010}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Mn0tGIM5vis] Conferencia del historiador Carlos Aitor Yuste Arija * {{Enllaz rotu|1=independencia-de-hispanoamerica/ |2=http://www.todahistoria.com/llista-cronologica-de-batalles-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Llista Cronolóxica de Batalles {{Tradubot|Guerras de independencia hispanoamericanas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerres d'independencia hispanoamericanes]] [[Categoría:Conflictos globales]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] oxusc3smdggz48fonbadet9uate3usl 0 137853 4499366 4494419 2026-06-08T04:25:22Z Limotecariu 735 4499366 wikitext text/x-wiki {| class=infobox style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #aaaaaa; background: #ffffff;" align=right cellpadding=0 cellspacing=0 ! style="padding: 5px 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |[[Ficheru:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|75px|center]] |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#cpactocdddd" align="center" |<big><big>Historia de l'[[Arxentina]]</big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |<big><big>dende los primeros habitantes a l'actualidá </big></big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |<big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |-style="font-size: 90%;padding: 0 5px 0 5px;" | * [[Historia precolombina de l'Arxentina|Arxentina indíxena]] ** [[Indíxenes de l'Arxentina#Los aboríxenes na rexón pampeana y la Patagonia|Poblamientu inicial y paleolíticu]] ** [[Cultures agroalfareras na Arxentina|Cultures agroalfareras]] ** [[Indíxenes de l'Arxentina#Sieglu XXI|Indíxenes]] * [[Conquista y colonización española de l'Arxentina|Arxentina parte del Imperiu Español]] ** [[Descubrimientu y conquista de l'Arxentina]] ** [[Gobernación del Tucumán]] ** [[Gobernación del Río de la Plata]] ** [[Correximientu de Cuyo]] ** [[Arxentina nel Virreinatu del Río de la Plata|Virreinatu del Río de la Plata]] * [[Mapuche|Arxentina parte del territoriu mapuche (Wallmapu)]] ** [[Puelmapu|Puel Mapu]] * [[Surdimientu del Estáu Arxentín|Formación del Estáu Arxentín]] ** [[Independencia de l'Arxentina|Independencia]] ** [[Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)|Autonomíes provinciales]] ** [[Organización Nacional (Arxentina)|Organización Nacional]] * [[Historia de l'Arxentina moderna|Arxentina moderna]] ** [[República Conservadora (Arxentina)|República conservadora]] ** [[Primeres presidencies radicales (Arxentina)|Primeres presidencies radicales]] ** [[Década Infame|La ''«Década Infame»'']] * [[Historia de l'Arxentina contemporánea|Arxentina contemporánea]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1943 y 1963|Peronismu y antiperonismu]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1963 y 1983|Arxentina mientres l'apoxéu de la Guerra Fría]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1983 y 2003|Recuperación de la democracia y crisis]] ** [[Historia de l'Arxentina#El regresu a la democracia|Actualidá]] |- | [[Ficheru:UNASUR-Argentina.svg|thumb|300px|Allugamientu d'Arxentina n'América del Sur, [[Historia de les islles Malvines|Islles Malvines]], [[Antártida Arxentina]] y otros territorios reclamaos y situación comparativa nun [[Planisferiu terrestre|planisferiu]] de tol planeta.]] |- |} La '''historia de l'Arxentina''' ye la cronoloxía de sucesos acaecíos dende l'empiezu del primixeniu [[Historia precolombina de l'Arxentina|poblamientu humanu]] nel actual territoriu de la [[Arxentina|República Arxentina]] hasta los nuesos díes. Empecipiar coles muertes más antigües de [[Homo sapiens|seres humanos]] en suelu arxentín, los que fueron detectaos nel estremu sur de la [[Patagonia arxentina|Patagonia]], hai alredor de 13&nbsp;000&nbsp;años. Les primeres civilizaciones agroalfareras establecer nel [[noroeste arxentín|noroeste andín]] dende'l [[sieglu XVIII e.C.|sieglu XVIII e.C. ]] La historia escrita de lo que güei ye l'Arxentina, empezó colos rexistros del cronista alemán [[Ulrico Schmidl]] na espedición de [[Juan Díaz de Solís]] en [[1516]] al [[Río de la Plata]], fechu qu'antemana la dominación española que s'impondría en parte d'esta rexón. En [[1776]] la corona española creó'l [[Virreinatu del Río de la Plata]], entidá aglutinadora de territorios a partir de la cual, cola [[Revolución de Mayu]] de [[1810]], empezaría un procesu gradual de formación de dellos [[Estáu|Estaos]] autónomos -llamaos [[Provincies d'Arxentina|provincies]]- o independientes, ente ellos el que llevó'l nome de [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]. Cola [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|declaración de la independencia]] el 9 de xunetu de [[1816]] y la [[Batalla d'Ayacucho|derrota militar del Imperiu español]] en [[1824]] formalizóse la esistencia [[soberanía|soberana]]. En 1833 l'[[Imperiu Británicu]] tomó posesión de les [[Islles Malvines]] qu'entós yera una [[Comandancia militar de les Islles Malvines|comandancia militar]] de les Provincies Xuníes, que la so devolución reclamó l'Arxentina dende entós. Tres un enllargáu periodu de [[Guerres civiles arxentines|guerres civiles]], ente [[1853]] y [[1860]] formóse una [[Constitución arxentina de 1853|república federal]] col nome de [[República Arxentina]]. Por aciu guerres contra los pueblos [[mapuche]], [[tehuelche]], [[ranquel]], [[wichi]] y [[etnia qom|kom]], conocíes como [[Conquista del Desiertu]] y [[Conquista del Chaco]], la República Arxentina tomó posesión de les llanures [[Gran Chaco|chaqueña]] y [[rexón pampeana|pampeana]] y de la [[Patagonia arxentina|Patagonia oriental]], conformando'l so territoriu actual, l'octavu más estensu del mundu. Ente 1862 y 1930 trescurrió un llargu periodu d'estabilidá constitucional, nel que por cuenta d'una [[Inmigración n'Arxentina|gran fola migratoria]] proveniente principalmente d'[[Italia]] y [[España]], la población creció cinco veces más rápidu que'l mundu. La implantación del [[Llei Sáenz Peña|sufraxu universal pa homes]] en 1912, completáu cola reconocencia del derechu al [[Llei 13.010 de sufraxu femenín|sufraxu a les muyeres]] en 1951, dio orixe a una serie de gobiernos electos pol votu popular, que s'alternaron nel poder con [[golpes d'Estáu n'Arxentina|dictadures militares]] y gobiernos fraudulentos a partir de 1930. Depués de la derrota en 1982 na [[Guerra de Malvines]] contra [[Inglaterra]], la última dictadura colapsó, siendo los sos integrantes enxuiciaos por graves [[Xuiciu a les Xuntes|crímenes de lesa humanidá]]. En 1983 empecipióse un estensu periodu de [[democracia]] que sigue na actualidá. == Poblamientu inicial == [[Ficheru:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|thumb|Cueva de les Manes, nel [[río Pintures]] ([[provincia de Santa Cruz (Arxentina)|provincia de Santa Cruz]]), [[VIII mileniu e.C.|7300 e.C. ]] Considérase l'arte más antiguo de Suramérica.]] Los primeros seres humanos qu'aportaron al actual territoriu arxentín paecen llegar pel estremu sur de la [[Patagonia]] provenientes de lo que güei ye Chile. Los restos más antiguos de la presencia humana atopar en [[Piedra Museo]] ([[provincia de Santa Cruz (Arxentina)|Santa Cruz]]) y remóntense al [[Paleolíticu superior|11000 e.C. ]]. Xunto colos xacimientos de [[Monte Verde]] (Chile) y [[Pedra Furada]] (Brasil) constitúin, hasta'l momentu, los sitios de poblamientu más antiguos topaos en Suramérica. Estos xacimientos sofiten la [[teoría del poblamientu tempranu]] d'América ([[pre-Clovis]]). Estos primeros habitantes del territoriu arxentín dedicar a la caza de [[Mylodon|milodones]],<ref>[http://www.ayacara.cl/milodon.htm Tres los pasos del milodón]</ref> (mamíferu paecíu a un gran osu con cabeza de camellu, yá escastáu) y [[hippidion]]s <ref>{{Cita web |url=http://www.reu.edu.uy/jpv/areas/paleontologia/fauna-te.html |títulu=Fauna del ambiente terrestre<!-- Títulu xeneráu por un bot --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303213247/http://www.reu.edu.uy/jpv/areas/paleontologia/fauna-te.html |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> (caballos suramericanos que sumieron fai [[VII mileniu e.C.|8000&nbsp;años]]), amás de [[Lama guanicoe guanicoe|guanacos]], y [[Rhea|ñandúes]]. Cerca d'ellí, tamién ye posible ver les pintures de manes y guanacos estampaes [[VIII mileniu e.C.|7300 e.C. ]] na [[Cueva de les Manes]] ([[río Pintures]], [[provincia de Santa Cruz (Arxentina)|provincia de Santa Cruz]]). Trátase d'una de les espresiones artístiques más antigües de los pueblos suramericanos y foi declarada Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola [[Unesco]]. Pal añu [[X mileniu e.C.|9000 e.C. ]] yá empezara'l poblamientu de la [[Rexón pampeana|pampa]], en cuantes que la zona del [[Noroeste arxentín|Noroeste]] del país empezó a ser habitada escontra'l [[VIII mileniu e.C.|7000 e.C. ]]. == Dómina precolombina == {{AP|Historia precolombina de l'Arxentina}} [[Ficheru:Patagonian lang.png|thumb|Distribución averada de llingües nel estremu meridional de Suramérica en tiempos de la Conquista.]] [[Ficheru:Pucará de Tilcara 01.JPG|thumb|Restos del [[pucará de Tilcara]], perteneciente al [[imperiu incaicu]].]] [[Ficheru:Cantino planisphere (1502).jpg|thumb|400px|[[Planisferiu de Cantino]] (1502), amuesa la [[Tratáu de Tordesillas|Llinia de Tordesillas]] cola que s'estremó'l mundu en 1494. Sería aproximao'l [[meridianu]] 60 en midíes actuales. Nel so estremu inferior esquierdu puede trate en blancu la zona (entá ignota daquella) na que s'atopa l'actual territoriu arxentín.]] [[Tastil]], nel norte, foi la ciudá precolombina más grande allugada nel actual territoriu arxentín, con una población de 3000 habitantes. Na dómina precolombina, los pueblos [[indíxena|nativos]] arxentinos estremar en trés grandes grupos culturales: * los '''cazadores y pañadores''', qu'habitaben la [[Patagonia arxentina|Patagonia]], la [[Rexón pampeana|Pampa]] y el [[Rexón chaqueña arxentina|Chaco]]; * los '''[[cultures agroalfareras na Arxentina|llabradores andinos]]''', instalaos nel [[Noroeste arxentín|Noroeste]], [[Cuyo]] y les [[Sierres de Córdoba]], pertenecientes a la gran ''[[Civilización andina]]'' que'l so esponente más altu foi l'[[imperiu incaicu]]; * los '''[[Cultures agroalfareras na Arxentina#Pueblos agrícoles na mariña fluvial|llabradores de les llanures]]''' na [[Mesopotamia (Arxentina)|Mesopotamia]], pertenecientes a la cultura [[tupí (etnia)|tupí]]-[[guaraníes|guaraní]]. Nos sieglos XIV y XV l'[[Imperiu incaicu]] conquistó parte de l'actuales provincies de Jujuy, Salta, Catamarca, Tucumán (el so estremu oeste), La Rioxa, San Juan, el noroeste de Mendoza y posiblemente el norte de Santiago del Estero,<ref>{{cita web |url=http://www.sde.gov.ar/cultura/quechua.php |títulu=L'Espardimientu del Quechua nel Noa y la so Entrada a Santiago del Estero |publicación=Cultura - El Quechua Santiagueño |editorial=Gobiernu de la Provincia de Santiago del Estero |fecha=2006 |cita=''A la lluz de los afayos arqueolóxicos nel norte de Santiago del Estero en 1984 y poles carauterístiques de recién descubrimientos na zona central de la provincia, cobra fuercia la hipótesis de que los inques empezaríen a amestar territoriu santiagueño mediu sieglu antes de la llegada de los españoles a la rexón (en 1543, cola espedición de Diego de Rojas). Desconozse entá si tratar de mitimaes o si la colonia surdió, como plantega'l Ing. Turbay, de resultes del treslláu de la fortaleza incaica de Quilmes al pie del Cuetu del Altu. Acordies cola teoría de Turbay, producida la cayida de los sos gobernantes cuzqueños, los inques establecíos na fortaleza de Quilmes decidieron el treslláu de la colonia, y al nun poder tornar al Perú, dirixir a Santiago del Estero probablemente pola Quebrada del Portugués, travesando una rexón de trupa vexetación.'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061128160824/http://www.sde.gov.ar/cultura/quechua.php |fechaarchivu=28 de payares de 2006 }}</ref> incorporando los sos territorios al [[Collasuyo]] que yera la parte sur del [[Tahuantinsuyo]] o rexones del [[Imperiu incaicu]]. Tradicionalmente atribúyese la conquista al inca [[Túpac Yupanqui]]. Dellos señoríos de la rexón, como los [[omaguaca|omaguaques]], los [[atacameños|atacamas]], los [[huarpe]]s, los [[diaguita|diaguites]] y otros, intentaron aguantar pero los inques llograron apoderalos, treslladando a los sos territorios a los [[pueblos mitimaes|mitimaes]] o colonos deportaos de les tribus de los [[chichas]], qu'habitaben no que ye'l suroeste del actual territoriu bolivianu. Otros, como los [[sanavirones]], los [[lule]]-[[toconoté]] y los [[comechingones]] aguantaron exitosamente la invasión incaica y caltuviéronse como señoríos independientes. Crearon centros agrícoles y testiles, asentamientos (''[[collca|collques]] y [[tambo (inca)|tambos]]''), caminos (el "[[Rede vial incaica|camín del inca]]"), fortaleces (''[[fortificación|pucarás]]'') y santuarios d'altu monte. Dalgunos de los principales son el [[pucará de Tilcara]], la [[tambería del Inca]], el [[pucará de Aconquija]], el [[Momies de Llullaillaco|santuariu de Llullaillaco]], el [[Shincal|shincal de Londres]] y les [[Quilmes (indíxenes)|ruines de Quilmes]]. == Conquistes española y mapuche. Dómina colonial (1516-1806) == {{AP|Conquista y colonización española de l'Arxentina}} La conquista española de parte del actual territoriu arxentín realizar por aciu tres esfuerzo independientes: espediciones dende España escontra'l Río de la Plata y el Paraguái, espediciones entamaes nel Perú pa ocupar les tierres del Tucumán, y espediciones de Chile escontra Cuyo. D'ellí surden los trés grandes subdivisiones: [[Gobernación de Nueva Andalucía|Nueva Andalucía]] (dempués estremada en [[Gobernación del Río de la Plata|Río de la Plata]] y [[Gobernación de Paraguái|Guayrá-Paraguái]]), [[Gobernación del Tucumán|Córdoba del Tucumán]], y el [[Correximientu de Cuyo]]. Les primeres dos pertenecieron al [[Virreinatu de Perú]], la postrera a la [[Capitanía Xeneral de Chile]]. En 1779 los trés pasaron a formar parte del nuevu [[Virreinatu del Río de la Plata]]. Nesti periodu produció la muerte de la mayor parte de la población indíxena na [[catástrofe demográfica n'América tres la llegada de los europeos]], que llevó de la mesma al Imperiu Español a introducir a millones d'esclavos secuestraos nel [[África negra]]. Simultáneamente y a pesar de la prohibición impuesta por [[estatutos de llimpieza de sangre]], producióse un xeneralizáu mestizaje de la población, nel que los homes españoles caltuvieron rellaciones sexuales —munches vegaes forzaes —con decenes y hasta cientos de muyeres indíxenes y negres. Esta situación causó un procesu de aculturación nos sectores ensin nacer n'España y d'ambigüedad ante'l fechu de la conquista. L'artista arxentín [[Víctor Heredia]] espresa esti dilema na so obra [[Taki Ongoy (álbum)|''Taki ongoy'']]: {{cita|Lo que tuviéramos de pescudar d'una vegada por toes a esti altor ye ¿quién somos?, ¿los conquistadores o los conquistaos?|Víctor Heredia<ref>{{cita llibru |apellíu=Heredia |nome=Víctor |títulu=Taki Ongoy |añu=1986 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Alternativu Americanu}}</ref>}} Nel periodu colonial la mayor parte del actual territoriu arxentín nun pudo ser conquistáu pol Imperiu Español, por cuenta de la resistencia opuesta polos pueblos indíxenes qu'habitaben esos territorios, principalmente nes llanures [[Gran Chaco|chaqueña]], [[rexón pampeana|pampeana]] y la [[Patagonia]]. Na pampa y la Patagonia apoderaron los [[tehuelche|pueblos tehuelches]] hasta que nel [[sieglu XVIII]] ingresó un gran contingente [[mapuche]] proveniente de la rexón d'[[Araucanía (rexón histórica)|Arauco]], mapuchizando los pueblos qu'habitaben la Patagonia norte y la pampa, rexón que tomó'l nome de [[Puelmapu]]. Na llanura chaqueña apoderaron los pueblos [[wichi]] y [[kom (etnia)|kom]]. Na rexón de los ríos [[Ríu Paraná|altu Paraná]] y [[Ríu Uruguái|alto Uruguái]] los [[xesuites]] instalaron [[Misiones xesuites guaraníes|misiones indíxenes guaraníes]] entamaes como repúbliques teocrátiques de tipu comuñal, col fin de protexer a los sos miembros de les práutiques esclavistes de los [[encomienda|encomenderos]] españoles y los [[bandeirantes]] portugueses, que llevó a la [[Guerra Guaranítica]] ente 1754 y 1756. La zona del [[Río de la Plata]] foi apostada nel periodu ente l'Imperiu Español y l'[[Imperiu Portugués]], dientro de confrontación que dambes potencies calteníen a escala global, xenerando una fuerte confrontación ente brasilanos y los d'El Ríu de la Plata que llegó al [[Primer espedición de Cevallos a Ríu Grande|enfrentamientu bélicu]] na [[Guerra de los Siete Años]] y [[Segunda espedición de Cevallos a Ríu Grande|depués]] mientres la guerra hispanu-portuguesa de 1776-1777. === Espediciones iniciales al Río de la Plata === Los primeros europeos que llegaron a lo qu'anguaño ye l'Arxentina, facer buscando un pasu escontra'l continente [[Asia|asiáticu]]. Daquella América yera namái una torga ente España y les riqueces de [[Catay]] y [[Cipango]] n'[[Asia]]. La zona, amás, taba allugada aproximao sobre la [[Tratáu de Tordesillas|Llinia de Tordesillas]], la división del mundu que s'estableció por tratáu ente [[España]] y [[Portugal]] y polo tanto tenía, pa dambos países la condición de frontera entá non ocupada. Anque esisten munchos discutinios sobre l'autenticidá de los viaxes d'[[Américo Vespucio]], dellos historiadores acepten como un fechu que participó de la primer espedición europea ([[Portugal|portuguesa]]) en llegar al actual territoriu arxentín, más específicamente al [[Río de la Plata]] en [[1502]]. En [[1516]] el navegante español [[Juan Díaz de Solís]] visitó lo qu'anguaño se conoz como Arxentina, saleando l'actual [[Río de la Plata]], al que denominó ''Mar Duce'' pola so escasa salín. Llegó hasta l'actual [[isla Martín García]]<ref>Martín García yera un despensero de la espedición de Solís, que finó y foi soterráu na [[Isla Martín García|Isla que lleva'l so nome]]</ref> y morrió en saleando un curtiu trechu del [[Ríu Uruguái]]. Al tornar la espedición a España una de les carabeles naufragó en [[Santa Catarina]], quedando abandonaos ellí 18 náufragos. Unu d'ellos [[Alejo García (navegante)|Alejo García]] foi'l primeru en conocer la lleenda del ''[[Rey Blanco]]'', sobre un país ricu en [[plata]], realizando una escursión hasta la rexón de [[Potosí]] onde se topa'l Cuetu Ricu, onde se fixo d'una enorme ayalga de pieces de plata. Al volver morrió nun combate colos indios [[payaguá]]s. En [[1519]] y [[1520]] [[Hernando de Magallanes]] percorrió tola mariña de l'actual Arxentina mientres la [[Espedición de Magallanes-Elcano]], hasta'l [[Estrechu de Magallanes|estrechu que lleva'l so nome]] al que llegó'l [[21 d'ochobre]] de [[1520]]. En [[1525]] frai [[García Jofre de Loaísa]] dirixó una espedición que percorrió la [[Patagonia]] ya inclusive s'establecieron de volao nel [[Puertu Santa Cruz]] pa reparar dos naves. En [[1526]] [[Sebastián Gaboto]] ([[italia|italianu]]) tomó contautu en Santa Catarina (Brasil) colos [[guaraníes]] que pertenecieren a la espedición d'Alejo García y decidió dir escontra l'''Imperiu de Plata'', saleando agües enriba'l Río de la Plata conocíu entós como ''Ríu de Solís''. El [[9 de xunu]] de [[1527]] Gaboto ordenó establecer dos fuertes: unu nel actual territoriu [[Uruguái|uruguayu]] (San Salvador) y otru, al que llamó [[Fuerte de Sancti Spiritus|Sancti Spiritus]], primer asentamientu européu nel actual territoriu arxentín, na actual [[provincia de Santa Fe]]. Un espedicionariu de Gaboto, [[Francisco César]], llegó posiblemente a [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Gaboto remontó tamién el [[Ríu Paraná]], el [[Ríu Paraguái]] y el [[Ríu Bermejo]]. [[Diego García de Moguer]] llegó a Sancti Spiritus pocu dempués de Gaboto ya intentó imponer la so autoridá. Sicasí la fame y les derrotes colos [[Timbú (etnia)|timbúes]] y [[charrúa|charrúes]] obligar a volver a España, onde difudieron les noticies sobre'l ''Rey Blanco y el Río de la Plata''. Portugueses y españoles aceleraron entós los planes pa tomar posesión d'esa rexón, que dambos consideraben taba del so llau de la Llinia de Tordesillas. En [[1531]] Portugal unvió una gran espedición al mandu de [[Martín Alfonso de Souza]] pa tomar posesión del [[Río de la Plata]] y espulsar a los españoles. Llegó hasta la [[Isla Martín García]], que rebautizó ''Santa Ana''. Internar pol Ríu Uruguái y enteróse de que los españoles del fuerte San Salvador fueren derrotaos. Decidió entós retirase al [[cabu de Santa María (Uruguái)|cabu de Santa María]] (onde anguaño s'atopa [[El Palombu (balneariu)|El Palombu]], [[Uruguái]]). Ellí realizó midíes astronómiques y llegó a la conclusión de que taba del llau español de la Llinia de Tordesillas, polo que volvió a Portugal ensin realizar fundación dalguna. === Colonización del Río de la Plata (1527-1580) === Na esploración y conquista que [[Sebastián Caboto]] fixo del Río de la Plata, el 9 de xunu de [[1527]] construyó un fuerte na desaguada del [[ríu Carcarañá]] nel ríu Paraná, a unos 50 km al norte de l'actual ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], al que dio'l nome de [[Fuerte de Sancti Spiritus|Sancti Spiritus]]. Este foi'l primer establecimientu español no que güei día ye la [[República Arxentina]]. Cerca del so allugamientu llevantóse dempués el pueblu de [[Puertu Gaboto|Gaboto]], na [[provincia de Santa Fe]], pa conmemorar el fechu. Nuna espedición posterior, en febreru de [[1528]], [[Diego García de Moguer]] al mandu d'una espedición de tres naves, detener a esplorar la zona del [[Río de la Plata]]. Saleando n'abril pol [[Ríu Paraná]], atopó d'improviso'l fuerte Sancti Spiritus. Sorprendíu ya indignáu, ordenó al capitán Caro (designáu por [[Sebastián Gaboto]]), qu'abandonara'l llugar, una y bones esa yera conquista que namái a él pertenecía-y por ser designáu per Castiella pa esplorar eses tierres. Pero vencíu polos ruegos de Caro y la so xente por que fora n'auxiliu de Gaboto, García siguió agües enriba y ente lo que güei día son les llocalidaes de [[Goya (Corrientes)|Goya]] y [[Bella Vista (Corrientes)|Bella Vista]] atopar col pilotu venecianu, quien-y obligó a cooperar na busca de la Sierra de la Plata, y xuntos esploraron el [[ríu Pilcomayo]], pa siguir dempués escontra l'estrechu. A esto, en Sancti Spiritus, los españoles desdexaron la defensa del fuerte, y en setiembre de 1529, antes del amanecer, los indíxenes tomaron por asaltu la fortaleza. Sebastián Gaboto y Diego García de Moguer atopar nesi tiempu nel asentamientu de San Salvador, preparando homes y embarcaciones, y nun sabíen nada de lo que se taba desenvolviendo en Sancti Spiritus, hasta que vieron llegar a Gregorio Caro colos sobrevivientes, y la tarrecible noticia de la destrucción del fuerte. Darréu Gaboto y García dirixir al fuerte intentando rescatar a los sos homes. Pela redolada de Sancti Spiritus toparon dellos cadabres dafechu tullíos; los bergantinos defondados y fundíos, los almacenes escalaos y amburaos. Solo dos cañones quedaron como testigos de la primer fortaleza que se llevantó en tierra [[arxentina]]. El 24 d'agostu de [[1534]], [[Diego García de Moguer]], viaxa de nuevu na carabela ''Concepción'' escontra'l [[ríu de la Plata]], pasa pola [[isla de Santiago]] de [[Cabu Verde]], depués al [[Brasil]], onde baxa l'estuariu de los ríos [[ríu Uruguái|Uruguái]] y [[ríu Paraná|Paraná]] y funda el primer asentamientu de la ciudá de [[Buenos Aires|Santa María del Bon Aire]]. En [[1536]] [[Pedro de Mendoza]] fundó'l Puerto de Santa María del Bon Ayre. Sicasí, l'asentamientu fracasó por cuenta de les fames y los enfrentamientos coles tribus indíxenes. Dalgunos de los habitantes de la población, quitaos d'alimentos y sitiaos polos indíxenes locales, viéronse llevaos al [[canibalismu]]. La ciudá foi abandonada, y los sos pobladores establecer en [[Asunción]], que se constituyó en centru d'operaciones español na rexón. [[Ficheru:Paraguay - O Prov de Rio de la Plata - cum regionibus adiacentibus Tvcvman et Sta. Cruz de la Sierra - ca 1600.jpg|thumb|350px|Mapa del ''Paraguái o Provincia del Río de la Plata'', alredor de 1600]] Pal añu 1573, nun esistíen poblaciones feches por europeos a lo llargo del [[ríu Paraná]], territoriu al que cronistes como Martín del Barcu Centenera, llamaben l'Arxentín Reyno». Ye asina que Juan de Garay, partiendo de la ciudá d'Asunción, acompañáu polos mancebos de la tierra y los planos de la ciudá, fundan [[Ciudá_de_Santa_Fe_(Arxentina)|Santa Fe]] nos márxenes d'esti gran ríu, como nuedu de comunicaciones ente la salida del Río de la Plata y el Paraguái, col Tucumán y Cuyo, l'Altu Perú y Chile. Resulta asina que esta ciudá histórica, tresformar na primera planiada nel territoriu, sobre la base de los ideales arquiteutónicos renacentistes. Ente que n'Europa, esti modelu non pudo llevase a cabu, América polo xeneral y Santa Fe en particular, son evidencies concretes d'esti nuevu procesu d'urbanización planiáu en cuadrícules, con un orde preestablecido a diferencia de les anteriores poblaciones. Elementos que güei pueden trate claramente nel Parque Arqueolóxicu de Santa Fe la Vieya en Cayastá.<ref>María Calvo, Luis. Santa Fe la vieya y la ciudá hispanoamericana, Revista América - Centro Estudios Hispanoamericanos, n°8 (1990) [http://www.cehsf.ceride.gov.ar/america_08/03-calvu_santafe.html]</ref> Nesti Arxentín Reyno, namái Santa Fe esistió per dellos años y ye ellí onde viven los primeros pobladores a quien se llamó ''arxentinos''. [[Martín del Barcu Centenera]] da cuenta d'ello nel so poema históricu "L'Arxentina", publicáu en 1602.<ref>Zapata Gollán, Agustín. 1977. En ''Los primeros arxentinos'', agostu 1995, [http://www.cehsf.ceride.gov.ar/america_12/articulo-10.html]</ref> En [[1580]], saliendo dende Santa Fe, [[Juan de Garay]] refundó la Ciudá de la Trinidá y Puerto de Santa María de los Bonos Ayres, que col tiempu sería conocida a cencielles como [[Buenos Aires]]. Esta ciudá formaba parte de la [[Gobernación del Río de la Plata y de Paraguái|Gobernación de la Nueva Andalucía]], dientro del [[Virreinatu de Perú]], con sede en [[Lima]]. Nel sieglu XVII establecieron les misiones xesuites guaraníes. Fueron pueblos fundaos por misioneros de la [[Compañía de Xesús]] ente los guaraníes y pueblos allegaos, que teníen como fin evanxelizar a los indios de les actuales provincies de Misiones y Corrientes, n'Arxentina, y d'importantes territorios anguaño nel Paraguái. Cumplieron exitosamente la so xera hasta que nel añu 1768, el rei español Carlos III ordenó espulsar a los xesuites. === Colonización del Tucumán (1549-1593) === En 1549, el capitán [[Juan Núñez de Prado]] foi premiáu pol Virréi de Perú. Pocos años antes los dominios españoles nos territorios inques sufrieren una grave crisis. Tres les denuncies de Frai [[Bartolomé de las Casas]], l'Emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]] dictó [[Lleis Nueves|nueves lleis]] que daben grandes derechos a los indios: prohibíase'l esclavizarlos, torturalos, convertilos por fuercia al cristianismu, y ayenar les sos tierres. Tamién se prohibía la tresmisión d'[[encomiendes]] por heriedu. Esto xeneró la [[Gran Rebelión de Encomenderos]], na qu'a dures penes el gobiernu real pudo imponer los nuevos derechos pa los indios. Pol so destacáu llabor, Juan Núñez de Prado recibió l'autorización pa ocupar y gobernar les tierres del Tucumán. Al añu siguiente (1550) Juan Núñez de Prado y los sos compañeros fundaron la ciudá d'[[El Barcu (Arxentina)|El Barcu]]. Esto xeneró una protesta per parte de [[Francisco de Aguirre]], que reclamaba tol Tucumán como parte de la Capitanía de Chile: en 1553 D'Aguirre llogró'l so cometíu, y treslladó a los pobladores fundando la ciudá de [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero del Nuevu Maestrazgo]]. Según los estudios de [[Narciso Binayán Carmona]], tres sieglos más tarde la totalidá de los criollos nel Norte de l'Arxentina sería descendiente de dalgún ente los 103 miembros de la espedición de Núñez de Prado. Los españoles buscaron consolidar el dominiu na rexón fundando ciudaes en puntos clave: * En 1558 [[Juan Pérez de Zurita]] fundó [[Londres (Arxentina)|Londres de la Nueva Inglaterra]], na actual Provincia de Catamarca. Londres foi destruyida en 1560 mientres la primer guerra Calchaquí, pero más tarde foi re-fundada. Esi alzamientu indíxena llogró caltener a los españoles fora de dellos territorios y causó que'l Tucumán pasara de la xurisdicción chilena a la peruana. * En 1561 [[Juan Pérez de Zurita]] fundó la ciudá de Nieva, depués re-fundada como [[San Salvador de Jujuy]]. * El sobrín d'Aguirre, [[Diego de Villarroel]] fundó en 1565 la ciudá de [[San Miguel de Tucumán]]. * [[Jerónimo Luis de Cabrera]] fundó en 1573 la ciudá de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba de la Nueva Andalucía]] * En 1582, [[Hernando de Lerma]] fundó la [[Ciudá de Salta]]. [[Juan Ramírez de Velasco]], al mandu de la [[Gobernación del Tucumán]], fundó la ciudá de [[Ciudá de La Rioxa|Tolos Santos de la nueva Rioja]] en 1591, refundó la ciudá de [[Londres (Arxentina)|Londres]] en 1592, y fundó [[San Salvador de Jujuy]] en 1593. === Colonización del Cuyo (1560-1594) === La Crónica de Frai [[Reginaldo de Lizárraga]] contrapone la conquista de Chile cola menos gloriosa (según él) colonización de Cuyo. La colonización nun resultó dificultosa y foi dafechu pacífica, una y bones una embaxada [[Huarpe]] crució andar pa solicitar a los españoles unviárenlos sacerdotes y arquiteutos que los enseñaren a construyir ciudaes. En 1561 los españoles fundaron [[Ciudá de Mendoza|Mendoza del Nuevu Valle de La Rioxa]], siguida por [[San Juan de la Frontera]] en 1562 y [[Ciudá de San Luis|San Luis de la Punta de los Venados]] en 1594. === Influencia xesuita hasta la so primer espulsión (1585-1767) === [[Ficheru:Manzana Jesuítica siglo XVIII.png|thumb|Vista de la [[Mazana Xesuita]] nel sieglu XVIII. Dichos edificios entá se caltienen. Na esquina repara la ilesia de la [[Compañía de Xesús]]. De siguío destáquense l'antigua sede de la Universidá (actual muséu y biblioteca mayor) y el [[Colexu Nacional de Monserrat|Colexu Monserrat]].]] [[Ficheru:Ruinas-san-ignacio.jpg|thumb|right|150px|[[Misiones xesuites]].]] Anque yá en [[1512]] la [[Monarquía Hispánica]] acometió les reformes necesaries pa regular el so tratu de forma oficial y [[abolición|abolir]] la [[esclavitú]] indíxena<ref>[http://laorejadejenkins.es/historia/la-gran-mentira-de-la esclavitú-y-el xenocidiu-espanol-en-america La gran mentira de la esclavitú y el xenocidiu español n'América]</ref> por aciu les [[Lleis de Burgos]], atribuyóse a la [[bulda]] del [[papa Pablo III]] ''[[Sublimis Deus]]'' de [[1537]], que declaró a los indíxenes homes con tolos efeutos y capacidaes de cristianos,<ref>Bruno (1993): 23.</ref> l'efeutu d'estremar n'América, la colonización española, portuguesa y francesa, cola anglosaxona, onde'l mestizaje foi escepcional:<ref>{{cita web |url=http://hispanismo.org/tarrezas-de-portada/3166-contraste-ente-la-colonizacion-espanola-l'anglosaxona-y-francesa-en-america.html |títulu=Oldee ente la colonización española, l'anglosaxona y francesa n'América |autor=Finzi, Claudio |obra=Hispanismo.org }}</ref> la conquista católica buscaría incorporar a los indíxenes a la so civilización y la so Ilesia, entá a cuenta de l'anulación de la so identidá cultural. En [[1585]] los [[Compañía de Xesús|xesuites]] lleguen a [[Ciudá de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], en [[1587]] lleguen a Córdoba, en [[1588]] lleguen los xesuites que depués fundaren les [[Misiones xesuites guaraníes]] y nel mesmu añu lleguen al [[Ríu Saláu (Buenos Aires)|Ríu Saláu]] pa evanxelizar a los [[Pampa (etnia)|pampes]]. Dende la so llegada, los [[Compañía de Xesús|xesuites]] alzaron a [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] como'l centru de la [[Provincia Xesuita de Paraguái]], nel [[Virreinatu de Perú]]. Pa ello precisaben un llugar onde asitiase y asina empecipiar la enseñanza cimera. Foi asina que [[1599]], y depués de manifesta-y dicha necesidá al cabildru, apurriéronse-yos les tierres que güei se conocen como la [[Mazana Xesuita]].<ref name="manzanadelasluces">{{cita web |url=http://www.unc.edu.ar/institucional/mazana-jesuitica/manzanadelasluces/manzana |títulu=Universidá Nacional de Córdoba: Mazana de les Lluces. |fechaaccesu=20 d'avientu de 2010 |añu=2010 |formatu=web |editorial=unc.edu.ar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101204150403/http://www.unc.edu.ar/institucional/mazana-jesuitica/manzanadelasluces/mazana |fechaarchivu=4 d'avientu de 2010 }}</ref> En [[1613]] con sofitu del [[Obispu]] [[Hernando de Trejo y Sanabria|Trejo]], foi fundada la Universidá [[xesuita]] [[Universidá Nacional de Córdoba|de Córdoba]], la más antigua del país y [[Universidaes y colexos virreinales en Hispanoamérica|una de les primeres]] d'[[América]]. Esi añu tamién se crea la ''Llibrería Grande'' (güei Biblioteca Mayor), que según rexistros llegó a cuntar con más de cinco mil volúmenes. En [[1624]] foi fundada la Universidá [[xesuita]] [[Universidá Mayor Real y Pontificia San Francisco Xavier de Chuquisaca|de Chuquisaca]] que dende la so creación, tuvo una notable influencia en tola rexón de [[Suramérica]]. En [[1609]] fúndase la primera de les misiones xesuites guaraníes. Los trenta misiones aportaron a, nel sieglu XVIII, un verdaderu emporiu comercial, un "estáu dientro del estáu" como lo denominaben los sos detractores, que s'estableció como un sistema d'organización económica y social distintu al de les colonies que les arrodiaben. La so autonomía y l'adaptación de la organización social comuñal de los guaraníes a un nuevu contestu dexó al sistema subsistir y progresar. Les misiones yeren pueblos indíxenes, alministraos polos mesmos guaraníes (so la mirada paternalista de los misioneros), onde la tierra estremar en dos: la ''tupá mbaé'' (propiedá de Dios), comuñal, y la ''avá mbaé'' (propiedá del home), pa la esplotación familiar. L'escedente yera comercializáu por toles colonies circundantes (la Plata, Tucumán, el Brasil y hasta l'Altu Perú y España) y apurría-yos medios a los xesuites pa espandir les misiones y caltener los sos colexos y universidaes (como los que teníen en Córdoba, centru rexonal de la [[Compañía de Xesús]]). Los principales productos comercializaos poles misiones yeren la [[yerba mate]], el [[tabacu]], el cueru y les fibres testiles. Sicasí, les misiones tuvieron de soportar un fuerte asediu de los [[bandeirante]]s, partíes de portugueses que s'internaben na selva pa "cazar indios" al envís de vendelos como esclavos na so base de [[São Paulo (Brasil)|São Paulo]], que irónicamente nació como amenorgamientu xesuita). Les Misiones xugaron un papel clave na defensa de Paraguái y el Río de la Plata de la espansión portuguesa. Xustamente, dempués de la [[batalla de Mbororé]], en 1641 (que duró 10 díes), na qu'un exércitu de guaraníes al mandu de los xesuites (munchos de los cualos fueren antes soldaos) ganó a una bandeira (un exércitu lusobrasileño de ''bandeirantes'') , que se-yos dexó per primer vegada a los indíxenes utilizar armes de fueu (magar namái les de menor calibre). Estos exércitos misioneros fueron de gran utilidá mientres los enfrentamientos ente España y Portugal nel Río de la Plata. Non solo a trabayar, rezar y engarrar enseñáron-yos los xesuites, sinón tamién [[música]] y otres artes (de les qu'entá pueden almirase destáquense les "barroques" arquitectures exornadas con relieves [[barrocu|barrocos]] resaltaos nes piedres sillares o tallaos nos coloraos lladriyos de tipu romanu. Ye asina que, depués de la espulsión de los xesuites, munchos guaraníes treslladar a les ciudaes coloniales, como [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]], Asunción o Buenos Aires, onde se destacar como compositores y maestros de [[música]], [[platería|plateros]] y [[pintura|pintor]]. Los primeros Xesuites lleguen a [[Buenos Aires]] mientres el gobiernu d'[[Hernando Arias de Saavedra|Hernandarias]] en [[1608]] y fundan el Colexu de San Ignacio y en 1675 fundan el [[Real Colexu de San Carlos]].<ref>[http://sanignaciodeloyola.org.ar/institucional/resena-historica/ San Ignacio de Loyola]</ref> En 1654 el [[Cabildru de Buenos Aires]] encamentó a los xesuites atender la educación xuvenil de la ciudá. Los sacerdotes de la Compañía de Xesús, instalar al sur del [[Ríu Saláu (Buenos Aires)|Ríu Saláu]] ente los años [[1740]] y 1753, col fin d'establecer una población permanente na frontera del estáu colonial. La so intención foi la de faer sedentarios ya instruyir a los indíxenes na doctrina cristiana. El primer amenorgamientu, foi la "Amenorgamientu de La nuesa Señora nel Misteriu de la so Concepción de les Pampes", fundada n'añu 1740 na marxe sur del Río Saláu, polos padres Manuel Quevedo y [[Matías Strobel]]. La segunda foi la "Amenorgamientu de La nuesa Señora del Pilar de Puelches", fundada nel añu 1746 cercana a la marxe de l'actual [[Llaguna de los Padres]], polos misioneros [[Joseph Cardiel]] y [[Tomás Falkner]]. Finalmente, la "Misión de los Desamparaos de Tehuelches o de Patagones", foi fundada nel añu 1749 a cuatro llegües al sur de l'anterior, pol padre Lorenzo Balda. Ellí llograron evanxelizar a un gran númberu d'indios pampes. Strobel medió ente les autoridaes de Buenos Aires y les pampes pa establecer la paz ente ellos. Falkner y el so colega xesuita [[Florián Paucke]] recoyeron una gran información alrodiu de los costumes y usos de los indios pampes y guaraníes qu'afiguraron en llibros y esquisitos dibuxos que dieron orixe a la [[etnografía]] nel actual territoriu arxentín. La [[Espulsión de los xesuites del Imperiu Español de 1767]] fizo que 2.630 xesuites tuvieren que dexar [[Iberoamérica]] lo que significó un tarrecible golpe a nivel educativu una y bones la inmensa mayoría de les instituciones educatives del territoriu taben al cargu de ellos como profesores.{{Sfn|Domínguez Ortiz|2005|pp=140-141}} {{VT| Universidaes españoles nel Sieglu d'Oru}} {{VT|Misiones xesuites}} === Descubrimientu y toma de posesión de L'Antártida === [[Ficheru:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|250px|[[Mapamundi]] d'[[Abraham Ortelius]] (1570), onde apaez la ''Terra Australis Incognita'', esti mapa como nel de [[Martin Waldseemüller]] ye unu de los primeros que representa al "Nuevu Mundu" ([[América]]) separáu de la Terra Incognita pol [[estrechu de Magallanes]] anque'l marín al serviciu d'España llamáu [[Fernando de Magallanes]] en realidá lo qu'había descubiertu yera l'[[Estrechu de Magallanes|estrechu interoceánico que güei lleva'l so apellíu]], tocantes a la real separación ente América y L'Antártida, la mesma foi afayada en 1526 pol español [[Francisco de Hoces]] y por esti motivu los espertos en xeografía denominen a l'área oceánica en cuestión: [[Mar de Hoces]].]] El navegante [[España|español]] [[Gabriel de Castiella]] zarpó de [[Valparaíso]] en marzu de [[1603]] al mandu de tres naves nuna espedición encamentada pol so primu hermanu, el [[virréi de Perú]] [[Luis de Velasco y Castiella]], pa reprimir les incursiones de corsarios neerlandeses nos mares al sur. Al paecer esa espedición algamó los 64° de latitud sur. Nun se toparon entá n'archivos españoles documentos que confirmen la llatitú alcanzada y si realizaron avistamientos de tierres, sicasí, el rellatu del marineru holandés Laurenz Claesz (nun testimoniu ensin fecha, pero probablemente posterior a 1607), documenta la llatitú y la dómina. Claesz declara qu'él: {{cita|saleó sol Almirante don Gabriel de Castiella con tres barcos a lo llargo de les mariñes de Chile escontra Valparaiso, i dende ellí escontra l'estrechu [de Magallanes], nel añu de 1604; i tuvo en marzu nos 64 graos i ellí tuvieron muncha nieve''. ''Nel siguiente mes d'abril tornaron de nuevu a les mariñes de Chile.}} El [[30 d'abril]] de [[1606]] [[Pedro Fernández de Quirós]] tomó posesión de toles tierres del sur hasta'l Polu pa la corona d'España na [[Isla Espíritu Santu (Vanatú)|isla Espíritu Santu]] en [[Vanuatu]], a la que llamó '''Austrialia del Espíritu Santu''' pensando que yera parte de la ''Terra Australis Incognita''.<ref>{{Cita web |url=http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=1154&cat=biografiasuelta |títulu=Canal Social |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080531174700/http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=1154&cat=biografiasuelta |fechaarchivu=2008-05-31 }}</ref> Otru camientu ye que nel sieglu XVIII la península Antártica y los archipiélagos de les [[Antilles del Sur]] fueron frecuentemente visitaos por cazadores de [[foca|foques]] españoles ya hispanoamericanos, quien despintaríen los territorios en cuestión pa evitar la competencia (n'especial de los británicos). La presencia d'esti cazadores taría atestiguada pol alcuentru de posibles restos de los sos abellugos nes mariñes orientales de la península Antártica. {{AP|Antártida Arxentina}} === Afitamientu español (1600-1720) === [[Ficheru:Argentina1600.png|thumb|350px|Mapa de les ciudaes españoles fundaes na Arxentina y el Paraguái hasta l'añu 1600.]] Al empiezos del sieglu XVII les ciudaes fundaes polos españoles nun yeren más que pequeñes talayes de civilización europea espardíes nun territoriu bien vastu, y mientres esos cien años fueron aumentando la so influencia al traviés d'[[encomiendes]] de la formación d'[[estancies]] y de la fundación de ciudaes, que diben alloñar progresivamente del [[Camín Real (Suramérica)|Camín Real]]. Magar yeren comunes les esfriegues fronterices, nun hubo grandes conquistes como nel sieglu anterior: más bien consolidóse'l dominiu de los territorios yá conquistaos. En 1599 los [[Xesuites]] instalar en Córdoba, y en 1613 fundaron una [[Universidá Nacional de Córdoba|universidá]] nesa ciudá. Coles mesmes fueron fundando asentamientos ente los indios guaraníes y guaycurúes. Les [[Misiones xesuites guaraníes|Misiones Xesuites]] taben subordinaes a la Corona Española. Como cualesquier otra ciudá española teníen un cabildru, un correxidor, alcaldes de primeru y segundu votu, escribán, y toles demás instituciones de la civilización española: la diferencia yera que'l correxidor y el restu de les autoridaes yeren casi siempres caciques. Un exemplu d'afitamientu alministrativu y territorial foi l'establecimientu del [[Marquesáu del Yaví|Marquesáu de Yavi]] en 1707: la so capital taba na ciudá de [[Yavi]], actual provincia de Jujuy; y estendíase por tol norte arxentín y el sur de Bolivia ([[Chuquisaca]], [[Tarija]], [[San Ramón de la Nueva Orán|Orán]], [[San Antonio de los Cobres]], etc). Los marqueses teníen una enorme estensión de tierres y gociaben de la reconocencia perpetua de les sos [[encomiendes]], que fueron declaraes inválides pola Corte Suprema Arxentina en 1877. En Cuyo, llegando al sieglu XVIII la mayor parte de los [[huarpes]] convirtiérase al cristianismu, adoptando l'idioma castellanu. Esa foi la zona onde más rápido se dio la criollización de los pueblos orixinarios. Un restu de los huarpes al sur del río Diamante foi conquistáu polos [[mapuches]] mientres l'[[araucanización]]. {{cita|Buenos Aires constituyó dende la so fundación una estructura social altamente civilizada, un verdaderu estáu de derechu onde ensin mengua d'una induldable llibertá, reinaba un orde xurídicu desconocíu entós en casi tol restu del mundu, inclusive en dellos de los países europeos. (...) la propiedá inmobiliaria se mensuraba y tresmitíase puntualmente por escritura público, se escrituraban igualmente les dotes, socesiones ya informaciones varies, rexistrábase la nacencia y l'estáu de les persones, tramitándose canónicamente los eventuales disensos, divorcios y nulidaes, pleitiar con suxeción a procedimientos curiosamente similares a los actuales, (...) había hospitales y escuela públicos. (...) Esa sociedá yera realmente autárquica: la Ilesia yeren los vecinos, la Xusticia y l'alministración xeneral yeren los vecinos, y l'Exércitu tamién yeren los vecinos. En concencia, veníen dellos funcionarios d'España, pero na enorme mayoría de los casos nun volvíen más allá, se avecindaban, se nacionalizaban.| Francisco Seeber, ''Solidez de la Estructura Social Arxentina'', revista Universitas Non. 72/73, Setiembre-Avientu de 1984}} === Conflictos con Portugal y Brasil (1680-1828) === [[Ficheru:MisionesJesuíticasYProvinciaOriental1811-1819.svg|thumb|right|350px|Llendes averaos en 1811.]] Ente 1680 y 1828, España y Portugal (siguíos de les sos colonies independientes) tuvieron una serie de conflictos a lo llargo de la so frontera. En 1680 el militar portugués [[Manuel de Llobu]] funda la primer ciudá nel actual territoriu uruguayu: [[Colonia del Sacramento]]. El gobernador español del Río de la Plata, [[José de Garro]], pidió refuerzos a les ciudaes de Tucumán, Corrientes, Santa Fe, y les misiones xesuites: con esi exércitu ocupó la ciudá. Al añu siguiente'l Rei robló un tratáu con Portugal pa devolvela, a condición de que non comerciaran coles ciudaes españoles. Cincuenta años más tarde, en 1723, el portugués Manuel de Freytas Fonseca fundó'l fuerte de Montevidéu. Los españoles de Buenos Aires tomaron el fuerte y en 1726 [[Felipe V d'España|Felipe V]] ordenó fortificalo y poblalo. La situación permaneció estática hasta 1762: nel contestu de la [[Guerra de los Siete Años]], los españoles de Buenos Aires volvieron ocupar la ciudá, sicasí la guerra terminó cola firma del [[Tratáu de París (1763)|Tratáu de París]] (1763), nel que s'afitó la torna de l'apostada colonia a Portugal. En 1777, col [[Tratáu_de_San_Ildefonso_(1777)|Tratáu de San Ildefonso]], Colonia pasa otra vegada al dominiu Español. Tres la [[Revolución de Mayu]], les fuercies portugueses llanzaron una [[Invasión portuguesa de 1811|invasión de la Banda Oriental en 1811]]. Una segunda [[Invasión lusu-brasilana|invasión en 1816]] foi definitiva: la [[Provincia Oriental]] foi amestada pol Reinu de Brasil y pasó a llamase [[Provincia Cisplatina]]. En 1825 empezó la [[Guerra de Brasil]], el [[Congresu de la Florida]] declaró la independencia de la Provincia Oriental y la so reincorporación a les Provincies Xuníes del Río de la Plata. En 1828 terminó la guerra y con ella remataron los principales conflictos estremeros. === Conquista y afitamientu mapuche: Puelmapu (1650-1880) === [[Ficheru:Puelmapu - Identidades territoriales.jpg|thumb|350px|Nel sieglu XVI el pueblu mapuche empecipió una amplia migración ocupando la rexón norte de la Patagonia y la pampa, mapuchizando a los habitantes d'esa rexón y conformando una identidá territorial llamada [[Puel Mapu]].]] Nos sieglos XV y XVI los [[tehuelches]], allugaos nes llanures pampeano-patagónicas empiecen a migrar escontra la zona cordillerana so dominiu [[pehuenche]]. Na mesma dómina los [[huarpe|huarpes]] allugaos nel territoriu actual de [[provincia de Mendoza|Mendoza]] mover escontra'l sur estableciendo rellaciones amistoses colos pehuenches. A partir de 1608 les incursiones esclavistes en territoriu del [[Cunco (pueblu)|pueblu Cunco]] (sur actual [[Chile|chilenu]]), perteneciente a la nación [[Mapuche]], empezó a impulsar una migración al traviés del [[pasu Pehuenche]] dende'l llau occidental al llau oriental de la [[cordal de los Andes]], instalándose na rexón y dando empiezu a lo que va ser conocíu como'l procesu de mapuchización de les cultures tehuelche.<ref name="IdentidadesTerritoriales">{{cita llibru |autor=Comisión de Trabayu Autónomu Mapuche |añu=2003 |títulu=Informe de la Comisión Verdá Histórica y Nuevu Trato |volume=II |capítulu=II Territoriu y Tierres Mapuche |url=http://biblioteca.serindigena.org/libros_digitales/cvhynt/v_iii/t_ii/v3_t2_c2-Procesos.html#fn1}}</ref> Terminada la [[Guerra d'Arauco]] en 1656 los mapuches empiecen a espandir la so presencia nel norte de la Patagonia y la pampa, instalando [[fütalmapu|fütalmapus]] o confederaciones, colos sos correspondientes [[Aillarehue|aillarehues]] (federaciones provinciales) y lovs (cles). El procesu consolidar nel sieglu XVIII, asimilando culturalmente les parcialidaes tehuelches y l'adopción de la llingua [[mapudungun]] (que va influyir tamién los dialeutos españoles de la rexón), según les lleis o [[admapu]] y costumes mapuches.<ref name="IdentidadesTerritoriales"/> La espansión de los pueblos indíxenes poles llanures pampeanas y patagónicas foi promovida pola adopción del [[caballu]] introducíu polos españoles, tresformándose n'arteros caballeros. A midida que el territoriu pampeano foise poblando d'animales vacunos selvaxes, reorientaron la so economía escontra la caza de vacunos, mazanes nel valle del actual [[Río Negro (Arxentina)|ríu Negru o Curu Leuvu]] y tamién a la estraición de [[sal]] llograda nes grandes salines de la rexón, al empar qu'establecieron nueves rutes comerciales col valle central de Chile.<ref name="IdentidadesTerritoriales"/> Unu de los asentamientos más importantes foi'l de los [[Ranquel|ragkülche o ranqueles]], qu'instalaron los sos aillarehues a lo llargo del [[Ríu Desaguadero (Arxentina)|ríu Chadileuvú, Saláu o Desaguadero]] y el sector del [[Salinas Grandes (Buenos Aires y La Pampa)|Salinas Grandes]], controlando la pampa.<ref name="IdentidadesTerritoriales"/> Los mapuches terminaron conformando nel sieglu XVIII una entidá territorial llamada [[Puelmapu|Puelmapu o Puel Mapu]], que s'estendía dende'l cordal de los Andes, el [[ríu Limay]] y el Curu Leuvu o ríu Negru pel sur, na rexón del Neuquén, hasta'l [[Río Cuarto (ríu)|ríu Cuartu]] pel norte y l'[[océanu Atlánticu]] pel este. El Puel Mapu yá figura constituyíu nel [[Parllamentu de Lonquilmo]] de 1784.<ref name="IdentidadesTerritoriales"/> En 1790 l'Imperiu Español celebró'l primeru de trés trataos colos mapuches relativos al Puel Mapu (Tratáu de Paz col Cacique Callfilqui de 1790, Tratáu de Paz colos Indios Ranqueles de 1796 y el Tratáu ente los Pehuenches y la Provincia de Mendoza 1799), que complementaben los que veníen celebrando col sector mapuche del otru llau del cordal.<ref name="Contreras-Painemal">{{cita publicación |autor=Contreras Painemal, Carlos |fecha=16 d'avientu de 2010 |ubicación=Santiago de Chile |títulu=Los trataos celebraos polos Mapuche cola Corona Española, cola República de Chile y la República Arxentina |publicación=Universidá de Berlín}}</ref> === Creación del Virreinatu (1776-1814) === A lo llargo del sieglu XVIII, los cambeos políticos llevaos alantre pola [[Casa de Borbón]] que reemplazó a la [[Casa d'Austria]] a partir del [[16 de payares]] de [[1700]] nel [[Imperiu Español]] tresformaron les dependencies americanes, hasta entós "reinos" relativamente autónomos, en [[Colonia alministrativa|colonies]] dafechu dependientes de decisiones tomaes n'España en beneficiu d'ella.<ref>{{cita llibru |apellíu=Levene |nome=Ricardo |enllaceautor=Ricardo Levene |títulu=Les indies nun yeren colonies |editorial=Espasa-Calpe |allugamientu=Buenos Aires, Méxicu |añu=1951 }}</ref> Ente estes midíes cuntó la fundación del [[Virreinatu del Río de la Plata]] en [[1777]], qu'axuntó territorios dependientes hasta entós del [[Virreinatu de Perú]], y dio una importancia singular a la so capital, la ciudá de [[Buenos Aires]], que tuviera escasa importancia hasta esi momentu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kossok |nome=Manfred |títulu=El virreinatu del Río de la Plata; la so estructura económicu social |editorial=Hyspamérica |añu=1986 }}</ref> En [[1776]], los españoles dixebraron el Virreinatu de Perú, estableciendo ente otres nueves zones alministratives al [[Virreinatu del Río de la Plata]]. La enorme superficie que tomaba'l virreinatu de Perú enzancaba les xeres de gobiernu, lo cual foi un poderosu motivu pa la so división. Buenos Aires establecióse como capital, pol so creciente importancia como centru comercial y el valor del estuariu del Río de la Plata como entrada escontra l'interior del continente. Esti virreinatu tomó lo que güei ye l'Arxentina, [[Uruguái]] y [[Paraguái]], según tamién la mayor parte de l'actual [[Bolivia]]. Según el censu ordenáu por Carlos III, en 1778 el virreinatu tenía una población de 186.526 habitantes. Córdoba tenía 44.506, La ciudá de Buenos Aires 37.679, ente que Mendoza tenía un cuartu 8.765. Yera importante la población [[afroargentino|afroargentina]], que superaba'l 50% en Santiago del Estero y Catamarca.<ref>[http://www.elortiba.org/losnegros.html]</ref> Nun principiu, la ciudá de Buenos Aires sufriera serios problemes de suministru de bienes básicos, una y bones el comerciu esterior yera monopolizado per España y dichu país priorizaba'l puertu de [[Lima]], yá que nel Perú estrayíense grandes cantidaes d'oru y plata pa la metrópolis, productos ausentes pela redolada de Buenos Aires. De resultes, producióse un fuerte desenvolvimientu del [[Contrabandu de Buenos Aires|contrabandu]]. La principal producción de Buenos Aires entós daquella yera'l cueru. España impunxo'l [[cristianismu]] y el [[idioma castellanu]]. En tola Hispanoamérica rexíen les costumes y modes españoles, anque les distintes etnies y cultures criollas qu'integraron la población colonial tamién atoparon mecanismos pa caltener dellos aspeutos de los sos patrimonios culturales, llingüísticos y relixosos, que munches vegaes fundir ente sigo pa xenerar nueves manifestaciones culturales. La densidá de población nel Virreinatu del ríu de la Plata yera baxa, y hasta mediaos del sieglu XIX más de la metá del territoriu arxentín actual tuvo habitáu poles tribus indíxenes. España impunxo nes sos colonies americanes un sistema de [[casta|castes]] con tres grupos principales, blancos, indios y negros, según tamién los grupos derivaos del [[mestizu|mestizaje]] de los demás: mulatu, mestizu, zambo. Los híbridos considerábense ''"enllordiaos"'' o de ''"sangre impuro"'', pero esistíen diferencies ente ellos yá que, mientres la ''"sangre indio"'' ''"enllordiaba"'' por trés xeneraciones, la ''"sangre negro"'' ''"enllordiaba"'' pa tola eternidá. Nel visu del sistema de casta atopaben los ''españoles peninsulares'', consideraos de ''"sangre puro"'' a los que se reconocía la mayor cantidá de privilexos, siguíos de los ''españoles americanos'', conocíos como ''"[[criollos]]"'', descendientes llexítimos de padre y madre españoles. Magar esistía una diferencia conceptual ente peninsulares y criollos, ellos nun teníen nenguna diferencia de derechos: hubo dellos criollos que fueron virréis, na Plata [[Juan José de Vértiz y Salcedo|Vértiz]]. Nel llugar más baxu de la escala social atopábense los ''"negros"'' ocupando l'últimu llugar aquellos nacíos n'África.<ref>Rins, Y. Cristina y Winter, María Felisa (1997). ''L'Arxentina Una historia pa pensar 1776-1996, Capítulu 4: L'impautu de la llibertá y la igualdá na sociedá criolla'', Buenos Aires: Kapelusz; Cfr. Rosenblat, Ángel (1954).</ref><ref>''La Población indíxena y el Mestizaje n'América'', 2 tomos, Buenos Aires: Nova, pp. 175-176. Tomáu del cuadru de J.J. Virey nel so Histoire naturelle du xente humain, 1ª ed., 1809 (2vol.)</ref> Sicasí, dicha separación nun yera tan estricta, y les sos convenciones solíen ser retardaes si les necesidaes práutiques asina la riquíen.<ref>{{cita llibru |autor=Santillan, Abá |capítulu=Les clases sociales nel periodu colonial |títulu=[[Historia Arxentina (enciclopedia)|Historia Arxentina]] |añu=1965 |editorial=Buenos Aires: TEA (Tipográfica Editora Arxentina)}}</ref> Asina, mientres les [[Invasiones Ingleses]] diéronse armes y rangos militares a dellos grupos qu'en circunstancies normales nun podríen aportar a tales puestos, y la escasez de muyeres españoles promovió'l mestizaje. Del mesmu, y teniendo como una de les sos bases económiques la [[ganadería|ganadería estensiva]] o l'acarretu y xera de rebañaos, surdieron los [[mancebu de la tierra|mancebos de la tierra]] yá nel [[sieglu XVII]] y depués los '''[[gauchu|gauchos]]''', que tendríen un rol decisivu na xesta emancipatoria del sieglu XIX. === Descubrimientu, asentamientu y gobernación nes Islles Malvines === [[Ficheru:Propaganda_Map.jpg|thumb|300px|left|Mapamundi de Diego Riberu ([[1529]]), nel que s'inclúi a les ''Islles de San Antón'' en sorprendente concordanza xeográfica coles islles Malvines. [[Biblioteca Apostólica Vaticana]], [[Ciudá del Vaticanu]].]] Les [[bulda|buldes]] ''Inter Caetera'' y ''Dudum si Quidem'' de [[1493]] axudicáben-y al [[Reinu d'España]] «toes aquelles islles y tierres firmes, atopaes y que s'atopen, descubiertes y que s'afayen escontra'l mediudía», afitada nuna llinia a cien legua de les islles [[Azores]]. Les [[Islles Malvines]], incluyíes nes zones aludíes poles buldes, fueron columbraes per primer vegada en 1520 por [[Esteban Gómez]] cola nave ''[[San Antonio (nave)|San Antonio]]'' de la espedición española de [[Fernando de Magallanes]]. Les islles empiecen a apaecer nos [[mapa|mapes]] [[Pedro Reinel]] (1522-1523), [[Diego Rivero]] (1526-1527 y 1529), [[Islario de Santa Cruz]] (1541), [[Sebastián Gaboto]] (1544), [[Diego Gutiérrez (cartógrafu)|Diego Gutiérrez]] (1561), [[Bartolomé de Olivos]] (1562), ente otros. Gran Bretaña afirma que les islles fueron afayaes por [[John Davis (esplorador del sieglu XVI)|John Davis]] en 1592<ref>{{cita llibru |títulu=L'orixe de los nomes de los países |nome=Edgardo |apellíu=Otero |edición=cuarta |editorial=Gárgola |páxines=39-40 |añu=2009 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9789876130707}}</ref><ref name="repitida_3">{{Cita web |url=http://www1.hcdn.gov.ar/folio-cgi-bin/om_isapi.dll?clientID=1116120241&advquery=1640-S-03&infobase=dae.nfo&record=%7B1DF9%7D&recordswithhits=on&softpage=Document42 |títulu=Document |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210225235940/http://www1.hcdn.gov.ar/folio-cgi-bin/om_isapi.dll?clientID=1116120241&advquery=1640-S-03&infobase=dae.nfo&record=%7B1DF9%7D&recordswithhits=on&softpage=Document42 |fechaarchivu=2021-02-25 }}</ref> [[Ficheru:Port-Saint-Louis.jpg|thumb|300px|L'orixinal asentamientu de [[Puerto Soledad]]. [[Antoine-Joseph Pernety|Dom Pernety]], [[1769]].]] El 31 de xineru de [[1764]] el francés [[Louis Antoine de Bougainville]] aportó a les islles, a les que nomó '''''Illes Malouines''''' por cuenta de que los colonos que traía a les islles proveníen de la ciudá francesa de [[Saint-Malo]].<ref>[http://www.infobae.com/2007/04/02/309302-de-onde-vien-la pallabra-malvinas ¿D'ónde vien la pallabra "Malvines"?]</ref> El 17 de marzu fundó una colonia na [[islla Soledá]], a la que llamó ''[[Puerto Soledad|Port Saint-Louis]]'' y el 5 d'abril de 1764 tomó posesión formal del territoriu en nome de [[Lluis XV]].<ref>{{cita web |url=http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/3/3-038.htm |títulu=El sistema internacional y les Islles Malvines <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu=2009 }}</ref> pero en [[1765]] España y [[Francia]] llegaron a un alcuerdu pa la reconocencia de les Islles como posesión española qu'incluyía una indemnización por gastos realizaos a [[Louis Antoine de Bougainville]].<ref>Vease [http://www.mininterior.gov.ar/agn/escuela_malvinas_doc01.asp Bougainville detalla la manera en que foi indemnizáu per España] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919235717/http://www.mininterior.gov.ar/agn/escuela_malvinas_doc01.asp |date=2009-09-19 }}</ref> Por tal motivu, el [[2 d'ochobre]] de [[1766]] el rei [[Carlos III d'España]] dictó una [[real cédula]] pola cual creaba la [[Gobernación de les Islles Malvines]] como dependencia del [[gobernador]] y capitán xeneral de [[Buenos Aires]], nesi momentu [[Francisco de Paula Bucarelli y Uruzúa]], nomando al capitán de navío [[Felipe Ruiz Ponte]] como primer gobernador del territoriu. Asina'l primera pobláu pasó de manes franceses a Españoles. Al asumir [[Felipe Ruiz Ponte]] como primer gobernador español de les Malvines instalar en [[Puerto Soledad|Port Saint-Louis]] y dio en construyir dellos edificios comunes como [[Cocina (habitación)|cocina]]s y [[Cuartel (milicia)|cuartel]]es, y una [[capiya]] consagrada a [[Nuesa Señora de la Soledá]], nome que reemplazó al [[topónimu]] francés del puertu y derivó finalmente nel de tola isla. Nesti ''Puertu de La nuesa Señora de La Soledá'' anicióse la sede de gobiernu de la [[Comandancia de les Islles Malvines (España)|Gobernación de les Islles Malvines]] (darréu Comandancia). Los socesivos gobernadores de les islles (hubo 18 en total)<ref>Arce:83-84</ref> cumplieron la xera d'inspeccionar regularmente les mariñes; el llugar yera davezu visitáu por lloberos y balleneros ingleses y norteamericanos.<ref>Caillet-Bois:159-176</ref><ref>Destefani:61</ref><ref>Hidalgo Nieto:275-291</ref> La población de les islles taba compuesta por oficiales, soldaos y presidiarios, éstos postreros pertenecientes a la cárcel instalada en [[1780]]. Tres los primeres conatos independentistes nel virreinatu, el gobernador de Montevideo, [[Gaspar de Vigodet]] decidió axuntar toles fuercies militares de les que disponía con cuenta d'enfrentar a los revolucionarios de Mayu, polo qu'ordenó sacupar les Malvines. En xineru de [[1811]] España abandonó les islles con intenciones de volver, depués de 37 años d'ocupación indiscutida y dexando tamién plaques nel campanariu de la capiya y nos edificios principales, na qu'afirmaba la so soberanía sobre les islles: {{cita|''Esta isla colos sos Puertos, Edificios, Dependencies y cuanto contién pertenez a la Soberanía del Sr. D. Fernandu VII Rei d'España y les sos Indies, Soledá de Malvines 7 de febreru de 1811 siendo gobernador Pablo Guillén.''<ref>Destefani:71</ref>}} {{AP|Historia de les islles Malvines}} == Surdimientu del Estáu nación (1806-1852) == {{AP|Surdimientu del Estáu Arxentín}} {{VT|Revolución de Mayo|Independencia de l'Arxentina|Declaración d'independencia de l'Arxentina|Guerres civiles arxentines|Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)}} La historiografía llatinoamericana y arxentina en particular, tradicionalmente interpretó que los [[Guerres d'independencia hispanoamericanes|movimientos d'independencia de les colonies españoles]] empecipiaos a empiezos del sieglu XIX, constituyeron un momentu de rotura col [[colonialismu]] occidental, que dio pasu a la creación d'[[estáu-nación|estado-nación]] independientes de los imperios europeos. Alloñándose d'esa visión, dellos científicos sociales sostienen que los procesos d'independencia política, nun rompieron colos procesos fondos de la colonialidad, creando "estaos criollos republicanos" o "estaos coloniales", formalmente independientes pero que caltuvieron les lóxiques [[racismu|racista]] d'esclusión que caracterizó al colonialismu, tantu nel orde internu, como nel orde global.<ref>{{cita llibru |apellíu=Quijano |nome=Aníbal |capítulu=Colonialidad del poder, eurocentrismu y America Llatina|nome-editor=Edgardo |apellíu=editor=Lander |títulu=La Colonialidad del Saber: Eurocentrismu y ciencies sociales. Perspectives llatinoamericanes |editorial=CLACSO |allugamientu=Buenos Aires |páxines=201-246 |isbn=950-9231-51-7}};{{cita llibru |apellíu=Dussel |nome=Enrique |capítulu=Europa, modernidá y eurocentrismu|nome-editor=Edgardo |apellíu=editor=Lander |títulu=La Colonialidad del Saber: Eurocentrismu y ciencies sociales. Perspectives llatinoamericanes |editorial=CLACSO |allugamientu=Buenos Aires |páxines=201-246 |isbn=950-9231-51-7}}; {{cita llibru |apellíu=Mignolo |nome=Walter D. |capítulu=La colonialidad a lo llargo y a lo ancho: l'hemisferiu occidental nel horizonte colonial de la modernidá|nome-editor=Edgardo |apellíu=editor=Lander |títulu=La Colonialidad del Saber: Eurocentrismu y ciencies sociales. Perspectives llatinoamericanes |editorial=CLACSO |allugamientu=Buenos Aires |páxines=201-246 |isbn=950-9231-51-7}}; {{cita llibru |apellíu=Segato |nome=Rita |añu=2007 |títulu=La nación y les sos Otros. Raza, etnicidad y diversidá relixosa en tiempos de polítiques de la identidá |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Prometeo |isbn=9789875741553}}; {{cita llibru |nome=Augusto |apellíu=Castro |capítulu=La independencia de Perú: un balance del Estáu nacional modernu |páxines=277-295 |títulu=La unión llatinoamericana: diversidá y política|nome-editor=Susana|apellíu-editor=Villavicencia |editorial=Clacso |serie=Grupos de Trabajo |ubicación=Buenos Aires |añu=2014 |isbn=978-987-722-015-5}}</ref> En 1806 y 1807, nel marcu de les [[Guerres Napoleóniques]] que teníen llugar n'Europa, tuvieron llugar les [[Invasiones Ingleses]] al Río de la Plata. Sir [[Home Riggs Popham]] y [[William Carr Beresford]] encabezaron la primera, que desembarcó na zona de Quilmes y tomó el control de la ciudá de [[Buenos Aires]] mientres 45 díes hasta la so espulsión per parte d'un exércitu proveniente de [[Montevidéu]] encabezáu por [[Santiago de Liniers]]. En 1807 un segundu ataque entá más grande (d'aproximao 8000 soldaos), encabezáu por [[John Whitelocke]], llogró ser aguantáu exitosamente. El conflictu tuvo consecuencies polítiques importantes: creóse un quebre del derechu institucional vixente nel virreinatu; el virréi [[Rafael de Sobremonte]] foi destituyíu por fuxir mientres la invasión, y el victoriosu Liniers foi electu por aclamación popular, ensin intervención direuta del [[Monarquía Española|Rei d'España]]. Amás, mientres el segundu conflictu, los soldaos disponibles yeren insuficientes y non podía cuntase col auxiliu de la metrópolis, polo que dellos sectores de la población davezu retardaos recibieron armamentu y mandu de tropes. Esto dexó-yos tener una mayor inxerencia nos asuntos de la vida pública. Ente ellos destacábase'l [[Reximientu de Patricios]], compuestu por criollos y comandado por [[Cornelio Saavedra]]. [[Ficheru:Cabildoabierto-Subercaseaux.jpg|thumb|200px|El [[Revolución de Mayu|Cabildru Abiertu]] del 22 de mayu de 1810.]] La [[Guerra de la Independencia de los Estaos Xuníos|Independencia de los Estaos Xuníos]] (1776), la [[Revolución francesa]] (1789) y les nueves idees de la [[Ilustración]], combinar coles tradiciones de llucha de criollos, indíxenes y afroamericanos contra l'Imperiu español pa impulsar les idees de [[llibertá]], [[igualdá ante la llei|igualdá]] y [[independencia]] en [[Llatinoamérica]]. La [[Revolución de Mayu]] de [[1810]] destituyó y espulsó al [[Virréi]] [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], y proclamó, tres un Cabildru Abiertu, el primer gobiernu formáu mayoritariamente por criollos nes Provincies Xuníes del Río de la Plata, denomináu la [[Primer Xunta]]. Ente 1810 y 1820 asocediéronse dos xuntes de gobiernu, dos triunviratos y el Direutoriu, una forma unipersonal y centralista de gobiernu. Nesti periodu, la principal esmolición de los gobiernos yera consolidase internamente y enfrentar la resistencia de los [[Exércitos realistes n'América]] (defensores del [[statu quo]] y del caltenimientu de los llazos que xuníen estes rexones a la [[España|corona española]]). En 1816 se [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|declaró la independencia]] de les Provincies Xuníes d'América del Sur nel [[Congresu de Tucumán]]. === Campaña llibertadora y guerra civil === {{AP|Guerra de la Independencia Arxentina|2=Guerres civiles arxentines}} [[Ficheru:Smartin.JPG|miniaturadeimagen|left|Semeya de José de San Martín. 1828]] [[José de San Martín]], [[Manuel Belgrano]], y [[Martín Miguel de Güemes]] fueron dalgunos de los principales comandantes patriotes na [[Guerra d'Independencia de l'Arxentina|guerra d'independencia]]. A [[Manuel Belgrano]] encargóse-y la direición del Exércitu del Norte y, anque foi ganáu poles fuercies realistes, sentó les bases por que depués el Paraguái formara un gobiernu propiu, en 1811. En 1812 creó la [[bandera de l'Arxentina]] y dirixó'l [[Éxodu Jujeño]], dempués de lo que impúnxose a los españoles nes batalles de [[batalla de Tucumán|Tucumán]] y [[batalla de Salta|Salta]]. En 1816 [[José de San Martín]] entamó'l [[Exércitu de los Andes]] conformáu por 4000 homes y, dende 1817 hasta 1822, encabezó les campañes llibertadores que llevaríen a la independencia de [[Chile]] y [[Perú]]. Contemporáneamente, [[Simón Bolívar]] independizaba a la [[Gran Colombia]], completaba la independencia de [[Perú]] y lliberaba a [[Bolivia]] (1824), l'últimu bastión del dominiu español en Suramérica. L'Estáu arxentín considera a San Martín como'l mayor héroe militar de la so independencia y honrar col títulu de "''Padre de la Patria''". Ente les muyeres destacáronse [[Mariquita Sánchez de Thompson]], organizadora de cenáculos patrióticos y precursora del feminismu, y [[Juana Azurduy]], militar heroína de la llucha pola independencia nel [[Alto Perú]] y primer xenerala del [[Exércitu Arxentín]], xubida ''post-mortem'' en 2009. Dende antes de 1820, [[Partíu Unitariu|unitarios]] y [[Partíu Federal (Arxentina)|federales]] apostáronse'l gobiernu y la economía del país al traviés d'una serie de [[guerres civiles arxentines|guerres civiles]]. Cola [[Batalla de Cepeda (1820)|Batalla de Cepeda]], un trunfu federal, empezó'l [[Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)|Periodu de les Autonomíes Provinciales]]; la unión ente les provincies namái se caltuvo gracies a los llamaos "trataos interprovinciales". Les lluches internes ente les provincies —polo xeneral, les del interior contra Buenos Aires— caltener por más de 60&nbsp;años. Los [[caudiellu|caudiellos]] provinciales apoderaron el mapa políticu a mediaos del Sieglu XIX, dirixendo grandes exércitos propios, y en munchos casos gobernando les sos provincies. Ente 1820 y 1824 gobernó Buenos Aires [[Martín Rodríguez]], que'l so ministru [[Bernardino Rivadavia]] realizó históriques reformes (como la primer llei eleutoral en 1821, aplicada namái a la Provincia de Buenos Aires) y col fin d'amontar les arques del Estáu robló un emprestu cola [[Baring Brothers]] y apoderóse de tolos bienes que pertenecíen a les [[órdenes relixoses]], prindó los bienes propios del [[Basílica de La nuesa Señora de Luján|Santuariu de Luján]], de los de la Hermandá de Caridá, del Hospital de Santa Catalina y otros.<ref>[http://www.razonyrevolucion.org/ryr/index.php?option=com_content&view=article&id=2202:un-reformador-llaicu-y-agrariu-rivadavia-y-la-expropiacion-a ordenar-eclesiasticas-santiago-rossi&catid=249:el-aromo-nd-70-qfin-de-recorridoq&Itemid=110 Rivadavia y la espropiación a les órdenes eclesiástiques]</ref> En defensa de los bienes de la [[Ilesia católica n'Arxentina]] y el [[anticatolicismu]] de Rivadavia el [[19 de marzu]] de [[1823]] españó la "Revolución de los Apostólicos" encabezada por [[Gregorio García de Tagle]] pero fracasó dempués de delles hores de llucha. Los réfugos arbitrariu y unillateral de l'alministración rivadaviana xunto col rol de la Ilesia católica na xénesis de la nacionalidá arxentina son causa del arreglu históricu qu'enconta l'actual sostenimientu del cultu católicu na Arxentina, reglamentado pola Llei 21.540 sobre la "Asignación a determinaos dignatarios pertenecientes al Cultu Católicu Apostólicu Romanu".<ref>[http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistes/prudentia30.pdf Sobre'l Presupuestu del Cultu na Arxentina (Biblioteca dixital de la UCA)]</ref> En 1824 [[Juan Gregorio de Las Heras]] asocedió a Rodríguez como Gobernador de Buenos Aires, qu'axuntó'l [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu]], pol cual pretendió unificase el país. En 1825, col sofitu del gobiernu arxentín, un grupu d'orientales y d'otres provincies, llamaos los Trenta y tres Oriental y liderar por Juan Antonio Lavalleja, ingresó na Provincia Oriental pa desallugar a los ocupantes brasilanos quien, cola posterior ayuda de Fructuoso Rivera, en pocos meses llograron retirar al exércitu brasilanu y el 25 d'agostu, nel Congresu de Florida, declararon la independencia del territoriu oriental de Brasil y la so unificación coles demás provincies que conformaben les Provincies Xuníes del Río de la Plata o Arxentina. Brasil declaró la guerra a Arxentina. En 1826, el Congresu nomó presidente a Rivadavia, d'enclín centralista, que siguió cola política económica llibrecambista que veníen llevando alantre los gobiernos porteños, y que tien la so base nes ganancies que xenera'l puertu de Buenos Aires. === Les islles Malvines con bandera arxentina (1810-1833) === [[Ficheru:The Times - Argentine Capture of the Falkland Islands 1821.jpg|miniaturadeimagen|Tomar de posesión arxentina de 1820 conocer nel Reinu Xuníu al traviés de los informes del célebre esplorador británicu [[James Weddell]]. La noticia tamién foi publicada en ''[[The Times]]'' el 3 d'agostu de 1821.{{Harvnp|Beck|2014|p=67}} El Reinu Xuníu nun protestó la ocupación arxentina en 1820, nin realizó reserva de soberanía al roblar el (entá vixente) Tratáu d'amistá, comerciu y navegación de 1825.{{Harvnp|Freedman|2005|p=6}}{{Harvnp|Ortiz de Rozas|p=28}}]] L'Arxentina sostién que cola so [[Independencia d'Arxentina|independencia]], heredó los derechos d'España en virtú de la doctrina del ''[[uti possidetis iuris]]'' y de la de «socesión d'estaos», polo qu'exerció un dominiu eminente» a partir de 1810. Al reconocer España la independencia arxentina en 1859, venció esplícita y retroactivamente al 25 de mayu de 1810 los sos derechos sobre'l territoriu arxentín, qu'incluyiríen a les Malvines.<ref>{{Cita web |url=http://www3.hcdn.gov.ar/folio-cgi-bin/om_isapi.dll?clientID=509981872&advquery=4302-D-06&headingswithhits=on&hitsperheading=on&infobase=tp.nfo&record=%7BFC09%7D&recordswithhits=on&softpage=Document42 |títulu=Cámar de Diputaos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151120070513/http://www3.hcdn.gov.ar/folio-cgi-bin/om_isapi.dll?clientID=509981872&advquery=4302-D-06&headingswithhits=on&hitsperheading=on&infobase=tp.nfo&record=%7BFC09%7D&recordswithhits=on&softpage=Document42 |fechaarchivu=2015-11-20 }}</ref> El 6 de payares de [[1820]] el coronel d'[[Estaos Xuníos]] al serviciu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], [[David Jewett]], al comandu de la [[fragata]] ''[[Heroína (1820)|Heroína]]'' realizó en [[Puerto Soledad]] la '''toma de posesión de les [[islles Malvines]]''' en nome del Gobiernu d'eses Provincies Xuníes, que yera'l nome de l'[[Arxentina]] usáu entós daquella. Jewett fixo izar per primer vegada la [[bandera d'Arxentina]] nel territoriu y partió comunicaciones al respeutu a los cazadores de llobos marinos y de ballenes, que de delles nacionalidaes taben ellí presentes. L'esplorador británicu [[James Weddell]] foi testigu del fechu. La noticia tuvo espardimientu na prensa d'[[Europa]]. Les islles quedaron so pacífica posesión de les Provincies Xuníes hasta la [[Ocupación británica de les islles Malvines (1833)|ocupación británica de 1833]].<ref name="hope">{{cita publicación |apellíu=F. J Hope |nome=Adrián |títulu=Sovereignty and Decolonization of the Malvines (Falkland) Islands |publicación=Boston College International and Comparative Law Review |añu=1983 |idioma=inglés |volume=6 |númberu=2}}</ref>{{Harvnp|Martínez Casado|2010|p=113}}<ref>{{cita publicación |apellíu=Destefani |nome=Laurio H. |títulu=Síntesis de la xeografía y la historia de les Islles Malvines, Georgias y Sandwich del Sur editorial=Centru nacional de documentación ya información educativa de Buenos Aires |añu=1982}}</ref><ref name="biodj">{{cita publicación |nome=José Antonio |apellíu=Da Fonseca Figueira |títulu=David Jewett. Una biografía pa la historia de les Malvines |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Suramericana-Planeta |añu=1985 |isbn=950-37-0168-6}} Disponible en [http://www.diplox.com/historiascuriosas|24020-malvinas-arxentines.html Diplox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115034527/http://www.diplox.com/historiascuriosas%7C24020-malvinas-arxentines.html |date=2019-11-15 }}</ref>{{Harvnp|Lorenz|2014|p=51-52}} El 2 de febreru de [[1825]] el Reinu Xuníu robló un tratáu d'amistá, comerciu y navegación por aciu el cual reconoció la [[Independencia de l'Arxentina|independencia de les Provincies Xuníes]] y, naturalmente, la esistencia d'un ámbitu territorial propiu d'ella, incluyendo les Malvines, que tomaren posesión en 1820, y exercíu otros actos de soberanía incluyendo'l nomamientu y la instalación d'autoridaes.<ref name="revisionistes">{{cita web |url=http://www.revisionistas.com.ar/?p=6536 |títulu=Usurpación de les Islles Malvines |editorial=Revisionistes.com.ar}}</ref>{{Harvnp|Gustafson|1988|p=22}}{{Harvnp|Metford|1968|p=14}}{{Harvnp|Martínez Casado|2010|p=113}} Amás débese sumar que nel trado el Reinu Xuníu nun espresó pretención dalguna a les islles{{Harvnp|Lorenz|2013|p=29}} y que'l tratáu implicó l'almisión de les consecuencies xurídiques de tal reconocencia.{{Harvnp|Martínez Casado|2010|p=113}} El [[10 de xunu]] de [[1829]], col fin de reforzar la presencia del Estáu arxentín, el [[gobernador de Buenos Aires|gobernador delegáu de Buenos Aires]], [[Martín Rodríguez]], y el so ministru [[Salvador María del Carril]], por entemediu d'un decretu llei crearon la [[Comandancia política y militar de les Islles Malvines|Comandancia Política y Militar de les Islles Malvines y axacentes al Cabu de Fornos nel Mar Atlánticu]], con sede na [[islla Soledá]] y con xurisdicción sobre les islles axacentes al [[cabu de Fornos]] que dan escontra l'[[océanu Atlánticu]] Sur. [[Luis Vernet]] foi'l primer titular del cargu. El 5 de febreru de 1830 nació en Puerto Soledad [[Matilde Vernet y Sáez]]. Fía de Luis Vernet, foi la primer persona de la que se tenga rexistru en nacer nes Malvines y primer descendiente d'arxentinos antes de la ocupación británica del territoriu en 1833.<ref name="yahoo">{{cita web |url=http://ar.noticias.yahoo.com/la primera-malvina-arxentina.html |títulu=La primera Malvina arxentina |editorial=Yahoo! Noticies |fecha=2 d'abril de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pcr.org.ar/nota/cultura-y-alderiques/la primera-malvina |títulu=La primera Malvina |editorial=[[Partíu Comunista (Arxentina)]] |fecha=28 de xunu de 2012}}</ref> {{AP|Toma de posesión arxentina de les islles Malvines |2=Historia de les islles Malvines |3=Comandancia Militar de les Islles Malvines |4=Comandancia política y militar de les Islles Malvines}} === Presidencia de Rivadavia y guerra col Brasil (1826-1828) === {{AP|Bernardino Rivadavia|2=Guerra de Brasil}} [[Ficheru:Bernardino Rivadavia 2.jpg|miniaturadeimagen|left|Semeya de [[Bernardino Rivadavia]], mientres la so estancia como unviáu diplomáticu en Londres]] En 1826, los representantes de les provincies de l'antigua unión ver na necesidá d'axuntase pa llograr un frente unificáu contra'l Brasil. Rivadavia, de trayeutoria diplomática n'Europa y conocida la so obra como Ministru de Gobiernu de Martín Rodríguez, foi electu presidente por trenta votos contra cinco. Mientres el so mandatu empunxo a les Provincies Xuníes a la so unidá, naguada por por él, y necesaria nel momentu. El 9 de febreru de 1826 añu, el Presidente unvió al Congresu'l proyeutu de Llei de Capital, pos pa gobernar el país precisaba un espaciu territorial dende onde faelo. Foi aprobáu por 25 votos a favor. En contra, manifestáronse 14 votos. La llei establecía como capital del estáu a la ciudá de Buenos Aires, ampliando les sos llendes territoriales. La capital nun taba suxeta a la subordinación de la provincia. Col restu de Buenos Aires, creábase una nueva provincia, que perdía la so ciudá cabecera, el so puertu, y polo tanto los sos ingresos económicos más fuertes. Otra llei foi la de creación del Bancu Nacional, que'l so nome oficial foi Bancu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, con un capital de 10.000.000 de pesos. Ésti integrábase con 3.000.000 provenientes d'un préstamu realizáu pola provincia de Buenos Aires, 1.000.000 del Bancu de Descuentos, y una suscripción añal pa integrar aiciones por un monto de $ 200 caúna. L'alministración del Bancu taría al cargu de un Direutoriu. El 18 de mayu de 1826, dictóse la Llei de Enfiteusis pola cual les tierres públiques que la so venta fuera prohibida por tar afeutaes a la garantía de la delda con Inglaterra, apurrir en enfiteusis por non menos de 20 años, cuntaos a partir del 1 de xineru de 1827. La culminación normativa foi la Constitución de 1826. Nos sos 191 artículos arrexuntaos en 10 seiciones, entamaba al país sol sistema representativu, republicanu y unitariu. Na última seición imponíase la presentación del testu constitucional a l'aprobación de les provincies y de la capital. Les primeres manifestar en desalcuerdu. Esta oposición foi'l golpe final pal Congresu. Rivadavia fomentó les sociedaes por aiciones, con capitales británicos, pa la esplotación de recursos minerales No que fai a la guerra, magar al empiezu de les hostilidaes les fuercies imperiales yeren mayores a les republicanes, les Provincies Xuníes ganaron a Brasil en munches batalles nuna llucha de trés años per tierra y mar; siendo la Batalla de Ituzaingó, la más importante. Sicasí, los problemes económicos y políticos xeneraos en dambos estaos, cuantimás, el bloquéu de l'Armada de Brasil al puertu de Buenos Aires y el impase en tierra (yá que Colonia del Sacramento y Montevideo tuvieron sol control de Brasil mientres tol conflictu) aconseyaron empecipiar les tratativas de paz. En 1827, el ministru plenipotenciario arxentín Manuel José García, entepasándose na so misión, robló un alcuerdu preliminar de paz colos brasilanos que reconocía la soberanía del Imperiu sobre la Provincia Oriental y comprometíase a paga-y a Brasil una indemnización de guerra. El presidente Bernardino Rivadavia declarar como'l tratáu deshonroso», refugándolo y presentando darréu'l so arrenunciu. El conflictu siguió hasta'l 27 d'agostu de 1828, cuando los representantes del gobiernu de la República de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, y l'Emperador de Brasil, roblaron la Convención Preliminar de Paz, qu'alcordó la independencia de la Provincia Oriental y el cese de les hostilidaes. === Gobiernu de Juan Manuel de Rosas (1829-1852) === {{AP|Dómina de Rosas}} En 1829 [[Juan Manuel de Rosas]], federal y porteño, asumió'l gobiernu de la [[provincia de Buenos Aires]], con ''"Facultaes Estraordinaries"'', y calteniendo la delegación de les rellaciones esteriores per parte de les demás provincies. Gobernó hasta 1832 con mano de fierro y fuertes traces personalistes. Rosas realizó una [[Campaña de Rosas al Ermu|campaña na Patagonia]], onde lluchó contra delles tribus indíxenes y axustó con otres, p'ampliar la frontera escontra'l sur del país. Dende 1832 hasta 1835 asocediéronse tres gobernador débiles: [[Juan Ramón Balcarce]], [[Juan José Viamonte]], y [[Manuel Vicente Maza]]. Los trés arrenunciaron por presión del rosismo, y el postreru d'ellos pola mor del asesinatu del caudiellu [[Facundo Quiroga]] en Fuécara Yaco, escurríu polos hermanos cordobeses [[Hermanos Reynafé|Reynafé]]. En 1833, Gran Bretaña ocupó les [[Islles Malvines]]. [[Ficheru:Museo del Bicentenario - Retrato de Juan Manuel de Rosas.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Semeya del Brig. Xeneral Juan Manuel de Rosas 1845]] En 1835, metanes esta anarquía, [[Juan Manuel de Rosas]] foi escoyíu gobernador de Buenos Aires, col agregáu de tener la ''"Suma del Poder Públicu"'', esto ye, los trés poderes del Estáu resumíos na so persona. Un posterior plebiscitu popular legitimó en forma amplia la so designación. Empecipió una política económica proteicionista, anque ensin fomentar explícitamente nueves industries, y realizó pactos interprovinciales (como'l Pactu Federal). Tamién impunxo midíes que favorecen a los sectores populares como la prohibición total de mercar-venta y el tráficu d'esclavos negros, que yá adquirieren la llibertá de banduyos depués de la revolución de mayu. Coles sos atribuciones tamién empecipió un réxime que se caracterizó pola persecución de los opositores — sol lema "Muerran los xabaces unitarios" — qu'en munchos casos fueron executaos, asesinaos o optaron por exiliase en países estremeros. La so política centralista desamarró sulevaciones na so contra nel Interior del país y el so autoritarismu xeneró la oposición de los romanticistas de la "Xeneración del 37", grupu de mozos intelectuales influyentes, ente ellos [[Juan Bautista Alberdi]], [[Esteban Echeverría]], y [[Domingo Faustino Sarmiento]], que dende'l Salón Lliterariu van criticar duramente al réxime. Ente 1838 y 1840, Rosas enfrentó'l [[Bloquéu francés al Río de la Plata|Bloquio Francés]], establecíu pol refugu a aceptar beneficios pa ciudadanos franceses. L'aición tamién promovió revueltes y unificó a la oposición pero foi llevantada, resultando fortalecíu Rosas, quien depués venció a la poderosa [[Coalición del Norte|Coalición de les provincies del Norte]], y sitió Montevideo ente 1843 y 1851 p'ayudar al ex-presidente uruguayu [[Manuel Oribe]], derrocáu nel so país. Depués en 1845, aguantó de forma almirable'l [[Bloquéu anglu-francés del Río de la Plata|Bloquio naval Anglu-Francés]] na [[Batalla de la Vuelta d'Obligáu]], y llogró entartallar una última sulevación de la [[provincia de Corrientes]]. Nos sos últimos años de gobiernu, los arrenuncios de Rosas repitiéronse simbólicamente; el caudiellu entrerriano [[Justo José de Urquiza]] aceptó una d'elles col so denomináu "[[Pronunciamientu de Urquiza|Pronunciamientu]]" y decidió asumir él mesmu les Rellaciones Esteriores de la so provincia. El caudiellu porteño reaccionó con furioses invectivas, pero la so reaición militar foi insuficiente: enfrentar na [[Batalla de Caseros]] el 3 de febreru de 1852. Nesta batalla, la más grande de la historia suramericana, l'[[Exércitu Grande]] de 30&nbsp;000&nbsp;homes comandados por Urquiza, (qu'incluyía tropes de Brasil, Uruguái, Entre Ríos y Corrientes, y exiliaos políticos), ganó al exércitu federal de 22&nbsp;000&nbsp;homes. Tres esti fechu, [[Juan Manuel de Rosas]] empecipió'l so exiliu n'Inglaterra. Quince díes dempués el xeneral victoriosu entró en Buenos Aires nun desfile, siguíu de fusilamientos de les figures importantes del rosismo. === Islles Malvines ocupaes por fuercies britániques (1833) === La presencia del Estáu arxentín nes Islles Malvines terminó [[3 de xineru]] de [[1833]] al traviés d'una [[operación militar]] del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] que tomó'l control de les islles depués de que'l 20 d'avientu de 1832 la [[corbeta]] d'[[Estaos Xuníos]] [[USS Lexington (1825)|USS ''Lexington'']] [[Ataque del USS Lexington a Puerto Soledad|destruyera les defenses militares]] del asentamientu [[Arxentina|arxentín]] de [[Puerto Soledad]], na [[Islla Soledá|isla homónima]]. A pesar de tar en rellaciones de paz cola [[Confederación Arxentina]], el Reinu Xuníu, con dos buques de guerra desallugaron a la guarnición arxentina de 26 soldaos, quien se colaron dos díes depués. De magar, les islles tuvieron so dominiu británicu, sacante mientres el curtiu periodu de la [[Guerra de Malvines]] en [[1982]]. {{AP|Toma de posesión arxentina de les islles Malvines |2=Historia de les islles Malvines|3=Ocupación británica de les islles Malvines (1833)}} === Primeres espediciones a la península antártica y mares australes === En [[1815]] el comodoro de marina irlandés al serviciu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], [[Guillermo Brown]], entamó una [[Espedición corsaria de Brown al Pacíficu|campaña pa hostigar a la flota española]] nel [[océanu Pacíficu]] y al transponer el [[cabu de Fornos]] colos navíos ''[[Hércules (1814)|Hércules]]'' y ''[[Santísima Trinidá (1814)|Trinidá]]'' los vientos llevar hasta'l paralelu 65ᵘ S. Na memoria naval institucional llamada ''Aiciones navales de la República Arxentina, 1813-1828'' escrita por Brown, escribió:<ref>Aiciones navales de la república Arxentina, 1813-1828. Páx. 18. Autor: Guillermo Brown. Editor: Impr. del Ministeriu de Marina, 1904 [https://books.google.com/books?id=QDtCAAAAYAAJ&pg=PA18&dq=%22despu%C3%A9s+de+dar+vuelta+el cabu+de+fornos%22&hl=es&sa=X&ei=o66XUdPsH8v0iwK53IG4BQ&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=%22despu%C3%A9s%20de%20dar%20vuelta%20el%20cabu%20de%20fornos%22&f=false]</ref> {{cita|Dempués de dar vuelta'l cabu de Fornos y de soportar los vientos reinantes nestos parages, y dempués de llegar hasta los 65 graos de llatitú, en que'l so parage la mar presentóse-yos bien llana con horizonte claru y serenu, ensin malos signos, lo qu'indicaba que nun taben bien lloñe de la tierra, el bergantín Trinidá perdió'l tajamar ...}} Delles fontes arxentines menten que Brown columbraría tierres antártiques nesa espedición, afirmando que ye la razón pola cual na [[cartografía]] arxentina suel llamase ''Tierra de la Trinidá'' a la parte más septentrional de la península Antártica (pol navío ''Trinidá''), pero Brown tampoco fixo mención dalguna d'esi supuestu avistaje nos sos ''Memories'' escrites cuando yá se conocía la esistencia de L'Antártida, nes que se refier al fechu de la siguiente manera:<ref>Anuariu de historia Arxentina, Volume 1, páx. 296. Collaborador: Sociedá de Historia Arxentina. Editor: Domingo Viau y cía., 1940</ref> {{cita|Dempués de dar vuelta al cabu de Fornos, soportando los avezaos temporales de vientu d'esos mares, el bergantín Trinidá, al mandu de D. Miguel Brown, el mio hermanu, perdió'l tajamar (al cual tán aseguraos los barbiquejos de la roda), esponiendo a peligru inminente al moprés ...}} El [[25 d'agostu]] de [[1818]] el gobiernu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata dio les primeres concesiones pa la caza de foques y [[pingüinos]] en territorios correspondientes al continente antárticu a [[Juan Pedro de Aguirre]], quien operaba colos buques ''Pescadora Direutor'' y ''San Juan Nepomuceno''. Nel petitoriu qu'Aguirre presentara'l 18 de febreru solicitó autorización pa la instalación d'un establecimientu pa caza de [[llobu de mar|llobos marinos]] en dalguna de les islles esistentes al altor del Polu Sur. La primer tierra descubierta en forma confirmada al sur del paralelu 60° S foi pol inglés [[William Smith (marín)|William Smith]] a bordu del bergantín mercantil ''Williams'', mientres saleaba dende [[Buenos Aires]] a Valparaíso, esviáu de la so ruta al sur del cabu de Fornos, el 19 de febreru de 1819 columbró la estremidá nordeste (punta Williams) de la [[isla Livingston]]. Denunció'l so descubrimientu en Valparaíso, pero nun-y foi creyíu y n'otru viaxe volvió esviase algamando'l 16 d'ochobre de 1819 la [[isla Rei Xurde]]. Bautizó al archipiélagu como ''Nueva Bretaña del Sur'' y tomó posesión d'él a nome de la corona británica, dando a conocer los sos descubrimientos al llegar a [[Montevidéu]] cuando esta ciudá formaba parte de les Provincies Xuníes del Río de la Plata. El foquero arxentín ''Spiritu Santu'' al mandu del capitán [[Carlos Tidblom]] (o Timdblon), foi siguíu en setiembre de 1819 dende les [[islles Malvines]] pol [[brig]] d'Estaos Xuníos ''Hercilia'' (al mandu de [[Nathaniel Palmer]]) algamar na [[isla Decepción]] nes Shetland del Sur. El fechu de qu'estos foqueros dirixir a les islles con aldu fixu suel ser consideráu como prueba de que les conocíen enantes. El [[10 de xunu]] de [[1829]] el gobiernu de la [[provincia de Buenos Aires]] dictó'l decretu de creación de la [[Comandancia Política y Militar de les Islles Malvines (Arxentina)|Comandancia Políticu Militar de les Islles Malvines]] incluyendo a les islles axacentes al Cabu de Fornos, lo qu'interpreta n'Arxentina como qu'incluyó a les islles antártiques. {{AP|Antártida Arxentina}} == La Organización Nacional (1853-1880) == {{AP|Organización Nacional (Arxentina)}} {{VT|Constitución Arxentina de 1853}} [[Justo José de Urquiza]] lideró'l país, anque nun pudo evitar la separación del "[[estáu de Buenos Aires]]" del restu de les [[Provincies d'Arxentina|provincies]]. En 1853, tres la separación de la Provincia de Buenos Aires, trece provincies ([[provincia de Catamarca|Catamarca]], [[provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]], [[provincia de Jujuy|Jujuy]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], [[provincia de Mendoza|Mendoza]], [[provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], [[provincia de San Luis|San Luis]], [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], [[provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] y [[provincia de Tucumán|Tucumán]]), axuntar nel [[Congresu Constituyente de Santa Fe]] y sancionaron la [[Constitución Arxentina de 1853|Constitución de 1853]] que constituyó la [[República Arxentina]] -tamién conocida hasta 1860 como [[Confederación Arxentina]]- sobre la base de principios republicanos, representativos, federales y lliberales. La población qu'habitaba los territorios que s'atopaben fora d'eses provincies quedó ensin representación política nin derechos cívicos hasta les sos respeutives provincializaciones ([[provincia de Misiones|Misiones]], [[provincia de La Pampa|La Pampa]], [[provincia del Chaco|Chaco]], [[provincia de Formosa|Formosa]], [[provincia de Neuquén|Neuquén]], [[provincia de Río Negro|Río Negro]], [[provincia de Chubut|Chubut]] y [[provincia de Santa Cruz|Santa Cruz]] seríen provincializadas a mediaos del sieglu XX y [[Provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur|Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur]] lo seríen en 1991). La provincia de Buenos Aires, pela so parte, permaneció dixebrada de la Confederación hasta 1860. Nes [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1854|eleiciones presidenciales de 1854]], Urquiza foi escoyíu Presidente de la Confederación. Ensin un puertu importante pa comerciar, les economíes de les provincies de la Confederación veríense bien afeutaes pola separación de Buenos Aires, polo qu'intentaron xunila per medios bélicos. Tres la [[Batalla de Cepeda (1859)]], el [[Pactu de San José de Flores]], la [[Reforma constitucional arxentina de 1860|Reforma constitucional de 1860]] y la [[Batalla de Pavón]], de [[1861]], llogróse la unificación del país so la hexemonía de Buenos Aires. [[Bartolomé Mitre]] asumió de facto la Presidencia de la Confederación ensin dexar de ser gobernador de Buenos Aires y Urquiza retirar pa siempres de la política. Los trés presidencies que se dieron na República Arxentina posteriores a la culminación del [[Constitución arxentina de 1853|procesu constituyente orixinariu]] del estáu y que s'enllargaron mientres un periodu de dieciocho años que tomó dende [[1862]] hasta [[1880]] suelen denominase les [[presidencies históriques]]. En 1862 Mitre, a la cabeza del [[Partíu Nacionalista (Arxentina)|Partíu Nacionalista]] confirma'l so poder y resulta escoyíu presidente constitucional. Empecipió una política codificación, sancionó importantes lleis y promovió la inmigración y la educación. Combatió brutalmente les resistencies de los caudiellos provinciales, especialmente la del célebre caudiellu [[Ángel Vicente Peñaloza|Peñaloza]]. Como'l Paraguái de [[Francisco Solano López]] invadiera y ocupara la provincia de Corrientes, l'Arxentina aliar con [[Brasil]] y [[Uruguái]] pa derrocalo por aciu la [[Guerra de la Triple Alianza]].<ref>[https://web.archive.org/web/20071017062234/http://diarioellibertador.com.ar/archivo/2007/m05/15/op-a.htm Una guerra que nun convence]</ref><ref>[http://www.monografias.com/trabayos33/triple-alianza/triple-alianza.shtml Tratáu Secretu de la Triple Alianza o Pactu d'estermín al Paraguái]</ref> El que se pensaba sería un conflico de rápidu desenllaz, concluyó en 1870 depués de 6 años, dexando al Paraguái totalmente afaráu y cobrándose la vida de 30&nbsp;000&nbsp;soldaos arxentinos. Sería asocedíu por [[Domingo Faustino Sarmiento]] en 1868, que realizó'l primer Censu Nacional de Población, promovió la educación popular, la cultura y los telégrafos. Lluchó contra los últimos caudiellos federales ganándolos, y robláronse importantes trataos internacionales, amás de rematar la Guerra de la Triple Alianza. Tamién incentivó la inmigración europea que siguió hasta metá del sieglu XX. Ente 1871 y 1915, l'Arxentina recibió casi 5&nbsp;000&nbsp;000 d'inmigrantes, mayormente europeos, de pueblos y cultures diverses. Tres una pequeña crisis económica, Sarmiento foi asocedíu por [[Nicolás Avellaneda]] ([[1874]]), del acabante crear [[Partíu Autonomista Nacional]] (PAN), que se caltendría nel poder ensin alternanza mientres cuarenta y dos años, hasta 1916. Avellaneda entamó la conquista de los territorios [[Indíxenes n'Arxentina|indíxenes]]. Siguió la política de fomentu de la inmigración europea, promovió la industrialización y sancionó una Llei de Tierres favoreciendo'l [[llatifundiu]], anque mientres el so periodu tuvo d'enfrentar una seria recesión económica por cuenta de la [[Crisis mundial de 1873|Llerza de 1873]]. En 1878 efeutuóse la [[Espedición Py]] qu'aseguró la soberanía arxentina al sur del [[ríu Santa Cruz]], en momentos en qu'amenaciaba un conflictu con Chile. [[Ficheru:La conquista del desierto.jpg|miniaturadeimagen|derecha| [[Conquista del Desiertu]] [[1878]]–[[1885]] ]] [[Ficheru:Mauricio rugendas - el malon.jpg|left|250px|thumb|''El [[malón]]'', [[1845]], oleu de [[Mauricio Rugendas]].]] En 1879 llevar a cabu la [[Conquista del Desiertu]] la cual llogró, per medios bélicos, l'oxetivu de faer exercer l'efeutivu dominiu del estáu nacional sobre millones d'[[hectárea|hectárees]] de la [[Rexón pampeana|llanura pampeana]] occidental y el norte de la [[Patagonia arxentina|Patagonia]], que s'atopaben sol control de los pueblos [[mapuche]], [[ranquel]] y [[tehuelche]]. Esta campaña, liderada pol ministru xeneral [[Julio Argentino Roca]] esanició l'amenaza de los [[Malón|malones]] sobre l'antigua llinia de la frontera colos pueblos indíxenes del sur, al costu de miles d'indíxenes —mayoritariamente muyeres y neños— que fueron esclavizados y en beneficiu d'unos pocos [[Llatifundiu|estancieros]]. Un sector de la historiografía y de les organizaciones sociales, polítiques y de derechos humanos, considera que se trató d'un [[xenocidiu]]. Años dempués aplicós'[[Conquista del Chaco arxentín|una metodoloxía similar]] pa faer lo propio colos [[Rexón chaqueña arxentina|territorios chaqueños]]. Por aciu dambos procesos llogróse casi triplicar la superficie del país, incluyendo territorios pretendíos per otros países, consolidando d'esta miente les fronteres. Como contracara, provocó un drásticu amenorgamientu de la población aborixe de diches rexones. En 1880 españó en Buenos Aires una [[Revolución de 1880|última guerra civil]] pol control del Estáu y en contra del xeneralizáu fraude eleutoral, habitual na segunda metá del Sieglu XIX nel país, lideráu por [[Carlos Tejedor]] y [[Bartolomé Mitre]]; la so derrota, que dio fin al periodu de les [[guerres civiles arxentines]], dexó sancionar la [[Llei de Federalización (Arxentina)|Llei 1029]] —previa cesión del territoriu pola provincia de Buenos Aires— que [[Federalización de Buenos Aires|federalizaba la Ciudá de Buenos Aires]], tresformándola en capital del país. Poco dempués, Roca asume la presidencia de la Nación, y el so gobiernu empecipió un importante plan de construcción d'obres públiques a lo llargo de tol país. Con él tamién s'empecipió un periodu de más de tres décades de gobiernos conservadores y lliberales, sosteníos por práutiques eleutorales fraudulentas. == La República Conservadora (1880-1916) == {{AP|República conservadora (Arxentina)}} Mientres esti periodu predominó'l [[Partíu Autonomista Nacional]] (PAN) que monopolizó el poder sobre la base d'eleiciones fraudulentas, favorecíu pol sistema del [[votu cantáu]] y mientres 25 años, la figura escluyente foi'l xeneral [[Julio Argentino Roca]]. Asoceder na presidencia Julio A. Roca ([[1880]]-[[1886]]), [[Miguel Juárez Celman]], quien dimitió en [[1890]] de resultes de la revolución encabezada por [[Leandro N. Alem]] — que foi encalorada — y sustituyó-y el vicepresidente [[Carlos Pellegrini]] (1890-1892). Siguiéron-y nel poder [[Luis Sáenz Peña]] (1892-1895), [[José Evaristo Uriburu]] (1895-1898), [[Julio Argentino Roca]] (1898-1904), [[Manuel Quintana]] (1904-1906), [[José Figueroa Alcorta]] (1906-1910), [[Roque Sáenz Peña]] (1910-1914) y [[Victorino de la Plaza]] (1914-1916). La llamada ''República Conservadora'' instalar nel momentu que l'[[Imperiu Británicu]] algamaba la hexemonía mundial depués de vencer a [[China]] na [[Segunda Guerra del Opiu]] (1856-1860) ya imponía un esquema de [[división internacional del trabayu]] qu'acutaba a los países del norte d'[[Europa]] el papel de productores de [[industria|bienes industriales]]. Nesi esquema, inxertar con un relativamente esitosu y modernu [[Economía d'Arxentina#Modelu Agroexportador (1880-1930)|modelu agroexportador]], destináu a producir alimentos baratos (carne y ceberes) pa la [[clase obrera]] industrial inglesa, nes fértiles tierres de la [[rexón pampeana|llanura pampeana]] de propiedá d'un pequeñu grupu d'[[llatifundiu|estancieros]] mayoritariamente [[Ciudá de Buenos Aires|porteños]], ente que los capitales británicos tomaben el control mayoritariu de los ferrocarriles, frigoríficos y bancos. A tal fin, los gobiernos conservadores, tamién conocíos como la [[Xeneración del 80]], introducieron delles téuniques modernes d'[[agricultura]] y [[ganadería]], construyeron una estensa [[Rede ferroviaria arxentina|rede ferroviaria]] con exa en [[Buenos Aires]] y los sos puertos, promovieron una [[Inmigración n'Arxentina#La gran fola d'inmigración europea (1850-1950)|gran fola d'inmigración europea (1870-1930)]] (mayoritariamente llabradores [[italia]]nos y en segundu llugar [[España|españoles]]) que llevó la población arxentina del 3,5% al 11,1% en [[1930]], como porcentaxe de la población d'América Llatina.<ref>Fonte: Del Pozu, José (2002). ''Historia d'América Llatina y del Caribe (1825-2001)'', Santiago de Chile, LOM, páx. 20</ref> L'historiador británicu [[Niall Ferguson]] sostién que les inversiones del Imperiu Británicu n'Arxentina y Brasil yeren de tal magnitú que resulta llexítimu calificar esa situación como "imperialismu informal".<ref>{{cita web|url=http://www.niallferguson.com/journalism/history/why-we-ruled-the-world|obra=Páxina oficial de Niall Ferguson|títulu=Why we ruled the world|fecha=1 de marzu de 2003|cita=Not all of the British Empire was formally under British rule: the maps underestimated the extent of the imperial reach. The immense amounts of capital sunk into Latin America, for example, gave Britain so much leverage - especially in Argentina and Brazil - that it seems quite legitimate to speak of "informal imperialism" in these countries.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180126185233/http://www.niallferguson.com/journalism/history/why-we-ruled-the-world|fechaarchivu=2018-01-26}}</ref> Esta condición de "colonia informal" sería reivindicada pol gobiernu arxentín mientres la [[Década Infame]] de 1930, cuando la [[Gran Depresión]] punxo en crisis el modelu global del Imperiu Británicu.<ref>{{cita web |url=http://www.elcordillerano.com.ar/index.php/notes-de-opinion/editorial/item/10600-aprender-del-apauto-roca-runciman|obra=El Cordillerano|títulu=Aprender del Apauto Roca Runciman|fecha=6 de febreru de 2014}}</ref> Les inversiones, principalmente provenientes del Estáu arxentín y del [[Reinu Xuníu]], fueron destinaes a árees como'l desenvolvimientu ferroviariu, los puertos y los frigoríficos. Gran parte de la inmigración y les actividaes económiques modernes alloñar del interior del país, impulsando la concentración del desenvolvimientu y de les riqueces na ciudá de [[Buenos Aires]]; que se convierte nuna ciudá próspero y cosmopolita. Sicasí, estos modelos económicos tamién fueron xenerando una fuerte acumuladura de la riqueza nes manes de l'aristocracia ganadera bonaerense; y l'esclusión, hacinamiento o segregación de la clase trabayadora. Simultáneamente el país desenvolvióse asimétricamente, con una fuerte postergación del llamáu "interior", un términu creáu pa mentar al territoriu arxentín que nun ye [[Buenos Aires]]. De la mesma la inmigración tamién traxo d'Europa los ideales socialista y anarquista, que los conservadores encargar de combatir y reprimir, inclusive prohibiendo la entrada al país. El [[Partíu Autonomista Nacional|PAN]] apoderó por aciu el fraude eleutoral la política arxentina hasta [[1916]], cuando la [[llei Sáenz Peña]] de sufraxu [[sufraxu secretu|secretu]] y [[sufraxu universal|universal (pa homes)]] sancionada cuatro años antes, dexó'l trunfu eleutoral de la [[Unión Cívica Radical]], liderada por [[Hipólito Yrigoyen]]. Los radicales, que protagonizaren diversos intentos [[revolución|revolucionarios]] en contra de lo que denominaben ''el réxime'' afalaben la espansión d'una incipiente [[clase media]] arxentina. === La Revolución del '90 === {{ap|Revolución de 1890}} {{VT|Golpes d'estáu n'Arxentina}} [[Ficheru:R90 Revolucionarios y cañón.jpg|thumb|right|250px|Revolucionarios del Parque xunto a un cañón.]] El [[26 de xunetu]] de [[1890]] producióse un golpe d'estáu conocíu como '''''«Revolución del Parque»''''' empobináu pola acabante formar [[Unión Cívica (Arxentina)|Unión Cívica]], liderada por [[Leandro Alem]], [[Bartolomé Mitre]], [[Aristóbulo del Valle]], [[Bernardo de Irigoyen]] y [[Francisco Barroetaveña]], ente otros, qu'escorría'l derrocamientu del gobiernu encabezáu pol presidente [[Miguel Juárez Celman]]. El golpe foi precedíu por una [[llerza de 1890|grave crisis económica]] que s'enllargara por dos años, según denuncies de corrupción y autoritarismu polos sos opositores. Formáronse una Xunta Revolucionaria y una loxa militar conocida como la ''Loxa de los 33 oficiales''. Ente los sos líderes taba'l subteniente [[José Félix Uriburu]] que 40 años más tarde encabezaría'l golpe d'estáu que derrocó a [[Hipólito Yrigoyen]]. El plan yera que les fuercies rebalbes concentrar nel Parque d'Artillería y la flota bombardearía la [[Casa Rosada]] y el cuartel de [[Retiro (Buenos Aires)|Retiro]]. Coles mesmes, grupos de milicianos teníen de tomar prisioneros al presidente Juárez Celman, el vicepresidente Pellegrini, al ministru de Guerra xeneral Levalle, y al presidente del senáu Julio Argentino Roca, y cortar les víes de ferrocarril y telegráfiques. Esi día'l llevantamientu empezó na madrugada del [[26 de xunetu]] de 1890. Un reximientu cívicu armáu tomó l'estratéxicu Parque d'Artillería de la Ciudá de Buenos Aires, onde güei se llevanta l'edificiu de la [[Corte Suprema de Xusticia]]), allugáu 900 metros de la [[Casa Rosada|casa de gobiernu]] y simultáneamente otros contingentes sulevaos colaron hacia pa ellí dende otros puntos. Coles mesmes sublevóse la mayor parte de la escuadra naval allugada n'[[la Boca|el puertu de la Boca del Regatu]], al sur de la [[Casa Rosada]], depués d'un cruentu enfrentamientu armáu. Les tropes revolucionaries cuntaben col sofitu de civiles armaos entamaos en ''"milicies cíviques"''. El sitiu principal onde se concentraron les fuercies del gobiernu foi'l [[Retiro (Buenos Aires)|Retiro]], na zona nordeste de la ciudá. Ellí esistía un importante cuartel nel llugar en que güei s'atopa la [[Plaza Xeneral San Martín (Buenos Aires)|Plaza San Martín]] y la terminal de ferrocarril de Retiro, estratéxica pa traer les tropes allugaes nes provincies. En Retiro instalar dende les 6:00 los homes clave del gobiernu: el presidente Miguel Juárez Celman, el vicepresidente [[Carlos Pellegrini]], el Presidente del Senáu [[Julio Argentino Roca]], el Ministru de Guerra, xeneral [[Nicolás Levalle]], quien tomaría'l mandu direutu de les tropes lleales, y el Xefe de Policía coronel [[Alberto Capdevila]]. Una vegada que'l gobiernu atopóse axuntáu nel cuartel de Retiro, Juárez Celman salió de Buenos Aires aconseyáu por Pellegrini y Roca que d'esa manera quedaron a cargu del mandu políticu. Una vegada concentraes les tropes revolucionaries nel Parque d'Artillería, el xeneral [[Manuel J. Campos]] camudó'l plan establecíu la nueche anterior, y en llugar d'atacar les posiciones del gobiernu y tomar la [[Casa Rosada]], dio la orde de permanecer nel interior del Parque. La gran mayoría de los historiadores atribúi la decisión a un alcuerdu secretu ente Campos y Roca; esti postreru fomentaría la revuelta pa provocar la cayida del presidente Juárez Celman, pero evitando un trunfu de los rebeldes qu'instalara a Leandro Alem como presidente provisional. La flota sulevada allugóse detrás de la Casa Rosada y empezó a bombardiar al azar el cuartel de Retiro, el Cuartel de Policía y la zona aledaña al sur de la ciudá, y la Casa Rosada. La llucha siguió hasta'l 29 de xunetu en que los rebeldes rindir cola condición de que nun tomaren represalies colos revolucionarios. La cantidá de víctimes causaes pola Revolución del 90 nunca foi bien establecida. Distintes fontes falen dende 150 hasta 300 muertos o en forma indiscriminada de 1.500 baxes sumando muertos y mancaos El [[6 d'agostu]] de [[1890]] Miguel Juárez Celman arrenunció a la presidencia y foi reemplazáu pol vicepresidente Carlos Pellegrini, quien nomó como'l so ministru del Interior a Julio Argentino Roca, quien foi'l que políticamente más se fortaleció col golpe atayáu. === La Revolución radical de 1905 === {{ap|Revolución radical de 1905}} En [[1897]] [[Hipólito Yrigoyen]], en desalcuerdu con de [[Bernardo de Irigoyen]], disolvíó el Comité de la [[Unión Cívica Radical|UCR]] de la [[provincia de Buenos Aires]], por cuenta de lo cual el partíu dexó práuticamente d'esistir. Esto determinó la formación d'un nucleu de radicales que reconocen como xefe a [[Hipólito Yrigoyen]], quien en [[1903]] empezó la refundación y reorganización del partíu. El [[29 de febreru]] de [[1904]] el Comité Nacional de la UCR declaró l'[[astención eleutoral]] en tol país nes eleiciones de diputaos de la Nación, de senador pola capital, eleutores de presidente y vicepresidente de la Nación y anunció la llucha armada. Nel gobiernu taba [[Manuel Quintana]], representante del [[Partíu Autonomista Nacional]]. El [[4 de febreru]] de [[1905]], na [[Ciudá de Buenos Aires|Capital Federal]], [[Campo de Mayu]], [[Bahía Blanca (ciudá)|Bahía Blanca]], [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], producióse l'alzamientu armáu col propósitu de derrocar a les autoridaes que, pela so parte, taben al tanto de la combalechadura y decretaron l'[[estáu de sitiu]] en tol país, por noventa díes. Na Capital Federal los golpistes fallaron al nun poder asegurar el control del arsenal de guerra de Buenos Aires cuando'l xeneral [[Carlos Smith]], xefe del [[Estáu Mayor del Exércitu Arxentín|Estáu Mayor del Exércitu]] movió a los soldaos yrigoyenistas. Les tropes lleales y la policía recuperaron llueu les comisaríes tomaes por sorpresa y los cantones revolucionarios. En Córdoba los rebeldes prindaron al vicepresidente [[José Figueroa Alcorta]] y amenaciaron matalo si nun arrenunciaba'l presidente Manuel Quintana; ésti nun dexó y l'amenaza nun foi executada. Tamién prindaron al diputáu [[Julio Argentino Pascual Roca]], y [[Francisco Julián Beazley]], ex-xefe de policía de Buenos Aires, pero non al ex-presidente [[Julio Argentino Roca]], quien llogró escapar a [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]]. En Mendoza los rebeldes lleváronse 300&nbsp;000 pesos del Bancu de la Nación y atacaron los cuarteles defendíos pol teniente [[Basilio Pertiné]]. Les tropes sulevaes en Bahía Blanca y otros llugares nin tuvieron perspeutiva, nin toparon ecu nel pueblu. Solo siguieron los combates en Córdoba y Mendoza hasta'l 8 de febreru, pero finalmente los alzaos fueron derrotaos y enxuiciaos recibiendo penes d'hasta 8 años de prisión y unviaos al [[penal de Ushuaia]]. === 1910: el país del Centenariu === [[Ficheru:Postal de Mayo, 1910.jpg|miniaturadeimagen|derecha| Postal conmemorativa de la Revolución de Mayu, de 1910]] 1910 foi un añu nel que los llogros y los fracasos de la ''Xeneración del 80'' quedaron n'evidencia. El [[25 de mayu]] de [[1910]] cumplíense 100 años dende la [[Revolución de Mayu]], pasu inicial de la [[independencia]]. El gobiernu arxentín, presidíu por [[José Figueroa Alcorta]], decidió entós entamar les festividaes del ''[[Centenariu Arxentín|Centenariu]]'', como un acontecimientu internacional al qu'asistieren personalidaes de tol mundu. Llegaron a Buenos Aires la [[Sabela de Borbón y Borbón|Infanta Isabel d'España]], el presidente de Chile [[Pedro Montt]] y representantes de numberosos países. Los presidentes de [[Bolivia]] y de [[Brasil]] tuvieron ausentes por cuenta de les males rellaciones diplomátiques que calteníen cola Arxentina. [[Buenos Aires]] foi'l centru de los festexos, realizándose diverses ceremonies entamaes pol gobiernu y particulares con participación del mundu de la cultura, militares, escolares y de coleutividaes estranxeres. Realizáronse desfiles militares, manifestaciones cíviques, y una función de gala nel [[Teatru Colón (Arxentina)|Teatru Colón]]. Creáronse monumentos y volver# a entamar la construcción del [[Palaciu del Congresu de la Nación Arxentina|Congresu]] y de la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema]]. Entamáronse conferencies internacionales y una esposición de belles artes. Munchos diarios publicaron artículos especiales, ente ellos, el más importante foi l'editáu por La Nación. El día del [[25 de mayu]], a la madrugada, una marcha d'estudiantes dirixir al [[Río de la Plata]] pa ver l'amanecer. A la mañana na [[Plaza de Mayu]] asitióse la piedra fundamental del monumentu a la Revolución de Mayu y na [[Plaza del Congresu]] hubo una xunta d'escolares. A les tres de la tarde realizó un desfile militar. Sicasí, de manera paralela a los festexos, los [[sindicatu|sindicatos]] espresaron el so descontentu ante la situación de desigualdá social y económica. La [[Confederación Obrera Rexonal Arxentina|CORA]] y la [[FORA]], dirixíes poles corrientes [[socialista]], [[sindicalismu revolucionariu|sindicalista revolucionaria]] y [[anarquista]], realizaron protestes y amenaciaron con realizar una [[fuelga xeneral]]. Ciscaben la derogación de la [[Llei de Residencia]], qu'habilitaba al gobiernu a espulsar estranxeros ensin el debíu procesu. El gobiernu impunxo'l [[estáu de sitiu]] y la policía reprimió a los manifestantes. Los partíos obreros estazáronse y la fuelga nun se concretó. Pa la [[clase alta]], l'actu del ''Centenariu'' foi una demostración del poder y grandor a la europea, que perduraría al traviés de los años. Pa les clases baxes l'actu del centenariu foi un eventu aristocrático y escluyente. === Participación arxentina na esploración antártica y ocupación permanente de L'Antártida === En [[1848]] el futuru comandante arxentín [[Luis Piedra Buena]] viaxó a L'Antártida como [[grumete]] del barcu de [[William Smiley]]. La ''Espedición Arxentina a les Tierres y Mares Australes'' de [[1881]] al mandu teniente de la Marina Italiana [[Giacomo Bove]] esploró Tierra del Fueu hasta que'l so barcu naufragó. La espedición del [[Rumanía|rumanu]] [[Julio Popper]] atayar mientres el so allistamientu pola so muerte en [[1893]]. El [[29 d'avientu]] de [[1894]] el presidente arxentín [[Luis Sáenz Peña]] autorizó a [[Luis Neumayer]] pa esplorar el territoriu asitiáu al sur de la [[Patagonia]] y denomináu [[Tierra de Grand]] (península Antártica), anque prohibiendo cualquier tipu d'esplotación, pero la espedición nun se realizó.<ref>[https://web.archive.org/web/20100924002738/http://www.hidro.gov.ar/Antartida/antartida.asp?ant=02 Serviciu d'Hidrografía Naval Espediciones]</ref> Ente 1897 y 1899 una espedición belga comandada por [[Adrien de Gerlache]], de la que participó [[Roald Amundsen]], tuvo d'envernar en L'Antártida al quedar zarrada polos xelos.<ref>{{Cita web |url=http://www.dna.gov.ar/DIVULGAC/HISTORIA.HTM |títulu=HISTORIA ANTÁRTICA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151031175204/http://www.dna.gov.ar/DIVULGAC/HISTORIA.HTM |fechaarchivu=2015-10-31 }}</ref> El [[10 d'ochobre]] de [[1900]] el gobiernu arxentín decidió incorporase a la Espedición Antártica Internacional, compuesta de delles espediciones, pero'l viaxe arxentín nun se realizó y ufiertóse collaboración a la espedición [[Suecia|sueca]] al mandu del doctor [[Otto Nordenskjöld]]. Ésti recibiría sofitu arxentín en cuenta de incorporar a un marín arxentín a la so espedición y apurri-y los datos científicos y les coleiciones zoolóxiques que se recoyeren. Al so pasu per Buenos Aires el [[alférez de navío]] [[José María Sobral]] embarcar nel buque ''Antarctic'' el 21 d'avientu de 1901. Como nun se teníen noticies de la espedición el gobiernu arxentín cumplió'l so compromisu de sofitu acondicionando a la [[Corbeta Uruguái|corbeta ARA ''Uruguái'']], que partió na so busca'l 8 d'ochobre de 1903 al mandu del teniente de navío [[Julián Irízar]], rescatando a los integrantes de la espedición qu'habíen quedáu envernando a raigañu del fundimientu del ''Antarctic''.<ref>[https://web.archive.org/web/20100924002749/http://www.hidro.gov.ar/Antartida/antartida.asp?ant=03 SHN]</ref> [[Ficheru:Base_primavera_antarctica_peninsula.JPG|thumb|200px|Base Primavera, na península Antártica.]] El [[2 de xineru]] de [[1904]] l'Arxentina adquirió la estación meteorolóxica instalada pol [[Escocia|escocés]] [[William Speirs Bruce]], na [[isla Laurie]] de les Orkney del Sur, na que quedara una dotación de seis homes realizando observaciones científiques. Nella instalóse un observatoriu meteorolóxicu, onde funcionaba tamién una oficina de [[Corréu postal|correos]]. Al civil —emplegáu la empresa oficial arxentina de [[Encotel|correos y telégrafos]]— arxentín [[Hugo Alberto Acuña]] correspondió-y izar per vegada primera d'una manera oficial la [[Bandera de l'Arxentina|bandera arxentina]] nel sector Antárticu Arxentín, el día 22 de febreru de 1904.<ref>[https://archive.today/20130411054857/http://www.lanueva.com/edicion_impresa/nota/22/02/2013/d2m031.prt Conmemoración d'Hugo Alberto Acuña y la so izado de la bandera arxentina en L'Antártida.]</ref> Tal observatoriu aportó na [[Base Orkney]], l'establecimientu humanu permanente más antiguu esistente güei en tol territoriu antárticu. La corbeta arxentina ARA ''Uruguái'' volvió a L'Antártida en 1905 (zarpó dende -y puertu de Buenos Aires el 10 d'avientu de 1904) pa relevar a la dotación de les Orkney del Sur y dirixise a la [[isla Decepción]] y depués a la [[isla Wiencke]] en busca de [[Jean-Baptiste Charcot]], que la so espedición francesa (1903-1905) creíase perdida. N'agradecimientu a la collaboración arxentina cola so espedición Charcot bautizó a un grupu insular como [[isla Arxentina]]. Una d'eses islles foi nomada como [[isla Galíndez]] n'homenaxe al capitán de la corbeta, Ismael Galíndez, y otra foi denominada [[isla Uruguái]], n'homenaxe a la corbeta arxentina de tal nome.<ref>[https://web.archive.org/web/20070607144449/http://www.antarctida.kiev.ua/english/history.htm Islles Arxentines]</ref> El gobiernu arxentín decidió sumar dos observatorios meteorolóxicos, na [[isla Xeorxa del Sur]] y na [[isla Wandel]], a los que yá tenía nes islles Laurie y Observatoriu. La espedición que tenía d'instalar unu nel puertu onde envernó Charcot en 1904 na isla Wandel (güei [[isla Booth]]) partió de Buenos Aires el 30 d'avientu de 1905 al mandu del teniente de navío [[Lorenzo Saboríu]] nel barcu ''Austral'', que yera'l ''Le Français'' mercáu a Charcot cuando ésti viaxó a Buenos Aires en febreru d'esi añu. Depués de relevar a la dotación de les Orkney del Sur, tornó a Buenos Aires ensin poder llegar a la isla Wandel. Nun nuevu intentu, al mandu del teniente de navío [[Arturo Celery]], el 22 d'avientu de 1906 el barcu llancó y fundióse nel [[banco Ortiz]] del [[Río de la Plata]], polo que l'observatoriu nunca se construyó.<ref>Mediu sieglu d'alcordances antártiques: memories. Páx. 30. Escritu por Oscar Pinochet de la Barra. Publicáu por Editorial Universitaria, 1994</ref> En xunu de 1905 el tresporte ''Guardia Nacional'' al mandu del teniente de navío [[Alfredo P. Lames]] llevó alantre la xera de llevantar l'observatoriu de les Xeorxa del Sur na [[Bahía Cumberland (Xeorxa del Sur)|badea Cumberland]], renomada como «badea Guardia Nacional». Un decretu emitíu per Chile'l 27 de febreru de 1906 dexó la esplotación industrial agrícola y pesquera por 25 años, nes [[isla Diego Ramírez]], Shetland del Sur, [[Xeorxa del Sur]] y la Tierra de Graham (Tierra d'O'Higgins/San Martín) a Enrique Fabry y a Domingo de Toro Herrera, encargándose-yos tamién el resguardu y la custodia de los intereses soberanos de Chile na zona. L'Arxentina protestó formalmente'l 10 de xunu de 1906 por eses aiciones de Chile y al añu siguiente Chile convidó al Gobiernu arxentín a axustar un tratáu pa estremar ''les islles y l'Antártica continental americana'', pero nun foi aceptáu. El 21 de xunetu de 1908 el Reinu Xuníu anunció oficialmente los sos reclamos a toles tierres dientro de los meridianos 20º O a 80º O al sur del paralelu 50º S, qu'en 1917 treslladó al sur del paralelu 58º S por cuenta de que con esi reclamu incluyíase parte de la Patagonia. {{AP|Antártida Arxentina}} == El radicalismu nel poder (1916-1930) == [[Ficheru:Hipólito Yrigoyen.jpg|thumb|150px|Hipólito Yrigoyen ye'l primer presidente arxentín escoyíu pol votu secretu]] Al llegar el [[Unión Cívica Radical|radicalismu]] al poder, ésti presentó, más qu'un programa de gobiernu, una declaración de principios: la causa contra'l réxime, l'arreglu históricu, la recuperación de la ética, el respetu al [[federalismu]]. Ente los puntos de la doctrina radical atopábase'l conceutu de "la causa contra'l réxime". "La causa" yera la causa radical, y los sos ideales yeren l'honor del país, la pureza del sufraxu, la reorganización del país, la [[democracia]] y el respetu a la [[constitución]] y les lleis. "El réxime" yera'l gobiernu del [[Partíu Autonomista Nacional|PAN]]; contra esti réxime (un réxime corruptu, inxustu, etc.) llega "la causa" (la [[Unión Cívica Radical|UCR]]) que vien a sanar los daños fechos pol gobiernu del [[Partíu Autonomista Nacional|PAN]]. Otru puntu de la doctrina radical yera "L'arreglu históricu". Esta predicaba que'l gobiernu radical nun venía vengar los daños fechos pol gobiernu del [[Partíu Autonomista Nacional|PAN]] sinón a sanarlos, a reparalos. === El primer gobiernu de Hipólito Yrigoyen (1916-1922) === {{AP|Primer gobiernu de Yrigoyen}} En [[1916]] [[Hipólito Yrigoyen]] asumió la presidencia de la nación, gracies a la [[Llei Sáenz Peña]], qu'establecía'l [[sufraxu secretu]] y [[sufraxu universal|universal]] pa homes. Cola primer presidencia de Yrigoyen empecípiase un periodu de la historia arxentina conocíu como "La etapa radical", que toma de 1916 a 1930 (añu del primer golpe d'Estáu de l'Arxentina). Yrigoyen tuvo de gobernar con un Senáu nacional con mayoría conservadora, que tendía a votar negativamente los proyeutos de llei propuestos del radicalismu. Por esta razón tomó la decisión de gobernar dictando numberosos decretos. Daqué similar asocedió cola estructura federal del país: la mayoría de les provincies teníen gobiernos opositores, situación que la llevó a [[intervención federal|intervenir]] casi toles provincies. Mientres la primer presidencia de Yrigoyen cometiéronse les mayores [[masacre|masacres]] obreres de la historia arxentina y l'únicu ''[[pogrom]]'' (matanza de xudíos) cometíu nel continente americanu. Mientres les [[huelga]] de xineru de 1919, tropes militares y policiales de la Nación, con sofitu de [[Lliga Patriótica Arxentina|grupos de choque]] [[fascismu|fascistes]], asesinaron a una 700 persones, detuvieron a decenes de miles de ciudadanos no que foi conocíu como la [[Selmana Tráxica (Arxentina)|Selmana Tráxica]]; nel cursu de la mesma les fuercies represives afararon el barriu [[xudíu]] del [[Once (Buenos Aires)|Once]], asesinando, torturando y violando a los sos moradores y quemando les sos viviendes y llibros.<ref>{{cita llibru |nome=Edgardo J. |apellíu=Bilsky |añu=1984 |títulu=La Selmana Tráxica |allugamientu=Buenos Aires |editorial=CEAL |serie=Biblioteca Política Arxentina |volume=50 |isbn=950-25-0049-0}}; {{cita llibru |nome=Julio |apellíu=Godio |enllaceautor=Julio Godio |añu=1973 |títulu=La Selmana Tráxica de xineru de 1919 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Granica}}</ref> Ente 1920 y 1922, les tropes privaes de la empresa inglesa [[La Forestal]] y la [[Lliga Patriótica Arxentina]] -dirixida por personalidaes del partíu radical, conservadores, militares, empresariales y eclesiástiques- asesinaron a una 600 persones mientres un conflictu llaboral na provincia de [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]].<ref name="Jasinski">{{cita llibru |apellíu=Jasinski |nome=Alejandro |títulu=Revuelta obrera y masacre en La Forestal: sindicalismu y violencia empresaria en tiempos de Yrigoyen |editorial=Biblos |añu=2013 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9789876910644}}</ref> En 1921 y 1922 tropes nacionales reprimieron a los obreros en fuelga na [[Patagonia]], asesinando a unes 1500 persones, munches d'elles fusilaes por bandu militar, no que se conoció como la [[Patagonia Rebalba]].<ref name="Bayer-Patagonia">{{cita llibru |títulu=La Patagonia rebalbu |apellíu=Bayer |nome=Osvaldo |editorial=Hyspamérica |añu=1985 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9506143552}}</ref> En 1918 empecipiar en Córdoba -estendiéndose depués a tol país y América Llatina- la rebelión estudiantil conocida como la [[Reforma Universitaria]], col fin de democratizar la [[universidá]]. La primer guerra mundial afectó económicamente a Arxentina, poles restricciones del mercáu mundial. Sicasí, destácase la industria testil y la petrolera cola creación de YPF (Xacimientos Petrolíferos Fiscales). Mientres esti periodu privilexar a dellos sectores marxinaos de la población, inoraos mientres los Gobiernos Conservadores. === El gobiernu de Marcelo T. de Alvear (1922-1928) === {{AP|Gobiernu de Marcelo T. de Alvear}} [[Ficheru:MTAlvear-1922.jpg|thumb|left|150px|Marcelo T. de Alvear]] Les eleiciones presidenciales realizáronse'l [[2 d'abril]] de [[1922]]. La Unión Cívica Radical llogró 450.000 votos; la [[Concentración Nacional]] (conservadores) llogró 200.000 votos; el [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] llogró 75.000 votos; y el [[Partíu Demócrata Progresista]] llogró 75.000 votos. [[Marcelo T. de Alvear]], un home de la clase económica alta, desenvolvió una presidencia distinta, n'estilos, a la del tamién radical [[Hipólito Yrigoyen]]. Les polítiques de tresformamientu económicu, polítiques y social qu'había delineado el gobiernu de Yrigoyen, resultaron atenuaes, cuando non direutamente revertíes, como nel casu de la [[Reforma Universitaria]] o cuando'l presidente Alvear vetó'l proyeutu de llei qu'estendía la [[xubilación]] a amplios sectores de trabayadores que lu enfrentó col movimientu [[movimientu obreru arxentín|sindical]]. Ello nun torgar sicasí que fuera'l gobiernu de Alvear el qu'unviara al Congresu'l proyeutu de llei de [[estatización|nacionalización]] del [[petroleu]], anque'l mesmu nunca sería aprobáu. Estes diferencies llevaron a un enfrentamientu ente Alvear y Yrigoyen, nel marcu d'una fonda división interna de la UCR ente personalistes ''yrigoyenistas'' y ''[[anti-personalistes]]'' según sofitaren o enfrentaren a Hipólito Yrigoyen. Cada unu de los dos sectores radicales presentaríen candidatos distintos pa presidente. Los radicales anti-personalistes, entamaos na [[Unión Cívica Radical Antipersonalista]] presentaron como candidatu a presidente a [[Leopoldo Melo]] (acompañáu por [[Vicente Gallo]]) y los radicales yrigoyenistas presentaron a Hipólito Yrigoyen (acompañáu por [[Francisco Beiró]]). El [[1 d'abril]] de [[1928]] realizáronse les eleiciones. La resultancia foi:<ref>Godio, 395</ref> * [[Unión Cívica Radical]] (Yrigoyen): 838.583 votos * [[Unión Cívica Radical Antipersonalista]] (Melo): 410.026 votos * [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] (Justo): 64.985 votos * [[Partíu Demócrata Progresista]]: 14.173 votos * [[Partíu Comunista (Arxentina)|Partíu Comunista Arxentín]]: 7.658 votos * [[Partíu Comunista de la República Arxentina]] ([[José Fernando Penelón|penelonistas]]): 5.475 votos El trunfu foi tan ampliu que los radicales yrigoyenistas denominar ''«el plebiscitu»''.<ref>{{Cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/y/yrigoyen.php |títulu=''Ficha biográfica de Hipólito Yrigoyen'', L'Historiador (Dir: &#91;&#91;Felipe Pigna&#93;&#93;) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612155947/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/y/yrigoyen.php |fechaarchivu=2007-06-12 }}</ref> === El segundu gobiernu de Hipólito Yrigoyen (1928-1930) === {{AP|Segundu gobiernu de Yrigoyen}} L'asunción del nuevu gobiernu producióse'l [[12 d'ochobre]] de [[1928]]. En [[1929]] produzse la [[Gran Depresión]] mundial. El radicalismu con Yrigoyen nun supo responder a la crisis. L'historiador radical [[Félix Luna]] diz d'esi momentu: ::''"La quiebra del ímpetu lliberador del gobiernu radical debióse fundamentalmente a la quiebra del radicalismu mesmu".'' La división y l'enfrentamientu ente sectores internos del radicalismu xeneraría un nivel de violencia política bien grande. Yrigoyen ordenó intervenir les provincies de [[Provincia de Mendoza|Mendoza]] y [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], gobernaes por movimientos radicales disidentes como'l [[Carlos Washington Lencinas|lencinismo]] na primera y el [[bloquismo]] na segunda. Nesi marcu un "matón" yrigoyenista asesinó al senador mendocino [[Carlos Washington Lencinas]]. El crime causó plasmu nel país. Al mes, hubo un atentáu [[anarquista]] contra Yrigoyen al salir de la so casa pa dir a la Casa de Gobiernu. L'añu [[1930]] empecipiar con otru asesinatu d'un opositor nuna provincia intervenida pol gobiernu, el del abogáu [[bloquista]] Manuel Ignacio Castellanu. Empezó a ser habitual na oposición, d'estudiantes, políticos, militares, civiles, y amplios sectores del periodismu, criticar al Presidente pola so supuesta ineficacia y autoritarismu. El [[2 de marzu]] realizáronse eleiciones parllamentaries, perdiendo'l radicalismu estrepitosamente na [[Ciudá de Buenos Aires]], onde'l [[Partíu Socialista Independiente]] llogró 100.000 votos, siguíos del [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] con 84.000, superando per mil votos a los radicales. En tol país, la oposición algamó 695.000 votos, superando al gobiernu que llogró 655.000 votos.<ref>Lluna,349</ref> [[Ficheru:Habitacionyrigoyensaqueda-1930.jpg|thumb|100px|Manifestantes escalen la casa de Yrigoyen]] La Crisis Mundial de 1929 afectó fuertemente a la economía del país, porque'l so modelu agru-esportador dependía de la venta de materies primes a mercaos que se cerraron. El radicalismu taba dafechu estremáu y nun tenía diálogu cola oposición, bien crítica col Gobiernu. El fechu más importante y duraderu del segundu gobiernu de Yrigoyen foi la decisión tomada'l [[1 d'agostu]] per parte de [[YPF]], dirixida pol Xeneral [[Enrique Mosconi]], d'intervenir nel mercáu [[petroleu|petrolero]], p'afitar el preciu y romper los [[trust]]s. El golpe d'Estáu va asoceder apenes 37 díes dempués, lo que llevó a dellos historiadores a venceyar, siquier parcialmente, el golpe militar cola decisión de YPF. El [[Golpes d'Estáu n'Arxentina#Golpe del 6 de setiembre de 1930|6 de setiembre de 1930]] el xeneral [[José Félix Uriburu]] derrocó al gobiernu constitucional, empecipiando una serie de [[golpes d'Estáu n'Arxentina]] y gobiernos militares que s'estenderíen hasta [[1983]], atayando toles esperiencies de gobiernu surdíes del votu popular. '''''Bibliografía''''' * {{cita llibru |autor=del Mazo, Gabriel |títulu=La segunda presidencia de Yrigoyen |añu=1984 |editorial=Buenos Aires: CEAL |id=ISBN 950-25-0051-2}} * {{cita llibru |autor=Luna, Félix |títulu=Yrigoyen |añu=1964 |editorial=Buenos Aires: Desenvolvimientu |id=ISBN}} === Aiciones en pos de la defensa de la soberanía arxentina nel sector antárticu === Na década de los 1920 destacóse'l remanar investigador y concientizador n'Arxentina de los derechos nel sector antárticu del inxenieru civil [[José Manuel Moneta]] qu'intervieno nes espediciones a les [[islles Orkney del Sur]] de los años 1923, 1925. 1927 y 1929, dexando testimoniu d'ello nel llibru ''Cuatro años nes Orkney del Sur'' y, como diplomáticu, desempeñó en nome del gobiernu arxentín delles funciones venceyaes a [[L'Antártida]]. Foi na primer metá del sieglu XX quien por aciu publicaciones impreses y filmes quiciabes más tempranamente espublizó ente la población la conciencia d'una soberanía arxentina en L'Antártida. El 30 de marzu de 1927 foi inaugurada nes Orkney del Sur la primer estación [[telegrafía ensin filos radiotelegráfica]] de L'Antártida. El 15 d'avientu de 1927 la Direición Xeneral de [[Encotel|Correos y Telégrafos de la República Arxentina]] comunicó a la Oficina Internacional de la [[Unión Postal Universal]] que: {{cita|(...) la xurisdicción territorial arxentina estiéndese, de derechu y ello ye que a la superficie continental, al mar territorial, a les islles asitiaes sobre la mariña marítima, a una parte de Tierra del Fueu y a los Archipiélagos de los Estaos, Añu Nuevu, Xeorxa del Sur, ''Órcades del Sur y a les tierres polares non delimitadas''. De derechu, nun pudiendo exercela de fechu por cuenta de la ocupación caltenida por Gran Bretaña, correspuénde-y tamién l'archipiélagu de les Malvines.}} {{AP|Antártida Arxentina}} {{VT|Campañes antártiques arxentines}} == La ''«Década Infame»'' == [[Ficheru:4presidentes1930-1943 (2).jpg|thumb|180x|Los cuatro presidentes del periodu: [[José Félix Uriburu|Uriburu]], [[Agustín P. Justo|Justo]], [[Roberto Marcelino Ortiz|Ortiz]] y [[Ramón S. Castillo|Castillo]].]] {{AP|Década Infame}} {{AP|Concordanza (Arxentina)}} {{VT|Golpe d'Estáu n'Arxentina de 1930}} La llamada '''''Década Infame''''' empecipiar col [[Golpe d'Estáu n'Arxentina de 1930|golpe militar del 6 de setiembre de 1930]] lideráu pol xeneral [[corporativismu|corporativista]] [[nacionalismu católico|nacionalista católicu]] [[José Félix Uriburu]] que derrocó al presidente [[Hipólito Yrigoyen]] de la [[Unión Cívica Radical]], quien fuera electu democráticamente pa exercer el so segundu mandatu en [[1928]]. El gobiernu proscribió a la [[Unión Cívica Radical]] y entamó una ''«salida eleutoral»'' fraudulenta y controlada poles Fuercies Armaes que dio orixe a una serie de gobiernos [[conservadorismu|conservadores]] fraudulentos y corruptos, dirixíos pola [[Concordanza (Arxentina)|Concordanza]], nome que tomó l'alianza política formada ente'l [[Partíu Demócrata Nacional]] (tamién conocíu a cencielles como Partíu Conservador), la [[Unión Cívica Radical Antipersonalista]] y el [[Partíu Socialista Independiente]] que gobernó'l país hasta [[1943]]. Esti periodu carauterizar pol empiezu del nuevu modelu económicu conocíu como [[industrialización por sustitución d'importaciones]]. === Contestu nel cual produzse'l golpe del 6 de setiembre de 1930 === Poco primero de rematar la [[Primer Guerra Mundial]] producir n'Europa la [[Revolución rusa]] qu'estableció la [[Xunión Soviética]], entamada so principios [[comunismu|comunistes]]. El movimientu socialista estremóse cuando los líderes de los partíos [[socialdemócrates]] sofitaron la guerra, ente que los partidarios de la [[Revolución rusa de 1917]] formaron [[Partíu Comunista|partíos comunistes]] na mayoría de los países industrializaos (y en munchos non industrializaos). Tres la [[Primer Guerra Mundial]] roblóse'l [[Tratáu de Versalles]], creando la [[Organización Internacional del Trabayu]] integrada por gobiernos, sindicatos y organizaciones patronales, ya imponiendo severes cargues económiques a [[Alemaña]] que desencadenaron una gran crisis económica y humanitaria nesi país. Ente les consecuencies polítiques producióse'l [[Llevantamientu Espartaquista]] en xineru de [[1919]] y en [[Baviera]], los comunistes derrocaron el gobiernu y establecieron la [[República Soviética de Baviera]], que duró unes poques selmanes en [[1919]]. Una vida de brevedá similar tuvieron les [[Repúbliques Soviétiques]] que surdieron n'otros estaos alemanes y el gobiernu soviéticu establecíu n'[[Hungría]] por [[Béla Kun]] en [[1919]]. Mientres el gobiernu radical el sindicalismu y les [[negociación coleutiva|negociaciones coleutives]] ente empreses y sindicatos, tuvieron una gran espansión. La [[Federación Obrera Rexonal Arxentina del IX Congresu]] aumentó los sindicatos afiliaos de 51 en 1915 a 350 en 1918. La [[FORA|FORA anarquista]] pela so parte adoptó una postura crítica escontra'l gobiernu radical, promoviendo escenarios insurreccionales. El radicalismu estableció primeramente una sólida vinculación cola corriente [[sindicalismu revolucionariu|sindicalista revolucionaria]], cuantimás cola Federación Obrera Marítima (FOM) y la Federación Obrera Ferroviaria (FOF), que s'esleió depués de les grandes masacres obreres de 1919-1922.<ref name="Godio1">{{cita llibru |títulu=Historia del movimientu obreru arxentín 1870-2000 |editorial=Corregidor |añu=2000 |capítulu=Fora 9ᵘ Congresu y democracia |nome=Julio |apellíu=Godio}}</ref> [[Ficheru:Liga Patriótica Argentina.jpg|thumb|250px|Banda de la organización paramilitar [[fascismu|fascista]] [[Lliga Patriótica Arxentina]] con sofitu policial participando nos asesinatos y [[pogrom]]s de la [[Selmana Tráxica (Arxentina)|Selmana Tráxica]] de [[1919]].]] En 1919 creyer n'Arxentina delles organizaciones paramilitares de derecha, com ampliu sofitu empresariu y de la embaxada de [[Gran Bretaña]], ente les que se destacar la Lliga Patriótica presidida pol dirixente [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Manuel Carlés]] y l'almirante [[Manuel Domecq García]], ministru de Marina del gobiernu de [[Marcelo T. de Alvear]]. Les organizaciones paramilitares fortalecer a lo llargo de la década, desfilando xunto a les Fuercies Armaes y participando de les masacres obreres y el ''[[pogrom]]'' na [[Selmana Tráxica (Arxentina)|Selmana Tráxica]] (1919), la [[Patagonia rebalba]] (1921/22) y les fuelgues forestales en Santa Fe (1921). En 1925 el radical [[Manuel Carlés]] va ser unu de los primeros líderes fascistes n'Arxentina.<ref name="CL-Abós">{{cita web |url=http://www.clarin.com/sociedad/Diariu-Critica-tabano-poder_0_989901029.html |autor=Abós, Álvaro |títulu=Diariu Crítica, un tabán contra'l poder |obra=Clarín |fecha=9 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2015}}</ref> Van Tener un papel bien activu nel golpe de 1930 y na represión clandestina posterior. [[Ficheru:24-12-1921 Tres Cerros Huelguistas Detenidos.jpg|thumb|right|250px|Güelguistes deteníos en Tres Cerro mientres la [[Patagonia Tráxica]] ente [[1920]] y [[1921]].]] A mediaos de la década de 1920 apaecieron n'[[Italia]] y [[Alemaña]] los movimientos [[fascista]] y [[nazi]] respeutivamente, que tuvieron una importante adhesión n'Arxentina, sobremanera nes fuercies armaes y nos sectores de derecha y na amplia comunidá ítaloargentina qu'aquel día yera mayoritaria nel país. En 1922 [[Benito Mussolini]] toma'l poder n'[[Italia]]. El xefe del fascismu n'Arxentina, Vittorio Valdani, aportó a nomáu pol presidente Marcelo T. de Alvear como Direutor Alministrativu de la empresa estatal [[YPF]]. [[Ficheru:Retrat Francesc Cambó.jpeg|thumb|left|250px|El políticu [[Alfonsismo|monárquicu]]-[[franquismu|franquista]] [[Francisco Cambó]] foi'l presidente de la [[CHADE]], so que la so xestión fueron sobornaos los presidentes Alvear y Justo.]] A partir de la Primer Guerra Mundial fortaleciéronse les estructures [[monopoliu|monopólicas]] de la economía arxentina, a favor de grandes [[trust|trusts]] internacionales y en perxuiciu de la competitividá, la innovación y los consumidores arxentinos, causando deformaciones estructurales que se van estender por décades.<ref>{{cita llibru |url=|apellíu=Schvarzer |nome=Jorge|títulu=La industria que supimos consiguir. Una historia políticu-social de la industria arxentino|allugamientu=Buenos Aires|editorial=Planeta|añu=1996|isbn=950-742-690-6|p=123|capítulu=La fuercia del monopoliu}}</ref> En dellos casos el poder de les grandes empreses privaes impunxo un esquema de [[corrupción política]] sistemática, como quedó paradigmáticamente al descubiertu col [[escándalu de la CHADE|escándalu de la empresa llétrica CHADE]], d'orixe belga y presidida pol políticu español [[Francisco Cambó]], que llegó a sobornar a los presidentes radical [[Marcelo T. de Alvear]] y conservador [[Agustín P. Justo]].<ref name="Borja de Riquer i Permanyer">{{cita publicación |url=http://journals.openedition.org/ccec/3769 |títulu=Francesc Cambó: una biografía necesario y complexo|autor=Borja de Riquer i Permanyer|publicación=Cahiers de civilisation espagnole contemporaine [En ligne]|númberu= 8|añu=2012 |fechaaccesu=4 de febreru de 2018}}</ref><ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=PjFDhSiN1VoC&pg=PA1344#v=onepage&q=CHADE&f=false|páxina=1349|títulu=Doctor Jordi Nadal: la industrialització i el desenvolupament economic d'Espanya|volume= 2|nome-editor=Albert |apellíu-editor=Carreres|editorial=Universitat de Barcelona|isbn=84-475-2146-X|capítulu=La constitución de la Compañía Hispanu Arxentina de Lletricidá|nome=Rafael|apellíu=Anes Álvarez|allugamientu=Barecelona|añu=1999}}</ref> La [[crisis económica]] mundial de 1929 llamada [[Gran Depresión]] tuvo un fondu impautu na Arxentina. Afectó primero económicamente yá que el 80% de los ingresos fiscales n'Arxentina proveníen del comerciu esterior. La crisis creó una situación de tensión social, con baxes de sueldu, aumentu del desemplegu; esto ye, una contraición de la economía. Y esto xeneró tamién, nel planu políticu, un contestu nel cual produzse'l golpe de 1930. La [[Crisis de 1929]] foi un factor que creó una situación de tensión, de malestar sobre la economía, en términos sociales y d'esmolición ya incertidume nos sectores económicos dominantes y esto contribuyó a crear esti clima. N'América Llatina polo xeneral hubo una crisis de sistemes democráticos práuticamente en tola rexón.<ref name="fcd137c1">{{Cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/entrevistas/f/fraga.php |títulu=Entrevista a Rosendo Fraga Autor: Felipe Pigna |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171101020239/http://www.elhistoriador.com.ar/entrevistas/f/fraga.php |fechaarchivu=2017-11-01 }}</ref> [[Ficheru:Natalio botana padre.JPG|thumb|250px|L'uruguayu [[Natalio Félix Botana]] formó parte del grupu golpista y utilizó el popular [[Diariu Crítica|''Crítica'']] que fundara pa desprestixar al presidente Yrigoyen.]] Per otra parte, la enseñances sociales de la [[Ilesia católica]] de la dómina taben basaes na encíclica ''[[Rerum Novarum]]'' de [[1891]] que trataba sobre les condiciones de les clases trabayadores, dexaba patente'l so sofitu a dereches llaboral de «formar uniones o [[sindicatu|sindicatos]]», reafitaba nel so sofitu a dereches de la [[propiedá privada]] y aldericaba sobre les rellaciones ente'l gobiernu, les empreses, los trabayadores y la Ilesia, proponiendo una organización socioeconómica que más tarde se llamaría [[corporativismu]]. Recién a partir de [[1931]] el [[Papa]] [[Pío XI]] condergó al [[fascismu]] y propunxo llevar a la práutica los principios de la recta razón y de la [[Doctrina social de la Ilesia|filosofía socialcristiana]]. Les postures nacionalistes surdíes por imitación de lo asocedío n'[[Italia]] con [[Benito Mussolini]] que sofitaben la implantación d'un [[corporativismu]] provocaron la división del Partíu Popular y la so disolución. Foi entós cuando los nacionalistes católicos sofitaron al selmanariu "La Nueva República", opositor al gobiernu radical de [[Hipólito Yrigoyen]] que, en plena [[Gran depresión|Gran Depresión]] mundial de [[1929]] foi bien criticáu por una serie d'[[intervención federal|intervenciones a provincies]] por decretu y asesinatos d'opositores, ente ellos el del Senador [[Carlos Washington Lencinas|Lencinas]],<ref>Carlos Lencinas, taba frontalmente enfrentáu con Yrigoyen quien interviniera Mendoza, y acababa de ser escluyíu del Senáu pola mayoría yrigoyenista; ''El día que mataron a Carlos Washington Lencinas'', Laura Rodríguez, 15 de payares de 2003, Mendoza, diariu Los Andes; [https://web.archive.org/web/20070927214137/http://www.losandes.com.ar/2003/1115/Especiales/Hechosypersonajesmendocinos/nota144699_1.htm]</ref> que producieron el debilitamientu de la [[democracia]]<ref>{{cita llibru |autor=Ricardo Falcón |títulu=Democracia, conflictu social y renovador d'idees 1916-1930: tomu VI de la Coleición Nueva Historia Arxentina |añu=2014 |editorial=Penguin Random House Grupu Editorial Arxentina}}</ref> y desencadenaron el [[Golpes d'estáu n'Arxentina|golpe militar]] empobináu pol xeneral José Félix Uriburu. Una vegada que [[Hipólito Yrigoyen]] foi escoyíu presidente en 1916, empezó a formase dientro de la [[Unión Cívica Radical]] un ampliu sector que s'opunxo a Yrigoyen, considerándolo autoritariu. Esti sector se autodenominó "antipersonalista" y llegó a formar otru partíu radical denomináu [[Unión Cívica Radical Antipersonalista]] col que se presentó a les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1928|eleiciones presidenciales de 1928]] cola fórmula [[Leopoldo Melo]]-[[Vicente Gallo]], saliendo segundu detrás del mesmu Hipólito Yrigoyen. Derrotaos nes urnes, los radicales antipersonalista empezaron a conspirar contra'l gobiernu constitucional y depués integraría la [[Concordanza (Arxentina)|Concordanza]], que gobernó fraudulentamente ente 1932 y 1943. Los grupos conservadores y los medios de comunicación gráfica, tamién conspiraron contra'l gobiernu constitucional desque foi escoyíu'l primer presidente por votu secretu y obligatoriu en 1916. El diariu roquista ''[[La Prensa (Arxentina)|La Prensa]]'' alvirtiéra-y a Yrigoyen nuna editorial antes d'asumir, que si s'empeñaba en llevar alantre una política non conservadora "va ser batíu y desallugáu del poder".<ref name="LP">{{cita web |url=http://www.robertobaschetti.com/pdf/EL%20DIARIU%20LA%20PRENSA.pdf |autor=Baschetti, Roberto |títulu=El diariu La Prensa |enllaceautor=Roberto Baschetti |añu=2012 |fechaaccesu=8 de setiembre de 2013 }}</ref> Otru factor determinante del golpe d'Estáu contra Yrigoyen foi'l diariu ''Crítica'' del uruguayu [[Natalio Félix Botana]], que "non yá contribuyó al derrocamientu del gobiernu con acerbas crítiques del so diariu, sinón cola so participación personal na trama que, cola conducción na solombra del xefe del exércitu Agustín Justo, remató'l 6 de setiembre de 1930".<ref name="CL-Abós"/><ref name="ElH">{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/decada_infame/los medios_en_visperas_del golpe_a_hipolito_yrigoyen.php |títulu=Los medios en víspores del golpe a Hipólito Yrigoyen |obra=L'Historiador |fechaaccesu=1 de setiembre de 2015 }}</ref> === La dictadura militar de Uriburu (1930-1932) === {{AP|José Félix Uriburu}} El [[6 de setiembre]] de [[1930]], Uriburu encabezó un golpe d'estáu que derrocó al gobiernu constitucional [[Hipólito Yrigoyen]] y estableció una [[dictadura militar]], la primera d'una [[Golpes d'estáu n'Arxentina|serie que s'estendería hasta 1983]]. El [[10 de setiembre]], [[José Félix Uriburu]] foi reconocíu como [[presidente d'Arxentina|presidente]] ''de facto'' de la Nación pola [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema]] por aciu l'alcordada que dio orixe a la doctrina de los [[gobiernu de facto|gobiernos de facto]] y que sería utilizada pa llexitimar a tolos demás golpes militares.<ref>Historia Integral Arxentina, ''Partíos, ideoloxíes ya intereses'', T. 7 El sistema en crisis, Buenos Aires:CEAL, páx.88/89</ref> Uriburu básicamente representó naquel momentu primero de too un [[nacionalismu católico]] [[corporativismu|corporativista]]. Inclusive el proyeutu de constitución neocorporativa que tenía Uriburu y los sos sectores yera un sistema neocorporativo mistu. Queríen qu'hubiera una cámara corporativa, por casu, con representación de sindicatos, empresarios y otra cámara con representación política. Yeren proyeutos neocorporativos. Ideolóxicamente bien tributarios del nacionalismu católico, que dende los años '20 venía creciendo n'Arxentina.<ref name="fcd137c1" /> Uriburu encamentó-y al poeta [[Leopoldo Lugones]] la redaición de proclamar revolucionaria, pero la primer versión foi acusada de [[fascista]] per parte del coronel José María Sarobe y el xeneral [[Agustín P. Justo]], que representaben el [[República Conservadora (Arxentina)|lliberalismu conservador tradicional]] de l'Arxentina<ref name="fcd137c1" /> Los discursos mentaben de cutio la necesidá de restaurar l'orde, la propiedá y les xerarquíes.<ref>{{cita llibru |autor=García Molina, Fernando y Mayu, Carlos A. |títulu=Archivo del xeneral Uriburu |editorial=Centro Editor d'América Llatina |añu=1986 |páxines=29-32 }}</ref> Sicasí, a diferencia de los fascismos europeos, la derecha arxentina consideraba que la clave del sistema políticu propuestu yera l'Exércitu, y non organizaciones paramilitares.<ref>{{cita llibru |autor=Cattaruzza, Alejandro |títulu=Historia de l'Arxentina 1916-1955 |editorial=Sieglu XXI |añu=2012 |páxina=117}}</ref> Uriburu propunxo la fundación d'un Partíu Nacional, al que tendríen de xuntase los demás partíos, anque taben escluyíos el radicalismu yrigoyenista y posiblemente el Partíu Socialista. La invitación foi refugada por toos, salvo dellos grupos conservadores. Uriburu adelantrárase a convocar a eleiciones pa [[Gobernadores de Buenos Aires|gobernador de Buenos Aires]], col enfotu de presentar una candidatura única del Partíu Nacional frente a los radicales; cuando'l so proyeutu fracasó, nun pudo retratase.<ref>{{cita llibru |autor=Béxar, María Dolores |títulu=Uribury y Justo: la puxanza conservadora |editorial=Centro Editor d'América Llatina |añu=1983 |páxines=29-33 }}</ref> Nel mes d'abril, de 1931 celebráronse les eleiciones bonaerenses, con un resultáu imprevista: magar que'l gobiernu consideraba al radicalismu dafechu "fora de la historia", y a qu'ésti nun entamó una campaña eleutoral nin tenía sofitu de la prensa, el candidatu radical [[Honorio Pueyrredón]] llogró'l trunfu. Magar que nel Colexu Eleutoral el radicalismu quedó dellos votos por detrás y tenía d'axustar colos socialistes p'alzase cola gobernación, el gobiernu entró en llerza y la mayoría de los ministros presentó l'arrenunciu. Uriburu reorganizó'l gabinete, nomando ministros del sector "lliberal". El 8 de mayu suspendió'l llamáu al colexu eleutoral provincial, y nomó gobernador ''de facto'' de la provincia de Buenos Aires a [[Manuel Ramón Alvarado]].<ref>Béxar (1983): 33-36.</ref> Poques selmanes más tarde españó una revolución na [[provincia de Corrientes]], dirixida pol teniente coronel [[Gregorio Pomar]]; anque foi rápido reprimida, dio a Uriburu la escusa que buscaba: clausuró tolos locales de la UCR, arrestó a docenes de dirixentes y prohibió a los colexos eleutorales escoyer políticos venceyaos direuta o indireutamente con Yrigoyen; Pueyrredón fuera ministru de Yrigoyen, lo que significaba que nun podía ser escoyíu, pero amás foi espulsáu del país xunto con Alvear. Amás suspendió les eleiciones de gobernadores entamaes pa les provincies de Córdoba y Santa Fe.<ref>{{cita llibru |autor=Walther, Richard J. |títulu=La provincia de Buenos Aires na política arxentina (1912-1943) |editorial=Emecé |añu=1987 |páxines=150-154 }}</ref> Nel mes de setiembre llamó a eleiciones pal mes de payares, y pocu dempués anuló les eleiciones en Buenos Aires.<ref>Cattaruzza (2012): 118-119.</ref> L'esperimentu corporativista fracasara, pero aun así, el 20 de febreru de 1932, hores antes d'apurrir el gobiernu al so socesor, Uriburu declararía que ''"el votu secretu ye precisamente lo que dexó la esquiciadura demagóxica que carecimos."''<ref>{{cita llibru |autor=Rodriguez Molas, Ricardo |títulu=Historia de la tortura y l'orde represivu na Arxentina |editorial=Eudeba |añu=1985 |páxina=60}}</ref> === Presidencia d'Agustín P. Justo (1932-1938) === {{AP|Agustín P. Justo}} Depués del fracasu del ensayu [[corporativismu|corporativista]] [[nacionalismu católico|nacionalista católicu]] de [[José Félix Uriburu]] gobernó l'Arxentina una alianza política [[conservadorismu|conservadora]] que se denominó la "[[Concordanza (Arxentina)|Concordanza]]" que foi una alianza política formada ente'l [[Partíu Demócrata Nacional]] (tamién conocíu a cencielles como Partíu Conservador), la [[Unión Cívica Radical Antipersonalista]] y el [[Partíu Socialista Independiente]] que gobernó'l país mientres la llamada [[década infame]] ente [[1932]] y [[1943]], al traviés de los presidentes [[Agustín P. Justo]] (1932-1938), [[Roberto M. Ortiz]] (1938-1940) y [[Ramón Castillo]] que tuvo de completar el periodu por muerte del presidente Ortiz (1940-1943). Esti periodu carauterizar pol empiezu del nuevu modelu económicu conocíu como [[industrialización por sustitución d'importaciones]]. Nel planu económicu, cola crisis de la bolsa, los mercaos internacionales tienden a cerrar les sos economíes adoptando modelos de [[proteicionistes|proteicionismu]]. [[Inglaterra]] anuncia na "convención d'[[Ottawa]]" que-yos dará ventayes arancelaries a les sos colonies. Por cuenta de la so gran dependencia, el país robla'l [[apauto Roca-Runciman]] con Inglaterra en [[1933]], venciendo asina'l sector ferroviariu y otres árees estratéxiques en cuenta de un tratu privilexáu pa les carnes arxentines. El pactu foi cuestionáu por opositores ya historiadores,<ref group="*">Les irregularidaes del Apauto Roca-Runciman fueron denunciaes pol senador [[Lisandro de la Torre]] y l'agrupación radical [[Fuercia d'Orientación Radical de la Moza Arxentina|FORXA]], ya historiadores como Xuan Carlos Vedoya(''Apauto Roca-Runciman'', 1974), Oscar A. Troncoso ("El pactu Roca-Runciman" en ''Historia Integral Arxentina'', V. 7, 1974)</ref> considerando qu'afectaba gravemente la soberanía nacional y citando la declaración pública del [[Julio A. Roca (h) |Vicepresidente de la Nación]] mientres axustaba'l tratáu, na qu'afirmó que "dende'l puntu de vista económicu, (Arxentina ye) una parte integrante del Imperiu Británicu".<ref>Troncoso, Oscar A. (1976). El Pactu Roca-Runciman, n'Historia Integral Arxentina (T. 7. El Sistema en Crisis), Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina, páx. 131</ref> Ante esta crisis del modelu agru-esportador arxentín, a mediaos de la década empecipió un procesu d'[[industrialización por sustitución d'importaciones]], cola so exa principal en [[Buenos Aires]], acompañáu d'una [[Migración interna n'Arxentina#La gran migración interna escontra Buenos Aires (1930-1980)|fola migratoria interna]], del campu a les ciudaes y ''del interior a la capital''. Nesti periodu la [[Unión Cívica Radical]], conducida por [[Marcelo T. de Alvear]], va ser sistemáticamente escluyida del accesu al gobiernu por aciu l'usu abiertu del fraude eleutoral y la represión. Nel senu del radicalismu apaecieron fuertes corrientes nacionalistes yrigoyenistas que s'espresaron na fundación del influyente grupu [[F.O.R.J.A.]], y nos primeros nucleos de la intransixencia radical, que va conducir na UCR na década siguiente y que daquella empezaba a nuclearse alredor d'[[Amadeo Sabattini]], gobernador de [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] (1936-1940). Pela so parte el [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] y sobremanera el so aliáu'l [[Partíu Demócrata Progresista]], conducíu por [[Lisandro de la Torre]], van denunciar nel Congresu los socesivos actos de corrupción en beneficiu d'una élite realizaos pol réxime, qu'inclusive van causar l'asesinatu del senador [[Enzo Bordabehere]] na cortil del [[Senáu de la Nación Arxentina|Senáu]]. Finalmente, nesi periodu, [[Movimientu obreru arxentín#De 1930 a 1943|el movimientu obreru arxentín]] entamar na [[Confederación Xeneral del Trabayu (Arxentina)|Confederación Xeneral del Trabayu]] (CGT), sobre'l sindicatu d'actividá y nueves idees nacionalistes y de rellaciones colos partíos políticos populares. === Presidencia de Roberto Ortiz (1938-1942) === Escontra [[1939]] cuando empezó la [[Segunda Guerra Mundial]], Arxentina taba gobernada pol presidente [[Unión Cívica Radical Antipersonalista|radical antipersonalista]] [[Roberto Marcelino Ortiz|Roberto Ortiz]], que fuera ministru del presidente [[Unión Cívica Radical|radical (UCR)]] [[Marcelo T. de Alvear]]. Mientres el so gobiernu Arxentina influyó decisivamente na paz alcanzada ente Paraguái y Bolivia que s'enfrentaren na [[Guerra del Chaco]]. La tradicional política neutralista y de non belixerancia caltener hasta [[1944]]. === Presidencia de Ramón Castillo (1942-1943) === En [[1942]], por cuenta de la enfermedá del Presidente Ortiz, asumió'l vicepresidente [[Ramón Castillo]], hasta [[1943]], en que sería derrocáu. La so presidencia tuvo marcada poles presiones d'[[Estaos Xuníos]] por qu'Arxentina abandonara la so tradicional posición ''[[neutralismo|neutralista]]'' y declarára-y la guerra a les [[potencies de la Exa]], cosa que efeutivamente diba asoceder mientres la presidencia d'[[Edelmiro Farrell]] (27 de marzu de 1945). === Reclamaciones antártiques y toma de posesión formal del territoriu continental antárticu === En [[1939]] l'Arxentina crea transitoriamente p'asistir a una invitación [[noruega]] a la [[Comisión Nacional del Antárticu (Arxentina)|Comisión Nacional del Antárticu]] por aciu el decretu N°&nbsp;35821, pero pol decretu N°&nbsp;61852 del 30 d'abril de 1940 pasó a ser un organismu permanente al envís d'intensificar les investigaciones na zona. Realizáronse esploraciones, xeres científiques, relevamiento de terrén y abalizamientu. El 6 de payares de 1940 Chile estableció por decretu les llendes de les sos reclamaciones antártiques. {{cita|Formen l'Antártica Chilena o Territoriu Chilenu Antárticu, toles tierres, islles, castros, petones, glaciares y demás conocíos y por conocer, y el mar territorial respeutivu, esistentes dientro de les llendes del casquete constituyíu polos meridianos 53°, longitud oeste de Greenwich, y 90°, longitud oeste de Greenwich.}} L'Arxentina protestó formalmente pol decretu chilenu por aciu nota del 12 de payares de 1940, refugando la so validez y espresando una potencial reclamación a la mesma área.<ref>The polar regions and the development of international law Volume 3 de Cambridge studies in international and comparative law. pp. 58. Autor: Donald Rothwell. Editor: [[Cambridge University Press]], 1996. ISBN 0-521-56182-5, 9780521561822</ref> De la mesma, el Reinu Xuníu protestó'l 25 de febreru de 1941. N'ochobre de 1941 l'[[Institutu Xeográficu Nacional (Arxentina)|Institutu Xeográficu Militar]] arxentín publicó mapes qu'amosaben la estensión de la futura reclamación arxentina ente los 25° O y 75° O. En xineru de 1942 l'Arxentina, acordies cola [[teoría de los sectores polares]], declaró los sos derechos antárticos ente los meridianos 25ᵘ y 68ᵘ 24' Oeste (el de [[punta Dungeness]]). Lo que dio llugar a un memorándum de respuesta del Gobiernu chilenu del 3 de marzu de 1942, acutando los sos derechos. L'Arxentina realizó na isla Decepción la so toma de posesión formal del territoriu continental antárticu'l [[8 de payares]] de [[1942]], por aciu l'allugamientu d'un cilindru que contenía una acta y una bandera dexaos ellí por una espedición al mandu del capitán de fragata [[Alberto J. Oddera]]. En xineru de 1943 personal del barcu británicu HMS ''Carnarvon Castle'' destruyó les evidencies de tomar de posesión arxentina, llantó la bandera británica y unvió a Buenos Aires l'acta. El 5 de marzu d'esi añu'l buque arxentín [[ARA 1ᵘ de Mayu (1894)|ARA ''1° de Mayu'']] removió la bandera británica.<ref>[http://www.hamilton.edu/news/more_news/display.cfm?id=3866 Passing Deception Island]</ref> {{AP|Antártida Arxentina}} {{VT|Campañes antártiques arxentines}} == El peronismu (1945-1955) == === Antecedentes: la Revolución del 4 de xunu de 1943 (1943-1946) === {{AP|Revolución del 43}} [[Ficheru:Rawson-Ramirez-Farrell.jpg|thumb|300px|[[Arturo Rawson]], [[Pedro Pablo Ramírez]] y [[Edelmiro Farrell]], los trés xenerales presidentes de la ''Revolución del 43'']] El [[4 de xunu]] de [[1943]] producióse un nuevu [[Golpes d'Estáu n'Arxentina#Golpe del 4 de xunu de 1943|golpe militar]] encabezáu polos xenerales [[Arturo Rawson]] y [[Pedro Pablo Ramírez]] y sofitáu por dellos sectores militares ente los que se destacar una agrupación de militares del Exércitu denomináu [[GOU]] (Grupu d'Oficiales Xuníos), integráu por unos venti oficiales mayoritariamente nuevos d'ideoloxíes diverses que compartíen un enfoque [[nacionalista]]. El golpe derrocó al presidente [[Ramón Castillo]] quien foi reemplazáu pol xeneral [[Arturo Rawson]], quien trés díes depués foi reemplazáu de la mesma pol xeneral [[Pedro Pablo Ramírez]]. La [[Revolución del 43]] contenía nel so interior diversos sectores que llucharon ente sigo pa controlar la direición del procesu. Unu d'esos sectores tuvo lideráu pol entós coronel [[Juan Domingo Perón]], quién ocupó primeramente un cargu de menor significación como secretariu del Ministeriu de Guerra, en cabeza del Xeneral [[Edelmiro Farrell]]. A partir de la segunda metá de [[1943]] empezó una política d'alianza col [[movimientu sindical]] que-y dexaría dir ocupando posiciones cada vez más influyentes nel gobiernu militar. Nesi camín resultó fundamental la so designación a cargu del irrelevante Departamentu de Trabayu, alzáu depués al nivel de Secretaría d'Estáu. A empiezos de [[1944]] el gobiernu militar rompió rellaciones diplómáticas colos países del [[Exa Roma-Berlín-Tokio|Exa]], decisión que llevó a un enfrentamientu ente los sos sectores internos y a esixir l'arrenunciu del presidente Ramírez, quien foi reemplazáu pol Xeneral [[Edelmiro Farrell]], pasando Perón a ocupar el [[Ministeriu de Guerra (Arxentina)|Ministeriu de Guerra]] que dexó aquel. Farrell sofitar en Perón y la so esitosa política llaboral-sindical y sufrió el embate del sector nacionalista de derecha lideráu pol [[Ministeriu del Interior (Arxentina)|Ministru del Interior]], el xeneral [[Luis César Perlinger]]. Na segunda metá del añu'l dúu Farrell-Perón consolidó la so posición, moviendo al sector de la derecha nacionalista [[católica]]-[[hispanista]], y afondó les reformes llaborales xeneralizando la [[negociación coleutiva]], sancionando'l [[Estatutu del Peón de Campo]] que laboralizó la situación de los trabayadores rurales, creando los tribunales de trabayu y estableciendo la xubilación pa los emplegaos de comerciu. Tamién se tomaron importantes midíes [[industrialización|industrialistas]] como la creación del Bancu Industrial de Creitu. A partir del segundu semestre de 1943 establecer nel gobiernu un grupu integráu principalmente por [[sindicatos]] [[Partíu Socialista (Arxentina)|socialistes]] y [[sindicalismu revolucionariu|sindicalistes revolucionarios]] lideráu pol coronel [[Juan Domingo Perón]], que llogró ocupar primero'l pequeñu Departamentu de Trabayu, pa dise fortaleciendo progresivamente, por aciu una aición empuesta a defender los derechos de los trabayadores y promover el protagonismu sindical. Les principales midíes llaborales fueron: *L'Estatutu del Peón, qu'estableció un salariu mínimu y procuró ameyorar les condiciones d'alimentación, vivienda y trabayu de los trabayadores rurales. *L'establecimientu del seguru social y la xubilación que benefició a 2 millones de persones. *La creación de Tribunales de Trabayu, que les sos sentencies, en llinies xenerales, resultaron favorables a les demandes obreres. *La fixación de meyores salariales y l'establecimientu del aguilandu pa tolos trabayadores. *La reconocencia de les asociaciones profesionales, colo cual el sindicalismu llogró una meyora sustancial de la so posición nel planu xurídicu. En 1945 l'embaxador de los [[Estaos Xuníos]] [[Spruille Braden]] entamó un fuerte movimientu que s'identificó como [[antiperonismu|antiperonista]], que produció de la mesma qu'amplios sectores sindicales, hasta entós socialistes y sindicalistes revolucionarios -y en menor midida anarquistes y comunistes-, identificárense como [[peronismu|peronistes]]. L'enfrentamientu ente dambos grupos derivó nun golpe d'estáu antiperonista el 9 d'ochobre de 1945, moviendo a los sindicalistes del gobiernu y deteniendo a Perón. Como respuesta, el [[Día de la Llealtá|17 d'ochobre de 1945]] producióse una gran movilización d'obreros y sindicalistes na Plaza de Mayu, qu'esixeron y llograron la lliberación de Perón y el compromisu de la dictadura de llamar a eleiciones. A partir d'entós dambos bandos preparar pa enfrentase n'eleiciones el [[24 de febreru]] de [[1946]] trunfando [[Juan Perón]] y como vicepresidente'l radical [[Hortensio Quijano]] -candidatos de los partíos [[Partíu Llaborista (Arxentina)|Llaborista]], [[Unión Cívica Radical Xunta Renovadora]] y [[Partíu Independiente (Arxentina)|Independiente]]-, contra la fórmula de la [[Unión Democrática (Arxentina)|Unión Democrática]] integrada polos radicales [[José P. Tamborini]]-[[Enrique Mosca]]. === El primer gobiernu de Juan D. Perón (1946-1952) === [[Ficheru:Juan Peron con banda de presidente.jpg|thumb|250px|right|[[Juan Domingo Perón]]: el mayor líder popular de la historia arxentina.]] {{AP|Primer gobiernu de Perón}} Nes eleiciones de [[1946]] Perón presentóse como candidatu de trés partíos aliaos: el [[Partíu Llaborista (Arxentina)|Partíu Llaborista]], entamáu polos [[sindicatu|sindicatos]], la [[Unión Cívica Radical Xunta Renovadora]] y el [[Partíu Independiente (Arxentina)|Partíu Independiente]], d'enclín conservador. El so vicepresidente foi [[Hortensio Quijano]], un [[Unión Cívica Radical|radical]] de la disidente [[Unión Cívica Radical Xunta Renovadora]]. Les eleiciones polarizaron al país: per un sitiu el peronismu, los sindicalistes de la CGT y grupos yrigoyenistas del radicalismu, O. C. R. Xunta Renovadora o [[FORXA]] (Onde s'atopaben reconocíes personalidaes como [[Arturo Jauretche]], [[Raúl Scalabrini Ortiz]], etc.), y de los conservadores de les provincies del interior y pol otru la Unión Democrática que cuntaba cola participación de la UCR y los partíos [[Partíu Socialista (Arxentina)|Socialista]] y [[Partíu Demócrata Progresista|Demócrata Progresista]] y el sofitu del [[Partíu Comunista Arxentín|Partíu Comunista]], los conservadores de la Provincia de Buenos Aires y l'embaxador de los Estaos Xuníos, [[Spruille Braden]]. Nes eleiciones trunfó Perón, col 52% de los votos. N'asumiendo la presidencia fundiéronse los partíos que llevaron la candidatura de Perón, formando'l [[Partíu Peronista]] —llamáu de volao Partíu Únicu de la Revolución, y güei conocíu como Partíu Xusticialista— y depués de llográu'l [[sufraxu femenín]], en [[1949]] [[Eva Perón]] entamó'l [[Partíu Peronista Femenín]]. Establecióse un criteriu de cupos pol cual los cargos políticos partir en partes iguales ente los sindicatos, el sector políticu del Partíu Peronista y les muyeres. En 1947 la [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos]] empecipió un xuiciu políticu contra los miembros de la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema]] qu'habíen legitimado los [[Golpes d'estáu n'Arxentina|golpes d'estáu de 1930 y 1943]], resultando removíos de los sos cargos. En [[1949]] convocóse eleiciones pa l'[[Asamblea Constituyente]] que dictó una [[Constitución Arxentina de 1949|nueva Constitución]] acorde colos principios del [[constitucionalismo social]] y el peronismu, estableciendo, ente otres coses la igualdá xurídica d'homes y muyeres, los derechos de los trabayadores, los derechos de la ancianidad, l'[[autonomía universitaria]], la [[función social de la propiedá]] y les facultaes d'intervención del Estáu na economía, según la reeleición presidencial inmediata, que [[Perón]] utilizó en 1951. Según los opositores, la principal intención del gobiernu yera esaniciar la torga impuesta pol artículu 77 (C.N. 1853/70) que nun dexaba la reeleición inmediata del presidente.<ref>Manual d'Historia Constitucional Arxentina, Celso Ramón Lorenzo, Santa Fe, Arxentina : Editorial Juris, 1994, ISBN 9789508170224, pp 168</ref> El primer gobiernu peronista amplió los derechos llaboral y social, de les muyeres, de les persones que vivíen nos territorios nacionales, de los vieyos, de los neños, de los sectores vulnerables y promovió la industrialización del país. En materia llaboral creóse'l [[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social (Arxentina)|Ministeriu de Trabayu y Previsión Social]] y per primer vegada na historia arxentina la retribución del trabayu superó a la retribución del capital.<ref name="Gerchunoff-Llach">{{cita llibru |apellíu=Gerchunoff |apellíu2=Llach |nome=Pablo |nome2=Lucas |añu=1998 |títulu=El ciclu de la ilusión y el desencantu. Un sieglu de polítiques económiques arxentines |editorial=Ariel |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9509122572 |páxina=182|cita=El componente salarial del ingresu nacional superó, per primer vegada na historia, a la retribución llograda en conceutu de ganancies, intereses y renta de la tierra. En 1948 aquel xubía a 53% contra 47% d'este, lo que se comparaba favorablemente cola situación imperante namái un llustru tras, cuando los trabayadores percibíen 44,4% y los empresarios, capitalistes y rentistas recibíen 55,6%.}}</ref> Con al respeutive de los derechos de les muyeres, sancionóse la llei del votu femenín en 1947. Con al respeutive de los territorios que los sos habitantes teníen los sos derechos políticos acutaos, en 1951 el Congresu Nacional aprobó la llei 14307 [[Provincies d'Arxentina|provincializando]] los territorios nacionales del [[Provincia del Chaco|Chaco]] y [[La Pampa]] que por decisión de les convenciones constituyentes escoyíes polos pueblos d'eses provincies adoptaron los nomes de Provincia Presidente Perón y Provincia Eva Perón, respeutivamente. En materia de [[seguridá social]] ("previsión social") se masificó la cobertoria, pasando de 397.000 afiliaos en 1939 a 2.327.946 en 1949,<ref>{{cita web |url=http://aaps.org.ar/pdf/area_politicassociales/Basualdo.pdf |nome=Eduardo |apellíu=Basualdo |fecha=payares de 2009 |títulu=La evolución del sistema previsional arxentín |obra=AAPS}}</ref> al empar que [[Eva Perón]] realizó una amplia obra asistencia social a los sectores más vulnerables, dende la [[Fundación Eva Perón]] que los sos fondos proveníen d'apurras de distinta índole: taben los obligatorios impuestos por lleis nacionales sobre los jornales de los obreros arxentinos dos veces al añu y les donaciones d'empreses privaes, aparentemente voluntaries pero constituyendo na práutica casi un requisitu pa funcionar ensin problemes col gobiernu peronista.<ref>Pedro Santos Martínez: La Nueva Arxentina 1946-1955 tomu I páx. 94. Editorial Astrea Buenos Aires 1976</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Torre |nome=Xuan Carlos |apellíu2=Pastoriza |nome2=Elisa |títulu=Nueva historia arxentina | otros = Xuan Carlos Torre (direutor) |volume=VIII |capítulu=La democratización del bienestar |añu=2002 |editorial=Editorial Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-07-2181-3 }}</ref>Tamién recibía fondos del Estáu y utilizaba inmuebles, personal y medios de tresporte del mesmu. Un decretu del Poder Executivu dispunxo que les demasíes de les partíes de cada ministeriu tresferir a la Fundación y magar que foi oxetáu pol Tribunal de Cuentes igual foi aplicáu.<ref>Pedro Santos Martínez: La Nueva Arxentina 1946-1955 tomu I páx. 93. Editorial Astrea Buenos Aires 1976</ref> En materia de salú creóse'l Ministeriu de Salú Pública a cargu del Dr. [[Ramón Carrillo]], dende la cual realizáronse campañes pa esaniciar el [[paludismu]], la [[fiebre mariello]] y les enfermedaes venérees, programes de vacunación masiva (antivariólica y antidiftérica), producción nacional de melecines y amenorgamientu del so costu y construcción d'hospitales.<ref>{{cita publicación |publicación=Tou ye Historia |númberu=117 |añu=Febreru de 1977 |títulu=Ramón Carrillo |ubicación=Buenos Aires |nome=Rodolfo F. |apellíu=Alzugaray\páxines=6-27}}</ref> En materia económico se nacionalizaron sectores básicos como los [[Ferrocarriles Argentinos (empresa histórica)|ferrocarriles]], el [[ENTel (Arxentina)|serviciu telefónicu]], les [[Aerolíneas Argentinas|llinies aérees]], el [[Institutu Arxentín de Promoción del Intercambio|comerciu esterior]], la [[Empresa Líneas Marítimas Argentinas|flota mercante]], el [[Somisa|sector siderúrxicu pesáu]] ya impulsóse la [[industrialización]]. En política internacional el ministru [[Juan Atilio Bramuglia]], d'estraición sindical, implementó una política de [[neutralidá]] na [[Guerra Fría]] que denominó [[Tercer posición#Arxentina|"la tercer posición"]] y una política d'aliances rexonal con [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Paraguái]] y [[Chile]].<ref>{{cita llibru |nome=Rogelio |apellíu=García Lupo |títulu=Últimes noticies de Perón y el so tiempu |capítulu=El secretu de trés presidentes; Stroessner, l'amigu equivocáu}}</ref> N'educación promovióse la educación téunica, creóse la [[Universidá Obrera Nacional]] (depués renomada [[Universidá Teunolóxica Nacional]]) y establecióse la gratuidá de la enseñanza universitaria.<ref>{{cita web |url=http://portales.educacion.gov.ar/spu/noticias/cumplir-63-anos-de-la%20gratuid%C3%A1%20universitaria/ |títulu=Cumplir 63 años de la Gratuidá Universitaria |obra=Ministeriu d'Educación |fecha=22 de payares de 2012 |fechaaccesu=1 de marzu de 2015 |apellíu=Cansanello |nome=Orestes Carlos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160424175726/http://portales.educacion.gov.ar/spu/noticias/cumplir-63-anos-de-la |fechaarchivu=2016-04-24 }}</ref><ref>{{cita web |títulu=Juan Perón suspende'l cobru d'aranceles a los universitarios |url=http://www.laopinionpopular.com.ar/noticia/10160-juan-peron-suspende-el cobru-de-aranceles-a-los universitarios.html |obra=La Opinión Popular |fecha=22 de payares de 2011 |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 }}</ref> − Tres 15 años de democracies acutaes ya intervenciones militares sobre los gobiernos civiles, en 1946 el Congresu sancionó una nueva Llei d'Educación Cimera que punxo a les universidaes so la órbita de les regles d'una democracia ensin&nbsp;proscripción. Pa eso, y marcando un finxu na historia de la llexislación sobre educación cimera, el peronismu dictó en 1947 la Llei Nᵘ 13.031, denominada Llei&nbsp;Guardo, n'honor al diputáu xusticialista creador del so articuláu. Esta llexislación punxo puntu final a la llarga vixencia de los cuatro artículos de l'amenorgada Llei Nᵘ 1.597 de 1885, “Llei Avellaneda”, qu'ofició de marcu llegal hasta entós. En 1949, col enfotu de atender a dellos planteos de los universitarios, incorporar meyores de la llei sancionada en 1947 y sentar les bases pa una nueva llei, incorporóse un artículu na ''Constitución'' arxentina de 1949. Nel añu 1954 sancionóse una nueva llei, la 14.297. Nella incorporáronse dellos otros postulaos de la Reforma Universitaria, como la definición de la estensión y la participación direuta de los estudiantes. Esta llei afondó la participación estudiantil nel gobiernu de les facultaes, otorgándo-yos el derechu al votu.<ref name="Una llei, toles lleis">{{cita web|títulu=Una llei, toles lleis|url=http://www.suplementos.unsj.edu.ar/ochobre73/?p=891|editorial=Universidá Nacional de San Juan|fecha=4/12/06}}</ref> ==== Polarización ente peronistes y antiperonistes ==== Los dos primeros gobiernos peronistes tuvieron marcaos pola estrema polarización de la sociedá ente [[antiperonismu|antiperonistes]] y peronistes, según pola aición de sectores non peronistes nin antiperonistes, sofitando a unu o otru bandu o a nengunu. Andrés Avellaneda y Alejandra Giuliani falen de la historiografía antiperonista que se fixo dominante a partir de la dictadura antiperonista de 1955,<ref name="Giuliani">{{cita llibru |nome=Alejandra |apellíu=Giuliani |títulu=Pasaos presentes. Política, economía y conflictu social na historia arxentina contemporánea |editorial=Dialektik |añu=2006 |capítulu=Conformación y llendes de l'alianza peronista: 1943-1955 |isbn=9789872276904}}</ref> señalando los sos mitos,<ref>{{cita publicación |url=http://fh.mdp.edu.ar/revistas/index.php/celehis/article/viewFile/577/582 |títulu=Política y lliteratura: antes y dempués de Cortázar |nome=Andrés |apellíu=Avellaneda |publicación=CELEHIS-Revista del Centru de Lletres Hispanoamericanes |volume=13 |númberu=16 |allugamientu=Mar del Plata |añu=2004 |páxines=121-134}}</ref> y la so interpretación acutada de los fechos al desconocer l'autonomía de los diversos grupos qu'integraron l'alianza peronista.<ref name="Giuliani"/> Nel mesmu sentíu empobínense les investigaciones del historiador israelín [[Raanan Rein]], poniendo l'acentu nel estudiu de les carauterístiques especiales de los dirixentes de segunda llinia del peronismu y les particularidaes rexonales.<ref name="Rein-Bramuglia">{{cita llibru |nome=Raanan |apellíu=Rein |títulu=Juan Atilio Bramuglia. So la solombra del líder, la segunda llinia de lideralgu peronista |editorial=Lumiere-Universidá de Tel Aviv |añu=2006 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=987-603-000-0 |páxines=11-42}}</ref> En 2003 el dirixente peronista [[Antonio Cafiero]] reprochó la interpretación de los fechos que faía unu de los principales historiador antiperonistes, [[Hugo Gambini]], por non tener en cuenta'l contestu históricu nel qu'asocedieron esos fechos.<ref name="LN-Cafiero-vs-Gambini">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/500840-la tarde-del-15-de-abril-de-1953 |obra=La Nación |nome=Antonio |apellíu=Cafiero |fecha=3 de xunu de 2003 |títulu=La tarde del 15 d'abril de 1953 }}</ref> El gobiernu peronista y la xusticia detuvieron dirixentes de la oposición acusándolos de cometer delitos, participar n'actos terroristes ya intentos de golpes d'Estáu.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/500840-la tarde-del-15-de-abril-de-1953 |obra=La Nación |nome=Antonio |apellíu=Cafiero |fecha=3 de xunu de 203 |títulu=La tarde del 15 d'abril de 1953 }}</ref><ref name="Ramos-Lanusse">{{cita web |url=http://jorgeabelardoramos.com/carta.php?id=13 |obra=Jorge Abelardo Ramos |nome=Jorge Abelardo |apellíu=Ramos |fecha=15 de marzu de 1992 |títulu=Al Xeneral Alejandro Agustín Lanusse |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190912133548/http://jorgeabelardoramos.com/carta.php?id=13 |fechaarchivu=2019-09-12 }}</ref><ref name="pavon92">{{cita llibru |apellíu=Enrique Pavón Pereyra (direutor) |títulu=Perón. L'home del destín. Cronoloxía arxentina 1895-1974 |añu=1973 |editorial=Abril Educativa y cultural S.A. |allugamientu=Buenos Aires |páxines=92, 105, 107 y 108}}</ref><ref name="gambini231">{{cita llibru |apellíu=Gambini |nome=Hugo |títulu=Historia del peronismu |volume=II |añu=2001 |editorial=Editorial Planeta Arxentina S.A. |allugamientu=Buenos Aires |páxines=217-231 |isbn=950-49-0784-9}}</ref> [[Ricardo Balbín]], diputáu de la Unión Cívica Radical foi desaforáu pola Cámara de Diputaos de la Nación y deteníu por orde xudicial, acusáu de cometer el delitu de desacatamientu.<ref>{{cita llibru |obra=Fallos de la Corte Suprema de Xusticia de la Nación |volume=217 |páxina=122 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=CSJN}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=Diariu de Sesiones de la Cámara de Diputaos de la Nación editorial=Cámara de Diputaos de la Nación |capítulu=Sesión del 29 de setiembre de 1949 |páxina=4296}}</ref> El xeneral [[Alejandro Agustín Lanusse]] foi deteníu pola so participación nel intentu de [[Golpe d'Estáu n'Arxentina del 28 de setiembre de 1951|golpe d'estáu de 1951]].<ref name="Ramos-Lanusse"/> Los dirixentes de la Unión Cívica Radical [[Roque Carranza]] y [[Arturo Mathov]] fueron deteníos por haber asesináu a siete persones y mancar a más de cien nel [[atentáu na Plaza de Mayu del 15 d'abril de 1953]], siendo de la mesma torturaos pola Policía Federal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Chávez |nome=Gonzalo |títulu=La Masacre de Plaza de Mayu editorial=De la Campana |allugamientu=La Plata |añu=2005 |páxines=50-51}}</ref> Hugo Gambini y Silvia Mercado señalen que'l gobiernu negó l'accesu a la radio y televisión a los dirixentes non peronistes hasta dos meses antes del so derrocamientu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Gambini |nome=Hugo |títulu=Frondizi. L'estadista acorrexáu. |añu=2006 |editorial=Ediciones B Arxentina S.A. |allugamientu=Buenos Aires |páxina=117 |isbn=978-987-627-344-2}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Mercado |nome=Silvia D. |títulu=L'inventor del peronismu |añu=2014 |editorial=Espeyu d'América - Planeta |ubicación=Buenos Aires|isbn=978-950-49-3161-4 |páxina=276}}</ref>{{Harvnp|Torre|2002| p=43}} Nesos años "la radio" yeren una gran cantidá d'emisores privaes instalaes na mayoría de les grandes ciudaes del país, ente que "la televisión" yera una [[Canal 7 (Arxentina)|canal estatal]], qu'empecipió les sos tresmisiones en 1951. Mirta Varela señala que "Perón llegó al gobiernu tou la prensa en contra" y que mientres la campaña eleutoral, los grandes diarios nacionales y la radio, práuticamente nun dieron espaciu a les actividaes del frente peronista, espublizando una simboloxía que presentaba a los peronistes como "invasores" y espresiones como "les pates na fonte" pa referise a les persones que s'enfrescaben,<ref>"Les pates na fonte" ye una espresión despreciatible utilizada pelos medios de comunicación pa referise a les persones que sofitaben a Perón y allegaren a esixir la so llibertá a Plaza de Mayu na xornada del 17 d'ochobre de 1945. La espresión foi utilizada por [[Leónidas Lamborghini]] para titular un llibru so de 1965. {{cita web |url=http://www.rehime.com.ar/escritos/documentos/idexalfa/v/varela/Mirta%20Varela%20-%20Peronismu%20y%20medios.pdf |títulu=Peronismu y medios: control políticu, industria nacional y gustu popular |nome=Mirta |apellíu=Varela |5= }}; {{cita web |url=http://www.tiempodesanjuan.com/politica/2014/10/17/imagenes-tapes-historia-les-pates-fonte-67774.html |obra=Tiempu de San Juan |fecha=17 d'ochobre de 2014 |títulu=Imagen, tapes, y la historia de 'les pates na fonte' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191112005300/https://www.tiempodesanjuan.com/politica/2014/10/17/imagenes-tapes-historia-les-pates-fonte-67774.html |fechaarchivu=2019-11-12 }}</ref> evitando los nomes de Perón y Evita, antemanando una política d'esclusión del peronismu de los medios de comunicación qu'establecería por llei la dictadura antiperonista dempués de 1955.<ref name="MVarela">{{cita web |url=http://www.rehime.com.ar/escritos/documentos/idexalfa/v/varela/Mirta%20Varela%20-%20Peronismu%20y%20medios.pdf |títulu=Peronismu y medios: control políticu, industria nacional y gustu popular |nome=Mirta |apellíu=Varela |5= }}</ref> Celso Ramón Lorenzo cunta que los locales partidarios de la oposición yeren atacaos, la policía reprimía los sos actos públicos y escorríase a los militantes. El gobiernu usaba la figura del "desacatamientu contra la invistidura presidencial" pa procesar inclusive a diputaos de la oposición.<ref>Manual d'Historia Constitucional Arxentina, Celso Ramón Lorenzo, Santa Fe, Arxentina, Editorial Juris, 1994, ISBN 9789508170224, pp 168</ref> El gobiernu clausuró diarios opositores, en dellos casos por aciu la [[Comisión Visca]], una comisión del bicameral del Congresu Nacional presidida pol diputáu [[José Emilio Visca]], un exconservador aportáu peronista. Los fechos indiquen que la Comisión Visca clausuró gran cantidá de diarios opositores, sobremanera nes ciudaes del interior. Visca yera secundáu pol diputáu tamién peronista [[Rodolfo Decker]]. La comisión foi creada en 1949 pa investigar les denuncies de tortures aplicaes a opositores, pero qu'en llugar d'ello dedicóse a investigar y clausurar medios de prensa que nun respondieren al gobiernu, coles escuses más insignificantes o remanando "razones de seguridá, hixene y moralidá" y asina un bañu en males condiciones yera abonda causa..<ref name="sirven">{{cita llibru |apellíu=Sirvén |nome=Pablo |títulu=Perón y los medios de comunicación (1943-1955) |añu=1984 |editorial=Centro Editor d'América Llatín |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-25-0078-4 |páxines=81-86}}</ref><ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.diasdehistoria.com.ar/content/el papel-del peronismu| El papel del peronismu por Pablo Sirvén.] |2=http://www.diasdehistoria.com.ar/content/el papel-del peronismu%7C |bot=InternetArchiveBot }} Accesu 2-11-2011. La clausura algamó a fines de 1949 al diariu ''L'Intransixente'' de la ciudá de [[Salta (Arxentina)|Salta]], impresu na histórica [[Imprenta de la Patria]], que'l so propietariu [[David Michel Torino]] taba presu dende l'añu anterior; yá en 1950 los clausuraos fueron les publicaciones comunistes ''La Hora'' y ''Orientación'', ''[[La Nueva Provincia]]'' de [[Bahía Blanca]], ''[[La Verdá (Quilmes)|La Verdá]]'' de [[Quilmes (Buenos Aires)|Quilmes]], ''[[Diariu La Unión|La Unión]]'' de [[Lomas de Zamora]], ''Castellanos'' de [[Rafaela]], ''[[La Capital (Rosario)|La Capital]]'' de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], ''[[Los Principios]]'' de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], ''[[Los Andes]]'' de [[Mendoza (Arxentina)|Mendoza]], ''[[El Lliberal (Santiago del Estero)|El Lliberal]]'' de [[Ciudá de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], ''[[Diariu Democracia|Democracia]]'' de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]] que dirixía [[Moisés Lebensohn]], ''[[La Opinión (Pergamín)|La Opinión]]'' de [[Pergamín (ciudá)|Pergamín]] y ''La Tierra'', una vieya publicación de la [[Federación Agraria Arxentina]]. Fueron alredor de 70 periódicos los clausuraos.</ref>{{Harvnp|Torre|2002| p=43}}{{Harvnp|Pavón PereyraTorre|1973| p=82}}. Nel so estudiu sobre la rellación de peronismu colos medios de comunicación, Mirta Varela contextualiza el conflictu poniendo de relieve la confrontación de "tola prensa" contra'l peronismu, frecuentemente con información decididamente parcial y discriminación de clase,<ref>{{cita llibru |nome=Jospeh A. |apellíu=Page |títulu=Peron: una Biografia |editorial=Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9789500747899 |páxina=178}}</ref> dende la campaña eleutora de 1946, contextualizando el conflictu.<ref name="MVarela"/> L'historiador<ref name=esluna>Historiador, escritor, artista, músicu, poeta, abogáu, ya intelectual periodista fundador y direutor de la revista ''[[Tou ye Historia]]'', consideráu unu de los historiadores arxentinos más importantes del sieglu XX, profesor de "Historia de les Instituciones" na [[Facultá de Derechu (Universidá de Buenos Aires)|Facultá de Derechu de la UBA]], de "Historia Contemporánea" na Facultá d'Humanidaes de la [[Universidá de Belgrano]] ([[1967]]-[[1986]]) y "Historia Arxentina" na Facultá de Ciencies Polítiques de la [[Universidá del Salvador]] ([[1977]]), que recibió distinciones de los gobiernos de [[Francia]], [[Perú]] y [[Brasil]], el [[Premiu Konex]] de Platino en [[1994]] na disciplina Biografía y Memories y el Konex - Diploma al Méritu en 1984 y 1985, nomáu ciudadanu pernomáu de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires en [[1996]] y académicu de l'Academia Nacional de la Historia de la República Arxentina. Afiliáu radical,[https://www.pagina12.com.ar/especiales/archivo/peronismu_feinmann/CLASE4.pdf foi calificáu como “antiperonista”] pol filosófo peronista [[José Pablo Feinmann]]</ref>[[Félix Luna]] cuestionó duramente la conducta de los medios de prensa naquel momentu: {{cita|Dende'l puntu de vista de la ética periodística, la posición de la prensa independiente foi condenable. El castigu a esti sectarismu llegó por sigo mesmu: la deformación de la realidá foi tan completa que toos, los qu'escribíen y los que lleíen, llegaron a convencese de que la imaxe presentada yera cierta; que la [[Unión Democrática (Arxentina)|Unión Democrática]] representaba l'arrasadora mayoría del país frente a minúscules alteries despreciables.|Félix Luna<ref>''El 45'', páx. 545</ref>}} Escorrió a sindicalistes opositores,<ref name="pavon92"/>{{Harvnp|Torre|2002| p=64}}removió a los profesores disidentes de les universidaes,<ref>{{cita llibru |apellíu=Torre |nome=Xuan Carlos |títulu=Nueva historia arxentina| otros = Xuan Carlos Torre (direutor) |volume=VIII |páxines=42-43 |capítulu=Introducción a los años peronistes |añu=2002 |editorial=Editorial Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-07-2181-3}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Sigal |nome=Silvia |títulu=Nueva historia arxentina| otros = Xuan Carlos Torre (direutor) |volume=VIII |páxines=504-506 |capítulu=Intelectuales y peronismu |añu=2002 |editorial=Editorial Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-07-2181-3 }}</ref>utilizó recursos del Estáu pa l'actividá del Partíu Peronista{{Harvnp|Gambini|1999| p110}}impulsó un [[cultu a la personalidá]] {{Harvnp|Torre|2002| p=59}}<ref>{{cita llibru |apellíu=Sáenz Quesada |nome=María |títulu=La Llibertadora |añu=2007 |páxina=86|editorial=Buenos Aires. Editorial Suramericana |isbn=978-950-07-2879-9}}</ref><ref name="waldman">{{cita llibru |apellíu=Waldman |nome=Peter |títulu=El peronismu 1943-1955 |añu=2008 |editorial=Centro Editor de Cultura1 allugamientu = Buenos Aires|isbn=978-987-1269-94-3 |páxina=104}}</ref> de Perón y Eva Perón dende los llibros de llectura na escuela primaria hasta la designación con nomes alusivos al peronismu tales como Eva Perón, Juan Domingo Perón, el ministru [[Juan Pistarini]], 26 de xunetu, 8 d'ochobre (cumpleaños de Perón), 7 de mayu (cumpleaños d'Eva Perón) y [[Día de la Llealtá|17 d'ochobre]] (fecha de la manifestación obrera qu'esixó a la dictadura militar la lliberación de Perón), de cais,<ref name="waldman"/> estaciones de tren<ref name="waldman"/> y soterrañu,<ref>{{cita web |url=http://enelsubte.com/noticias/aprobaron-cambéu-de-nome-de-virréis-por-eva-peron/ |títulu=Volverán llamar Eva Perón a una estación |fecha=12 d'avientu de 2014 |obra=EnElSubte.com }}</ref> ciudaes y places{{ensin referencies}}, buques de guerra ya instalaciones y unidaes militares,<ref>{{cita llibru |apellíu=Potash |nome=Roberto A. |títulu=L'exércitu y la política na Arxentina 1945-1962. De Perón a Frondizi |edición=2° |añu=1981 |editorial=Editorial Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires|páxina=231}}</ref><ref>[http://nidiaorbea.com.ar/2014/11/28/1982-historia-del cruceru xeneral-belgrano/ Historia del cruceru Xeneral Belgrano]. Accesu 29 de febreru de 2016</ref> etc.,<ref name="waldman"/>obligó a los emplegaos públicos a ser afiliaos al Partíu Peronista.<ref>{{cita llibru |apellíu=Gambini |nome=Hugo |títulu=Historia del peronismu vol. II |añu=2001 |editorial=Editorial Planeta Arxentina S.A. |allugamientu=Buenos Aires |páxina=150 |isbn=950-49-0784-9}}</ref>impulsó a la [[Confederación Xeneral Universitaria]] (CGU) como representante de los estudiantes peronistes n'oposición a la [[Federación Universitaria Arxentina]] (FUA), d'enclín antiperonista {{Harvnp|Sigal|2002| p=507-508}}. L'israelín [[Raanan Rein]] cuestiona l'enclín d'una parte d'historiografía arxentina por haber "mordíu l'anzuelu" de la retórica populista, aceptando como un fechu la rellación direuta ente Perón y los sos siguidores, ensin tener en cuenta l'autonomía de los distintos poderes, grupos, segundes llinies y manifestaciones rexonales del movimientu.<ref name="Rein-Bramuglia"/> En 1951 el gobiernu peronista decidió unviar al Congresu Nacional un proyeutu pa [[provincies d'Arxentina|provincializar]] los territorios nacionales de [[Provincia de La Pampa|La Pampa]] y [[Provincia del Chaco|Chaco]], que los sos habitantes escarecíen de derechu a escoyer y ser escoyíos. Pa constituyise como tales, les poblaciones de les nueves provincies escoyeron convenciones constituyentes, ganando la mayoría'l Partíu Peronista. Les constituciones provinciales siguieron los líneamientos del [[constitucionalismo social]] y de la [[reforma constitucional arxentina de 1949]], estableciendo ente otres normes los derechos de los trabayadores, de la ancianidad y la igualdá xurídica ente homes y muyeres. En diches constituciones los convencionales dispunxeron nomar al exterritorio de La Pampa como [[Provincia Eva Perón]] y al exterritorio del Chaco como [[Provincia Presidente Perón]].<ref name="Palazzani">{{cita llibru |apellíu=Palazzani |nome=Miguel |añu=2012 |capítulu=Evolución constitucionalde La Pampa |títulu=Estudiu sobre'l primer peronismu en La Pampa. Aspeutos históricos, políticos, culturales, económicos y llexislativos|apellíu-editor=Ferrari|nome-editor=Jorge Luis|apellíu-editor2=Lell|nome-editor2=Helga María |editorial=Académica Española |páxina=15}}</ref><ref>{{cita web |url=ftp://ftp.justiciachaco.gov.ar/biblioteca/CONVENCI%D3N%20CONSTITUYENTE%20DE%20LA%20PROVINCIA%20PRESIDENTE%20PER%D3N%20-%20AVIENTU%201951%20-%20ACTES%20DE%20ALDERIQUES/CONVENCI%D3N%20CONSTITUYENTE%20DE%20LA%20PROVINCIA%20PRESIDENTE%20PER%D3N%20-%20AVIENTU%201951%20-.pdf |obra=Ministeriu de Xusticia de la Provincia de Chaco |títulu=Convención Constituyente de la Provincia Presidente Perón}}</ref> Grupos d'oposición antiperonista, ente ellos sectores militares, principalmente de la Marina, de la [[Unión Cívica Radical]], del partíu conservador, de la Ilesia católica, d'organizaciones d'estrema derecha y del Partíu Socialista, impulsaron aiciones de desestabilización institucional,{{demostrar}} entamaron [[comandos civiles]] armaos,{{demostrar}} entamaron el [[golpe d'Estáu n'Arxentina del 28 de setiembre de 1951|golpe d'Estáu en 1951]], realizaron l'[[Atentáu na Plaza de Mayu del 15 d'abril de 1953|atentáu terrorista na Plaza de Mayu del 15 d'abril de 1953]] matando a siete persones y mancando a otros cien, entamaron el [[bombardéu de Plaza de Mayu]] -unu de los participantes foi l'altu dirixente radical [[Miguel Ángel Zavala Ortiz]]- asesinando a 308 persones y un númberu indetermináu de víctimes que nun pudieron ser reconocíes y realizaron el [[Golpe d'Estáu d'Arxentina de setiembre de 1955|golpe d'estáu de 1955]] pa imponer una [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|dictadura militar]], que derogó por proclama militar la Constitución de 1949 ya impunxo un réxime represivu col oxetivu declaráu de "desperonizar" el país, fusilando, encarcelando y escorriendo a dirixentes políticos y sindicales peronistes, cesanteando a profesores peronistes, suspendiendo a deportistes que tuvieren idees peronistes y estableciendo llistes negres pa los artistes peronistes. ==== L'intentu de golpe d'Estáu del 28 de setiembre de 1951 ==== {{ap|Golpe d'Estáu del 28 de setiembre de 1951}} {{VT|Golpes d'estáu n'Arxentina}} El [[28 de setiembre]] de [[1951]] efeutivos del [[Exércitu Arxentín|Exércitu]], la [[Marina Arxentina|Marina]] y l'[[Fuercia Aérea Arxentina|Aeronáutica]] al mandu del xeneral retiráu [[Benjamín Menéndez]] intentaron derrocar al gobiernu del presidente [[Juan Domingo Perón]]. Nel so curtiu proclama los rebeldes acusaben al gobiernu de llevar la Nación a “una quiebra total del so creitu internu y esternu, tantu no moral y espiritual como no material”. Les restricciones a les llibertaes cíviques y a l'aición de los opositores, la reforma constitucional que dexaba la reeleición del Presidente, según les midíes de politización de les fuercies armaes paecen influyir nos militares adherentes al movimientu. Dellos sectores descontentos de les fuercies armaes entraron nun estáu deliberativo pa destituyir al gobiernu y buscaron un líder pa encabezar la rebelión. Los que podíen asumir esi papel yeren los xenerales [[Eduardo Lonardi]], l'únicu militar non oficialista con mandu de tropes, que taba como comandante del Primer Cuerpu d'Exércitu y el xeneral Benjamín Menéndez, retiráu dende 1942, pero nun pudieron alcordar una aición de mancomún, dixebraos –en pallabres de Potash coles que coincide Lluna- pola dignidá personal, l'arguyu y l'ambición”.<ref name="lluna2">Félix Luna: Perón y el so tiempu. II. La comunidá entamada páx. 192. Buenos Aires 1984. Editorial Suramericana. ISBN 950-07-0313-0</ref> Viendo un momentu políticu favorable Menéndez dio la orde de desencadenar el golpe'l 28 de setiembre y Lonardi –que pidiera'l so retiru, que-y foi aceptáu de momentu- decidió nun xuntar al golpe pero dexó en llibertá a los sos siguidores, parte de los cualos sofitaron el mesmu. Na madrugada d'esi día Menéndez y el so estáu mayor entraron a [[Campo de Mayu]], una instalación militar de gran estensión, onde yá había unidaes sulevaes. Producir nel reximientu de tanques un tirotéu que causó l'únicu muertu, el cabu Miguel Farina qu'intentara oponese. De los trenta tanques presentes, namái pudieron movilizar a dos –probablemente por sabotaxe de los suboficiales- y el restu foi abandonáu, polo qu'en definitiva la columna golpista partió al mandu del xeneral Menéndez con dos tanques [[tanque Sherman|Sherman]], tres unidaes blindaes y 200 efeutivos a caballu. Nun llogró'l sofitu esperáu del Colexu Militar de la Nación y el destacamentu mecanizado de La Tablada que tamién se remontó rindir ensin combatir ante tropes lleales al gobiernu polo que Menéndez xunto con dalgunos de los sos oficiales apurrióse deteníu. Per otra parte, la escuadra aeronaval y la base militar de Punta Indiu, que se sulevaren, al conocer qu'escarecíen de fuercies terrestres arrenunciaron de la so aición y dalgunos de los intervinientes fueron deteníos y otros escaparon. Los militares golpistes fueron deteníos y enxuiciaos. Perón y Lucero impulsaron sicasí optaron por aplicar sanciones moderaes. Menéndez foi condergáu a 15 años de prisión; Rodolfo Larcher, Armando Repetto y [[Julio Alsogaray]], fueron condergaos seis años de reclusión; a cuatro años'l capitán [[Alejandro Agustín Lanusse]], Gustavo Martínez Zuviría, Víctor Salas y Mariña Paz; fueron sancionaos a trés años Manuel Raymúndez y Rómulo Menéndez y a un añu Luis Prémoli, Ricardo Echeverry Boneo y Manuel Rojas Silveyra. Nengún d'ellos perdió'l so grau militar.<ref name="Gambiniprimera">Gambini, Hugo: ''La primer presidencia de Perón. Testimonios y documentos'' páx.402 nota 29 Buenos Aires 1983 Centro Editor d'América Llatina ISBB 950-25-000-6</ref><ref name="Pigna-PrimerGolpe">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/suplemento/zona/2008/09/28/z-01769509.htm |apellíu=Pigna |nome=Felipe |títulu=El primer golpe contra Perón |obra=Clarín |fecha=28 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=8 de payares de 2015}}</ref> Los sectores más duros del peronismu, lideraos por Eva Perón, sosteníen que los delitos cometíos -qu'incluyíen un homicidiu-, tuvieron de ser sancionaos severamente, con perda de los graos militares y aplicación de la [[pena de muerte]] nos casos más graves.<ref name="Pigna-PrimerGolpe"/> L'historiador radical [[Félix Luna]] cuntó que Perón aprovechó l'intentu del golpe pa depurar les fuercies armaes, esprendiéndose por aciu el so retiru d'oficiales que nun fueren parte de la rebelión.<ref name="lluna2(2)">Félix Luna: Perón y el so tiempu. II. La comunidá entamada páx. 199. Buenos Aires 1984. Editorial Suramericana. ISBN 950-07-0313-0</ref> El xefe de l'aviación naval, capitán de navío Vicente Baroja escapó al Uruguái y dende ellí declaró: {{cita|Confiáramos en derrocar al tiranu con pequeñes aiciones, ensin derramamiento de sangre. La lleición foi que yera precisu llegar al derramamiento de sangre pa voltiar.|Capitán de navío Vicente Baroja<ref name="Pigna-PrimerGolpe2">{{cita web |url=http://www.diasdehistoria.com.ar/content/el golpe-de-men%C3%A9ndez-en-1951 |apellíu=Rodríguez Souza |nome=Héctor H. |títulu=El golpe de Menéndez en 1951 |obra=Díes d'Historia |fecha=22 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=8 de payares de 2015}}</ref>}} === El segundu gobiernu de Juan D. Perón (1952-1955) === En [[1949]], Perón reformó la Constitución de [[1853]], de manera que pudo ser reelixíu nes eleiciones de [[1951]]. Per primer vegada na historia del país les muyeres exercieron el so derechu al votu. En payares, Perón volvió trunfar nes eleiciones per un ampliu marxe (62,49%). Nesi añu, [[Eva Perón]] intentó aportar a la nominación a la vicepresidencia de lo que sería'l segundu mandatu presidencial de Perón. Magar cuntaba col respaldu de la [[Confederación Xeneral del Trabayu Arxentina|CGT]],{{demostrar}} la oposición militar y el so estáu de salú conducir al so célebre ''renunciamientu'' nun actu multitudinariu na avenida 9 de xunetu. ''Evita'' morrió d'un [[cáncer uterín]] a la edá de 33 años en [[1952]]. El so cuerpu foi embalsamáu y calteníu n'esposición hasta que'l [[golpe militar]] espulsó al so home del poder en [[1955]]. Clandestinamente foi unviáu'l cadabre a Italia y soterrada en Milán con nome falsu. En [[1972]] foi devueltu al so maríu. Los sos restos reposen nel [[campusantu de La Recoleta]] en [[Buenos Aires]]. === L'Estáu de Bientar y la economía peronista === {{VT|Estáu de Bientar|Juan Domingo Perón|Peronismu|Antiperonismu}} [[Ficheru:Cabildo Abierto del Partido Peronista - 1951.jpg|miniaturadeimagen|left|Presentación de candidatura Perón-Eva Perón, agostu de 1951]] La llegada del [[peronismu]] al poder en democracia producir en plena posguerra mundial, lo cual significaba la debilidá económica d'una Europa en ruines y el fuerte lideralgu d'[[Estaos Xuníos]] nel [[Hemisferiu Occidental]]. Nesti escenariu, Arxentina atopar por primer vegada na so historia na posición de '''[[acreedor]]''' de los [[Potencia mundial|países centrales]], gracies a les esportaciones de carnes y granos a les potencies batalloses. El principal deldor yera'l [[Reinu Xuníu]] qu'ante la emerxencia declaró la so [[lliquidez|iliquidez]], bloquiando la llibre disponibilidad d'esos montos. El gobiernu peronista optó por utilizar esos creitos p'adquirir empreses de servicios públicos de capital británicu. En [[1946]] llanzóse'l primera [[Plan Quinquenal n'Arxentina|plan quinquenal]], y en [[1951]] el segundu; el so fin yera regular ya incentivar la [[Industria|producción industrial]] y lo relativo a ella. La bonanza económica de l'Arxentina siguía, impulsada pol creciente mercáu internu que se formara pola baxa de les importaciones provenientes de los países en guerra. Esto ayudó al gobiernu de Perón a aplicar una vasta política de [[Estáu del bientar|bienestar]] qu'incluyía la efeutivización de nuevos [[derechos sociales]], como periodos de [[vacaciones]] y descansu, y sobremanera salarios más dignos. Empecípiense importantes planes de vivienda, y enormes inversiones en [[salú]], [[educación]] y [[enerxía (teunoloxía)|enerxía]]. Toos estos beneficios fueron llargamente espublizaos y capitalizaos poles figures de [[Juan Domingo Perón|Perón]] y [[Eva Perón|la so muyer]], que creó una [[Fundación Eva Perón|fundación]] d'asistencia social financiada básicamente con fondos estatales y apurras empresarios (munchos de calter forzosu); tamién les nacionalizaciones y estatizaciones de los servicios públicos, como los ferrocarriles británicos, yeren proclamaos como conquistes de soberanía ya independencia económica. Los trabayadores llegaben a compartir más del 50 per cientu de la renta nacional pa 1946. L'aumentu de los ingresos de la población antes marxinada, agora causaba una gran crecedera del consumu y la modernización de gran parte de la sociedá arxentina. Los espacios públicos qu'antes yeren frecuentaos por una esclusiva franxa de la sociedá, agora frecuentar xente de toles clases sociales. En [[1951]] Perón buscaba la so reeleición, y la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]] propunxo pa la so compañera de fórmula a la mesma [[Eva Perón|Evita]] nun actu'l 22 d'agostu de 1951. L'actu ye conocíu como'l "Cabildru Abiertu del Xusticialismu" onde dos millones de trabayadores concentrar pa sofitar la fórmula Perón-Eva Perón. Nueve díes dempués Evita arrenunciu en cadena nacional a la so candidatura yá que pa esi entós la so enfermedá yera terminal. Sanciónase una reforma eleutoral que prohibe les coaliciones o aliances de partíos y nes eleiciones Perón foi escoyíu pa un nuevu periodu presidencial col 62,5 % de los votos nes primeres eleiciones en que s'exerz el votu femenín n'Arxentina. Mientres el gobiernu de Perón creóse la Flota Mercante, que aportó a la cuarta del mundu, formóse [[Aerolíneas Argentinas]], dándo-y al país tresportes aéreos propios, xeneróse un fuerte procesu de industrialización facilitando la instalación d'industries pesaes, y empezóse a fabricar gran cantidá de maquinaries y automotores, llogrando una importante independencia económica. La so política perxudicó ostensiblemente a los intereses británicos qu'a lo postrero se xuniríen colos opositores al réxime.<ref name="FerminChavez">{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_llibertadora/revolucion_llibertadora.php |títulu=Revolución Llibertadora: La cuarta invasión inglesa |editorial=Revista Primer Plana Nᵘ 507 |añu=13 de setiembre de 1973 }}</ref> El ''peronismu'' cuntó con una amplia adhesión de los sectores populares a partir d'entós, pero de la mesma produció una fonda polarización ente los peronistes y los [[Antiperonismu|antiperonistes]]. Evita finalmente muerre'l 26 de xunetu de 1952, con tán namái 33 años d'edá, depués de que Perón empecipie'l so segundu mandatu. El so funeral marcó un finxu na historia arxentina: recibió los honores d'un presidente n'exerciciu, el so cortexu aciagu foi guardáu nes cais de [[Buenos Aires]] por casi tres millones de persones, y el so funeral duró dieciséis díes. El Congresu declarar ''Xefa Espiritual de la Nación Arxentina''. El [[modelu económicu]] carauterizar por una profundización del procesu de [[sustitución d'importaciones]], promoviendo'l desenvolvimientu de la industria nacional y llevándola a niveles d'[[autosuficiencia]] non vistos hasta entós; sobremanera la industria aeronáutico tien un impulsu singular (Créase'l IAME). A empiezos de la década del cincuenta'l contestu mundial dexa de ser favorable una y bones Estaos Xuníos por aciu el [[Plan Marshall]] asitiaba los sos escedentes agrícoles n'Europa llindando l'accesu al mercáu de los alimentos arxentinos, y sumir a un boicó comercial d'Estaos Xuníos pa los productos industriales arxentinos. Con una visión esterior ellabora un plan d'integración llatinoamericana al que denomina [[Pactu ABC|ABC]] precisamente pa refugar la hexemonía de EUA. La situación económica empieza a deteriorase y un nuevu ministru d'Asuntos Económicos, Alfredo Gómez Morales, aplicó midíes de corte ortodoxu, como l'axuste de ciertos gastos públicos; Perón plantegó la firma de contratos d'esplotación petrolífera con compañíes norteamericanes, por cuenta de la escasez de petroleu que llindó la crecedera económica. === Polarización y golpe d'estáu === Por cuenta de la fuerte campaña de desprestixu del gobiernu, impulsada polos sectores económicos más poderosos al traviés de gran parte de los medios de prensa, el Segundu Gobiernu Peronista aumentó'l control sobre'l periodismu, por casu, cola espropiación del [[La Prensa (Arxentina)|Diariu La Prensa]], la esclusión total de la radiofonía de los políticos non peronistes y la censura. Son deteníos ensin procesu dalgunos políticos opositores, y realízase una política propagandística xigantesca p'afitar el gobiernu qu'algama inclusive a los llibros escolares de los neños. Fueron comprobaos actos de tortures policiales como'l del estudiante [[Casu Bravo|Mario Ernesto Bravo]]. Denúnciense combalechadures en contra del gobiernu. En 1951 gánase la sulevación del Xeneral [[Benjamín Menéndez]]. En 1953, tres un [[Atentáu terrorista del 15 d'abril de 1953 en Plaza de Mayu atentáu antiperonista en Plaza de mayu]] que dexó 5 muertos mientres un actu de la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|C.G.T.]] [[Quema de locales d'opositores del 15 d'abril de 1953 n'Arxentina|partidarios peronistes ataquen y amburen]] la sede del [[Jockey Club (Buenos Aires)|Jockey Club]], la Casa del pueblu (sede del [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]]), y la sede del [[Unión Cívica Radical|Partíu Radical]] mientres la policía abstener d'intervenir y los bomberos namái controlen que les quemes nun s'arrobinen a les cases vecines. Esta división política interna apinar col [[Rellación Ilesia católica-Estáu arxentín (1943-1955)|enfrentamientu cola Ilesia católica]] en 1954, producíu por un conxuntu de circunstancies, ente elles la fundación en [[1954]] del [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|Partíu Demócrata Cristianu de l'Arxentina]]. A partir d'esi momentu, el Presidente empecipia una política contra l'altu cleru de la Ilesia católica, y aprueba nel senáu midíes de corte progresista como la llegalización del [[divorciu venceyar]], y derogando la enseñanza relixosa obligatoria nes escueles públiques. Les manifestaciones opositores aumentaron. La tradicional celebración del Corpus Christi en Plaza de Mayu del 11 de xunu de 1955, tresformar nun masivu actu opositor. Crúciense fuertes acusaciones. [[Ficheru:Plaza-Mayo-bombardeo-1955.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Víctimes del bombardéu a Plaza de Mayu de xunu de 1955]] El 16 de xunu de [[1955]] al mediu día, unos trenta aviones sulevaos de l'[[Armada Arxentina|Armada]] y de la [[Fuercia Aérea Arxentina|Fuercia Aérea]] [[Bombardéu de Plaza de Mayu|bombardiaron y ametrallaron a la población]] de Buenos Aires na [[Plaza de Mayu]] y otros llugares, coordinaos con un asaltu per tierra que resulta fallíu.<ref name="Bevilacqua"> {{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/branu-1185-hai-que-matar-a-peron.php |títulu=Hai que matar a Perón |editorial=Pedro Bevilacqua |añu=16 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121015195042/http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/branu-1185-hai-que-matar-a-peron.php |fechaarchivu=15 d'ochobre de 2012 }} </ref> Les estimaciones de les víctimes d'esti ataque varien ente 355 muertos y 600 mancaos según el parte oficial, hasta 4&nbsp;500 finaos según Radio [[Puertu Belgrano]].<ref name="Cichero"> {{cita publicación |apellíu=Cichero |nome=Daniel |añu=2005 |títulu=Bombes sobre Buenos Aires |editorial=Editorial Vergara - ISBN 950-15-2347-0 }}</ref> La sida yera asesinar al Xeneral [[Perón]], que nun s'atopaba nel llugar; a la nueche, y ensin que la policía nin los bomberos intervinieren, grupos de simpatizantes al gobiernu salíos de dependencies oficiales y de la sede del Partíu Peronista [[Quema d'ilesies del 16 de xunu de 1955 n'Arxentina|escalaron y amburaron ilesies]]. El grau de polarización y enfrentamientu ente peronistes y antiperonistes tornaba la situación casi insostenible. Multiplicábense los atentaos terroristes antiperonistes por tol país, que'l gobiernu aportunaba en señalar como promovíos dende [[Estaos Xuníos]] y [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]]. En setiembre de 1955, grupos militares sulevar en Córdoba. Los rebeldes tamién amenaciaron con cañonear dende buques la refinería de la ciudá de Mar del Plata. Perón, decidíu a evitar un derramamiento de sangre mayor, ordenó nun combatir a les fuercies rebalbes. La CGT encamentó a los obreros permanecer n'aselu.<ref name="saenz">María Saenz Quesada: La Llibertadora páx. 21. Editorial Suramericana Buenos Aires 2007 ISNN 978-950-07-2879-9</ref> El Presidente foi derrocáu, y empecipió el so exiliu: moró en dellos países llatinoamericanos antes de exiliase llargu tiempu n'[[España]] pa volver finalmente en 1973. Los militares que derrocaron a Perón, denominaron [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]] a la so [[golpe d'Estáu]] y ocuparon el Gobiernu. Les sos primeres midíes seríen la proscripción del [[peronismu]], el so partíu y simboloxía, que sicasí va caltener la so gran popularidá na clandestinidá; según la persecución, tortura y l'exiliu de dirixentes y simpatizantes peronistes, y hasta'l fusilamiento de los militares que, contraviniendo el conseyu de Perón, subleváronse'l [[9 de xunu]] de [[1956]], lo que-y valió al golpismu'l llamátigu de «revolución fusiladora». === Alcuerdu con Chile al respeutive de L'Antártida === Depués de ser reorganizada la Comisión Nacional del Antárticu por decretu N° 8507 del [[23 de marzu]] de [[1946]] dispúnxose una serie de xuntes ente dellos ministerios pa llevar alantre una política antártica a gran escala.<ref>[http://www.hemisfericosypolares.cl/articulos/005-Afumada-Trespasu%20Islles%20Orcadas%20Arxentina.pdf EL TRESPASU DEL OBSERVATORIU DE LES ISLES ORCADAS A LA MARINA ARXENTINA. Lic. Benicio Óscar Afumada. Armada de Rep. Arxentina – Departamentu d'Estudios Históricos Navales]</ref> Por cuenta de eses xuntes el 2 de setiembre de 1946 dictóse'l decretu N° 8944 qu'afitó nueves llendes pa L'Antártida Arxentina ente los meridianos 25° y 74° (el del estremu oriental de les [[islles Sandwich del Sur]]) de longitud Oeste. Finalmente'l decretu-llei Nᵘ 2129, del 28 de febreru de 1957, estableció les llendes definitives ente los meridianos 25ᵘ y 74ᵘ Oeste y el paralelu 60ᵘ de latitud Sur. Chile y l'Arxentina roblaron el 4 de marzu de 1948 un mutuu alcuerdu na proteición y defensa xurídica de los sos derechos territoriales antárticos, reconociendo mutuamente: {{cita|(...) hasta tantu apautar, por aciu alcuerdos amistosos, la llinia de común vecindá nos territorios antárticos de Chile y la República Arxentina, declaren:<br /> 1) Que dambos Gobiernos van actuar de común alcuerdu na proteición y defensa xurídica de los sos derechos en L'Antártida Suramericana, entendida ente los meridianos 25° y 90°, de longitud oeste de Greenwich, '''en que los sos territorios reconocer Chile y la República Arxentina indiscutibles derechos de soberanía'''.<br /> 2) Que tán d'alcuerdu en siguir la so aición alministrativa, d'esploración, vixilancia y fomentu na rexón de frontera ensin definir de les sos respeutives zones antártiques, dientro d'un espíritu de cooperación recíproca.<br /> 3) Que lo más aína, y, seya que non, nel cursu del presente añu, van prosiguir les negociaciones hasta llegar a la concertación d'un tratáu chilenu-arxentín de demarcación de llendes en L'Antártida Suramericana.}} El 25 de xineru de 1948 instalóse'l [[Base Decepción|Destacamento Naval Decepción]]. Ente'l 12 y el 29 de febreru de 1948 (feches de partida y llegada a [[Puertu Belgrano]]) una flota de guerra arxentina con 3000 homes a bordu visitó les Orkney del Sur, la parte norte de la península Antártica y les Shetland del Sur. Taba compuesta polos cruceros ARA ''25 de Mayu'' y ARA ''Almirante Brown'', los torpederos ARA ''Misiones'', ARA ''Entre Ríos'', ARA ''Santa Cruz'', ARA ''San Luis'', ARA ''Mendoza'' y ARA ''Cervantes''. Como recordatoriu d'esi viaxe'l [[estrechu Bransfield]] foi renomáu como [[mar de la Flota]] na toponimia arxentina.<ref>[https://web.archive.org/web/20091103175641/http://www.ara.mil.ar/hist_ef_febrero.asp Armada Arxentina]</ref> El 7 d'abril de 1948 por decretu N° 9905 establecióse la dependencia política-alministrativa del Sector Antárticu Arxentín del gobernador marítimu del [[Territoriu Nacional de Tierra del Fueu]]. Por decrétolu N° 17040 del 9 de xunu foi creada la ''División Antártida y Malvines'' so dependencia del [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Arxentina|Ministeriu de Rellaciones Esteriores]]. La so función yera entender en tou lo rellacionao cola defensa de los derechos xurídicos arxentinos sobre L'Antártida Arxentina, les Malvines, Xeorxa del Sur y Sandwich del Sur.<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.hemerotecadigital.com.ar/diario/5550/?page=1&marcáu=Día%20de%20la%20Antártida Hemeroteca Dixital, Diariu L'ORDE, Sábadu 12 de xunu de 1948] |2=http://www.hemerotecadigital.com.ar/diario/5550/?page=1&marcáu=D%C3%ADa%20de%20la%20Ant%C3%A1rtida |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Ficheru:Petermann Island, Antarctica (16580347011).jpg|thumb|250px|El [[Abellugu Naval Groussac]] instaláu pola Armada Arxentina en 1955.]] En 1951 inauguróse la primer base continental arxentina en L'Antártida, el [[Destacamentu Naval Almirante Brown]]. Al añu siguiente inauguróse'l [[Destacamentu Naval Esperanza]]. Mientres se construyía esta última base na [[bahía Esperanza]], producióse'l [[Incidente de la Bahía Esperanza|primer tirotéu bélicu en L'Antártida]] el 1 de febreru de 1952, cuando un equipu de mariña arxentín, depués de realizar una alvertencia, disparó sobre les cabeces una rabasera d'ametralladora y obligó a reembarcar a un equipu civil del "''[[Falkland Islands Dependencies Survey]]''" que descargaben materiales del barcu ''John Biscoe'' col enfotu de restablecer ellí la base británica "D" amburada en 1948. En 1952 y en 1953 los gobiernos de los estaos d'Arxentina y Chile (entós siendo respeutivos presidentes de los dos estaos [[Juan Domingo Perón]] y [[Carlos Ibáñez del Campo]]) alcordaron un entendimientu pol cual coordinaron aiciones contra les pretensiones del Reinu Xuníu de cuenta que les zones de reclamaciones translapadas (un triángulu curvu al sur del paralelu 60°S y ente los meridianos 53°O y 74°O y el Polu Sur) ente los dos estaos quedaron suxetes a la cooperación ente dambos estaos y na perspeutiva d'una soberanía condominial, quedaba refrendada una aición cooperativa de beneficios mutuos ente dambos estaos. El 17 de xineru de 1953 foi inauguráu na caleta Balleneros el [[Abellugu Teniente Lasala]] (una cabaña y una tienda de campaña) por personal del barcu arxentín ARA ''Chiriguano'', quedando nél un sarxentu y un cabu de l'[[Armada Arxentina]]. El 15 de febreru, nel [[incidente de la Isla Decepción]], desembarcaron 32 [[Royal Marines]] de la fragata británica HMS ''Snipe'' armaos con subfusiles [[Sten]], fusiles y gas lacrimógeno prindando a los dos marinos arxentinos.<ref>{{Cita web |url=http://www.histarmar.com.ar/HYAMNEWS/HyamNews2004/HY01-04%20Churchill.htm |títulu=Historia y Arqueoloxía Marítima. Churchill unvió una fragata pa repeler la "invasión" de les Malvines por dos soldaos Arxentinos en 1953. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210917021506/http://www.histarmar.com.ar/HYAMNEWS/HyamNews2004/HY01-04%20Churchill.htm |fechaarchivu=2021-09-17 }}</ref> L'abellugu arxentín y un cercanu abellugu chilenu despobláu fueron destruyíos y los marinos arxentinos fueron apurríos a un barcu d'esi país el 18 de febreru nes islles Xeorxa del Sur. Un destacamentu británicu permaneció tres meses na isla mientres la fragata patrulló les sos agües hasta abril. El 4 de mayu de 1955 el Reinu Xuníu presentó dos demandes, contra l'Arxentina y Chile respeutivamente, ante la [[Corte Internacional de Xusticia]] por que ésta declarara la invalidez de les reclamaciones de soberanía de los dos países sobre árees antártiques y subantártiques. El 15 de xunetu de 1955 el gobiernu chilenu refugó la xurisdicción de la Corte nesi casu y el 1 d'agostu facer tamién el Gobiernu arxentín, polo que'l 16 de marzu de 1956 les demandes fueron archivaes.<ref>{{Cita web |url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&k=cc&case=26&code=uka&p3=0 |títulu=Antarctica (United Kingdom v. Arxentina) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150909211103/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=uka&case=26&k=cc&p3=0 |fechaarchivu=2015-09-09 }}</ref> {{AP|Antártida Arxentina}} {{VT|Campañes antártiques arxentines}} == Arxentina mientres la Guerra Fría (1945-1991) == Magar a empiezos de 1945, Arxentina declaróse abiertamente en sofitu de los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial]], nun participó del conflictu, y mientres los siguientes casi cincuenta años, amosó mayor allugamientu escontra les potencies occidentales mientres la denominada [[Guerra Fría]]. Mientres la [[Guerra Fría]] desamarrar na Arxentina y [[Años de plomu|otros países]] de la rexón una esguilada de violencia conocida como [[Terrorismu d'Estáu n'Arxentina nes décades de 1970 y 1980|''«Guerra Puerca»'' o ''«Los años de plomu»'']]. Nesti contestu, producióse tamién el conocíu [[Plan Cóndor]] qu'incluyó a dellos países de la rexón. {{cita|Mientres los [[años 1960|60]] y [[años 1970|70]], tolos gobiernos electos fueron derrocaos por golpes militares. El conflictu social y la violencia política fueron creciendo n'intensidá. Perón y el partíu xusticialista, entá dende la proscripción, van siguir siendo un factor importante nel panorama políticu de too esti periodu. Munches de les conquistes sociales llograes mientres los gobiernos peronistes sumen. Paradóxicamente la economía rexistró los más altos índices de crecedera del mundu, pero la delda esterna tamién aumenta fuertemente. A partir de la segunda metá de la década del [[años 1960|60]], tamién s'agraven los problemes sociales, y apaez la insurxencia guerrillera d'[[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (Arxentina)|ERP]] y [[Montoneros]] y otres organizaciones armaes. En [[1972]] [[Perón]] vuelve al país. El claru trunfu del [[peronismu]] nes eleiciones de 1973 vense afeutaes pola muerte de Perón al añu siguiente. El país emponer a una traxedia.<ref>Gerchunoff et al</ref>}} === La «''Revolución Llibertadora''» (1955-1958) === [[Ficheru:Eduardo Lonardi y Pedro Eugenio Aramburu Revolución Libertadora.png|thumb|300px|Xenerales [[Eduardo Lonardi]] y [[Pedro Eugenio Aramburu]], los dos dictadores socesivos de la ''«[[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]]»'']] {{AP|Revolución Llibertadora (Arxentina)|l1=Revolución Llibertadora}} El [[23 de setiembre]] de [[1955]] les Fuercies Armaes al mandu del xeneral [[Eduardo Lonardi]] derrocaron a Perón y establecieron una dictadura llamada [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]]. Tres un conflictu na dirigencia, el sector de Lonardi foi espulsáu del gobiernu. A partir d'entós impúnxose la proscripción del [[Partíu Xusticialista]] (peronista) y persecución de los sos simpatizantes, que se caltendría por 18 años, y la intervención de los [[sindicatu|sindicatos]], que los sos líderes son encarcelaos y torturaos. Tamién, nun casu ensin precedentes na historia arxentina moderna, en [[1956]] el gobiernu militar [[fusilamiento|fusiló]], en dellos casos en forma pública y n'otros clandestinamente, a 31 militares y civiles peronistes. La ''Revolución Llibertadora'' cuntó con una Xunta Consultiva integrada pola mayor parte de los [[partíu políticu|partíos políticos]]: [[Unión Cívica Radical]], [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]], [[Partíu Demócrata Nacional]], [[Partíu Demócrata Cristianu d'Arxentina|Partíu Demócrata Cristianu]] y [[Partíu Demócrata Progresista]]. El grupu golpista taba estremáu en dos sectores: un sector [[nacionalista]]-[[católicu]] lideráu pol Xeneral [[Eduardo Lonardi]], que tomó'l gobiernu al empiezu, y un grupu [[lliberalismu|lliberal]]-[[conservadorismu|conservador]] lideráu pol Xeneral [[Pedro Eugenio Aramburu]] y l'Almirante [[Isaac Rojas]] que finalmente por aciu un golpe d'estáu internu movió al primeru y reemplazó a Lonardi por Aramburu como ''«presidente»''. El gobiernu militar asignó'l [[Ministeriu d'Economía (Arxentina)|Ministeriu d'Economía]] a un civil, asocediéndose [[Eugenio Folcini]], [[Eugenio Blanco]], [[Roberto Verrier]] y [[Adalberto Krieger Vasena]], que llevaron alantre una política inspirada nos criterios de los sectores socialmente más acomodaos y poderosos económicamente. Una de les midíes institucionales más importantes de la dictadura militar foi dictar una proclama derogando ipso facto la Constitución Nacional vixente, conocida como [[Constitución Arxentina de 1949|Constitución de 1949]], pa reemplazala pol testu de la [[Constitución Arxentina de 1853|Constitución de 1853]]. Esta midida sería depués respondida por por una [[Reforma de la Constitución Arxentina de 1957|Convención Constituyente]] escoyida con proscripciones, que sesionó sol réxime militar y amestó-y l'[[Reforma de la Constitución Arxentina de 1957#artículu 14 bis|artículu 14 bis]] sobre proteición del trabayu. En [[1958]] la ''Revolución Llibertadora'' convocó a eleiciones llindaes y controlaes poles Fuercies Armaes, con proscripción total del [[Partíu Xusticialista]], que fueron ganaes pola [[UCRI]], el sector de la [[Unión Cívica Radical]] lideráu por [[Arturo Frondizi]]. Por dicha razón [[Marcelo Cavarozzi]] definió los rexímenes de Frondizi y [[Arturo Illia]] como "semi-democracies".<ref name="Cavarozzi-Semidemocracia">{{cita llibru |apellíu=Cavarozzi|nome=Marcelo |títulu=Autoritarismu y democracia 1955-1983|allugamientu= Buenos Aires|capítulu=El fracasu de la semi-democracia y los sos mandaos|añu=1983|editorial=Centro Editor d'América Llatina|isbn=978-9502500201}}</ref> {| align=center border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style=" padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" width=60% |- !colspan=4|'''Eleiciones presidenciales de 1958''' |- ! Fórmula presidencial ! Partíu !Votos ! % |- |[[Arturo Frondizi]] - [[Alejandro Gómez (Vicepresidente)|Alejandro Gómez]] | [[Unión Cívica Radical Intransixente]] | style="text-align: right;"| 4.090.840 | style="text-align: right;"| 44,79 |- |[[Ricardo Balbín]] - [[Santiago H. del Castillo]] |[[Unión Cívica Radical del Pueblu]] | style="text-align: right;"|2.640.454 | style="text-align: right;"| 28,91 |- !colspan=2|[[Votu en blancu|Votos en blancu]] | style="text-align: right;"| 836.658 | style="text-align: right;"| 9,16 |- | [[Lucas Ayarragaray]] - [[Horacio Sueldu]] | [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|Partíu Demócrata Cristianu]] | style="text-align: right;"| 289.245 | style="text-align: right;"| 3,17 |- | [[Alfredo Palacios]] - [[Carlos Sánchez Viamonte]] | [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] | style="text-align: right;"| 262.369 | style="text-align: right;"| 2,87 |- | [[Vicente Solano Lima]] - [[Alfredo Massi]] | [[Partíu Conservador Popular (Arxentina)|Partíu Conservador Popular]] | style="text-align: right;"| 172.721 | style="text-align: right;"| 1,89 |- | [[Luciano F. Molinas]] - [[Horacio R. Thedy]] | [[Partíu Demócrata Progresista]] | style="text-align: right;"| 127.465 | style="text-align: right;"| 1,40 |- | [[Alejandro Leloir]] - [[Juan A. Bramuglia]] | [[Unión Popular (Arxentina)|Unión Popular]] | style="text-align: right;"| 101.000 | style="text-align: right;"| 1,11 |- | | [[Partíu Cívicu Independiente]] | style="text-align: right;"| 38.228 | style="text-align: right;"| 0,42 |- | | [[Conservadorismu|Conservadores]] | style="text-align: right;"| 30.239 | style="text-align: right;"| 0,33 |- !colspan=4 style="text-align: right;"|<small>Fonte: Historia Arxentina</small><ref>[http://www.todo-argentina.net/historia/hist_elec/3comiciosyun.htm ''Tres comicio y un mesmu proscripto''], Historia Arxentina.</ref> |} === Presidencia de Frondizi (1958-1962) === [[Ficheru:Arturo Frondizi.jpg|thumb|200px|right|[[Arturo Frondizi]].]] {{AP|Arturo Frondizi#Presidencia d'Arturo Frondizi (1958-1962)|l1=Presidencia d'Arturo Frondizi (1958-1962)}} En 1958 [[Arturo Frondizi]], pola [[Unión Cívica Radical Intransixente]] con un proyeutu [[desarrollismo|desarrollista]] ganó les eleiciones presidenciales de [[1958]] col sofitu del peronismu ilegalizado nesi entós. El so periodu de gobiernu carauterizar por adoptar el [[desarrollismo]] como política básica de gobiernu, a partir de los encamientos de la [[CEPAL]] y les definiciones de la llamada [[teoría de la dependencia]] desenvuelta a partir de los años [[1950]]. La política desarrollista dexó una relativa crecedera de les industries automotriz, siderúrxica y petroquímica. A fines de 1958 robló un Plan de Estabilización o Austeridá col [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI), nel que se comprometió a executar polítiques económiques y educatives que xeneraron gran resistencia ente los sindicatos y el movimientu estudiantil. Les protestes populares fueron duramente reprimíes, con miles de despidíos y encarcelaos, llegando a utilizar el [[Plan CONINTES]] (Conmoción Interna del Estáu), ellaboráu por Frondizi tomando como antecedente un plan afilvanáu mientres el peronismu, anque nunca puestu en práutica, que ponía a los manifestantes so xurisdicción de los tribunales militares. El gobiernu de Frondizi tuvo por demás acutáu pol poder militar. Sufrió 26 asonadas militares y 6 intentos de golpe d'Estáu. En cada casu los militares imponíen nueves condiciones, qu'ente otres coses manifestar nos funcionarios conservadores que tuvo d'incluyir nel so gabinete, como [[Álvaro Alsogaray]] y [[Roberto Alemann]], nel ministeriu d'Economía, y otres personalidaes como [[Miguel Ángel Cárcano]], [[Federico Pinedo (1895-1971)|Federico Pinedo]] (1895-1971), y [[Carlos Muñiz (políticu)|Carlos Muñiz]], toes ayenes a la ''UCRI''. [[Ficheru:Castro y Frondizi - 1959.jpg|thumb|200px|right|[[Fidel Castro]] y Frondizi.]] La so política esterior carauterizar por caltener una posición independiente, estableciendo bones rellaciones cola alministración de [[John F. Kennedy]], y coles mesmes opúnxose a la espulsión de [[Cuba]] de la [[OEA]], axuntándose col arxentín y representante del gobiernu cubanu [[Che Guevara]] na residencia presidencial d'Olivos. En [[1961]] Frondizi anuló la illegalización del peronismu. Nes eleiciones de [[1962]] el peronismu ganó les gobernaciones de 10 de les 14 provincies, incluyida la poderosa [[Provincia de Buenos Aires]], onde trunfó'l combativu [[sindicalista|dirixente sindical]] testil [[Andrés Framini]]. Les Fuercies Armaes esixeron que Frondizi anulara les eleiciones, lo que nun asocedió, desencadenando'l golpe d'Estáu que lu derrocó, el [[29 de marzu]] de [[1962]]. ==== Educación llaica o llibre ==== [[Ficheru:Laica o Libre 1959.jpg|thumb|200px|left|Protesta obreru-estudiantil ''Llaica o Llibre'', 1959.]] Mientres la [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]], siendo [[Manuel Vicente Ordóñez]] miembru de la Xunta Consultiva Nacional,<ref>[https://web.archive.org/web/20150602015641/http://www.ancmyp.org.ar/user/files/1998/17.pdf Homenaxe al Dr. [[Manuel Vicente Ordóñez]] nes Academies Nacionales de Derechu y Ciencies Sociales de Buenos Aires y de Ciencies Morales y Polítiques, el [[26 d'agostu]] de [[1998]]]</ref> el políticu demócrata cristianu [[Atilio Dell'Oru Maini]] que participó como ministru d'Educación de los [[Presidente de la Nación Arxentina|Presidentes]] [[de facto]] [[Eduardo Lonardi]] y [[Pedro Eugenio Aramburu]]. El [[22 d'avientu]] de [[1955]] El Dr. Atilio Dell'Oru Maini promovió'l [[Decreto llei|decreto-llei]] 6.403, que dexó la creación d'universidaes privaes con capacidá p'apurrir títulos y diplomes académicos consagrando l'autonomía universitaria. Gracies a estes xestiones, el [[8 de xunu]] de [[1956]] foi creada la [[Universidá Católica de Córdoba]] ente otres instituciones educatives cimeres privaes. [[Ficheru:Manifestacion Frondizi mira.jpg|thumb|230px|Frondizi (terceru dende'l fondu, en primer llinia) repara dende'l balcón de la [[Casa Rosada]] una manifestación [[laicista]] contra la enseñanza llibre (agostu de [[1958]]).]] Pero mientres el gobiernu del [[Presidente de la Nación Arxentina|Presidente]] constitucional [[Arturo Frondizi]], nel añu [[1958]], hubo un movimientu creáu a partir de la sanción de dos lleis sancionaes mientres esi gobiernu: l'aprobación del Estatutu del Docente y la qu'habilitó a les universidaes privaes a emitir títulos profesionales. Foi ensin duldes esta postrera la que motivó una gran protesta estudiantil conocida como "[[Llaica o llibre]]". L'abolición del monopoliu estatal sobre la educación universitaria yera una aspiración histórica principalmente de la [[Ilesia católica]], institución que fundara la [[Universidá Nacional de Córdoba]], la primera del país, depués nacionalizada. Un antecedente claru nesti respectu ye [[José_Manuel_Estrada_(pensador)|José Manuel Estrada]].<ref>{{cita llibru |autor=Torrendell, Carlos Horacio |títulu=La política educativa nel pensamientu de José Manuel Estrada |añu=2005 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Pontificia Universidá Católica Arxentina|otros=Tesis de Llicenciatura en Ciencies de la Educación |páxines=166-180}}</ref> El movimientu estudiantil entamáu na [[Federación Universitaria Arxentina]] (FUA) opúnxose de momentu a la habilitación de les universidaes privaes y entamó un plan de movilizaciones con sofitu de los sindicatos, los estudiantes secundarios y los partíos políticos d'oposición, sol lema de "llaica o llibre", una de les movilizaciones más grandes de la historia del movimientu estudiantil arxentín. Estos estudiantes defendíen la bandera de la "enseñanza llaica" (opuesta al proyeutu de llei frondicista), ente que'l gobiernu, los radicales frondicistas, demócratacristianos, los nacionalistes católicos, peronistes aliaos y la xerarquía de la [[Ilesia católica]], defendíen la bandera de la "enseñanza llibre".<ref name ="propuesta">{{Harvsp |Lluna|1995b|pp=17–27}}</ref> El [[28 d'agostu]] de [[1958]], los siete rectores de les siete universidaes nacionales (ente ellos José Peco, [[Josué Gollán]], [[Oberdán Caletti]] y l'hermanu del presidente de la Nación, [[Risieri Frondizi]]) pidieron al [[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Poder Executivu Nacional]] la non concertación del decretu pa universidaes privaes, argumentando que yera «por que nun se viera alteriada la vida institucional y académica del país». Casi simultáneamente empezaron les manifestaciones y actos de protesta [[llaicismu|laicistes]], que primero se fixeron dientro de les facultaes, y dempués treslladáronse a les cais. Pa los llamaos "llaicos", Frondizi yera un preséu de la Ilesia: llegaron a prender fueu una [[efixe]] del presidente [[Arturo Frondizi|Frondizi]] que la so figura taba representada vistida (según l'historiador [[Félix Luna]]) con una grotesca [[sotana]] clerical.<ref name ="propuesta"/> Sicasí, el presidente Frondizi promulgó la llei d'educación privada, que llevó a que s'otorgara personería xurídica a nueves universidaes, como la [[Universidá Católica Arxentina]] en [[1959]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=770601%7C |títulu=Dell'Oru Maini promovió'l decretu-llei que restauró l'autonomía universitaria y abrió n'unu de los sos artículos la posibilidá de la creación de les universidaes privaes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304225634/http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=770601%7C |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> {{VT|Historia de la educación n'Arxentina}} === Golpe militar: gobiernu de Guido (1962-1963) === {{AP|Golpe d'Estáu d'Arxentina de 1962}} [[Ficheru:Guido2.jpg|thumb|150px|[[José María Guido]], únicu dictador civil de la serie de golpes d'estáu n'Arxentina]] El golpe militar del [[29 de marzu]] de [[1962]] tuvo elementos [[traxicomedia|tragicómicos]] que determinaron que nun fuera un militar, sinón un civil, quien aportara al gobiernu depués de derrocar al Presidente [[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransixente|radical intransixente]]). Producíu'l llevantamientu militar encabezáu polos comandantes en xefe de los trés armes, Teniente Xeneral [[Raúl Alejandro Poggi]], Brigadier Xeneral [[Cayo Antonio Alsina]] y l'Almirante [[Agustín Ricardo Penes]], el día 29 de marzu de 1962, el Presidente Frondizi foi lleváu deteníu polos militares na [[Isla Martín García]], ésti negóse a arrenunciar (''«nun voi suicidar, nun voi arrenunciar y nun voi dir del país»'').<ref>La frase foi pronunciada por Arturo Frondizi dos díes antes del golpe, el 27 de marzu de 1962, y convirtióse nuna de les frases célebres de la historia arxentina. [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/vision20/elargedi.htm ''L'arxentín diz'', ONI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406035417/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/vision20/elargedi.htm |date=2009-04-06 }}</ref> Eso llevó a interminables movimientos, amenaces y xestiones qu'escosaron a los líderes del golpe, quien se fueron a dormir antes d'asumir formalmente'l poder. Na mañana del 30 de marzu, el Teniente Xeneral [[Raúl Poggi]], líder de la insurrección victoriosa, dirixir a la [[Casa Rosada]] pa faese cargu del gobiernu, y sorprendióse col fechu de que los periodistes comentáben-y qu'un civil, [[José María Guido]], xurara como presidente nel palaciu de la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación|Corte Suprema de Xusticia]]. Guido yera un [[UCRI|radical intransixente]] que presidía la Cámara de Diputaos y atopábase na llinia socesoria de l'[[vacíu de poder|acefalía]]. Ente incrédulos, sorprendíos ya indignaos, los militares golpistes terminaron aceptando a remolera la situación y convocaron a Guido a la [[Casa Rosada]] pa comunica-y que sería reconocíu como presidente, en tantu y en cuanto comprometiérase por escritu a executar les midíes polítiques indicaes poles Fuercies Armaes, siendo la primera d'elles anular les eleiciones nes que ganara'l peronismu. Guido aceptó les imposiciones militares, robló una acta dexando constancia d'ello y foi entós habilitáu por estos pa instalase col títulu de ''«presidente»'', pero clausurando'l Congresu Nacional ya interviniendo toles provincies. Efeutivamente Guido cumplió les órdenes militares, anuló les eleiciones, clausuró'l Congresu, volvió a proscribir al peronismu, intervieno toles provincies y designó un equipu económicu de [[derecha política|derecha]] ([[Federico Pinedo (1895-1971)|Federico Pinedo]], [[José Alfredo Martínez de Hoz]], etc.). Finalmente en [[1963]] volvió convocar a eleiciones llindaes, con proscripción del peronismu, nes que resultó electu presidente [[Arturo Illia]] ([[Unión Cívica Radical del Pueblu radical del pueblu]]), saliendo segundu'l [[votu en blancu]] que munchos peronistes utilizaron como forma de protesta. === La presidencia de Illia (1963-1966) === {{AP|Arturo Umberto Illia}} El [[7 de xunetu]] de [[1963]] realizáronse nueves eleiciones presidenciales, con proscripción del [[peronismu]] y el ex-presidente Frondizi deteníu,<ref>{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php |títulu=Arturo Frondizi |editorial=L'Historiador |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2013 |autor=Pigna, Felipe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091014225338/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php |fechaarchivu=14 d'ochobre de 2009 }}</ref> trunfando [[Arturo Umberto Illia]], candidatu de la [[Unión Cívica Radical del Pueblu]]: Los resultaos fueron los siguientes: {| align=center border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style=" padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" width=60% |- !colspan=4|'''Eleiciones presidenciales de 1963''' |- ! Fórmula presidencial ! Partíu !Votos ! % |- |Arturo Illia - [[Carlos Perette]] |[[Unión Cívica Radical del Pueblu]] | style="text-align: right;"|2.441.064 | style="text-align: right;"| 25,14 |- !colspan=2|[[Votu en blancu|Votos en blancu]] | style="text-align: right;"| 1.827.464 | style="text-align: right;"| 18,82 |- |[[Oscar Alende]] - [[Celestino Gelsi]] | [[Unión Cívica Radical Intransixente]] | style="text-align: right;"| 1.593.992 | style="text-align: right;"| 16,41 |- |[[Pedro Eugenio Aramburu]] - Horacio Thedy | [[Unión del Pueblu Arxentín]] (UDELPA) | style="text-align: right;"| 728.662 | style="text-align: right;"| 7,50 |- | | [[Partíu Demócrata Progresista]] | style="text-align: right;"| 633.934 | style="text-align: right;"| 6,52 |- | Emilio Olmo - Emilio Jofre | Federación de Partíos del Centru | style="text-align: right;"| 499.822 | style="text-align: right;"| 5,14 |- | [[Horacio Sueldu]] - Francisco Cano | [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|Partíu Demócrata Cristianu]] | style="text-align: right;"| 324.723 | style="text-align: right;"| 3,34 |- | [[Alfredo Palacios]] - Ramón I. Soria | [[Partíu Socialista Arxentín]] | style="text-align: right;"| 288.339 | style="text-align: right;"| 2,96 |- | Arturo Orgaz - Rodolfo Fitte | [[Partíu Socialista Democráticu (Arxentina)|Partíu Socialista Democráticu]] | style="text-align: right;"| 258.787 | style="text-align: right;"| 2,66 |- !colspan=4 style="text-align: right;"|<small>Fonte: País Global</small><ref>[https://web.archive.org/web/20081010053236/http://guido.pais-global.com.ar/ ''Presidencia de Jose Maria Guido (29-03-1962/12-10-1963)'', País Global]</ref> |} Nel [[colexu eleutoral]], la fórmula encabezada por Arturo Illia llogró 270 votos sobre 476 eleutores el día [[31 de xunetu]] de [[1963]]. ==== Xestión de gobiernu ==== [[Ficheru:illiadegaulle.jpg|thumb|200px|right|Arturo Illia recibe al Presidente de Francia, Charles de Gaulle. (Semeya publicada en ''Clarín'' el 4 d'ochobre de 1964)]] Arturo Illia asumió'l [[12 d'ochobre]] de [[1963]], nunes eleiciones fuertemente controlaes. La so xestión de gobiernu carauterizar por impulsar midíes económiques y sociales d'orientación popular y coles mesmes por una considerable debilidá política derivada principalmente de qu'asumió mientres el peronismu siguía proscripto, y poro, munchos de los sos simpatizantes recurrieron al votu en blancu como forma de refugo a tal midida. Esto provocó la pequeña primera minoría cola qu'asumió'l poder (25%) y l'alta cantidá de votos en blancu (18%), segunda minoría eleutoral. Ente les principales midíes de gobiernu pueden mentase: * '''Esanició les restricciones eleutoral y políticu''' que pesaben sobre'l peronismu, anque non sobre Juan Perón, que'l so regresu al país llogró evitar en 1964 recurriendo a l'acabante instalar [[Golpe d'Estáu en Brasil en 1964|dictadura militar brasilana]].<ref>{{Cita web |url=http://www.laprensa.com.ar/seiciones/nota.asp?ed=1544&tp=12&non=49960 |títulu=''Una páxina de la historia de hai 40 años'', Santiago Senén González, La Prensa, 2004 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200928092448/http://www.laprensa.com.ar/seiciones/nota.asp?ed=1544&tp=12&non=49960 |fechaarchivu=2020-09-28 }}</ref> Tamién llegalizó al [[Partíu Comunista (Arxentina)|Partíu Comunista]]. * Sancionóse la '''Llei del [[salariu mínimu]], vital y móvil''', Nᵘ 16.459, qu'estableció'l [[Conseyu del Salariu]], d'integración [[tripartismo|tripartita]] con representantes del Gobiernu, los empresarios y los sindicatos. El [[salariu real]] horariu creció ente avientu de 1963 y avientu de 1964 un 9,6%. * Sancionóse la '''Llei de Suministru''', destinada a controlar los precios de la [[canasta familiar]] y la fixación de montos mínimos de xubilaciones y pensiones. * '''Política petrolera''': anuláronse los contratos de concesión d'[[petroleu|explotación petrolera]], roblaos sol gobiernu d'[[Arturo Frondizi]] con empreses privaes estranxeres, por consideralos contrarios a los intereses nacionales y porque s'asignaren especiales beneficios a diches empreses, treslladando'l riesgu empresario a la empresa estatal [[Xacimientos Petrolíferos Fiscales]] (YPF). * La '''educación''' tuvo un pesu significativu nel [[presupuestu nacional]], llevándolo del 12% en [[1963]] al 23% en [[1965]]. Amás púnxose en marcha un '''Plan Nacional d'Alfabetización''', coles mires de menguar la tasa d'[[analfabetismu]]. * La '''Llei de melecines''' (Llei Oñativia) de [[1964]] estableció una política de precios y de control de melecines y receta según [[melecina xenérica]], afitaba llendes pa los gastos de [[publicidá]], y a los pagos al esterior en conceutu de [[regalías]] y de compra d'[[insumos]]. Esta llei, calificada de comunista polos sectores militares y les grandes empreses estranxeres, tuvo un pesu decisivu nel procesu que remataría col derrocamientu del gobiernu "democráticu". * La '''Política económica''' tuvo carauterizada pola orientación [[desarrollismo|desarrollista]]-[[CEAL|cepaliana]] del equipu económico y empobinao al ordenamientu del sector públicu, a menguar la [[delda pública]] y dar impulsu a la [[industrialización]]. Creóse la [[Sindicatura d'Empreses del Estáu]], pa un control más eficaz de les [[empresa pública|empreses públiques]].<br />La evolución del [[Productu Interior Brutu]] mientres esi periodu foi del 10,3% pal añu 1964 y el 9,1% pal añu 1965. Tamién los indicadores industriales fueron bien positivos, y la [[desocupación]] pasó del 8,8% en 1963 al 5,2% en 1966. ==== El derrocamientu ==== [[Ficheru:Arturo Illia.jpg|thumb|200px|left|Arturo Illia abandonando la Casa de Gobiernu depués del so derrocamientu. (Semeya publicada pola Revista ''Xente'')]] En [[1965]], el gobiernu convocó a eleiciones llexislatives, esaniciando dalgunes de les restricciones que pesaben sobre'l [[peronismu]], que trunfó con 3.278.434 votos contra 2.734.970 de la Unión Cívica Radical del Pueblu. Esti resurdimientu del peronismu ximelgó la situación interna de les [[Fuercies Armaes]], enfrentando a militares fuertemente antiperonistes con otros que teníen venceyos con esi movimientu. A esta situación amestábase una fuerte campaña de desprestixu del gobiernu, impulsada por sectores económicos al traviés de gran parte de los medios de prensa. Ente ellos destacábense [[Primer Plana]], na que publicaba les sos columnes editoriales [[Mariano Grondona]] y la [[Revista Tou]], en que publicaba [[Bernardo Neustadt]]. Estos periodistes moteyen al presidente como ''"la tortúa"'', caracterizando la so xestión como fréngole y falta d'enerxía, y afalando a los militares a esaniciar a l'alministración del partíu radical. Cola avenida del Comandante en Xefe del Exércitu, [[Pascual Pistarini]], el xeneral [[Julio Alsogaray]] entamó un golpe pa baltar a Illia. Cuntaba'l sofitu de la [[Unión Cívica Radical Intransixente]] (UCRI) liderada por [[Oscar Alende]], el [[Movimientu d'Integración y Desenvolvimientu]] (MID) lideráu pol ex-presidente [[Arturo Frondizi]], tamién derrocáu en [[1962]], la [[Sociedá Rural Arxentina]] y otres organizaciones empresariales, un sector del sindicalismu peronista, la prensa, ya inclusive una parte del sector unionista de la [[Unión Cívica Radical del Pueblu]] encabezada pol gobernador d'Entre Ríos.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/06/27/elpais/p-01215.htm |títulu=''Los entretelones d'un golpe militar qu'antemanó la traxedia de 1976'', por Gregorio Caro Figueroa, Clarín, 27 de xunu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100219080825/http://www.clarin.com/diario/2006/06/27/elpais/p-01215.htm |fechaarchivu=2010-02-19 }}</ref> El golpe tamién foi impulsáu por [[Estaos Xuníos]], al traviés de la política de golpes d'Estáu permanentes n'[[América Llatina]], impulsada dende la [[Escuela de les Amériques]]. El [[28 de xunu]] de [[1966]] producióse'l golpe militar metanes la indiferencia de la ciudadanía. El xeneral Alsogaray presentar mientres la madrugada nel despachu presidencial y convidó al presidente a retirase. Ésti tuvo de vencer ante la falta de sofitu militar, políticu y popular, y abandonó la Casa Rosada a les 7:20 de la mañana. A otru día asumía como presidente'l xeneral [[Xuan Carlos Onganía]]. === La ''«Revolución Arxentina»'' (1966-1973) === [[Ficheru:Onganía-Levingston-Lanusse (Revolución Argentina).jpg|thumb|300px|Xenerales [[Xuan Carlos Onganía]], [[Marcelo Levingston]] y [[Alejandro Agustín Lanusse]], los trés dictadores socesivos de la ''«[[Revolución Arxentina]]»''.]] {{AP|Revolución Arxentina}} El [[28 de xunu]] de [[1966]] un llevantamientu militar lideráu polos comandantes en xefe de los trés armes, el Teniente Xeneral [[Pascual Ángel Pistarini]], Brigadier Xeneral [[Adolfo Teodoro Álvarez]] y l'Almirante [[Benignu Ignacio Marcelino Varela]] derrocó al Presidente [[Arturo Illia]] ([[Unión Cívica Radical del Pueblu radical del pueblu]]) y nomó como presidente al Teniente Xeneral [[Xuan Carlos Onganía]]. El golpe dio orixe a una [[dictadura]] denominada ''[[Revolución Arxentina]]'', que yá non se presentó a sigo mesma como ''«gobiernu provisional»'', como en tolos golpes anteriores, sinón que s'estableció como un sistema de tipu permanente. Esti tipu de dictadures militares de tipu permanente, instaláronse daquella en dellos países llatinoamericanos nesos años ([[Brasil]], [[Uruguái]], [[Bolivia]], [[Paraguái]], etc.) y foi analizáu refechamente pol destacáu [[politólogu]] [[Guillermo O'Donnell]] quien lo denominó cola espresión d'[[Estáu burocráticu autoritariu]] (EBA). La ''«Revolución Arxentina»'' dictó en [[1966]] un Estatutu que tenía nivel xurídicu superior a la [[Constitución]] y en [[1972]] introdució reformes constitucionales, daqué que tamién la estremó de les dictadures anteriores. Polo xeneral, la dictadura adoptó una ideoloxía [[nacionalcatolicismu|nacionalcatólica]]-[[anticomunista]], sofitada abiertamente tantu por [[Estaos Xuníos]] como pelos países [[Europa|europeos]]. L'alta conflictividá política y social xenerada mientres la ''«[[Revolución Arxentina]]»'' y les lluches ente los diversos sectores militares producieron dos golpes internos, asocediéndose nel poder tres dictador militares: [[Xuan Carlos Onganía]] (1966-1970), [[Marcelo Levingston]] (1970-1971) y [[Alejandro Agustín Lanusse]] (1971-1973). Económicamente la dictadura apurrió'l [[Ministeriu d'Economía (Arxentina)|Ministeriu d'Economía]] a los sectores civiles más [[conservadorismu|conservadores]]-[[lliberalismu económicu|lliberales]], que'l so máximu esponente foi [[Adalberto Krieger Vasena]], quien yá fuera ministru de la ''«[[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]]»''. Alloñóse, sicasí, de la ortodoxa lliberal encarando obres públiques, colo que caltuvo'l ritmu de l'actividá industrial. La participación de los salarios na renta nacional tuvo cercana al 43% mientres el periodu [[1967]]-[[1969]]. Les esportaciones caltuvieron altes, pero'l sector agrariu foi perxudicáu pola devaluación y pol aumentu de los porcentaxes de retención a les esportaciones, según pola supresión de les midíes de proteición. No llaboral sancionóse una llei d'arbitraxe obligatoriu, que condicionó la posibilidá de faer fuelga.<ref>[http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/o/ongania.php "Xuan Carlos Onganía"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423185830/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/o/ongania.php |date=2015-04-23 }} por Felipe Pigna</ref> Hai que señalar, amás, que mientres la dictadura de Levingston, predominó un sector [[nacionalista]]-[[desarrollismo|desarrollista]] de les Fuercies Armaes, que nomó Ministru d'Economía al [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Aldo Ferrer]]. Acosada por una insurrección popular creciente y xeneralizada, qu'incluyó una [[Puebladas n'Arxentina ente 1969 y 1972|serie de puebladas]] ente los que se destacar el [[Cordobazo]], la dictadura entamó una salida eleutoral con participación del [[peronismu]] (anque torgando la candidatura de [[Juan Domingo Perón|Perón]]), en [[1973]], na que trunfó precisamente'l candidatu peronista [[Héctor J. Cámpora]], col 49% de los votos, quien de la mesma arrenunció pa dexar nueves eleiciones llibres, nes que ganó [[Juan Perón]], apocayá tornáu d'un [[Exiliu de Perón|exiliu]] de 17 años, col 62% de los votos. Perón morrería menos d'un añu dempués de ser electu, y el gobiernu peronista, en manes agora de la vicepresidente [[María Estela Martínez de Perón]], sería tamién derrocáu por un golpe militar en [[1976]].<ref>{{cita web |url=http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-001.htm |títulu=Capítulu 66: La revolución arxentina (1966-1973) |fechaaccesu=18 de marzu de 2011 |editorial=Universidá del CEMA }}</ref> === Presidencies de Cámpora, Perón ya Isabel Martínez (1973-1976) === El [[11 de marzu]] de [[1973]], Arxentina tuvo eleiciones xenerales per primer vegada en 10 años, con un apolmonante trunfu del peronismu, anque'l mesmu Perón tenía prohibíu presentase como candidatu. Pocos meses dempués, el [[13 de xunetu]] d'esi añu'l presidente [[Héctor José Cámpora]] arrenunciu pa dexar nueves eleiciones ensin proscripciones. Perón torna del so exiliu y ye recibíu por más de dos millones de persones el [[20 de xunu]] de [[1973]] (mesmu día en que se produz la "[[Masacre de Ezeiza]]"), trunfando por amplia mayoría nes eleiciones del 23 de setiembre de 1973. Los grupos revolucionarios como la organización Montoneros empiecen a exercer presión por que se instaure un "Socialismu Nacional", y la so aición más destacada foi l'asesinatu de [[José Ignacio Rucci]], secretariu xeneral de la CGT.<ref name="rev23">[http://www.elargentino.com/nota-58461-Un duelu-por-Rucci.html Un Duelu por Rucci] revista ''Ventitrés'' del 19-09-2009</ref> Perón morrió'l [[1 de xunetu]] de [[1974]] de insuficiencia cardiaca y otres afecciones. La so muyer, [[María Estela Martínez de Perón]], asocedió-y n'el so puestu pero la so alministración taba lastrada por problemes de debilidá política. Conflictos dientro del partíu ente'l sector de la derecha peronista y el creciente [[terrorismu]] practicáu por [[insurxencia|insurxentes]] y movimientos paramilitares revolucionarios. En [[1974]] creóse l'[[Alianza Anticomunista Arxentina]] (Triple A), una organización parapolicial-terrorista d'estrema derecha, dedicada a atentar contra la vida de dirixentes y collaboradores d'enclín izquierdista, artistes, opositores y empresarios, ente otros, por aciu una metodoloxía basada n'asesinatos selectivos, atentaos, secuestros y tortures. Abarrúntase que foi entamada y conducida pol Ministru [[José López Rega|López Rega]], home fuerte del peronismu y home d'enfotu de Perón. Investigaciones recién intenten determinar la participación del líder llaborista y la so esposa nel remanar d'esta organización terrorista. Un nuevu golpe militar tomó'l poder el [[24 de marzu]] de [[1976]]. === El ''«Procesu de Reorganización Nacional»'' (1976-1983) === {{AP|Procesu de Reorganización Nacional|Terrorismu d'Estáu n'Arxentina nes décades de 1970 y 1980}} [[Ficheru:Tte.Gral.Videla.jpg|miniaturadeimagen|derecha|El dictador Jorge Rafael Videla en 1978.]] El [[24 de marzu]] de [[1976]] una nueva sulevación militar derrocó a la Presidenta [[María Estela Martínez de Perón]] instalando una dictadura de tipu permanente ([[Estáu burocráticu autoritariu]]) autu-denominada ''«[[Procesu de Reorganización Nacional]]»'', gobernada por una [[Xunta Militar]] integrada por trés militares, unu per cada fuercia. De la mesma la Xunta Militar elixía a un funcionariu col títulu de ''«presidente»'', con funciones [[Poder Executivu|executives]] y [[Poder Llexislativu|llexislatives]]. Al igual que la dictadura anterior, la Xunta Militar sancionó en [[1976]] un Estatutu con xerarquía xurídica cimera a la [[Constitución de la Nación Arxentina|Constitución]]. El ''Procesu'' foi gobernáu por cuatro xuntes militares socesives: * 1976-1981: [[Jorge Rafael Videla]], [[Emilio Eduardo Massera]] y [[Orlando Ramón Agosti]] * 1981: [[Roberto Eduardo Viola]], [[Armando Lambruschini]], [[Omar Domingo Rubens Graffigna]] * 1981-1982: [[Leopoldo Fortunato Galtieri]], [[Basilio Lami Dozo]] y [[Jorge Isaac Anaya]] * 1982-1983: [[Reynaldo Benito Bignone]], [[Rubén Franco]], [[Augusto Jorge Hughes]] En caúna d'estes etapes, les xuntes designaron como ''«presidentes»'' de facto a [[Jorge Rafael Videla]], [[Roberto Eduardo Viola]], [[Leopoldo Fortunato Galtieri]] y [[Reynaldo Benito Bignone]] respeutivamente, toos ellos integrantes del [[Exércitu Arxentín|Exércitu]]. El ''«Procesu de Reorganización Nacional»'' llevó alantre un [[Terrorismu d'Estáu n'Arxentina nes décades de 1970 y 1980|Terrorismu d'Estáu]] que violó sistemáticamente los [[derechos humanos]] y causó la [[sumíos pola dictadura arxentina|desapaición]] de decenes de miles de persones (según los organismos de derechos humanos la cifra alzar a 30.000). La so xustificación foi'l combate d'aquelles ideoloxíes, organizaciones o movimientos que pudieren favorecer o sofitar a la "subversion" (al comunismu), nel contestu de la Guerra Fría. Internacionalmente, la dictadura arxentina y la violación de derechos humanos cuntó col sofitu activu del gobiernu d'[[Estaos Xuníos]] (salvu mientres l'alministración de [[James Carter]]) y de Francia, y la tolerancia de los otros países d'[[Europa]] occidental, la [[Xunión Soviética]] y la [[Ilesia católica]], ensin que la so inaición difícilmente pudiera sostenese. Coles mesmes, nesi momentu instalar con sofitu d'Estaos Xuníos dictadures militares en tolos países del Conu Sur de Suramérica ([[Arxentina]], [[Brasil]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Paraguái]], [[Perú]] y [[Uruguái]]) que coordinaron ente sigo y con Estaos Xuníos<ref>Institutu del Hemisferiu Occidental pa la Cooperación en Seguridá</ref> la represión, per mediu d'una organización [[terrorismu|terrorista internacional]] denominada [[Plan Cóndor]]. En materia económico, por aciu el so ministru d'economía [[José Alfredo Martínez de Hoz]], la dictadura apurrió formalmente los ministerios económicos a les asociaciones empresaries más conservadores qu'impulsaron una política económica abiertamente desindustrializadora y [[neolliberal]], con máxima espansión d'una [[delda esterna]] contraida de manera fraudulenta y por aciu mecanismos de [[corrupción política|corrupción]] conocíos popularmente como la "bicicleta financiera", en beneficiu del sector priváu (Esta delda va condicionar por enforma tiempu a los gobiernos siguientes): * El [[Ministeriu d'Economía (Arxentina)|Ministeriu d'Economía]] a [[José Alfredo Martínez de Hoz]], presidente del [[Conseyu Empresariu Arxentín]] (CEA). * La Secretaría de Ganadería a la [[Sociedá Rural Arxentina]], representada por [[Jorge Zorreguieta]] (el padre de [[Máxima Zorreguieta]], reina d'[[Países Baxos|Holanda]]). * El [[Bancu Central de la República Arxentina|Bancu Central]] a l'[[Asociación de Bancos Privaos de Capital Arxentín]] (ADEBA). En 1978 el país ye sede de [[Copa Mundial de Fútbol]]. Diverses organizaciones aprovecharon l'eventu pa denunciar la sistemática violación de los Derechos Humanos. Como contrapartida, la xunta militar adució que les aiciones d'esos grupos yeren parte d'una "campaña antiargentina" realizada pol terrorismu. La postura de los medios audiovisuales foi sumase a la denuncia contra la campaña. La seleición arxentina gana la copa del mundu. Les rellaciones con Chile empeoren por un conflictu pola canal de Beagle, y en 1978 dambos países llegaron en cantu d'una guerra, finalmente albortada. Sicasí, van caltenese rellaciones contraries que van tener pesu más tarde. En [[1982]], sol comandu de Leopoldo Galtieri el gobiernu militar entamó la [[Guerra de Malvines]] contra'l [[Reinu Xuníu]], nun acontecimientu sobre'l cual siguen siendo bien escures les causes desencadenantes. La derrota infligida provocó la cayida de la tercer xunta militar y meses más tarde la cuarta xunta llamó a eleiciones pal [[30 d'ochobre]] de [[1983]], nes que trunfó'l candidatu de la [[Unión Cívica Radical]], [[Raúl Alfonsín]]. Los xefes militares fueron darréu enxuiciaos y condergaos, y munchos d'ellos llevaos a prisión, en complexos procesos qu'entá siguen en marcha. La dictadura militar llamada ''«Procesu de Reorganización Nacional»'' foi la postrera. Magar ente [[1987]] y [[1990]] produciéronse delles insurrecciones militares, denominaes [[carapintadas]], pero nenguna d'elles col fin de derrocar a los gobiernos democráticos. ==== Guerra de Malvines (1982) ==== {{AP|Guerra de les Malvines}} En [[1982]] Arxentina llibró una guerra pola soberanía de les [[Islles Malvines]] contra'l Reinu Xuníu. Contra tou pronósticu, el desempeñu de les Fuercies Armaes arxentines sorprendió fundiendo gran cantidá de barcos de la flota británica y llibrando combates terrestres bien duros a pesar de la desventaxa ante un exércitu profesional. Aun así, y ante les diferencies plausibles, la derrota de les tropes arxentines foi inevitable. Morrieron 628 arxentinos, la mayoría cuando foi fundíu'l [[Cruceru Xeneral Belgrano]]. La derrota solmenó'l golpe definitivu al réxime militar. == La recuperación de la democracia == {{AP|Historia de l'Arxentina ente 1983 y 2003}} La derrota na [[Guerra de Malvines]] obligó al [[Procesu de Reorganización Nacional|réxime militar]] a convocar a eleiciones democrátiques en 1983 ensin poder imponer condiciones. Les dos primeres décades tuvieron marcaes pola recuperación de la [[democracia]] l'añu en que s'empecipia'l periodu, l'enxuiciamientu a los culpables de violaciones a los [[derechos humanos]] mientres la dictadura anterior -traza qu'estrema la democracia arxentina de les demás democracies recuperaes en Suramérica-, la crisis de la [[delda esterna]], l'entamu de la [[globalización]], les reformes [[neolliberalismu|neolliberales]] y la severa recesión económica empecipiada en 1998 que terminó cola crisis xeneralizada de 2001/2002. El periodu toma la primer vegada na historia arxentina de dos décades siguíes so réxime democráticu y la primer vegada en que presidentes democráticos apurren el poder a socesores d'otru [[partíu políticu]] escoyíos democráticamente.<ref>{{cita llibru |editorial=Suramericana |apellíu=Sáenz Quesada |nome=María |títulu=Roque Sáenz Peña: el presidente que forxó la democracia moderna |añu=2014 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9789500748377}}; {{cita web |url=http://elestadista.com.ar/?p=1870 |obra=L'Estadista |apellíu=Stubrin |nome=Marcelo |títulu=A cien años de la Llei Sáenz Peña (II) |fecha=10 de marzu de 2012 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2015 }}; {{cita web |url=http://www.siemprehistoria.com.ar/2010/10/llei-saenz-pena-quiera-el%20pueblu-votar/ |obra=Siempres Historia |apellíu=Justiparan |nome=Alejandro |títulu=Llei Sáenz Peña: 'Quiera'l pueblu votar' |fecha=21 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151004210053/http://www.siemprehistoria.com.ar/2010/10/llei-saenz-pena-quiera-el |fechaarchivu=2015-10-04 }}</ref> Nesti periodu Arxentina va protagonizar tamién un importante cambéu políticu y económicu, al fundar el [[Mercosur]] xunto a Brasil, Paraguái y Uruguái. === El Alfonsinismo (1983-1989) === [[Ficheru:Raúl Alfonsín1983.jpg|thumb|250px|El [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Raúl Alfonsín]] foi'l primer Presidente escoyíu depués de la dictadura militar.]] El 30 d'ochobre de 1983 realizáronse les eleiciones pa escoyer a les autoridaes democrátiques. [[Raúl Alfonsín]], candidatu pola [[Unión Cívica Radical]] resultó escoyíu col 51% de los votos, superando al [[Partíu Xusticialista]] ([[peronismu]]) que llogró'l 40%. ==== Polítiques contra los crímenes de lesa humanidá ==== Alfonsín ordenó l'enxuiciamientu de les xuntes militares qu'usurparon el poder mientres la dictadura, con esceición de la postrera, según a los líderes de les organizaciones guerrilleres qu'actuaron na década de 1970. Pa ello creó la [[CONADEP]] que realizó'l ''[[Nunca más]]'', un informe documentáu que detalla y prueba miles de desapaiciones y violaciones de derechos humanos, individualizando a los responsables. El [[9 d'avientu]] de 1985 dictóse [[Xuiciu a les Xuntes|la sentencia]] condergando a [[Jorge R. Videla]] y [[Eduardo Massera]] a reclusión perpetua, a [[Roberto Viola]] a 17 años de prisión, a [[Armando Lambruschini]] a 8 años de prisión y a [[Orlando Ramón Agosti]] a 4 años de prisión. Poles carauterístiques que tuvo, la condena a les xuntes militares realizada por un gobiernu democráticu constitúi un fechu ensin precedentes nel mundu, qu'oldeó fuertemente coles transiciones negociaes que tuvieron llugar naquellos años n'[[Uruguái]], [[Chile]], [[Brasil]], [[España]], [[Portugal]] y [[Sudáfrica]]. Primíu por sectores militares y mediáticos y polos llevantamientos [[carapintadas]], Alfonsín presentó al Congresu pa la so sanción les lleis de [[Llei de Puntu Final|Puntu Final]] y [[Llei d'Obediencia Debida|Obediencia Debida]], pa llindar la estensión de los xuicios por delitos de lesa humanidá. Ente los lliberaos atopábense represores que simbolizaben la violación de derechos humanos en tol mundu, como [[Alfredo Astiz]].<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/ESMA-expectativa-veredicto-represores_0_579542346.html |obra=Clarín |títulu=Prisión perpetua pa Astiz, unu de los símbolos del horror de la dictadura |fecha=26 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}</ref> Les lleis fueron refugaes poles organizaciones de derechos humanos y seríen anulaes en 2003. ==== Midíes económiques ==== Nel área económica Alfonsín recibió del gobiernu militar una delda esterna que creciera de 7.700 millones de dólares en 1976, a 45.000 millones de dólares en 1983, subordinando les polítiques de gobiernu dirixíes el bienestar de la población y el desenvolvimientu al pagu de los intereses, so los condicionamientos del [[Fondu Monetariu Internacional]]. Apuráu por una peralta inflación impulsada poles puyes ente los inversores y bancos estranxeros y la llamada "patria contratista" qu'axuntaba a los grandes grupos empresarios del país,<ref name="CLACSO-Basualdo">{{cita web |url=http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/llibros/argentina/flacso/non6_ProcesoPrivatizacionArgentina.pdf |obra=Biblioteca Virtual |editorial=CLACSO |añu=2002 |títulu=El procesu de privatización n'Arxentina |apellíu=Basualdo |nome=Eduardo |apellíu2=Aspiazu |nome2=Daniel |fechaaccesu=30 de setiembre de 2015 }}</ref> el gobiernu llevó alantre en 1985 el [[Plan Austral]], que llogró mientres un tiempu contener la [[inflación]], pero nun pudo resolver los problemes estructurales. El conxelamientu de los salarios, la decisión inicial de Alfonsín d'atacar a los [[sindicatos]], la persistencia de la llei sindical fascista de la dictadura, la identificación de los sindicatos cola oposición [[peronista]], llevó a una llarga pulsiada ente'l gobiernu radical y la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]] que s'espresó en 13 fuelgues xenerales. Finalmente, el gobiernu radical termina axustando colos sindicatos y sancionando con unanimidá una nueva [[Derechu sindical|Llei Sindical]]. Mientres el gobiernu de Alfonsín restablecióse l'[[autonomía universitaria]] quebrada en 1966, poner en marcha'l Plan Nacional d'Alfabetización y el Plan Alimenticiu Nacional (PAN) y sancionáronse les lleis de [[patria potestá]] compartida (1985) y de [[divorciu venceyar]] (1987) -que fueren dexaes ensin efeutu pola [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|dictadura establecida en 1955]]-. La política internacional de Alfonsín, a cargu del canciller [[Dante Caputo]], dio-y una gran importancia a esaniciar los conflictos colos países fronterizos, col fin de desmilitarizar les rellaciones internacionales y restar poder a les fuercies armaes na rexón. Con esi fin cerró'l [[conflictu del Beagle]] con [[Chile]], que llevara a dambos países en cantu de la guerra en 1978, aceptando la propuesta del Papa realizada nel cursu de la [[Mediación papal nel conflictu del Beagle|mediación vaticana]]. Arxentina y Chile roblaron entós en 1984 el [[Tratáu de Paz y Amistá ente Arxentina y Chile]] resolviendo toles cuestiones pendientes al sur del [[Estrechu de Magallanes]]. La decisión foi llexitimada con un [[Plebiscitu nacional d'Arxentina de 1984|plebiscitu non venceyante]] nel que'l 82% de la población sofitó l'alcuerdu con Chile. En 1985 [[Brasil]] foi'l segundu país de la rexón depués d'Arxentina en recuperar la democracia. Darréu los presidentes de dambos países, Alfonsín y [[José Sarney]], axuntar pa roblar la [[Declaración de Foz de Iguazú]] que punxo en marcha'l procesu d'integración que seis años dempués tomaría'l nome de [[Mercosur]], sumando a [[Uruguái]] y a [[Paraguái]] a midida que esos países diben tamién recuperando la democracia. Hasta esi momentu ambos países calteníen una rellación d'alta confrontación potencialmente bélica, que se remontaba a los tiempos de la colonia, cuando [[España]] y [[Portugal]] enfrentar p'ampliar los sos dominios nel mundu. ===== Hiperinflación ===== La situación económica se reagravó en 1988 que terminó con una tasa d'[[inflación]] de 343%, preludiu del españíu d'un procesu [[Hiperinflación arxentina de 1989|hiperinflacionario]] a partir de febreru de [[1989]] cimeru al 3000% añal, que fizo aumentar la [[probeza]] hasta algamar un récor históricu hasta entós: 47,3%. Neses condiciones realizaron les [[eleiciones presidenciales de 1989 n'Arxentina|eleiciones presidenciales]] del [[14 de mayu]] de [[1989]], trunfando'l candidatu opositor, el [[peronista]] [[Carlos Menem]] con un 47,4% de los votos, contra'l 36,7% de la UCR. La magnitú del caos económicu-social, llevó a a Alfonsín a "resignar" al cargu de Presidente y antemanar cinco meses el treslláu del mandu al 8 de xunetu. ==== Arrenunciu de Alfonsín ==== Atribuyóse l'arrenunciu de Alfonsín a un "[[golpe de mercáu]]" o "[[golpe d'Estáu blandu]]" qu'impulsó la corrida cambiaria que desencadenó la hiperinflación. El diariu ''[[Ámbitu Financieru]]'' usó'l tituló "golpe de mercáu" p'anunciar la resignación de Alfonsín al cargu de Presidente.<ref>{{cita publicación |obra=Ámbitu Financieru |títulu=Golpe de mercáu |fecha=15 d'avientu de 1989 |allugamientu=Buenos Aires}}</ref> L'usu del términu "resignación" per parte de Alfonsín, dio llugar a diverses interpretaciones explicitadas pol presidente electu que tomó la decisión de considerala un sinónimu de "arrenunciu".<ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/1989/06/14/internacional/613778406_850215.html |obra=El País |títulu=Alfonsín va dimitir 5 meses antes del fin del so mandatu |ubicación=España |fecha=14 de xunu de 1989 |autor=Comas, José |fechaaccesu=22 de setiembre de 2015}}</ref> Alfonsín atribuyiría a [[Domingo Cavallo]] y a [[Guido di Tella]] liderar les operaciones económiques que llevaron a la corrida bancaria y a la [[hiperinflación]]. {{cita producen les eleiciones y les coses agraváronse porque l'entós diputáu Cavallo falara colos bancos internacionales por que se nos esixera'l pagu de la delda, conspirando contra'l país; y depués Guido Di Tella dixera que'l dólar nun tenía que tar altu, sinón recontra altu; entós empezábennos a pidir la entrega inmediata del poder.|Raúl Alfonsín<ref>{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/entrevistas/a/alfonsin.php |obra=L'Historiador |allugamientu=Arxentina |autor=Pigna, Felipe |títulu=Entrevista a Raúl Ricardo Alfonsín |fechaaccesu=22 de setiembre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150922033811/http://www.elhistoriador.com.ar/entrevistas/a/alfonsin.php |fechaarchivu=2015-09-22 }}</ref>}} Unu de los homes cercanos a Alfonsín, el dirixente socialista Simón Lázara rellató que depués de les eleiciones Alfonsín axuntar con un grupu d'empresarios pa pidi-yos que-y dexaren cumplir el so mandatu que remataba'l siguiente 10 d'avientu. Nesa ocasión el CEO del [[diariu Clarín|diariu ''Clarín'']] [[Héctor Magnetto]] faló en nome de grupu empresarial y dixo: {{cita|Ustedes yá son una torga.|[[Héctor Magnetto]]<ref>{{cita llibru |títulu=Raúl Alfonsín. La democracia magar tou apellíu=McAdam |nome=Andrew |apellíu2=Sukup |nome2=Viktor |apellíu3=Katiz |nome=Claudio Oscar |editorial=Corregidor |allugamientu=Buenos Aires |añu=1999 |páxina=231}}</ref><ref name="Sivak-130">{{cita llibru |títulu=Clarín. Ser Magnetu |apellíu=Sivak |nome=Martín |editorial=Planeta |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9789504947066 |añu=2015 |páxina=130}}</ref>}} == El Menemismo (1989-1999) == [[Ficheru:Menem con banda presidencial.jpg|thumb|250px|El [[Partíu Xusticialista|peronista]] [[Carlos Menem]] asocedió al presidente [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Alfonsín]] y gobernó mientres dos periodos consecutivos.]] [[Carlos Saúl Menem]] gobernó Arxentina ente xunetu de 1989 y avientu de 1999, en dos mandatos. La so presidencia coincidió cola victoria d'[[Estaos Xuníos]] na [[Guerra Fría]] y l'entamu de la [[globalización]]. Aplicó una política económica [[neolliberalismu|neolliberal]] siguiendo los lineamientos del [[Consensu de Washington]] de 1989, realizando la esperiencia más amplia de privatizaciones y desregulación del [[mercáu]], ente los países llatinoamericanos.<ref name="Rodrik">{{cita publicación |url=https://www.sss.ias.edu/files/pdfs/Rodrik/Research/Feasible-globalizations.pdf |apellíu=Rodrik |nome=Dani |títulu=Feasible globalizations |añu=agostio de 2002 |6= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304122325/https://www.sss.ias.edu/files/pdfs/Rodrik/Research/Feasible-globalizations.pdf |archivedate=2016-03-04 |fechaaccesu=2018-06-17 }}</ref> === Primer gobiernu de Carlos Menem (1989-1995) === L'españíu d'un segundu biltu [[hiperinflación|hiperinflacionario]] en 1990 y la denuncia d'[[Estaos Xuníos]] d'[[Swiftgate|actos de corrupción]], causó una crisis nel gobiernu que llevó al entós canciller [[Domingo Felipe Cavallo]] a asumir el Ministeriu d'Economía. ==== Polítiques económiques ==== Cavallo tomó trés grandes midíes, la [[Llei de Convertibilidad del Austral|convertibilidad]] de la moneda nacional col dólar (llei 23.928), la suspensión ("afitamientu") por diez años del pagu de la delda interna (llei 23.982) y la llamada "flexibilización llaboral" (llei 24.445). Eses midíes, sumaes a les yá sancionaes lleis de reforma del Estáu (llei 23.696) y d'emerxencia económica (llei 23.697), camudaríen fondamente la sociedá arxentina. Aprovechando la sobrevaluación de la moneda arxentina mientres la convertibilidad, aplicóse una política d'altu endeldamientu esternu pasando de 65.000 millones de dólares a 145.000 en 1999.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/15368-la delda esterna-yá-supera-la metá-del-pbi |obra=La Nación |títulu=La delda esterna yá supera la metá del PIB |fecha=4 de mayu de 2000 |apellíu=Kanenguiser |nome=Martín |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2015 }}</ref> En 1991 Arxentina robló'l [[Tratáu d'Asunción]] creando'l [[Mercosur]] con [[Brasil]], [[Uruguái]] y [[Paraguái]], coles mires de formar un fuerte bloque económicu suramericanu. El Mercosur consolidó la democracia na rexón y camudó radicalmente la estructura del comerciu esterior de los países miembros, aumentando nel casu arxentín más de 1000% el so intercambiu comercial con Brasil.<ref>{{cita web |url=http://www.mecon.gov.ar/cuntes/internacionales/comerciu_brasil/introduccion.htm |obra=MECON |fecha=2001 |títulu=Comerciu d'Arxentina con Brasil |autor=Costantino, Silvina |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 }}</ref> ===== Privatizaciones ===== Ente 1990 y 1994 privatizáronse práuticamente toles empreses del Estáu: [[ENTel (Arxentina)|ENTEL]], [[Ferrocarriles Argentinos]], [[Corréu Arxentín]], [[YPF]], [[Gas del Estáu]], [[SEGBA]], [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]], [[Canal 11 (Buenos Aires)|Canal 11]], [[Canal 9 (Arxentina)|Canal 9]], [[Obres Sanitaries de la Nación]], los estelleros, les firmes siderúrxiques, les petroquímiques, les [[Empresa Líneas Marítimas Argentinas|flotes mercantes]], los puertos, el [[Bancu Hipotecariu S. A.|bancu hipotecariu]], [[YCF]], etc.<ref name="CLACSO-Basualdo"/> Mientres el gobiernu de Menem tamién se privatizaron los [[Plan de pensiones|fondo de pensión]] (jubilatorios) que pasaron a ser alministraos por empreses con fines d'arriquecimientu denominaes [[AFJP]]. ==== Indultos ==== El presidente Menem siguió cola [[Indultos realizaos por Carlos Menem|política d'impunidá]] pa los delitos de lesa humanidá cometíos mientres la dictadura qu'empecipiara Alfonsín depués de los llevantamientos militares [[carapintadas]]. A tal fin ente'l 7 d'ochobre de 1989 y el 30 d'avientu de 1990, dictó [[Indultos realizaos por Carlos Menem|diez decreto indultando]] a civiles y militares que cometieron delitos mientres la dictadura autodenominada [[Procesu de Reorganización Nacional]] incluyendo a los miembros de les xuntes condergaos nel [[Xuiciu a les Xuntes]] de [[1985]], al procesáu ministru d'Economía [[José Alfredo Martínez de Hoz]] y los líderes de les organizaciones [[guerrilla|guerrilleres]].<ref>[https://web.archive.org/web/20020620191418/http://www.nuncamas.org/document/nacional/indultu_intro.htm ''Los decretos d'indultu'', por Emilio F. Mignone, Nunca Más]</ref> Por aciu estos decretos fueron indultaes más de 1.200 persones.<ref>{{Cita web |url=http://www.lineacapital.com.ar/?noticia=8436 |títulu=Alderiquen quien seríen algamaos pola derogación de los indultos'', Llinia Capital, 27 de marzu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313033845/http://lineacapital.com.ar/?noticia=8436 |fechaarchivu=2016-03-13 }}</ref> Les organizaciones de derechos humanos criticaron duramente los indultos, esixendo la so derogación. Les asina llamaes lleis d'impunidá, dictaes por Menem y Alfonsín, seríen anulaes en 2003.<ref name="autogenerated1">[https://web.archive.org/web/20040408182744/http://www.lacapital.com.ar/2004/03/20/politica/noticia_84817.shtml ''Declaren nulos ya inconstitucionales los indultos de Menem a represores'', La Capital, 20 de marzu de 2004]</ref> [[Ficheru:Criminalidad Bsas 1960-2003.jpg|thumb|300px|left|Ente 1994 y 1997 triplicóse la criminalidad contra les persones.]] ==== Atentaos terroristes ==== En 1992 y 1994 asocedieron los atentaos a la [[Atentáu a la embaxada d'Israel n'Arxentina|Embaxada d'Israel]] y a l'[[Atentáu a la AMIA|AMIA]], nos que morrieron más de 100 persones. Dellos funcionarios, ente ellos el presidente Menem, seríen llevaos a xuiciu en 2015 acusaos de tapar el segundu atentáu. Tamién se produció en 1995 la [[Esplosiones de Ríu Terceru de 1995|esplosión intencional de la Fábrica Militar]] de [[Ciudá de Ríu Terceru|Ríu Terceru]] que causó siete muertos, pa tapar una [[Escándalu per venta d'armes a Ecuador y Croacia|operación clandestina de venta d'armes a Ecuador y Croacia]], fechu pol cual Menem foi condergáu.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/08/15/um/m-01738405.htm |títulu=Procesen ensin prisión preventiva a Carlos Menem pola esplosión de Ríu Terceru |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410222901/https://www.clarin.com/diario/2008/08/15/um/m-01738405.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref> ==== Pactu d'Olivos y reeleición ==== En 1994 Menem y Alfonsín roblaron el ''[[Pactu d'Olivos]]'' alcordando una serie de "coincidencies básiques" pa realizar una [[Reforma constitucional arxentina de 1994|reforma constitucional]] realizada esi mesmu añu, en reemplazu de la [[Reforma constitucional arxentina de 1957|constitución impuesta mientres la dictadura establecida en 1955]]. En 1995 realizáronse les [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1995|eleiciones presidenciales]] nes que Menem llogró la so reeleición con un 49,9% de los votos, venciendo al [[FREPASO]] que llogró 29%. La Unión Cívica Radical quedó apostrada al tercer llugar per primer vegada nos sos cien años d'historia. === Segundu gobiernu de Carlos Menem (1995-1999) === ==== Desmoronamiento de la situación social ==== Tuvo carauterizáu pol deterioru de la situación social que yá en 1997 afectaba a amplies capes de la población. La [[Desemplegu n'Arxentina|desocupación]] masiva persistió con una tasa de dos díxitos (recién en 2006 volvería ser d'un namái díxitu) y el trabayu ensin rexistrar nun cesaba d'aumentar. Unu de los cambeos más sensibles foi la instalación d'una [[criminalidad]] reinal, desconocida hasta entós nel país, con una tasa d'asesinatos qu'aumentó un 400% ente 1989 y 1996.<ref name="LN-Violencia">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/322965-la violencia-ye-realidá-y-sensacion-en-la-arxentina |obra=La Nación |títulu=La violencia ye realidá y sensación na Arxentina |apellíu=Rodríguez |nome=Fernando |fecha=27 de xunetu de 2001 |fechaaccesu=2 de marzu de 2015 }}</ref> La cayida del consumu internu y l'apertura económica afondó la crisis de les industries nacionales col zarru de fábriques y ramales ferroviarios. El deterioru de les condiciones de vida de la población agravó'l conflictu social. El movimientu obreru, estremáu en tres sectores ([[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]], [[Movimientu de los Trabayadores Arxentinos|MTA]] y [[Central de los Trabayadores Arxentinos|CTA]]) realizó nueve [[fuelga xeneral|fuelgues xenerales]] ente 1992 y 1999. En 1990 organizaciones de xubilaos empezaron a cortar cais estratéxiques selmanalmente como forma de protesta contra'l conxelamientu de los sos haberes y dende la segunda metá de la década de 1990 produciéronse puebladas con cortes de ruta en diverses partes del país impulsaes pola organización de los trabayadores desemplegaos que dieron nacencia al [[piquetero|movimientu piquetero]]. Los asesinatos poles fuercies de seguridá del obreru Víctor Topete en 1995 y [[Puebladas de Cutral Có y Plaza Huincul|Teresa Rodríguez en 1997]], los primeres dende la cayida de la dictadura mientres manifestaciones de protesta, señalaron la medría de la represión y la criminalización de la protesta social. Nel campu del control de la información el [[diariu Clarín|diariu ''Clarín'']] convertir n'unu de los grupos empresariales más importantes del país, concentrando periódicos, revistes, canales de televisión, radios, canales de cable, axencies de noticies y empreses d'Internet, según alquiriendo medios competidores pa cerralos, na mayor parte de les provincies y ciudaes. Delles personalidaes como [[Jorge Lanata]], direutor del diariu ''[[Página/12]]''<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/105950/el-dia-que-lanata-esplico-el monopoliu-del grupu-clarin |títulu=El día que Lanata esplicó'l monopoliu del Grupu Clarín |obra=Info News |fecha=29 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=30 de setiembre de 2015}}</ref> y [[Julio Ramos]], direutor del diariu ''[[Ámbitu Financieru]]'' y autor del llibru ''Los cerrojos a la prensa'', denunciaron el [[monopoliu]] creáu pol [[Grupu Clarín]] y el dañu que'l mesmu fíxo-y a la llibertá de prensa ya información n'Arxentina: {{cita|El gran problema, la gran acechanza de la prensa arxentina nestos años 90 ye'l monopoliu ''Clarín''.|''Los cerrojos a la prensa'', Julio Ramos<ref>{{cita llibru |apellíu=Ramos |nome=Julio |títulu=Los cerrojos a la prensa |añu=1993 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=AmFin |páxines=6-7}}</ref>}} En 1998 Arxentina foi considerada un modelu exemplar pol Fondu Monetariu Internacional, que convidó al presidente Menem a dirixir la pallabra ante l'asamblea añal conxunta del organismu y el Bancu Mundial. Simultáneamente empecipiar una [[Crisis económica arxentina (1998-2002)|recesión que duraría cuatro años]], destruyendo una cuarta parte de la riqueza nacional y somorguiando al país na mayor crisis de la so historia moderna. Esi mesmu añu Estaos Xuníos dio a l'Arxentina'l estatus d'[[aliáu importante extra-OTAN]], siendo l'únicu país llatinoamericanu n'ocupar esi llugar.<ref>{{cita web |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/3172/02Dec_Wishart.pdf?sequence=1|páxina=60|títulu=Intelligence networks and the tri border area of South America: the dilemma of efficiency versus oversight|apellíu=Wishart|nome=Eric Gregory|fecha=avientu de 2012|obra=Calhoun|editorial=Naval Postgraduate School}}</ref><ref>{{cita web |url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa44953.000/hfa44953_0.htm|títulu=Overview of US policy toward South America and the President's upcoming trip to the region hearing before the Subcommittee on the Western Hemisphere|obra=Committee on International Relations House of Representatives |fecha=8 d'ochobre de 1997}}</ref> En 1999 realizáronse les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1999|eleiciones presidenciales]] resultando trunfadora col 48% de los votos (contra 38% del peronismu) una coalición ente la [[Unión Cívica Radical]] y el [[FREPASO]] conocida como ''[[Alianza pal Trabayu, la Xusticia y la Educación|L'Alianza]]'', que llevó como candidatu al entós xefe de gobiernu de la [[Ciudá de Buenos Aires]] [[Fernando de la Rúa]]. == Presidencia de Fernando De la Rúa (1999-2001) == [[Ficheru:Fernando de la Rúa con bastón y banda de presidente.jpg|thumb|250px|El [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Fernando de la Rúa]], candidatu de [[Alianza pol Trabayu, la Xusticia y la Educación|L'Alianza]] foi escoyíu p'asoceder al presidente [[Carlos Menem|Menem]]. Arrenunció pocos díes dempués de cumplir dos años del mandatu.]] [[Fernando de la Rúa]] asumió la presidencia'l 10 d'avientu de 1999 al mandu de una coalición heteroxénea conocida como [[Alianza pal Trabayu, la Xusticia y la Educación|''L'Alianza'']], integrada pola [[Unión Cívica Radical]] (UCR) -onde s'estremaba'l sector [[Raúl Alfonsín|alfonsinista]] del sector más conservador lideráu por De la Rúa- y el [[Frepaso]], una confederación formada polos partíos [[Frente Grande]], [[Política Abierta pa la Integridá Social|PAIS]], [[Partíu Socialista Popular (Arxentina)|Socialista Popular]], [[Partíu Socialista Democráticu (Arxentina)|Socialista Democráticu]], [[Partíu Intransixente|Intransixente]] y [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|Demócrata Cristianu]]. La heteroxeneidá de ''L'Alianza'' llevaría a conflictos internos qu'amenorgaron el so sofitu políticu y terminaron aisllando y debilitando al Presidente. === Continuidá de la Convertibilidad === A diferencia del candidatu del [[Partíu Xusticialista]] ([[Eduardo Duhalde|Duhalde]]) que na campaña eleutoral propunxera salir ordenadamente de la [[convertibilidad]], ''L'Alianza'' prometiera caltenela. Fuertemente condicionada pola alta [[delda esterna]] y so les esixencies del [[Fondu Monetariu Internacional]] el gobiernu dispunxo una socesión de [[axuste estructural|"axustes"]] aumentando impuestos, amenorgando salarios y xubilaciones y precarizando les condiciones de trabayu. L'escándalu amenáu poles denuncies de sobornos a senadores per parte del gobiernu pa sancionar una nueva llei de flexibilización llaboral esixida pol FMI (conocida como ''Llei Banelco'') llevó al arrenunciu del vicepresidente [[Chacho Álvarez]] -líder del FREPASO- y causó una cisma en ''L'Alianza''. ==== La crisis del 2001 ==== [[Ficheru:Obelisco 20Dic01.jpg|thumb|250px|right|La crisis económico y social, les manifestaciones populares del 19 y 20 d'avientu conocíes como [[Cacerolazo|''El cacerolazo'']] y la represión que causó 39 muertos y más de 400 mancaos, provocaron l'arrenunciu del presidente [[Fernando de la Rúa]].]] [[Ficheru:De.la.rua.ogv|thumb|250px|L'entós presidente [[Fernando de la Rúa]] fala pola cadena nacional na nueche del 19 d'avientu de 2001 y declara l'[[estáu de sitiu]]. Darréu dempués de rematáu'l mensaxe empezó la pueblada que causó'l so arrenunciu a otru día.]] {{AP|Crisis arxentina de 2001}} {{AP|Corralito}} {{VT|Masacre de Plaza de Mayu del 20 d'avientu de 2001}} El 19 d'avientu de 2000, apurada pola dificultá pa cumplir col pagu de los intereses de la delda esterna, Arxentina alcordó col Fondu Monetariu Internacional una operación que se llamó ''[[Blindaxe]]'', per mediu de la cual el FMI y dellos bancos aceptaron poner a disposición del país 39.700 millones de dólares en cuenta de qu'Arxentina aprobara una nueva llei de [[flexibilidá llaboral|flexibilización llaboral]], l'aumentu de la edá jubilatoria y un rigorosu axuste fiscal que s'estendía a les provincies.<ref name="P12-FM">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-250302-2014-07-08.html |obra=Página/12 |títulu=Fondu Monetariu |autor=Cufré, davil |fecha=8 de xunetu de 2014 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2000/12/19/y-00301.htm |obra=Clarín |títulu=El Blindaxe: l'Arxentina asegúrose'l pagu de les deldes del 2001. Salió'l blindaxe: son US$ 39.700 millones |autor=Bonelli, Marcelo |fecha=19 d'avientu de 2000 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2015 }}</ref> A partir de febreru de 2001 grandes fluxos de fondos empezaron a abandonar el país y la situación económica empeoró causando que'l 5 de marzu arrenunciara'l ministru d'Economía, [[José Luis Machinea]]. Reemplazar [[Ricardo López Murphy]], quien tamién tuvo d'arrenunciar a los pocos díes por cuenta de les protestes amenaes polos retayos presupuestarios, especialmente a educación, que propunxo. El [[20 de marzu]] de 2001 el presidente De la Rúa designó como ministru d'Economía a [[Domingo Cavallo]], quien en 1982 había estatizado la delda esterna arxentina y na década de 1990 -tamién como ministru-, foi l'autor del [[Llei de Convertibilidad del Austral|Plan de Convertibilidad]] y de les reformes económicu y social conocíes como neolliberales mientres el gobiernu del presidente [[Carlos Menem|Menem]]. Una de les primeres midíes de Cavallo foi realizar col Fondu Monetariu Internacional una cuestionada operación llamada ''[[Megacanje]]'', qu'esixó fuertes restricciones a l'aición del Estáu, so la conseña "déficit cero". El Mecanje foi consideráu delitu pola xusticia qu'en 2014 ordenó enxuiciar a Cavallo, depués d'absolver a otros nueve presuntos autores por haber [[prescripción (derechu)|prescripto]] l'aición penal.<ref name="P12-FM"/> El 14 d'ochobre de 2001 realizáronse [[eleiciones llexislatives d'Arxentina de 2001|eleiciones llexislatives]] nes que [[Alianza pol Trabayu, la Xusticia y la Educación|L'Alianza]] oficialista foi ganada llargamente pol [[Partíu Xusticialista]], col agravante de que'l presidente De la Rúa nun tuvo espaciu políticu pa sostener a nengún candidatu. Unu de los datos centrales de la eleición foi'l llamáu "votu bronca", votos en blancu o anulaos intencionalmente qu'algamaron el 25% del total, ganando inclusive na [[Ciudá de Buenos Aires]] y na [[Provincia de Santa Fe]],<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2001/10/15/p-02801.htm |obra=Clarín |títulu=Voto espolín: una protesta bien fuerte que trunfó na Capital y Santa Fe |autor=Medeo, Enrique |fecha=15 d'ochobre de 2001 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2015}}</ref> sacando a la lluz uno grave crisis de representatividá.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2001/12/31/p-00701.htm |obra=Clarín |títulu=La política arxentina, valtada ente'l esperpento y los cazos |autor=Blanck, Julio |fecha=31 d'avientu de 2001 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2015}}</ref> El [[3 d'avientu]] de [[2001]], por cuenta de la interrupción del apurra de fondos per parte del [[Fondu Monetariu Internacional]], el presidente De la Rúa dictó un decretu solicitáu por Cavallo imponiendo lo que foi conocíu como "el [[corralito]]", un paquete de midíes económiques que dispunxo la bancarización de la economía, por aciu la prohibición d'estrayer dineru n'efeutivu de los bancos en sumes cimeres a 250 pesos o dólares per selmana. Esta midida afectó principalmente a les persones con ingresos informales, ente ellos los trabayadores ensin rexistrar poles empreses que nesi momentu algamaba'l 44,8%, cifra que casi doblaba la de 1994, cuando llegaba a 28,4%. El 13 d'avientu empezaron a producise estallíos ente les clases populares de delles ciudaes de les provincies, llevaos alantre polos denominaos ''[[piqueteros]]''. Dellos comercios de zones aprobetaes del interior del país y del Gran Buenos Aires sufrieron saqueos per parte de sectores de la población sacupaes ya indixentes.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2001/12/19/p-01801.htm |obra=Clarín |fecha=19 d'avientu de 2001 |títulu=Pa frenar los saqueos, el Gobiernu parte comida |autor=Fernández Moores, Lucio |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151009035243/http://edant.clarin.com/diario/2001/12/19/p-01801.htm |fechaarchivu=2015-10-09 }}</ref> El gobiernu atribuyó eses revueltes a un plan desestabilizador orquestado por dellos líderes del [[Partíu Xusticialista]].<ref name="Clarín-SevaCavallo">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2001/12/20/p-00215.htm |obra=Clarín |fecha=20 d'avientu de 2001 |títulu=Tres l'estáu de sitiu y los saqueos, vase Cavallo y agora axusten col PJ |autor=Semán, Ernesto |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094716/http://edant.clarin.com/diario/2001/12/20/p-00215.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Depués de seis díes de saqueos, fueron asesinaes siete persones poles fuercies de seguridá y los mesmos comerciantes. El 19 d'avientu pela nueche, el presidente De la Rúa dirixir por televisión a la población p'anunciar que decretara'l [[estáu de sitiu]]. Darréu dempués de termináu l'anunciu de De la Rúa, millones de persones en tol país empezaron a faer sonar cazos dende les sos cases y munches salieron a la cai dando entamu a lo que se conoció como [[Cacerolazo|"el cacerolazo"]]. Un gran grupu concentróse frente a la [[Casa Rosada]] esixendo l'arrenunciu del presidente De la Rúa y empezando a coriar una conseña que caracterizaría al movimientu: [[que se vaigan toos|"¡qué vaigan toos!"]]. A les 3 de la mañana del día 20 d'avientu arrenunció'l ministru Cavallo.<ref name="Clarín-SevaCavallo"/> Mientres el día [[20 d'avientu]] siguió la pueblada con nuevos enfrentamientos ente la policía y los manifestantes aconceyaos na [[Plaza de Mayu]], frente a la [[Casa Rosada|Casa de Gobiernu]], y n'otros puntos del país. Esta vegada les fuercies de seguridá asesinaron a 32 manifestantes, causando más de 400 mancaos, incluyendo la llamada [[Masacre de Plaza de Mayu del 20 d'avientu de 2001|Masacre de Plaza de Mayu]]. A les 4 de la tarde, visiblemente debilitáu, el presidente pronunció un discursu per televisión convocando a la "unidá nacional" y ufiertando al [[Partíu Xusticialista]] cogobernar el país. A les 19:45 el presidente De la Rúa robló'l so arrenunciu y minutos dempués abandonó n'helicópteru la Casa Rosada mientres pela redolada producíase una batalla campal.<ref name="Clarín-DLRúarenuncia">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm |obra=Clarín |fecha=21 d'avientu de 2001 |títulu=De la Rúa arrenunció, abarganáu pola crisis y ensin respaldu políticu |autor=González, Fernando |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100821230452/https://edant.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm |fechaarchivu=2010-08-21 }}</ref> == Inestabilidá política (2001-2003) == [[Ficheru:Duhalde23012007.jpg|thumb|200px|[[Eduardo Duhalde]] foi designáu'l 2 de xineru de 2002 pol Congresu Nacional pa terminar el mandatu del presidente [[Fernando de la Rúa]], qu'arrenunciara'l 20 d'avientu anterior. Nesos dolce díes asoceder al mandu del Poder Executivu [[Ramón Puerta]], [[Adolfo Rodríguez Saá]] y [[Eduardo Camaño]].]] === Cinco presidentes en diez díes === Arrenunciáu De la Rúa, asumió la presidencia de la Nación en forma interina'l presidente provisional del Senáu, el [[peronismu|peronista]] [[Ramón Puerta]]. El día [[23 d'avientu]] axúntase l'Asamblea Llexislativa, que noma como presidente de la Nación mientres noventa díes a [[Adolfo Rodríguez Saá]], tamién peronista y hasta esi momentu gobernador de la provincia de San Luis, col mandatu de convocar a eleiciones y realizales el día 3 de marzu de 2002. Nel so discursu ante'l Congresu de la Nación, el flamante presidente anunció'l "default" o cesación de pagu de la [[delda esterna]]. El 28 d'avientu produciéronse nueves manifestaciones sol lema de "[[que se vaigan toos]]", incluyendo l'ingresu al Congresu Nacional y la quema de dellos muebles, que llevaron al arrenunciu del gabinete presidencial. La falta de convocatoria a eleiciones que-y ordenara'l Congresu, restó sofitu políticu a Rodríguez Saá que depués d'una atayada xunta de gobernadores peronistes en [[Chapadmalal]] el 29 d'avientu, decidió arrenunciar, lo que fizo verbalmente per televisión el 30 d'avientu a la nueche dende la provincia de San Luis, esclariando que dexaba'l cargu dende esi mesmu momentu. Minutos dempués tamién arrenunció Ramón Puerta per fax empobináu al presidente de la Cámara de Diputaos, pa salir del país darréu dempués.<ref name="PerezCotten-Etchegaray">{{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/nota/121345 |nome=Ana Clara |apellíu=Pérez Cotten |fecha=10 de payares de 2013 |títulu=Natalio Etchegaray, l'escribán xeneral de Gobiernu. 'L'asunción presidencial ye como una boda' |obra=Info News |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151005033757/http://tiempo.infonews.com/nota/121345 |fechaarchivu=2015-10-05 }}</ref> Institucionalmente esa serie d'arrenuncios dexaron al país ensin autoridá, razón pola cual un grupu de funcionarios llegó a sostener que tenía d'asumir el presidente de la [[Corte Suprema de Xusticia|Corte Suprema]] [[Julio Nazarenu]], al empar que Rodríguez Saá foi denunciáu penalmente por abandonu del cargu.<ref name="PerezCotten-Etchegaray"/> Finalmente intervieno l'escribán xeneral del Gobiernu, convenciendo a Rodríguez Saá por que pidiera llicencia hasta qu'asumiera'l presidente interín y alcordando col presidente de la Cámara de Diputaos [[Eduardo Camaño]], por qu'asumiera como presidente interín, lo que finalmente foi'l día 31 d'avientu a les 6 de la tarde hasta que s'axuntara l'Asamblea Llexislativa.<ref name="PerezCotten-Etchegaray"/><ref name="PerezCotten-Etchegaray2">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/363346-eduardo-camano-asumio-como-presidente-interín |fecha=31 d'avientu de 2001 |títulu=Eduardo Camaño asumió como presidente interín |obra=La Nación |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015 }}</ref> === Presidencia provisional d'Eduardo Duhalde === L'Asamblea Llexislativa axuntóse a otru día, [[1 de xineru]] de [[2002]], aceptando primero l'arrenunciu de Rodríguez Saá y depués designando como Presidente de la Nación al senador xusticialista [[Eduardo Duhalde]] pa cumplir el mandatu de De la Rúa. Duhalde xuró ante'l Congresu esa mesma nueche, a les 23:30.<ref name="PerezCotten-Etchegaray3">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2002/01/02/p-00401.htm |nome=Armando |apellíu=Vidal |fecha=2 de xineru de 2002 |títulu=Seis hores y más de 260 votos pa escoyer un nuevu Presidente |obra=Clarín |fechaaccesu=14 d'agostu de 2015}}</ref> Pocos díes dempués del so accesu al poder, el nuevu primer mandatariu dispunxo les sos primeres midíes pa faer frente a la crisis económica: abandonu del tipu cambiario fixu, [[devaluación]] del pesu, pesificación de la economía (incluyíos depósitos bancarios) y la distribución de [[planes sociales]] p'atenuar los efeutos d'una economía en recesión qu'amontara la probeza y indigencia hasta índices nunca vistos antes na Arxentina. N'abril de 2002, el ministru d'Economía, [[Jorge Remes Lenicov]], dimitió ante les protestes amenaes pol denomináu ''"Plan Bonex"'', que preparaba xunto a Duhalde pa trocar por bonos de delda pública los depósitos bancarios a plazu inmovilizaos. Los demás miembros del gabinete punxeron tamién los sos cargos a disposición del presidente, que aceptó, ente otres, l'arrenunciu del xefe de gobiernu, [[Jorge Capitanich]], y designó titular d'Economía a [[Roberto Lavagna]]; quien anunció que nun se produciría la torna a un tipu de cambéu fixu (siguiendo asina los encamientos del [[FMI]]) y que persistiríen les restricciones bancaries. La mayoría de la población cayó debaxo de la [[llinia de probeza]]: si en mayu de 2001 el 35&nbsp;% yera probe, un añu dempués esa cantidá engatara'l 53&nbsp;%, equivalente a 20 millones de persones, de los cualos la metá yeren indixentes (nun recibíen lo suficiente pa comer). La situación yera muncho más grave pa los neños y neñes, yá que ente ellos la probeza llegaba al 70&nbsp;%. Territorialmente había delles rexones y ciudaes con niveles de probeza cimeres al 70&nbsp;%, como la [[provincia de Formosa]], les ciudaes de [[Concordia (Entre Ríos)|Concordia]] y [[Posadas]] y el cuartu gordón del [[Gran Buenos Aires]] ([[Partíu de Florencio Varela|Florencio Varela]], [[Partíu de Moreno|Moreno]], [[Partíu de Merlo|Merlo]], [[Partíu de Tigre|Tigre]] y [[Partíu de La Matanza|La Matanza]]). La Ciudá de Buenos Aires yera la que meyor taba con un 80&nbsp;% percima de la llinia de probeza.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2002/08/22/y-00401.htm |obra=Clarín |fecha=22 d'agostu de 2002 |títulu=El 53% de los arxentinos ta per debaxo de la llinia de probeza |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015 }}</ref> La destrucción del texíu social, el empobrecimiento xeneral, el refugu xeneralizáu de la población escontra tou tipu de lideralgos y la práutica desapaición del Estáu llegó a tal puntu que la guerra civil y la desintegración nacional fueron posibilidaes que se contemplaron tanto dientro como fora de l'Arxentina. El 25 de mayu'l padre [[Jorge Bergoglio]], daquella cabeza de la Ilesia católica na Arxentina, realizó un dramáticu llamáu a la población sollertando que l'Arxentina taba "a les puertes de la disolución nacional".<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/399749-testu-completu-de-la-homilia-del cardenal-jorge-bergoglio-en-el-tedeum |obra=La nación |fecha=25 de mayu de 2002 |títulu=Testu completu de la homilía del cardenal Jorge Bergoglio nel Tedéum |autor=Bergoglio, Jorge |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015 }}</ref> El gobiernu vio cumplíos dalgunos de los sos principales oxetivos en xunu: el Senáu derogó la llamada [[Llei de Subversión Económica]], alcordóse un pactu fiscal colos gobiernos provinciales p'amenorgar nun 60&nbsp;% el so déficit, y dispúnxose un nuevu ''Plan Bono''. Pero la exa del programa gubernamental, cumplir les esixencies del FMI pa recuperar la so ayuda económica, xeneró tou tipu d'actitúes opositores y apinó la conflictividá social. Magar que la crisis siguió, el gobiernu intentó normalizar progresivamente el sistema financieru; en payares de 2002, casi un añu dempués de la so implantación, remataron les restricciones pa retirar efeutivu de cuentes corrientes (acababa asina'l llamáu ''"[[corralito]]"''), y en marzu de 2003 llevantáronse les llimitaciones pa retirar fondos de depósitos a plazu fixu (el denomináu ''"corralón"''). El [[26 de xunu]] de [[2002]], produzse la [[Masacre d'Avellaneda]] nel que'l gobiernu nacional ordenó la represión d'una manifestación de grupos [[piqueteros]]. Ante esti fechu Duhalde antemanó seis meses el llamáu a eleiciones presidenciales y anunció que nun diba volver a presentase. == El Kirchnerismo (2003-2015) == [[Ficheru:NestorKirchner.jpeg|200px|thumb|[[Néstor Kirchner]], presidente mientres el periodu [[2003]]-[[2007]].]] {{AP|Néstor Kirchner}} {{AP|Cristina Fernández de Kirchner}} === Presidencia de Néstor Kirchner (2003-2007) === El [[27 d'abril]] de [[2003]] realizóse la primer vuelta d'[[Eleiciones presidenciales de 2003 n'Arxentina|eleiciones]] pa escoyer presidente. Cinco candidatos axuntaron la mayoría de los votos: [[Carlos Menem]] (24 %), [[Néstor Kirchner]] (22 %), [[Ricardo López Murphy]] (16 %), [[Adolfo Rodríguez Saá]] (14 %) y [[Elisa Carrió]] (14 %). Carlos Menem, el candidatu trunfante por mayoría ''relativa'' na primer vuelta, nun se presentó a la segunda vuelta al conocer los resultaos de les encuestes que señalaben un porcentaxe de sufraxos nel so contra del orde del 70 % y polo tanto resultó escoyíu'l presidente [[Néstor Kirchner]], quien asumió'l so mandatu'l [[25 de mayu]] de [[2003]] hasta'l 10 d'avientu de [[2007]]. Kirchner asumió confirmando al ministru d'economía de Duhalde, [[Roberto Lavagna]], y la so política económica siguió los mesmos lineamientos que la del so antecesor, calteniendo la devaluación de la moneda por aciu una fuerte participación del [[Bancu Central de la República Arxentina|Bancu Central]] na compra de divises, impulsando por aciu les esportaciones una crecedera económica con tases del PIB cercanes al 10 %. Per otru llau llogró sacar al país de la cesación de pagos, trocando delda por nuevu bonos indexados pola inflación y l'índiz de crecedera económica. Los índices de probeza y de desemplegu menguaron notoriamente. Mientres el gobiernu de Kirchner, Arxentina y el [[Fondu Monetariu Internacional]] caltienen una rellación distante. Una de les principales midíes de la so xestión foi atayar antemanadamente la totalidá de la delda con esti organismu internacional por un monto de 9.810 millones de dólares, col oxetivu declaráu de terminar cola suxeción de la política económica a les indicaciones del FMI. Mientres l'añu [[2005]], realizóse'l [[truecu de la delda arxentina|truecu de la delda]], qu'empecipiaba les renegociaciones polos bonos que quedaren en default dende [[2001]]. Kirchner llevó alantre una activa política pa promover los [[derechos humanos]], incorporando al so gobiernu a reconocíos integrantes d'organizaciones de derechos humanos. Amás, impulsó'l enjuciamiento a los responsables por [[crímenes de lesa humanidá]] asocedíos mientres los años 70, realizaos pola [[Alianza Anticomunista Arxentina|Triple A]] y pol gobiernu del [[Procesu de Reorganización Nacional]]. Pa consiguilo, fueron anulaes les lleis d'[[Llei d'Obediencia Debida|Obediencia Debida]] y [[Llei de Puntu Final|Puntu Final]], que calteníen frenaos dichos xuicios dende'l gobiernu de [[Raúl Alfonsín]]. Dende'l 19 de xunu de 2003, por decretu presidencial, anovóse la Corte Suprema, tolos candidatos a integrala tienen de pasar una etapa d'esposición pública que tien que presentar el Poder Executivo nos principales medios de comunicación de tol país. El currículum del nomáu (o los nomaos) ten de ser publicáu y promocionáu nel sitiu web del Ministeriu de Xusticia y puede ser aldericáu poles ONG, asociaciones de Derechu, universidaes, organizaciones de Derechos Humanos, y cualquier ciudadanu qu'asina lo deseye. Depués d'un periodu de tres meses, el Presidente, sopesando los sofitos y refugos a la candidatura, queda habilitáu pa presentar la nominación al Senáu, que tien de decidir si aprueba o non que la persona propuesta pol Presidente forme parte de la Corte, precisándose una mayoría de dos tercios para dicha aprobación. La renovación de la Corte Suprema de Xusticia mientres los primeros años del gobiernu de Kirchner, cola designación del Dr. Eugenio Raúl Zaffaroni en 2003, y de les Dras. Elena Highton de Nolasco y Carmen María Argibay en 2004, foi vista y ye usualmente reconocida pola oposición como un pasu positivu, que brinda más independencia al Poder Xudicial y permedia la Corte tanto ideolóxicamente como por xéneru Dende los sectores de derecha o lliberales criticáronse estes polítiques como contraries a la ''reconciliación nacional''. Dende la esquierda, sicasí, critíquense-y xestos contrarios a los Derechos Humanos, como les represiones a delles manifestaciones na Patagonia y l'unvíu de tropes arxentines a [[Haití]] nel marcu de la [[MINUSTAH]] de les [[Naciones Xuníes]]. A nivel internacional, Kirchner formó parte d'un grupu de mandatarios de dellos países llatinoamericanos, xunto con [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] (Brasil), [[Tabaré Vázquez]] (Uruguái), [[Evo Morales]] (Bolivia), [[Michelle Bachelet]] (Chile), [[Rafael Correa]] (Ecuador) y [[Hugo Chávez]] (Venezuela), d'enclinos anti-lliberales. Unu de los momentos más destacaos de la política internacional, foi la IV [[Cume de les Amériques]] de 2005, realizada en Mar del Plata, na que'l gobiernu de Kirchner xunto a otros gobiernos llatinoamericanos, llevó alantre una política de "[[non al ALCA]]", paralizando la puesta en marcha del [[Área de Llibre Comerciu de les Amériques]] qu'Estaos Xuníos diseñara y fixera aprobar por [[Cume de les Amériques|tolos países americanos]] en 1994, estableciéndose una nueva política continental con exa na creación d'[[trabayu decente|emplegu decente]].<ref>[http://www.summit-americas.org/IV%20Summit/Esp/mainpage-spa.htm "IV Cume de les Amériques"], Cume de les Amériques.</ref> En sentíu coincidente, Arxentina sofitó la decisión de formar la [[Unión de Naciones Suramericanes]] (Unasur), que la so constitución concretar en 2008. ==== Eleiciones de 2005 ==== Nes eleiciones de [[2005]] (gobernadores y llexisladores nacionales) producióse una rotura ente'l kirchnerismo y el duhaldismo, que llevó a la esclusión d'esti postreru del [[Frente pa la Victoria]] y al enfrentamientu eleutoral ente dambos sectores. La confrontación foi especialmente destacada respectu al cargu de senador nacional pola Provincia de Buenos Aires. Nesa oportunidá'l FPV llevó como candidata a [[Cristina Fernández de Kirchner]], ente que'l duhaldismo col [[Partíu Xusticialista]] presentó a [[Chiche Duhalde]], resultando ganadora la primera. Tres les [[Eleiciones Llexislatives de 2005 n'Arxentina|eleiciones llexislatives]] d'ochobre de 2005, Kirchner llogró una mayoría a nivel nacional y llogró mover a Duhalde del control del aparatu políticu del conurbano bonaerense. Esto haise reflexáu n'importantes cambeos nel gabinete — fundamentalmente la sustitución de [[Roberto Lavagna]] por [[Felisa Miceli]] nel ministeriu d'economía. Sicasí'l control del Congresu, Kirchner siguió preferiendo, en repitíes ocasiones, faer usu de [[Decretu de necesidá y urgencia|decreto de necesidá y urxencia]] en llugar de siguir los trámites ordinarios previstos pa la sanción de lleis. Dende la so asunción y hasta mayu de 2006, fueron sancionaos 201 decretos de necesidá y urxencia; unos 67 decretos per añu de permediu, frecuentemente comparaos colos 55 per añu de Carlos Menem. En [[2004]] los pobladores de la ciudá de [[Gualeguaychú]] empecipiaron un ampliu movimientu d'oposición a la instalación de dos plantes de [[celulosa]] na vera [[Uruguái|uruguaya]] del [[Ríu Uruguái]], que derivó nun [[Conflictu ente Arxentina y Uruguái por plantes de celulosa|conflictu diplomáticu ente dambos países]]. El conflictu llevó a una atayada mediación de [[Xuan Carlos I d'España]], una demanda arxentina ante'l [[Corte Permanente d'Arbitraxe|Tribunal Internacional de L'Haya]] y a la rellocalización d'una de les dos plantes. Mientres los dos últimos años del so mandatu aplicáronse crecientes restricciones a les esportaciones de [[carne]] y controles de precios, col fin de controlar la [[inflación]] y l'aumentu del preciu de los alimentos. Dende 2005 los medios de comunicación destacaron la esistencia de lo que sosteníen yera una "inflación reprimida", por cuenta de les retenciones a la esportaciones y los subsidios tarifarios. La inflación oficial foi del 6% en 2004, 12,3% en 2005 y del 10% en 2006.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/831869-inflacion-reprimida |obra=La Nación |fecha=16 d'agostu de 2016 |títulu=Inflación reprimida |fechaaccesu=31 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402215413/http://www.lanacion.com.ar/831869-inflacion-reprimida |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> Los datos oficiales empezaron a ser cuestionaos por consultoras que sostuvieron que la inflación real nel últimu añu del mandatu de Néstor Kirchner llegara al 22-26%, calteniéndose nesa cifra na siguiente década.<ref>{{cita web |url=http://ief.eco.unc.edu.ar/files/publicaciones/observatorio/2008_UVIÉU_Inflacion.pdf |obra=Universidá Nacional de Córdoba |fecha=2018 |autor=Jorge Mauricio Uviéu |títulu=Los verdaderos niveles d'Inflación y Tasa de Crecedera del PIB Arxentín dende 2006 hasta l'actualidá |fechaaccesu=31 de xineru de 2016}}</ref> N'abril de 2007 producióse una [[Casu Skanska|serie de maniobres delictives]] realizaes pola [[multinacional|empresa multinacional]] [[Skanska]], d'orixe [[Suecia|suecu]]; dellos políticos de la oposición sostuvieron que dellos funcionarios del gobiernu habíen cometíu ilícitos rellacionaos col casu, daqué que'l Ministru del Interior negó. A mediaos d'esi mesmu añu, la ministra d'economía [[Felisa Miceli]] viose envolubrada nun escándalu, debíu al afayu casual d'una bolsa con gran cantidá de dineru nel bañu del so despachu, que llevó al so arrenunciu y abrió una investigación penal nel cursu de la cual foi procesada por encubrimiento y destrucción de preséu públicu.<ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2008/01/07/noticia_0020.html "La Xusticia procesó a Miceli pola bolsa de dineru"], diariu ''Perfil'', 7 de xineru de 2008.</ref> ==== Antártida Arxentina ==== En xunetu de [[2003]] Arxentina y [[Chile]] alcordaron reabrir el [[Abellugo Abrazu de Maipú]], empecipiando una política de cooperación col enfotu de fortalecer la presencia de dambos países en [[L'Antártida]] y llindar l'aiciones expansionistas del [[Reinu Xuníu]] nel área. Aquel día Arxentina cuntaba con seis bases permanentes, siete bases de branu y dellos [[Abellugos antárticos d'Arxentina|abellugos antárticos]]. === Presidencia de Cristina Fernández de Kirchner (2007-2015) === El [[Frente pa la Victoria]] volvió ganar nes [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2007|eleiciones presidenciales de 2007]], algamando'l 45% y doblando los votos llograos en 2003. La fórmula ganadora tuvo integrada pola peronista [[Cristina Fernández de Kirchner]] y el [[Unión Cívica Radical|radical]] [[Julio Cobos]], que vencieron a la [[Coalición Cívica (confederación)|Coalición Cívica]] que llevaba la fórmula integrada por [[Elisa Carrió]] y el [[Partíu Socialista (Arxentina)|socialista]] [[Rubén Giustiniani]] que llogró'l 23%. [[Ficheru:Cristina Fernández de Kirchner - Foto Oficial 2.jpg|miniaturadeimagen|left|Cristina Fernández de Kirchner, presidenta d'Arxentina, 10 d'avientu de 2007]] El 10 d'avientu de 2007 asumió la presidencia [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández]], que nos primeros díes del so mandatu siguió los lineamientos xenerales del gobiernu del so maríu. D'esa manera, una muyer resultó escoyida [[Presidente de la Nación Arxentina|Presidenta de la Nación]] per primer vegada na historia arxentina. Nos entamos de la xestión de Cristina Fernández estableció un aumentu de 20 % de les tarifes mínimes de coleutivos, trenes y subtes, que entró a valir en xineru de [[2008]].<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/12/04/elpais/p-00801.htm |títulu=Aumentaría 20% a partir de xineru'l tresporte urbanu de pasaxeros |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210610084346/https://www.clarin.com/ediciones-anteriores/aumentaria-20-partir-enero-transporte-urbano-pasajeros_0_Skjl7T00aYx.html |fechaarchivu=2021-06-10 }}</ref> Diches tarifes atopar con precios conxelaos dende l'añu [[2001]], y dende entós l'Estáu compensaba con [[subsidiu|subsidios]] los costos operativos y de sueldos que les empreses nun podíen pagar. Primeramente previóse que l'aumentu de tarifes dexaría baxar los subsidios (qu'a fines de 2007 equivalen a $2.700 millones).<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/12/08/elpais/p-03210.htm |títulu=Subsidios a coleutivos: prevén otru aumentu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220423195946/https://www.clarin.com/ediciones-anteriores/subsidios-colectivos-prevén-aumento_0_H1cZ_20CTFl.html |fechaarchivu=2022-04-23 }}</ref> [[Ficheru:Cacerolazo-argentina-marzu-2008.JPG|thumb|Cacerolazo en sofitu al [[Paru agropecuario patronal n'Arxentina de 2008|paru agropecuario]] de [[2008]].]] El [[12 de marzu]] de 2008 les principales asociaciones patronales agropecuaries declararon un [[Zarru patronal agropecuariu n'Arxentina de 2008|paru nacional con bloquéu de rutes]] en distintos puntos del país, reclamando la derogación d'un nuevu réxime de gravámenes móviles a les esportaciones establecíu pol Resolvimientu 125/08 sancionada pol ministru d'Economía [[Martín Lousteau]].<ref>[http://ar.news.yahoo.com/s/27032008/44/n-business-retenciones-riolo-xbf-qu-xe9-escenariu-xudicial-podr-xed.html Retenciones a les esportaciones]</ref> El paru duró hasta'l [[18 de xunetu]] dempués de que'l vicepresidente radical [[Julio Cobos]] definiera la votación en contra de la postura del restu del gobiernu. Nesi momentu empecipió un [[conflictu ente'l gobiernu arxentín y el Grupu Clarín en 2008|conflictu]] ente'l gobiernu y el [[grupu Clarín|grupu multimediático Clarín]] poles acusaciones d'unu y otru llau sobre la [[llibertá d'espresión]], el rol de los monopolios de prensa na información d'actos ya idees de gobiernu, y el supuestu tracamundiu d'imáxenes acusaes de discriminatories pola [[Facultá de Ciencies Sociales de la Universidá de Buenos Aires]]. En 2016 unu de los principales xefes del grupu ''Clarín'', el periodista [[Julio Blank]], declaró que mientres la presidencia de Cristina Kirchner, el grupu realizó "[[periodismu de guerra]]".<ref>{{cita web |url=http://www.laizquierdadiario.com/Julio-Blanck-En-Clarin-fiximos-un periodismu-de-guerra |obra=La Izquierda Diariu |títulu=Julio Blanck: 'En Clarín fiximos un periodismu de guerra' |nome=Fernando |apellíu=Rosso |fecha=17 de xunetu de 2016 |fechaaccesu=28 d'agostu de 2016 }}</ref> Al rematar el paru agropecuario, el gobiernu tuvo d'enfrentar el derrumbe de la economía mundial causada pola [[Crisis económica de 2008-2012|Crisis económica de 2008]], adoptando una [[política económica anticíclica]] de promoción del [[mercáu internu]], impulsando la industria automovilística (que batió'l récor de producción en 2011 totalizando 828.771 unidaes fabricaes)<ref>[http://www.telam.com.ar/nota/12174/ El modelu industrialista dexó'l récor absolutu del sector automotriz]</ref> y dando creitos a trabayadores y empreses.<ref name="Les midíes">{{cita publicación |títulu=Cristina Fernández de Kirchner: "Les midíes contracícliques nun son nengún plan B, son pa siguir sosteniendo'l nuesu plan A" |url=http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=244940&ID_Seccion=18 |editorial=DERF |fecha=27 de xineru de 2001 |fechaaccesu=9 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531165929/http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=244940&ID_Seccion=18 |archivedate=2011-05-31 }}</ref><ref name="comité">{{enllaz rotu|1={{cita publicación |títulu=Crack financieru internacional. Massa analizó la crisis col comité d'emerxencia |url=http://200.82.82.212/index.php?secc=nota&nid=12012&pagina=2 |editorial=Crítica |fecha=7 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=9 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215142153/http://200.82.82.212/index.php?secc=nota&nid=12012&pagina=2 |archivedate=2009-02-15 }} |2=http://200.82.82.212/index.php?secc=nota&nid=12012&pagina=2 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="plancrisis1">{{cita publicación |títulu=Cristina llanzó'l plan B» anticrisis y obres públiques por $71.000 millones |url=http://www.agrositio.com/vertext/vertext.asp?id=94859&se=1 |editorial=Agrositio |fecha=26 de payares de 2008 |fechaaccesu=9 de febreru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215120234/http://www.agrositio.com/vertext/vertext.asp?id=94859&se=1 |archivedate=2009-02-15 }}</ref><ref name="plancrisis2">{{cita publicación |nome=Guillermina |apellíu=Fossati |títulu=El plan anticrisis que llanzó la presidenta, so la lente de los analistes y empresarios |url=http://economia.infobaeprofesional.com/notas/75135-El plan anticrisis-que-llanzo-la presidenta-so-la lente-de-los analistes-y-empresarios.html?cookie |editorial=Infobae |fecha=26 de payares de 2008 |fechaaccesu=9 de febreru de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090223092156/http://economia.infobaeprofesional.com/notas/75135-El plan anticrisis-que-llanzo-la Presidenta-so-la lente-de-los analistes-y-empresarios.html?cookie |fechaarchivu=23 de febreru de 2009 }}</ref> El [[21 d'ochobre]] de [[2008]], la [[Presidente de la Nación Arxentina|presidenta]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] alzó al [[Congresu de la Nación Arxentina|Congresu]] un proyeutu ellaboráu por [[Amado Boudou]],<ref>Calero, José (2011): [http://periodicotribuna.com.ar/9155-boudou-el-ideologo-de-la-estatizacion-de-las-afjp-que-supo-ganase-l'enfotu-de-cristina.html «Boudou, l'ideólogu de la estatización de les AFJP que supo ganase l'enfotu de Cristina»], artículu del 20 de xunu de 2011 nel sitiu web Tribuna de Periodistes (Buenos Aires). Consultáu'l 29 d'avientu de 2015.</ref><ref name="FLACSO-Basualdo">{{cita web|url=http://flacso.org.ar/noticias/eduardo-basualdo-hai-una disputa-por-la-definicion-del modelu-de-pais/|títulu=Eduardo Basualdo: 'Hai una disputa pola definición del modelu de país'.|editorial=FLACSO|fecha=10 de payares de 2013|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> daquella titular de l'[[Alministración Nacional de la Seguridá Social|ANSES]], pa poner fin al sistema de AFJP (fondos privaos de pensión), una de les principales reformes financieres de la etapa menemista, y entamar un nuevu sistema de repartu estatal de xubilaciones y pensiones.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1061801-con-criticas-a-las-afjp-cristina-kirchner-roblo-el |títulu=Con crítiques a les AFJP, Cristina Kirchner robló'l proyeutu pa poner fin a la xubilación privada |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 d'ochobre de 2008 |obra=Diariu La Nación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140408215655/http://www.lanacion.com.ar/1061801-con-criticas-a-las-afjp-cristina-kirchner-roblo-el |fechaarchivu=2014-04-08 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2008/10/21/noticia_0041.html |títulu=El videu del anunciu de Cristina sobre la estatización de les AFJP: "Va Haber fuertes presiones" |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 d'ochobre de 2008 |obra=Diariu Perfil}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.laseptima.info/noticias/11198 |títulu=Esanicien les AFJP y toles xubilaciones pasen al Estáu |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 d'ochobre de 2008 |obra=La Séptima}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2008/10/20/noticia_0035.html |títulu=Adiós a les AFJP: El Gobiernu termina col sistema de xubilación privada y estatiza apurrir |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=20 d'ochobre de 2008 |obra=Diariu Perfil}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.laseptima.info/noticias/11204 |títulu=Col nuevu Sistema Integráu Previsional Arxentín sumen les AFJP |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=22 d'ochobre de 2008 |obra=La Séptima}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bnamericas.com/news/seguros/Fernandez_nacionaliza_sistema_de_AFJP |títulu=Fernández nacionaliza sistema de AFJP |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 d'ochobre de 2008 |obra=Business News Americas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424145136/http://www.bnamericas.com/news/seguros/Fernandez_nacionaliza_sistema_de_AFJP |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref> Hai coincidencia ente los observadores en considerala como una de les midíes más importantes de los dolce años de gobiernos kirchneristas.<ref name="Catapultó">{{cita web |url=http://www.cronista.com/economiapolitica/La-estatizacion-de-les-AFJP-lo-catapulto-a formular-presidencial-20110627-0073.html|títulu=La estatización de les AFJP lo catapultó a la fórmula presidencial|editorial=El Cronista|fecha=27 de xunu de 2011 |fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref><ref name="Telam-Basualdo">{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/decadaganada/10-reestatizacion-de-las-afjp|apellíu=Basualdo |nome=Eduardo|títulu=La reestización del sistema de AFJP n'Arxentina en 2008|editorial=Telam|fecha=payares de 2009 |fechaaccesu=5 de xineru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304121326/http://www.telam.com.ar/decadaganada/10-reestatizacion-de-las-afjp |fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}</ref><ref name="FLACSO-Basualdo"/><ref>{{cita web|cita=(Boudou) tuvo l'habilidá nun momentu bien complicáu del país y del mundu de presentar el proyeutu de estatización de les AFJP. Esa foi la so gran idea. A Kirchner encantólu y mercar aína (Federico Mayol).|url=http://www.lanacion.com.ar/1528566-politicamente-cristina-namorar de-boudou|apellíu=Pombinho|nome=Víctor|títulu='Políticamente, Cristina namorar de Boudou'.|editorial=La Nación|fecha=22 de payares de 2012|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> En 2009 sancionó una nueva [[Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual|llei de medios]] que reemplazó a la Llei de Radiodifusión vixente dende 1980.<ref>[http://www.casarosada.gov.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=6481&Itemid=1 Promulgóse la Llei de Servicios Audiovisuales] Presidencia de la Nación - 10 d'ochobre de 2009</ref> Dicha llei foi aprobada col sofitu de distintes fuercies polítiques, tantu del oficialismo como d'una parte de la oposición,<ref name="Votación Diputaos Proyeutu Medios">{{cita web |url=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dselectronicos/actes/2009/127OE06_01_R10.pdf |títulu=Votación nominal del Proyeutu de regulación de los servicios de comunicación audiovisual |fechaaccesu=19 de setiembre de 2009 |fecha=16 de setiembre de 2009 |editor=Cámara de Diputaos de la Nación }}</ref> y xeneró tanto sofitos como refugos, al empar que derivó en dellos fallos xudiciales, relativos a la constitucionalidá o anticonstitucionalidá de la mesma, que torguen la so total aplicación.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-137101-2009-12-16.html Un xuez falló contra dos artículos de la llei de medios] Página/12 - 16 d'avientu de 2009</ref><ref>[http://www.parlamentario.com/noticia-26130.html Suspenden dos artículos de la Llei de Medios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108204645/https://www.parlamentario.com/noticia-26130.html |date=2012-11-08 }} Parllamentariu.com - 17 d'avientu de 2009</ref><ref name="juecescritica">[https://web.archive.org/web/20100307221610/http://criticadigital.com/impresa/index.php?secc=nota&nid=36060 Los xueces que fallaron contra'l Gobiernu] Crítica - 27 d'avientu de 2009</ref> <ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-137336-2009-12-20.html Otru xuez contra la llei de medios] Página/12 - 20 d'avientu de 2009</ref><ref>[http://www.elargentino.com/nota-70772-medios-121-En-Mendoza-otra-xueza-federal-cuestionada-emitio-un fallu-contra-toa-la llei-de-medios.html En Mendoza, otra xueza federal cuestionada emitió un fallu contra tola llei de medios] El Argentino - 22 d'avientu de 2009</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-137402-2009-12-21.html Otru fallu contra la Llei de Medios] - Página/12 -21 d'avientu de 2009</ref> El 29 d'ochobre de 2009, la presidenta Cristina Fernández robló'l decretu 1602/09 que dispunxo l'[[Asignación Universal por Fíu]], un ingresu fixu pa tolos menores de 18 años que nun recibieren ingresos familiares d'orixe salarial.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1191981 |títulu="Ye'l sistema más redistributivo y más xustu", dixo Cristina Kirchner, en La Nación. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091101113603/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1191981 |fechaarchivu=2009-11-01 }}</ref> Primeramente yera de 180 pesos, suma que dacuando se vio aumentada, llegando a 270 pesos pa ochobre de 2011.<ref>[http://www.diaadia.com.ar/argentina/auh-pasa-220-270-dende-ochobre ''La AUH pasa de $220 a $270 dende ochobre''], en Día ente día del 17 d'ochobre de 2011.</ref> Aprobóse una fórmula d'actualización de les xubilaciones y beneficios de la seguridá social, qu'impulsó un fuerte aumentu de les mesmes, ameyorando un 24,6% en términos reales ente 2008 y 2017.<ref>{{cita web |url=https://www.cronista.com/columnistas/Gradualismo-fiscal-siempre-malas-noticias-20171218-0062.html|obra=Cronista|fecha=18 d'avientu de 2017|títulu=Gradualismo fiscal: siempres males noticies |nome=Diego|apellíu=Giacomini}}</ref> Nun procesu empecipiáu por Néstor Kirchner dende'l 2003 hasta'l 2009, dobló la clase media na Arxentina, que pasó dende los 9,3 millones a los 18,6 millones nesi últimu añu. Esto tresformó a l'Arxentina nel país con mayor crecedera de dichu segmentu de la población en toa América Llatina.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el bancu mundial-l'arxentina-doblo-la so clase media-ente-2003-y-2009 Según el Bancu Mundial, Arxentina dobló la so clase media ente 2003 y 2009]. Diariu La Nación.</ref> ==== El Bicentenariu ==== Mientres 2010 celebróse'l [[Bicentenariu d'Arxentina|Bicentenariu]] de la [[Revolución de Mayu]] con eventos en delles partes del país. Na ciudá de [[Buenos Aires]], el gobiernu nacional entamó'l principal eventu conmemorativo del añu que se desenvolvió principalmente nun tramu de la más importante arteria de la ciudá, l'[[Avenida 9 de Julio]], nel que s'atoparon representaes les provincies y países invitaos.<ref>{{cita web |url=http://www.bicentenario.argentina.ar/es/agenda/grandes-eventos/pasio-del%20bicentenariu-16.php |títulu=Paséu del Bicentenariu |fechaaccesu=19 de mayu de 2010 |autor=Bicentenariu.arxentina.ar |fecha=10 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100514180547/http://www.bicentenario.argentina.ar/es/agenda/grandes-eventos/pasio-del |fechaarchivu=2010-05-14 }}</ref> El 27 d'ochobre d'esi añu finó'l ex-presidente [[Néstor Kirchner]] d'un paru cardiorespiratorio, mientres el mandatu de la so esposa.<ref>[https://web.archive.org/web/20101209090047/http://www.cronista.com/notas/250879-kirchner-murio-les-915-camín-al hospital-40-minutos-intentos-alicalo ''Kirchner morrió a les 9,15 camín al hospital, tres 40 minutos d'intentos d'alicalo'', n'El Cronista.com.]</ref> El día'l 15 de xunetu de 2010 la [[República Arxentina]] aprobó la llamada [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Arxentina|"llei de matrimoniu igualitariu"]], convirtiéndose nel primer país d'[[América Llatina]] y décimu nel mundu en reconocer el derechu a contraer matrimoniu con independencia del sexu de la so pareya.<ref>http://www.lanacion.com.ar/1284883-ye-llei-el matrimoniu-ente-persones-del-mesmu sexu</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-149544-2010-07-15.html |títulu=El derechu a la igualdá llegó al matrimoniu editorial=Página/12 |autor=Soledad Vallines |fecha=15 de xunu de 2010 |fechaaccesu=15 de xunu de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.es.amnesty.org/noticias/noticias/articulo/toa persona-tien-derechu-a-contraer-matrimoniu-con-independencia-del-xenero-de-su-pareya/ |títulu=Toa persona tien derechu a contraer matrimoniu con independencia del xéneru de la so pareya |obra=Amnesty International |autor=Soledad Vallines |fecha=14 de mayu de 2012 |fechaaccesu=16 de payares de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/edicion-impresa/Bergoglio-perdio-votacion-Conferencia-Episcopal_0_1229877006.html |títulu=La única vegada que Bergoglio perdió una votación na Conferencia Episcopal |obra=Amnesty International |apellíu=Rubin |nome=Sergio |fecha=14 d'ochobre de 2014 |fechaaccesu=16 de payares de 2015}}</ref> ==== Reeleición de 2011 ==== Nes [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2011|eleiciones presidenciales del 23 d'ochobre de 2011]], Cristina Fernández foi reelecta pal cargu de presidente de la Nación, en primer vuelta, col 54,11% de los sufraxos, casi diez puntos más qu'en 2007 y más trenta puntos porcentuales que los llograos por Néstor Kirchner en 2003. Segundu resultó'l candidatu de [[Frente Ampliu Progresista (Arxentina)|Frente Ampliu Progresista]], el [[Partíu Socialista (Arxentina)|socialista]] [[Hermes Binner]], que llogró 16,81%. Como vicepresidente foi escoyíu l'hasta entós ministru d'Economía [[Amado Boudou]], artífiz de la reestatización del sistema de xubilaciones.<ref>[http://tiempoarg.elargentino.com/notas/cristina-afaro-y-se-convirtio-candidata-mas-votada-dende-1983 ''Cristina afaró y convirtióse na candidata más votada dende 1983'', en tiempu Arxentín del 24 d'ochobre de 2011.]</ref><ref>[http://www.eleiciones.gov.ar/estadistica/archivos/2011_nacionales/resultaos_nacionales_2011_total_pais.pdf Resultaos Eleiciones Nacionales 23 Ochobre 2011 Ministeriu del Interior de la República Arxentina]</ref> Sol so segundu mandatu recuperóse la mayoría accionaria de la enantes privatizada [[Xacimientos Petrolíferos Fiscales]], la mayor empresa del país, llogrando'l proyeutu de llei la mayor aprobación nel Congresu dende'l 2003.<ref>http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputaos:-YPF-vuelve-al Estáu</ref><ref>http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html</ref><ref>http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-ye-llei.html</ref> A fines de 2011 el dirixente sindical [[Hugo Moyano]], aliáu importante y secretariu xeneral de la [[CGT Arxentina|CGT]], alloñar del gobiernu xuntando a los sectores opositores.<ref>http://www.larazon.com.ar/actualidad/Moyano-enferrona-CGT-alloña-Gobiernu_0_276600021.html</ref> Mientres esti periodu tuvieron llugar tamién grandes manifestaciones caleyeres opositores convocaes por redes sociales electróniques, como'l llamáu [[8N]]. Según datos del [[Bancu Mundial]], América Llatina y dientro d'ella Arxentina tresformaron la so estructura social na primer década del sieglu&nbsp;XXI, produciendo un amenorgamientu de la [[probeza]] y un aumentu de les [[clase media|clases medies]]. Pa l'Arxentina, el Bancu Mundial estableció qu'ente 2003 y 2009, la clase media doblóse pasando de 9,3&nbsp;millones a los 18,6&nbsp;millones (equivalentes al 45 % de la población).<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el bancu mundial-l'arxentina-doblo-la so clase media-ente-2003-y-2009 «Según el Bancu Mundial, Arxentina dobló la so clase media ente 2003 y 2009»], ''La Nación''.</ref> El 9 de mayu de 2012 sancionóse la [[Llei d'identidá de xéneru (Arxentina)|Llei d'identidá de xéneru]], garantizando'l cambéu del xéneru atribuyíu pol Estáu a les persones ensin otra condición que la so voluntá y el derechu a los tratamientos médicos gratuitos que fueren necesarios pa ello. ==== Soberanía de les Islles Malvines ==== [[Ficheru:Fernández de Kirchner, Malvinas.jpg|thumb|250px|Cristina Kirchner na [[plaza Islles Malvines (Ushuaia)|plaza Islles Malvines]] d'[[Ushuaia]] en 2015.]] {{AP|Cuestión de les islles Malvines|2=Esploraciones petroleres sobre mares de les Islles Malvines|3=Crisis diplomática pola soberanía de les islles Malvines nos años 2010|4=Referéndum sobre la soberanía de les Islles Malvines de 2013}} Pa cumplir el mandatu constitucional de recuperar y exercer dafechu la soberanía arxentina sobre les [[Islles Malvines]] (cláusula transitoria primera de la [[Constitución de la Nación Arxentina|Constitución Nacional]]) el kirchnerismo recurrió a una política de desescalamiento de la tensión militar (ente 2001 y 2016 nun se realizó nengún operativu militar nel que se dispararen torpedos o misiles), pa dar prioridá al fortalecimientu de les presiones polítiques rexonales y simbóliques.<ref>{{cita web |url=http://congresos.unlp.edu.ar/index.php/CRRII/CRRII-VIII/paper/viewFile/3449/860|títulu=La construcción de Malvines mientres el kirchnerismo |nome=Federico Martín |apellíu=Gómez |editorial=Universidá Nacional de La Plata|fecha=payares de 2016}}</ref> Ante la esguilada de tensión pola esploración petrolífera de les mesmes per parte de [[Gran Bretaña]], la presidenta respondió con una prohibición d'utilizar puertos arxentinos p'aprovir bienes a les islles Malvines, posición sofitada pola [[Unasur]] nel so conxuntu. Esti reclamu foi escucháu por [[Hillary Clinton]], quién s'amosó personalmente dispuesta a mediar, situación que causó desconciertu nos británicos. Arxentina llogró'l respaldu de la comunidá llatinoamericana y el Caribe en redol a la postura de recuperar les islles por aciu la vía pacífica ente que'l Reinu Xuníu al traviés de los dichos del so [[primer ministru británicu]] [[David Cameron]] señalaron que la soberanía de les Malvines decidir los mesmos isleños pol so derechu d'autodeterminación. El gobiernu arxentín denunció la militarización del Atlánticu Sur, fechu que negó Gran Bretaña sosteniendo que realizaba exercicios rutinarios.<ref>[http://tn.com.ar/internacional/00082205/gran-bretana-admitio-que-tien-armes-nucleares-en-las-malvinas «Gran Bretaña dio a entender que tien armes nucleares en Malvines»,] ''[[Toa Noticies]]'', 10 de febreru de 2012.</ref><ref>[http://www.clarin.com/politica/ALBA-soberania-Londres-embrivo-esplegue_0_640736177.html «Mientres l'ALBA sumir al sofitu pola soberanía, Londres embrivió l'esplegue militar»,] ''Clarín'', 5 de febreru de 2012.</ref> En 2013 la presidenta 2013 creó una nueva [[Secretaría d'Asuntos Relativos a les Islles Malvines|secretaría empuesta a cuestiones relatives a les Islles Malvines]].<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201312/45460-filmus-conducira-una-nueva-secretaria-empuesta-a-la-cuestion-malvinas.html Filmus va conducir una nueva secretaría empuesta a la cuestión Malvines.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203143007/https://www.telam.com.ar//notas/201312/45460-filmus-conducira-una-nueva-secretaria-empuesta-a-la-cuestion-malvinas.html |date=2024-12-03 }} Télam (20 d'avientu de 2013)</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/1653387-daniel-filmus-asumio-como-secretariu-d'asuntos relativos-a-malvinas Daniel Filmus asumió como secretariu d'Asuntos Relativos a Malvines.] La Nación (6 de xineru de 2014)</ref> [[Ficheru:Kirchner Bergoglio.jpg|thumb|Nel [[cónclave de 2013]] l'arzobispu de Buenos Aires [[Jorge Mario Bergoglio]] foi electu como [[papa]] [[Francisco]].]] ==== Eleición del papa Francisco ==== Ante l'[[arrenunciu de Benedicto XVI]] el 28 de febreru de 2013, el cónclave dio por socesor al arzobispu de la Ciudá de Buenos Aires, cardenal [[Jorge Mario Bergoglio]], d'equí p'arriba ''Francisco''. Convertir nel primer papa non européu dende'l [[sieglu VIII]], el primer papa xesuita y el primeru procedente d'América. Tres ello, asocedieron una serie d'alcuentros ente'l pontífiz y la presidenta arxentina. ==== Términu del mandatu ==== Al dexar Fernández el gobiernu n'avientu de 2015, el gobiernu entrante de [[Mauricio Macri]] publicó un folletu n'inglés tituláu ''"Arxentina: land of opportunities"'', describiendo del estáu del país, onde se destacar el «gran desenvolvimientu del capital humanu», con 98 per cientu de alfabetismo y 110 mil graduaos d'educación universitaria per añu, la so posición como unu de los primeros tocantes a los [[índiz de desenvolvimientu humanu|índices de desenvolvimientu humanu]], [[educación]] n'América Llatina y que cunta col «[[coeficiente Gini]] más baxu de la rexón»; describe la economía robusta» cola que cunta'l país, la tercera más grande de la rexón dempués de Brasil y Méxicu, el mayor [[PIB per cápita]] na rexón dempués de Chile, destaca de la mesma que cunta con menos d'un 6% de desocupación y con menos d'un 75% del emplegu nel sector servicios; marquen que'l país tien «un sólidu esquema institucional»; acentúa que'l país cunta con «una infraestructura bien desenvuelta», qu'inclúi «43 puertos, 54 aeropuertos y más de 35 mil quilómetros de rutes y víes de trenes»; finalmente destaca la so baxa rellación delda esterna-[[PIB]], de namái'l 13%.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-297167-2016-04-17.html |títulu=Un heriedu que nun yera pesada |periódicu=Página/12 |fecha=17 d'abril de 2016 |autor=Werner Pertot }}</ref> Mientres los sos dos gobiernos, el PIB por persona aumentó'l 54% pasando de 8.239 dólares en 2007 a 12.751 dólares en 2014;;<ref>{{cita web |url=http://datos.bancomundial.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=AR |obra=Bancu Mundial |fecha=2015 |títulu=PIB per capita. Arxentina}}</ref> l'amenorgamientu de la desigualdá social por impautu de les polítiques fiscales del Estáu foi del 14,8%, siendo'l segundu país llatinoamericanu detrás de Brasil;<ref>{{cita publicación |url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/37747/S1500053_ye.pdf |autor=CEPAL |editorial=CEPAL |títulu=Panorama Fiscal d'América Llatina y el Caribe 2015 |añu=2015 |páxines=12, 94}}</ref>algamó'l mayor gastu públicu social d'América Llatina con 1853 dólares per persona en 2011-2012;<ref>{{cita publicación |url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/37747/S1500053_ye.pdf |autor=CEPAL |editorial=CEPAL |títulu=Panorama Fiscal d'América Llatina y el Caribe 2015 |añu=2015 |páxina=85}}</ref>asitióse, dempués d'Uruguái, ente los dos países con sistema impositivu con mayor efeutu redistributivo d'América Llatina con 3% y 4% respeutivamente;<ref name="ef5af191">{{cita publicación |url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/37747/S1500053_ye.pdf |autor=CEPAL |editorial=CEPAL |títulu=Panorama Fiscal d'América Llatina y el Caribe 2015 |añu=2015 |páxina=108}}</ref> el [[salariu mínimu]] foi establecíu en 511,49 dólares en xineru de 2015, sobre un permediu de 150 dólares na rexón;<ref>{{cita web |url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---americas/---ro-llima/documents/publication/wcms_435169.pdf |autor=OIT |editorial=OIT |títulu=Panorama Llaboral 2015 América Llatina y el Caribe |añu=2015 |páxina=136}}</ref><ref name="ef5af191" /> amenorgóse la [[desocupación]] de 8,47% en 2007 a 7,03% en 2015;<ref>{{cita web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=6&sy=2007&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=LUR&grp=0&a= |autor=Fondu Monetariu Internacional |editorial=IMF |títulu=Arxentina. Unemployment rate. Percent of total llabor force |añu=2015}}</ref>y aumentó l'emplegu rexistráu un 11% ente 2010 y 2015.<ref>{{cita web |url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---americas/---ro-llima/documents/publication/wcms_435169.pdf |autor=OIT |editorial=OIT |títulu=Panorama Llaboral 2015 América Llatina y el Caribe |añu=2015 |páxina=44}}</ref> Con al respeutive de los indicadores [[macroeconomía|macroeconómicos]], les reserves del Bancu Central pasaron de 45.000 millones en 2007, al récor históricu de 52.000 millones en 2010, amenorgándose a 24.000 millones en 2015, impactaes por [[Fondu_utre#Arxentina|los xuicios empecipiaos en 2011]] polos [[fondu utre|fondos utres]] ante'l xuez d'Estaos Xuníos [[Thomas Griesa]] y la crisis económica empecipiada en 2012.<ref>{{cita web|url=http://www.invenomica.com.ar/reservas-bcra-mas-baxes-de-america-llatina/|obra=Invenómica|títulu=Les reserves del BCRA son les más baxes d'América Llatina|fecha=avientu de 2017}}</ref> La delda pública pasó de 173 a 233 mil millones de dólares, equivalente al 45% del PIB.<ref>{{cita web |url=http://www.lavoz.com.ar/politica/la delda-publica-ye-record-y-representa-lo-mesmu-que-en-2000 |títulu=La delda pública ye récor y representa lo mesmo qu'en 2000 |periódicu=La Voz (Córdoba) |fecha=18 d'agostu de 2015 }}</ref> Nuna comparanza de 47 economíes de tol mundu, ente 2007 y 2015 la delda esterna del país baxó 11 puntos porcentuales respectu del PIB y pasó al 33 % del mesmu convirtiéndose nel país con menor delda esterna en rellación a la so PIB ente los comparaos, -dempués d'haber llegáu al 162% en 2002-;.<ref>{{cita web |url=http://www.cronista.com/finanzasmercados/Arxentina-ye-unu-de-los-unicos-cinco-paises-que-amenorgó-el so-nivel-de-delda-dende-2007-20150217-0036.html |obra=Cronista |fecha=17 de febreru de 2015 |títulu=Arxentina ye unu de los únicos cinco países qu'amenorgó'l so nivel de delda dende 2007}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/37747/S1500053_ye.pdf |autor=CEPAL |editorial=CEPAL |títulu=Panorama Fiscal d'América Llatina y el Caribe 2015 |añu=2015 |páxina=39}}</ref> Según l'órganu oficial encargada de midir la inflación, el [[INDEC]], la mesma foi de 240,9% atropada nos 8 años, ente que pa estimaciones del Congresu y privaes foi del 470-500%.<ref>{{cita web |url=http://tn.com.ar/economia/mas-de-240-de-inflacion-en-la era-kirchnerista_635084 |títulu=Más de 240% d'inflación na era kirchnerista |periódicu=TN - Toa Noticies |fecha=12 de payares de 2015 }}</ref> El preciu del dólar d'Estaos Xuníos midíu en [[Pesu (moneda d'Arxentina)|pesos]] pasó de 3,15 a 9,15 nel mercáu oficial y a 16 nel mercáu illegal.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2015/10/12/1761785-mientres-la presidencia-cristina-kirchner-el pesu-perdio-dos-tercios-el so-valor/ |títulu=Mientres la presidencia de Cristina Kirchner el pesu perdió dos tercios del so valor periódicu=Infobae |fecha=12 d'ochobre de 2015 |autor=Juan Gasalla }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2015/01/15/1621197-en-once-ano-el billete-100-pesos-perdio-casi-el-90-el so-poder-merca/ |títulu=N'once años'l billete de 100 pesos perdió casi'l 90% del so poder de compra periódicu=Infobae |fecha=15 de xineru de 2015 |autor=Daniel Sticco }}</ref><ref>[http://www.infobae.com/2015/10/23/1763996-el-pesáu-heriedu-economica-que-dexa-cristina-kirchner-pbi-estancáu-mas-delda-y-menos-reserves/ El pesáu heriedu económicu que dexa Cristina Kirchner: PIB estancáu, más delda y menos reserves] - Juan Gasalla, Infobae, 23 d'ochobre de 2015</ref> == Presidencia de Mauricio Macri (2015-Actualidá) == {{AP|Presidencia de Mauricio Macri}} Nes [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2015|eleiciones presidenciales de 2015]] resultó escoyíu [[Presidente de la Nación Arxentina|presidente de la Nación]] [[Mauricio Macri]], del frente [[Camudemos]], una alianza ente'l [[Unión Cívica Radical|radicalismu]] y el [[Propuesta Republicana|Pro]], depués de salir segundu na primer vuelta (34%) y ganar la segunda (51%), venciendo al candidatu del [[Frente pa la Victoria]] [[Daniel Scioli]]. Al mediudía del 10 d'avientu tres el interinato de 12 hores de Federico Pinedo arriendes de una midida cautelar<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Servini_de_Cubria-Federico_Pinedo-Presidente_0_1483051690.html |obra=Clarín |fecha=10 d'avientu de 2015 |títulu=Pol fallu de Servini, Pinedo va ser Presidente por dolce hores |autor=Fernández Moores, Lucio |fechaaccesu=10 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1852658-federico-pinedo-voi ser-presidente-a-les-0001-del xueves-10-de-diciembre |obra=La Nación |fecha=9 d'avientu de 2015 |títulu=Federico Pinedo: 'Voi ser presidente a les 00.01 del xueves 10 d'avientu' }}</ref>, Macri xuró ante l'asamblea llexislativa y asumió'l Poder Executivo de la Nación. Macri ye dueñu d'unu de los principales grupos económicos d'Arxentina, el [[grupu Macri]]. Ye'l primer presidente electu dende 1983 que nun pertenez a los partíos [[Unión Cívica Radical|radicales]] y [[Partíu Xusticialista|xusticialista]] y tamién el primer presidente n'asumir tando procesáu penalmente, nuna causa por espionaxe de ciudadanos, na que yá fueron llevaos a xuiciu oral dellos exfuncionarios del so gobiernu, ente ellos [[Jorge Alberto Palacio|Jorge Alberto "Finu" Palacios]], tamién enxuiciáu como encubridor del [[Atentáu a la AMIA|atentáu terrorista contra la AMIA]].<ref>{{cita web |url=http://www.agenciapacourondo.com.ar/politica/17752-de-eso-nun%20se%20fala-macri-el%20candidatu%20proces%C3%A1u.html |obra=Agencia Paco Urondo |fecha=12 de payares de 2015 |títulu=D'eso nun se fala: Macri, el candidatu procesáu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151208111928/http://www.agenciapacourondo.com.ar/politica/17752-de-eso-nun |fechaarchivu=2015-12-08 }}</ref> Les sos principales promeses de campaña fueron "Pobreza cero",<ref>{{cita web |url=http://chequeado.com/ultimas-noticias/spots-macri-promete-algamar-la probeza-cero-en-la-arxentina/|obra=Chequeado|títulu=#Spots Macri promete algamar “la probeza cero na Arxentina”|nome=Matías |apellíu=Di Santi |fecha= 16 d'ochobre de 2015}}</ref> eliminación de regulaciones pa la compra de dólares,<ref name="Archivu">{{cita web|url=http://www.archivodelosmedios.com.ar/economia/456-promeses-de-campana-macri-retardo-la-eliminacion-del impuestu-a-les ganancies-y-la garduña-cambiario|obra=Archivu de los Medios|títulu=Promeses de campaña: Macri retardó la eliminación del impuestu a les ganancies y la garduña cambiario|fecha=8 d'avientu de 2015}}</ref> amenorgamientu de la [[inflación]] del 25% a un díxitu,<ref>{{cita web |url=https://www.minutouno.com/notas/353218-macri-esaniciar-la-inflacion-sera-la cosa-mas-simple-que-tenga-que-faer-si-soi-presidente|obra=Minutu Unu|fecha=8 de febreru de 2015|títulu=Macri: "Esaniciar la inflación va ser la cosa más simple que tenga que faer si soi Presidente"}}</ref><ref name="CL-Prioridá">{{cita web |url=https://www.clarin.com/politica/macri-inflacion-meta-prioridá_0_r11gQ5JFDXx.html|obra=Clarín|fecha=2 d'avientu de 2015|títulu=Macri y el so plan de gobiernu: "La prioridá ye baxar la inflación". El Presidente electu dixo que quier llevara "a un díxitu nun par d'años". Anguaño va cerrar en redol al 25%}}</ref> eliminación del [[Impuestu sobre la renta impuestu a les ganancies]] pa los trabayadores,<ref name="Archivu"/> eliminación de la mayoría de los impuestos a les esportaciones rural y mineru (retenciones),<ref>{{cita web|url=https://www.lanacion.com.ar/1854066-mauricio-macri-presidente-anuncia-retayes-retenciones-al campu|obra=La Nación|fecha=14 d'avientu de 2015|títulu=Confirmáu: Macri anunció retenciones cero, salvu pa la soya}}</ref> y una "agua de dólares" por inversiones.<ref>{{cita web|url=http://www.perfil.com/columnistas/ente-l'agua-de-dolares-y-el fin-de-la lluna-de-miel-0402-0110.phtml|obra=Perfil|fecha=2 d'abril de 2016|títulu=Ente l'agua de dólares y el fin de la lluna de miel|nome=Jorge|apellíu=Fontevecchia}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/909789-melconian-l'agua-de-dolares-nun llega-porque-hubo-un error-de-diagnostico-y-muncha-inaccion|obra=Ámbitu Financieru|fecha=18 de xineru de 2018|títulu=Melconian: “L'agua de dólares nun llega porque hubo un error de diagnósticu y muncha inaición”}}</ref> === Primeres midíes === [[Ficheru:Jura de Mauricio Macri en el Congreso 05.jpg|thumb|left|El presidente [[Mauricio Macri]] y la vicepresidente [[Gabriela Michetti]].]] Nos sos primeros dos meses al frente del Poder Executivu Nacional, Mauricio Macri decidió nun convocar al [[Congresu de la Nación]] y adoptar unilateralmente midíes que riquíen l'alcuerdu del Senáu. Ente elles designó en comisión a dos miembros de la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación|Corte Suprema]],<ref>{{cita web |url=http://www.eldiariodelapampa.com.ar/index.php/108-portada/terciariu/8770-otru decretu-de-macri-pa-modificar-la llei-de-medios |obra=La Pampa |allugamientu=La Pampa |títulu=Ley de Medios: Macri eslleió la AFSCA por decretu |fecha=30 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> y eslleió los organismos establecíos por llei pa regular los medios de comunicación audiovisual ([[AFSCA]]) y les telecomunicaciones ([[AFTIC]]).<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1854315-macri-nomo-en-comision-a dos xuristes-pa-completar-la corte |obra=La Nación |títulu=Macri nomó en comisión a dos xuristes pa completar la Corte |nome=Adrián |apellíu=Ventura |fecha=15 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> Otres midíes d'importancia tomaes nos primeros díes de gobiernu fueron la derogación de les regles sobre compra de divises, que produció una devaluación del pesu d'un 40%,<ref>{{cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/12/151217_arxentina_fin_garduña_devaluacion_irm |obra=BBC |títulu=La abrupta devaluación del pesu arxentín de más del 30% nun solu día |nome=Ignacio |apellíu=De los Reis |fecha=17 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> la eliminación de los impuestos a les esportaciones (retenciones),<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Macri-llego-Pergamín-anuncia-retenciones_0_1485451583.html |obra=Clarín |títulu=Macri anunció quitar total de retenciones a trigu, maíz, sorgu, xirasol y carnes |fecha=14 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> la declaración del [[estáu d'emerxencia]] estadística suspendiendo la ellaboración d'estadística per tiempu indetermináu,<ref>{{cita web |url=http://www.diarioregistrado.com/economia/137548-prat-gai-anuncio-emerxencia-estadistica-y-non-se-difundira-el-indice-de-inflacion.html |obra=Diariu Rexistráu |títulu=Prat Gay anunció ''emerxencia estadística'' y nun se va espublizar l'índiz d'inflación |fecha=31 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> la declaración del [[estáu d'emerxencia]] de seguridá pública mientres un añu (decretu 228/2016),<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/opinion/narcotrafico-balto_de_aviones_0_1514848539.html |obra=Clarín |títulu=Por qué hai emerxencia en seguridá |nome=Gerardo |apellíu=Milman |fecha=1 de febreru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> tomar d'una delda esterna de 5.000 millones de dólares col fin d'aumentar les reserves,<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-291552-2016-02-01.html |obra=Página/12 |títulu=La inxeniería del plan de delda |nome=Cristian |apellíu=Carrillo |nome2=Tomás |apellíu2=Lukin |fecha=1 de febreru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> l'aumentu del porcentaxe de [[Coparticipación Federal d'Impuestos|coparticipación federal d'impuestos]] de casi un 100% a favor de la [[Ciudá de Buenos Aires]],<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2016/01/19/1784005-mauricio-macri-dio-la ciudá buenos-aires-un fuerte-aumento-la-coparticipacion |obra=Infobae |títulu=Mauricio Macri dio a la Ciudá de Buenos Aires un fuerte aumentu na coparticipación |fecha=19 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> y un aumentu de les tarifes llétriques del 500%.<ref>{{cita web |url=http://www.ieco.clarin.com/tarifes-afaigas-Aranguren_0_1513049061.html |obra=Clarín |títulu=Aranguren esplicó l'aumentu de tarifes: el que paga $25 de lluz va pagar $150 |fecha=29 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> Nos primeros dos meses tamién se producieron delles protestes y reclamos. Diverses organizaciones y xuristes cuestionaron por inconstitucional la designación por decretu de dos xueces de la Corte Suprema, la disolución de la AFSCA y la AFTIC y movilizáronse en defensa de la [[Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual|llei de medios]].<ref>{{cita web |url=http://www.cronica.com.ar/article/details/50040/nutrida-movilizacion-en-defensa-de-la llei-de-medios |obra=Crónica |títulu=Nutrida movilización en defensa de la Llei de Medios |fecha=14 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> L'[[Asociación de Trabayadores del Estáu]] (ATE) cuestionó la gran cantidá de despidos nel Estáu, convocando a la primera [[fuelga]] contra'l gobiernu de Macri.<ref>{{cita web |url=http://eleconomista.com.mx/economia-global/2016/01/31/sindicatos-arxentinos-convoquen-primer-fuelga-contra-macri |obra=L'Economista |allugamientu=Méxicu |títulu=Sindicato arxentinos convoquen a primer fuelga contra Macri |fecha=31 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> Dellos sindicalistes criticaron l'aumentu de la [[inflación]], que solamente n'avientu llegó al 6,5% según la midida oficial de la provincia de San Luis encamentada pol gobiernu nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=824756 |obra=Ámbitu |títulu=Índiz de San Luis encamentáu pol INDEC marcó inflación de 6,5% n'avientu |fecha=22 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> Gobernadores ya intendentes del interior cuestionaron la decisión presidencial d'ameyorar los ingresos de la Ciudá de Buenos Aires argumentando la violación del [[federalismu]] a favor del distritu con meyor nivel de vida.<ref>{{cita web |url=http://www.politicargentina.com/notas/201601/11240-los gobernadores-del-pj-se-reunen-pa-enfrentar-a-macri.html |obra=Política Arxentina |títulu=Los gobernadores del PJ axuntáronse y pidiéron-y a Macri "verdaderu federalismu" |fecha=23 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> Les organizaciones de derechos humanos cuestionaron la declaración del Secretariu de Cultura de Buenos Aires considerando que yera una mentira'l tradicional númberu de 30.000 sumíos mientres la dictadura.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-291218-2016-01-27.html |obra=Página/12 |títulu=Un discursu qu'atrasa trenta años |fecha=27 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref> Tamién se realizaron movilizaciones contra la censura en perxuiciu de periodistes opositores,<ref>{{cita web |url=http://www.unoentrerios.com.ar/pais/Masiva-movilizacion-en-refugo-pola censura-de-Victor-Hugo-Morales-20160112-0055.html |obra=Unu |allugamientu=Ente Río |títulu=Masiva movilización en refugo pola censura de Víctor Hugo Morales |fecha=12 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> y en reclamu de la llibertá de la dirixente cooperativa [[Milagro Sala]] y contra la criminalización de la protesta social.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201601/134441-milagru-sala-detencion-acampe.html |obra=Telam |títulu=Segundu día d'acampe en Plaza de Mayu pa pidir la lliberación de Milagro Sala |fecha=28 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016 }}</ref> === Bicentenariu de la Independencia === {{AP|Bicentenariu de la Independencia d'Arxentina}} [[Ficheru:Bicentenario tucuman10.jpg|thumb|left|200px|Actu na Casa de Tucumán.]] El [[9 de xunetu]] de [[2016]] cumplióse'l 200 aniversariu de la [[independencia arxentina]] de la [[Corona d'España]] en [[San Miguel de Tucumán]]. Presidieron los festexos el Presidente de la Nación, Mauricio Macri, acompañáu del Gobernador de Tucumán [[Juan Luis Manzur]] y l'Intendente [[Germán Alfaro]], según representantes de les demás provincies y el rei eméritu d'[[España]] [[Xuan Carlos I]]. === Balance de mediu términu === N'ochobre de 2017 realizáronse les [[eleiciones llexislatives d'Arxentina de 2017|eleiciones llexislatives de mediu términu]], nes que'l gobiernu llogró un sofitu d'aproximao un 42% de los votantes, aumentando les sos bancaes parllamentaries y la so presencia nes provincies.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/politica/2017/10/22/el gobiernu sumu-mas-del-42-de-los votos-en-toa-la-arxentina/|obra=Infobae|fecha=22 d'ochobre de 2017|títulu=El Gobiernu sumó'l 41,8% de los votos en tola Arxentina}}</ref> Poco dempués de les eleiciones, el gobiernu impulsó nel Congresu una triple reforma [[Reforma previsional n'Arxentina de 2017|previsional]] (seguridá social), fiscal y llaboral que xeneró fuertes manifestaciones y "cacerolazos" en contra del gobiernu, qu'amenorgaron notablemente la imaxe positiva del presidente Macri. Al cumplise los dos primeros años de gobiernu, la situación de la principales promeses de campaña yera la siguiente: * Probeza: yera del 29% n'avientu de 2015, xubió al 34,5% nel primer trimestre de 2016 y amenorgóse al 31,4% n'avientu de 2017.<ref>{{cita web|url=http://www.losandes.com.ar/article/aumento-de-tarifes-despido-y-inflacion-yá-hai-13-millones-de-probes-en-l'arxentina-segun-la-uca|obra=Los Andes|fecha=1 d'abril de 2016|títulu=Según la UCA, la probeza aumentó en 2016 y alzó la tasa al 35%}}<br />• {{cita web|url=http://www.ambito.com/906149-segun-la-uca-la probeza-ye-de-314-y-algama-a-135-millones-de-persones|obra=Ámbitu Financieru|fecha=11 d'avientu de 2017|títulu=Según la UCA, la probeza ye de 31,4% y algama a 13,5 millones de persones}}</ref> * Inflación: foi del 25% en 2015,<ref name="CL-Prioridá"/> xubió al 40% en 2016,<ref>{{cita web|url=https://www.lanacion.com.ar/1974130-la-inflacion-rondo-el-40-en-2016|obra=La Nación|fecha=9 de xineru de 2017|títulu=La inflación rondó'l 40% en 2016|urlarchivu=https://archive.today/20220514184218/https://www.lanacion.com.ar/economia/la-inflacion-rondo-el-40-en-2016-nid1974130/|fechaarchivu=2022-05-14}}</ref> y volvió al 24,8% en 2017.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/909126-oficial-la-inflacion-raspio-el-25-en-2017-en-avientu-marco-31-peor-a-lo-previsto|obra=Ámbitu Financieru|fecha=11 de xineru de 2018|títulu=Oficial: la inflación raspió'l 25% en 2017 (n'avientu marcó 3,1%, peor a lo previsto)}}</ref> * Impuestos (retenciones) a les esportaciones: fueron esaniciaes toes menos les de la soya, que fueron amenorgaes a la metá•.<ref>{{cita web|url=https://www.lanacion.com.ar/1854066-mauricio-macri-presidente-anuncia-retayes-retenciones-al campu|obra=La Nación|fecha=14 d'avientu de 2015|títulu=Confirmáu: Macri anunció retenciones cero, salvu pa la soya}}<br />• {{cita web|url=https://www.pagina12.com.ar/12045-amenorguen-por decretu-les retenciones-pa-la soya|obra=Página 12|fecha=2 de xineru de 2018|títulu=Otru regalu pa los amigos del campu. Amenorguen por decretu les retenciones pa la soya}}</ref> * Impuestu a les ganancies de los trabayadores: nun foi esaniciáu; hubo cambeos qu'aumentaron la cantidá de trabayadores que tienen de pagalo. Ente que n'avientu de 2015 pagaron l'impuestu 1,18 millones de trabayadores, en febreru de 2017 pagar casi'l doble, 2,15 millones.<ref>{{cita web |url=http://chequeado.com/el-explicador/impuestu-a-les ganancies-como-vario-la cantidá-de-persones que la pagaron-en-los-ultimos-cinco-ano/|obra=Chequeado|fecha=19 de setiembre de 2017|títulu=Impuestu a les Ganancies: cómo varió la cantidá de persones que la pagaron nos últimos cinco años|nome=Martín|apellíu=Slipczuk}}</ref> * Eliminación de regulaciones pa la compra de dólares: dexó un gran aumentu de la salida de dólares per remisión d'utilidaes, turismu, fuga de divises, intereses de la delda, etc., que produció un fuerte déficit de [[cuenta corriente]], que sumó 8.683 millones de dólares en 2017, doblando'l rexistráu un añu tras.<ref>{{cita web|url=http://www.sitioandino.com.ar/n/251713-en-un|títulu=Nun añu doblóse'l déficit de cuenta corriente d'Arxentina|fecha=22 d'avientu de 2017|obra=Sitio Andín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200923211746/https://www.sitioandino.com.ar/n/251713-en-un|fechaarchivu=2020-09-23}}</ref> * "Agua d'inversiones": nun se concretó. En 2017 la [[inversión estranxera direuta]] (IED) algamó o$s 2497 millones, ente que la compra de bonos de curtiu plazu, definíes como "bicicleta financiera", como les [[Lebac]], algamó o$s 15&nbsp;783 millones en 2017, con una rentabilidá del 11,5% en dólares.<ref>{{cita web|url=https://www.infobae.com/economia/2017/11/21/inversiones-les-lebac-ganáron-y al-dolar-en-2017/|obra=Infobae|fecha=21 de payares de 2017|títulu=Inversiones: les Lebac ganáron-y al dólar en 2017|nome=Pablo|apellíu=Wende}}</ref><ref name="P12-Fuga">{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/90092-la fuga-de-divises-algamo-cifres-record|obra=Página/12|fecha=19 de xineru de 2018|títulu=En 2017 salieron 22 mil millones de dólares por atesoramiento y 10 mil millones por turismu. La fuga de divises algamó cifres record |nome=Federico |apellíu=Kucher}}</ref> * El gobiernu compensó la insuficiencia d'inversiones, la eliminación d'impuestos, l'aumentu de les tarifes y la demanda de dólares pa la so unviada al esterior, con un aumentu de la [[delda esterna]], que xubió un 35% nos dos primeros años del gobiernu de Macri.<ref name="ElPaís-Delda">{{cita web |url=https://elpais.com/economia/2018/01/01/actualidad/1514832832_626904.html|obra=El País|fecha=1 de xineru de 2018|títulu=La delda esterna arxentina xube 35% dende la llegada de Mauricio Macri. El Gobiernu precisa recursos estraordinarios pa cubrir el déficit fiscal |nome=Federico |apellíu=Rivas Molina}}</ref><ref name="UMET-ODE-DIC-2017">{{cita web|url=http://umet.edu.ar/wp-content/uploads/2018/01/2017.UMET_.ODE-Avientu-v14-1.pdf|obra=Universidá Metropolitana de la Educación y el Trabayu|fecha=avientu de 2018|títulu=Novenu Informe de la Delda Esterna|autor=Observatoriu de la Delda Esterna}}</ref> == Ver tamién == * * [[Antecedentes de la independencia de l'América Hispana]] * [[Golpes d'estáu n'Arxentina]] * [[Guerres civiles arxentines]] * [[Historia de la ciencia na Arxentina]] * [[Historia del constitucionalismo arxentín]] * [[Historia territorial de l'Arxentina]] * [[Historia de la Ilesia católica n'Arxentina]] * [[Historia del Exércitu Arxentín]] * [[Historia de la educación n'Arxentina]] * [[Antártida Arxentina|Historia de L'Antártida Arxentina]] * [[Historia de les islles Malvines]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Notes == {{llistaref|group="*"}} == Bibliografía == === Bibliografía xeneral === * {{cita llibru |autor=Cisneros, Andrés; Escude, Carlos |títulu=Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines (1806-2000) |añu=2000 |editorial=Buenos Aires: CEMA |id=[http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/historia_indice00.htm (Testu completu)]}} * {{cita llibru |autor=Gorostegui de Torres, Haydee (Asesoramientu xeneral); Dellos autores |títulu=Historia Integral Arxentina; 10 Tomo |añu=1976 |editorial=Buenos Aires: CEAL |id=ISBN}} * {{cita llibru |autor=Luna, Félix (Dir); Dellos autores |títulu=Memorial de la Patria; 1804-1973; 28 libro |añu=dellos |editorial=Buenos Aires: La Bastilla |id=ISBN 950-07-0973-2}} * {{cita llibru |autor=Rosa, José María |títulu=Historia Arxentina (1492-1946), 13 Tomo |añu=1965 |editorial=Buenos Aires: Juan C. Granda}} * {{cita llibru |autor=Sierra, Vicente D. |títulu=Historia de l'Arxentina (1492-1852), 9 Tomo |añu=1967 |editorial=Buenos Aires: Editorial Científica Arxentina}} * {{cita llibru |autor=Rapoport, Mario |títulu=Historia económica, política y social de l'Arxentina, 1880-2006 |añu=2006 |editorial=Buenos Aires: Editorial Ariel |id=ISBN 950-9122-95-5}} === Bibliografía especial === ==== Por dómina ==== '''Historia colonial''' * {{cita llibru |autor=Gelman, Jorge Daniel |títulu=De mercachifle a gran comerciante: los caminos del ascensu nel Río de la Plata colonial. |añu=1996 |editorial=Universidá Internacional d'Andalucía, Huelva}} * {{cita llibru |autor=Gullón Abao, Alberto |títulu=La frontera del Chaco na Gobernación de Tucumán (1750-1810). |añu=1992 |editorial=Universidá de Cádiz}} * {{cita llibru |autor=Puiggros, Rodolfo |títulu=De la colonia a la revolución |añu=1969 |editorial=Buenos Aires: Carlos Pérez Editor}} * {{cita llibru |autor=[[Jorge L. R. Fortin]] |títulu=Invasiones Ingleses - Coleición Dr. [[Pablo Fortin]] |añu=1967 |editorial=Buenos Aires: Editora Cia. LAMSA}} * {{cita llibru |autor=Rubio Durán, Francisco A |títulu=Punas, valles y quebraes: tierra y trabayu nel Tucumán colonial, sieglu XVII |añu=1999 |editorial=Diputación de Sevilla}} * {{cita llibru |autor=Vitar Mukdsi, Beatriz |títulu=Guerra y misiones na frontera chaqueña del Tucumán 1700-1767. |añu=1997 |editorial=Madrid, CSIC.}} * María Calvo, Luis. ''Santa Fe la vieya y la ciudá hispanoamericana''. Revista América - Centro Estudios Hispanoamericanos. Añu 1990. Númberu 08. * Zapata Gollán, Agustín. (1977). Los primeros arxentinos. Revista América. 1995. Agostu. Númberu 12. '''Independencia''' * {{cita llibru |autor=Mitre, Bartolomé |títulu=Historia de Belgrano y de la Independencia Arxentina |añu=1876 |editorial=Buenos Aires: Imprenta y Llibrería de Mayu |id=ISBN}} * {{cita llibru |autor=Mitre, Bartolomé |títulu=Historia de San Martín y de la Emancipación Suramericana |añu=1950 |editorial=Buenos Aires: L'Atenéu |id=ISBN}} * {{cita llibru |autor=Puiggros, Rodolfo |títulu=La dómina de Mariano Moreno |añu=1960 |editorial=Buenos Aires: Sophos}} '''Guerres Civiles''' * {{cita llibru |autor=Álvarez, Juan |títulu=Les guerres civiles |añu=1983 |editorial=Buenos Aires: EUDEBA |id=ISBN 950-23-0027-0}} * {{cita llibru |autor=Luna, Félix |títulu=Los caudiellos |añu=1988 |editorial=Buenos Aires: Planeta}} '''Historia contemporánea (1853 al presente)''' * {{cita llibru |autor=Del Mazo, Gabriel |títulu=La segunda presidencia de Yrigoyen |añu=1984 |editorial=Buenos Aires: CEAL |id=ISBN 950-25-0051-2}} * {{cita llibru |autor=Del Mazo, Gabriel |títulu=La primer presidencia de Yrigoyen |añu=1984 |editorial=Buenos Aires: CEAL |id=ISBN 950-25-0051-2}} * {{cita llibru |autor=Inxenieros, José |títulu=La evolución de les idees arxentines (1492-1853), 5 Tomo |añu=1957 |editorial=Buenos Aires: Elmer}} * {{cita llibru |autor=Luna, Félix |títulu=El 45 |añu=1971 |editorial=Buenos Aires: Suramericana |id=ISBN 84-499-7474-7}} * {{cita llibru |autor=Luna, Félix |títulu=Yrigoyen |añu=1964 |editorial=Buenos Aires: Desenvolvimientu |id=ISBN}} * {{cita llibru |autor=Page, Joseph |títulu=Perón: una biografía |añu=1999 |editorial=Buenos Aires: Grijalbo |id=ISBN 987-566-077-9}} * {{cita llibru |autor=Potash, Robert A. |títulu=L'exércitu y la política n'Arxentina, 4 Tomo |añu=1994 |editorial=Buenos Aires: Suramericana |id=ISBN 950-07-0973-2}} * {{cita llibru |autor=Sabsay, Fernando |títulu=Presidencies y Presidentes constitucionales arxentinos (1854-2003) |añu=1999 |editorial=Buenos Aires: Biblioteca Nacional y Página 12 |id=[https://web.archive.org/web/http://www.pais-global.com.ar/html/argentina/presidentesargentinos.htm (Testos completos)]}} * {{cita llibru |autor=Scenna, Miguel Ángel |títulu=FORXA: una aventura arxentina (de Yrigoyen a Perón) |añu=1983 |editorial=Buenos Aires: Editorial de Belgrano}} * {{cita llibru |autor=Scenna, Miguel Ángel |títulu=Los militares |añu=1980 |editorial=Buenos Aires: Editorial de Belgrano}} * {{cita llibru |autor=Torres, José Luis |títulu=La década infame |añu=1973 |editorial=Buenos Aires: Freeland}} ==== Hestories especializaes ==== * {{cita llibru |autor=Godio, Julio |títulu=Historia del movimientu obreru arxentín (1870-2000), 2 Tomo |añu=2000 |editorial=Buenos Aires: Corregidor |id=ISBN 950-05-1319-6}} * {{cita llibru |autor=Gerchunoff, Pablo; LLACH, Lucas |títulu=El ciclu de la ilusión y el desencantu: un sieglu de polítiques económiques arxentines |añu=1998 |editorial=Buenos Aires: Ariel |id=ISBN 950-9122-57-2}} * {{cita llibru |autor=Ortiz, Ricardo M. |títulu=Historia Económica de l'Arxentina |añu=1974 |editorial=Buenos Aires: Plus ultra}} * {{cita llibru |autor=Scalabrini Ortiz, Raúl |títulu=Política británica nel Río de la Plata |añu=1971 |editorial=Buenos Aires: Plus ultra}} == Enllaces esternos == {{commonscat|History of Argentina}}{{wikisource|Categoría:Historia d'Arxentina|Historia d'Arxentina|preposición=sobre}} * [https://web.archive.org/web/20071203034023/http://www.bibliotecasarmiento.org/ Web de la Vida y Obra de Sarmiento y de Historia Arxentina] {{Tradubot|Historia de la Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'Arxentina|Historia d'Arxentina]] 1rema75i4iaxlccvqo14rbbxcocdia7 0 137862 4499348 4493552 2026-06-08T04:15:27Z Limotecariu 735 4499348 wikitext text/x-wiki La '''historia de [[Perú]]''' abarca de manera continua más de 13{{esd}}milenios d'ocupación humana.<ref>Makowski 2004, p.{{esd}}10.</ref> Los primeros grupos humanos llegaríen escontra fines de la [[glaciación wisconsiense]] escontra'l {{esd|XI mileniu e.C.}} como [[Caza-recoyida|cazadores-pañadores]], que los sos descendientes empezaron a desenvolver la [[horticultura]] escontra'l {{esd|VIII mileniu e.C.}} A partir d'entós diose entamu un escalamiento na complexidá social y cultural de los pueblos de la [[rexón]], que dio nacencia al [[Antiguu Perú]]. Escontra'l {{esd|IV mileniu e.C.}}, apaecieron na mariña central les primeres sociedaes con [[arquiteutura]] monumental que texeron una estensa rede de [[comerciu]] venceyando productos de l'[[Amazonia]] y les mariñes [[Ecuador|ecuatorianes]]. Conformaron la cultura [[civilización Caral-Supi|Caral-Supi]], esmorecida escontra'l [[sieglu XIX e.C.|1800 e.C. ]] mientres daba pasu a nueves poblaciones na mariña al norte y sur, alboreceres del surdimientu de [[cultura de Cupisnique|Cupisnique]] y al posterior fenómenu de [[cultura Chavín|Chavín]], un importante centru cultural qu'articuló les [[Sociedá agraria|sociedaes agrícoles]] de la so dómina hasta'l [[años 190 e.C.|200 e.C. ]] '''Chavín''' foi asocedida polos primeres Estaos militarizados de les cultures [[cultura Moche|Moche]] al norte y [[cultura Naza|Naza]] al sur, surdíos en paralelu al ascensu de [[Tiahuanaco]] nel [[Pandu del collao|Altiplanu]]. Hacia l'añu 600, surde na zona d'[[Ayacucho]] la cultura [[cultura Huari|Huari]], encimentada en desenvolvimientu de l'[[andén (agricultura)|andenería]] pal cultivu del [[maíz]], que amosó un desenvolvimientu urbanísticu y una notable influencia Naza y Tiahuanaco. Huari espandióse progresivamente por Andar al norte hasta [[Cajamarca]]. A entamos del II{{esd}}mileniu'l poder político fraccionóse dando orixe varios estaos centralistes como [[cultura Lambayeque|Lambayeque]] y [[cultura Chimú|Chimú]] nel norte y [[cultura Chincha|Chincha]] nel sur. Esti postreru articuló una vasta rede de comerciu dende l'Ecuador hasta l'Altiplanu. En 1438, l'[[Imperiu incaicu]] empecipia la so espansión hasta apoderar, escontra'l sieglu{{esd}}XVI, el territoriu más estensu nel hemisferiu occidental. En 1532, socedió la [[Conquista de Perú]], conducida por [[Francisco Pizarro]] con sofitu de dellos pueblos disidentes del incanato, asocedida poles guerres civiles ente conquistadores hasta'l definitivu establecimientu del [[Virreinatu de Perú]] en 1572. La llegada de los españoles y la era colonial significó la introducción de la [[Ilesia católica]] y un intensu mestizaje ente españoles, indíxenes y negros treslladaos en calidá d'esclavos dende [[África]]. Mientres el [[sieglu XVII]], la esplotación minera apoderó la economía [[mercantilismu|mercantilista]] del virreinatu, especialmente alredor de [[Potosí]]. La implementación de les agresives [[Reformes Borbóniques]] nel [[sieglu XVIII]] fomentaron socesives rebeliones que desaguaron na violenta [[Rebelión de Túpac Amaru II]] (1780-1781). La invasión francesa n'España fomentó les idees llibertaries nel Perú, que declaró'l so [[Independencia de Perú|Independencia]] en 1821 y consolidar en 1824 cola ayuda de los movimientos llibertadores del sur y del norte. Tradicionalmente, la historia peruana foi estremada nes dómines [[Precolombina]], [[Colonización española d'América|Colonial]] (a partir de la Conquista) y [[República|Republicana]] (tres la Independencia). == Periodu Líticu == [[Archivu:Una pintura rupestre de la cueva de Toquepala.JPG|200px|derecha|miniatura|Pintures rupestres d'una de les cueves de Toquepala, que la so antigüedá calcular en 9000 años.]] {{AP|Periodu Líticu Andín}} La etapa más estensa de la historia peruana ye la que preciede a la [[Conquista de Perú|conquista]] española del [[sieglu XVI]]. Les evidencies más antigües de seres humanos nel Perú dexen suponer que l'home llegó hai unos quince mil años procedente d'otros continentes, a finales de la última edá glacial, nel [[pleistocenu]] pa ser más exactos. Los primeros peruanos, entamaos en bandes y cles, yeren cazadores y pañadores. La caza de [[camélidos suramericanos]] nes zones alto andines (especialmente guanacos); y la pesca y recoyida de mariscos na mariña del [[océanu Pacíficu]] (aprovechando la riqueza biolóxica de la [[Corriente de Humboldt]]) fueron les sos principales actividaes económiques. Tamién ellaboraben ferramientes de piedra tallada. Les muertes más importantes d'esa dómina fueron topaos nos siguientes xacimientos: * [[El Guitarreru|El Guitarreru I]]<ref>{{Cita web|url=https://historiadelperu.info/primero-pobladores-del-peru/hombre-de-guitarreros/|títulu=Hombre de Guitarreros|fechaaccesu=}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.deperu.com/cultural/sitios-arqueologicos/cueva-de-guitarrero-2668|títulu=Cueva de Guitarrero|fechaaccesu=}}</ref> * [[Piquimachay|Piquimachay (fase Ayacucho)]]<ref>{{Cita web|url=https://www.deperu.com/cultural/sitios-arqueologicos/cueva-de-piquimachay-o-pikimachay-2681|títulu=Cueva de Piquimachay o Pikimachay|fechaaccesu=}}</ref> * [[Chivateros]]<ref>{{Cita web|url=https://www.gob.pe/institucion/cultura/noticias/48866-sitio-arqueologico-chivateros-camino-a-ser-patrimonio-cultural-de-la-nacion|títulu=Sitio Arqueológico Chivateros camino a ser Patrimonio Cultural de la Nación|fechaaccesu=}}</ref><ref>https://carpetapedagogica.com/hombredechivateros</ref> * [[Jayhuamachay|Jayhuamachay I]]<ref>{{Cita web |url=https://historiadelperu.carpetapedagogica.com/2012/10/Hombre-de-Jayhuamachay.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012637/https://historiadelperu.carpetapedagogica.com/2012/10/Hombre-de-Jayhuamachay.html |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref> * [[Cueves de Toquepala|Toquepala]]<ref>https://historiadelperu.info/primero-pobladores-del-peru/hombre-de-toquepala/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.artehistoria.com/es/obra/cueva-de-toquepala-per%C3%BA-pinturas |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012629/https://www.artehistoria.com/es/obra/cueva-de-toquepala-per%C3%BA-pinturas |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref> * [[Paiján (complexu arqueolóxicu)|Paiján]]<ref>https://www.museolarco.org/exposicion/exposicion-permanente/exposicion-en-linea/culturas-del-antiguo-peru/paijan/</ref> * [[Tres Ventanes]]<ref>{{Cita web |url=https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-tres-ventanas.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012620/https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-tres-ventanas.html |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref><ref>https://peruvianworld.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1222:el-hombre-mas-antiguo-de-america-habito-hace-10030-anos-en-peru-la-sierra-de-huarochiri-&catid=34:actualidad&Itemid=54</ref> * [[Home de Lauricocha|Lauricocha]].<ref>https://www.gob.pe/institucion/regionhuanuco/noticias/509094-huanuco-lauricocha-cuna-del-hombre-mas-antiguo-de-america</ref><ref>https://historiaperuana.pe/periodo-autoctono/cuevas-lauricocha</ref> == Periodu Arcaicu == {{AP|Arcaicu Ceo}} La primer parte del Arcaicu, conocíu como Arcaicu Tempranu, estender del 8.000 al {{esd|3500 e.C.}} Depués del retiru progresivu de los glaciares, los cazadores de camélidos y cérvidos colonizaron punir y los valles altu-andinos. Les condiciones climátiques similares a les actuales aceleraron el procesu de doma de les plantes y animales. Apaecen asina los primeros horticultores seminómades, pero ensin dexar de llau la caza y la recoyida. Na mariña, l'actividá predominante yera la [[pesca]] y el marisquéu. El progresivu descubrimientu de l'agricultura dexó una economía cada vez más sedentaria. Los primeros cabanos, afayaes na mariña (Chilca, Paracas), son de material con orixe vexetal (Plantes naturales), darréu van ser de piedra y folla. Apaecen tamién los primeros texíos rudimentarios. Dar nesti contestu los primeros casos d'arquiteutura ceremonial con calter monumental, d'artes figuratives y d'intercambiu de productos ente rexones ya inclusive de zones más alloñaes (conches Spondylus). Les evidencies más tempranes de cultivu de plantes nel [[Perú]] provienen de los siguientes sitios: * [[Nanchoc (sitiu arqueolóxicu)|Nanchoc]], nel valle del Altu Saña, [[departamentu de Cajamarca]],<ref>{{Cita web |url=https://historicas.blogspot.com/2012/12/el-hombre-de-nanchoc.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012620/https://historicas.blogspot.com/2012/12/el-hombre-de-nanchoc.html |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref><ref>{{Cita web |url=https://historicas.blogspot.com/2010/04/importancia-del-hombre-de-nanchoc.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012621/https://historicas.blogspot.com/2010/04/importancia-del-hombre-de-nanchoc.html |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref> escontra'l {{esd|VIII mileniu e.C.}}, onde se toparon restos de calabaces o zapallos loche cultiváu escontra'l {{esd|6000 e.C.}} * [[cueva del Guitarreru|El Guitarreru II]], na aguada occidental del Cordal Negru, [[departamentu de Áncash]], con restos de cultivos de pallares y frijoles. Otros sitios importantes d'esta dómina son los siguientes. * [[Santu Domingu de Paracas]], na [[península de Paracas]], onde se toparon los restos del primer pescador con rede d'América, constructor de l'aldega más antigua de Perú. Ye'l primer horticultor de la mariña andinoamericana. * [[Telarmachay]], abrigu predresu de la sierra central, nel [[departamentu de Junín]],<ref>https://www.lifeder.com/telarmachay/</ref><ref>{{Cita web |url=https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-telarmachay.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012636/https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-telarmachay.html |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref> con restos del primer domesticador de camélidos (llapaes y alpaques) d'América. * [[Tres Ventanes]], na sierra de Huarochirí del [[departamentu de Lima]], con muertes de la doma de camote, olluco y calabaza. * [[Chilca (Pueblu 1)]], na pampa de Chilca, na mariña central, sur de Lima, con restos d'una pequeña aldega con cabanos y entierros. * [[Piquimachay|Piquimachay (fase Jayhua y Chihua)]], cerca d'[[Ayacucho]], sierra sur, con restos del primer criador de cuyes d'América; cultivu de quinoa y calabaza. * [[Jayhuamachay|Jayhuamachay II]], tamién cerca d'[[Ayacucho]], con evidencies de cultivu de achiote y crianza de camélidos. * [[Cerro Paloma]], nel valle de Chilca, na mariña central, sur de Lima,<ref>{{Cita web |url=https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-cerro-paloma.html?m=0 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220908012622/https://historicas.blogspot.com/2007/09/el-hombre-de-cerro-paloma.html?m=0 |fechaarchivu=2022-09-08 }}</ref> onde se toparon restos d'aldegues superpuestes, según numberosos entierros humanos. == L'Antiguu Perú == {{AP|Antiguu Perú}} === Precerámico Tardíu === [[Archivu:PeruCaral01.jpg|derecha|miniatura|Pirámides en [[Caral]].]] [[Archivu:El Altar del Fuego Sagrado - Caral.jpg|derecha|miniatura|L'Altar del Fueu Sagrao en Caral.]] {{AP|Precerámico Tardíu}} Na segunda metá del Arcaicu, conocíu como Arcaicu Tardíu y que s'estiende de 3.000 a {{esd|1800 e.C.}} caracterízase principalmente pola apaición l'arquiteutura monumental colos primeros centros alministrativos-ceremoniales o templos. Apaecen organizaciones más complexes de tipu presuntamente teocráticu. Los ciclos agrícoles, apoderaos por sacerdotes astrónomos, tuvieron de dotar a estos d'enforma poder. En [[Huaca Prieta]], nel valle de Chicama, costa norte en La Libertad, topóse'l primera testil precerámico de Perú y d'América, según mates pirograbados. Los primeros templos surden na mariña central y nor-central; y na sierra central. Xeneralmente son pirámides gradiaes, con places circulares fundíes, unes vegaes xuntaes al monumentu y otres desligadas d'él. Escontra'l final del periodu van apaecer les primeres construcciones con planta en forma d'O. Los templos o centros alministrativos-ceremoniales relevantes d'esta etapa son [[Kotosh]], [[L'Aspru]], [[La Galgada]], [[Bandurria (sitiu arqueolóxicu)|Bandurria]], [[Punkurí]], [[Sechín Baxu]], [[Sechín|Cerro Sechín]], [[El Paraísu (sitiu arqueolóxicu)|El Paraísu]], y, especialmente, [[Caral]]. Escontra'l [[sieglu XXXIII e.C.|3200 e.C. ]] surde la [[civilización Caral]] na mariña central peruana. Una de les sos ciudaes más antigües, [[Caral]], tenía pirámides de piedra, places ceremoniales y altares en redol a fueu sagrao, diseños complexos que evidencian un dominiu maxistral nel usu del espaciu. Los sos habitantes tocaben música con flautes de dos bocines. De magar, a lo llargo del territoriu peruanu asocediéronse una serie de tradiciones culturales qu'aniciaron Confederaciones, Reinos ya imperios mientres casi cuarenta sieglos. === Periodu Formativu ({{esd|1800 e.C.}} y {{esd|200 e.C.}}) === {{AP|Formativu Andín}} [[Archivu:Chavin de Huantar Portico de las Falconidas 06122009.jpg|miniatura|derecha|Vista del Templu Nuevu o Castiellu de Chavín: Pórticu de les Falcóníes.]] [[Archivu:Cabeza clava en su ubicacion original 13122009.JPG|miniatura|Cabeza clava nel so allugamientu orixinal, unu de los murios del Templu Nuevu de Chavín.]] El periodu Formativu subdivídese al empar en trés: * [[Formativu Inferior]] (1800-{{esd|1500 e.C.}}). * Formativu Mediu (1500-{{esd|700 e.C.}}). * Formativu Cimeru (700-{{esd|200 e.C.}}). Convencionalmente, afítase l'entamu del Formativu cola apaición de la cerámica, evidencies de la cual topáronse nos siguientes sitios: * [[Tutishcainyo]], na selva amazónica (Ucayali), hacia 1900 a {{esd|1700 e.C.}} * Fase Wairajirca de [[Kotosh]], na sierra (Huánuco), escontra {{esd|1850 e.C.}} * [[Les Haldas]], na mariña (Áncash), escontra {{esd|1800 e.C.}}, y * [[Rancón (sitiu arqueolóxicu)|Rancón]], na mariña (Lima), en {{esd|1600 e.C.}} Otros llogros significativos d'esta dómina son el cultivu del [[maíz]], la construcción de grandes [[acueductu|acueductos]], el desenvolvimientu de la [[textilería]] y de la [[orfebrería]]. Nel aspeutu políticu surden les xefatures o señoríos que concentren el poder. Sicasí, la principal carauterística d'esti periodu ye l'apaición de l'[[arquiteutura]] monumental y de gran valumbu. Los centros ceremoniales suelen tomar árees más estenses que les de les sos antecesores del periodu arcaicu. Los planos de los sos templos o santuarios suelen tener la forma de la lletra “O” invertida: una construcción central y dos construcciones nos llaos llaterales, alredor de places circulares o rectangulares. Les mayores espresiones monumentales que destacaron mientres los entamos del Formativu, dalgunos de los cualos caltuviéronse vixentes na siguiente fase, fueron: * [[Huaca La Florida]], asitiada nel valle del [[ríu Rímac|Rímac]] (Lima). * [[Cardal (sitiu arqueolóxicu)|Cardal]], que s'alluga nel valle de [[ríu Lurín|Lurín]] (Lima). * [[Les Haldas]], cerca de Casma (Áncash), en cantu del Océanu Pacíficu. * [[Pampa de les Llapaes-Moxeke]], nel valle de Casma. Conformar dos monumentos o pirámides: Moxeke y Huaca A (o Huaca de les Llapaes). * [[Sechín Alto]], en Casma, ye un complexu enorme, seique'l más grande del Formativu, con un templu piramidal de plataformes superpuestes como monumentu principal. * [[Sechín|Cerro Sechín]], ente los ríos Sechín y Casma, cerca del anterior, célebre polos sos monolitos de les sos fachaes, con representaciones en relieve de sacerdotes guerreros y cuerpos tullíos (escontra {{esd|1500 e.C.}}). * [[Huacaloma]], asitiáu na cuenca del Crisnejo (Cajamarca). [[Archivu:Kunturwasi Monolito lou.jpg|miniatura|Monolito topáu nuna de les plataformes ceremoniales de [[Kuntur Wasi]].]] Nel [[Formativu Mediu]], surde la [[cultura Cupisnique]], na mariña norte, que lleva a la cerámica andina a los sos primeros visos artísticos. De la mesma área d'influencia ye'l complexu de [[Caballu Muertu]], nel valle del [[ríu Moche|Moche]] (La Libertad), siendo'l so principal monumentu la [[Huaca de los Reis]]. Tamién destaquen [[Punkurí]] y [[Cerro Blanco (sitiu arqueolóxicu)|Cerro Blanco]], nel valle de Nepeña (Áncash). Empieza a construyise'l santuariu de [[Chavín de Huántar]], na sierra de Áncash, colindando cola ceya de selva (hacia 1200-{{esd|1000 e.C.}}). Destaquen tamién los sitios de la mariña central, siendo'l más importante [[Garagay]] (Lima). En Cajamarca constrúyese la canal de [[Cumbemayo]] y surden los centros ceremoniales de [[Pacopampa]] y [[Kuntur Wasi]]. Na cuenca de [[Llagu Titicaca|Titicaca]] desenvuélvese la [[Cultura Chiripa]]. A partir del 900-{{esd|800 e.C.}} reparar nel mundu andín integraciones relixoses y polítiques ensin precedentes. Los templos llocales fueron abandonaos ya impúnxose [[Chavín de Huántar]] como centru de cultu de prestíu suprarregional. El llamáu Templu o Castiellu de Chavín convertir en centru de pelegrinación de toles cultures andines (escontra'l {{esd|800 e.C.}}). Dio'l so nome a tou un horizonte cultural ([[Cultura Chavín]]) que ye bien conocíu poles sos representaciones artístiques de seres qu'entemecen atributos de xaguar, culiebra y ave en forma humanizada, comúnmente conocíu como'l dios felín”. Representaciones de dichu dios y les sos variantes topar en diverses escultures o monolitos chavines: el [[Llanzón monolíticu]], la [[Cercu de Raimondi]], el [[Obeliscu Tello]], la [[Cercu de Yauya]] y les [[Cabeces claves]]. La influencia de dichu santuariu foi tan acentuada a tal puntu que'l cronista español Vásquez de Espinoza (1630), dos milenios dempués, escuchó que fuera este un antiguu "santuariu de los más famosos de los xentiles". Escontra'l [[Formativu Superior]], desenvuélvense diverses espresiones culturales rexonales, con fuerte influencia de Chavín. Na mariña sur surde'l pueblu llabrador y pescador de [[Cultura Paracas|Paracas]], que los sos [[Texíu de Paracas|bordaos multicolores]] son dalgunos de los oxetos d'arte más preciáu del antiguu Perú. Nel [[altiplanu]] del [[Titicaca]], la [[Cultura Pucará]] implementa exitosamente un sistema de cultivu de campos elevaos arrodiaos d'agua ([[camellones]] o waru waru) que dexaba l'agricultura nes fríes llanures alto andines. Nel final d'esti periodu, escontra'l 400 y {{esd|200 e.C.}}, la presión de les poblaciones vecines, que se penerar dende la periferia, provocó l'abandonu de los templos y de dellos centros rexonales menores. === Cultures Rexonales === [[Archivu:Acueductos subterráneos de Cantalloc, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 14.JPG|miniaturadeimagen|Acueductos soterraños de Cantalloc, Naza.]] : ''[[Entemediu Tempranu]], ente los sieglos [[Sieglu II e.C.|II e.C. ]] y [[Sieglu VI|VI&nbsp;d.&nbsp;C.]]'' Escontra'l 200 e.C. la civilización andina evolucionara a formes polítiques más complexes. L'agricultura fíxose estensiva, construyéndose grandes regaciones sobre los desiertos de la mariña norte y central y atélites acueductos soterraños na mariña sur. Les sociedaes [[Cultura moche|'''Moche''']], [[Cultura Naza|'''Naza''']], [[Cultura Recuay|'''Recuay''']], [[Cultura Cajamarca|'''Cajamarca''']], [[Cultura Vicus|'''Vicus''']], [[Cultura Lima|'''Lima''']] y [[Cultura Tiahuanaco|'''Tiahuanaco''']] (esta con capital nun [[Tiahuanaco|gran centru ceremonial del mesmu nome]] nel norte de Bolivia) son les más conocíes y esitoses d'esti periodu. La mayoría d'elles paez tar rexida por sofisticaes élites guerreres qu'afalaben la producción d'oxetos d'arte de gran calidá, que son consideraos dalgunes de les obres más importantes del arte americano [[Arte precolombino|precolombín]] (especialmente l'alfarería moche, naza y recuay; el texíu naza, la xoyería moche, l'arte lítico tiahuanacota). [[Ficheru:Tomb of Lord of Sipán 01.jpg|alt=|miniaturadeimagen|250x250px|Tumba del [[Señor de Sipán]].]] * La [[cultura moche]] desenvolver ente 200 a {{esd|700 d. C.}}, nel valle de Moche, y espandióse polos valles del norte de Perú. Foi una sociedá clasista na que los sacerdotes exercíen un rol importante. En 1987 afayóse la campanuda tumba del [[Señor de Sipán]], un gobernante moche del {{esd|sieglu IV d. C.}}, nel valle de Lambayeque. La cerámica moche, escultórica y realista, ye considerada como una de los meyores de les cultures precolombines, destacando los llamaos huacos semeyes, nos qu'espresaron los diversos estaos d'ánimu d'una persona. Tocantes a l'arquiteutura, destaquen les sos pirámides d'adobe conocíes como les [[Huacas del Sol y de la Luna]]. Resalta tamién la so orfebrería, d'avanzada téunica, como se denota na xoyería desenterrada del Señor de Sipán. * La [[cultura naza]] desenvolvióse básicamente nos valles del actual [[departamentu d'Ica]], alredor del [[sieglu I]] y entró en decadencia nel [[sieglu VII]]. El so centru taba allugáu en [[Cahuachi]]. Ye de destacar el so [[Cerámica naza|cerámica policromada]], decorada con figures d'homes, animales, plantes, etc., según el so arte testil. Pero lo más impresionante d'esta civilización ye la so rede d'acueductos, que constitúi una verdadera fazaña de la so inxeniería hidráulica, según los trazos xigantescos efeutuaos nes Pampes de Naza, conocíos como [[Llinies de Naza]], que'l so fin entá s'alderica. * La [[cultura recuay]] desenvolver na sierra del actual departamentu d'[[departamentu de Ancash|Áncash]], ente los años {{esd|200 d. C.}} a {{esd|600 d. C.}} La so espresión cultural más llamativa ye la so litoescultura, destacando los célebres monolitos Recuay, bloques de piedra de forma casi cilíndrica, esculpíos aparentemente pa representar a guerreros de rangu eleváu. El so cerámica representativa conformar los ''pacchas'', cántaros ceremoniales cola particularidá d'ostentar un cañu por onde yera arramáu'l líquidu del recipiente.<ref>Holmquist Pachas-Bellina de los Heros 2010, pp.{{esd}}70-77.</ref> * La [[cultura cajamarca]] tuvo'l so centru cerca de l'actual ciudá de Cajamarca, na sierra norte de Perú, desenvolviéndose ente los años 200 a {{esd|800 d. C.}} Tuvo carauterístiques peculiares, destacando en textilería, metalurxa y cerámica; esta postrera ye bien orixinal y sofisticada. El so ceramio típicu ye un vasu trébedes o con trés pates. Los cajamarcas solíen soterrar a los sos difuntos en nichos escavaos na roca, conocíos xeneralmente como “ventanos”, como les de Otuzco. * La [[cultura vicús]], desenvolver nel actual [[departamentu de Piura]], al norte de Perú, ente los años {{esd|300 e.C.}} y {{esd|500 d. C.}} Destacaron en metalurxa y orfebrería, llegando a apoderar diverses téuniques pa fundir y trabayar los metales, como l'usu de moldes, el doráu de metales, soldadura, aleación, laminado, retayu y axuntadura. Trabayaron especialmente'l cobre, l'oru y el cobre doráu. La so cerámica carauterizar pol so aspeutu macizo y rústico, según el so enclín realista y naturalista.<ref>Holmquist Pachas-Bellina de los Heros 2010, pp.{{esd}}33-36.</ref> [[Archivu: Huaca Pucllana 1.JPG|miniatura|derecha|[[Huaca Pucllana]], nel distritu de Miraflores, Lima.]] * La [[cultura lima]] desenvolver nos valles de Chillón, Rímac y Lurín, nel actual [[departamentu de Lima]], ente los años 100 y {{esd|700 d. C.}} Los sos principales centros fueron [[Maranga (sitiu arqueolóxicu)|Maranga]] (la ciudá de adobitos), la [[Huaca Pucllana]] y el santuariu de [[Pachacámac (sitiu arqueolóxicu)|Pachacámac]] (primer fase); y na so fase final, [[Cajamarquilla]]. La so arquiteutura destacar pol usu de pequeños lladriyos d'[[adobe]]s, lo mesmo que de [[tapial]]es, a base de los cualos construyeron elevaes pirámides.<ref>Holmquist Pachas-Bellina de los Heros 2010, pp.{{esd}}31-32.</ref> P'ampliar el terrén agrícola, los lima realizaron nel valle del [[Ríu Rímac|Rímac]] obres monumentales d'[[inxeniería]] [[hidráulica]], que los sos restos poder ver güei día nel ríu Derruempo y la canal de Huatica. La so cerámica estrémase cronológicamente en dos estilos: l'estilu ''interlocking'' o Sablera Grande, carauterizáu pola so decoración en forma de pexe o culiebra enxareyaes; y l'estilu Maranga, cola so fase final ''Nievería'', que se caracteriza por tar modelada en diverses formes, con finu acabáu y elegante decoración.<ref>Kauffmann 2002, tomu 2, pp.{{esd}}301-302.</ref> [[Archivu: Tiahuanaco Sun port.jpg|miniatura|derecha|La [[Puerta del Sol (Tiwanaku)|Portada de Sol]], en Tiahuanaco.]] * La [[cultura tiahuanaco]] desenvolver nel [[altiplanu]] o [[pandu del Collao]], ente los actuales países de Perú, Bolivia y Chile. El so centru tuvo en [[Tiahuanaco]] o Tiwanaku (al sur de l'actual ciudá de [[La Paz]] y cerca al [[llagu Titicaca]]), que se constituyó nun importante centru relixosu y urbanu, escontra onde diben en peregrinación multitud de persones. Destaquen ellí pimpanes construcciones arquiteutóniques, como la [[pirámide de Akapana]], el [[Puma Punku]], [[Kalasasaya]], el templete semisubterraneo, ente otros. Exemplos del so litoescultura son los monolitos Bennett y [[Monolitu Ponce|Ponce]], y especialmente, la [[Puerta del Sol (Tiwanaku)|Portada de Sol]], cola imaxe del dios de los blagos, dempués llamáu [[Viracocha]].<ref>Kauffmann 2002, tomu 3, pp.{{esd}}355-364.</ref> La téunica arquitectónica tiahuanaco sería aprovechada darréu polos inques. Esta cultura, inexplicablemente, colapsó hacia l'añu {{esd|1100 d. C.}} === L'Imperiu Huari === : ''Horizonte Mediu, ente los sieglos [[sieglu VI|VI]] y [[sieglu XII|XII]].'' {{AP|Cultura Huari}} Diversos trestornos climáticos (seques del sieglu VI y [[El Neñu|fenómenos del Neñu]] fuertes nel sieglu VII) afectaron negativamente a les cultures costeñas. Paez ser que les cultures de la sierra afixéronse meyor a la nueva situación porque les de la mariña empecipiaron cierta decadencia. L'Estáu Tiahuanaco algama una enorme influencia por tol sur peruanu, el norte chileno y bono parte de Bolivia. Na sierra sur peruana, la cultura [[Cultura huarpa|'''huarpa''']] d'Ayacucho viose fuertemente influyida tantu pola rellumanza de les creencies y rituales de Tiahuanaco como pol intercambiu comercial con nacer de la mariña, hasta xenerar un procesu cultural orixinal, desenvolviendo un tipu d'[[urbanismu]] desconocíu hasta entós en Los Andes. Llueu los ayacuchanos fixeron de la [[Huari (sitiu arqueolóxicu)|ciudá de Huari]] el so centru, dotándola de grandes templos, cais ortogonales y sistemes de canales d'agua dientro de la ciudá. Los [[cultura Huari|'''huari''']], aprovechando les fasteres de los cuetos, empecipiaron un tipu d'agricultura de [[bancal]]es o [[Andén (agricultura)|andenes]] nos montes a una escala nunca antes vista. Asina xeneraron los escedentes económicos suficientes pa entamar la espansión de los sos dominios y cultura. [[Archivu:Ruinas Wari en Ayacucho, Peru.jpg|miniatura|250px|derecha|Vista de les ruines de Huari, en Ayacucho.]] La cultura Huari espandir ente'l 600 y el {{esd|900 d. C.}} hasta [[Cajamarca]] y [[Departamentu de Lambayeque|Lambayeque]] pel norte y hasta la frontera con [[Tiahuanaco]] (al altor de Sicuani y [[Moquegua]]) pel sur, construyendo redes de caminos y popularizando les sos formes de gobiernu y el so estilu de ciudá. Munchos consideren por ello a Huari como'l primer imperiu andín. Como buelga d'esti procesu ta l'espardimientu de la iconografía propia del sursobremanera de los diseños d'inspiración Tiahuanaco. Importantes centros huaris en territoriu panandino fueron: [[Wiracochapampa]] (La Libertad), [[Pachacámac (oráculu)|Pachacámac]] (Lima), [[Huilcahuaín]] (Caleyón de Huaylas, Áncash), [[Huarihuilca]] (Junín), [[Piquillacta]] (Cuzco), [[Cerro Bagul]] (Moquegua), [[Castiellu de Huarmey]] (mariña de Áncash). Escontra'l 900 d.C. empezó la decadencia de Huari, por razones que nos son desconocíes. Les distintes rexones del imperiu fuéronse independizando del poder de la capital y finalmente esta quedó abandonada y acabó siendo escalada. Depués de sumir el poder imperial les grandes ciudaes fueron abandonaes y en munches rexones tornar a la vida basada n'aldegues pocu desenvueltes. Otres rexones, sicasí, embarcar nun nuevu florecimientu rexonal fundándose d'esta manera los reinos y señoríos del periodu Entemediu Tardíu tales como [[Cultura Lambayeque|Lambayeque]], [[Cultura Chimú|Chimú]], [[Cultura Chancay|Chancay]], el señoríu [[Cultura ichma|Ichma]], el señoríu [[Cultura Chincha|chincha]] o'l proto señoríu [[Curacazgo Inca|Inca]]. Sicasí, los enfrentamientos ente estos señoríos nun acabaron y la formación d'exércitos, batalles ya intentos de conquista siguiríen sieglos dempués. La ciudá sagrada de [[Pachacámac (oráculu)|Pachacámac]], un gran centru de pelegrinación de la mariña central, que colos huari había alcanzáu gran rellumanza, tres la decadencia d'estos alzóse como centru del señoríu Ichma (Lima). === Estaos Rexonales Tardíos === ''Periodu [[Entemediu Tardíu]] o Periodu de los Estaos Rexonales, sieglos del XI al XV'' Tres la cayida de Huari, l'espaciu políticu nel antiguu Perú recompúnxose y surdieron una serie d'estaos y señoríos independientes. Na mariña norte, floriaron les cultures [[Cultura Lambayeque|'''lambayeque''']] y [[Cultura Chimú|'''chimú''']], que s'apostaron la hexemonía de la rexón. Los chimús impunxéronse, creando un poderosu reinu que s'espandió hasta Baltes pel norte y Huarmey pel sur. Na mariña central, floriaron los señoríos [[Cultura chancay|'''chancay''']] y [[Cultura Ichma|'''ichma''']]. Esti postreru foi proteutor del célebre santuariu de Pachacámac, nel valle del Rímac. Na mariña sur, el señoríu [[Cultura Chincha|'''chincha''']] constituyir nun poderosu estáu que s'espandió polos valles del departamentu d'Ica, llegando inclusive más al sur; coles mesmes, cuntó con una numberosa flota de balses cola que comerció a lo llargo de la mariña del Pacíficu. L'altiplanu del Titicaca, depués de la cayida de Tiahuanaco (escontra {{esd|1100 d. C.}}), vio'l surdimientu de los reinos aymaras, como los [[Reinu colla|'''collas''']] y los '''[[lupaca]]''', que les sos economíes taben apoderaes pola ganadería de [[camélidos suramericanos]]. Na sierra nororiental, floriaron los [[Cultura Chachapoyas|'''chachapoyas''']]. Na sierra central y sur, el vacíu creáu pola desapaición de Huari foi enllenáu por una serie de federaciones d'[[ayllu|ayllos]] o cles macro familiares que la so economía, dafechu agraria, tenía fuertes tintes militares y taba marcaes rellaciones rituales. Ente estos pueblos taben los '''[[huanca|huances]]''', los '''[[pocra|pocres]]''', los '''[[chanca|chances]]''' y los '''[[quechua|quechues]]''' del [[Cuzco]]. Estos postreros fundaron el [[Curacazgo Inca]]. [[Archivu:Ethnologisches Museum Dahlem Berlin Mai 2006 002.jpg|miniatura|200px|derecha|Tumi cola representación de [[Naylamp]]. Cultura lambayeque.]] * La [[cultura lambayeque]], llamada tamién ''Sicán'', desenvolvióse aproximao ente los años 700 y {{esd|1350 d. C.}}, ente los valles de Motupe y Jequetepeque, nel [[departamentu de Lambayeque]]. La so máxima rellumanza tener ente los años 900 y {{esd|1100 d. C.}} Una lleenda antigua atribuyía'l so orixe a la llegada d'un guerreru misteriosu llamáu [[Naylamp]], qu'aportó per vía marítima. Los lambayeques fueron maestros peracabaos n'orfebrería, ameyorando a los moche no que respecta al acabáu. Exemplos acabaos d'esti arte son les mázcares funeraries y los cuchiellos ceremoniales o [[tumi]]s, cola imaxe de Naylamp. Nel planu arquiteutónicu, construyeron grandes complexos d'adobe, como les pirámides de [[Batán Grande]], [[Túcume]], [[Apurlec]] y [[Complexu arqueolóxicu Chotuna Chornancap|Chotuna-Chornancap]]. En tiempu recién, afayóse la tumba d'un importante personaxe d'esta cultura, al que se denominó como'l ''[[Señor de Sicán]]''.<ref>Pozzi-Escot, 2010, pp.{{esd}}60-63.</ref> * La [[cultura chimú]], surdió ente los valles de Chicama, Moche y Virú, nel actual [[departamentu de La Libertad]]. Herederos de la cultura moche, hacia l'añu 1200 construyeron una ciudá que aportaría a la más grande del subcontinente: [[Chan Chan]], cerca de l'actual ciudá de [[Trujillo (Perú)|Trujillo]]. La dinastía de [[Tacaynamo]], que los gobernaba, entamó llueu la conquista de los valles cercanos. Escontra 1450 el '''Reinu Chimú''' algamara la so máxima espansión, llegando les sos fronteres hasta Ecuador pel norte y hasta'l valle de Pativilca na mariña central. Los chimús destacaron en metalurxa, trabayando l'oru cola téunica del moldiáu de pieces, llogrando trabayos d'estraordinariu arte y guapura.[[Ficheru:Chan Chan Août 2007 - Place Principale.jpg|alt=|centro|miniaturadeimagen|1071x1071px|Palaciu Tschudi en [[Chan Chan]], capital de los chimú.]] * La [[cultura chancay]] desenvolver nos valles de Chancay y Chillón del [[departamentu de Lima]]. Destacar pol so arte testil, tantu pola variedá de productos utilizaos como pola so temática y color. En particular, ye de resaltar les sos gases, filaes con gran habilidá y alta calidá artística. El so cerámica representativa constituyir los llamaos ''cuchimilcos'', que son cántaros de forma ovoide con cares humanes.<ref>Pozzi-Escot, 2010, pp.{{esd}}30-33.</ref> * El [[cultura ichma]], tuvo'l so centru nos valles de Lurín y Rímac (Lima), siendo'l so principal centru ceremonial [[Pachacámac (sitiu arqueolóxicu)|Pachacámac]], onde s'alzaba un templu n'honor a la [[Pachacámac|deidá del mesmu nome]]. Otros centros importantes d'esta cultura fueron [[Armatambo]],<ref>Guerrero, Daniel: [https://web.archive.org/web/20121022081905/http://arqueologiadelperu.com.ar/coloqui3.htm Coloquiu Valle del Rímac (Entemediu Tardíu) Dellos Algames Sobre les Ocupaciones Tardíes nel Valle del Rimac].</ref> [[Maranga (sitiu arqueolóxicu)|Maranga]] (la ciudá de muria)<ref>Tavera, Lizardo: [http://www.arqueologiadelperu.com.ar/maranga.htm MARANGA]. Web Arqueoloxía de Perú</ref> y [[Mateo Saláu (complexu arqueolóxicu)|Mateo Saláu]],<ref>Ministeriu de Cultura de Perú: [http://www.mcultura.gob.pe/complexu-arqueologico-mateo-saláu Complexu arqueolóxicu Mateo Saláu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503222024/http://www.mcultura.gob.pe/complexu-arqueologico-mateo-sal%C3%A1u |date=2014-05-03 }}</ref> toos nel valle del Rímac, onde alzaron pirámides de tapiales, con ramples d'accesu.<ref>Pozzi-Escot, 2010, p.{{esd}}36.</ref> Continuadores de la [[cultura lima]], los ichma aprovecharon y ameyoraron la escelente rede de canales o acequias qu'heredaron. * La [[cultura chincha]] desenvolver nos valles del [[departamentu d'Ica]], teniendo la so capital en [[Chincha]]. Los chincha crearon un nuevu estáu sofitáu nel comerciu de caravanes de llapaes y balses que saleaben la mariña de Perú y Ecuador. La so importancia caltener hasta la dómina incaica y sábese que mientres la captura del inca Atahualpa en Cajamarca polos españoles, el señor de Chincha topábase presente col so propiu séquitu, acompañando al inca, a quien andaba a la tema en suntuosidá.<ref>Kauffmann 2002, tomu 3, pp.{{esd}}471-473.</ref> En 1545, el cronista [[Pedro Cieza de León]] escribió que '' «cuando'l marqués Don [[Francisco Pizarro]] (...) afayó la mariña d'esti reinu [Perú] por toa ella dicíen-y que fora a '''Chincha''', que yera la mayor (provincia) y [lo] meyor de too».'' * La [[cultura chachapoyas]] desenvolver na cuenca del [[ríu Utcubamba]], nel [[Departamentu d'Amazones (Perú)|departamentu d'Amazones]]. Los chachapoyas, llamaos los ''pueblos de les nubes'', construyeron grandes ciudaes de piedra d'estructura circular (como [[Gran Pajatén]] y [[Kuélap]]). Traza distintiva d'esta cultura foi l'entierru de los sos personaxes en mausoleos escavaos en parés predreses de ribayos, como los topaos en [[Mausoleos de Revash|Revash]], según l'usu de sarcófagos antropomorfos de gran tamañu, como los topaos en [[Sarcófagos de Carajía|Carajía]]. Ente los investigadores d'esta cultura destaca [[Federico Kauffmann Doig]].<ref>Kauffmann 2002, tomu 4, pp.{{esd}}513-576.</ref> [[Archivu:Tunanmarca_Archaeological_site_-_overview.jpg|miniatura|Resto arqueolóxicos de [[Tunanmarca]], posible capital de los huancas.]] * Los [[huanca|huances]] fueron un numberosu grupu étnicu que formaron un estáu nel valle del Mantaro, nes provincies de Jauja, Concepción y Huancayo del actual [[departamentu de Junín]]. La so capital foi probablemente [[Tunanmarca]]. Foi un pueblu guerreru, que la so economía sofitar na agricultura en valles y quebraes, y na ganadería de camélidos nes tierres altes o punas. Tresformar n'unu de los más poderosos señoríos d'andar centrales, pero venció ante la invasión de los inques. * Los reinos [[aimara|aimares]] formar nel altiplanu del Titicaca al sumir l'estáu tiahuanaco, desenvolviéndose ente los sieglos X y XV. Tratar de los [[lupaca|lupaces]], pacajes, [[Reinu colla|colla]]s, collaguas, omasuyos, canes, canchis y ubinas. Espandir hasta Arequipa y Antofagasta pol occidente y les selves bolivianes y el noroeste arxentín pol oriente. La so llegua común yera l'[[Idioma aymara|aimara]] o ''jaqi aru''. La so economía basar na ganadería de [[camélidos suramericanos]] (llapada y alpaca) y na agricultura de variaos productos en distintos pisos ecolóxicos. Traza distintiva de la so cultura fueron les sos torres sepulcrales o [[chullpa|chullpes]]. * Los [[chanca|chances]], formaben un grupu étnicu que tuvo'l so centru en [[Andahuaylas]], nel actual [[departamentu de Apurímac]]. Fueron feroces guerreros que vivíen arrexuntaos n'aldegues y dedicábense a l'agricultura, el llendo de camélidos y la caza de vicuñas. Acomuñar con delles tribus, coles que formaron una tarrecible confederación. Espandir escontra Ayacucho y Huancavelica ya intentaron conquistar l'estáu cusqueño, sufriendo una derrota aplastante a manes de los inques en 1438, fechu que marcó l'entamu de la dómina imperial incaica.<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 4, pp.{{esd}}593-594.</ref> === L'Imperiu incaicu: ''Tahuantinsuyo'' === {{AP|Imperiu incaicu}} [[Archivu:Inca Expansion.svg|miniaturadeimagen|361x361px|Espansión del imperiu Incaicu.]] La civilización inca o incaica, pináculo de la civilización andina, florió ente los sieglos [[sieglu XV|XV]] y [[sieglu XVI|XVI]]. El términu inca», que orixinalmente significaba «xefe» o «señor» y que yera'l títulu dau al monarca ([[Sapa Inca]]) y a los nobles de sangre imperial, acabó per designar globalmente al pueblu o etnia que forxó esta gran civilización. Los inques estendieron la so área de dominiu na rexón andina tomando grandes porciones territoriales de les actuales repúbliques de [[Perú]], [[Bolivia]] y [[Ecuador]], según partes d'[[Arxentina]], [[Chile]] y [[Colombia]]. Tomaron de los diversos pueblos o naciones anexaos (unos 200) munches espresiones cultural y afacer a la so realidá estatal, espublizándolos en tol territoriu del so [[Imperiu incaicu|imperiu]] y dándo-yos un sentíu d'unidá cultural. Tou ello pudieron llogralo gracies a una acertada organización política y alministrativa. La historia de la formación del Imperiu Inca foi reconstruyida con dificultá, una y bones los pueblos andinos escarecíen d'una escritura puramente dicha. Los cronistes españoles recoyeron noticies históricu-llexendaries, de boca de dellos nobles inques. ==== Los inques llexendarios ==== Según una lleenda tresmitida pol [[Inca Garcilaso de la Vega]], el fundador de la dinastía inca foi '''[[Manco Cápac]]''', que, xunto cola so esposa [[Mama Ocllo]], salió del [[llagu Titicaca]], unviáu pol so padre'l Sol pa fundar una ciudá destinada a civilizar y unificar el mundu andín. La pareya real llegó hasta la rexón del actual [[Cuzco]], onde se fundió una baniella que llevaben consigo, señal que'l Sol dába-yos indicándo-yos el sitiu onde tendría de realizase la fundación. Otra lleenda (posiblemente la que más s'afai a la tradición inca), menta a Manco Cápac como integrante d'un grupu de cuatro hermanos y les sos esposes, tamién d'orixe solar, que salieron de les ventanes o covarones del cuetu Tamputoco, al sureste del valle de Cuzco. Manco esanició primero a los sos hermanos, dempués de lo que establecióse coles sos hermanes y dellos parientes nel valle de Cuzco. Los sos socesores consolidaron el dominiu inca nel valle ([[Curacazgo Inca]]) y empezaron a enfrentase a los pueblos vecinos: '''[[Sinchi Roca]]''', que solo foi un xefe militar o ''sinchi''; '''[[Lloque Yupanqui]]''', que llegó a concretar aliances con distintos pueblos circundantes, empecipiando la llamada ''Confederación Inca''; '''[[Mayta Cápac]]''', que llogró una victoria sobre los alcahuizas; '''[[Cápac Yupanqui]]''', que venció a los condesuyos; '''[[Inca Roca]]''', que venció a otros pueblos vecinos; y '''[[Yahuar Huaca]]''', que'l so gobiernu foi curtiu y venció a manes de los condesuyos; y [[Viracocha Inca|'''Viracocha''']], que salvó al Estáu inca llogrando trunfar sobre los pueblos contrarios y entamando depués espediciones victorioses. La verdá histórica que se desentraña d'estos rellatos ye que los inques seríen una etnia (posiblemente quechua), qu'escontra'l sieglu XIII d.C. llegaron al valle de Cuzco, procedente de la rexón axacente al llagu Titicaca (altiplanu bolivianu). Una teoría postula que los inques seríen herederos del antiguu imperiu [[Cultura huari|huari]]. Nel valle del Cuzco entemeceríense con dellos pueblos y espulsáu a otros. Nel sieglu siguiente, llograron imponese a les poblaciones más cercanes al valle cusqueño y pasu ente pasu estendieron los sos territorios, combatiendo a los sos enemigos [[colla|colles]] (del [[altiplanu]], na actual Bolivia) y [[chancas]] (de les actuales rexones d'Ayacucho y Apurímac), n'unión colos sos aliaos quechuas. Siguiendo col rellatu llexendariu, cola muerte de Viracocha empecipiáronse les disputes pol tronu. El socesor llexítimu foi depuestu pol so hermanu Cusi Yupanqui, qu'adoptó'l nome de ''Pachacútec'' (''el que tresforma la tierra'') y encabezó la defensa del Cuzco sitiáu polos chancas, llogrando'l trunfu. Esti episodiu, qu'asocedió hacia l'añu 1438, marcó l'entamu del periodu imperial incaicu, esto ye, el de les grandes conquistes. ==== Los inques históricos ==== [[Archivu:PachacutecIXinca.jpg|miniatura|180px|L'Inca [[Pachacútec]].]] Con '''[[Pachacútec]]''' (1438-1471) empecipióse'l periodu históricu de los inques, conocíu tamién como'l Periodu Inca Imperial, pos, siguiendo'l conceutu occidental, al amestase a munchos pueblos o naciones, l'estáu Inca convertir n'Imperiu.<ref>https://www.worldhistory.org/trans/es/1-12511/pachacutec-inca-yupanqui/</ref><ref>https://www.biografiasyvidas.com/biografia/p/pachacuti.htm</ref><ref>https://historiadelperu.info/incas/inca-pachacutec/</ref> Pel norte, Pachacútec sometió a los [[huancas]] y tarmas, hasta llegar a la parte de los cajamarcas y [[cañari]]s, estos postreros nel actual Ecuador. Pel sur sometió a los [[Reinu colla|colla]]s y [[lupacas]], qu'ocupaben el pandu del [[altiplanu]]. D'otru llau, ameyoró la organización del estáu, estremando l'imperiu en cuatro rexones o [[Sos del Imperiu incaicu|sos]], polo que foi conocíu como'l Tahuantinsuyo (''cuatros sos''). Coles mesmes, entamó a los ''[[chasqui]]s'' (corréu de postas) y instituyó la obligatoriedá de los tributos. El fíu y socesor de Pachacútec, '''[[Túpac Yupanqui]]''' (1471-1493),<ref>https://www.biografiasyvidas.com/biografia/t/tupac_inca.htm</ref><ref>https://pueblosoriginarios.com/biografias/tupac_yupanqui.html</ref><ref>https://historiaperuana.pe/biografia/tupac-inca-yupanqui</ref> yá actuara como xeneral mientres el reináu del so padre, sometiendo al reinu [[Cultura Chimú|Chimú]], encalorando la resistencia de los [[Cultura chachapoyas|chachapoyas]] y avanzando pel norte hasta [[Quitu]]. Yá como monarca, quixo incursionar na selva (rexón de los antis), pero una rebelión de los ''[[Reinu colla|colla]]s'' obligar a esviase escontra'l [[Collao]]. Sometió a dellos pueblos del altiplanu y del norte arxentín. Más al sur, amplió les fronteres del imperiu hasta'l [[ríu Maule]] en Chile.<ref>http://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-100713.html</ref> Inclusive, según una versión, llegaría más al sur, hasta'l [[ríu Biobío]]. Nel aspeutu alministrativu, ameyoró la recaldación de los tributos y nomó visitadores o gobernadores imperiales (''tuqriq''), dando asina a los sos dominios una organización centralizada. El fíu y socesor de Túpac Yupanqui, '''[[Huayna Capac]]''' (1492-1525), foi'l postreru gran monarca inca.<ref>https://www.biografiasyvidas.com/biografia/h/huayna.htm</ref> Mientres el so gobiernu, siguió la política del so padre, tocantes a la organización y fortalecimientu del estáu. Pa caltener los territorios conquistaos tuvo qu'encalorar en forma sangrienta continues sulevaciones. Ganó a los rebeldes [[Cultura chachapoyas|chachapoyas]] y anexonó la rexón del golfu de Guayaquil, llegando hasta'l [[ríu Ancasmayo]] (actual Colombia). Tando en [[Tumibamba]], nel actual Ecuador, careció gravemente de viruelas, epidemia que traxeron los españoles y los sos esclavos negros, que daquella analayaben poles mariñes septentrionales del Imperiu. Antes de morrer, Huayna Cápac designó como socesor al so fíu [[Ninan Cuyuchi]], pero esti finó tamién víctima del mesmu mal. Otru de los príncipes imperiales, '''[[Huáscar]]''', impunxo entós los sos derechos al tronu y coronóse nel Cuzco, ente que na rexón de Quito, '''[[Atahualpa]]''' (fíu de Huayna Cápac con una palla o princesa cuzqueña), col sofitu del exércitu y de la población llocal, remontar contra l'autoridá de Huáscar, reclamando para sí l'Imperiu. Ente dambos hermanos y los sos respeutivos partidarios desamarróse una [[Guerra civil incaica|guerra civil]] que remató col trunfu d'Atahualpa en 1533. Huáscar foi prindáu y la so familia esterminada. Atahualpa coló al Cuzco pa cinxise la [[mascapaicha]] o borla imperial, cuando nel trayeutu, en [[Cajamarca]], foi sorprendíu polos conquistadores españoles sol mandu de [[Francisco Pizarro]]. ==== Civilización incaica ==== {{AP|Civilización incaica}} [[Archivu:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|miniatura|180px|[[Machu Picchu]].]] La organización política incaica foi una de les más avanzaes de l'América precolombina. Tuvo una monarquía absoluto y teocrático. El [[Sapa Inca]] o a cencielles, l'Inca, yera'l máximu gobernante, xuniéndose na so persona'l poder político y el poder relixoso. L'imperiu adoptó'l nome de Tahuantinsuyo, esto ye, los cuatro sos o rexones, concordantes colos cuatro puntos cardinales. La base de la organización social del Imperiu incaicu tuvo nel [[Ayllu]], que puede definise como'l conxuntu de [[descendiente]]s d'un antepasáu común, real o supuestu que trabayen la tierra en forma coleutiva y con un espíritu solidariu. Nel Imperiu tou facer por ayllus: el trabayu comunal de les tierres (tantu les del pueblu mesmu como les del Estáu); les grandes obres públiques (caminos, pontes, templos); el serviciu militar y otres actividaes. La propiedá de la tierra y el trabayu nel Imperiu incaicu desendolcar en base del sentíu comuñal o interés coleutivu. Les tierres yeren partíes pol Estáu (estremar en tierres del Sol, tierres del Inca y tierres del pueblu). El trabayu yera obligatoriu. Esistió un ampliu sentíu de cooperación y ayuda mutua: trabayar na comunidá o ayllu ([[ayni]]); nes tierres del Inca y del Sol ([[minka]]); y cuando lo riquir l'estáu, n'obres públiques, nes mines, nos plantíos de coca, etc. ([[mita]]). Esistía'l sentíu de reciprocidá, según el cual, l'home o la muyer “debíen” al Estáu una parte del so trabayu qu'apurríen cuando-yos yera riquíu. Pela so parte, l'Estáu “debía” recíprocamente a cada productor una serie de beneficios que diben dende la proteición y los servicios públicos, hasta los regalos y concesiones especiales. La sociedá tuvo entamada a base de clases sociales. Esistíen dos clases bien estremaes: la Nobleza y el Pueblu. En caúna d'estes clases había diversos niveles. La nobleza estremar en nobleza de sangre (la familia del inca, conformada pol [[auqui]] o'l príncipe herederu, la [[Coya (Inca)|coya]] o esposa del Inca, ente otros) y nobleza de privilexu (integrada por xente compensada polos sos meritorios servicios, yá fueren militares o d'otra índole). El pueblu taba integráu polos [[hatunruna|hatunrunes]] (la gran masa de llabradores), los [[mitimae|mitmaqkunas]] o mitimaes (grupos étnicos treslladaos d'un llugar a otru, según conveniencia del Estáu) y los [[yanacona|yanacunas]] o yanaconas (persones asignaes a xeres especiales, como'l serviciu domésticu). [[Archivu:Pisac_Terassen_medium.jpg|miniatura|Andenes na villa de [[Písac]], nel [[Valle Sagráu de los Inques]].]] La economía inca basar na [[agricultura]] que desenvolvieron por aciu téuniques avanzaes, como les terraces de cultivu llamaos ''[[andén (agricultura)|andenes]]'' p'aprovechar les fasteres de los cuetos, según sistemes de riego heredaos de les cultures preincas. Los inques cultivaron maíz, yuca, papa, frijoles, algodón, tabacu, coca, etc. Les tierres yeren propiedá comunal y trabayábense en forma coleutiva. Desenvolvieron tamién una [[ganadería]] de [[camélidos suramericanos]] ([[Lama glama|llapada]] y [[Vicugna pacos|alpaca]]). Pelos escelente caminos inques ([[Cápac Ñan]]) transitaben tou tipu de mercancíes dende pexe y conches del Pacíficu hasta sal y artesaníes del interior. L'arquiteutura cuntar ente les espresiones artístiques más impresionantes d'esta civilización incaica. Destaquen templos como los de [[Sacsayhuamán]] (mal llamada fortaleza) y [[Coricancha]], los palacios de los Inques nel Cusco y los complexos estratéxicamente emplazados, como [[Machu Picchu]], [[Ollantaytambo]] y [[Písac]]. La ciudadela de [[Machu Picchu]], considerada una de les siete maravíes del mundu, foi descubierta científicamente en 1911 pol americanu [[Hiram Bingham]]. Ta allugada a casi 2400 metros d'altor, na provincia de Urubamba, departamentu del Cusco, en plenu Andes Amazónicos. Tratar d'un conxuntu de palacios, torrexones militares (''sunturhuasis'') y miradores, que s'alcen ente los picachos Machu Pichu (cume vieyu) y Huayna Pichu (cume nuevu). Ye ensin dulda una de les realizaciones más impresionantes de la inxeniería a nivel mundial. Poques obres como esta amuesen tanta harmonía cola redolada natural. Foi construyíu, según toles probabilidaes, nel reináu de Pachacútec, nel sieglu XV. Anguaño ye unu de los sitios arqueolóxicos más importantes del mundu y el principal destín turísticu de Perú.<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 10, p.{{esd}}1543.</ref> Otru exemplu notable de la inxeniería incaica ye'l [[Cápac Ñan]] o Camín Principal, d'un llargor envaloráu de 6.000{{esd}}km y que sirvía d'enllaz a una rede articulada de caminos ya infraestructures construyíes a lo llargo de dos{{esd}}milenios de cultures andines precedentes a los inques. Tou este conxuntu de caminos, de más de 20{{esd}}000{{esd}}km, venceyaba diversos centros granibles, alministrativos y ceremoniales, teniendo como centru a la ciudá del Cuzco, onde, como la Roma antigua, tolos caminos confluyíen. L'arte testil incaicu carauterizar polos sos texíos con diseños xeométricos o ''tocapus'' y pola fineza de la so téunica. Destacaron tamién los sos tapices y los sos mantos de plumes. La cerámica incaica tien dos formes típiques: l'[[Aríbalo incaicu|aríbalo]] (cántaru) y el [[quero]] (vasu), anque esti postreru esistió dende la dómina huari y yera iguáu tamién en madera y metal. == Virreinatu == === Conquista de Perú (1532-1572) === {{AP|Conquista de Perú}} [[Archivu:La Captura de Atahualpa - Juan Lepiani 1920s.png|miniatura|derecha|250px|Oleu de [[Juan Lepiani|Juan B. Lepiani]] que representa la [[Captura d'Atahualpa]] en [[Cajamarca]].]] El 16 de payares de 1532, el trunfador de la guerra de socesión incaica, [[Atahualpa]], atopar colos españoles na plaza de [[Cajamarca]]. Pizarro convidáralu pa entrevistase con él, pero ello nun yera sinón un argucia pa tende-y una emboscada.<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', p.{{esd}}50.</ref> Atahualpa inda nun se coronara como Inca, topándose precisamente en camín al Cuzco, onde entamaba cinxise la [[mascapaicha]] o borla imperial. Primeramente, ordenara la matanza de los nobles o oreyonos cuzqueños allegaos a Huáscar, xera que cumplieron los sos xenerales quiteños [[Rumiñahui]], [[Challcuchimac]] y [[Quisquis]].<ref>Busto 2011, ''Perú incaicu'', pp.{{esd}}48-49.</ref> Los españoles, con ayuda de los grupos étnicos opuestos a la dominación cusqueña o a cencielles opuestos a que Atahualpa fuera'l gobernante en llugar de Huáscar, apostar de manera estratéxica por tola plaza de Cajamarca. Asina, entró Atahualpa, lleváu n'andes, siguíu pol curaca de Chincha, tamién n'andes por cuenta de la so importante condición como aliáu del imperiu, col so enorme séquitu y dellos guerreros, ente que'l gruesu del exércitu quedar nes contornes de la ciudá. El sacerdote dominicu [[Vicente de Valverde]] foi'l voceru de los españoles, que demandaron al Inca que se sometiera a la voluntá del Rei d'España y convirtiérase al cristianismu, siguiendo la fórmula del [[Requerimientu (historia d'América)|Requerimientu]]. El diálogu que siguió foi narráu de forma distinta polos testigos. Según dellos cronistes, la reaición del Inca foi de sorpresa, interés, indignación y desdeñu. Atahualpa esixó más precisiones, polo que recibió de manes de Valverde un breviariu, al que revisó minuciosamente. Al nun atopa-y significáu dalgunu, l'Inca tirar al suelu. A una señal, los españoles atacaron al Inca y al so séquitu, matando a mamplén d'indíxenes.<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', pp.{{esd}}50-53.</ref> Tres esta [[Captura d'Atahualpa|matanza de Cajamarca]], Atahualpa foi puestu en prisión, onde ufiertó enllenar una sala con oxetos d'oru y dos con oxetos de plata, en cuenta de la so llibertá, lo que los españoles, cobiciosos, aceptaron.<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', p.{{esd}}55.</ref> En 1533, los españoles, desconociendo la promesa de llibertá que fixeren a Atahualpa, someter a xuiciu, acusándolo d'idolatría, poligamia, incestu, d'asesinar al so hermanu Huáscar y d'entamar la muerte de los españoles. De la manera más arbitraria, l'Inca foi condergáu a la pena de estrangulamiento, que se cumplió na nueche del 26 de xunetu de 1533, na plaza de Cajamarca,<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', pp.{{esd}}62-67.</ref> fechu que constituyó un detestable crime que la mesma corona española habría de condergar. [[Archivu:Teófilo Castillo - El saqueo de Coricancha.jpg|miniatura|derecha|180px|El saquéu de [[Coricancha]] (Templu del Sol del Cuzco), per parte de los conquistadores españoles. Cuadru del pintor peruanu [[Teófilo Castillo]].]] Los españoles y los sos aliaos indíxenes percorrieron l'imperiu escontra'l sur, utilizando los magníficos caminos incaicos, siendo recibíos entusiastamente polos huancas na ciudá de Jatun Xauxa ([[Jauja]]). En enfrentándose con ésitu a les tropes atahualpistas, aportaron al Cuzco el 14 de payares de 1533, ciudá a la que sometieron al pillaje.<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', pp.{{esd}}76-79.</ref> Depués impunxeron a [[Manco Inca]] (fíu de Huayna Cápac y unu de los pocos sobrevivientes de la matanza perpetada polos atahualpistas) como nuevu gobernante d'un imperiu yá desmembrado.<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 10, p.{{esd}}1572.</ref> Esta inicial alianza de Manco Inca y otros nobles cusqueños colos españoles, entiéndese por cuenta de que, probablemente, creyeron qu'estos yeren un grupu étnicu más llegáu dende tierres alloñaes y que a la llarga podríen someter cuando yá nun los precisaren. Esta élite nun tenía forma de saber qu'a la llarga'l xuegu de favores con estos primeros invasores escaparíase-yos de les manes cola llegada de más españoles, pola rocea que s'aniciaría ente ellos y de la so falta d'unión frente a una fuercia estranxero. Efeutivamente, Manco Inca nun tardó n'enfrentase a los españoles al dase cuenta de la verdadera corada d'esti invasores, bien vidueños de metales preciosos ya inclinaos a cometer villaníes y a faltar la pallabra empeñada. Asina, en 1536 punxo sitiu al Cuzco, abarganando a un grupu d'españoles y los sos aliaos indíxenes, y al empar unvió parte del so exércitu, al mandu de Titu Yupanqui, a sitiar l'apocayá fundada población española de Lima, amás d'unviar una espedición "de castigu" contra los huancas pol so "traición" al imperiu. Tres meses d'asediu, los españoles y los sos aliaos rompieron el cercu del Cuzco y en tomando la fortaleza o templu de [[Sacsaihuaman|Saqsayhuamán]] recuperaron el control de la ciudá. Los exércitos del inca qu'atacaben Lima, tamién se desbandaron (1538).<ref>Busto 2011, ''La conquista de Perú'', pp.{{esd}}125-150.</ref> [[Archivu:TupacamaruI.JPG|miniatura|derecha|150px|[[Túpac Amaru I]], el postreru de los [[inques de Vilcabamba]], executáu na Plaza d'Armes del Cuzco el 24 de setiembre de 1572.]] Sía comoquier, la rebelión de Manco Inca constituyó una verdadera guerra de reconquista incaica, na que perecieron unos dos mil españoles y munchos miles d'indíxenes d'unu y otru bandu, lo que prueba fehacientemente que la conquista española nun rematara en Cajamarca en 1533. Hasta mediaos del sieglu XX, yera tópicu común sostener que los españoles, magar la so inferioridá numbérica, trunfaren gracies a la so superioridá téunica, al usu de les armes de fierro y de los caballos o pol auxiliu divín, pero esti mitu foi desmontáu pol historiador peruanu [[Juan José Vega]],<ref>[[Juan José Vega|Vega, Juan José]] (1963): ''La guerra de los viracochas''.</ref> quien resaltó l'importante papel cumplíu poles etnies apoderaes polos inques, como los [[huanca|huances]], los [[Cultura Chachapoyas|chachapoyas]], los [[cañari]]s, quien sofitaron en masa a los conquistadores españoles, siendo en realidá los verdaderos artífices de la victoria española. Al perder la so autoridá y el so imperiu, Manco Inca retirar al so apartaz de [[Espíritu Pampa|Vilcabamba]], nes selves al norte del Cuzco. Ellí, él y los sos descendientes, conocíos como [[los inques de Vilcabamba]], aguantaron hasta 1572, añu en que'l postreru d'ellos, [[Túpac Amaru I]], foi finalmente prindáu y treslladáu al Cuzco, onde foi executáu.<ref>Busto 2011, ''La pacificación de Perú'', pp.{{esd}}78-92.</ref> ==== Catástrofe demográfica ==== Sicasí, l'acontecimientu más importante d'estos años ye'l dramáticu amenorgamientu de la población que se rexistró en Los Andes Centrales. Mientres los años de la Conquista y los primeres del réxime colonial, grandes epidemies (enfermedaes traíes polos europeos pa los que los andinos nun teníen defenses naturales) afararon la población d'Andar. Créese que'l mesmu Huayna Cápac (y el so primer herederu nomáu, [[Ninan Cuyuchi]], que la so imprevista muerte desamarraría la guerra civil incaica) morrieron de [[viruela]]. Ello ye que los cronistes de la conquista ([[Cieza de León]], por casu, nel so percorríu pola mariña peruana) rexistren testimonios d'un masivu despoblamientu de los territorios andinos. Dellos cálculos<ref>{{cita publicación |autor = Cook, David |títulu = Estimaciones sobre la población de Perú nel momentu de conquistar |añu = 1977-presente |publicación = Histórica |volume = I |númberu = 1 |id = p. 42 }}</ref> suxeren que la población andina sería de 9 millones antes de la invasión europea y que 100 años dempués namái yera de 600 mil habitantes. A ello contribuyiría tamién una baxa na tasa de natalidad producto de los fondos cambeos sociales que caracterizaron la etapa siguiente. === El Perú virreinal y el ciclu de la plata === {{AP|Virreinatu de Perú}} [[Archivu:Muerte de Gonzalo Pizarro.jpg|miniatura|150px|Ilustración del sieglu XVIII que representa la decapitación de [[Gonzalo Pizarro]], xefe de la rebelión de los encomenderos de 1544.]] ==== Les guerres civiles ente los conquistadores ==== Poles Capitulaciones de Toledo, que Pizarro roblara cola corona española en 1529 establecíase qu'esti podía gobernar en nome del Rei toles tierres al sur (hasta 250 llegües) de [[Baltes]]. Darréu, l'otru líder conquistador, [[Diego de Almagro]], llograría'l mesmu estatus nos territorios al sur de la gobernación de Pizarro. Sicasí, la llende taba cerca del Cuzco, lo que fizo qu'unu y otru bandu reclamaren la posesión de la capital del Imperiu incaicu. Ello foi l'entamu en 1538 d'una llarga etapa de lluches intestinas ente los conquistadores, onde non yá s'apostaron territorios sinón derechos (encomiendes) y privilexos, dacuando namái ente ellos, dacuando contra la corona. Estrémense estes [[Guerres civiles ente los conquistadores de Perú|guerres civiles ente los conquistadores]] en cuatro grandes bloques: * La guerra ente Francisco Pizarro y Diego de Almagro el Viejo (1537-1538), que remató cola victoria pizarrista na [[batalla de las Salinas]]. * La guerra ente [[Diego de Almagro el Mozu]] y [[Cristóbal Vaca de Castro]] (1541-1542), que remató col trunfu de los pizarristas y partidarios del Rei xuníos contra los almagristas, na [[Batalla de Zuques]]. * Les guerres de [[Gonzalo Pizarro]] (1544-1548), que s'alzó contra la corona española encabezando a los encomenderos, siendo finalmente derrotáu. Conocida tamién como la Gran Rebelión, subdividir en tres guerres: ** La [[batalla de Iñaquito|guerra de Quito]] (contra'l Virréi [[Blasco Núñez Vela]]). ** La [[batalla de Huarina|guerra de Huarina]] (contra [[Diego Centenu]]). ** La [[batalla de Jaquijahuana|guerra de Jaquijahuana]] (contra [[Pedro de la Gasca]]). * La guerra de [[Francisco Hernández Girón]] (1553-1554), otru líder de encomenderos que finalmente foi ganáu na batalla de Pucará. Les dos primeres fases pueden resumise como una disputa ente los bandos de almagristas y pizarristas, estos postreros alliniaos finalmente en redol al representante de la Corona, el visitador Vaca de Castro. Ente que les dos fases siguientes defínense claramente como la rebelión de los encomenderos en contra de la Corona española, motivada por delles lleis o ordenances que diben contra los sos intereses: nel casu de la rebelión de Gonzalo Pizarro, pola supresión de les encomiendes hereditaries, y nel casu de la de Francisco Hernández Girón, pola supresión del trabayu personal de los indios, ente otres razones. La Corona española finalmente impunxo la so autoridá, estableciendo que'l Perú sería un Virreinatu del imperiu español. Asina s'estableció una corte en [[Lima]], la ciudá fundada por Pizarro na mariña central de Perú, onde una serie de 40 [[Virréi de Perú|virréis]] gobernaron ininterrumpidamente bona parte de Suramérica ente 1544 y 1824. A partir del postreru terciu del sieglu XVIII fuéronse creando nuevos virreinatos con territorios biforcaos del virreinatu peruanu ([[Virreinatu de Nueva Granada]] y [[Virreinatu del Río de la Plata]]). ==== L'orde virreinal ==== [[Archivu:Willkawaman cathedral.jpg|miniatura|250px|Ilesia colonial construyida sobre un templu inca en [[Vilcashuamán]], [[Ayacucho]].]] [[Archivu:Perv-Guiljelmus Blaeuw.JPG|miniatura|250px|Mapa «Perv. Mar del Zvr». Cartógrafu: Guiljelmus Blaeuw. (1635). Edición Príncipe. 300 exemplares.]] La sociedá virreinal yera conservadora y clasista. Los fíos d'españoles nacíos n'América (los [[criollos]]) teníen nun principiu menor estatus que los mesmos españoles, y taben torgaos d'aportar a los más altos cargos. Debaxo d'ellos, na escala social, taben los indíxenes y los mestizos. Namái los [[curaca|curaces]] andinos caltuvieron parte de los sos antiguos privilexos y merecieron instituciones especiales como escueles pa fíos de nobles. Importáronse esclavos d'África ecuatorial y fueron asitiaos nel últimu pasu de la sociedá. Delles instituciones inques fueron calteníes pero malvaes en perxuiciu de la población andina. La [[mita]], por casu, usar d'escusa pal reclutamiento ensin retribución de personal pal trabayu nes mines y les faciendes. Pero nun fueron los únicos problemes de los andinos: Mientres el gobiernu del virréi [[Francisco de Toledo]] (1569-1581) fíxose reorganizaciones forzoses de les comunidaes andines en pueblos llamaos amenorgamientos d'indios. Amás la relixón católica foi impuesta a la población andina metanes una agresiva evanxelización carauterizada pola destrucción sistemática de santuarios y símbolos relixosos (Extirpación d'idolatríes). El [[mercantilismu]] imperaba y el llibre comerciu nun foi dexáu sinón hasta mediaos del [[sieglu XVIII]], lo que nun torgar la esistencia del contrabandu de manera abondosa. El centru comercial por excelencia yera l'aduana del [[Callao]], puertu de Lima, dende onde s'unviaba a España (vía Panamá) la plata estrayida de les mines de plata de [[Potosí]]. De fechu foi la estraición de metales l'actividá económica más codalosa de la economía colonial pero fueron importantes tamién l'agricultura (en grandes heredaes controlaes por riques families y órdenes relixoses) y la industria testil (obrajes). Dende los tiempos de los conquistadores fundáronse nueves ciudaes dalgunes de les cuales algamaron una gran rellumanza rexistrada na riqueza de los sos templos, como [[Arequipa]], Huamanga ([[Ayacucho]]), [[Huancavelica]], [[Trujillo (Perú)|Trujillo]], [[Zaña]] y les refundadas ciudaes inques de [[Cuzco]] y [[Cajamarca]]. === El sieglu XVIII === [[Archivu:TupacAmaruII.jpg|miniatura|150px|El cacique José Gabriel Condorcanqui, más conocíu como ''[[Túpac Amaru II]]'', que dirixó la gran revolución indíxena de 1780.]] Nel sieglu XVIII, se liberalizó parcialmente la economía. Al abrir tolos puertos suramericanos al llibre comerciu, Lima perdió parte del so poder económicu y les sos clases dirixentes entraron en franca decadencia. Como en tiempos de los inques, hubo distintes insurrecciones contra'l poder establecíu. Les grandes insurrecciones de [[Juan Santos Atahualpa]] na selva central (1742-1756), la del curaca José Gabriel Condorcanqui o [[Túpac Amaru II]], en 1780 y la continuación d'esta por [[Túpac Katari]] nel [[Alto Perú]] desestabilizaron l'orde colonial y determinaron perseveres represiones de parte de les autoridaes. Ye entós cuando'l virreinatu empieza a militarizarse y los virréis preparar pa encarar los tiempos aturbolinaos de la independencia. === De les Cortes de Cádiz a la Emancipación === En 1810 y tres la invasión y usurpación del tronu d'España per parte de [[Napoleón Bonaparte]],<ref>https://www.bcn.cl/historiapolitica/hitos_periodo/detalle_periodo.html?filtros=1,2,3,4,5,6&per=1810-1811&pagina=2&K=1</ref><ref>{{Cita web |url=https://historia.nationalgeographic.com.es/a/napoleon-bonaparte-emperador-espana_8359 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220907042602/https://historia.nationalgeographic.com.es/a/napoleon-bonaparte-emperador-espana_8359 |fechaarchivu=2022-09-07 }}</ref><ref>https://research.kent.ac.uk/warandnation/es/1807-las-tropas-de-napoleon-ingresan-en-la-peninsula-iberica-y-los-reyes-de-espana-abdican/</ref> les colonies americanes establecieron xuntes de gobiernu, lleales a la monarquía, qu'a la llarga nun fueron sinón el primer pasu a la independencia, debíu al cambéu políticu al réxime lliberal n'[[España]]. Sicasí nel Perú, el poderosu virréi [[José Fernando de Abascal]] desfixo ún por ún los intentos independentistes que diben surdiendo nel territoriu del so virreinatu: * La [[Insurrección de Tacna (1811)|primer revuelta de Tacna]] encabezada por [[Francisco Antonio de Zela]].<ref>https://www.regionlambayeque.gob.pe/web/noticia/detalle/31508?pass=MTgwMQ==</ref><ref>https://www.tvperu.gob.pe/novedades/tvperu/francisco-antonio-de-zela-conoce-la-historia-del-precursor-de-la-independencia</ref><ref>https://andina.pe/agencia/noticia-tacna-conmemora-211%C2%B0-aniversario-primer-grito-libertad-lidero-francisco-zela-898069.aspx</ref> * La [[Rebelión de Tacna de 1813|segunda revuelta de Tacna]] encabezada por [[Enrique Pallardelli|Enrique Paillardelli]] y Julián Peñaranda. * La [[Rebelión de Huánuco|rebelión indíxena de Huánuco]] (1812), n'alianza con criollos y mestizos, ente los que se topaba [[José Crespo y Castillo|Juan José Crespo y Castillo]].<ref>https://bicentenario.gob.pe/rebelion-de-huanuco-de-juan-crespo-y-castillo/</ref><ref>https://www.revistaideele.com/2021/04/23/la-rebelion-de-huanuco-un-movimiento-del-proceso-de-la-independencia-peruana/</ref><ref>https://elcomercio.pe/eldominical/conoce-quienes-fueron-los-principales-protagonistas-de-la-rebelion-de-huanuco-de-1812-210-anos-tarma-proyecto-bicentenario-noticia/</ref> * La [[rebelión del Cuzco]] de 1814, qu'encabezaron los [[hermanos Angulo]] y el brigadier [[Mateo Pumacahua]], ente otros, que foi vastu movimientu independentista que solmenó tol sur del virreinatu peruanu.<ref>https://historiadelperu.info/levantamientos-autonomos-del-peru/rebelion-del-cuzco/</ref> Abascal tamién frenó los trés espediciones unviaes pola Xunta de Gobiernu de [[Buenos Aires]] al traviés del [[Alto Perú]]. Pero fixo muncho más, pos dende Lima dirixó con ésitu la contrarrevolución sobre los movimientos juntistas surdíos en [[Chile]] y [[Quitu]]. El Virreinatu de Perú convirtióse asina nel bastión del poderíu español en Suramérica y foi necesariu que confluyeren ellí los dos corrientes llibertadores surdíes nos estremos del continente, la del Norte (encabezada pol venezolanu [[Bolívar]]) y la del Sur (encabezada pol d'El Ríu de la Plata [[José de San Martín]]). == República == {{AP|Historia republicana de Perú}} === Primer dómina republicana === {{AP|Historia de Perú ente 1821 y 1842}} === La Independencia de Perú (1821-1824) === {{AP|Independencia de Perú}} [[Archivu:Josedesanmartin.jpg|miniatura|180px|[[José de San Martín]].]] Tres el fracasu de les rebeliones de provincies y de les combalechadures de los patriotes en Lima, en 1820 l'escenariu tornóse favorable a la independencia. Producióse'l [[Desembarcu de San Martín|desembarcu en Paracas]] del xeneral d'El Ríu de la Plata [[José de San Martín]] al mandu de les tropes de la [[Espedición Llibertadora de Perú]] unviada dende [[Chile]] pol direutor supremu [[Bernardo O'Higgins]] depués de consolidar la Independencia d'aquel país.<ref>https://bicentenariodelperu.pe/pisco-y-paracas-habra-ceremonias-y-obras-por-los-200-anos-del-desembarco-de-san-martin/</ref><ref>https://facultades.usil.edu.pe/derecho/carrera-de-relaciones-internacionales/el-desembarco-en-paracas-y-la-primera-noche-del-peru-libre/</ref> El desembarcu empecipióse'l 8 de setiembre de 1820 y siguió los díes siguientes.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}78-79.</ref> San Martín instaló'l so cuartel en [[Ciudá de Pisco|Pisco]] y recibió el sofitu de la población. Aína, unvió una espedición escontra l'interior del país al mandu del xeneral [[Álvarez d'Arenales]], quien pasó por [[Ica]] y [[Huamanga]] (ciudaes que xuraron les sos respeutives independencies) y llegó hasta la sierra central, onde ganó a una división realista en [[Batalla de Cerro de Pasco|Cerro de Pasco]], el 6 d'avientu de 1820.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}96-97.</ref> En permaneciendo en Pisco casi dos meses, San Martín ordenó'l reembarque del Exércitu Llibertador, que s'empecipió'l 24 d'ochobre de 1820. Díes antes, el 21, dio un decretu estableciendo la primera [[bandera de Perú]] y el primer [[escudu de Perú]], que darréu seríen modificaos por Bolívar, anque la bandera caltuvo'l so colores orixinales: el colloráu y el blancu.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, p.{{esd}}106.</ref> La espedición llibertadora enrumbó escontra'l norte, pasando frente al Callao, pa finalmente desembarcar nel puertu de [[Huacho]], a 170{{esd}}km al norte de Lima. L'exércitu llibertador avanzó hasta'l pobláu vecín de [[Huaura]], onde estableció'l so cuartel xeneral.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, p.{{esd}}107.</ref> Foi en Huaura onde per primer vegada San Martín proclamó la independencia de Perú, en payares de 1820, dende un balcón qu'hasta güei se caltién como xoya histórica.<ref>''Gran Enciclopedia de Perú'' 1998, p.{{esd}}670.</ref> Dende'l momentu del apuerto de la Espedición Llibertadora al Perú, asocedieron importantes fechos que favorecieron los planes sanmartinianos de la Independencia. Primero, la independencia de [[Guayaquil]], el 9 d'ochobre de 1820.<ref>Roel 1982, p.{{esd}}179-180.</ref> Depués, la [[captura de la fragata Esmeralda|prinda de la fragata española ''Esmeralda'']] y el pasu del prestixosu batallón realista ''[[Batallón Numancia|Numancia]]'' a les fuercies patriotes,<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}180-183.</ref> sucesu esti postreru que foi posible gracies al llabor incansable de los patriotes de Lima, ente ellos el célebre [[José de la Riva Agüero]].<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 14, p.{{esd}}2262.</ref> Otru sucesu perimportante, foi la '''Independencia de tol Norte de Perú''', obra de los patriotes llocales, de manera pacífica. La primer ciudá nortiza en xurar la so independencia foi [[Lambayeque]], el 27 d'avientu de 1820.<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 9, p.{{esd}}1389.</ref> Depués, la ciudá de [[Trujillo (Perú)|Trujillo]] (capital de la [[Intendencia de Trujillo|Intendencia del mesmu nome]]), a instigación del so intendente, [[José Bernardo de Tagle|José Bernardo de Tagle, marqués de Torre Tagle]], facer el 29 d'avientu de 1820. Socesivamente fixeron lo mesmo [[Piura]], [[Cajamarca]], [[Chachapoyas (Perú)|Chachapoyas]], [[Jaén (Perú)|Jaén]] y [[Comandancia Xeneral de Maynas|Maynas]].<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}183-185.</ref> El mesmu San Martín reconoció darréu que si nun fuera pol sofitu masivu del norte peruanu, veríase na necesidá de volver a Chile pa reorganizar les sos fuercies, una y bones estes yeren inferiores a les fuercies virreinales. Queda asina claro que'l sofitu de los peruanos foi fundamental y decisivu pa llograr la Independencia Hispanoamericana. Darréu espublizaríase'l llamáu “mitu de la independencia concedida”, según el cual la independencia peruana foi concedida polos exércitos llibertadores arxentín-chilenu y grancolombiano, desconociéndose l'apurra peruanu.<ref>''Gran historia de Perú'', 2000, p.{{esd}}155.</ref> [[Archivu:La Independencia del Perú.jpg|miniatura|left|Proclamación de la [[Independencia de Perú]], per parte del [[xeneral]] [[José de San Martín]].]] El virréi [[Joaquín de la Pezuela]] entabló negociaciones con San Martín, les mesmes que se realizaron en [[Conferencies de Miraflores|Miraflores]], pero que remataron en fracasu.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}80-83.</ref> Finalmente'l xeneral español [[José de la Serna]], tres un pronunciamientu militar contra Pezuela ([[Motín de Aznapuquio]]), asumió'l gobiernu del Virreinatu.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}111-113.</ref> El nuevu virréi entrevistóse personalmente con San Martín na facienda [[Conferencies de Punchauca|Punchauca]], pero igualmente nun se llegó a nengún alcuerdu.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}155-163.</ref> Lima, la capital virreinal, viose amenazada pola meyora del exércitu llibertador y l'acoso de les montoneras patriotes, estes mayormente conformaes por homes andinos, y que, yá que sal,, constitúin otru exemplu del apurra pervalible de los peruanos a la Independencia.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}192-195.</ref> A empiezos de xunetu de 1821 vivir en Lima una terrible escasez d'alimentos, debíu precisamente al asediu de les montoneras, que cortaron les víes de comunicación col esterior.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}218-221.</ref> Les [[Exércitu Real de Perú|tropes realistes]] nun cuntaben con recursos y los patriotes yá habíen consiguíu importantes victories al interior del país, en tantu la población entera reclamaba la presencia del Llibertador. Ante la situación adversa, La Serna abandonó Lima y dirixóse escontra la sierra. San Martín ingresó a Lima na nueche del 12 de xunetu de 1821. El cabildru de Lima robló entós l'[[Declaración d'Independencia de Perú|Acta d'Independencia de Perú]] el día 15 de xunetu, independencia que San Martín proclamó nuna ceremonia pública'l [[28 de xunetu]] (fecha que dende entós se celebra como Fiestes Patries).<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}228-230.</ref><ref>http://ambitointernacional.com/peru-celebra-su-independencia/</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.enterarse.com/20200728_0001-la-proclamacion-de-la-independencia-el-peru-libre-e-independiente-por-la-voluntad-general-de-los-pueblos |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220824024036/https://www.enterarse.com/20200728_0001-la-proclamacion-de-la-independencia-el-peru-libre-e-independiente-por-la-voluntad-general-de-los-pueblos |fechaarchivu=2022-08-24 }}</ref> Sicasí, la proclamación de la independencia foi puramente un actu formal, una y bones les fuercies realistes siguieron apoderando les rexones más estenses, más poblaes y más riques del país: la sierra central y tol sur peruanu (incluyendo l'Altu Perú), teniendo como nueva capital virreinal al Cuzco.<ref>Quiroz 2000, pp.{{esd}}736-737.</ref> En proclamando la independencia de Perú, San Martín asumió'l mandu políticu militar de los departamentos llibres de [[Perú]], sol títulu de Proteutor, según el decretu del 3 d'agostu de 1821.<ref>http://la5tapata.net/jose-de-san-martin-protector-del-peru/</ref><ref>https://lpderecho.pe/protectorado-san-martin-200-anos-proto-constitucion-peru/</ref><ref>https://vamosporlaliberacion.org/crpmlm/san-martin-libertador-y-protector-del-peru/</ref> El so gobiernu llamóse'l [[Protectoráu de Perú]]. Dio al estáu peruanu la so primer bandera y escudu, el so himnu nacional, la so moneda, la so alministración primixenia y les sos primeres instituciones públiques. Coles mesmes, creó la [[Biblioteca Nacional de Perú]], dio llibertá a los fíos de los esclavos negros y abolió el tributu indíxena.<ref>https://www.bnp.gob.pe/institucion/nuestra-historia/#:~:text=El%2028%20de%20agosto%20de,a%20la%20ilustraci%C3%B3n%20universal%2C%20m%C3%A1s</ref><ref>https://www.cervantesvirtual.com/portales/biblioteca_nacional_del_peru/historia/</ref><ref>https://elcomercio.pe/somos/historias/biblioteca-nacional-del-peru-historia-y-planes-a-futuro-del-historico-espacio-fundado-por-san-martin-bnp-biblioteca-digital-noticia/</ref> Pero faltaba dar una [[Constitución Política]] y mentanto, impunxo un Reglamentu provisional, reemplazáu dempués por un Estatutu.<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}37.</ref> El 27 d'avientu de 1821, San Martín convocó per primer vegada a la ciudadanía con cuenta d'escoyera llibremente un Congresu Constituyente, cola misión d'establecer la forma de gobiernu que d'equí p'arriba rexiría al Perú, según una Constitución Política fayadiza.<ref>Basadre 2005, ídem.</ref> No personal, San Martín yera partidariu de la Monarquía Constitucional, anque la mayoría de los peruanos simpatizaban cola forma republicana de gobiernu, al estilu de los [[Estaos Xuníos]]. El problema mayor pa San Martín, yera, de xuru, la guerra contra los realistes. Hai quien-y reprocharon el nun entamar una ofensiva total sobre los realistes, como lo fixera en Chile, pero'l Llibertador tenía les sos razones. En primer términu, yera consciente de la inferioridá numbérica de les sos fuercies, comparada cola de los virreinales. Estos apoderaben l'interior del país, dende Jauja hasta l'Altu Perú, y sumaben un total de 23.000 soldaos, la mayoría homes andinos. San Martín solo cuntaba con 4.000 efeutivos. Un importante trunfu pa los patriotes foi la rindición de les [[Fortaleza del Real Felipe|fortaleces del Callao]], el 19 de setiembre de 1821, que'l so xefe, el mariscal peruanu [[José de la Mar]], sumar a la causa patriota.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}241-242.</ref> Mentanto, el virréi La Serna reorganizaba les sos fuercies na sierra central y sur de Perú y nel Altu Perú, dende onde realizó incursiones sobre la mariña, destruyendo un exércitu independiente na [[batalla de Ica]] o de La Macacona, el 7 d'abril de 1822.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}269-273.</ref><ref>https://www.todo-argentina.net/historia-argentina/san-martin/campana-peru/operacion-de-ica.php?idpagina=498</ref> D'otru llau, dende'l norte, el Llibertador [[Bolívar]] avanzaba trunfante, ganando territorios pa la [[Gran Colombia]]. Precisamente, un exércitu combináu arxentín-peruanu y grancolombiano llogró'l trunfu na [[batalla de Pichincha]], el 24 de mayu de 1822,<ref>{{Cita web |url=https://www.parlamentoandino.org/index.php/actualidad/noticias/688-batalla-de-pichincha-bicentenario-de-la-independencia-de-quito |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220905162835/https://www.parlamentoandino.org/index.php/actualidad/noticias/688-batalla-de-pichincha-bicentenario-de-la-independencia-de-quito |fechaarchivu=2022-09-05 }}</ref><ref>https://enciclopediadehistoria.com/batalla-de-pichincha/</ref><ref>https://www.calendarr.com/ecuador/batalla-de-pichincha/</ref> que selló la independencia del territoriu de l'antigua [[Presidencia de Quito]] (actual [[Ecuador]]). Esta rexón, xunto cola [[Provincia Llibre de Guayaquil]], pasó a formar parte de la [[Gran Colombia]], a instancies de Bolívar.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}251-253.</ref> Producida asina la confluencia de los dos grandes corrientes llibertadores de Suramérica, San Martín viaxó a Guayaquil pa entrevistase con Bolívar. Mientres esta [[entrevista de Guayaquil|entrevista]], dambos aldericaron a puerta zarrada importantes cuestiones sobre la empresa llibertadora, pero ensin llegar a ponese d'alcuerdu. San Martín retornó al Perú, desilusionáu y convencíu de que tenía de retirase pa dar pase al Llibertador del Norte.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}284-285.</ref> El 20 de setiembre de 1822 instalóse'l [[primer Congresu Constituyente de Perú]], compuesta por 79 diputaos (escoyíos) y 38 suplentes (pa los territorios ocupaos polos [[Exércitu Realista n'América|realistes]]). Ente'l so miembros cuntaben los más destacaos miembros del cleru, el foru, les lletres y les ciencies. Ante esti Congresu, San Martín arrenunció al protectoráu y dispúnxose a abandonar el Perú. Como Presidente del Congresu foi escoyíu'l diputáu por Arequipa [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]].<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}38-41.</ref> Les Xuntes Preparatorias presidir el célebre precursor [[Toribio Rodríguez de Mendoza]].<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, p.{{esd}}239.</ref> [[Archivu: Jose de la Riva Aguero y Sanchez Boquete.jpg|miniatura|180px|left|[[José de la Riva Agüero]], primer [[Presidente de la República de Perú]].]] Los llexisladores empezar per apurrir el poder executivo a un grupu de trés diputaos, que conformaron un cuerpu colexáu denomináu la [[Suprema Xunta Gubernativa de Perú|Suprema Xunta Gubernativa]] (presidida pol xeneral [[José de La Mar]] ya integrada por [[Manuel Salazar y Baquíjano]] y [[Felipe Antonio Alvarado]]). Esta Xunta entró en funciones el día 21 de setiembre de 1822.<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}45.</ref> El nuevu gobiernu encaró la guerra contra los realistes qu'entá apoderaben la sierra central y sur de Perú, poniendo en práutica'l plan afilvanáu per San Martín, llamáu'l de los Puertos Entemedios”. Consistía esti n'atacar a los realistes dende los puertos del sur peruanu, combináu con otru ataque dende la sierra central, xunto con una eventual acometida dende territoriu d'El Ríu de la Plata, p'abarganar asina al enemigu. Esta primera [[Campaña d'Entemedios]] acabó en fracasu, al nun ponese en práutica'l plan completu. Los patriotes sufrieron les derrotes de [[batalla de Torata|Torata]] y [[batalla de Moquegua|Moquegua]] (19 y 21 de xineru de 1823).<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}294-301.</ref><ref>https://prensaregional.pe/las-batallas-de-torata-y-moquegua-en-la-memoria-colectiva-regional/</ref><ref>https://cehmp.wordpress.com/2022/01/19/efemerides-19-de-enero-de-1823-batalla-de-torata-campana-a-puertos-intermedios/</ref> El Congresu y la Xunta de Gobiernu quedaron tremendamente desacreditados ante la opinión pública. Ante la medrana d'una ofensiva española, los oficiales patriotes al mandu de les tropes que guarníen Lima, movilizar dende los sos acantonamientos hasta la facienda de Balconín, a media llegua de la capital, dende onde esixeron la destitución de la Xunta y la eleición d'un solu Xefe Supremu. Suxirieron inclusive'l nome del oficial indicáu p'asumir el gobiernu: el coronel de milicies [[José de la Riva Agüero|José de la Riva Agüero y Sánchez Buraca]]. El Congresu, acatando esti pidíu, eslleió la xunta y nomó como Presidente a Riva Agüero (28 de febreru de 1823). Foi'l primer golpe d'estáu de la historia republicana peruana, conocíu como'l [[Motín de Balconín]].<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}55-59.</ref> El presidente [[José de la Riva Agüero]] (el primeru n'ostentar el títulu de ''Presidente de Perú'' y n'usar la banda presidencial bicolor) entamó una [[Segunda Campaña d'Entemedios]]. L'exércitu patriota aportó a Arequipa ya internóse nel Altu Perú, llegando a [[La Paz]] el 8 d'agostu de 1823. Pero tres la victoria de [[batalla de Zepita|Zepita]], los patriotes tuvieron d'entamar una retirada precipitada, escontra la mariña.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}316-324.</ref> Ante esti nuevu fracasu militar, el Congresu decidió llamar a [[Bolívar]], p'apurri-y la conducción de la guerra contra los realistes.<ref>Roel 1982, p.{{esd}}325.</ref> Ente que, Riva Agüero, en siendo destituyíu pol Congresu, coló a Trujillo, onde en rebeldía instaló'l so gobiernu, col so propiu Senáu. En Lima, el Congresu nomó en reemplazu de Riva Agüero al marqués de '''Torre Tagle''', que se convirtió asina nel segundu Presidente de Perú. D'esa manera, dos gobiernos apostábense'l poder nel Perú, asomando l'anarquía.<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}69-72.</ref> [[Archivu:Hw-bolivar.jpg|miniatura|180px|[[Simón Bolívar]].]] El 1 de setiembre de 1823 aportó al Callao el Llibertador '''Bolívar'''. El día 10 de setiembre'l Congresu de Lima dio-y la suprema autoridá militar en tola República. Siguía siendo Torre Tagle presidente, pero tenía de ponese d'alcuerdu en tou con Bolívar. La única torga pa Bolívar yera Riva Agüero, qu'instaláu en Trujillo con un exércitu de 3.000 homes, apoderaba tola rexón aledaña. Sicasí, los mesmos oficiales de Riva Agüero, prindaron a este y unviar al destierru. Asina se pudo finalmente unificar el mandu del país en manes de Bolívar.<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}72-78.</ref> El 5 de febreru de 1824, producióse un motín nes fortaleces del Callao, a resultes del cual los realistes recuperaron esti importante bastión. Ante tal delicada situación, el Congresu dio'l 10 de febreru un memorable decretu apurriendo a Bolívar la plenitú de los poderes por que fixera frente al peligru, anulando l'autoridá de Torre Tagle. Instalóse asina la Dictadura.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}337-340.</ref> N'asumiendo asina los poderes absolutos, [[Bolívar]], con refuerzos llegaos de la Gran Colombia, instalar en Trujillo, onde, cuntando colos recursos qu'a manes llenes otorgar los paisanos, preparó la campaña final de la independencia de Perú y de Hispanoamérica.<ref>Vargas Ugarte 1981, tomu VI, pp.{{esd}}324-328.</ref> Mentanto, nes files realistes suplió la división, lo que se fixo evidente cola sulevación del 22 de xineru de 1824 del xeneral [[Pedro Antonio de Olañeta]] nel Altu Perú.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}345-347.</ref> Bolívar abrió finalmente campaña, siendo'l so primera gran victoria foi la [[batalla de Junín]], llibrada'l 6 d'agostu de 1824, onde tuvieron una destacada y decisiva actuación los Húsares de Perú, conocíos dende entós como los [[Húsares de Junín]], escuadrón compuestu por embravecíos montoneros andinos.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}351-358.</ref> Más tarde, el llugarteniente de Bolívar, el xeneral [[Antonio José de Sucre|Sucre]], llogró la victoria d'[[Batalla d'Ayacucho|Ayacucho]], onde tamién destacó la Lexón Peruana, que se constituyó na base del [[exércitu peruanu]] (9 d'avientu de 1824). Esta victoria determinó'l final de la guerra nel Perú, que se concretó cola firma de la [[capitulación d'Ayacucho]].<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}382.</ref> L'últimu restu de la resistencia realista venció con tomar de les fortaleces del Callao en xineru de 1826.<ref>Roel 1982, pp.{{esd}}384-386.</ref> === La Iniciación de la República y del primer militarismu (1824-1836) === [[Archivu:Agustin Gamarra.jpg|miniatura|left|180px|[[Agustín Gamarra]], presidente de Perú (1829-1833 y 1839-1841).]] Rematada la guerra de la Independencia, el gobiernu de Perú siguió en manes de [[Simón Bolívar]], quien delegó les sos funciones executives nun Conseyu de Gobiernu, ente que los sos titulares cuntáronse [[Hipólito Unanue]] y [[Andrés de Santa Cruz]].<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}155-158.</ref> La ciudadanía peruana esperaba'l final de la dictadura y la instalación d'un gobiernu auténticamente peruanu, pero Bolívar deseyaba establecer la Federación d'Andar, qu'axuntaría a toles naciones por él lliberaes, sol so mandu vitaliciu. La xunta d'un [[Congresu de Panamá|Congresu anfictiónico en Panamá]] apuntó a tales deseos, que na práutica resultaron invidables.<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}116.</ref> Magar Bolívar retornó a Colombia en setiembre de 1826, dexó tou empuestu pa imponer nel Perú la [[Constitución Política de Perú de 1826|'''Constitución Vitalicia''']],<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}172.</ref> tal como yá lo fixera en Bolivia, república que la so creación fomentó, teniendo como base'l territoriu del Altu Perú.<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}126.</ref> Pero los elementos nacionalistes y lliberales peruanos desamarraron los díes 26 y 27 de xineru de 1827 una rebelión en Lima, que provocó la cayida del réxime bolivariano o vitaliciu.<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}180-181.</ref> Tres el gobiernu d'una Xunta presidida por Santa Cruz, asumió a la presidencia de Perú'l mariscal [[José de la Mar]]. Al añu siguiente, producióse la [[invasión peruana de Bolivia]], que punxo igualmente fin al réxime bolivariano en Bolivia, que la so cabeza yera'l mariscal Sucre.<ref>Basadre 2005, tomu 1, p.{{esd}}274.</ref> L'añu 1827 marcó pos l'entamu de la República Peruana llibre de toa dominación forana, pero significó tamién l'entamu de los braceos caudillistas. El Perú entró nuna etapa marcada por gobiernos militares, dirixíos polos caudiellos de la independencia. El primer conflictu internacional que tuvo d'enfrentar la nueva república foi la [[Guerra grancolombo-peruana|guerra cola Gran Colombia]] (1828-1829). El presidente d'esti país, Bolívar, cégaru pol fin de la so influencia nel Perú y Bolivia, desamarró la so roxura sobre'l gobiernu peruanu, acompañándolo de reclamos territoriales (esixía la entrega de les provincies peruanes de Baltes, Jaén y Maynas). La campaña marítima foi favorable al Perú, que la so marina prindó'l puertu de [[Guayaquil]], pero nun lu foi la campaña terrestre, na que l'exércitu peruanu sufrió un revés na [[batalla del Portete de Tarqui]]. Sicasí, dambes partes alcordaron celebrar la paz, rematando asina la guerra, ensin qu'hubiera un vencedor. Nel [[Tratáu de Guayaquil|tratáu de paz y amistá]], robláu'l 22 de setiembre de 1829, caltúvose la situación territorial previa al conflictu. Poco dempués finó Bolívar y la Gran Colombia fraccionar en tres repúbliques: Venezuela, Nueva Granada (Colombia) y Ecuador.<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}270-300.</ref> [[Archivu: Luis Jose de Orbegoso y Moncada.jpg|miniatura|derecha|150px|[[Luis José de Orbegoso]], presidente provisional de Perú (1833-1836).]] Mientres los gobiernos de '''[[José de La Mar]]''' (1827-1829), '''[[Agustín Gamarra]]''' (1829-1833) y '''[[Luis José de Orbegoso]]''' (1833-1836) l'alderique políticu centrar ente lliberales (que, como La Mar y Orbegoso favorecíen una presidencia controlada pol congresu) y conservadores (que, como Gamarra, yeren amigos del autoritarismu). Mientres esta dómina aprobáronse socesivamente dos Constituciones, de calter lliberal: la [[Constitución Política de la República Peruana (1828)|'''Constitución de 1828''']]<ref>Basadre 2005, tomu 1, pp.{{esd}}257-260.</ref> y la [[Constitución Política de la República Peruana (1834)|'''Constitución de 1834''']].<ref>Basadre 2005, tomu 2, p.{{esd}}82-84.</ref> D'otru llau púnxose tamién en discutiniu'l problema surdíu en redol a la creación de la república de Bolivia. Munchos yeren de la opinión de que fuera un error de Bolívar dixebrar l'Altu y el Baxu Perú, tan xuníes por llazos históricos, xeográficos y étnicos, y reclamaben la so xunta. Mientres unos, como Gamarra, queríen a cencielles amestar Bolivia al Perú, formando nuevamente un solu bloque, otros creíen en que yera necesariu federar dambes naciones. D'esta última opinión yera'l xeneral '''[[Andrés de Santa Cruz]]''' quien en 1829 llegó a la presidencia en Bolivia, onde impulsó una serie de midíes reformistes, pacificó el país, reorganizó l'exércitu, reestructuró les maltrechas finances y fixo meyores nel campu económico y educativo. De cuenta que Bolivia fíxose fuerte y Santa Cruz vio la ocasión d'impulsar dende'l so país la federación col Perú.<ref>Basadre 2005, tomu 2, p.{{esd}}30-32.</ref> Mentanto, el Perú aldericábase metanes una [[Guerra civil peruana de 1834|guerra civil]], ente gamarristas o bermudistas (conservadores) y orbegosistas (lliberales). Esta empecipióse cuando'l xeneral '''[[Pedro Pablo Bermúdez|Pedro Bermúdez]]''', partidariu de Gamarra, alzar n'armes a principios de 1834 y se autoproclamó Xefe Supremu. Magar el presidente Orbegoso llogró debelar esta insurrección n'abril de 1834, nun se sintió cómodu en Lima ya instaló el so gobiernu en Arequipa. En febreru de 1835 producióse la sulevación del nuevu xeneral '''[[Felipe Santiago Salaverry]]''', que se autoproclamó Xefe Supremu de la República. Orbegoso nun duldar entós en recurrir al auxiliu estranxeru pa someter a los rebeldes.<ref>Basadre 2005, tomu 2, p.{{esd}}69-74.</ref> En 1835, el presidente bolivianu Santa Cruz, cuntando cola aprobación del presidente peruanu Orbegoso, invadió'l Perú con un exércitu de 5.000 bolivianos. Desamarróse entós una [[Guerra ente Salaverry y Santa Cruz|sangrienta guerra]]. La resistencia peruana encabezar Gamarra y Salaverry. Gamarra foi ganáu por Santa Cruz na [[batalla de Yanacocha]]. Pela so parte, Salaverry, en ganando la [[batalla de Uchumayo]], acabó per ser ganáu na [[batalla de Socabaya]] y fusiláu en Arequipa (18 de febreru de 1836).<ref>Basadre 2005, tomu 2, pp.{{esd}}92-112.</ref> === La Confederación Peruanu-Boliviana (1836-1839) === {{AP|Confederación Perú-Boliviana|l1=Confederación Perú-Boliviana}} [[Archivu:Santa Cruz1.jpg|miniatura|left|150px|El Mariscal [[Andrés de Santa Cruz]], presidente de la Confederación Perú-boliviana (1836-1839).]] La '''[[Confederación Perú-Boliviana]]''' foi creada por Santa Cruz el 15 de xunu de 1837. Conformar el [[Estáu Nor-Peruanu]], el [[Estáu Sud-Peruanu]] y [[Bolivia]]. Santa Cruz realizó nel Perú un gran llabor alministrativu y dio la tranquilidá necesaria pal so bienestar y progresu.<ref>Basadre 2005, tomu 2, pp.{{esd}}118-124.</ref> Pero la Confederación tendría una vida efímera. En Chile, el toupoderosu ministru [[Diego Portales]] sollertó a los sos conciudadanos del peligru que significaba l'afitamientu de la Confederación pa los planes expansionistas chilenos. Una alianza ente Chile y los emigraos peruanos enemigos de Santa Cruz fixo posible la conformanza del llamáu [[Exércitu Xuníu Restaurador]] col propósitu d'invadir el Perú y “restaurar” la so situación política tal como yera antes de 1835. La [[Guerra contra la Confederación Perú-Boliviana|guerra de los restauradores contra los confederaos]] tuvo dos fases. Na primera, l'exércitu restaurador foi abarganáu por Santa Cruz cerca d'Arequipa, siendo obligáu a rindise y a roblar el [[Tratáu de Paucarpata]]. Na segunda, los restauradores tuvieron ésitu, ganando definitivamente a los confederaos na [[batalla de Yungay]] (20 de xineru de 1839). La Confederación foi eslleida y los dos “Perúes” se desligaron de Bolivia, formando una sola república que permanez hasta l'actualidá.<ref>Basadre 2005, tomu 2, pp.{{esd}}132-152.</ref> Al quedar eslleida la Confederación, '''[[Agustín Gamarra]]''' –quien participó del Exércitu Restaurador– foi impuestu como presidente pol Congresu, empecipiando la llamada [[Restauración (Perú)|Restauración]]. Gamarra instauró un gobiernu conservador, convocó a un [[Congresu Xeneral de Huancayo (1839)|Congresu Xeneral Constituyente]], que s'axuntó en [[Huancayo]] y dio la [[Constitución Política de Perú (1839)|'''Constitución de 1839''']]. Sicasí, la so obsesión de someter a Bolivia al dominiu peruanu, emburriar a invadir dichu país, desamarrándose asina una nueva [[Guerra ente Perú y Bolivia|guerra]] ente dambos países. Los bolivianos, dexando de llau los sos banderías polítiques, xuniéronse y ganaron a Gamarra na [[batalla de Ingavi]] (18 de payares de 1841). El mesmu Gamarra resultó muertu nel campu de batalla. Les tropes bolivianes invadieron el sur peruanu pero fueron conteníes pol pueblu peruanu entamáu en guerrilles.<ref>Basadre 2005, tomu 2, pp.{{esd}}192-234.</ref> === L'Anarquía militar (1839-1845) === {{AP|Anarquía militar (1841-1845)|l1=Anarquía militar (1841-1845)}} Nel Perú asumió'l poder el Presidente del Conseyu d'Estáu (vicepresidente) '''[[Manuel Menéndez]]''' (1841-1842), quien celebró la paz con Bolivia (7 de xunu de 1842). Pero desamarró l'anarquía na república, asocediéndose nel poder, tres dos talos golpes d'Estáu, los xenerales '''[[Juan Crisóstomo Torrico]]''', '''[[Francisco de Vidal]]''' y '''[[Manuel Ignacio de Vivanco]]'''. Esti postreru proclamóse como Supremu Direutor de la República y el so gobiernu denominóse'l Direutoriu (1843-1844). Vivanco representaba al sector más ríxidu del conservadorismu peruanu, pero la so inicial popularidá empezó a tornar.<ref>Basadre 2005, tomu 4, pp.{{esd}}70-96.</ref> Los xenerales [[Domingo Nieto]] y [[Ramón Castilla]], alzar en Tacna, invocando la restauración de la constitucionalidá. Esta [[Guerra civil peruana de 1843-1844|revolución constitucional]] trunfó finalmente na [[batalla de Carmen Alto]] (22 de xunetu de 1844) y restituyó al Presidente del Conseyu d'Estáu [[Manuel Menéndez]] (1844-1845), que convocó a les eleiciones presidenciales.<ref>Basadre 2005, tomu 4, pp.{{esd}}96-109.</ref> === El Boom guanero y la prosperidá miquera (1845-1864) === {{AP|Yera del Guanu|l1=Yera del guanu}} [[Archivu:RamonCastilla.jpg|miniatura|180px|derecha|'''[[Ramón Castilla]]'''.]] Nes eleiciones de 1845 trunfó '''[[Ramón Castilla]]''', empecipiando lo que sería'l so primer gobiernu, que s'enllargó hasta 1851, siendo'l primer gobiernu republicanu que pudo rematar el so periodu constitucional. Foi entós cuando la República Peruana atopó una relativa paz interior y pudo entamar la so vida político y económico. Castilla estableció polítiques de promoción d'estraición y esportación de fertilizantes naturales (guanu d'islles) qu'empecipiaron una era de prosperidá nel país. La venta del guanu realizar sol sistema de los conseñamientos. L'historiador Basadre denominó a esta etapa como'l de la ''Prosperidá Miquera'', pos la bonanza sería efímera. A Castilla asocediólu'l xeneral '''[[José Rufino Echenique]]''' (1851-1855), quien siguió les obres del so antecesor. Sicasí, viose envolubráu nun escándalu de corrupción rellacionáu col llamáu Afitamientu de la Delda Interna, pol cual l'Estáu pagó la delda que tenía con particulares dende los díes de la independencia, pero desgraciadamente munchos fixeron pasar por acreedores ensin selo. Españó entós la [[Revolución Lliberal de 1854|revolución de 1854]] encabezada per Castilla y sofitada polos lliberales, quien auspiciaron, en plenu conflictu, dos midíes perimportantes: l'abolición de la esclavitú y del tributu indíxena. Echenique foi ganáu na [[batalla de La Palma]], el 5 de xineru de 1855, teniendo d'arrenunciar a la presidencia y abandonar el país. El segundu gobiernu de '''Ramón Castilla''' (1855-1862) siguió'l llabor progresista empecipiada en 1845. Los primeros ferrocarriles y l'allumáu a gas llegaron al Perú nesti periodu. Amás, reorganizáronse los servicios postales y la carrera pública. Nel aspeutu internacional, la cancillería peruana tuvo una gran actividá a favor de la unidá americana (americanismu), al ponese enérxicamente a les intromisiones de les potencies europees n'América (Santu Domingu, Méxicu). D'otru llau, el Perú llibró un conflictu victoriosu contra'l [[Ecuador]], ente 1858 y 1860. Nel aspeutu internu, la promulgación de la [[Constitución de la República Peruana (1856)|Constitución lliberal de 1856]], provocó l'alzamientu de los conservadores en Arequipa, lideraos por [[Manuel Ignacio de Vivanco]]. Ello desencadenó al empar la [[Guerra Civil Peruana de 1856-1858|guerra civil de 1856-1858]], la más llarga y sangrienta que se diera hasta entós nel Perú. Esta remató col trunfu de Castilla concretáu cola [[Sitiu y Asaltu d'Arequipa|toma d'Arequipa]] (7 de marzu de 1858). Pa 1859 morrieren unos 41.000 peruanos nes constantes guerres civiles que solmenaron dichu país dende 1829.<ref>Sociedá d'Amigos de la Ilustración (1860). ''[https://books.google.cl/books?id=ObcrAAAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Revista del Pacíficu. Lliteraria y Científica]''. Tomu II. Valparaíso: Imprenta y libreria del Mercuriu de Santos Torneru, pp.{{esd}}505.</ref> Castilla, pulsiando'l sentir ciudadano (que tradicionalmente yera contrariu al lliberalismu anticlerical), se desligó de los políticos lliberales que-y sofitaren ya instauró un gobiernu conservador. En 1860 convocó a un Congresu Ordinariu, que se arrogó la facultá de Constituyente y dio una nueva Constitución, la [[Constitución Política de Perú (1860)|Constitución moderada de 1860]]; esta foi la carta magna de más duración na historia republicana peruana, pos taría vixente hasta 1920. Castilla foi asocedíu en 1862 pol xeneral puneño '''[[Miguel de San Román]]''', quien solo gobernó unos meses, pos finó víctima d'una enfermedá. Asocedió-y el primer vicepresidente, '''[[Juan Antonio Pezet]]''' (1863-1865). === La Guerra hispanu-suramericana (1864-1872) === {{AP|Guerra hispanu-suramericana|l1=Guerra hispanu-suramericana}} [[Archivu: CombateDosdeMayo.jpg|miniatura|left|El Combate del 2 de Mayu del Callao.]] En 1864 la Escuadra Española del Pacíficu ocupó les [[Islles Chincha]] (productores de guanu), desamarrando un incidente internacional de grandes consecuencies na política interna peruana. El presidente Pezet quixo iguar diplomáticamente esti conflictu, lo que la ciudadanía interpretó como una muestra de debilidá. Españó entós la revolución nacionalista del coronel '''[[Mariano Ignacio Prado]]''', que provocó'l [[golpe d'estáu]] contra'l presidente Pezet.<ref>https://www.iperu.org/guerra-civil-peruana-de-1865</ref> Prado instauró la dictadura y declaró la '''[[Guerra Hispanu-Suramericana|guerra a España]]''', aliándose con Chile. Tres el [[Combate del 2 de mayu|combati del Callao]] (2 de mayu de 1866), l'armada española retirar de les mariñes peruanes, sucesu que nel Perú celebróse como un trunfu que sellaba la independencia llograda en 1824.<ref>{{Cita web |url=https://www.gob.pe/institucion/munipativilca/noticias/603770-combate-del-2-de-mayo |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220818032248/https://www.gob.pe/institucion/munipativilca/noticias/603770-combate-del-2-de-mayo |fechaarchivu=2022-08-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.enterarse.com/20210126_0001-la-guerra-de-1866-y-el-combate-del-2-de-mayo-cuando-la-alianza-sudamericana-derroto-a-espana |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220701233923/https://www.enterarse.com/20210126_0001-la-guerra-de-1866-y-el-combate-del-2-de-mayo-cuando-la-alianza-sudamericana-derroto-a-espana |fechaarchivu=2022-07-01 }}</ref><ref>https://camp.ucss.edu.pe/blog/sentido-historico-del-combate-dos-mayo-la-historia-peruana/</ref> Los gastos causaos pola guerra afectaron severamente a la economía de Perú. El llamáu “boom guanero” empezaba yá a tornar. Prado intentó llegalizar el so mandatu, convocando a un [[Congresu Constituyente de Perú (1867)|Congresu Constituyente]], que-y nomó Presidente Constitucional y dio la [[Constitución Política de Perú (1867)|Constitución lliberal de 1867]].<ref>https://www.deperu.com/abc/constituciones/239/constitucion-politica-del-peru-1867</ref><ref>http://blog.pucp.edu.pe/blog/fernandotuesta/1997/09/20/la-efimera-constitucion-de-1867/</ref> Esto anició nuna revolución empobinada pol xeneral [[Pedro Díez Canseco]] en Arequipa y pol coronel [[José Balta]] en Chiclayo, que derrocó a Prado y restituyó la Constitución de 1860, a principios de 1868.<ref>https://carpetapedagogica.com/gobiernodejosebalta</ref> Instalóse'l gobiernu provisional de Díez Canseco, que convocó a eleiciones, nes que ganó'l coronel Balta. El gobiernu de '''[[José Balta]]''' (1868-1872) celebró'l llamáu [[Contratu Dreyfus]], que significó un nuevu enfoque na venta del guanu d'islles, dexando de llau'l devaluáu sistema de los conseñamientos.<ref>https://carpetapedagogica.com/contratodreyfus</ref><ref>https://www.lifeder.com/contrato-dreyfus/</ref> Cola garantía del guanu, el Perú llogró grandes emprestos, colos que pudo realizar importantes obres d'infraestructura, especialmente reflexaes na construcción de ferrocarriles de penetración de la mariña a la sierra, siendo'l más importante'l [[Ferrocarril Central de Perú|Ferrocarril Central]]. Estos emprestos, magar inyectaron al país de grandes capitales, a la llarga resultaron nefastos al tar a cuenta d'ingresos futuros, que nun se pudieron cubrir. Nes acabadures d'esti gobiernu, la eleición, per primer vegada, d'un presidente civil, [[Manuel Pardo y Lavalle]], llevó a una [[Rebelión de los coroneles Gutiérrez|insurrección militar de los hermanos Gutiérrez]], que terminó nel asesinatu de Balta y la gafienta reaición de la población de Lima (qu'executó a los usurpadores), en xunetu de 1872. Asina terminó lo que Basadre llamó'l '''Primer Militarismu'''. === El Primer Civilismo (1872-1879) === [[Archivu:ManuelPardo.jpg|miniaturadeimagen|264x264px|[[Manuel Pardo y Lavalle]], primer presidente civil de Perú.]] Manuel Pardo convirtióse nel primer presidente civil de Perú tres les [[Eleiciones presidenciales de Perú de 1872]], el gobiernu de '''[[Manuel Pardo y Lavalle]]''' (1872-1876) implementó importantes reformes de tipu lliberal na organización del estáu'l [[Partíu Civil (Perú)|Partíu Civil]] dirigio les principales reformes nel estáu dende'l [[Club Nacional (Lima)]], Ante la grave crisis económica y hacendaría, frente a la imposibilidá de cumplir tolos sos compromisos Pardo menguó'l presupuestu en defensa y se estatizó el salitre peruanu provocando la reaición contraria d'empreses ingleses y chilenes les cualos esplotaben y comercializaben el salitre tarapaqueño. La política esterior peruana opta por roblar el [[Tratáu d'Alianza Defensiva (Perú-Bolivia)|Tratáu d'Alianza Defensiva de 1873]] con Bolivia col propósitu de garantizar la integridá territorial de dambos países frente a cualquier agresión esterna plantégose la posibilidá d'un acercamientu d'Arxentina a l'Alianza pero la estratexa diplomática chilena consigue la neutralidá arxentina Mientres el primer civilismo realizáronse delles reformes estableció la educación primaria gratuita y obligatoria, promulgóse'l reglamentu d'instrucción pública, fundóse la escuela d'inxenieros, fundóse la sociedá de belles Artes, establecióse la educacion secundaria femenina y constrúyose la escuela normal de muyeres, construyóse l'Hospital 2 de Mayu y ampliáronse delles rutes ferroviaries les principales fueron: llo-Moquegua, Paita-Piura, Arequipa-Puno, San Bartolomé-Chiclayo, Trujillo-Pacasmayo. El censu de 1876 dio a conocer qu'había una población de 2{{esd}}673{{esd}}075 peruanos. La principal fonte de recursos del estáu, el guanu, sobreexplotado, empezar a escosar y resultó inevitable una crisis económica que'l socesor de Pardo, el xeneral [[Mariano Ignacio Prado]] (1876-1879) el cual llego al poder col sofitu de los civilistes tuvo qu'encarar, metanes una virtual bancarrota del Estáu. Como remortina inevitable d'esta situación, el Perú quedó desarmáu, al desdexase l'equipamientu del Exércitu y la Marina, situación qu'aprovecharía Chile pa llevar alantre la so política expansionista, lo que desamarraría una sangrienta guerra ente Perú, Bolivia y Chile. === La Guerra del Pacíficu (1879-1884) === {{AP|Guerra del Pacíficu}} [[Archivu:COMBAT~1.JPG|miniatura|left|[[Combate de Angamos]]. Oleu de Teófilo Castillo Guas.]] L'incidente que desamarró la llamada '''[[Guerra del Pacíficu]]''' (meyor llamada Guerra del Guanu y del Salitre), foi un diferendo ente Chile y Bolivia por un problema d'impuestos. El Perú viose obligáu a ayudar a Bolivia, pos roblara con esta nación el [[Tratáu d'Alianza Defensiva (Perú-Bolivia)|Tratáu d'Alianza Defensiva de 1873]]. El 5 d'abril de 1879, [[Chile]] declaró la guerra al Perú. Poco antes, Bolivia declarara la guerra a Chile. Magar la causa inmediata por que'l Perú viérase abasnáu nesti conflictu foi'l Tratáu con Bolivia de 1873, la historiografía peruana ye unánime al sostener que la causa fonda d'esta guerra foi l'ambición de Chile d'apoderase de los territorios salitreros y guaneros del sur de Perú.<ref>Paz Soldán, Mariano Felipe: ''Narración histórica de la guerra de Chile contra Perú y Bolivia'' (Buenos Aires, 1883; reeditada por Carlos Milla Batres en 1979) {{cita|"Güei ye una verdá histórica, comprobada con documentos oficiales de Chile y polos sos mesmos publicistes, que la verdadera causa de la guerra declarada por esta nación al Perú y Bolivia en 1879… yera l'ambición d'enanchar el so territoriu a cuenta de estos; los guanos de la mariña y les salitreras de Atacama y Tarapacá embargaben pos la cobicia del gobiernu y del pueblu chilenu".}}</ref> Nuna primer etapa de la guerra, la [[Campaña naval de la Guerra del Pacíficu|campaña naval]], la marina peruana repelió l'ataque chilenu hasta'l 8 d'ochobre de 1879, día nel que se llibró'l [[combate naval de Angamos]], onde l'armada chilena acorrexó al [[monitor Huáscar|monitor ''Huáscar'']], el principal buque de la marina peruana comandado pol [[Almirante]] '''[[Miguel Grau Seminario]]''', quien morrió na esfriega y convirtióse dende entós nel mayor héroe de Perú. [[Archivu:Batalla de Arica.jpg|miniatura|derecha|La [[Batalla de Arica]]. Oleu del pintor peruanu Juan Lepiani.]] Depués de vencer a la escuadra peruana, Chile dio entamu a la campaña terrestre de la guerra. Esta enllargaríase por casi cuatro años. Empezó col [[Desembarcu y combate de Pisagua|desembarcu de Pisagua]]. Depués llibróse la campaña de Tarapacá, marcada pola derrota peruana en [[Batalla de San Francisco o Dolores|San Francisco]]. Tres una manera victoria en [[Batalla de Tarapacá|Tarapacá]], los restos del exércitu peruanu recularon escontra Arica, dexando en poder de Chile tola provincia de Tarapacá. La siguiente campaña, la de [[Campaña de Tacna y Arica|Tacna y Arica]], significó otra derrota pa los peruanos y los sos aliaos bolivianos, concretada na [[batalla del Altu de l'Alianza]]. Depués producióse la heroica resistencia peruana na plaza d'[[Batalla de Arica|Arica]], onde'l coronel '''[[Francisco Bolognesi]]''', al mandu d'un amenorgáu exércitu, venció ante l'ataque apolmonante del enemigu, cumpliendo la so promesa de “engarrar hasta quemar l'últimu cartuchu” (7 de xunu de 1880). [[Archivu:El tercer reducto.jpg|miniatura|left|La defensa de los peruanos n'unu de los apartaces de Miraflores. Oleu del pintor peruanu Juan Lepiani.]] Fracasaes unes conferencies de paz, Chile abrió la [[campaña de Lima]]. El nuevu gobiernu peruanu, encabezáu pol dictador [[Nicolás de Piérola]] (qu'asumiera'l poder tres el viaxe de Prado escontra l'estranxeru), entamó la defensa de la capital, construyendo apartaces nel sur de Lima. Los defensores peruanos, mayormente milicianos, batiéronse aprofiantemente en [[Batalla de San Juan y Chorrillos|San Juan]] y [[Batalla de Miraflores|Miraflores]], el 13 y el 15 de xineru de 1881, respeutivamente. Victoriosos los chilenos, [[ocupación de Lima|ocuparon Lima]]. En [[Distritu de Pueblo Libre|La Magdalena]] instalóse'l gobiernu provisional de '''[[Francisco García Calderón]]''', quien pola so negativa a apautar una paz con cesión territorial, foi prindáu y confináu en Chile. A García Calderón asocedió-y el contralmirante '''[[Lizardo Montero Flores]]''', qu'instaló'l so gobiernu en Arequipa. [[Archivu: Andrés Avelino Cáceres 2.jpg|miniatura|180px|derecha|Semeya del xeneral [[Andrés Avelino Cáceres]]. Obra del pintor Nicolás Palas.]] Magar los escalabros de los exércitos peruanos, la guerra siguió gracies a la [[Campaña del Argañal o Sierra|resistencia]] que na sierra peruana comandó el xeneral '''[[Andrés Avelino Cáceres]]''', quien llogró los trunfos de Pucará, Marcavalle y Concepción ([[departamentu de Junín]], na sierra central), ente'l 9 y el 10 de xunetu de 1882. Sicasí, el xeneral [[Miguel Iglesias Pino de Arce|'''Miguel Iglesias''']], impactáu poles severu represiones que los chilenos exercíen sobre les poblaciones civiles, dio'l [[Berru de Montán]] (31 d'agostu de 1882), reclamando la firma d'una paz definitiva con Chile, pa empecipiar d'una vegada la xera de la Reconstrucción del país. Cáceres oponer a esti planteamientu y treslladó les sos fuercies escontra'l norte, pero tres la so derrota na [[batalla de Huamachuco]] (10 de xunetu de 1883), Iglesias, yá nel poder, tuvo'l camín llibre pa roblar con Chile'l '''[[Tratáu de Rancón]]''' que punxo fin a la guerra (20 d'ochobre de 1883). Por aciu esti Tratáu, el Perú apurría a Chile a perpetuidad la provincia de Tarapacá, ente que les provincies de Tacna y Arica quedaben suxetes a l'alministración chilena por diez años, al cabu de los cualos debíase realizar un plebiscitu pa decidir el destín final de dambos territorios. La guerra con Chile foi la mayor catástrofe bélica que sufrió'l Perú na so historia republicana. Significó la perda de más de 10,000 vides humanes según la total destrucción de les fuercies granibles del país, sumáu al sentimientu d'humildación que marcaría mientres enforma tiempu al espíritu de la nación. === La Reconstrucción Nacional y el segundu militarismu (1884-1895) === {{AP|Reconstrucción Nacional}} Tres la guerra del Pacíficu, empecipióse'l periodu de la ''Reconstrucción Nacional'', esto ye, de resurdimientu económicu, políticu y social. Anque foi este un periodu de relativu aselu, en realidá'l país nun conoció la reactivación económica nin la paz política sinón hasta 1895. Esta etapa ye tamién conocida como la del '''Segundu Militarismu''', pos los caudiellos militares volvieron al ruedu políticu, anque esta vegada non como vencedores, sinón como vencíos. El gobiernu de '''Iglesias''', firmante de la paz con Chile, yera descomanadamente impopular. Quien gociaba de sonadía yera'l xeneral Cáceres, l'héroe de la resistencia. El país quedó estremáu en dos bandos: los "azules", que siguíen a Iglesias, y los "coloraos", a Cáceres. Españó la [[Guerra civil peruana de 1884-1885|guerra civil de 1884-1885]]. Cáceres llogró “huaripampear” o poner fora de xuegu al exércitu principal d'Ilesies na sierra central, nuna brillosa estratexa militar, depués de lo cual atacó Lima, onde punxo sitiu al Palaciu de Gobiernu, en payares de 1885. Iglesias viose obligáu a arrenunciar a la presidencia y el poder quedó provisoriamente en manes del [[Conseyu de Ministros de Perú|Conseyu de Ministros]] presidíu por [[Antonio Arenas]]. Este convocó a eleiciones nes que ganó abrumadoramente Cáceres. El primer gobiernu de '''Andrés A. Cáceres''' (1886-1890) encaró la reconstrucción del país, especialmente nel campu económico. Punxo fora de cursu'l devaluáu billete fiscal o papel moneda; creó impuestos nuevos; intentó la descentralización tributaria; y pa solucionar el problema de la enorme delda esterna robló'l [[Contratu Grace]] pol cual apurrió los [[ferrocarril]]es a los acreedores. [[Archivu:PiérolaenCocharcas.jpg|miniatura|left|Piérola y les sos montoneros entren a Lima pela Puerta de Cocharcas (17 de marzu de 1895).]] A Cáceres asocedió-y unu de los sos partidarios, el coronel '''[[Remigio Morales Bermúdez]]''' (1890-1894). Este llevó a cabu un discretu gobiernu y tuvo d'enfrentar la negativa de Chile a convocar el plebiscitu de Tacna y Arica. Víctima d'una enfermedá, Morales Bermúdez morrió'l 1 d'abril de 1894, antes de concluyir el so mandatu. Asoceder el segundu vicepresidente '''[[Justiniano Borgoño]]''', quien allanó el camín pa la vuelta al poder del xeneral Cáceres y convocó a unes eleiciones que fueron bien cuestionaes. Cáceres trunfó en dichos comicios y per segunda vegada asumió la presidencia en 1894. Sicasí'l so gobiernu escarecía de llexitimidá. El anticacerismo formó la Coalición Nacional, integrada polos [[Partíu Demócrata (Perú)|demócrates]] y [[Partíu Civil (Perú)|civilistes]], qu'escoyeron como líder a [[Nicolás de Piérola]] (xefe de los demócrates), entós desterráu en Chile. En tol Perú surdieron partíes de montoneros que se sumaron a la causa de la Coalición. Piérola retornó al Perú, y en [[Chincha]] dio un Manifiestu a la Nación, tomando'l títulu de Delegáu Nacional. De momentu púnxose en campaña sobre Lima, al mandu de los montoneros. Estos atacaron la capital del 17 a 19 de marzu de 1895, desamarrando una llucha bien sangrienta. Al trate desprovistu del sofitu del pueblu, Cáceres arrenunció y partió al exiliu. La guerra civil costó unes 4000 vides.<ref>{{cita web |url=http://necrometrics.com/wars19c.htm|títulu=Nineteenth Century Death Tolls|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Instalóse una Xunta de Gobiernu presidida por '''[[Manuel Candamo]]''', que convocó a eleiciones nes que trunfó abrumadoramente Piérola. === La República Aristocrática (1895-1919) === {{AP|República Aristocrática}} [[Archivu:Presidente Nicolás de Piérola.jpg|miniatura|180px|derecha|[[Nicolás de Piérola]], presidente constitucional de Perú de 1895 a 1899. Años tras, mientres la Guerra de Pacíficu, fuera Dictador (1879-1881).]] El gobiernu constitucional de Piérola (1895-1899) reorganizó l'Estáu Peruanu y sanió les finances públiques, impulsando l'aforru, la bancarización y la industria, y combatiendo la corrupción. Amontóse l'emplegu y una nueva era de prosperidá empezó pal Estáu. Ye la llamada '''República Aristocrática''' (más esautamente, oligárquica), onde miembros de la élite social gobernaríen dende 1899 hasta 1919 en paz y con crecedera económica. Les principales fuercies polítiques yeren el [[Partíu Demócrata (Perú)|Partíu Demócrata]] o pierolista y [[Partíu Civil (Perú)|Partíu Civil]] o civilista. Esti postreru foi'l qu'exerció'l predominiu, a partir de 1903. Otres fuercies polítiques importantes fueron el [[Partíu Constitucional (Perú)|Partíu Constitucional]] o cacerista y el [[Partíu Lliberal (Perú)|Partíu Lliberal]] d'[[Augusto Durand]]. Los gobiernos llegaron al poder vía eleiciones democrátiques, a esceición del periodu d'Óscar R. Benavides (1914-1915), que foi frutu d'un golpe militar. Dempués de Piérola, los presidentes que s'asocedieron fueron los siguientes: * '''[[Eduardo López de Romaña]]''' (1899-1903), que siguió'l desenvolvimientu de l'[[agricultura]], la [[minería]] y la [[industria]]; promovió la colonización de los valles interandinos y zones orientales; promulgó'l Códigu de Minería, el nuevu Códigu de Comerciu y el Códigu d'Agües; y encaró los problemes derivaos de la política de chilenización en Tacna y Arica. * '''[[Manuel Candamo]]''' (1903-1904), fanegueru home de negocios y líder del Partíu Civil, que foi'l segundu civilista en llegar a la presidencia, dempués de Manuel Pardo en 1872. Pero finó antes de rematar el so mandatu, ensin poder realizar obra importante. * '''[[Serapio Calderón]]''' (1904), xurista cuzqueño, qu'asumió'l poder na so calidá de segundu vicepresidente (el primeru, [[Lino Alarco]], finara antes de xurar el cargu) y convocó a nuevos comicios. [[Archivu: José Pardo y Barreda 3.jpg|left|180px|miniatura|[[José Pardo y Barreda]], del Partíu Civil, foi presidente de Perú en dos causes (1904-1908 y 1915-1919).]] * '''[[José Pardo y Barreda]]''' (primer gobiernu, 1904-1908), fíu del fundador del Partíu Civil, Manuel Pardo, qu'encabezaba una nueva xeneración de civilistes con pruyimientos renovadores. Reformó la educación pública, fomentó la cultura y empecipió la llexislación social. Esmolecióse tamién por defensa nacional, repotenciando al Exércitu y la Marina. Nel aspeutu internacional enfrentó conflictos estremeros con Colombia, Ecuador y Bolivia. Pero'l problema que más demandaba entós l'atención de la Cancillería peruana yera l'engarráu con [[Chile]], país que retenía illegalmente les provincies peruanes de Tacna y Arica. * '''[[Augusto B. Leguía]]''' (primer gobiernu, 1908-1912), civilista y ex ministru de Facienda, acabó per dixebrar se del Partíu Civil pa formar el so propiu grupu políticu. Enfrentó problemes estremeros colos cinco países vecinos, de los cualos namái llogró solucionar definitivamente aquellos que caltenía con [[Brasil]] ([[Tratáu Velarde-Rio Branco]]) y [[Bolivia]] ([[Tratáu Polo-Bustamante]]), en 1909. Con [[Ecuador]] hubo un conato de conflictu en 1910, con [[Colombia]] llibróse'l [[conflictu de La Pedrera]] (1911) y con Chile rompieron les rellaciones diplomátiques, ante'l recrudecimiento de la brutal política de chilenización en Tacna y Arica. Nel orde internu, Leguía encaró tamién muncha perturbación. Enfrentó con valentía una [[Sulevación del 29 de mayu de 1909|intentona golpista]] promovida por [[Carlos de Piérola]], hermanu de Nicolás de Piérola, y dos de los fíos d'esti (29 de mayu de 1909). * '''[[Guillermo Billinghurst]]''' (1912-1912), ex alcalde de Lima y ex pierolista, qu'aprució arrolladoramente como candidatu presidencial y foi escoyíu pol [[Congresu de la República de Perú|Congresu de la República]]. Propúnxose favorecer a la clase obrera, lo que-y ganó la perceguera de la oligarquía. Caltuvo un bracéu aportunante col Congresu, apoderáu polos civilistes y leguiístas, los sos adversarios políticos. Entamó entós eslleir el parllamentu y convocar al pueblu pa realizar reformes constitucionales, lo que provocó una intriga orquestado pola oligarquía y los militares, que remató col so derrocamientu'l 4 de febreru de 1914. * '''[[Óscar R. Benavides]]''' (1914-1915), coronel del exércitu peruanu, qu'encabezó'l golpe d'estáu contra Billinghurst, asumiendo'l poder, primero a la cabeza d'una Xunta de Gobiernu y depués como presidente provisional designáu pol Congresu. Enfrentó'l problema monetariu y comprometióse a restaurar l'orde llegal, convocando a eleiciones. * '''[[José Pardo y Barreda]]''' (segundu gobiernu, 1915-1919), trunfó nes eleiciones de 1915, retornando asina'l Partíu Civil al poder. Esti segundu gobiernu carauterizar pola violencia político y social, síntoma del escosamientu del civilismo y de la crisis mundial. Los movimientos sociales entamáronse notablemente nestos años. La llucha pola xornada de les ocho hores llaborales (importante conquista social que foi aprobáu por Pardo en 1919) y les pocu conocíes revueltes llabradores na sierra sur del país (causada polos abusos de les grandes faciendes) xeneraron una activa vida política. Tou ello preparó'l camín pa la interrupción de la democracia por aciu un golpe d'estáu que promovió'l ex-presidente Augusto B. Leguía, el principal candidatu nes eleiciones de 1919, so la escusa que'l gobiernu entamaba desconocer el so trunfu. === L'Oncenio de Leguía (1919-1930) === {{AP|Oncenio}} [[Archivu: Augusto B Leguia 2.jpg|miniatura|derecha|180px|[[Augusto B. Leguia]], presidente de Perú (1908-1909 y 1919-1930).]] Peracabáu'l golpe d'estáu del 4 de xunetu de 1919, '''[[Augusto B. Leguía]]''' asumió'l poder como presidente transitoriu. Eslleió'l Congresu y convocó a un plebiscitu p'aprobar una serie de reformes constitucionales. Simultáneamente, convocó a eleiciones pa escoyer a los representantes d'una [[Asamblea Nacional de Perú (1919)|Asamblea Nacional]], que mientres el so primeres 30 díes encargar de ratificar les reformes constitucionales, esto ye, fadría d'Asamblea Constituyente, pa depués asumir la función de Congresu ordinariu. Esta Asamblea instalóse'l 24 de setiembre de 1919 y ratificó como Presidente Constitucional a Leguía, el 12 d'ochobre de 1919. Finalmente, dio la [[Constitución pa la República de Perú (1920)|Constitución de 1920]]. Esti segundu gobiernu de Leguía, autodenomináu «Patria Nueva», enllargar por once años, yá que, tres dos tales reformes constitucionales, reelixir en 1924 y en 1929. Por eso conózse-y tamién como l''''Oncenio'''. Foi una dómina en que s'acutaron les llibertaes públiques. El diariu opositor ''[[La Prensa (Perú)|La Prensa]]'', foi asaltáu y confiscado. Barrióse tamién cola oposición nel Congresu, que quedó sometíu al Executivu. Los opositores políticos fueron escorríos, presos, deportaos y hasta fusilaos. La esmolición esencial de Leguía foi la modernización del país, lo que quixo imponer a pasu aceleráu. Sucesu notable d'esti periodu foi la celebración pomposa del Centenariu de la Independencia de Perú en 1921, que'l so actu central foi la inauguración de la [[Plaza San Martín (Lima)|Plaza San Martín]], nel centru de Lima. Un xigantescu programa d'obres públiques foi financiáu con emprestos llograos del esterior. Iguáronse y pavimentaron munches aveníes, cais y places, y abriéronse delles aveníes, como l'Avenida Progreso (güei Venezuela) y l'Avenida Leguía (güei [[Avenida Arequipa|Arequipa]]). Fomentóse la política colonizadora, realizáronse importantes obres de regación na mariña y obres viales en tola República, ente otres. Midida impopular foi la Llei de Conscripción Vial (1920) qu'obligaba a tolos homes de 18 a 60 años d'edá a trabayar gratuitamente na construcción y apertura de carreteres, per espaciu de 6 a 12 díes al añu, lo que na práutica afectó mayormente a la población indíxena. Nel aspeutu internacional, robláronse dos trataos internacionales bien polémicos: * El [[Tratado Salomón-Lozano]], con Colombia, el 24 de marzu de 1922, que foi aprobáu pol Congresu en 1927. Vencía a Colombia "[[Trapeciu Amazónicu]]", onde se topaba la población peruana de [[Leticia (Amazones)|Leticia]]. * El [[Tratáu de Lima Tratáu Rada Gamio-Figueroa Larraín]], con Chile, el 3 de xunu de 1929. Punxo términu a la dilatada y espinosa cuestión estremera col vecín país del sur. Dambes partes arrenunciaron a la realización del tantes vegaes retardáu plebiscitu de Tacna y Arica, y alcordaron el siguiente arreglu: Tacna tornaría al senu de la patria peruana, y Arica permanecería en Chile. Nel aspeutu políticu clisáronse los vieyos partíos y surdieron los primeros partíos modernos qu'apiguraron a los sectores mediu y popular d'enclinos reformistes o revolucionaries: el [[APRA|Partíu Aprista]], fundáu por [[Víctor Raúl Haya de la Torre]] y el [[Partíu Socialista Peruanu]], fundáu por [[José Carlos Mariátegui]]. [[Archivu:José Carlos Mariátegui in 1929.jpg|miniatura|left|[[José Carlos Mariátegui]].]] Nel aspeutu económicu, amontóse notablemente la dependencia escontra los [[Estaos Xuníos]] por cuenta de los fuertes emprestos contraíos a los bancos norteamericanos pa realizar obres públiques; la delda llegó a los 150 millones de dólares en 1930. Ello provocó una aparente bonanza, que remató al españar la [[Gran Depresión|crisis mundial de 1929]] afectando direutamente a la población, siendo'l factor qu'aceleró la cayida de Leguía, sumáu al descontentu pola evidente corrupción alministrativa y pola firma de los trataos con Colombia y Chile. El 22 d'agostu de 1930 el comandante [[Luis Miguel Sánchez Cerro]], al mandu de la guarnición d'[[Arequipa]], pronunciar contra Leguía. El movimientu revolucionariu arrobinóse rápido pel sur del país. Nes primeres hores de la madrugada del 25 d'agostu la guarnición de Lima, obligó a arrenunciar a Leguía. El poder quedó en manes d'una Xunta Militar de Gobiernu presidida pol xeneral [[Manuel María Ponce Brousset]]. Dos díes depués este apurriría'l poder a Sánchez Cerro, quien aportó a la capital n'avión. Asina remató'l Oncenio. === Los Regimenes fascistes y el tercer militarismu (1930-1939) === El fin del Oncenio traxo consigo la irrupción de los militares na vida política, fenómenu que l'historiador [[Jorge Basadre]] denominó'l Tercer Militarismu, que surdió a consecuencia del vacíu políticu (al tar los partíos tradicionales debilitaos o en trance d'estinción) y ante los peligros qu'aparentemente, acesmaben al Estáu y a la nación de resultes de la crisis mundial. Tres la cayida de Leguía, el comandante [[Luis Miguel Sánchez Cerro]] constituyó una Xunta Militar de Gobiernu so la so presidencia. La situación del país yera crítica; produciéronse disturbios obreros, universitarios y militares. Pa remediar la crisis económica, Sánchez Cerro contrató una misión d'espertos financistas d'Estaos Xuníos, encabezáu pol profesor [[Edwin Walter Kemmerer|Edwin W. Kemmerer]], que suxirieron l'aplicación d'una serie de midíes, de les que solo s'acoyeríen parcialmente unes cuantes.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}66-70.</ref> [[Archivu: Sánchez Cerro.jpg|miniatura|derecha|180px|[[Luis Sánchez Cerro]], presidente de la Xunta de Gobiernu de 1930-1931 y presidente constitucional de 1931 a 1933.]] Sánchez Cerro prometió convocar a eleiciones, postulando él mesmu como candidatu a la presidencia, ensin abandonar el poder, lo que provocó'l refugu de la ciudadanía.<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}52-53.</ref> Una nueva rebelión qu'españó en Arequipa obligar a dimitir el 1 de marzu de 1931.<ref>Basadre 2005, tomu 15, p.{{esd}}57.</ref> Interinamente, per unes hores, asumió'l poder el xefe de la [[ilesia católica]] peruana, monseñor [[Mariano Holguín]], como presidente d'una xunta de notables, que darréu dio pase a una Xunta Transitoria presidida pol presidente de la Corte Suprema, [[Ricardo Leoncio Elías]] y depués pol teniente coronel [[Gustavo Jiménez]].<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}57-61.</ref> Sicasí, estes Xuntes nun gociaron de sofitu y la presión popular impunxo al vieyu líder apurimeño [[David Samanez Ocampo y Sobrino|David Samanez Ocampo]] como presidente d'una Xunta Nacional de Gobiernu, con representación de tol país (11 de marzu de 1931).<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}61-62.</ref> Samanez pacificó momentáneamente al país y convocó a eleiciones pa Presidente y los representantes de l'Asamblea Constituyente. Con tal fin dio un nuevu Estatutu Eleutoral y creó'l [[Xuráu Nacional d'Eleiciones (Perú)|Xuráu Nacional d'Eleiciones]].<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}112-114.</ref> Estes [[Eleiciones xenerales de Perú de 1931|eleiciones xenerales]] realizáronse'l 11 d'ochobre de 1931 y fueron les primeres eleiciones modernes de la historia peruana. Aplicóse'l votu secretu y direutu.<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}114-115.</ref> Los principales candidatos fueron Sánchez Cerro, pola [[Unión Revolucionaria]], y [[Víctor Raúl Haya de la Torre]], pol [[Partíu Aprista Peruanu]].<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}118-119.</ref> Sánchez Cerro, prestigiado por ser el caudiellu que punxo fin al Oncenio, trunfó per un ampliu marxe. Los apristas nun reconocieron la resultancia y denunciaron fraude, quedando asina'l país estremáu y en cantu de la guerra civil.<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}150-151.</ref> Sánchez Cerro asumió como presidente constitucional el 8 d'avientu de 1931. Esi mesmu día instalóse tamién el [[Congresu Constituyente de Perú (1931)|Congresu Constituyente]]<ref>Basadre 2005, tomu 15, p.{{esd}}164.</ref> que la so misión primordial foi dar una nueva [[Constitución Política de Perú (1933)|Constitución Política]], la mesma que foi promulgada'l 9 d'abril de 1933.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}87.</ref> El gobiernu sanchecerrista cuntaba con mayoría parllamentaria, pero los diputaos apristas conformaron una combativa minoría opositora al gobiernu. Esta oposición tornóse exacerbada. Menudearon los atentaos, les revueltes y los actos terroristes. El Congresu aprobó lleis severes, ente elles una llamada ''Llei d'Emerxencia'', que dio al gobierno poderes especiales pa reprimir a los opositores, cuantimás a los apristas, anque tamién a los comunistes. Los diputaos apristas fueron prindaos y desterraos.<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}170-178.</ref> En 1932, conocíu como l'añu de la barbarie”,<ref>Thorndike, Guillermo (1969): ''L'añu de la barbarie''. Lima: Editorial Nueva América S.A.</ref> asocedieron una serie de sucesos sangrientos provocaos polos apristas: un atentáu criminal contra la vida del mesmu Sánchez Cerro, que se salvó fortuitamente;<ref>Basadre 2005, tomu 15, pp.{{esd}}184-185.</ref> una rebelión de la marinería de la escuadra del [[Callao]], que foi encalorada severamente, siendo fusilaos ocho marineros;<ref>Basadre, 2005, tomu 15, pp.{{esd}}200-201.</ref> y la llamada [[Revolución de Trujillo de 1932|revolución aprista de Trujillo]] (7 de xunetu), que foi reprimida sangrientamente pol gobiernu. Trujillo, en siendo bombardiada pola aviación, foi tomada pol exércitu, qu'en represalia pola masacre de los oficiales prisioneros nel cuartel O'Donovan, fusiló a un númberu ensin determinar de ciudadanos, que dende entós fueron consideraos como los mártires del aprismo”.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}84.</ref> Nel aspeutu internacional, Sánchez Cerro, primíu pola opinión pública, viose obligáu a sofitar a los patriotes peruanos de [[Leticia (Amazones)|Leticia]], que queríen que'l so territoriu, cedíu a Colombia pol [[Tratado Salomón-Lozano]], volviera al senu de Perú. Ello que provocó un [[Guerra colombo-peruana|enfrentamientu bélicu]] con dicha nación,<ref>Basadre, 2005, tomu 16, pp.{{esd}}12-48.</ref> na que perderíen la vida de 200 a 250 militares.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-174546|títulu=Clave 1932 Guerra Perú-Colombia|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Precisamente, metanes esi ambiente bélico, Sánchez Cerro foi víctima d'otru atentáu, qu'esta vegada resultó mortal. En pasando revista a un grupu de movilizables nel Hipódromu de Santa Beatriz (güei [[Campu de Marte (Lima)|Campu de Marte]], en Lima), Sánchez Cerro retirábase a bordu del so carru descapotable, cuando un individuu con una pistola averó corriéndose-y y, encaramándose nel autu, disparó-y dellos tiros a espetaperru, unu de los cualos impactó-y nel pechu. Lleváu d'urxencia al Hospital Italianu (asitiáu na avenida Abancay), Sánchez Cerro finó poques hores dempués (30 d'abril de 1933). Súpose dempués que'l magnicida, de nombre Abelardo González Leiva (que foi victimado nel actu pola guardia presidencial), afiliárase al partíu aprista años antes, pero nun se determinó si actúo solu o formó parte d'una intriga.<ref>Basadre 2005, tomu 16, pp.{{esd}}54-55.</ref> Esi mesmu día'l Congresu, trasgrediendo la Constitución, nomó presidente de la República al xeneral [[Óscar Benavides]], por que completara el periodu del difuntu presidente, esto ye hasta 1936.<ref>Basadre 2005, tomu 16, pp.{{esd}}56-58.</ref> [[Archivu: Oscar R Benavides y su gabinete - 1933.jpg|miniatura|left|301x301px|El xeneral [[Óscar R. Benavides]] y el so gabinete ministerial. Lima, 1933.]] Benavides asumió asina, per segunda vegada, la presidencia (la primera fuera en 1914-1915). La so primer xera foi buscar el fin del conflictu con [[Colombia]], país col que se llegó a un alcuerdu de paz en mayu de 1934, previu compromisu de Perú de respetar el Tratáu Salomón-Lozano.<ref>Chirinos 1985, tomu II, pp.{{esd}}121-122.</ref> Nel aspeutu internu, Benavides dio la Llei d'Amnistía Xeneral, que favoreció a los apristas y a otros escorríos políticos. Pero esta apertura duraría pocu tiempu y pocu dempués reinicióse la persecución contra los apristas. Estos respondieron con atentaos. El [[15 de mayu]] de 1935 asocedió l'asesinatu del direutor del diariu ''[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]'', [[Antonio Miró Quesada de la Guerra]], y el de la so esposa, a manes d'un militante aprista. La represión enfoscó.<ref>Chirinos 1985, tomu II, p.{{esd}}123.</ref> Tanto'l Partíu Aprista como'l Comunista fueron proscritos por llei, por ser partíos “internacionales”, d'alcuerdu a una revesosa interpretación d'un artículu constitucional. Como'l so periodu tenía de rematar en 1936, Benavides convocó a eleiciones nes que'l candidatu favoritu yera [[Luis Antonio Eguiguren]]; pero estes eleiciones fueron anulaes pol Xuráu Nacional d'Eleiciones, col argumentu de que los votos de los apristas favorecíen a Eguiguren, y por tanto, yeren illegales por provenir d'un partíu proscritu. Consultáu'l Congresu, este decidió que Benavides estendiera'l so mandatu por trés años más, hasta 1939, y por añadidura venció-y la facultá de llexislar. Darréu, el Congresu eslleióse.<ref>Chirinos 1985, tomu II, pp.{{esd}}124-125.</ref> Sol lema de «orde, paz y progresu», Benavides gobernó sofitáu pola alta finanza y les Fuercies Armaes. Llogró superar la crisis económica, ameyoró notablemente l'aspeutu financieru, especialmente no rellacionao cola banca y la captación d'impuestos, aplicándose dellos proyeutos que dexara la misión Kemmerer en 1931. El país empezó a entrar a un periodu de prosperidá por cuenta de les esportaciones, especialmente agrícoles y mineres. Realizáronse grandes obres de modernización na capital, la inauguración de les nueves sedes de los trés poderes del Estáu (Palaciu de Gobiernu, Congresu y Palaciu de Xusticia), según obres de saneamientu en diverses ciudaes. Rematáronse delles obres de regación empecipiaes por Leguía, construyéronse barrios y comedores pa los trabayadores y les sos families, se instituyó el Seguru Social Obligatoriu pa Obreros, empecipióse la construcción del Hospital Obreru (güei Guillermo Almenara), ente otres obres de tipu social.<ref>Orrego 2000, pp.{{esd}}895-896.</ref> Sicasí, nel últimu tramu del gobiernu de Benavides fíxose bultable'l fadiu de la población. El 19 de febreru de [[1939]], aprovechando que Benavides topábase ausente de Lima, asocedió la intentona golpista del xeneral [[Antonio Rodríguez Ramírez]], quien llegó a ocupar Palaciu de Gobiernu, pero finalmente venció ametralláu pola guardia d'asaltu.<ref name="Antonio">[http://www.caretas.com.pe/Main.asp?T=3082&S=&id=12&idE=1088&idSTo=0&día=62651 «Balacera carnavalera». Revista Caretes, Nᵘ{{esd}}2270. 14 de febreru del 2012.]</ref> Viendo pos, que la so popularidá empezaba a menguar, Benavides decidió convocar a eleiciones. Pero antes convocó a un plebiscitu, que se realizó'l 18 de xunu de 1939, y pol cual aprobáronse importantes reformes constitucionales pa guarnir el Poder Executivo en desmedro del Llexislativu.<ref>Chirinos 1985, tomu II, p.{{esd}}126.</ref> Les [[Eleiciones xenerales de Perú de 1939|eleiciones xenerales]] realizáronse'l 22 d'ochobre de 1939. El candidatu del gobiernu, el banqueru [[Manuel Prado Ugarteche]] (fíu del presidente [[Mariano Ignacio Prado]]), ganó con facilidá al so contrincante, l'abogáu [[José Quesada Larrea]]. Falar de fraude eleutoral.<ref>Chirinos 1985, tomu II, pp.{{esd}}127-128.</ref> === Les Democracies sonces (1939-1948) === [[Archivu: Manuel Prado Ugarteche.jpg|miniatura|180px|derecha|[[Manuel Prado Ugarteche]], presidente constitucional de Perú en dos periodos: 1939-1945 y 1956-1962.]] [[Manuel Prado Ugarteche|Manuel Prado]] asumió la presidencia'l 8 d'avientu de 1939, empecipiando lo que sería'l so primer gobiernu (1939-1945). El so gobiernu foi d'una relativa democracia. Caltuvo proscritu al Partíu Aprista y recibió el sofitu del Partíu Comunista. Siguió en gran parte la obra realizada pol xeneral Benavides, calteniendo fuertes venceyos cola oligarquía. Esti primer gobiernu de Prado coincidió col desenvolvimientu de la [[Segunda Guerra Mundial]] na cual el Perú allinióse decididamente col [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|bandu aliáu]], siendo'l primer país de Llatinoamérica en romper rellaciones coles potencies de la Exa. Mientres una xunta estraordinaria de cancilleres realizada en [[Rio de Janeiro]], a principios de 1942, foi l'actitú peruana la qu'inclinó a los representantes de los demás países americanos a sofitar a [[Estaos Xuníos]]. D'otru llau, la guerra mundial tuvo repercusiones na economía peruana. Les importaciones baxaron notablemente pero los productos d'esportación aumentaron. La escasez de productos d'importación pal consumu nacional fixo surdir nueves industries que reemplazaron a los productos estranxeros con bon ésitu. Otru ésitu internacional del gobiernu de Prado foi la [[Guerra peruanu-ecuatoriana|Guerra contra l'Ecuador de 1941]]. En xunu d'esi añu, l'[[exércitu ecuatorianu]] afrelló la zona de [[Zarumilla]], na frontera norte peruana, lo que desamarró'l conflictu armáu. El Perú formara una unidá de paracaidistes na zona y fixo usu d'ella nel primer combate nel Hemisferiu Sur onde intervinieron tropes aerotresportaes, que produció tomar de [[Puerto Bolívar (Ecuador)|Puerto Bolívar]] el 31 de xunetu de 1941, mes cuando cesaron les operaciones militares. Del llau peruanu recuérdase la inmolación del teniente CAP [[José Quiñones Gonzáles]] na misión aérea contra les bateríes ecuatorianes en Quebrada Seca. L'Exércitu peruanu ocupó parte de la provincia ecuatoriana d'[[Provincia d'El Oro|El Oro]], xunto al Océanu Pacíficu, lo mesmo que de partes de la provincia de [[Provincia de Loja|Loja]] y reafitó el so control sobre los territorios orientales amazónicos sobre los que l'Ecuador reclamaba soberanía. [[Archivu:Protocolo de Río.jpg|miniatura|180px|left|Firma del [[Protocolu de Rio de Janeiro]] (1942).]] En [[Rio de Janeiro]] ([[Brasil]]) roblóse'l [[Protocolu de Rio de Janeiro|Protocolu de Paz, Amistá y Llendes de Rio de Janeiro]], el 29 de xineru de 1942, qu'atayó la centenaria disputa estremera con dicha nación, anque los problemes derivaos pola demarcación fronteriza habríen d'ocupar inda'l restu del sieglu XX. Pa les [[Eleiciones xenerales de Perú de 1945|eleiciones de 1945]] conformar por [[Frente Democráticu Nacional (Perú)|Frente Democráticu Nacional (FDN)]], conformáu por diversos partíos y movimientos, siendo'l más importante'l [[APRA|Partíu Aprista]]. Esti Frente llogróse gracies a un alcuerdu ente'l líder aprista, Haya de la Torre, y el mariscal Benavides, qu'entá caltenía ascendiente nel Exércitu. El FDN llanzó la candidatura del xurista '''[[José Luis Bustamante y Rivero]]''', que resultó trunfador, ganando a la candidatura del xeneral [[Eloy Ureta]], el vencedor de la guerra col Ecuador de 1941. Bustamante asumió la presidencia'l 28 de xunetu de 1945. Fechu notable de la so xestión foi estender la soberanía peruana nuna estensión de doscientes milles marines, por Decretu Supremu expedíu'l 1 d'agostu de 1947. Nel aspeutu económicu produciéronse series dificultaes. La inflación creció y los salarios perdieron el so poder adquisitivu. Frente al malestar social, manifestáu en fuelgues, Bustamante aplicó una política d'asistencia social, d'inspiración aprista. Otres midíes aplicaes, como'l [[control de cambéu]]s y los controles de precios, nun variaron l'aguda situación. Pela so parte, el sector esportador agru-mineru reclamó la eliminación total del control de cambeos y de la restricción de les importaciones, que los afectaba direutamente a los bolsos. Nel aspeutu políticu, Bustamante perdió llueu'l sofitu de los apristas, al negase a ser un simple preséu manipulable d'estos. L'asesinatu de [[Francisco Graña Garland]], direutor del diariu ''[[La Prensa (Perú)|La Prensa]]'' (d'enclín antiaprista), asocedíu'l 7 de xineru de 1947,<ref name="A">{{cita web |url = http://www.larepublica.pe/columnistas/en-construccion/violencia-y-corrupcion-17-12-2008 |títulu = Violencia y corrupción |fechaaccesu = 9 de xineru de 2013 |autor = Nelson Manrique |fecha = 17 d'avientu de 2008 |editorial = La República (Perú) |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130615085601/http://www.larepublica.pe/columnistas/en-construccion/violencia-y-corrupcion-17-12-2008 |fechaarchivu = 15 de xunu de 2013 }}</ref> foi atribuyíu al aprismo y marcó l'entamu de la rotura del gobiernu con esti partíu. Los apristas pasaron a exercer una desaforada oposición y los más aponderaos de los sos miembros entamaron una revolución. Ente que la oligarquía, qu'esixía mano dura contra los apristas, pasó tamién a conspirar, entendiéndose colos militares. El 3 d'ochobre de 1948, el sector estremista del aprismo fomentó la rebelión de la marinería nel Callao, que foi entartallada sangrientamente. Bustamante punxo fora de la llei al partíu aprista, pero los sos díes nel poder yá taben contaos. El 27 d'ochobre de 1948, el xeneral [[Manuel A. Odría]], a la cabeza de la guarnición d'[[Arequipa]], llevantar en contra del gobiernu, proclamando una Revolución Restauradora”. El trunfu del movimientu decidióse cuando la guarnición de Lima, al mandu del xeneral [[Zenón Noriega Agüero|Zenón Noriega]] sumar a Odría. Bustamante foi deportáu escontra [[Buenos Aires]]. === La Restauración oligárquica y el Ochenio de Odría (1948-1956) === {{AP|Ochenio de Manuel Odría}} El periodu conocíu como l'"Ochenio de Odría" estremar en dos fases: la Xunta Militar de Gobiernu (1948-1950) y la Presidencia de la República (1950-1956). Dalgunos definir como una dictadura de derecha”; pa otros foi solo un gobiernu autoritario y popular. Retornaben asina los militares al poder, tres ocho años de gobiernu civil. Depuestu'l presidente Bustamante, los militares golpistes instauraron una Xunta Militar, presidida pol xeneral Manuel A. Odría, quien impunxo un gobiernu autoritariu, enérxicamente ''antiaprista'' y ''[[anticomunismu|anticomunista]]''. Suprimiéronse les garantíes individuales, consagrada indefinidamente con una arbitraria Llei de Seguridá Interna, dirixida con especial durez contra'l APRA. Celebru de la represión foi'l direutor de gobiernu, [[Alejandro Esparza Zañartu]] (depués ministru de Gobiernu). Los líderes apristas fueron encarcelaos o deportaos. Haya de la Torre se asiló na embaxada de [[Colombia]] y el gobiernu peruanu esixó la so entrega, lo qu'anició un incidente diplomáticu con dichu país, que foi alzáu hasta'l [[Corte Internacional de Xusticia]] de [[L'Haya]]. Finalmente, Haya de la Torre abandonó la embaxada y salió aldu al destierru en 1954. La Xunta Militar decidió convocar a eleiciones presidenciales en 1950. Odría sería'l candidatu, pero esistía un problema formal: d'alcuerdu a la Constitución, el ciudadanu qu'aspirara a la presidencia nun tenía d'exercer coles mesmes el poder, al que tenía d'arrenunciar, mínimu, seis meses antes de les eleiciones. Odría dio entós la so famosa “baxada al llanu”: faltando malapenes un mes pa les eleiciones dexó'l poder al xeneral [[Zenón Noriega]] (1 de xunu de 1950). La oposición, axuntada nuna ''Lliga Nacional Democrática'', presentó de la mesma la candidatura del xeneral [[Ernesto Montagne Markholz]], que foi prindáu. En protesta, españó la [[rebelión d'Arequipa de 1950|rebelión d'Arequipa]] que foi reprimida sangrientamente pol gobiernu. Odría venció según únicu candidatu nes eleiciones xenerales del 2 de xunetu de 1950. [[Archivu: El Vicealmirante Roque Saldías y el General Manuel A. Odría Presidente de la República (1948-1956)..tif|miniatura|derecha|284x284px|El presidente [[Manuel A. Odría]] xunto con dalgunos de los sos ministros.]] Odría xuró como Presidente Constitucional el 28 de xunetu de 1950. Del so gobiernu merecen destacar la gran obra educativa y de seguridá social, según la relativa recuperación económica y financiera del país, favorecíu en parte por una beneficiosa coxuntura internacional: la [[guerra de Corea]], que traxo un aumentu les esportaciones y el repique de los sos precios. El gobiernu foi pródigu en grandes obres d'infraestructura, que dieron emplegu a miles de trabayadores. Les inversiones qu'en 1948 llegaben a 126{{esd}}000{{esd}}000 soles, pasaron de 1{{esd}}000{{esd}}000{{esd}}000 en 1953. Foi según alzáronse grandes unidaes escolares, universidaes nacionales, edificios públicos (como'l del Ministeriu d'Educación), complexos de vivienda, hospitales (como l'Hospital del Emplegáu, güei “Edgardo Rebagliati Martins”; y l'Hospital Militar Central), hoteles, pontes, estadios (como l'[[Estadiu Nacional de Lima]]), etc. Escontra 1954, el gobiernu de Odría yá daba señales d'escosamientu. La oposición entamar pa promover la torna a la democracia. Formóse una '''Coalición Nacional''', que convocó a una xunta nel teatru d'[[Arequipa]], la mesma que foi atacada por matones al serviciu del gobiernu. Ello provocó una masiva protesta de los arequipeños, similar a la de 1950. La ciudá declarar en fuelga xeneral y pidió la destitución del ministru de Gobiernu, [[Alejandro Esparza Zañartu]]. Españó asina la llamada [[Revolución d'Arequipa de 1955]]. Odría abstener d'unviar a les fuercies militares pa reprimir la revuelta. A Esparza nun-y quedó sinón arrenunciar y partir al exiliu. Esti episodiu marcó l'empiezu del fin del réxime odriísta. Odría decidió convocar a eleiciones xenerales en 1956, anunciando qu'él nun participaría como candidatu. Tampoco podíen participar el aprismo y el comunismu. Presentáronse trés candidatos: [[Hernando de Lavalle]], primeramente sofitáu pol gobiernu y pol apocayá fundada [[Partíu Demócrata Cristianu (Perú)|Democracia Cristiana]]; el ex-presidente [[Manuel Prado Ugarteche]], pol [[Movimientu Democráticu Peruanu]] (MDP); y l'arquiteutu [[Fernando Belaunde Terry]], llanzáu por un improvisáu [[Frente Nacional de Mocedaes Democrátiques]], que la so inscripción foi impuesta al Xuráu Nacional d'Eleiciones, tres una protesta memorable realizada nel centru de Lima, conocida como'l “Manguerazo”. El votu aprista, por ser d'un partíu de mases, yera decisivu nestes eleiciones. Prado tuvo l'habilidá de ganase'l sofitu de los apristas, a quien prometió llevanta-yos la proscripción dende'l primer día de xubir al poder. El gobiernu tamién optó por sofitar a Prado, con quien convieno'l llamáu'l Pactu de Monterrico, en cuenta de una total impunidá no que fai a los casos de corrupción del Ochenio. Les eleición realizaron el 17 de xunu de 1956, resultando trunfante Manuel Prado Ugarteche, con 568{{esd}}134 votos (45,5{{esd}}%). === El Reformismu civil moderáu (1956-1968) === {{AP|Historia de Perú ente 1956 y 1968}} [[Archivu: President Don Manuel Prado.JPG|miniatura|150px|left|Doctor [[Manuel Prado Ugarteche]], presidente de Perú per segunda vegada, de 1956 a 1962.]] '''Manuel Prado Ugarteche''' asumió'l gobiernu per segunda vegada'l 28 de xunetu de 1956, pa cumplir un periodu de seis años. Cumpliendo la promesa fecha a los apristas, derogó la Llei de Seguridá Interior, entendiendo na amnistía subsiguiente a tolos presos políticos y a los que se topaben exiliaos. Por ello esta nueva xestión foi llamada'l periodu de la convivencia», yá que se produció un entendimientu ente'l pradismo y el aprismo.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, pp.{{esd}}206-208.</ref> Esti segundu gobiernu de Prado desenvolver nun clima de baturiciu motiváu principalmente pola crisis económica. Pa enfrentala nomó como [[Ministru d'Economía y Finances de Perú|ministru de Facienda]] y [[Presidente del Conseyu de Ministros de Perú|presidente del Conseyu de Ministros]] a [[Pedro G. Beltrán]], el direutor del diariu ''La Prensa'', hasta entós aportunante críticu del gobiernu (1959). Beltrán permedió les finances públiques y estabiliza la moneda peruana, non ensin antes adoptar midíes antipopulares de corte [[lliberalismu|lliberal]], como l'alza de la [[gasolina]], el retayu de los subsidios a los alimentos y l'aumentu de la carga tributaria.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, pp.{{esd}}212-213.</ref> Per esos años desenvolviéronse enforma les migraciones de la sierra y amontáronse les barriaes en redol a Lima, al puntu de falase de la petrina de miseria” qu'empezaba a arrodiar la capital. Tamién daquella empezó'l despegue de la industria de la [[farina de pexe]], hasta convertir al Perú na primer potencia pesquera del planeta, méritu que se debió a un talentosu empresariu peruanu: [[Luis Banchero Rossi]].<ref>Chirinos 1985, tomu 2, pp.{{esd}}214.</ref> Al averase'l final del gobiernu de Prado, el descontentu popular yera innegable. Metanes esi ambiente convocaron les [[Eleiciones xenerales de Perú de 1962|eleiciones xenerales de 1962]], siendo los principales candidatos los siguientes: * [[Víctor Raúl Haya de la Torre]], pol [[Partíu Aprista]]. * L'arquiteutu [[Fernando Belaunde Terry]], pol partíu [[Aición Popular]] (AP). * El xeneral y ex-presidente [[Manuel A. Odría]], pol so partíu [[Unión Nacional Odriísta]] (UNU).<ref>Chirinos 1985, tomu 2, pp.{{esd}}214-215.</ref> Les eleición realizaron el 10 de xunu de 1962. Al rematar l'escrutiniu nengún candidatu llograra'l terciu de votos qu'esixía la Constitución Política vixente, debiendo entós el Congresu escoyer ente los candidatos que más votación llograren, que yeren los trés enriba mentaos. La situación obligaba a un pactu ente a lo menos dos d'estos trés principales contrincantes. Belaúnde nun quixo transar colos apristas nin colos odriístas, polo que dexó'l campu abierto por qu'apautaren los dos enemigos acérrimos, Haya y Odría, alcordándose qu'esti postreru asumiría la presidencia de la república. Pero al denunciase fraude eleutoral en dellos departamentos, el [[Comandu Conxuntu de les Fuercies Armaes de Perú|Comandu Conxuntu de les Fuercies Armaes]], esixó l'anulación de les eleiciones. Al recibir una respuesta negativa de parte del Xuráu Nacional d'Eleiciones, los militares depunxeron al presidente Prado na madrugada del 18 de xunetu de 1962, cuando faltaben solu once díes pa rematar el so periodu presidencial.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, pp.{{esd}}216-219.</ref> Conformóse una '''Xunta Militar de Gobiernu''', presidida pol xeneral '''[[Ricardo Pérez Godoy]]''' y depués pol xeneral '''[[Nicolás Lindley López]]''', qu'anuló les eleiciones y convocó a otres nueves. Esta Xunta tuvo un calter reformista, al puntu qu'esbozó una reforma agraria y creó instituciones destinaes a la planificación estatal y a la promoción cultural.<ref>Rivera 1974, pp.{{esd}}266-269.</ref> Estes midíes teníen como oxetivu realizar una serie de reformes ante la medrana de que'l descontentu social pudiera ser enriáu por sectores radicales d'esquierda. Les nueves [[Eleiciones xenerales de Perú de 1963|eleiciones]] realizáronse'l 9 de xunu de 1963, cola participación de los trés candidatos importantes de l'anteriores eleiciones, ye dicir Haya de la Torre, Belaunde y Odría. Pero esta vegada funcionó en contra de Faya de la Torre la teoría del votu perdíu”: pa munchos yera bien probable que si ganaba nuevamente'l APRA los militares aportunaríen en nun reconocer la resultancia, polo qu'apostaron por Belaunde, que resultó asina trunfador.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}220.</ref> [[Archivu: Presidente Belaúnde Terry.jpg|miniatura|derecha|180px|Arquiteutu [[Fernando Belaunde Terry]], presidente constitucional de Perú de 1963 a 1968 y de 1980 a 1985.]] L'arquiteutu '''[[Fernando Belaunde Terry]]''' resultó asina escoyíu Presidente Constitucional pal periodu 1963-1969. La so obra tuvo empobinada mayormente a les grandes obres públiques, preferentemente nel interior del país: construcción de carreteres (principalmente la [[Carretera Marxinal de la Selva Marxinal de la Selva]]), aeropuertos, conxuntos habitacionales, reservorios, etc. Coles mesmes, restituyó l'orixe democráticu de les autoridaes municipales ya intentó llevar a cabu una serie de reformes (incluyida una reforma agraria integral).<ref>Rivera 1974, pp.{{esd}}270-284.</ref> Sicasí, el so llabor foi atrabancada constantemente nel parllamentu pola oposición de los odriístas y apristas, que s'aliaron formando la llamada COALICIÓN, que punxo en minoría parllamentaria a los representantes gobiernistas d'[[Aición Popular]] y la [[Partíu Demócrata Cristianu (Perú)|Democracia Cristiana]], que formaron la llamada ALIANZA.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}221.</ref> Nel interior del país asocedieron los conflictos sociales y l'aición de guerrilles d'inspiración comunista.<ref>López Martínez 2011, p.{{esd}}45.</ref> Tocantes a política económica, Belaunde nun pudo controlar la [[inflación]] y la moneda nacional sufrió una drástica devaluación el 1 de setiembre de 1967, lo que, lóxicamente, causó un terrible malestar social.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}227.</ref> Coles mesmes alzóse la delda esterna. Amontáronse les migraciones internes, del campu a la ciudá, especialmente en Lima, onde surdieron numberosos barrios marxinales, que se denominaron dempués “pueblos nuevos”, qu'apinaron el problema de la vivienda y aumentaron l'índiz de desocupación. Belaunde encaró la resolución del vieyu problema de [[La Brea y Pariñas]]. Este yera'l nome d'unos xacimientos petrolíferos asitiaos nel norte y esplotaos entós por una compañía d'[[Estaos Xuníos]], la ''International Petroleum Company'' (IPC). Mientres décades esta compañía (y la so antecesora británica), negárense a pagar al Estáu'l monto real de los impuestos por esplotación, usando al so favor un error inicial de parte del Estáu na midida de les pertenencies qu'esplotaben.<ref>Tauro del Pino 2001, tomu 9, p.{{esd}}1361.</ref> Esti vieyu pleitu remató'l 13 d'agostu de 1968 cola suscripción del ''Acta de Baltara'', pola cual los xacimientos de La Brea y Pariñas retornaben al Estáu peruanu, ente que l'IPC caltenía solo la vieya refinería de [[Baltara]].<ref>López Martínez 2011, p.{{esd}}48.</ref> Sicasí, españó un escándalu en redol a la supuesta desapaición d'una páxina del contratu de precios de petroleu crudo ente la Empresa Petrolera Fiscal (entidá estatal) y l'IPC (10 de setiembre de 1968), lo que llevantó la suspicacia, tizada pelos medios periodísticos. Esa foi la famosa "Páxina Once", que sirvió de sida por que un grupu d'oficiales del exércitu, encabezaos pol xeneral [[Juan Velasco Alvarado]], dieren un golpe d'estáu menos d'un mes dempués, acusando al gobiernu de “entreguismo”.<ref>Chirinos 1985, tomu 2, p.{{esd}}228.</ref> === El Reformismu militar radical y el cuartu militarismu (1968-1980) === [[Archivu:Juan Velasco Alvarado 1971.jpg|miniatura|300x300px|left|[[Juan Velasco Alvarado]].]] {{AP|Gobiernu Revolucionariu de les Fuercies Armaes}} L'autodenomináu ''Gobiernu Revolucionariu de les Fuercies Armaes'' instalóse'l 3 d'ochobre de 1968, tres el derrocamientu del presidente Belaúnde,<ref>https://elcomercio.pe/economia/peru/efectos-economicos-golpe-juan-velasco-alvarado-noticia-563880-noticia/</ref><ref>https://lineadetiempo.iep.org.pe/public/10/el-golpe-de-velasco</ref><ref>https://www.elhistoriador.com.ar/juan-velasco-alvarado-y-la-revolucion-peruana-de-1968/</ref> quien foi sacáu a encomalo de Palaciu de Gobiernu y desterráu a Arxentina. Estremar en dos fases: la primera, encabezada pol xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] (1968-1975) y la segunda, pol xeneral [[Francisco Morales Bermúdez]] (1975-1980). El gobiernu de '''Juan Velasco Alvarado''' definióse como nacionalista, antimperialista (especialmente anti-[[Estaos Xuníos|americanes]]) y antioligarca, claramente empobináu escontra la esquierda, lo que lo estremaba del restu de les dictadures llatinoamericanes. El so plan de gobiernu esponer nel llamáu “Plan Inca”.<ref>https://www.lifeder.com/plan-inca/</ref> La so primer aición foi ordenar tomar de les instalaciones del IPC en Baltara, la mesma que la realizaron les fuercies de la Primer Rexón Militar con sede en Piura, al mandu del xeneral Fermín Málaga.<ref>{{Cita web |url=https://repositorio.une.edu.pe/handle/20.500.14039/6472 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220905163745/https://repositorio.une.edu.pe/handle/20.500.14039/6472 |fechaarchivu=2022-09-05 }}</ref><ref>https://otramirada.pe/9-de-octubre-la-dignidad-nacional</ref><ref>https://elcomercio.pe/politica/pagina-11-revelaciones-50-anos-despues-fernando-vivas-noticia-546844-noticia/</ref> Esti fechu tuvo un impautu favorable nel país y ayudó al gobiernu a consolidase nel poder. Entamó depués una ambiciosa reforma agraria, una masiva nacionalización de bancos y empreses y tomó midíes pa fomentar una gran industria estatal.<ref>{{Cita web |url=https://www.midagri.gob.pe/portal/objetivos/70-marco-legal/titulacion-agraria-en-el-peru/413-el-proceso-de-reforma-agraria |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220704152359/https://www.midagri.gob.pe/portal/objetivos/70-marco-legal/titulacion-agraria-en-el-peru/413-el-proceso-de-reforma-agraria |fechaarchivu=2022-07-04 }}</ref><ref>https://otramirada.pe/el-gobierno-de-velasco-y-la-reforma-agraria</ref><ref>http://www.scielo.org.pe/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0254-92122013000100005</ref> D'otru llau, controló la radio y la televisión y confiscó la prensa escrita. Pero los problemes del reformismu militar evidenciaron puestu ineficiencia, empeñaron al Estáu y llanzar a una aguda crisis económica. N'efeutu, les grandes reformes entamaes col propósitu de camudar la fisonomía del país agravaron la situación económica, por cuenta de les sos costos enormes. Multiplicáronse les empreses estatales, con un númberu crecíu d'emplegaos, que por corrupción o ineficiencia, producieron enormes perdes. Pero foi l'atropellu a la llibertá de prensa lo qu'anició que per primer vegada surdieren nes cais de Lima manifestaciones populares contra la dictadura. Los díes 28 a 30 de xunetu de 1974 la mocedá del [[Distritu de Miraflores (Lima)|distritu de Miraflores]] apoderar de les cais y places, alzando la so voz de protesta. Más de 400 manifestantes fueron deteníos. En febreru de 1975 empecipiar en Lima una fuelga de policías, quien se quexaben de maltratos y esixíen aumentu de los sos sueldos. Los policías acuarteláronse pacíficamente en Radio Patrulla, na avenida 28 de xunetu del centru de Lima. Na medianueche del 4 al 5 de febreru, fueron despiadadamente atacaos pola tropa y les unidaes blindaes del exércitu. Munchos policías fuxeron; otros rindiéronse. Producióse tamién un númberu indetermináu de muertos y mancaos.<ref>Chirinos Soto 1985, p.{{esd}}318.</ref> Na mañana del 5 de febreru españó la más grave protesta popular, el llamáu '''[[Limazo]]'''. Grupos de revoltosos percorrieron la ciudá y amburaron el Casino Militar de la Plaza San Martín, el llocal del diariu ''Correo'' y les oficines de [[Sistema Nacional de Sofitu a la Movilización Social|SINAMOS]] (entidá estatal qu'oficiaba como base política del réxime). L'exércitu salió a la cai, y nel intre de la tarde y la nueche d'esi mesmu día, restableció l'orde y fixo un númberu indetermináu de víctimes. El gobiernu suspendió les garantíes constitucionales ya impunxo el toque de queda. El saldu oficial foi de 86 muertos, 155 mancaos, 1,012 deteníos y 53 policías enxuiciaos.<ref>Datos de Aldo Panfichi y Dirk Kruijt, citaos en ''El Perú Contemporaneu'', de Ricardo Portocarrero Grados (2000), p.{{esd}}1105.</ref> Velasco acusó a la [[CIA]] y al [[Partíu Aprista]] d'afalar los disturbios. Pero'l so réxime yá taba mancáu de muerte. [[Ficheru:Víctor Raúl Haya de la Torre.jpg|miniaturadeimagen|216x216px|[[Víctor Raúl Haya de la Torre]], líder del APRA, que presidió l'Asamblea Constituyente de 1978-1979. Finó pocu dempués de roblar la Constitución de 1979.]] El 29 d'agostu de 1975, el xeneral '''[[Francisco Morales Bermúdez]]''', entós [[Presidencia del Conseyu de Ministros de Perú|Presidente del Conseyu de Ministros]], lideró un golpe d'estáu incruento dende la ciudá de [[Tacna]] y derrocó a Velasco, aición conocida como'l '''[[Tacnazo]]'''. Morales Bermúdez llanzó un manifiestu al país, que taba sofitáu poles Fuercies Armaes y Policiales, y onde esplicaba que'l so propósitu yera “esaniciar los personalismos y les esviaciones” que'l procesu revolucionariu venía sufriendo. Velasco, que dende diba meses topábase enfermu, y habíase-y inclusive toyíu una pierna, abandonó pacíficamente Palaciu de Gobiernu y retiróse a la so residencia de Chaclacayo. nun volvió intervenir en política y finó en 1977. Morales Bermúdez enfrentó'l descontentu y presión popular pa retornar a la democracia. Nel planu económicu siguió la crisis financiera, carauterizada poles continues devaluaciones de la moneda. El 19 de xunetu de 1977, realizóse un paru nacional impulsáu pola [[Confederación Xeneral de Trabayadores de Perú|CGTP]], central sindical d'enclín comunista, que reclamaba un aumentu xeneral de sueldos y salarios acordies con l'alza del costu de vida. Esti paru tuvo un masivu sofitu de parte de la ciudadanía. Lima quedó paralizada mientres 24 hores d'una manera nunca antes vistu. Depués vinieron diverses movilizaciones nacionales. Morales Bermúdez convocó entós a una [[Asamblea Constituyente de 1978 (Perú)|'''Asamblea Constituyente''']], como un primer pasu pa la torna a la llegalidá. Dicha Asamblea instalóse'l 28 de xunetu de 1978 y foi presidida pol líder aprista [[Víctor Raúl Haya de la Torre]]. Tres un añu d'alderiques promulgóse una [[Constitución pa la República de Perú (1979)|nueva '''Constitución''' en 1979]], so que la so rexencia convocar a les [[Eleiciones xenerales de Perú de 1980|eleiciones democrátiques de 1980]], nes cualos trunfó'l líder d'Aición Popular y ex-presidente Fernando Belaunde Terry, que volvió asina nuevamente al poder, retornando la democracia. El gobiernu militar durara 12 años en total. === El Conflictu Armáu Internu y la crisis económico y social (1980-2000) === {{AP|Historia de Perú dende 1980}} Mientres la década de 1980, el Perú enfrentó nuna fuerte crisis económica y social, debíu al descontrol del gastu fiscal, una considerable delda esterna y la creciente [[inflación]] xunto col conflictu armáu internu, acentuada pola apaición de los [[organización terrorista|grupos terroristes]] d'inspiración [[comunismu|comunista]] que pretendíen instaurar un nuevu Estáu por aciu la llucha armada, como [[Senderu Lluminosu]] primeru y el [[Movimientu Revolucionariu Túpac Amaru|MRTA]] dempués. Inauguráu'l [[Segundu Gobiernu de Fernando Belaúnde Terry|segundu gobiernu]] de '''[[Fernando Belaúnde Terry]]''' (1980-1985), de momentu restituyéronse a los sos propietarios los medios de comunicación espropiaos pola dictadura militar. Convocáronse tamién a eleiciones municipales, restaurándose asina l'orixe democráticu de los gobiernos llocales. Nel aspeutu internacional, enfrentó col Ecuador el llamáu [[conflictu del Falsu Paquisha]] y sofitó a l'Arxentina mientres la [[guerra de les Malvines]]. Pero nel aspeutu internu, tuvo qu'enfrentar los efeutos desastrosos del [[Fenómenu del Neñu]], el surdimientu del remanar de los yá mentaos grupos terroristes de Senderu Lluminosu y el MRTA, y l'agravamientu de la crisis económica que causó una folada de fuelgues y paros llaborales, que s'enllargaría mientres tola década. Magar tener mayoría parllamentaria (a diferencia del so primer mandatu), esti segundu gobiernu belaundista nun apinó les mires de la ciudadanía. Sicasí, Belaunde llevó alantre una política d'obres públiques, especialmente no referente a la educación, vivienda y carreteres. [[Archivu:Garciaalan09112006.jpg|miniatura|150px|left|El presidente [[Alan García Pérez]].]] La gastadura sufrida pola derecha peruana mientres los primeros años de la década aseguraron el trunfu del Partíu Aprista n'[[Eleiciones xenerales de Perú de 1985|eleiciones xenerales de 1985]], que'l so líder, el diputáu '''[[Alan García Pérez]]''', convirtióse asina nel primer presidente aprista de la historia (1985-1990), cuntando con un masivu sofitu popular nos entamos del so gobiernu. Sicasí, tampoco pudo acabar colos problemes económicos del país: la crisis económica algamó'l so peor nivel, con una hiperinflación galopante (productu de la emisión masiva de moneda ensin respaldu) y escasez d'alimentos, en mediu del aumentu de l'actividá terrorista. Bien dau a posar grandilocuentes y al discursu efeutista, García rompió colos organismos internacionales de creitu y entamó una fallida estatización de la banca. Esta última aición xeneró la protesta de la sociedá civil liderada pol escritor [[Mario Vargas Llosa]], quien, al frente del llamáu [[Movimientu Llibertá]] (neolliberal y pro empresa), encabezó una coalición de fuercies de centru derecha, denominada Frente Democráticu ([[Fredemo]]), con mires a les [[Eleiciones Xenerales 1990 (Perú)|eleiciones xenerales de 1990]]. El discursu de Vargas Llosa favoreció que'l pensamientu lliberal, hasta entós escluyíu del alderique políticu (apoderáu pola derecha conservadora y l'esquierda radical), fuera ganando terrenal, especialmente ente la clase media. Pa 1990, la situación de Perú yera la d'un país en quiebra económica, ignoráu polos inversionistas y con un nivel d'inflación enxamás antes vivíu pola población; y con un estáu ineficiente que nun podía responder a los problemes del país. Los principales candidatos presidenciales nesi añu fueron l'escritor [[Mario Vargas Llosa]], pol Fredemo, y [[Luis Alva Castro]], candidatu oficialista del Partíu Aprista y ex ministru d'economía. Sicasí, faltando poques selmanes pa les eleiciones, surdió una figura hasta entós desconocíu en política, l'inxenieru agrónomu y ex rector de la Universidá Nacional Agraria, '''[[Alberto Fujimori Fujimori]]''', qu'encabezaba un improvisáu partíu llamáu [[Cambéu 90]]. Nes eleiciones del 8 d'abril de 1990 Fujimori quedó en segundu llugar detrás de Vargas Llosa, forzando asina a una segunda vuelta eleutoral. Esta realizó'l 10 de xunu de 1990 y la so resultancia foi'l trunfu de Fujimori con un 62{{esd}}% de los votos, frente al 38{{esd}}% que llogró Vargas Llosa. [[Archivu:Al Fujimori.jpg|miniatura|180px|derecha|El presidente [[Alberto Fujimori]] en 1998.]] El [[Gobiernos d'Alberto Fujimori|gobierno de Fujimori]] inauguróse'l 28 de xunetu de 1990, metanes la mira xeneral. Pa enfrentar la crisis económica y la hiperinflación, Fujimori aplicó'l llamáu ''fujishock'', siguiendo les direutives del Fondu Monetariu Internacional. Nel aspeutu políticu, desenvolvió un discursu contra los partíos políticos llamaos “tradicionales”, a los que culpó de la llaceriosa situación del país. Utilizando aquello como sida y metanes denuncies de corrupción contra miembros de los parientes presidenciales, el 5 d'abril de 1992, encabezó un golpe d'estáu denomináu'l [[autogolpe de 1992]], con sofitu de les Fuercies Armaes, por aciu el cual eslleió dambes cámares del Congresu ya intervieno al Poder Xudicial. Depués d'ello convocó a un [[Congresu Constituyente Democráticu|Congresu constituyente]], que promulgó la [[Constitución Política de Perú (1993)|Constitución de 1993]], la mesma que ta anguaño vixente. El gran trunfu de Fujimori foi la derrota del terrorismu, que los sos principales cabezaleros fueron prindaos, enxuiciaos y condergaos con penes severes. El momentu cume constituyir la captura del líder senderista [[Abimael Guzmán]], asocedida'l 12 de setiembre de 1992, resultáu d'un escelente llabor de siguimientu realizada pola DINCOTE (Direición Nacional contra'l Terrorismu).<ref>López Martínez 2010, p.{{esd}}69.</ref> Amás, Fujimori aplicó reformes lliberales na economía, que llantaron los cimientos necesarios pa la recuperación de la maltrecha economía peruana y el so ulterior despegue. Los años noventa significaron asina la definitiva cancelación del modelu económicu empobináu pol Estáu que rexía'l Perú dende la dómina del reformismu militar de los años 70. Foi entós cuando s'amenorgó'l tamañu del Estáu, abrióse la economía al mercáu internacional, y privatizáronse una serie d'empreses estatales, munches de les cuales fueren utilizaes como botinos políticos polos partíos políticos nel poder. Gociando de popularidá pola so victoria sobre'l terrorismu y los sos aciertos nel planu económicu, Fujimori foi reelixíu presidente en 1995, ganando nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 1995|eleiciones xenerales de 1995]] a la candidatura del embaxador [[Javier Pérez de Cuéllar]], ensin necesidá de dir a segunda vuelta. Nesti segundu gobiernu, llogró terminar la delimitación de la frontera norte cola República del Ecuador, dempués del [[Guerra del Cenepa|conflictu del Cenepa]], según el Protocolu de Rio de Janeiro de 1942 y la Declaración de Paz de Itamaraty de 1995. D'otru llau, enfrentó la crisis de los rehenes de la residencia del embaxador xaponés, tomada por un comandu del MRTA, crisis que foi superada n'abril de 1997, cuando nuna aición militar sorpresiva, fueron lliberaos 71 de los 72 rehenes qu'inda se calteníen cautivos.<ref>López Martínez 2010, pp.{{esd}}70-72.</ref> Sicasí, l'autoritarismu y la rede de corrupción que texó'l so principal asesor, [[Vladimiro Montesinos]], xefe del Serviciu d'Intelixencia Nacional (ENSIN), acabaron por socavar al réxime fujimorista. Yá dende 1996, Fujimori empecipió maniobres llegales pa poder postular per tercer vegada consecutiva como candidatu a la presidencia nel 2000, magar que la Constitución de 1993 dexaba solamente una segunda reeleición consecutiva. Pa faer vidable tal proyeutu, diose la llei denominada d'Interpretación Auténtica de la Constitución, pola cual nun se tomaba en cuenta la so primer eleición de 1990, sinón solo la del 1995, aduciendo que la norma constitucional aplicar a partir de 1993. === La República Empresarial === Nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 2000|eleiciones xenerales del 2000]], Fujimori presentar por tercer vegada consecutiva como candidatu presidencial, cola ventaya que-y reportaba exercer la presidencia, en desmedro de los demás candidatos. Na primer vuelta realizada'l 9 d'abril, Fujimori llogró'l 49,8{{esd}}% de los votos frente al 40,3{{esd}}% alcanzáu pol economista [[Alejandro Toledo Manrique|Alejandro Toledo]] (con estudios y carrera llabraos nos Estaos Xuníos), pol partíu [[Perú Posible]]. Pa la mayoría, estes eleiciones taben manipoliaes dende Palaciu de Gobiernu, y por ello, Toledo decidió nun dir a la segunda vuelta (anque ensin presentar nunca'l so arrenunciu oficial ante'l Xuráu Nacional d'Eleiciones), llamando a la población a votar en blancu. El 28 de mayu, Fujimori presentar en solitariu na segunda vuelta, y antes de ser proclamáu pol JNE, foi reconocíu polos comandantes xenerales de les Fuercies Armaes y el direutor xeneral de la Policía, lo cual constituyía una irregularidá. D'esa manera, tres unes cuestionaes eleiciones, Fujimori llogró un tercer mandatu. La oposición, conformada polos diversos partíos políticos y organizaciones civiles de diversa índole, intentó evitar la juramentación de Fujimori el día 28 de xunetu del 2000, pero nun llogró'l so oxetivu. Mientres la protesta, asocedió la quema d'una sede del Bancu de la Nación en Lima, nel cual morrieron seis emplegaos, fechu que s'atribuyó a elementos contrataos pol gobiernu pa culpar a los manifestantes. Seis selmanes dempués, el 14 de setiembre, la Canal N espublizó un videu onde s'amosaba a Montesinos apurriendo dineru al congresista de la oposición Alberto Kouri, por que se pasara a les files del fujimorismo. Súpose tamién de la esistencia de más videos d'otros congresistes d'oposición y empresarios sobornaos por que favorecieren al Gobiernu. Esti destape bastió la cayida del réxime. L'asesor Montesinos fuxó del país, diendo a Panamá y finalmente a Venezuela, onde darréu sería prindáu y traíu al Perú, topándose dende entós en prisión. Pela so parte, Fujimori abandonó'l país solicitando permisu p'asistir al cume de l'[[APEC]] en [[Brunéi]], pero depués dirixóse al Xapón, país del cual yera ciudadanu y dende el cual arrenunció por fax, abellugándose ellí. El Congresu nun aceptó l'arrenunciu y destituyir, inhabilitándolo pa exercer tou cargu políticu, por diez años.<ref>López Martínez 2010, p.{{esd}}72.</ref> L'entós Presidente del Congresu, '''[[Valentín Paniagua]]''', foi investido como nuevu Presidente de la República ante l'arrenunciu de los dos vicepresidentes, el 22 de payares del 2000, empecipiándose asina un periodu de transición. El gobiernu de transición (que cuntó cola collaboración del pernomáu embaxador [[Javier Pérez de Cuellar]], como primer ministru), empobinar a la organización de nueves eleiciones y a una fonda campaña de moralización del aparatu públicu y les fuercies militares que cayeren so la influencia del sistema. Paniagua robló contratos d'esplotación de los xacimientos de [[gas de Camisea]], y convocó a un discutiniu [[Comisión de la Verdá y Reconciliación (Perú)|Comisión de la Verdá]] pa investigar la llucha contra'l terrorismu de los últimos años.<ref>López Martínez 2010, pp.{{esd}}73-74.</ref> Pa les [[Eleiciones xenerales de Perú de 2001|eleiciones xenerales del 2001]], los principales candidatos fueron: l'economista '''[[Alejandro Toledo Manrique]]''', nuevamente pol partíu [[Perú Posible]]; el ex-presidente [[Alan García]], que retornó del so exiliu y encabezó'l [[Partíu Aprista]], al que revitalizó; y [[Lourdes Flores]], por [[Alianza Eleutoral Unidá Nacional|Unidá Nacional]]. Na primer vuelta realizada'l 8 d'abril de 2001, encabezó Toledo la preferencia de la ciudadanía con 36,51{{esd}}% de los votos, quedando nun sospriende segundu llugar García, con 25,7{{esd}}% de los sufraxos. Na segunda vuelta trunfó Toledo col 53,08{{esd}}% de los votos, ente que García llogró 46,92{{esd}}%. [[Archivu:Alejandro Toledo DAVOS2003.jpg|miniatura|180px|left|El presidente [[Alejandro Toledo Manrique|Alejandro Toledo]] nel 2003.]] El 28 de xunetu del 2001 xuró Toledo como Presidente de la República, pal periodu 2001-2006. La paradoxa de la so [[Gobiernu d'Alejandro Toledo|gobierno]] foi que goció de baxa popularidá, envolubráu n'acusaciones de corrupción de la más variada índole, mientres la economía peruana llogró superar la recesión y tuvo una gran crecedera especialmente na capital, la sierra central y la mariña norte. Nesti periodu empecipió la negociación d'un [[Tratáu de Llibre Comerciu Perú-Estaos Xuníos|Tratáu de Llibre Comerciu]] colos [[Estaos Xuníos]] el cual nel so momentu nun foi vistu con bonos güeyos polos llabradores del país porque tarrecíen que tuviera un efeutu negativu sobre les sos economíes. A los llogros macroeconómicos de Toledo, habría qu'amestar al so favor el respetu al orde constitucional y a toles llibertaes, principalmente la de prensa. D'otru llau, mientres el so periodu produció la llegada a Chile d'Alberto Fujimori, procedente del Xapón. Empecipiáronse los trámites d'estradición del ex-presidente, sobre quien pesaben pergraves acusaciones de violación a los derechos humanos.<ref>López Martínez 2010, pp.{{esd}}74-76.</ref> Dicha estradición finalmente concretaríase nel 2007.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = Fujimori: la Corte Suprema de Chile aprobó la estradición | añu = 21 de setiembre de 2007 | revista = Mining Press Perú | url = http://www.miningpress.com.pe/nota/84179/fujimori-la corte suprema-de-chile-aprobo-la-extradicion- }}</ref> La protesta social más grave foi'l llamáu Arequipazo, asocedíu na ciudá d'Arequipa en xunu del 2002, que provocó la cayida del primer gabinete ministerial de Toledo. Tamién asocedió una revuelta en [[Ilave]] (Puno), onde una alteria enfurecida acoradó al so alcalde, n'abril del 2004; y el llamáu [[Andahuaylazo]], que foi una asonada d'[[Etnocacerismo|etnocaceristas]] dirixida pol mayor del Exércitu Peruanu [[Antauro Humala]] (presuntamente por órdenes del so hermanu Ollanta Humala), quien prindó la comisaría d'[[Andahuaylas]] (Apurímac) y provocó la muerte de cuatro policías, nos primeros díes del añu 2005.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = (CRONOLOXÍA) 'Andahuaylazo', l'intentu de golpe que dexó seis muertos | añu = 24 de mayu de 2011 | revista = El Comercio | url = http://elcomercio.pe/lima/759535/noticia-cronologia-andahuaylazo-intento-golpe-que-dexo-muertos }}</ref> Nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 2006|eleiciones xenerales del 2006]], los principales candidatos a la presidencia de la República fueron l'oficial del Exércitu de Perú en situación de retiru [[Ollanta Humala Tasso]], por [[Unión pol Perú]]; el ex-presidente Alan García, pol Partíu Aprista; y Lourdes Flores, por Unidá Nacional. El más novel d'estos candidatos, Humala, fixérase conocíu por una asonada qu'encabezó nes acabadures del gobiernu de Fujimori, el llamáu [[llevantamientu de Locumba]]. Na primer vuelta realizada'l 9 d'abril del 2006, Humala quedó enriba, col 30,62{{esd}}% de les preferencies, y García quedó de segundes, col 24,33{{esd}}%,<ref>Portal de la ONPE: [http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/resultaos2006/1ravuelta/index.onpe Resultaos Primer Vuelta Eleutoral Xeneral 2006].</ref> superando de manera afecha a Lourdes Flores, considerada como la candidata de la derecha. La campaña pola segunda vuelta ente Humala y García plantegó un dilema a miles de peruanos. A García, magar un discursu y perfil más moderáu, recordábase-y la so desastrosa xestión presidencial de 1985-1990; y a Humala, col so mensaxe radical empobináu escontra la esquierda, identificábase-y col autoritarismu al estilu del presidente venezolanu [[Hugo Chávez]], quien inclusive intervieno groseramente al so favor, daqué inéditu nel marcu de les rellaciones internacionales. Pa diversos analistes, esta intromisión del chavismu favoreció a la candidatura de García.<ref name="López Martínez_1">López Martínez 2010, p.{{esd}}76.</ref> La segunda vuelta, realizada'l 4 de xunu de 2006, metanes un ambiente d'incertidume pol futuru de la democracia, dio por trunfador a García, col 52.6{{esd}}% de los votos, ente que Humala quedó con 47.3{{esd}}% de los mesmos.<ref>Portal de la ONPE: [http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/resultaos2006/2davuelta/index.onpe Resultaos Segunda Vuelta Eleutoral Xeneral 2006].</ref> [[Archivu:Conmemoración 189 aniversario independencia nacional 3.jpg|miniatura|derecha|El presidente [[Alan García Pérez]] saludáu polos llexisladores miembros de la Comisión de Recibu designada pa da-y la bienvenida a la so llegada al Palaciu Llexislativu. Añu 2010.]] El [[Segundu Gobiernu de Alan García Pérez|segundu gobiernu de '''Alan García Pérez''']] carauterizar pol so marcáu interés en favorecer la inversión estranxera, pol deséu d'acelerar la integración de Perú colos grandes mercaos mundiales y d'afalar al empresariáu a inyectar les sos capitales nel país. A última hora, siguió los lineamientos de la política económica trazada dende 1990 (ye dicir tres el fin del so primer gobiernu). Ente otros alcuerdos, llogró finiquitar el [[Tratáu de Llibre Comerciu|TLC]] colos Estaos Xuníos, y alcuerdos similares con China, Tailandia, Chile, Canadá, Corea del Sur y Méxicu. D'otru llau, la inflación llegó al so nivel más baxu en décades (2{{esd}}%), oldeando asina col primer gobiernu de García que concluyera cola mayor hiperinflación de la historia republicana. Les reserves internacionales llegaron tamién a un récor históricu y caltúvose la crecedera sostenida del país. Gracies a un fayadizu manexu de la economía, el Perú pudo superar ensin mayores respigos la recesión mundial que cutió a los principales compradores: Estaos Xuníos, China, etc.<ref name="López Martínez_1" /> Otru fechu importante foi la demanda presentada pol Estáu Peruanu ante la [[Corte Internacional de Xusticia]] de La Faya pa solucionar la [[Discutiniu de delimitación marítima ente Chile y el Perú]] sobre la soberanía d'una zona marítima d'aproximao 37{{esd}}900{{esd}}km² nel océanu Pacíficu. El 16 de xineru del 2009, l'embaxador peruanu [[Allan Wagner Tizón]], apurrió na sede de la Corte la demanda y el 13 de marzu presentó la memoria que sofitaba la posición peruana; ente que Chile presentó'l so contramemoria el 9 de marzu del 2010. El retruque peruanu diose'l 9 de payares del 2010 y la dúplica chilena'l 11 de xunetu'l 2011. La Corte, depués d'analizar les posiciones de los dos países, dio'l so [[Fallu de la Corte de L'Haya sobre la delimitación marítima ente Chile y Perú|fallo]] el 27 de xineru de 2014, yá sol gobiernu de Ollanta Humala. Por esti fallu'l Perú repunxo 50{{esd}}000{{esd}}km² de mar.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = La sentencia de La Faya a favor de Perú en seis puntos | añu = 27 de xineru de 2014 | revista = El Comercio | url = http://elcomercio.pe/politica/gobierno/sentencia-haya-favor-peru-chile-seis-punto-mar-noticia-1705521 }}</ref> Sicasí, el gobiernu de García tuvo de soportar, al igual que l'anterior de Toledo, de protestes sociales en diverses llocalidaes, siendo l'episodiu más aveséu la llamada [[masacre de Bagua]], el 5 de xunu del 2009, onde, un enfrentamientu ente los nativos y les fuercies del orde causó la muerte de decenes de persones, ente ellos 24 policías.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = Matanza de Bagua foi empecipiada por nativos, según comisión ad hoc | añu = 30 d'avientu de 2009 | revista = El Comercio | url = http://elcomercio.pe/politica/gobierno/matanza-bagua-foi-empecipiada-nativos-segun-comision-ad-hoc_1-noticia-387755 }}</ref> Otru aspeutu negativu foi'l llamáu [[escándalu Petrogate]], que consistió nel espardimientu d'audios ente funcionarios del gobiernu axustando la entrega de llotes petroleros a una empresa estranxera. Ello provocó una crisis ministerial.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = Cronología de la crisis que baltó al gabinete | añu = 10 d'ochobre de 2008 | revista = El Comercio | url = http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2008-10-10/cronologia-crisis-que-balto-al gabinete.html }}</ref> Nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 2011|eleiciones xenerales del 2011]], presentar por segunda vegada como candidatu a la presidencia l'ex comandante '''[[Ollanta Humala Tasso]]''', pola alianza eleutoral [[Gana Perú]], a la que se sumaron diversos partíos d'esquierda. Tamién postularon [[Keiko Fujimori]], fía del ex-presidente Alberto Fujimori, por [[Fuercia 2011]]; y [[Pedro Pablo Kuczynski]], economista y candidatu lliberal, pola [[Alianza pol Gran Cambéu]]. Na primer vuelta, realizada'l 10 d'abril, Humala llogró la más alta votación (31,69{{esd}}%), anque ensin llegar al 50{{esd}}% más unu de los votos riquíos pola Constitución. En segundu llugar quedó Keiko Fujimori, que superó con un marxe de 5 puntos a Kuczynski.<ref>Portal de la ONPE: [http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/eleiciones2011/1ravuelta/ Resultaos Primer Vuelta Eleutoral Xeneral 2011].</ref> Ollanta y Keiko pasaron asina a la segunda vuelta, lo que sollertó a un sector de la ciudadanía, una y bones dambos aparentemente identificábense con autoritarismu antidemocráticu: el fujimorismo, nel casu de Keiko, y el modelu chavista de Venezuela, nel casu de Humala, consideráu antidemocráticos pa dellos sectores conservadores de la política peruana. Sicasí, Humala esforciar en demostrar los sos distanciamientu del chavismu, modificando'l so plan de gobiernu orixinal y xurando un "compromisu en defensa de la democracia" ante la presencia de dellos destacaos intelectuales, profesionales y artistes peruanos, quien-y brindaron el so sofitu. Finalmente, nes eleiciones de segunda vuelta realizaes el 5 de xunu del 2011, Humala resultó trunfador col 51,45{{esd}}%, con un marxe de 3{{esd}}% de ventaya sobre la so competidora Keiko.<ref>Portal de la ONPE: [http://www.web.onpe.gob.pe/modEleiciones/eleiciones/eleiciones2011/2davuelta/ Resultaos Segunda Vuelta Eleutoral Xeneral 2011].</ref> L'entamu del [[gobiernu de Ollanta Humala]] xeneró mira non solo nel Perú, sinón a nivel internacional, pos se creyó qu'acabaría col predominiu de la derecha neolliberal nel so país y que s'aliaría colos gobiernos d'esquierda del continente.<ref name="tst">{{Cita web |títulu = ¿Cómo fueron los 5 años del gobiernu de Ollanta Humala? |url = http://www.telesurtv.net/news/Como-fueron-los-5-anos-del gobiernu-de-Ollanta-Humala-20160329-0019.html |sitiuweb = www.telesurtv.net |fecha = 2016 |fechaaccesu = 25 d'agostu de 2016 }}</ref> Nin lo uno nin lo otru cumplióse. La llamada Gran Tresformamientu» qu'anunciaba nel so programa de gobiernu orixinal, qu'implicaba un cambéu del modelu económicu, nun s'aplicó, lo que llevó a que dellos de los sos congresistes abandonaren el so partíu, acusándolo de traición. De 47 congresistes que conformaben la so bancada, quedar con 31 a la fin del so gobiernu. Amás, tuvo 7 gabinetes ministeriales.<ref name="atv">{{Cita web|títulu = Ollanta Humala: un balance de los 5 años de Gobiernu |url = http://www.americatv.com.pe/noticias/actualidad/ollanta-humala-balance-5-anos-gobierno-n240254 |sitiuweb = www.americatv.com.pe |fecha= 24 de xunetu de 2016 |fechaaccesu = 25 d'agostu de 2016}}</ref> El quinqueniu (2011-2016) carauterizar pol protagonismu de la esposa del presidente, [[Nadine Heredia]], a tal puntu que se faló d'una posible usurpación de funciones. Nes acabadures del gobiernu, Heredia, viose arreyada nel casu de les axendes, empezando a ser investigada por llavadura d'activos.<ref name="atv" /> El primer y más grave conflictu social que tuvo qu'enfrentar Humala foi l'aniciáu pola oposición de la población al proyeutu Conga de la [[minera Yanacocha]] (Cajamarca), que dexó dellos muertos y obligó a la suspensión d'operaciones. Daqué similar asocedió col proyeutu Tía María (Moquegua). En total, fueron más de 200 conflictos sociales los que tuvo qu'enfrentar el gobiernu. Tamién s'amontó la inseguridá ciudadana y enfoscó la delincuencia.<ref name="atv" /> Ente los llogros del gobiernu de Humala ta la asignación del PIB pal sector d'Educación del 2.4{{esd}}% al 4{{esd}}%, la creación del programa Beca 18, que benefició a más de 60.000 moces; l'impulsu a l'aprobación de la nueva Llei Universitaria;<ref name="atv" /> la promulgación de la Llei de Serviciu Civil basada na meritocracia del emplegáu públicu.<ref name="tst" /> Creóse'l [[Ministeriu de Desenvolvimientu ya Inclusión Social de Perú]], impulsóse grandes programes sociales como Pensión 65, Qali Warma, Trubiecu Más.<ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = Ollanta Humala: "Son les obres les que van falar por esti gobiernu" | añu = 8 de xunu de 2016 | revista = Perú 21 | allugamientu = Lima | url = http://peru21.pe/politica/ollanta-humala-balance-entamo-final-el so-gobiernu-2235287 }}</ref><ref>{{Cita publicación | autor = | títulu = Ollanta Humala realizó balance de la so xestión ensin autocrítico | año = 2016 | revista = El Comercio | allugamientu = Lima | url = http://elcomercio.pe/politica/gobierno/ollanta-humala-realizo-balance-el so-gestion-ensin-autocriticas-noticia-1867508 }}</ref> Xubióse'l sueldu mínimu de S/ 650 a S/ 850.<ref name="tst" /> La inversión en grandes obres públiques tamién foi bien importante: destaquen l'entamu de la construcción del [[Aeropuertu Internacional de Chinchero]], la carretera llonxitudinal de la Sierra Entamo 2, la Llinia 2 del [[Metro de Lima]], la modernización de la refinería de Baltara,<ref>{{Cita web |títulu = Les obres públiques son lo meyor del gobiernu de Humala y la inseguridá ye la delda, según Macroconsult |url = http://gestion.pe/economia/obres-publiques-son-lo-meyor-gobiernu-humala-y-inseguridá-delda-segun-macroconsult-2096167 |sitiuweb = gestion.pe |fecha = 2013 |fechaaccesu = 25 d'agostu de 2016 }}</ref> la inauguración del proyeutu d'irrigación Olmo, la medría de la infraestructura vial (más de 19.000{{esd}}km), etc.<ref name="tst" /> Magar Humala recibió un país creciendo a tases de 6{{esd}}% añal, mientres esti periodu solo crecióse nun permediu de 2.8{{esd}}% añal, lo que s'atribuyó a factores coyunturales esternos. La probeza menguó en dos puntos porcentuales.<ref>{{Cita web|títulu = Los resultaos del gobiernu de Ollanta Humala. Viva la Bolsa |url = http://semanaeconomica.com/viva-la bolsa/2016/07/27/balance-del gobiernu-de-ollanta-humala/ |sitiuweb = semanaeconomica.com |fecha= 2016 |fechaaccesu = 25 d'agostu de 2016}}</ref> Nes [[Eleiciones xenerales de Perú de 2016|eleiciones xenerales de 2016]], presentáronse 19 candidatos, siendo los principales [[Keiko Fujimori]], por [[Fuercia Popular]] (FP); [[Pedro Pablo Kuczynski]], por [[Peruanos Pol Kambio]] (PPK); [[César Acuña]], por [[Alianza pal Progresu (Perú)|Alianza pal Progresu]]; [[Verónica Mendoza]] por [[Frente Ampliu (Perú)|Frente Ampliu]]; [[Alfredo Barnechea]] por [[Aición Popular]]; según los expresidentes Toledo y García. Foi Keiko Fujimori la candidata que dende l'empiezu amosó nes encuestes una mayor preferencia n'intención de votu, superior al 30{{esd}}%, ente que, más embaxo, apostábense'l segundu llugar Kuczynski y Acuña. Pero empezó a alzar vuelu la candidatura d'un hasta entós desconocíu [[Julio Guzmán]], de [[Toos pol Perú]], qu'esguiló hasta'l segundu llugar, col 20{{esd}}% d'intención de votu. Sicasí, Guzmán foi retiráu de la competencia poles autoridaes eleutorales por non cumplir una serie de requisitos na inscripción del so partíu. Tamién foi retiráu Acuña, por violar l'estatutu que prohibía dar apurríes a los eleutores. Ello dexó que PPK remontara al segundu llugar. Realizada les eleiciones el 10 d'abril de 2016, Fujimori llogró'l 39{{esd}}%, ente que PPK llogró'l 21{{esd}}% de votos. La disputa eleutoral quedó asina amenorgada ente Fujimori y Kuczynski, metanes una reñida guerra na qu'abondaron los mutuos agravios; realizada la segunda vuelta eleutoral (5 de xunu de 2016), Kuczynski resultó ganador por un pequeñu marxe de más de 40.000 votos, apenes 2 décimes nel porcentaxe total. === 2016-actualidá === El 28 de xunetu de 2016 '''[[Pedro Pablo Kuczynski]]''' xuró como Presidente de la República, na tradicional ceremonia de toma de mandu realizada nel Congresu de la República. Nel parllamentu, el fujimorismo facer de 73 escaños d'un total de 130, colo que s'alzó cola mayoría absoluta, frente al partíu de gobiernu, que solo llogró 18 representantes, Dende'l principiu, les rellaciones ente'l Llexislativu y l'Executivu fueron tirantes, y el 15 de setiembre de 2016 el Congresu negó-y el votu d'enfotu al entós [[Presidente del Conseyu de Ministros de Perú|presidente del Conseyu de Ministros]] [[Fernando Zavala]], colo que Kuczynski tuvo que nomar a un nuevu gabinete.<ref>{{cita web |año = 2017 |url = https://elcomercio.pe/politica/fernando-zavala-congresu-republica-decide-otorgar-confianza-gabinete-ministerial-noticia-458242|títulu= Congresu decide nun otorgar l'enfotu al Gabinete Zavala|editor = [[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fechaaccesu = 15 de setiembre de 2017}}</ref> Este incluyó cinco nuevos ministros, y foi presidíu pola segunda [[Vicepresidente de Perú|vicepresidenta]] y hasta entós congresista [[Mercedes Aráoz Fernández]].<ref>{{cita web |año = 2017 |url = https://elcomercio.pe/politica/mercedes-araoz-xuro-nueva-presidenta-consejo-ministro-noticia-458823|títulu= Mercedes Aráoz xuró como nueva xefa del Gabinete Ministerial|editor = [[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fechaaccesu = 17 de setiembre de 2017}}</ref> ==== Gobiernu de Pedro Pablo Kuczynski (2016-2018) ==== ===== Censura al ministru Jaime Saavedra ===== La oposición al gobiernu, representada nel Congresu por una apolmonante mayoría fujimorista aliada cola bancada aprista, empezó a cuestionar el llabor del ministru d'Educación, [[Jaime Saavedra]]. Primero foi no referente a la organización de los [[Xuegos Panamericanos de 2019]] de [[Lima]], que pese ser anunciada nel [[2013]] (poco primero de asumir como ministru), nun s'avanzara lo suficiente no referente a la construcción de la infraestructura.<ref>{{Cita web|url=http://semanaeconomica.com/article/legal-y-politica/sector-publico/207168-saavedra-durante-su-interpelacion-no-es-cierto-que-yo-pude-autorizar-la-postulacion-ni-dar-una-carta-de-respaldo-para-esta-postulacion/|títulu=Saavedra: "No autoricé la postulación a los Panamericanos, ni di una carta de respaldo"|fecha=7 de diciembre de 2016|editorial=Semana Económica}}</ref> Depués, un programa televisivu dominical llanzó un reportaxe nel cual denunciaba que personal d'enfotu del ministru fixera una esviadura d'un presupuestu de 150 millones de soles destinaos pa la compra d'ordenadores. La oposición nel Congresu anunció qu'apellaría al ministru para esixi-y que rindiera cuentes de la so xestión, particularmente no referente a la presunta corrupción. El presidente Kuczynski sofitó públicamente al so ministru y adució que la campaña na so contra aniciábase nun grupu de llexisladores acomuñaos a universidaes privaes que pretendíen faer cambeos na Llei Universitaria para favorecer los sos intereses. El [[7 d'avientu]] de [[2016]], Saavedra foi apelláu nel Congresu, a que'l so recintu asistió voluntariamente pa responder un pliegu de 11 entrugues. Tres once hores d'esposiciones y alderique, nes cualos el ministru aceptó qu'esistíen irregularidaes nes compres realizaes pol so sector por persones que traicionaren «el so enfotu», la bancada fujimorista anunció que presentaría una moción de censura en contra del ministru, porque, al so ver, yera responsable políticu y nun respondiera satisfactoriamente al pliegu interpelatorio.<ref>{{Cita publicación|url=http://elcomercio.pe/politica/congreso/jaime-saavedra-interpelado-congreso-minuto-minuto-noticia-1951798|títulu=Fujimorismo presentará moción de censura contra Jaime Saavedra|ubicación=Lima|revista=El Comercio}}</ref> Saavedra declaró a la prensa que nun arrenunciaría énte'l pidíu de censura.<ref>{{Cita publicación|url=http://larepublica.pe/impresa/politica/828992-saavedra-no-piensa-renunciar-pesar-del-anuncio-de-censura|títulu=Jaime Saavedra no piensa renunciar a pesar del anuncio de censura|ubicación=Lima|revista=La República}}</ref> El 15 d'avientu llevar a cabu l'alderique de censura del ministru, llogrando como resultancia final 78 votos a favor, nengunu en contra y nenguna astención (ello por cuenta de que les bancaes de Peruanos pol Kambio y de Frente Ampliu, en contra de la censura, retirar del hemiciclu antes de la votación). A Saavedra dióse-y un plazu de 72 hores pa presentar la so carta d'arrenunciu. El 17 d'avientu, Saavedra presentó'l so arrenunciu y a otru día xuró nel so reemplazu la educadora [[Marilú Martens]]. ===== Censura del gabinete Zabala ===== El 17 d'agostu de 2017 los congresistes de Fuerza Popular presentaron una moción de interpelación contra la ministra d'Educación [[Marilú Martens]] quien s'atopaba en negociaciones colos representantes de los maestros, en busca de la solución a una enllargada fuelga magisterial. El 25 d'agostu de 2017 el plenu del Congresu aprobó, con 79 votos a favor, 12 en contra y 6 astenciones, realizar felicidá interpelación. Los votos a favor fueron de les bancaes de Fuerza Popular, el Apra, Frente Ampliu y Acción Popular. Afitóse como fecha de la interpelación el 8 de setiembre. La ministra respondió un pliegu de 40 entrugues, principalmente sobro la fuelga de maestros qu'inda persistía.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/marilu-martens-interpelacion-congreso-noticia-452771|títulu=Marilú Martens será interpelada por huelga de maestros|fecha=25 d'agostu de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=15 de setiembre de 2017}}</ref> Martens reconoció defectos al encarar la fuelga de maestros, pero aseguró que la so xestión nun daría marcha tras na reconocencia a la meritocracia dientro del maxisteriu. [[Ficheru:Presidente_de_la_República_rindió_homenaje_a_miembros_de_fuerzas_armadas_que_participaron_en_emergencia_climática_(35394487464).jpg|miniaturadeimagen|200x200px|Otros ministros mientres una ceremonia protocolar.]] El 13 de setiembre, la bancada de Fuerza Popular anunció que presentaría una moción de censura contra la ministra, pos consideraba que nun respondiera satisfactoriamente a les entrugues de la interpelación.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/fuerza-popular-presentara-mocion-censura-ministra-marilu-martens-noticia-457695|títulu=Fuerza Popular presentará moción de censura contra la ministra Marilú Martens|fecha=13 de septiembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> Énte esta amenaza de censura (que sería la segunda contra un titular d'Educación en menos d'un añu), el primer ministru Fernando Zavala solicitó al Congresu una cuestión d'enfotu pal gabinete ministerial en plenu; n'otres palabres, una renovación del votu d'enfotu que se-y diera al entamu de la so xestión. Dende'l Congresu criticó esta solicitú, señalándose que Zavala solidarizar con una ministra que taba cuestionada, poniendo en peligru a tol so gabinete, y entá más, cuando entá nun s'oficializara la moción de censura. Díxose tamién que la «renovación d'enfotu» yera daqué que nun contemplaba la Constitución.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/cuestion-confianza-claves-pedido-primer-ministro-fernando-zavala-noticia-457853|títulu=Cuestión de confianza: claves sobre el pedido que busca Fernando Zavala|autor=Martín Hidalgo Bustamante|fecha=14 de septiembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> Sía comoquier, la Xunta de Voceres del Congresu convocó a Zavala a les cuatro la tarde del 14 de setiembre por que sofitara el so pidíu d'enfotu. Zavala presentar al plenu del Congresu colos ministros y espunxo el so pidíu en 12 minutos; la so argumentación centrar na intención del gobiernu de defender la política educativa a la que se pretendía, según él, socavar cola censura a la ministra d'Educación. Depués procedióse al alderique parlamentariu.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/congreso-convoca-fernando-zavala-4-p-m-cuestion-confianza-noticia-458011|títulu=Congreso convoca a Fernando Zavala para las 4 p.m. por cuestión de confianza|fecha=14 de septiembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> La cuestión d'enfotu foi aldericada mientres 7 hores y votada la madrugada del 15. El gabinete nun llogró llograr l'enfotu del Parlamentu, que votó con 77 en contra del enfotu, colo que se produció la crisis total del gabinete.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/fernando-zavala-congreso-republica-decide-otorgar-confianza-gabinete-ministerial-noticia-458242|títulu=Congreso decide no otorgar la confianza al Gabinete Zavala|fecha=15 de septiembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> Por cuenta de la negación d'enfotu, el [[Conseyu de Ministros del Perú]] tuvo que ser anováu pol presidente. De siguío amuésase una llista de los ministros de les distintes carteres magisteriales del Conseyu hasta esi momentu. {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; width:100%;" !Cargu !Titular !Nel cargu dende |- |[[Presidente del Conseyu de Ministros del Perú|Presidente del Conseyu de Ministros]] |[[Fernando Zavala|Fernando Martín Zavala Lombardi]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru de Rellaciones Esteriores del Perú|Ministru de Relaciones Esteriores]] |[[Víctor Ricardo Luna Mendoza|Víctor Ricardo Lluna Mendoza]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru de Defensa del Perú|Ministru de Defensa]] |[[Jorge Nieto|Jorge Nieto Montesinos]] |5 d'avientu de 2016 |- |[[ministru del Interior de Perú|Ministru del Interior]] |[[Carlos Miguel Ramón Basombrío Iglesias]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru d'Educación del Perú|Ministra d'Educación]] |[[Marilú Martens|Marilú Doris Martens Cortés]] |18 d'avientu de 2016 |- |[[Ministru de Salú del Perú|Ministra de Salú]] |[[Patricia García Funegra|Patricia Jannet García Funegra]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru de Trabayu y Promoción del Empléu del Perú|Ministru de Trabayu y Promoción del Empléu]] |[[Alfonso Fernando Grados Carraro]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru d'Agricultura del Perú|Ministru d'Agricultura y Riego]] |[[José Manuel Hernández Calderón]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru de la Producción del Perú|Ministru de la Producción]] |[[Pedro Olaechea Álvarez-Calderón]] |25 de mayu de 2017 |- |[[ministru d'Economía y Finances del Perú|Ministru d'Economía y Finances]] |[[Fernando Zavala|Fernando Martín Zavala Lombardi]] |22 de xunu de 2017 |- |[[Ministru de Comerciu Esterior y Turismu del Perú|Ministru de Comerciu Esterior y Turismu]] |[[Eduardo Ferreyros Küppers]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministra d'Enerxía y Mines del Perú|Ministra d'Enerxía y Mines]] |[[Cayetana Aljovín|Lucía Cayetana Aljovín Gazzani]] |27 de xunetu de 2017 |- |[[Ministru de Tresportes y Comunicaciones del Perú|Ministru de Tresportes y Comunicaciones]] |[[Bruno Giuffra Monteverde]] |25 de mayu de 2017 |- |[[Ministru de Vivienda, Construcción y Saneamientu del Perú|Ministru de Vivienda, Construcción y Saneamientu]] |[[Edmer Trujillo Mori]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministeriu de la Muyer y Poblaciones Vulnerables del Perú|Ministra de la Muyer y Poblaciones Vulnerables]] |[[Ana María Choquehuanca|Ana María Choquehuanca de Villanueva]] |27 de xunetu de 2017 |- |[[Ministru del Ambiente del Perú|Ministra del Ambiente]] |[[Elsa Patricia Galarza Contreras]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministru de Cultura del Perú|Ministru de Cultura]] |[[Salvador del Solar|Salvador Alejandro Jorge de la Cortil Labarthe]] |5 d'avientu de 2016 |- |[[Ministru de Xusticia y Derechos Humanos del Perú|Ministra de Xusticia y Derechos Humanos]] |[[Marisol Pérez Tello|María Soledad Pérez Tello de Rodríguez]] |28 de xunetu de 2016 |- |[[Ministra de Desenvolvimientu ya Inclusión Social del Perú|Ministra de Desenvolvimientu ya Inclusión Social]] |[[Fiorella Molinelli|Fiorella Giannina Molinelli Aristondo]] |27 de xunetu de 2017 |} El presidente de la República [[Pedro Pablo Kuczynski]] anunció que'l domingu [[17 de setiembre]] anunciaría al nuevu gabinete qu'ocuparía'l Conseyu de ministros.<ref>{{Cita web|url=https://peru21.pe/politica/ppk-vivo-presidente-dara-mensaje-nacion-tarde-376065|títulu=PPK confirma que el nuevo gabinete jura este domingo [VIDEO]|fecha=16 de septiembre de 2017|editorial=Perú21|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180202154126/https://peru21.pe/politica/ppk-vivo-presidente-dara-mensaje-nacion-tarde-376065|fechaarchivu=2018-02-02}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://rpp.pe/politica/gobierno/ppk-respeto-la-constitucion-y-la-democracia-procederemos-conforme-ley-noticia-1076783|títulu=PPK: "Respeto la Constitución y la democracia, procederemos conforme ley"|fecha=15 de septiembre de 2017|editorial=RPP|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> [[Ficheru:JEFE_DE_ESTADO_TOMÓ_JURAMENTO_A_LOS_MIEMBROS_DE_SU_GABINETE_MINISTERIAL.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Toma de xuramentu del segundu gabinete ministerial.]] El 17 de setiembre de 2017, la segunda vicepresidenta y congresista Mercedes Aráoz Fernández juramentó como [[Presidente del Conseyu de Ministros del Perú|presidenta del Conseyu de Ministros del Perú]] y con ello anunciáronse a cuatro nuevos ministros: Claudia Cooper Fort (Economía), [[Idel Vexler]] (Educación), [[Enrique Mendoza Ramírez]] (Xusticia y Derechos Humanos), [[Fernando d'Alessio]] (Salú) y [[Carlos Bruce]] (Vivienda). La nueva xefa del gabinete juramentó colos 18 ministros nuna ceremonia realizada nel Patiu d'Honor de [[Palaciu de Gobiernu del Perú|Palaciu de Gobiernu]]. El [[6 d'ochobre]], va dase'l votu d'enfotu y si esti ye refugáu per segunda vegada, el presidente puede eslleir el Congresu y convocar a nueves elecciones, como diz la [[Constitución Política del Perú de 1993|Constitución de 1993]]. El votu d'enfotu atrasar hasta'l [[12 d'ochobre]] empecipiándose coles esposiciones del nuevu gabinete lideráu por [[Mercedes Aráoz|Mercedes Aráoz Fernández]] y posterior intervención de les distintes bancaes polítiques del Congresu hasta les 00:30 a. m. del día siguiente. Dio como resultáu 83 votos a favor y 17 en contra.<ref>{{Cita web|url=http://elcomercio.pe/politica/congreso-otorgo-voto-confianza-gabinete-mercedes-araoz-noticia-465373|títulu=Congreso otorgó voto de confianza a Gabinete de Mercedes Aráoz [VIDEO]|fecha=13 d'ochobre de 2017|editorial=El Comercio|fechaaccesu=15 d'ochobre de 2017}}</ref> {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; width:100%;" !Cargu !Titular !Fecha de juramentación |- | align="center" |'''[[Presidencia del Conseyu de Ministros del Perú|Presidenta del Conseyu de Ministros]]''' |'''[[Mercedes Aráoz|Mercedes Rosalba Aráoz Fernández]]''' |'''17 de setiembre de 2017''' |- | align="center" |[[Ministeriu de Relaciones Esteriores del Perú|Ministru de Relaciones Esteriores]] |[[Víctor Ricardo Luna Mendoza|Víctor Ricardo Lluna Mendoza]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu de Defensa del Perú|Ministru de Defensa]] |[[Jorge Nieto|Jorge Nieto Montesinos]] |5 d'avientu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu del Interior del Perú|Ministru del Interior]] |[[Carlos Miguel Ramón Basombrío Iglesias]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu d'Educación del Perú|Ministru d'Educación]] |[[Idel Vexler|Idel Alfonso Vexler Talledo]] |17 de setiembre de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Salú del Perú|Ministru de Salú]] |[[Fernando d'Alessio|Fernando d'Alessio Ipinza]] |17 de setiembre de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Trabayu y Promoción del Empléu del Perú|Ministru de Trabayu y Promoción del Empléu]] |[[Alfonso Fernando Grados Carraro]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu d'Agricultura y Riego del Perú|Ministru d'Agricultura y Riego]] |[[José Manuel Hernández Calderón]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu de la Producción del Perú|Ministru de la Producción]] |[[Pedro Carlos Olaechea Álvarez-Calderón]] |25 de mayu de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu d'Economía y Finances|Ministru d'Economía y Finances]] |[[Claudia Cooper|Claudia María Amelia Teresa Cooper Fort]] |17 de setiembre de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu del Perú|Ministru de Comerciu Esterior y Turismu]] |[[Eduardo Ferreyros Küppers]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu d'Enerxía y Mines del Perú|Ministra d'Enerxía y Mines]] |[[Cayetana Aljovín|Lucía Cayetana Aljovín Gazzani]] |27 de xunetu de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Tresportes y Comunicaciones del Perú|Ministru de Tresportes y Comunicaciones]] |[[Bruno Giuffra Monteverde]] |25 de mayu de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Vivienda, Construcción y Saneamientu del Perú|Ministru de Vivienda, Construcción y Saneamientu]] |[[Carlos Bruce|Carlos Ricardo Bruce Montes d'Oca]] |17 de setiembre de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de la Muyer y Poblaciones Vulnerables del Perú|Ministra de la Muyer y Poblaciones Vulnerables]] |[[Ana María Choquehuanca|Ana María Choquehuanca de Villanueva]] |27 de xunetu de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu del Ambiente del Perú|Ministra del Ambiente]] |[[Elsa Patricia Galarza Contreras]] |28 de xunetu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu de Cultura del Perú|Ministru de Cultura]] |[[Salvador del Solar|Salvador Alejandro Jorge de la Cortil Labarthe]] |5 d'avientu de 2016 |- | align="center" |[[Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos del Perú|Ministru de Xusticia y Derechos Humanos]] |[[Enrique Mendoza Ramírez|Enrique Javier Mendoza Ramírez]] |17 de setiembre de 2017 |- | align="center" |[[Ministeriu de Desenvolvimientu ya Inclusión Social del Perú|Ministra de Desenvolvimientu ya Inclusión Social]] |[[Fiorella Molinelli|Fiorella Giannina Molinelli Aristondo]] |27 de xunetu de 2017 |} Diversos personaxes de la política como los medios de comunicación comunicaron sobro la negación d'enfotu al primer gabinete; la periodista [[Rosa María Palacios]] mandó un mensaxe al presidente pidiéndo-y eslleir el Congresu y alvirtió que «el fujimorismo quedó atrapáu», el periodista [[César Hildebrandt]] tamién-y mando un mensaxe al mandatariu diciéndo-y que «el país esíxelu que enfrentar al Congresu fujimorista».<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1098677-rmp-el-pais-va-aplaudir-de-pie-si-ppk-disuelve-el-congreso|títulu=RMP: “El país va aplaudir de pie si PPK disuelve el Congreso”|fecha=14 de septiembre de 2017|editorial=La República|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1098451-rosa-maria-palacios-habla-sobre-rechazo-a-mocion-de-confianza-del-gabinete-ministerial-de-fernando-zavala|títulu=RMP tras censura al Gabinete Zavala: "El fujimorismo ha quedado atrapado"|fecha=14 de septiembre de 2017|editorial=La República|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1098740-cesar-hildebrandt-a-ppk-el-pais-le-exige-que-se-enfrente-al-congreso-fujimorista|títulu=César Hildebrandt a PPK: “El país le exige que se enfrente al Congreso fujimorista”|fecha=14 de septiembre|editorial=La República|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> L'abogáu constitucionalista nuna entrevista dixo que'l yá agora expresidente del Conseyu de Ministro [[Fernando Zavala]] «ta sacrificándose poles polítiques d'Estáu», el expresidente del Conseyu de Ministro [[Pedro Cateriano]] alvirtió que «Keiko Fujimori quier dar un golpe d'Estáu».<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1098034-zavala-se-esta-sacrificando-por-las-politicas-de-estado|títulu=Víctor García Toma: “Fernando Zavala se está sacrificando por las políticas de Estado”|fecha=13 de septiembre de 2017|editorial=La República|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.americatv.com.pe/noticias/actualidad/pedro-cateriano-keiko-fujimori-quiere-dar-golpe-estado-n291886|títulu=Pedro Cateriano: "Keiko Fujimori quiere dar un golpe de Estado"|fecha=13 de septiembre de 2017|editorial=América Noticias|fechaaccesu=15 de septiembre de 2017}}</ref> ===== Primer procesu de vacancia presidencial ===== ====== Causes ====== [[Ficheru:Ponte_da_Integração_Brasil-Peru.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Presidentes y figures importantes de países americanos mientres la fundación de la [[Ponte de la Integración d'Acre]]: El terceru a la izquierda ye [[Alejandro Toledo Manrique]], presidente del Perú y el d'a'l so llau ye [[Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio Lula da Xibla]], presidente de Brasil. Dambos acusaos por casos de corrupción.]] En payares de 2017, la Comisión Llava Jato del Congresu, presidida por [[Rosa Bartra]] y que se dedicaba a investigar les implicaciones nel Perú de la rede de corrupción de la [[organización Odebrecht]], recibió una información confidencial de que'l presidente Kuczynski tuviera venceyos llaborales con dicha empresa, que se remontaben a la dómina en que foi ministru d'Estáu ente 2004 y 2006, sol gobiernu d'Alejandro Toledo Manrique, magar que dende l'españíu del casu Odebrecht, Kuczynski lo negara en delles ocasiones. La Comisión solicitó entós a la empresa Odebrecht detalles de la so relación con Kuczynski, los mesmos que se dieron a conocer públicamente'l 13 d'avientu de 2017. Revelóse entós que Westfield Capital, una empresa d'asesoría de banca d'inversión, fundada y empobinada por Kuczynski, realizara siete consultoríes para Odebrecht ente payares de 2004 y avientu de 2007 por 782.207 millones de dólares, esto ye, coincidiendo cola dómina en que Kuczynski fuera ministru d'Economía (2004-2005) y presidente del Conseyu de Ministros (2005-2006). La información revelaba tamién qu'otra empresa bien rellacionada con Kuczynski, First Capital, constituyida pol so sociu chilenu Gerardo Sepúlveda, realizara igualmente asesoríes para Odebrecht ente'l 2005 y 2013.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ppk-interoceanica-pagos-odebrecht-westfield-cronologia-noticia-481682|títulu=PPK, la Interoceánica y los pagos de Odebrecht a Westfield [Cronología]|fecha=15 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=17 de diciembre de 2017}}</ref> La información resultaba gravemente comprometedora pal presidente, porque los pagos a la so empresa personal de consultoría realizárense cuando yera Ministru d'Estáu y tratándose de [[Consultoría|consultoríes]] referíes a obres públiques que la empresa realizaba nel Perú. Lo cual diba contra la norma constitucional que torga a los ministros d'Estáu alministrar negocios particulares nel exerciciu de la so función pública ([[conflictu d'intereses]]). Complicaba entá más l'asuntu'l fechu qu'esos pagos provinieren d'una empresa como Odebrecht, qu'agora se sabe qu'había pagu coimas para axudicase la concesión d'obres precisamente sol gobiernu de Toledo, cuando Kuczynski fuera ministru, una de les cualos foi la construcción de la [[Ruta interoceánica Brasil-Perú|ruta interoceánica al Brasil]]. Anque los pagos de Odebrecht a les empreses de consultoría rellacionaes con PPK yeren llegales, hubo quien especularon que podría ser parte de la retribución de la empresa por favorecela na bona pro de les obres. ====== Sucesos ====== [[Ficheru:Pedro_Pablo_Kuczynski,_ao_lado_de_seus_vice-presidentes,_discursa_sobre_seu_processo_de_impeachment.png|miniaturadeimagen|250x250px|[[Pedro Pablo Kuczynski]] al llau de los sos vicepresidentes, [[Martín Vizcarra]] y [[Mercedes Aráoz]], en mensaxe a la Nación previu a la primer sesión de vacancia.]] La oposición al gobiernu, liderada por Fuerza Popular, esixó l'arrenunciu de Kuczynski y amenaciólu con vacarlo de la Presidencia si nun lo faía. Frente Ampliu, pela so parte, plantegó que se procediera directamente a la vacancia. Na medianueche del 14 d'avientu, Kuczynski, por aciu un mensaxe a la nación, negó les acusaciones y dixo que nun arrenunciaría al so cargu. «Toi equí para dici-yos: nun voi abdicar nin al mio honor nin a los mios valores nin a les mios responsabilidaes como presidente de tolos peruanos», espresó d'entrada. Nel so defensa, aseguró nun tener nenguna relación cola empresa First Capital, que yera propiedá esclusiva de Sepúlveda, y que solo xuno de los pagos mentaos teníen que ver con él, el fecháu en 2012, cuando yá nun yera ministru d'Estáu. Tocantes a Westfield Capital, magar reconoció que yera la so empresa unipersonal, afirmó que nunca tuvo so la so dirección y alministración mientres foi ministru d'Estáu, y que los contratos fechaos nesa dómina roblar Sepúlveda, el so sociu. Tamién señaló que tolos pagos a la so empresa yeren llegales, y que taben debidamente rexistraos, facturaos y bancarizados.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ppk-abdicar-mis-responsabilidades-presidente-noticia-481752|títulu=PPK: “No voy a abdicar a mis responsabilidades como presidente”|fecha=15 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=17 de diciembre de 2019}}</ref> Les esplicaciones de PPK nun convencieron a la oposición. Anque PPK argumentó al respeutu qu'esistiera una «muralla china», espresión que s'usa nos negocios empresariales para referise cuando'l sociu o titular nun tien nengún contactu nin recibe información sobro'l manexu de la empresa, mientres desempeña un cargu públicu (pero nel casu de Wesfield Capital, al tratase d'una empresa onde PPK yera'l so únicu apoderáu, nun s'entiende cómo podría dase esa «muralla china»). Énte la negativa del presidente a arrenunciar, delles de les bancaes opositores del Congresu plantegaron entós someter el so cargu a la vacancia. La bancada del izquierdista Frente Ampliu presentó la moción por que la solicitú de la vacancia fora aldericada nel plenu del Congresu. Los congresistes de Fuerza Popular, Apra y Alianza pal Progresu sumar al pidíu y foi según superaron más de les 26 firmes necesaries pa proceder col trámite. Aprobada la moción, l'alderique #empecipiar a les 4 y 38 de la tarde del día 15 d'avientu y duró hasta les 10 de la nueche. Los llexisladores opositores qu'introducieron la moción citaron una incapacidá moral al denunciar que'l presidente mintió nes declaraciones que dio sobro los sos venceyos cola compañía brasileña. Los congresistes oficialistas reclamaron que se siguiera'l debíu procesu, reprochando'l fechu de que la oposición procediera con celeridad inusitada y que dellos de los sos miembros yá decidieren vacar al presidente ensin escuchar el so defensa. Tamién cuestionaron qu'un solu informe proveniente de Odebrecht fuera consideráu prueba abonda, colo que se prescindía abiertamente de la investigación que demandaba un casu tan delicáu y trascendental. Según el reglamentu, precisar pa l'almisión del pidíu de vacancia el votu del 40% de congresistes hábiles. Como se contabilizaron 118 congresistes presentes, precisábense solo 48 votos, lo que foi llargamente degoláu, pos votaron 93 a favor y 17 en contra; estos postreros fueron, na so gran mayoría, los de la bancada oficialista.<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/politica/mocion-para-vacancia-de-ppk-es-admitida-por-el-congreso-y-el-jueves-deciden-su-suerte-792228/|títulu=La vacancia de Kuczynski se decidirá el próximo jueves 21|fecha=16 de diciembre de 2017|editorial=[[Diario Correo]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=17 de diciembre de 2017}}</ref> Aprobáu asina'l pidíu de vacancia, el Congresu alcordó que'l xueves 21 d'avientu, a les 9 de la mañana, Kuczynski tendría de presentase énte'l plenu del Congresu pa realizar los sos descargos; depués dar en alderique y finalmente votaríase pa decidir la vacancia presidencial, precisándose pa esto 87 votos del total de los 130 congresistes.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/vacancia-ppk-resuelve-proximo-jueves-21-noticia-482039|títulu=Congreso admitió pedido de vacancia contra PPK|fecha=15 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=17 de diciembre de 2017}}</ref> El día señaláu, PPK allegó al Congresu a exercer el so defensa, acompañáu del so abogáu [[Alberto Borea|Alberto Borea Odría]]. La defensa dio entamu cola alocución del propiu presidente, na que negó cometer dalgún actu de corrupción. Depués vieno la defensa de Borea, que tuvo como exa la considerancia de que'l pidíu de vacancia yera una desaxeración pos non podía acusase a un presidente de la República ensin demostrar con pruebes fehacientes la so «incapacidá moral permanente», conceutu que los congresistes nun teníen al paecer bien claro, pos puramente'l preceptu constitucional taría faciendo alusión a una incapacidá mental. Consideraba que les faltes o delitos imputaos debíen ventilarse primeru na comisión investigadora, antes de sacar conclusiones azotaes. Refugó tamién que PPK mintiera reiteradamente sobro la so relación con Odebrecht (argumentu que los fujimoristas usaben pa xustificar la so incapacidá moral permanente), pos los fechos en cuestión asocedieren diba dolce años y nun tenía por qué tenelos presente al detalle.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/alberto-borea-he-defendido-causa-republicana-noticia-483527|títulu=Alberto Borea: “Yo he defendido una causa republicana”|fecha=22 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Terminada l'alocución de Borea, empecipióse l'alderique congresal que duró catorce hores. La votación pola vacancia llevar a cabu pasaes les once de la nueche, cola siguiente resultancia: 78 votos a favor, 19 en contra y 21 astenciones. Una de les bancaes, la de Nuevu Perú (esquierda), retiróse antes de la votación, pos a dicir de los sos miembros nun queríen sigui-y el xuegu al fujimorismo. Como se precisaben 87 votos pa dar en la vacancia, esta foi tornada.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ppk-vacado-congreso-republica-noticia-483477|títulu=PPK no fue vacado por el Congreso de la República|fecha=22 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Tola bancada de Fuerza Popular votó a favor de la vacancia, con esceición de 10 de los sos miembros, encabezaos por [[Kenji Fujimori]], que s'abstuvieron, y que decidieron asina la resultancia. Corrió'l rumor qu'esti grupu disidente, que depués sería bautizáu como los «Avengers», axustara los sos votos col gobiernu a cambéu del indultu presidencial a favor d'Alberto Fujimori, el so líder históricu que se topaba entós presu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/luis-galarreta-alberto-fujimori-merece-canjeado-blindajes-noticia-483614|títulu=Galarreta: “Fujimori no merece ser canjeado por blindajes”|fecha=22 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Esi grupu dixebróse dempués de la bancada de Fuerza Popular y encabezaos por Kenji anunciaron la formación d'un nuevu grupu políticu, que sofitaría al gobiernu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/kenji-fujimori-dejo-fp-implicancias-fujimorismo-noticia-501376|títulu=Kenji dejó Fuerza Popular: las implicancias en el fujimorismo|autor=Roger Hernández Sánchez|fecha=1 de marzo de 2018|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> ===== Indultu a Alberto Fujimori ===== [[Ficheru:Clínica_Centenario_Peruano_Japonesa.jpg|derecha|miniaturadeimagen|280x280px|La [[Clínica Centenariu]], llugar onde tuvo internáu [[Alberto Fujimori]] al momentu de recibir l'indultu.]] El 24 d'avientu de 2017, el presidente PPK concedió l'indultu humanitariu a [[Alberto Fujimori]], que se topaba presu dende faía 12 años, con una sentencia de 25 años por delitos de violaciones a los derechos humanos (casos La Cantuta y Barrios Altos).<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ppk-indulto-decision-dificil-mi-vida-noticia-484215|títulu=PPK: Indulto a Fujimori quizás fue la decisión más difícil de mi vida|fecha=26 de diciembre de 2017|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> El gobiernu aseguró que l'indultu decidiérase por razones puramente humanitaries, énte los diversos males físicos qu'aquexaben al expresidente de la República, confirmaos por informes d'una xunta médica.<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1161969-alberto-fujimori-libre-ppk-le-otorgo-el-indulto-al-exdictador|títulu=Alberto Fujimori libre: PPK le otorgó el indulto al exdictador|fecha=25 de diciembre de 2017|editorial=[[La República (Perú)|La República]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Sicasí, surdió una fuerte barruntu de que l'indultu sería la resultancia d'un pactu furtivu del gobiernu de PPK col sector de la bancada fujimorista que s'abstuviera mientres la votación pola vacancia presidencial y que d'esa manera evitara que se concretara esta. L'indultu motivó amás l'arrenunciu de los congresistes oficialistas [[Alberto de Belaúnde|Alberto de Belaunde]], Vicente Zeballos y [[Gino Costa|Gino Mariña]]; del ministru de Cultura [[Salvador del Solar|Salvador de la Cortil]] y del ministru de Defensa [[Jorge Nieto|Jorge Nieto Montesinos]]. Yá antes arrenunciara'l ministru del Interior, [[Carlos Miguel Ramón Basombrío Iglesias|Carlos Basombrío Iglesias]]. Produciéronse amás diverses marches en Lima y l'interior del país en protesta contra l'indultu. Alberto Fujimori, que díes antes del indultu internárase nuna clínica por entueyos na so salú, foi dáu d'alta'l 4 de xineru de 2018 y asina pudo, per primer vegada, treslladase en llibertá.<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/politica/alberto-fujimori-sale-de-clinica-tras-indulto-humanitario-795573/|títulu=Alberto Fujimori dejó clínica y quedó en libertad gracias a indulto humanitario (VIDEO)|fecha=5 de enero de 2018|editorial=[[Diario Correo]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> PPK formó un nuevu gabinete ministerial, al que llamó «el Gabinete de la Reconciliación», que según él, tenía de marcar una nueva etapa na relación ente l'Executivu y el Llexislativu. Caltener na presidencia del Conseyu de Ministros a [[Mercedes Aráoz]] y realizáronse ocho cambeos ministeriales, la renovación más importante no que diba del gobiernu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/miembros-gabinete-reconciliacion-juran-palacio-noticia-487696|títulu="Gabinete de la reconciliación" juró en Palacio de Gobierno|fecha=9 de enero de 2018|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> ===== Segundu pidíu de vacancia presidencial ===== [[Ficheru:Odebrecht_Lima.png|derecha|miniaturadeimagen|250x250px|Local d'[[Organización Odebrecht|Odebrecht]] nel [[distritu financieru]] de [[Distritu de San Isidro (Lima)|San Isidro]], esta empresa foi acusada de [[Confechu|sobornar]] a los principales líderes [[políticu|políticos]] del [[Perú]].]] Solo díes dempués del primer intentu de vacancia presidencial, en xineru de 2018, la bancada de Frente Ampliu plantegó un nuevu pidíu de vacancia, teniendo como causal l'indultu a Alberto Fujimori, que supuestamente sería axustáu y otorgáu de manera illegal. Ello nun espolletó, énte la falta de sofitu de Fuerza Popular, que los sos votos yeren necesarios pa llevar alantre una iniciativa como esa. So esa esperiencia, les bancaes izquierdistes de Frente Ampliu y Nuevu Perú promovieron otra moción de vacancia, concentrándose puramente nel casu Odebrecht, aduciendo que s'afayaríen nuevos nicios de corrupción y conflictu d'intereses de parte de PPK cuando foi ministru d'Estáu nel gobiernu d'Alejandro Toledo.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/izquierda-promueve-nuevo-pedido-vacancia-ppk-noticia-493869-noticia/|títulu=Izquierda promueve nuevo pedido de vacancia contra PPK|fecha=2 de febrero de 2018|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Esta vegada si llograron el sofitu de Fuerza Popular, lo mesmo que de otres bancaes como la d'Alianza pal Progresu (que'l so voceru, [[César Villanueva]], foi'l principal promotor de la iniciativa), axuntando asina los 27 votos mínimamente necesarios para presentar una moción multipartidaria énte'l Congresu de la República, lo que se fixo'l 8 de marzu de 2018.<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/politica/tramite-de-vacancia-contra-ppk-empieza-hoy-y-manana-va-al-pleno-806708/|títulu=Presentan moción de vacancia contra PPK por "incapacidad moral"|fecha=8 de marzo de 2018|editorial=[[Diario Correo]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> El 15 de marzu someter a alderique l'almisión de dicha moción nel plenu del Congresu, siendo la resultancia 87 votos a favor, 15 votos en contra y 15 astenciones. La moción recibió'l respaldu de toles bancaes, sacante Peruanos pol Kambio y de congresistes ensin arrexuntar, ente ellos, los trés ex oficialistas y el bloque de Kenji Fujimori.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/congreso-admite-debate-mocion-vacancia-ppk-noticia-504662|títulu=Congreso de la República admite a debate moción de vacancia contra PPK|fecha=15 de marzo de 2018|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> La Xunta de Voceres programó l'alderique del pidíu de vacancia presidencial pal xueves 22 de marzu. Un informe reserváu de la Unidá d'Intelixencia Financiera (UIF) sobro les movides de dineru de les cuentes bancaries de PPK, foi unviáu al Ministeriu Públicu y a la Comisión Llava Jato del Congresu, pero inexplicablemente #penerar a la conocencia pública. Esi documentu de 33 páxines revelaba que dende les empreses y consorcios venceyaos al Grupu Odebrecht fixérense tresferencies escontra Westfield Capital, la empresa unipersonal de PPK, por 1.893.841 dólares, esto ye, un millón y picu más de lo que se conocía hasta'l momentu. Tamién se revelaron tresferencies feches a la cuenta del chofer de PPK y a la de [[Gilbert Violeta]], anque se demostraron qu'estos yeren solo pagos de calter llaboral y de servicios básicos. La filtración d'esti informe, que se presume foi fechu dende la Comisión Llava Jato presidida por Rosa Bartra, sería col enfotu de esmorniar entá más la credibilidá del presidente de la República. Pero'l golpe mortal para PPK vieno unos díes dempués. ===== Escándalu polos kenjivideos ===== [[Ficheru:Kenji_Fujimori_congreso.jpg|miniaturadeimagen|206x206px|[[Kenji Fujimori]], congresista de la república implicáu nos [[Kenjivideo|Kenjivideos]]. El so pleitu cola so hermana y col so partíu pol indultu del so padre afectaron la xestión del Presidente Kuczynski.]] El [[20 de marzu]] de [[2018]], la bancada de [[Fuerza Popular]] amosó les pruebes de que'l gobiernu taba mercando'l sofitu de congresistes por que votaren contra'l segundu pidíu de vacancia presidencial, un rumor que yá circulara mientres el primer procesu. Tratar d'un conxuntu de videos onde se reparen les conversaciones que realizaren los llexisladores [[Bienvenido Ramírez]] y Guillermo Bocángel (de la bancada de [[Kenji Fujimori]]) para intentar convencer al congresista [[Moisés Mamani Colquehuanca|Moisés Mamani]] (de Puno) a nun sumase a sofitar la vacancia presidencial, en cuenta de obres para la so rexón. N'unu de los videos ver a [[Kenji Fujimori]] nuna xunta con Mamani, na que tamién s'atopa Bienvenido Ramírez. Esti postreru fai una serie d'ufiertes al parllamentariu puneño por que pudiera entainar obres y proyectos para la so rexón, en cuenta de sumase al so grupu y sofitar a PPK. N'otru video ver a Bocángel falando sobro'l control alministrativu del Congresu, una vegada qu'apuerten a la Mesa Directiva. Y en un tercer video, ver a [[Alberto Borea|Alberto Borea Odría]], abogáu de PPK na tema de la vacancia, esplicando a Mamani sobro aspeutos d'esi procesu y dándo-y el númberu telefónicu d'un ministru d'Estáu. Los arreyaos nel escándalu, salieron a defendese, diciendo que yera práctica normal que los congresistes recurrieren a los ministros para pidir obres a favor de les sos rexones. El congresista Bienvenido dixo inclusive que solo había «fanfarroneado». Pero lo que se cuestionaba yera'l fechu que dende'l gobiernu axustaren eses obres col fin de reorientar la votación d'un grupu de congresistes na tema de la vacancia presidencial, lo que vendría constituyir la figura delictiva de tráficu d'influencies.<ref name="Kenjivideos">{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/dialogo-kenji-fujimori-guillermo-bocangel-moises-mamani-noticia-505953|títulu=El diálogo entre Kenji, Bocángel y Mamani|fecha=21 de marzo de 2018|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Poques hores dempués, los fujimoristas dieron la estocada final, al espublizar un conxuntu d'audios, nos que s'escucha al ministru de Tresportes y Comunicaciones, [[Bruno Giuffra]] ufiertar a Mamani obres en cuenta del so votu pa evitar la vacancia. La prensa resaltó una frase de Giuffra na que diz: «compadre, yá sabes cómo ye la nuez y qué cosa vas sacar», presumiblemente faciendo referencia a los beneficios que sacaría Mamani si votaba en contra de la vacancia.<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1215272-fujimorista-moises-mamani-tambien-grabo-reunion-con-ppk-en-su-casa-con-giuffra-y-choquehuanca|títulu=Mamani también grabó reunión con PPK en su casa con Giuffra|autor=Ángel Páez, Doris Aguirre, Melissa Goytizolo|fecha=21 de marzo de 2018|editorial=[[La República (Perú)|La República]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Hasta entós, prevíase que la votación pa llograr la vacancia taría bien afecha y qu'inclusive PPK podría nuevamente salir airosu como asocediera nel primer procesu. Pero los Kenjivideos determinaron que dellos congresistes qu'hasta entós manifestaren la so astención (ente ellos los trés ex oficialistas) plegárense a favor de la vacancia, y asina lo dieron a conocer abiertamente.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/videos-inclinan-balanza-votos-vacancia-ppk-noticia-506063|títulu=PPK: Videos inclinan la balanza de los votos de la vacancia contra el presidente|autor=Martín Hidalgo Bustamante|fecha=21 de marzo de 2018|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Dizse que [[Pedro Pablo Kuczynski|PPK]], al enterase de los [[kenjivideos]], nun-y dio muncha importancia y dixo que [[Kenji Fujimori]] era'l que tenía de dar les esplicaciones al respeutu. Pero l'espardimientu del audiu entre [[Moisés Mamani Colquehuanca|Mamani]] y [[Bruno Giuffra|Giuffra]] foi lo que lo obligó a presentar el so arrenunciu. ===== Arrenunciu de Pedro Pablo Kuczynski ===== [[Ficheru:Renuncia_de_Pedro_Pablo_Kuczynski.jpg|derecha|miniaturadeimagen|250x250px|[[Pedro Pablo Kuczynski]] anunciando'l so arrenunciu al cargu presidencial nel so últimu mensaxe a la nación.]] La Xunta de Voceres del Congresu, magar refugó los términos de la carta d'arrenunciu de PPK, aduciendo qu'esti nun faía nenguna autocrítica y se victimizaba, aceptó la mesma y programó pal día 22 de marzu, a partir les cuatro de la tarde, un alderique nel Congresu para evaluar l'arrenunciu. Ese alderica enllargar hasta a otru día.<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/politica/junta-de-portavoces-aceptar-renuncia-de-ppk-809304/|títulu=Pleno de Congreso debate hoy la renuncia de Kuczynski|fecha=21 de marzo de 2018|editorial=[[Diario Correo]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Anque un sector de congresistes de la esquierda sostenía que nun se debía aceptar l'arrenunciu de PPK y que'l Congresu tenía de dar en la vacancia por incapacidá moral, la mayoría de congresistes consideraron que se debía aceptar, para poner d'una vegada puntu final a la crisis. Al faese públicu'l testu preliminar del resolvimientu del Congresu, nel que se-y señalaba que'l presidente traicionara «a la patria», PPK anunció que retiraría la so carta d'arrenunciu si se caltenía ese calificativu. La Xunta de Voceres decidió entós omitir esa espresión. L'arrenunciu foi aceptada con 105 votos a favor, 12 en contra y 3 astenciones.<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1215897-congreso-acepto-renuncia-de-ppk|títulu=Congreso aceptó renuncia de PPK|fecha=23 de marzo de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Intres dempués dar en la juramentación del primer vicepresidente [[Martín Vizcarra]], como nuevu presidente constitucional de la República.<ref>{{Cita web|url=http://larepublica.pe/politica/1215856-martin-vizcarra-este-viernes-jura-como-presidente-de-la-republica-en-vivo|títulu=Martín Vizcarra juró es tarde como nuevo presidente de la República|fecha=23 de marzo de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=2 de abril de 2018}}</ref> Pocu dempués, el flamante gobiernu anunció que'l so primer ministru sería [[César Villanueva]], el mesmu que fuera'l principal impulsor del segundu pidíu de vacancia presidencial contra PPK. ==== Gobiernu de Martín Vizcarra (2018-2020) ==== ===== Toma de mandu ===== El día 23 de marzu de 2018, Vizcarra dirixir al [[Palaciu de Torre Tagle]], onde la canciller [[Cayetana Aljovín]] otorgó-y la [[Orde del Sol de Perú|Orde El Sol del Perú]] nel grau de Gran Collar y l'Orde al Méritu por Servicios Distinguíos, nel grau de Gran Cruz Especial pol so llabor como Embaxador del Perú en Canadá.<ref>http://larepublica.pe/politica/1215941-martin-vizcarra-fue-condecorado-por-la-cancilleria-antes-de-asumir-la-presidencia</ref> El vicepresidente esperó na sede de la Cancillería a la comisión d'anunciu del Congresu, que convidólu a emprestar xuramentu na sesión solemne del Llexislativu. Nel [[Congresu de la República del Perú|Congresu]], Vizcarra foi recibíu por una comisión especial y dirixóse al hemiciclu para asumir la Presidencia. Nel so discursu, el nuevu mandatariu definió les llinies polítiques que van marcar el so gobiernu, l'enfoque na educación, el fortalecimientu institucional y la llucha contra la corrupción. El gobiernu de Vizcarra heredó'l gabinete ministerial del saliente Kuczynski, qu'encabezaba la vicepresidenta [[Mercedes Aráoz]]. Vizcarra anunció la renovación total del Conseyu de Ministros, que sería presentáu nun plazu de diez díes; mentanto, el gabinete Aráoz siguiría en funciones. El 27 de marzu, [[Edmer Trujillo Mori]] juramentó como [[Ministru de Tresportes y Comunicaciones del Peru|Ministru de Tresportes y Comunicaciones]], por cuenta de que'l titular en funciones ([[Bruno Giuffra]]) atopábase cuestionáu por supuestamente ufiertar obres a congresistes en cuenta de que votaren en contra de la vacancia de Kuczynski. ===== Conseyos de Ministros ===== ====== Gabinete Villanueva ====== [[Ficheru:Gabinete_del_presidente_Martín_Vizcarra.jpg|miniaturadeimagen|El presidente Vizcarra y el so primer gabinete ministerial, depués del so juramentación el 2 d'abril de 2018.]] '''Juramentación''' El 2 d'abril de 2018 juramentó el nuevu gabinete ministerial, nuna ceremonia realizada nel Patiu d'Honor de [[Palaciu de Gobiernu del Perú|Palaciu de Gobiernu]]. Vizcarra designó como nuevu Presidente del Conseyu de Ministros a [[César Villanueva]], congresista d'Alianza pal Progresu y ex-ministru de Humala, que fuera'l promotor del segundu pidíu de vacancia contra Kuczynski. Ello motivu delles crítiques, de quien vieron que d'esa manera Vizcarra compensaba políticamente a Villanueva y de camín buscaba'l sofitu de la mayoría fujimorista del Congresu. Lo cierto ye que'l nuevu gabinete ministerial llogró'l votu d'enfotu del Congresu. '''Arrenuncios ministeriales''' * El 22 d'abril de 2018, el programa dominical [[Panorama (programa de televisión de Perú)|''Panorama'']] reveló que'l [[Ministru de la Producción del Perú|Ministru de la Producción]], [[Daniel Córdova Cayo]] axustó la salida del viceministro de Pesca para rematar una fuelga de pescadores artesanales. El programa televisivu espublizó un videu nel cual vese a los pescadores artesanales axuntaos col ministru Córdoba, quien-yos ufierta sacar al viceministro del so cargu, a cambéu del llevantamientu de la fuelga. Esto anició un severu cuestionamiento al ministru. El día 25 del mesmu mes, [[César Villanueva]] anunció que Córdova dexaba'l so cargu tres aceptase'l so arrenunciu.<ref>https://gestion.pe/peru/politica/ejecutivo-acepta-renuncia-daniel-cordova-produce-polemica-viceministro-232284-noticia/</ref> * El 10 de mayu de 2018, por aciu un Decretu Supremu, el [[Ministeriu d'Economía y Finances]] aprobó'l cambéu del Impuestu Selectivu al Consumu (ISC) para bebíes alcohóliques y altes n'azucre, según para vehículos nuevos, pitos y combustible, lo cual xeneró un ampliu alderique políticu-social. A los pocos díes, el ministru d'Economía, [[David Tuesta Cárdenas]], anunció que'l gobiernu nun recularía nel aumentu del impuestu. Sicasí, el presidente [[Martín Vizcarra]] anunció qu'evaluaríen les midíes ya indicó que si l'aumentu de los impuestos afecta al pueblu, el so gobiernu realizaría un axuste. Metanes el discutiniu, el Conseyu Nacional de Tresporte Terrestre (CNTT), qu'arrexunta a los trabayadores en tresporte de carga y pasaxeros, anunció un paru nacional en reacción al aumentu de los combustibles. El [[Ministeriu de Tresportes y Comunicaciones (Perú)|Ministeriu de Tresportes y Comunicaciones]] llegó a un alcuerdu col CNTT para la devolución del 53,6% del Impuestu Selectivu al Consumu, midida qu'evitó la realización del paru; sicasí, por cuenta de la ides y vueltes del Executivu con al respective de ese tarreza, el ministru Tuesta arrenunció al so cargu (4 de xunu de 2018). Nel so reemplazu foi nomáu [[Carlos Oliva]], antiguu director del Bancu Central de Reserva. * El 13 de xunetu de 2018, el [[Ministru de Xusticia y Derechos Humanos del Perú]] [[Salvador Heresi Chicoma|Salvador Heresi]] presentó la so carta d'arrenunciu por cuenta de que en unu de los audios reveláu nel casu de [[CNM Audios]] escuchaba parolándose-y col revesosu xuez César Hinostroza. Nel so reemplazu foi nomáu l'abogáu y congresista [[Vicente Zeballos|Vicente Zeballos Salinas]], que fuera miembru de la bancada parlamentaria de PPK. * El 17 d'ochobre de 2018, Martín Vizcarra informó qu'aceptara la decisión del ministru del Interior [[Mauro Medina]] de dar un pasu a la banda y presentar el so arrenunciu. Ello diose por cuenta de la fuxida a España del xuez César Hinostroza, sindicáu como cabezaleru de la organización Los Pescuezos Blancos del Puertu, magar que tenía torga de salida del país dende'l 13 de xunetu. A otru día presentóse énte'l plenu Congresu'l primer ministru César Villanueva y el ministru de Justicia Vicente Zeballos, pa dar esplicaciones sobro la fuga del exjuez. Villanueva fixo un ''mea culpa'' a nome del Executivu y anunció que yá s'habíen tomada acciones inmediates pa llograr la estradición de Hinostroza; nuna parte de la so alocución dixo que l'Executivu conocía de la fuga dende'l 7 d'ochobre (esto ye, el mesmu día de producise'l fechu), pero depués rectificóse diciendo qu'en realidá foi dende'l día 17, cuando se dio a conocer el sucesu. Hubo quien culparon al Congresu de la fuxida, por retrasar n'aprobar la denuncia constitucional contra Hinostroza, y una vegada aprobada esta, por tardar dolce díes n'unviar del espediente a la fiscalía. A diferencia del Executivu, que reconoció parte de la so responsabilidá, el presidente del Congresu [[Daniel Salaverry]] refugó cualquier responsabilidá del Llexislativu y achacar toa a la fiscalía y al ministeriu del Interior. La bancada aprista anunció que promovería una moción de censura contra Villanueva, anque'l fujimorismo anunció que nun la sofitaría. El 19 d'ochobre xuró como nuevu ministru del Interior el xeneral PNP (r) [[Carlos Morán Soto|Carlos Morán Sotu]], exintegrante del Grupu Especial d'Intelixencia (GEIN) que participó na captura de Abimael Guzmán. * El 25 de payares de 2018 el congresista de [[Fuerza Popular]], [[Dalmiro Palomino Ortiz|Dalmiro Palomino]], presidente de la Comisión de Cultura y Patrimoniu Cultural, denunció posibles actos de corrupción al interior del ministeriu de Cultura. Ello, por cuenta de la revelación de que la empresa Arquio Andes SAC, del viceministro d'esa cartera, Luis Villacorta Ostolaza, ganara una axudicación de casi 400 mil soles para faer una supuesta evaluación arqueolóxica con fines de delimitación y ellaboración d'espedientes técnicos. A esto, la ministra de Cultura [[Patricia Balbuena]] anunció al traviés d'un comunicáu que n'ares d'asegurar la tresparencia del procesu d'investigación, el viceministro Villacorta arrenunciaba al cargu. Sicasí, a otru día, la bancada del [[Partíu Aprista Peruanu]] decidió promover una moción de interpelación contra la ministra, yá que consideraba qu'había tamién responsabilidá d'esta por nomar al viceministro, y que tenía de tar al tanto de los sos manexos. A otru día, la ministra de Cultura dixo sentise indignada énte les irregularidaes detectaes nel exviceministro Villacorta, asegurando qu'hubo un abusu d'enfotu. Esclarió tamién nun tener nel pasáu dalgún venceyu con Luis Villacorta y que la so llegada al ministeriu #deber a encamientu d'especialistes. El 30 de payares, Patricia Balbuena presentó'l so arrenunciu al so cargu de ministra, lo que foi aceptáu pol presidente Vizcarra. * El 8 d'avientu de 2018 anuncióse que'l ministru de Trabayu [[Christian Sánchez Reyes]] arrenunciara al so cargu. Ello, al paecer, por cuenta de la so discrepancia cola reforma llaboral plantegada pol Executivu. Yera vultable que Sánchez nun compartía la posición del presidente Vizcarra, que consideraba que una de les causes del eleváu nivel d'informalidá nel país yera'l «altu costu llaboral non salarial» (aludiendo a pagos de gratificaciones y compensaciones de tiempu de serviciu o CTS, ente otros derechos llaborales). * El 18 d'avientu de 2018 juramentaron trés nuevos ministros d'Estáu: [[Sylvia Cáceres]] xuró como ministra de Trabayu y Promoción del Empléu; [[Rogers Valencia]], hasta entós titular del Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu, pasó a ser del Ministeriu de Cultura; y [[Édgar Vásquez Vela]], hasta entós viceministro de Comerciu Esterior, pasó a encabezar el Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu. * El 3 de xineru de 2019, la ministra de Salú [[Silvia Pessah]] presentó la so carta d'arrenunciu al so cargu, aduciendo motivos personales. L'arrenunciu dar a conocer el 6 de xineru. Nel so reemplazu xuró como nueva ministra de Salú [[Zulema Tomás Gonzáles]], d'oficiu médicu anestesióloga cardiovascular, qu'hasta esi momentu desempeñábase como directora del [[Institutu Nacional de Salú del Neñu]] de San Borja. * El 6 de marzu de 2019, el presidente del Conseyu de Ministros, [[César Villanueva]], presentó la so carta d'arrenunciu, la que foi aceptada pol presidente Vizcarra el día 8. Al ser entrugáu sobro la razón del so arrenunciu, Villanueva dixo qu'a cencielles había yá cumplíu un ciclu, depués de casi un añu d'ocupar el cargu. Como lo establez la Constitución, al arrenunciar el primer ministru producióse la crisis total del gabinete y tolos ministros punxeron los sos cargos a disposición. '''Interpelación al ministru Carlos Morán''' Los congresistes de Fuerza Popular y el Apra presentaron una moción de interpelación contra'l ministru del Interior [[Carlos Morán Soto|Carlos Morán Sotu]], en denunciándose un presuntu "chuponeo" o interceptación telefónica contra Alan García, dende una carroceta policial que se topaba cerca de la vivienda del expresidente, el día 5 d'avientu de 2018. El ministru allegó énte la Comisión de Defensa del Congresu, onde negó que se tratara d'una práctica de chuponeo y esplicó que'l vehículu yera de la Unidá d'Intelixencia faciendo llabor de resguardu. La moción de interpelación foi presentada oficialmente na sesión del plenu del Congresu del día 17 d'avientu, y dispúnxose que fuera puesta a consulta na sesión siguiente, tal como lo dispón el reglamentu. El 13 de febreru de 2019 dar a conocer el peritaxe solicitáu pol Ministeriu Públicu pa determinar si hubo dalguna interceptación telefónica illegal contra Alan García. Determinóse que los equipos topaos dientro del vehículu policial nun sirvíen para faer escuches d'esti tipu de comunicaciones. El 8 de marzu de 2019, el plenu del Congresu refugó la moción para apellar a Morán, por 29 votos a favor, 24 en contra y 21 astenciones. ===== Escándalu polos CNM Audios ===== [[Ficheru:Palaciojusticiaperu.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Palaciu de Xusticia de Lima, sede de la Corte Suprema y símbolu del poder xudicial.]] El [[7 de xunetu]] de [[2018]] el portal IDL-Reporteros lideráu pol periodista [[Gustavo Gorriti]] espublizó una serie d'audios al traviés del programa periodísticu [[Panorama (programa de televisión de Perú)|''Panorama'']]. Desatapóse asina un grave escándalu de corrupción denomináu [[CNM Audios]] o caso Corte y Corrupción. Tratar d'escuches telefóniques nos que se revelen supuestos actos de [[Corrupción política|corrupción]] y [[tráficu d'influencies]] qu'arreyaben directamente a xueces y miembros del Conseyu Nacional de la Maxistratura (CNM). Nos audios #escuchar a [[César José Hinostroza Pariachi]] (xuez supremu), a Iván Noguera Ramos (conseyeru), a Julio Gutiérrez (conseyeru) y a Walter Ríos ([[Sales cimeres de xusticia nel Perú|presidente de la Corte Cimera del Callao]]), axustando y utilizando la so [[influencia]] personal n'ámbitos de [[gobiernu]], al traviés de conexones con persones, y col fin de llograr favores y tratamientu preferencial.<ref>{{Cita web|url=http://rpp.pe/politica/judiciales/audios-comprometedores-en-el-cnm-una-cronologia-del-caso-que-golpea-al-sistema-judicial-noticia-1135286|títulu=Audios comprometedores en el CNM: Una cronología del caso que golpea al sistema judicial|fecha=20 de xunetu de 2018|editorial=RPP|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> Estos polémicos audios fueren peneraos polos [[Periodista|periodistes]] d'una investigación aprobada pola fiscal Rocío Sánchez Saavedra para interceptar les llamaes telefóniques de númberos prindaos pola policía a una [[Delincuencia organizada|organización criminal]] dedicada al tráficu de drogues, qu'operaba nel puertu del Callao. Esos númberos telefónicos pertenecíen a los [[Abogáu|abogaos]] de dicha organización que se contactaben coles autoridaes xudiciales, y foi asina, d'esa manera accidental, como se desatapó l'escándalu que llevó a la crisis a tol sistema xudicial del Perú.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1275209-cnm-interceptacion-telefonica-habria-realizado-autorizacion-judicial|títulu=Audio CNM: juez del Callao autorizó interceptación telefónica|fecha=8 de xunetu de 2018|editorial=La República|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> El [[11 de xunetu]] de [[2018]], el presidente Vizcarra anunció la creación d'una comisión para reformar el [[Poder Xudicial del Perú|Poder Xudicial]] (presidida por [[Allan Wagner|Allan Wagner Tizón]]) y esi mesmu día'l Presidente de la Corte Suprema de Xusticia [[Duberlí Rodríguez]] anuncio una '''crisis nel sistema xudicial'''.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1277496-comision-reforma-judicial-lista-miembros|títulu=Designan miembros de la nueva Comisión de Reforma del Sistema de Justicia|autor=Claudia Ortiz|fecha=12 de xunetu de 2018|editorial=La República|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> D'otru llau, el fiscal supremu de Control Internu, Víctor Raúl Rodríguez Monteza, dio un plazu de trés díes a IDL-Reporteros y al programa ''Panorama'' para apurrir los audios y les sos fontes.<ref>{{Cita web|url=http://rpp.pe/politica/judiciales/fiscalia-exige-a-idl-reporteros-y-panorama-que-entreguen-todo-el-material-y-revelen-las-fuentes-noticia-1136178|títulu=Fiscalía exige a IDL-Reporteros y Panorama que entreguen todo el material de audios y revelen las fuentes|fecha=12 de xunetu de 2018|editorial=RPP|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.americatv.com.pe/noticias/actualidad/fiscal-supremo-advirtio-procesar-periodistas-sino-revelan-sus-fuentes-n330005|títulu=Caso CNM: Fiscal llegó a local de IDL Reporteros para incautar material|fecha=12 de xunetu de 2018|editorial=América Noticias|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> Sicasí, esto nun se concretó por cuenta de que les escuches telefóniques conteníes nesos audios diérense de manera llegal, y porque los periodistes nun tán obligaos a revelar les sos fontes pol so derechu a la confidencialidad. Nos díes siguientes dar a conocer más audios qu'arreyaben a personaxes de tolos ámbitos, non solo de la política. El [[13 de xunetu]] de [[2018]], el [[Ministru de Xusticia y Derechos Humanos del Perú]] [[Salvador Heresi Chicoma|Salvador Heresi]] presentó la so carta d'arrenunciu por cuenta de que en unu d'esos audios escucha parolándose-y col revesosu xuez César Hinostroza. Nel so reemplazu foi nomáu l'abogáu y congresista [[Vicente Zeballos|Vicente Zeballos Salinas]], que fuera miembru de la bancada parlamentaria de PPK.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/vicente-zeballos-juramento-nuevo-ministro-justicia-noticia-538381|títulu=Vicente Zeballos juró como nuevo ministro de Justicia|fecha=21 de xunetu de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> Énte la crisis institucional nel Poder Xudicial, [[Duberlí Rodríguez]] arrenunció a la [[Presidente de la Corte Suprema del Perú|presidencia de la Corte Suprema de Xusticia'l]] [[19 de xunetu]] del [[2018]].<ref name="renuncia">{{Cita web|url=https://noticiaspiura30.com/2018/07/duberli-rodriguez-renuncia-al-cargo-de-presidente-del-poder-judicial/|títulu=Duberlí Rodríguez renuncia al cargo de presidente del Poder Judicial|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190602223201/https://noticiaspiura30.com/2018/07/duberli-rodriguez-renuncia-al-cargo-de-presidente-del-poder-judicial/|fechaarchivu=2 de junio de 2019|fecha=19 de xunetu de 2018|editorial=Noticias Piura 3.0|ubicación=Piura|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> A otru día foi designáu para presidir la Primer Sala de Derechu Constitucional y Social Transitoria de la [[Corte Suprema de Xusticia de la República del Perú|Corte Suprema de Xusticia de la República]].<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1282067-duberli-rodriguez-nombrado-presidente-nueva-sala-corte-suprema|títulu=Duberlí Rodríguez es presidente de nueva Sala de la Corte Suprema|fecha=20 de xunetu de 2018|editorial=La República|fechaaccesu=8 de septiembre de 2018}}</ref> El 20 de xunetu de 2018, arriendes del arrenunciu del presidente de la Corte Suprema [[Duberlí Rodríguez]] de resultes del escándalu de CNM Audios, [[Francisco Távara Córdova]], na so calidá de vocal supremu decanu, asumió interinamente la presidencia de dicha institución.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/asume-presidencia-pj-renuncia-rodriguez-noticia-537700|títulu=¿Quién asumiría la presidencia del PJ tras renuncia de Rodríguez?|fecha=19 de xunetu de 2018|editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]|ubicación=Lima|fechaaccesu=1 de enero de 2019}}</ref> ===== Juramentación de Pedro Chávarry como Fiscal de la Nación ===== [[Ficheru:Juramentación_de_Pedro_Chávarry_como_Fiscal_de_la_Nación.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|La juramentación de [[Pedro Chávarry]] como nuevu [[Ministeriu Públicu (Perú)|fiscal de la Nación]].]] El [[7 de xunu]] de [[2018]] l'abogáu [[Pedro Chávarry]] foi escoyíu por Xunta de Fiscales Supremos del Ministeriu Públicu como Fiscal de la Nación pal periodu 2018-2021.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/pedro-chavarry-elegido-nuevo-fiscal-nacion-noticia-525900|títulu=Pedro Chávarry fue elegido como nuevo Fiscal de la Nación|fecha=7 de junio de 2018|editorial=El Comercio|fechaaccesu=17 de septiembre de 2018}}</ref> El [[3 de xunetu|3 de xunetu'l]] Conseyu Nacional de la Maxistratura (CNM) ratificar por unanimidá como fiscal supremu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/cnm-audios-nombramientos-pedro-chavarry-cesar-hinostroza-revisados-noticia-541035|títulu=Nombramientos de Chávarry e Hinostroza podrían ser revisados|autor=Karem Barboza Quiroz|fecha=29 de xunetu de 2018|editorial=El Comercio|fechaaccesu=17 de septiembre de 2018}}</ref> Dolce díes dempués (El [[19 de xunetu]] de 2018) espublizóse un [[CNM Audios|audiu]] ente'l xuez [[César José Hinostroza Pariachi|César Hinostroza]] y l'electu fiscal de la Nación, [[Pedro Chávarry]], lo cual causó protestes masives a nivel nacional pa pidir el so arrenunciu, sicasí'l [[20 de xunetu]] de [[2018]] juramentó como Fiscal de la Nación.<ref>{{Cita web|url=http://rpp.pe/politica/judiciales/pedro-chavarry-juro-como-nuevo-fiscal-de-la-nacion-noticia-1137966|títulu=Pedro Chávarry juró como nuevo fiscal de la Nación|fecha=20 de xunetu de 2018|editorial=RPP|fechaaccesu=17 de septiembre de 2018}}</ref> Magar tar arreyáu en dichu escándalu de [[Corrupción política|corrupción]] el fiscal [[Pedro Chávarry|Chávarry]] negar a arrenunciar al so puestu.<ref>{{Cita web|url=http://rpp.pe/politica/judiciales/audio-revela-intercambio-de-favores-entre-fiscal-de-la-nacion-electo-y-juez-hinostroza-noticia-1137885|títulu=Audio revela pedido de favores entre fiscal de la Nación electo y juez Hinostroza|fecha=19 de xunetu de 2018|editorial=RPP|fechaaccesu=17 de septiembre de 2018}}</ref> ===== Raspies ente Executivu y Llexislativu pol asuntu del xuez Hinostroza ===== Hubo tamién fregadures ente l'Executivu y el Llexislativu, pol asuntu del xuez Hinostroza y el fiscal Chávarry. Los voceros del gobiernu, según les demás bancaes del Congresu, acusaron a la bancada fujimorista de «blindar» a Hinostroza, por cuenta de que nun entainaben la so destitución y inhabilitación como xuez supremu, daqué que la opinión pública demandaba. Tamién hubo la impresión de que'l fiscal de la Nación Pedro Chávarry (que yá dende agostu de 2018 foi incluyíu nun informe de la fiscalía del Callao como parte integrante de Los Pescuezos Blancos del Puertu), recibía'l respaldu del fujimorismo nel Congresu.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1327519-nuevo-peru-blindaje-cesar-hinostroza-beneficiado-pedro-chavarry-congreso-comision-permanente-cnm-audios-cuellos-blancos-puerto|títulu=Nuevo Perú: Con blindaje a César Hinostroza el más beneficiado es Pedro Chávarry|fecha=28 de septiembre de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> La tema de Hinostroza pasó pola Comisión Permanente del Congresu, onde, magar hubo votación favorable para la so destitución y inhabilitación per diez años, nun asocedió lo mesmo na votación para denuncialo como cabezalera d'una organización criminal. Los 18 congresistes fujimoristas integrantes de la Comisión (que constituyíen una mayoría frente al restu de 8 congresistes integrantes d'otres fuerces polítiques) votaron en contra y según dellos analistes foi una manera de «blindar» al xuez por que nun respondiera énte la Fiscalía. Ellos fueron: [[Leyla Chihuán]], [[Segundo Tapia Bernal|Segundo Tapia]], [[Yeni Vilcatoma]], Percy Alcalá Mateo, [[Alejandra Aramayo]], [[Tamar Arimborgo]], [[Rosa Bartra]], [[Karina Beteta]], [[Úrsula Letona]], Milagros Salazar, Freddy Sarmiento, César Segura, Milagros Takayama, Miguel Castro Grández, Nelly Cuadros, Carlos Domínguez, Mártires Lizana y Mario Mantiella (28 de setiembre de 2018).<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1327246-fuerza-popular-blindo-cesar-hinostroza-caso-cuellos-blancos-puerto-audios-cnm-fuerza-popular-corrupcion-comision-permanente-congreso|títulu=César Hinostroza: los 18 congresistas fujimoristas que votaron para no investigar a suspendido juez supremo en caso Los cuellos blancos del puerto|fecha=18 d'ochobre de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Unes entregues del chat La Botica revelaron precisamente la manera en que los congresistes fujimoristas poníense d'alcuerdu pa faer dichu blindaxe.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1346913-botica-nuevos-mensajes-chat-confirma-blindaje-hinostroza-becerril-fotos-fuerza-popular|títulu='La Botica': nuevos chats confirman blindaje a Hinostroza y Becerril [FOTOS]|fecha=29 d'ochobre de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El pretendíu «blindaxe» al xuez Hinostroza causó indignación na ciudadanía y los congresistes fujimoristas fueron blancu de les crítiques. Hubo presión por que se rectificaren na votación a realizase nel plenu del Congresu. Efectivamente, el 5 d'ochobre de 2018, el Congresu en plenu, depués d'escuchar la defensa del mesmu Hinostroza, aprobó destituyilo ya inhabilitalo de toa función pública por 10 años, según acusalo de cuatro delitos: patrociniu illegal, tráficu d'influencies, negociación incompatible y pertenencia a una organización criminal. La votación foi unánime. Tamién los miembros del CNM fueron destituyíos y acusaos de diversos cargos, anque non el de pertenecer a una organización criminal.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/congreso-aprueba-denunciar-cesar-hinostroza-pertenecer-organizacion-criminal-noticia-564603|títulu=CNM Audios: Congreso acusa a César Hinostroza por pertenencia a una organización criminal|fecha=5 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> En cuanto al fiscal Chávarry, siguió enferronándose al so cargu de Fiscal de la Nación, aduciendo que'l Ministeriu Públicu yera un ente autónomu; inclusive, al ser criticáu pol mesmu presidente Vizcarra, amenaciólu con investigalo y faer tramitar les 46 denuncies que tenía (43 d'elles cuando foi gobernador de Moquegua).<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1329935-pedro-chavarry-amenaza-martin-vizcarra-denuncias-seran-tramitadas-cuellos-blancos-puerto|títulu=Pedro Chávarry amenaza a Martín Vizcarra: Denuncias en su contra, serán tramitadas|fecha=2 d'ochobre de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El congresista oficialista [[Juan Sheput]] presentó énte a la Comisión d'Acusaciones Constitucionales del Congresu un informe contra'l fiscal Chávarry, encamentando la so destitución y inhabilitación per diez años. L'informe foi refugáu por una mayoría conformada por fujimoristas y apristas. Xustificóse esa decisión acotando que l'informe amosaba falencias (11 d'ochobre de 2018).<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ursula-letona-justifica-votacion-favor-pedro-chavarry-informe-deficiente-noticia-566666|títulu=Úrsula Letona justifica votación a favor de Pedro Chávarry por informe deficiente|autor=Giovanna Castañeda Palomino|fecha=11 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Tamién se refugó un pidíu para suspender ya inhabilitar al congresista fujimorista [[Héctor Becerril]], arreyáu en dellos audios.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/pedro-chavarry-reacciones-politicas-decision-subcomision-noticia-566685|títulu=Pedro Chávarry: las reacciones políticas tras decisión de la subcomisión|fecha=11 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> ===== La fuga de César Hinostroza y la DIGIMIN ===== El destituyíu xuez Hinostroza, al cual pesába-y una orde de torga de salida del país dende'l 13 de xunetu polos supuestos delitos de confechu pasivu y confechu activu, por un plazu de cuatro meses. Saldría del país de manera illegal, violando la llei y saliendo de manera clandestina pel norte del país, el 7 d'ochobre n'hores de la madrugada.<ref>{{Cita web|url=https://peru21.pe/politica/cesar-hinostroza-ruta-destituido-juez-fuga-435067|títulu=Esta fue la ruta que usó el destituido César Hinostroza para su fuga [VIDEO]|fecha=17 d'ochobre de 2018|editorial=Perú21|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190405054858/https://peru21.pe/politica/cesar-hinostroza-ruta-destituido-juez-fuga-435067|fechaarchivu=2019-04-05}}</ref> Diez díes dempués (17 d'ochobre), la información conoceríase públicamente, dempués de lo que el ministru del Interior [[Mauro Medina]], presentaría'l so arrenunciu, en siendo señaláu pola clase política como xuno de los responsables de la fuxida del sindicáu cabezaleru de la organización «Los Pescuezos Blancos del Puertu».<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1339934-cesar-hinostroza-mauro-medina-ministro-interior-fuga-exjuez-espana|títulu=Renunció el ministro del Interior tras fuga de César Hinostroza|fecha=17 d'ochobre de 2018|editorial=La República|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2018}}</ref> A otru día asocedería la remoción de José Abanto de la Oficialía Mayor, pola demoranza na unviada a la Fiscalía del espediente acusatorio contra'l xuez César Hinostroza, designandose a Gianmarco Paz Mendoza nel so reemplazu.<ref>{{Cita web|url=https://panamericana.pe/politica/253717-designan-gianmarco-paz-mendoza-nuevo-oficial-mayor-congreso|títulu=Designan a Gianmarco Paz Mendoza como nuevo Oficial Mayor del Congreso|fecha=18 d'ochobre de 2018|editorial=Panamericana|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2018}}</ref> El responsable directu de quitar la vixilancia y el siguimientu de les camáras del destituyíu xuez, el xefe de busca de la Dirección Xeneral d'Intelixencia del Ministeriu del Interior (DIGIMIN), el coronel PNP Martín Gonzales Sánchez alíes "Coneyu", nun foi removíu del cargu y permaneció nél mientres gobiernos subsecuentes, incluyíu'l del presidente Francisco Sagasti. Ello ye que y de manera incomprensible, solo sancionóse-y por una infracción leve que prescribió nel mesmu momentu na que se robló.<ref>{{Cita web|url=https://peru21.pe/politica/que-poder-protege-al-oficial-al-que-se-le-escapo-cesar-hinostroza-martin-vizcarra-noticia/?ref=p21r|títulu=¿Qué poder protege al oficial al que se le escapó César Hinostroza?|fecha=01 de enero de 2020|editorial=Perú21|fechaaccesu=06 de mayo de 2021}}</ref> Trés años dempués, el día 28 de febreru del añu 2021, el programa periodísticu d'investigación "Panorama" reveló que, el día de la fuga de Hinostroza, este foi escoltáu na so percorríu vía terrestre a Baltes (cuando yá la DIGIMIN retirara la vixilancia inexplicablemente) por otru automóvil, quien según un testigu acoyíu a la collaboración eficaz yera conducíu pol policía y miembru de la DIGIMIN Manuel "Max" Arellanos, quien tuvo al cargu de los siguimientos y vixilancia de los arreyaos del caso "Pescuezos Blancos". Confirmóse unes selmanes antes de la emisión del reportaxe que, mientres entamos del añu 2018 y poques selmanes antes del espardimientu del primeru de los CNM Audios per parte de IDL-Reporteros, l'entós presidente Vizcarra axuntárase clandestinamente nel so departamentu de San Isidro coles fiscales encargaes del casu y el mentáu policía Arellanos.<ref>{{Cita web|url=https://panamericana.pe/panorama/politica/315704-exclusivo-jefe-digimin-blindaje-gobierno-expresidente-martin-vizcarra|títulu=¡EXCLUSIVO! JEFE DE LA DIGIMIN Y SU BLINDAJE EN EL GOBIERNO DEL EXPRESIDENTE MARTÍN VIZCARRA|fecha=28 de febrero de 2021|editorial=Panamericana|fechaaccesu=06 de mayo de 2021}}</ref> ===== Anulación del indultu a Alberto Fujimori ===== El [[3 d'ochobre|3 d'ochobre'l]] [[Poder Xudicial del Perú|Poder Xudicial]] dictó ordes d'allugamientu y captura contra'l expresidente [[Alberto Fujimori]]. Los sos abogaos tuvieron 5 díes (dende'l 4 d'ochobre) para sofitar un recursu d'apelación.<ref>{{Cita web|url=https://peru21.pe/politica/juez-le-dio-plazo-alberto-fujimori-sustentar-recurso-anulacion-indulto-432631|títulu=Juez le dio plazo a Alberto Fujimori para sustentar recurso contra anulación de indulto|fecha=4 d'ochobre de 2018|editorial=Perú21|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190518075502/https://peru21.pe/politica/juez-le-dio-plazo-alberto-fujimori-sustentar-recurso-anulacion-indulto-432631|fechaarchivu=2019-05-18}}</ref> El [[9 d'ochobre]], refugóse l'apelación que presentaron los sos abogaos. Darréu, el xuez ordenó allugalo y prindalo, con cuenta de que sía reingresado a [[Cárcel|prisión]].<ref>{{Cita web|url=https://diariocorreo.pe/politica/rechazan-apelacion-de-alberto-fujimori-y-seguira-en-estado-de-detencion-846767/|títulu=Rechazan recurso de Alberto Fujimori para suspender su reingreso a un penal|fecha=9 d'ochobre de 2018|editorial=Diario Correo|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2018}}</ref> En consecuencia de l'anulación del indultu, los llexisladores a fines del fujimorismo, aprobaríen una serie de reformes ente elles destáquense: * Una que valida la reelección inmediata de los diputaos. * Reinstala dos cámares nel Congresu ya indica que los sos miembros van llamase parlamentarios. * Esanicia'l mecanismu de cuestión d'enfotu que dexa al presidente cerrar el Congresu. * Quita la obligación de los llexisladores de presentar una declaración de los sos bienes patrimoniales. * Esclúi los principios de conducta intachable y paridá. * Refuga'l criteriu de representación de la población indíxena.<ref>{{Cita web|url=https://www.razon.com.mx/fujimori-clama-que-no-lo-maten/|títulu=En venganza, tumban fujimoristas reformas|fecha=5 d'ochobre de 2018|obra=razon.com.mx|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2018}}</ref> El 23 de xineru de 2019 [[Alberto Fujimori]] foi treslladáu nuevamente al penal Barbadillo, nel [[distritu d'Ate]], llugar nel que tuvo internáu del 2007 al 2017 cumpliendo la so condena antes de ser [[Indultu a Alberto Fujimori|indultáu]]. El expresidente recibió l'alta de la Clínica Centenariu depués de que una xunta médica del Institutu de Medicina Llegal evaluar y determinara que se topaba estable y que podía recibir tratamientu pa les sos dolencies.<ref>{{Cita web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-46982435|títulu=Perú: el expresidente Alberto Fujimori vuelve a prisión tras más de 100 días internado en una clínica|fecha=24 de enero de 2019|editorial=BBC Mundo|fechaaccesu=25 de enero de 2019}}</ref> ===== Detención preventiva de Keiko Fujimori ===== El [[10 d'ochobre]], na Fiscalía del Perú, el xuez [[Richard Concepción Carhuancho]], ordenó una detención preliminar a [[Keiko Fujimori]], por 10 díes nel so contra, polos supuestos apurras ilícitos a la [[eleiciones xenerales de Perú de 2011|campaña del 2011]] provenientes de la empresa [[Odebrecht]].<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1335141-keiko-fujimori-enmarrocada-orden-detencion-fiscalia-video-fuerza-popular|títulu=Imágenes de Keiko Fujimori traslada enmarrocada de la Fiscalía [VIDEO]|fecha=10 d'ochobre de 2018|editorial=La República|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2018}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://trome.pe/amp/trome/actualidad/politica/keiko-fujimori-detenida-presa-ministerio-publico-fiscalia-video-100053|títulu=Keiko Fujimori fue detenida por 10 días en el Ministerio Público por Caso Cócteles <nowiki>|</nowiki> VIDEO|fecha=10 d'ochobre de 2018|obra=trome.pe|fechaaccesu=10 d'ochobre de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190329172521/https://trome.pe/amp/trome/actualidad/politica/keiko-fujimori-detenida-presa-ministerio-publico-fiscalia-video-100053|fechaarchivu=2019-03-29}}</ref> El 17 d'ochobre tres una apelación recuperó la so llibertá, al pie de otros cinco deteníos, al nun atopar pruebes facederes de la so responsabilidá.<ref>{{Cita web|url=https://m.cooperativa.cl/noticias/mundo/peru/tribunal-recogio-la-apelacion-de-keiko-fujimori-y-ordeno-su/2018-10-17/233031.html|títulu=Tribunal recogió la apelación de Keiko Fujimori y ordenó su excarcelación|fecha=17 d'ochobre de 2018|obra=cooperativa.cl|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2018}}</ref> Sicasí, a los pocos díes, el fiscal Pérez formalizó la investigación preparatoria y solicitó 36 meses de prisión preventiva pa Keiko Fujimori y otros once persones arreyaes por presuntu llaváu d'activos.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/keiko-fujimori-fiscalia-pide-36-meses-prision-preventiva-lideresa-fuerza-popular-noticia-569426|títulu=Keiko Fujimori fiscalía pide 36 meses de prisión preventiva para lideresa de Fuerza Popular|fecha=19 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2019}}</ref> El fiscal Pérez dio una serie d'argumentos pa sofitar que nel senu de Fuerza Popular constituyérase una organización criminal, y qu'había un seriu peligru de que Keiko, tando en llibertá, atrabancara'l llabor xudicial, por cuenta de les influencies polítiques con que cuntaba. Les audiencies duraron dellos díes y fueron tresmitíes per televisión, xenerando gran audiencia.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/keiko-fujimori-afronta-hoy-pedido-36-meses-prision-preventiva-vivo-noticia-570774|títulu=Keiko Fujimori afronta hoy pedido de 36 meses de prisión preventiva|autor=Karem Barboza Quiroz|fecha=24 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2019}}</ref> El pidíu del fiscal foi aprobáu'l 31 d'ochobre pol xuez Concepción quien alegó los antecedentes de torgamientu y entorpecimiento del procesu orquestados por Fujimori, los miembros de la so [[Fuerza Popular|bancada]] nel [[Congresu de la República del Perú|Congresu]] y personaxes allegaos a esta nel aparatu xudicial.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1348393-keiko-fujimori-prision-preventiva-meses-richard-concepcion-carhuancho-fallo-favor-pedido-fiscalia-caso-odebrecht-cocteles|títulu=Ordenan 36 meses de prisión preventiva contra Keiko Fujimori [VIDEO]|fecha=31 d'ochobre de 2018|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2019}}</ref> Tres la llectura del autu foi treslladada a la carceleta del [[Palaciu de Xusticia (Perú)|Palaciu de Xusticia]] y a otru día, 1 de payares, al [[Institutu Nacional Penitenciariu del Perú|establecimientu penitenciariu Muyeres de Chorrillos]]. Un pidíu d'apelación que fixo Keiko por que se-y revocara la prisión preventiva, foi refugáu pola sala d'apelaciones, en xineru de 2019.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/keiko-fujimori-claves-resolucion-lideresa-fuerza-popular-noticia-594150|títulu=Keiko Fujimori: claves de la resolución contra la lideresa de Fuerza Popular|fecha=5 de enero de 2019|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2019}}</ref> Los otros once inculpaos nel casu Cócteles tuvieron diversos fallos. ===== Crisis de Fuerza Popular ===== La situación de Keiko Fujimori, implicada seriamente nel casu Odebrecht por supuestamente recibir dineru ilícito para les sos campañes electorales del 2011 y 2016, llevó a la so partíu Fuerza Popular a una crisis interna. Mientres les audiencies xudiciales para sofitar el pidíu de prisión preventiva contra Keiko, el fiscal José Domingo Pérez dio una serie d'argumentos para sofitar que nel senu del partíu constituyérase una organización criminal.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/keiko-fujimori-afronta-hoy-pedido-36-meses-prision-preventiva-vivo-noticia-570774|títulu=Keiko Fujimori afronta hoy pedido de 36 meses de prisión preventiva|autor=Karem Barboza Quiroz|fecha=24 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> IDL-Reporteros publicó una serie de conversaciones privaes provenientes del chat La Botica, grupu de [[Telegram]] conformáu por congresistes y dirixentes de Fuerza Popular, onde se llee a miembros de la bancada fujimorista ponese d'alcuerdu para desprestixar al fiscal [[José Domingo Pérez]], encargáu de la investigación por llavadura d'activos contra Keiko Fujimori y Fuerza Popular. Sábese que dichu material foi apurríu por unu de los testigos protexíos de la fiscalía (el congresista [[Rolando Reátegui]]).<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/milagros-salazar-dice-escribio-insultos-martin-vizcarra-higado-nndc-noticia-571008|títulu=Milagros Salazar dice que escribió insultos contra Martín Vizcarra ‘con el hígado’|fecha=24 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Nes encuestes d'opinión pública, refléxase claramente'l refugu de la ciudadanía al remanar de los fujimoristas nel Congresu, lo qu'oldea col respaldu que tien el presidente Vizcarra. El congresista [[Francesco Petrozzi]] arrenunció a la bancada de Fuerza Popular. El presidente del Congresu, Daniel Salaverry, pidió llicencia al so partíu, pos consideraba que la so alta investidura obligába-y a caltenese al marxe de la política partidaria. Revelóse que'l congresista [[Rolando Reátegui]] de Fuerza Popular yera unu de los testigos de la fiscalía nel casu Keiko Fujimori; decisión que tomó Reátegui, según él, al vese abandonáu pola dirigencia del so partíu, entós que fuera arreyáu na captación de «aportantes pantasmes» para la campaña de Keiko del 2011. [[José Chlimper|José Chlimper Ackerman]] arrenunció a la secretaría xeneral de Fuerza Popular, depués de que'l xerente de RPP revelara al fiscal Pérez recibir de manos de Chlimper, 200 000 dólares n'efectivu como pagu d'un contratu de publicidá nel 2011 (lo que sería un niciu de llavadura d'activos). Anuncióse la reestructuración xeneral del partíu, nomándose un Comité d'Emerxencia encabezáu pol congresista [[Miguel Ángel Torres|Miguel Torres]].<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/dias-negros-partido-naranja-crisis-fuerza-popular-cronica-noticia-571095|títulu=Días negros en el partido naranja, crisis en Fuerza Popular [CRÓNICA]|autor=Gino Alva Olivera|fecha=24 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El 28 de payares de 2018, la congresista de Fuerza Popular [[Úrsula Letona]] arrenunció a la so bancada, aduciendo que nun quería ser estremar a la mesma, arriendes de un enfrentamientu que tuvo col so colega [[Yeni Vilcatoma]], que lo acusó de bloquiar una propuesta para investigar, na Comisión de Fiscalización, supuestes irregularidaes detectaes en Prom-Perú.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/ursula-letona-renuncia-bancada-fuerza-popular-noticia-582243|títulu=Úrsula Letona renuncia a la bancada de Fuerza Popular|fecha=28 de payares de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> A principios del 2019, cuatro congresistes de Fuerza Popular arrenunciaron al so partíu, tres l'anunciada moción de censura contra'l presidente del Congresu Salaverry. Ellos fueron: Miguel Castro, Rolando Reátegui, Yesenia Ponce y Glider Ushñahua. Tamién Salaverry, quien nuna sesión del plenu foi calificáu de «traidor», oficializó'l so arrenunciu al partíu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/exodo-fuerza-popular-cronologia-renuncias-parlamentarias-noticia-596385|títulu=Éxodo en Fuerza Popular: la cronología de las renuncias parlamentarias|fecha=11 de enero de 2019|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El 18 de xineru de 2019, otru congresista de Fuerza Popular, Israel Llazu, presentó'l so arrenunciu irrevocable.<ref>{{Cita web|url=https://peru21.pe/politica/fuerza-popular-israel-lazo-renuncia-bancada-naranja-454080-noticia/|títulu=Fuerza Popular: Israel Lazo renuncia a la bancada naranja|fecha=18 de enero de 2019|editorial=Perú21|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> En xunu de 2019, asocedieron otros dos baxes: Nelly Cuadros y Francisco Villavicencio. De 73 congresistes que tuvo de primeres, la bancada de Fuerza Popular quedó amenorgada a 53.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/fuerza-popular-lista-congresistas-renunciaron-bancada-fotos-noticia-nndc-595976|títulu=Fuerza Popular: la lista de congresistas que renunciaron a la bancada|fecha=4 de junio de 2019|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> D'otru llau, dos congresistes de Fuerza Popular fueron suspendíos por 120 díes ensin gocie d'haber, por ser denunciaos por tocamientos indebíos. Ellos fueronː [[Moisés Mamani Colquehuanca|Moisés Mamani]], acusáu por una aeromoza de l'aerollínea Latam; y Luis López Vilela, acusáu pola congresista [[Paloma Noceda|Palombu Noceda]]. El Poder Xudicial pidió al Congresu'l llevantamientu de la inmunidá a Mamani para procesalo, lo que foi aprobáu pol plenu del Congresu'l 8 de marzu de 2019.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/congreso/moises-mamani-congreso-aprueba-levantar-inmunidad-procesado-pj-noticia-nndc-614830|títulu=Congreso aprueba levantar inmunidad de Moisés Mamani para que sea procesado|fecha=8 de marzo de 2019|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El 26 de febreru de 2019, el congresista [[Héctor Becerril]], antiguu voceru de la bancada fujimorista, solicitó llicencia temporal a la so bancada al vese arreyáu nun presuntu cobru de sobornos para intervenir a favor d'una empresa nuna llicitación en Lambayeque, na que tamién se topen implicaos los sos hermanos. ===== Referéndum constitucional ===== ====== Alderique nel Congresu ====== Trescurríu más d'un mes del anunciu presidencial del 28 de xunetu de 2018, el Congresu nun daba señales d'avanzar nel alderique de los proyectos de reforma constitucional. Cuando por fin el 14 de setiembre someter na Comisión de Xusticia l'aprobación del dictame sobro la reforma del CNM, ella atayóse pola astención de los representantes de Fuerza Popular. La fujimorista [[Úrsula Letona]], miembru de la Comisión de Xusticia, calificó'l dictame propuestu como un «alicáncanu».<ref>{{Cita web|url=https://rpp.pe/politica/congreso/comision-de-justicia-no-aprobo-el-dictamen-de-reforma-del-cnm-propuesto-por-el-ejecutivo-noticia-1149965|títulu=Comisión de Justicia no aprobó dictamen de reforma del CNM por abstención de fujimoristas|autor=RPP Noticias|fecha=14 de septiembre de 2018|editorial=RPP|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Esto foi lo qu'apinó la paciencia del Executivu. Na nueche del domingu 16 de setiembre, Vizcarra dio un mensaxe a la Nación televisáu, nel qu'anunció que plantegaría [[cuestión d'enfotu]], en vista de la demoranza del Congresu n'aprobar los proyectos de reforma constitucional. Para tal efectu, dio unu resolvimientu supremu a otru día, convocando a una sesión estraordinaria del Congresu pal miércoles 19 de setiembre, na que se presentaría'l primer ministru para sofitar la cuestión d'enfotu. Según la interpretación del Executivu, si negábase la enfotu al Conseyu de Ministros tratar de la segunda negativa pos la primera asocediera col gabinete Zavala l'añu anterior, y poro, l'Executivu podría eslleir el Congresu y convocar a nueves elecciones parlamentaries, tal como lo establez l'artículu 134 de la Constitución.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/cuestion-confianza-gobierno-convoco-legislatura-extraordinaria-noticia-nndc-558497|títulu=Cuestión de confianza: Gobierno convocó a sesión extraordinaria del Congreso|fecha=17 de septiembre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Los voceros de Fuerza Popular dixeron que nun yera ciertu que taben dilatando o apexando l'alderique de los proyectos de reforma, y que en realidá lo teníen yá tou programáu. Como pa dar prueba d'ello, el día llunes 17 la Comisión de Xusticia aprobó'l primer dictame, sobro la reforma del CNM, que foi aldericáu y aprobáu a otru día nel plenu del Congresu.<ref>{{Cita web|url=https://gestion.pe/peru/politica/comision-justicia-aprobo-dictamen-cnm-medio-fricciones-nndc-244641|títulu=Comisión de Justicia aprobó dictamen sobre el CNM en medio de fricciones|fecha=17 de septiembre de 2018|editorial=Gestión|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> Camudóse'l nome del CNM, que pasó a llamase Xunta Nacional de Xusticia.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/pleno-congreso-republica-aprueba-reforma-cnm-noticia-559187|títulu=Pleno del Congreso de la República aprobó reforma del CNM|fecha=18 de septiembre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> El 19 de setiembre, el primer ministru César Villanueva presentar énte'l Congresu en plenu para sofitar la cuestión d'enfotu. Villanueva anunció que'l gobiernu nun aceptaría una aprobación parcial de los proyectos de reforma constitucional, sinón de toos polo xeneral. Depués d'un alderique de delles hores, aprobóse l'enfotu solicitáu pol gobiernu, con 82 votos a favor, 22 en contra y 14 astenciones. Quedó establecíu'l 5 d'ochobre como'l plazu máximu por que'l Congresu aprobara tolos proyectos de reforma constitucional.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/vivo-cesar-villanueva-sustenta-hoy-cuestion-confianza-congreso-noticia-559266|títulu=Congreso aprobó cuestión de confianza solicitada por Gabinete Ministerial|fecha=20 de septiembre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> La comisión de Constitución del Congresu entainó l'alderique y l'aprobación de los trés dictames restantes. El 26 de setiembre, el Congresu en plenu aprobó la reforma sobro'l financiamiento de los partíos políticos.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/congreso-aprueba-cuatro-reformas-constitucionales-pasen-referendum-noticia-564312|títulu=Congreso aprobó reforma sobre el financiamiento de partidos políticos|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=}}</ref> Y finalmente, el 3 d'ochobre, aprobáronse los dos reformes restantes: sobro la torna de la bicameralidá y la non reelección parlamentaria. Tocantes a la primera, alcordóse que'l nuevu congresu bicameral denominaríase Parlamentu Nacional, y que constaría de 130 diputaos y 50 senadores (esto ye, aumentaríase'l númberu de parllamentarios de 130 a 180). Na madrugada del día 4, el Congresu alcordó por votación apolmonante que les autógrafas de los cuatro reformes constitucionales plantegaes pol Executivu fueren unviaes a la Presidencia de la República por que siguieren el so trámite y pudieren sometese a referéndum.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/congreso-aprueba-cuatro-reformas-constitucionales-pasen-referendum-noticia-564312|títulu=Congreso aprueba que cuatro reformas constitucionales pasen a referéndum|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=}}</ref> ====== Promulgación del decretu pal referéndum ====== El 9 d'ochobre de 2018, Vizcarra promulgó'l decretu para someter a consulta popular los cuatro proyectos de reforma constitucional, por aciu un [[Referendu|referéndum]], que foi afitáu pal 9 d'avientu del mesmu añu. Sicasí, amosar en desalcuerdu cola cuarta consulta, sobro la bicameralidá, pos según la so opinión, el Congresu había desnaturalizado el proyectu orixinal, modificando los aspeutos sobro paridá ente homes y muyeres nes llistes de candidatos pa diputaos y senadores, ya incluyendo cambeos a la [[cuestión d'enfotu]] pa restar de prerrogativas al Executivu.<ref>{{Cita web|url=https://elcomercio.pe/politica/referendum-martin-vizcarra-cuarta-consulta-bicameralidá-le-decimos-noticia-nndc-565915|títulu=Referéndum: Martín Vizcarra “A la cuarta consulta sobre la bicameralidá le decimos ‘no’”|fecha=9 d'ochobre de 2018|editorial=El Comercio|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> ====== Votaciones ====== El 9 d'avientu de 2018 realizóse'l referéndum poles reformes constitucionales y la segunda vuelta de les elecciones rexonales en 15 rexones. Les trés primeres entrugues llograron pos, un apolmonante sofitu, ente que la postrera, referida a la creación d'un Congresu Bicameral, foi refugada mayoritariamente, tolo cual interpretóse como un trunfu del gobiernu. Na nueche del 12 d'avientu, el presidente Vizcarra dio un mensaxe televisáu a la Nación, que duró trenta minutos. Fixo un balance de la resultancia del referéndum y dixo yá tener en manos el proyectu de llei orgánica para la implementación de la Xunta Nacional de Xusticia, (redactáu pola Comisión de Reforma Xudicial y aprobáu nel Conseyu de Ministros), que sería unviáu al Congresu pal so alderique y aprobación. Encamentó al Congresu para entainar la reforma xudicial, según l'aprobación de siete proyectos de llei complementarios que taben en compás d'espera nes Comisiones del Congresu. Anunció tamién la creación d'una comisión d'altu nivel que la so finalidá sería presentar al Congresu de la República propuestes para la reforma política, que se sumaría asina a la reforma xudicial. Fixo finalmente un recuentu de la so xestión por sectores. El presidente del Congresu Daniel Salaverry anunció que la llexislatura estender hasta'l 30 de xineru de 2019 p'atender los casos pindios, ente elles la implementación de la reforma xudicial.<ref>{{Cita web|url=https://larepublica.pe/politica/1374890-martin-vizcarra-realiza-mensaje-nacion-referendum-2018-ejecutivo-reeleccion-cnm-bicameralidá|títulu=Martín Vizcarra dió un mensaje a la Nación tras el referéndum 2018|fecha=12 de diciembre de 2018|editorial=La República|ubicación=Lima|fechaaccesu=30 de septiembre de 2019}}</ref> ===== Gabinete Del Solar ===== El 11 de marzu de 2019, realizóse la juramentación del nuevu gabinete de ministros, presidíu por [[Salvador del Solar|Salvador de la Cortil Labarthe]], l'abogáu y actor que fuera ministru de Cultura nel gobiernu de Kuczynski. Diez ministros permanecieron nel so cargu; [[Fabiola Muñoz]] dexó Ambiente y pasó a Agricultura (convirtiéndose asina na primer muyer qu'ocupa dicha cartera); y xuraron 7 nuevos ministros: [[Flor Pablo Medina]] (Educación), [[Rocío Barrios]] (Producción), [[Carlos Bruce]] (Vivienda, Construcción y Saneamientu), [[Gloria Montenegro|Gloria Montenegro Figueroa]] (Muyer y Poblaciones Vulnerables), [[Lucía Ruiz Ostoic]] (Ambiente), [[Ulla Holmquist]] (Cultura) y [[Paola Bustamante]] (Desenvolvimientu ya Inclusión Social). Fechu destacáu ye que, per segunda vegada na hestoria republicana, conformárase un gabinete paritario, esto ye, d'igual númberu d'homes y de muyeres (9 homes y 9 muyeres, ensin cuntar al primer ministru); la primer vegada asocediera nel 2013, mientres el [[gobiernu de Ollanta Humala]] (gabinete [[Juan Jiménez Mayor|Jiménez]]). Anque'l gabinete Del Solar si ye'l primer gabinete que con esa característica empecipia la so xestión (el gabinete Jiménez empezó con seis muyeres y darréu sumó trés más). == Ver tamién == {| class="infobox" |----- ! style="background:#efefef;" | <small>Esti artículu ye de la serie:</small><br /> '''[[Historia de Suramérica]]'''. |----- | [[Historia d'América]] |----- | [[América precolombina]]<br /> [[Colonización europea d'América|Colonización d'América]] |----- | [[Historia de l'Arxentina]]<br /> [[Historia de Bolivia]]<br /> [[Historia de Brasil]]<br /> [[Historia de Chile]]<br /> [[Historia de Colombia]]<br /> [[Historia del Ecuador]]<br /> [[Historia de la Guayana Francesa]]<br /> [[Historia de Guyana]]<br /> [[Historia de les islles Malvines]]<br /> [[Historia del Paraguay]]<br /> Historia de Perú<br /> [[Historia de Surinam]]<br /> [[Historia d'Uruguái]]<br /> [[Historia de Venezuela]]<br /> [[Historia de Trinidá y Tobagu]] |} * * [[Perú]] * [[Dómina preincaica]] * [[Imperiu incaicu]] * [[Quechua]] * [[Momia Inca]] * [[Quipu]] * [[Historia del Virreinatu de Perú]] * [[Virréi de Perú]] * [[Virréis y gobernadores de Perú colonial]] * [[Historia republicana de Perú]] * [[Presidente de Perú]] * [[Presidentes de Perú]] * [[Historia económica de Perú]] * [[Perú nos mapes históricos]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * Basadre Grohmann, Jorge: ''Historia de la República de Perú (1822-1933)''. Obra completa, 18 volúmenes. Novena edición. Editada pola Empresa Editora El Comercio S. A. Lima, 2005. ISBN 9972-205-62-2. * Busto Duthurburu, José Antonio del: ''Perú Incaicu'', ''La conquista de Perú'' y ''La pacificación de Perú''. Coleición d'obres escoyíes de José Antonio del Busto. Lima, Empresa Editora El Comercio S.A., 2011. ISBN 978-612-306-034-3 / ISBN 978-612-306-077-0 / ISBN 978-612-306-078-7. * Chirinos Soto, Enrique: ''Historia de la República (1930-1985)''. Tomos I y II. Lima, AFA Editores Importadores S.A., 1985. * Kauffmann Doig, Federico: ''Historia y arte de Perú antiguu''. Seis tomo. Lima, Ediciones PEISA, 2002. ISBN 9972-40-212-6. * Makowski, Krzysztof: ''Primeres civilizaciones''. Tomu 2 de la Enciclopedia Temática de Perú. Empresa Editora El Comercio S.A. Lima, 2004. ISBN 9972-217-17-5. * López Martínez, Héctor: ''La República Contemporánea'' (1933-2010). Tomu XII de la Historia de Perú” publicada pola Empresa Editora El Comercio S.A, 2010. ISBN 978-612-4069-98-7. * Orrego, Juan Luis: ''La República Oligárquica (1850-1950)''. En: ''Historia de Perú'', Lima, Lexus, 2000. ISBN 9972-625-35-4. * Portocarrero Grados, Ricardo: ''El Perú Contemporaneu''. Incluyíu en ''Historia de Perú''. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-35-4. * Pozzi-Escot, Denise: ''El Perú Antiguu III (500-1400). L'Horizonte Mediu y los Estaos rexonales''. Lima: El Comercio (coleición Historia de Perú), 2010. ISBN 978-612-4069-88-8. * Quiroz Chueca, Francisco: ''De la colonia a la república independiente''. Incluyíu en ''Historia de Perú''. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-35-4. * Rivera Serna, Raúl: ''Historia de Perú. República 1822-1968''. Segunda edición ampliada. Lima, Perú, 1974. * Roel Pineda, Virgilio: ''Conatos, llevantamientos, campañes ya ideoloxía de la independencia''. Historia de Perú. Perú Republicanu. Tomu VI. Cuarta edición. Lima, Editorial Mejía Baca, 1982. ISBN 84-499-1611-9. * Tauro del Pino, Alberto: ''Enciclopedia Ilustrada de Perú''. Tercer Edición. 17 tomos. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-149-9. * Vargas Ugarte, Rubén: ''Historia General del Perú''. Tomu VI. Emancipación (1816-1825). Tercer Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1981. ISBN 84-499-4818-5. * Ulla Holmquist Pachas, Javier Bellina de los Heros: ''El Perú Antiguu II'' ({{esd|200 e.C.}}-500) El periodu de los desarrollos rexonales. Coleición Historia de Perú, editada pola Empresa Editora El Comercio S.A., Lima, 2010. ISBN 978-612-4069-87-1. * Dellos autores: ''Gran enciclopedia de Perú''. Lima: Lexus, 1998. ISBN 9972-625-13-3. * Dellos autores: ''Gran Historia de Perú''. Lima: Libris, 2000. Publicada por fascículos por ''El Comercio''. == Enllaces esternos == {{Wikiversidad|Historia de Perú}} * [http://www.wdl.org/es/item/235 Un Informe d'un viaxe pel Río de la Plata y dende ellí per tierra a Perú: con observaciones sobre los habitantes, según tamién sobre los indíxenes y los españoles, les ciudaes, el comerciu, la fertilidá y les riqueces d'esa parte d'América dende 1698] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Perú|*]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] paliv8rj48pjl2twuwxjwuldjq3mw44 0 138150 4499380 4494699 2026-06-08T10:48:00Z Jeff G. 7354 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Congress Bonn (316).jpg]] → [[File:AKG K141-studio Flickr europeanpeoplesparty EPP Congress Bonn (316).jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 4499380 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''Rai''' (sigles de '''''Radiotelevisione Italiana''''', n'[[Idioma español|español]] «Radiotelevisión Italiana») ye la compañía de [[radiodifusión pública]] d'[[Italia]]. La empresa foi fundada oficialmente'l [[10 d'abril]] de [[1954]], cuando l'estáu italianu tomó'l control de la sociedá concesionaria de radiodifusión (''Radio Audizioni Italiane'') pa crear una empresa pública de radio y televisión. Anguaño la RAI xestiona una amplia ufierta de servicios con 11 [[emisores de radio]], 13 [[Canal de televisión|canales de televisión]], centros de producción audiovisual, [[Multimedia|servicio multimedia]], teledifusión y venta de publicidá ente otros campos. Tou ello finánciase al traviés d'un sistema mistu con impuestos direutos, publicidá y venta de productos. La so plantía ta formada por casi 12.000 trabayadores, lo que-yos convierte nel quintu mayor grupu de radiodifusión d'Europa.<ref>{{cita llibru|apellíos = Noam |nome= Eli M. |títulu= Who Owns the Worlds Media?: Media Concentration and Ownership around the World |url= https://books.google.es/books?id=2HXiCgAAQBAJ&lpg=PT216&ots=ThiiG1TBgX&dq=italia%20rai%20share&hl=es&pg=PT216#v=onepage&q=italia%20rai%20share&f=false |idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web |títulu= Rai - Peracabe notizie el so Rai - Argomenti del Sole 24 Ore |url= http://argomenti.ilsole24ore.com/rai.html |sitiuweb= Il Sole 24 Ore |fechaaccesu=17 de febreru de 2016 |idioma=it}}</ref> L'ente públicu ye una [[sociedá anónima|sociedá por aiciones]] na que'l [[Gobiernu d'Italia|gobierno italianu]], al traviés del ministeriu d'Economía y Finances, controla'l 99,8% de los títulos. La RAI ye miembru activu de la [[Unión Europea de Radiodifusión]] y unu de los sos mayores contribuidores. == Historia == === Creación de la RAI === Los oríxenes de RAI atopar na ''[[Unione Radiofonica Italiana]]'', el primer grupu públicu de radio d'[[Italia]]. Dicha empresa foi creada'l [[27 d'agostu]] de [[1924]] pol ministeriu de les Comunicaciones italianu como una empresa de titularidá privada. Tres años dempués, el gobiernu de [[Benito Mussolini]] absorber y camudó el so nome pol de ''[[Ente Italianu per le Audizioni Radiofoniche]]'' (EIAR).<ref name="radiohistoria">{{Cita web |url=http://www.radio.rai.it/storiadellaradio/index.cfm?candidatu=storia15.cfm |títulu=La storia della radio |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=RAI |idioma=italianu }}</ref> Mientres la dictadura de Mussolini y hasta la so muerte, la EIAR caltuvo'l monopoliu de la radio italiana al traviés de los sos dos canales: ''Rete Rossa'' (con [[música clásica]]) y ''Rete Azzurra'' (con información y entretenimientu).<ref name="radiohistoria"/> Tres la lliberación d'Italia per parte de les tropes aliaes na [[Segunda Guerra Mundial]] y la llegada de la democracia, les nueves autoridaes del país camudaron la denominación de la empresa por ''Radio Audizioni Italiane'', que primeramente taba controlada por ''[[Società idroelettrica piemontese]]'' (SIP). Amás de los dos canales yá esistentes, en [[1950]] creóse la primer emisora en [[frecuencia modulada]], [[Rai Radio 3|''Terzo Programma'']].<ref name="radiohistoria" /> En [[1949]] la RAI asumió la emisión en pruebes de [[televisión]] dende un modestu estudiu de [[Milán]]. Nun foi hasta'l [[3 de xineru]] de [[1954]] cuando se punxeron en marcha les emisiones regulares de la primer canal de televisión del país, llamáu ''[[Rai 1|Programma Nazionale]]'' (actual Rai 1), que dende'l primer día tuvo cobertoria en [[Roma]], [[Milán]], [[Nápoles]] y [[Turín]], siendo percibíu por unos pocos llares.<ref name="televisionrai">{{Cita web |url=http://www.fracassi.net/rai_50.htm |títulu=Dopo cinquant'anni nasce il digitale terrestre |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Fracassi.net |idioma=italianu}}</ref> Cola llegada de la televisión, RAI camudó la so denominación social pola actual ''Radiotelevisione Italiana'' el [[10 d'abril]] del mesmu añu y l'estáu asumió'l control total pa espandir la cobertoria del serviciu.<ref name="televisionrai" /> Mientres los siguientes años, RAI concentrar n'aumentar la cobertoria de televisión en tol territoriu nacional.<ref name="radiohistoria" /> El 4 de payares de [[1961]] l'ente públicu punxo en marcha la so segunda canal de televisión ([[Rai 2]]), y en [[1972]] empezó a emitir, de forma esperimental, programes en color sol [[PAL|sistema PAL]]. Les emisiones en color normalizaron el 1 de febreru de [[1977]], anque de forma parcial, pos el procesu de transición remató un añu y mediu dempués.<ref name="televisionrai" /> === Reforma audiovisual (1975) === Cola meyora de cobertoria y fuerte implantación de la televisión na sociedá italiana, el gobiernu italianu aprobó'l [[14 d'abril]] de [[1975]] la Llei 103», pola que se reformó l'ente públicu de radiotelevisión.<ref name="reforma75">{{Cita web |url=http://www.radio.rai.it/storiadellaradio/index.cfm?candidatu=storia5.cfm |títulu=Dal 1970 al 1990 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=RAI |idioma=italianu }}</ref> Con ánimu de garantizar una mayor independencia editorial, el control de la RAI pasó del gobiernu al parllamentu italianu. Amás, marcábase como oxetivu la pluralidá informativa y l'apertura a tolos enclinos de la sociedá italiana, polo que la RAI taba obligada agora a dexar espacios a los sindicatos, asociaciones, grupos relixosos y movimientos políticos. L'otru oxetivu establecíu yera l'apertura d'una tercer canal de televisión rexonal ([[Rai 3]], estrenáu'l [[15 d'avientu]] de [[1979]]).<ref name="reforma75" /> El procesu de reformes de la RAI provocó notables cambeos na televisión italiana. El nomamientu de los direutores de cada canal faíase agora sobre la base de les corrientes polítiques del país, polo que [[Rai Uno]] pasó a tar so la influencia de la [[Democracia Cristiana (Italia)|Democracia Cristiana]] y [[Rai Due]] del [[Partíu Socialista Italianu|Partíu Socialista]].<ref name="loti">{{Cita web |url=http://www.eui.eu/Personal/Researchers/hanretty/060917-sunderland.pdf |títulu=Politician watching: the measurement of pluralism in Italian television news |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=European University Institute |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070703003219/http://www.eui.eu/Personal/Researchers/hanretty/060917-sunderland.pdf |fechaarchivu=3 de xunetu de 2007 }}</ref> Darréu, el [[Partíu Comunista Italianu]] consiguió exercer inflúi sobre [[Rai Tre]]. Esti procesu foi bautizáu como ''Lottizzazione'' y caltúvose hasta entamos de los [[años 1990]].<ref name="ilgior">{{Cita web |url=http://www.ilgiornale.it/interni/appello_destra_non_spegnete_rai3_y_non_regalate_martiri_sinistra/06-06-2010/articolo-id=450830-page=0-comments=1 |títulu=Appello alla destra: non spegnete Rai3 Y non regalate martiri alla sinistra |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Il Giornale |idioma=italianu}}</ref> Per otra parte, a empiezos de los [[años 1980]] producióse la lliberalización del sector televisivu, dempués de que la Corte Constitucional declarara válides les emisiones d'una canal local y liberalizara les tresmisiones por cable. Nesos años formaron redes de televisiones llocales como [[Canale 5]] que funcionaron ''de facto'' como cadenes de televisión, al emitir la mesma programación de forma simultánea gracies al [[videocinta]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/Pantalla/ITALIA/Remata/guerra/grandes/televisiones/privaes/Italia/elpepirtv/19840829elpepirtv_2/Tes Remata la guerra de les grandes televisiones privaes n'Italia] El País, 29.8.1984</ref> La RAI perdió'l monopoliu nel sector, pero caltuvo mientres décades un duopolio nos ingresos publicitarios colos trés canales del grupu [[Mediaset]], propiedá de [[Silvio Berlusconi]].<ref name="mediorama">{{Cita web |url=http://mediorama.uacm.edu.mx/spip.php?article33 |títulu=La RAI en riesgu d'entrar a la era dixital: Enrico Menduni |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Mediorama |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090401075837/http://mediorama.uacm.edu.mx/spip.php?article33 |fechaarchivu=1 d'abril de 2009 }}</ref> === Situación actual === A empiezos de la [[década de 1990]] RAI afacer al nuevu modelu de los medios de comunicación italianos. Les emisores de radio modificaron la so programación pa tomar diversos públicos, y tocantes a les canales de televisión creóse una ufierta temática pa empobinase a distintos sectores de l'audiencia, rompiendo col modelu de ''Lottizzazione.'' Nesi tiempu [[Rai Uno]] consolidóse como líder d'audiencia n'Italia.<ref name="auditel" /> Nel añu [[2000]] la RAI entamó un cambéu radical na so imaxe corporativa, con una [[caparina]] como identificativo de toles sos canales. Nesi tiempu'l gobiernu italianu de Berlusconi estudió la privatización parcial del ente públicu, pola que se vendería un 20% de les aiciones de la canal que caltenía'l ministeriu d'Economía.<ref name="privatrizan">{{Cita web |url=http://www.cincodias.com/articulo/empresas/Berlusconi-anuncia-privatizacion-RAI-marzu-2005/20040928cdscdsemp_10/cdsemp/ |títulu=Berlusconi anuncia la privatización del 20% de la RAI antes de marzu de 2005 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Cinco Días}}</ref> Sicasí, la oposición de diversos partíos políticos y parte de la sociedá italiana paralizó la decisión en [[2005]], polo que RAI sigue controlada na so totalidá pol estáu. Nos siguientes años el grupu desenvolvió nueves emisores de radio pa [[Internet]], abrió la so propia canal de [[YouTube]] en [[2005]] y empezó a emitir en [[16:9]] y [[alta definición]] en [[2008]]. Pa ufiertar una programación competitiva na [[televisión dixital terrestre]], el grupu desenvolvió una amplia ufierta de canales temátiques y abrió dos semigeneralistas, [[Rai 4]] (2008, públicu nuevu) y [[Rai 5]] (2010, cultural). == Organización == [[Ficheru:RAI sede centrale di Roma, Viale Mazzini.jpg|thumb|250x250px|Sede de la RAI en [[Roma]].]] La RAI ye una [[sociedá anónima|sociedá por aiciones]] na que'l [[Ministeriu d'Economía y Finances Públiques|ministeriu d'Economía y Finances]] controla'l 99,56% y la [[Sociedá Italiana d'Autores y Editores]] tien un paquete testimonial del 0,44%. Hai un [[conseyu d'alministración]] compuestu por nueve miembros: siete son escoyíos pola comisión parllamentaria de vixilancia de la RAI, ente que los dos restantes son escoyíos pol ministeriu d'Economía y Finances como accionista mayoritariu. Los miembros del conseyu tienen un mandatu de trés años que pueden anovar al términu del mesmu. Pa escoyer el presidente del conseyu d'alministración, el ministeriu d'Economía presenta un candidatu ente los dos conseyeros que puede nomar. Dempués, el conseyu tien d'aprobar el nomamientu por una mayoría de dos tercios de la comisión parllamentaria de vixilancia. El conseyu d'alministración vota tamién al direutor xeneral (mandatu de trés años anovable, tamién propuestu pol ministeriu d'Economía), a los direutores de les canales de televisión y al informativos. La política italiana aldericó la posibilidá de desvenceyar el nomamientu d'estos cargos del parllamentu. Como televisión estatal, la RAI tien la obligación de producir tresmisiones de [[Serviciu públicu|serviciu y utilidá pública]] nun porcentaxe del horariu preferencial, tantu en radio como en televisión. == Financiamientu == RAI finánciase al traviés d'un [[canon televisivu]] y publicidá. El canon ye un [[impuestu]] que se cobra a tolos residentes n'Italia que tengan una televisión, 109 euros en 2010. Anque l'impuestu recaldar l'estáu, ésti trespasa la cantidá al ente públicu de forma íntegra. Dichu impuestu esiste dende un decretu llei de [[1938]], cuando'l gobiernu italianu enllantó una tasa a los dispositivos afechos o adaptables a la receición de radioaudiciones».<ref name="canon">{{Cita web |url=http://www.elconfidencial.com/cache/2008/03/03/11_italia_canon_ordenadores_subvencionar_publica.html |títulu=Italia pon un canon a los ordenadores pa subvencionar la TV pública RAI |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=El Confidencial}}</ref> Col pasu del tiempu, el canon caltúvose como un impuestu únicu del que tán exentos determinaos coleutivos. A cambéu del dineru recibíu pol impuestu, RAI tien de cumplir unes obligaciones de serviciu públicu marcaes nos contratos programa, conocíos como ''contratos de serviciu''. Estos documentos tomen temes como la cobertoria informativa, los derechos de coleutivos minoritarios, la ufierta de les canales y el financiamientu del ente públicu.<ref name="beppe">{{Cita web |url=http://www.beppegrillo.it/iniziative/cancelliamoilcanone/ |títulu=Cancelliamo il canone |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |autor=[[Beppe Grillo]] |idioma=italianu}}</ref> Amás del dineru recibíu pol canon, RAI emite patrocinios y publicidá comercial en toles sos canales de radio y televisión.<ref name="beppe"/> El grupu xestiona, al traviés de la empresa Sipra, los contratos publicitarios coles empreses anunciantes. RAI empezó a emitir espacios publicitarios en [[1957]] dientro d'un programa específicu llamáu ''[[Carosello]]'', onde s'ufiertaben ''[[Sketch|sketches]]'' con un mensaxe publicitariu a la fin y del que surdieron personaxes como [[Calimero]] y [[La Llinia (serie de televisión)|La Llinia]].<ref name="epu">{{Cita web |url=https://books.google.es/books?id=i5TiR5rXn_MC&pg=PA83&lpg=PA83&dq=carosello+publicidá&source=bl&ots=c6D7TJVI_K&sig=0ipWZNtpP4OLJZ8SZ0cUDBiQ-_8&hl=es&ei=VG2CTP3WG8uTjAfslNmOCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CDgQ6AEwCA#v=onepage&q=carosello%20publicidá&f=false |títulu=Del Carosello a la Premiatissima |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010}}</ref> == Radio == RAI caltién na actualidá un ampliu númberu d'emisores de radio integraes nel grupu Rai Radiu. D'elles, trés son xeneralistas y herederes de l'antigua ''[[Unione Radiofonica Italiana]]'', ente que'l restu son servicios temáticos que pueden escuchase en FM y [[DAB]]. Radio 1 ye tamién la única radio autorizada pa emitir en [[onda media]]. Amás, esisten dos radios rexonales n'alemán y eslovenu pa les rexones del [[Provincia autónoma de Bolzano|Altu-Adigio]] y [[Trieste]], respeutivamente. Enantes RAI tenía tamién una emisora internacional. [[Rai Italia Radio]], que foi cerrada a finales de [[2011]]. === Emisores xeneralistas === * '''[[Rai Radio 1]]''': Emisora enfocada a la información nacional, tresmisión d'eventos en direutu y música. * '''[[Rai Radio 2]]''': Dedicada al públicu nuevu, cuenta con programes d'entretenimientu, musicales y tresmisión d'eventos en direutu. * '''[[Rai Radio 3]]''': Cuenta con una programación cultural. === Emisores dixitales === * '''[[Rai Radio Tutta Italiana]]''': Emisora de radio dixital dedicada a la música italiana. * '''[[Rai Radio Classica]]-[[Rai FD5 Aditorium]]''': Emisora de música clásica. * '''[[Rai Radio Techete']]''': Emisora de radio dixital dedicada al espardimientu del archivu radiofónicu. * '''[[Rai Radio Live]]''': Emisora de radio dixital dedicada a la música pa moces y acontecimientos en direutu. * '''[[Rai Radio Kids]]''': Emisora de radio dixital dedicada a neños. * '''[[Rai Isoradio]]''': Serviciu d'información en carretera. * '''[[Rai GR Parllamentu]]''': Tresmite les sesiones del [[Parllamentu de la República Italiana]]. === Otros servicios === * '''[[Rai Südtirol]]''': Radio rexonal en [[idioma alemán]] para [[Trentín-Altu Adigio]] (Tirol del Sur). * '''[[Radio Trst A]]''': Radio rexonal en [[idioma eslovenu]] y [[idioma friulanu|friulanu]] para [[Friuli-Venecia Julia]]. * '''[[Rai Vd'A]]''': Radio rexonal pal [[Valle d'Aosta]] con dellos programes en [[dialeutu valdostano]]. == Televisión == RAI xestiona 14 canales disponibles na [[televisión dixital terrestre]] y distintos servicios al traviés de cable, satélite y ''streaming'' per Internet, siendo unu de los grupos europeos con más emisores al so cargu. Históricamente, el serviciu de televisión del ente públicu centróse en tres canales de televisión: [[Rai 1|Rai Uno]], [[Rai 2|Rai Due]] y [[Rai 3|Rai Tre]]. Sicasí, desenvolvieron más cola proliferación de nueves teunoloxíes dende los [[años 1990]]. === Canales xeneralistas y semigeneralistas === ==== [[Rai 1]] ==== [[Ficheru:Rai 1 - Logo 2016.svg|right|100x100px]] [[Rai 1]] (''Rai Uno'') ye la principal canal de televisión de RAI y el primeru d'Italia en ponese en marcha. Fundóse'l [[3 de xineru]] de [[1954]] como ''Programma Nazionale'' y desenvolvió una programación xeneralista basada nel entretenimientu, información y programes educativos. El so desenvolvimientu definitivu producir a empiezos de los [[años 1960]], cuando la recuperación económica d'Italia aumentó la venta de televisiones. Cola apaición de [[Rai 2]] en [[1961]], la primer canal convertir na canal insinia de la empresa pública. Anguaño, Rai 1 ye la televisión con más audiencia del grupu RAI y compite direutamente con [[Canale 5]], principal emisora privada del grupu [[Mediaset]]. La so programación actual ye xeneralista con producción propia, entretenimientu, informativos y eventos en direutu como'l [[Festival de Sanremo]].<ref name="todosalavez">{{Cita web |url=http://www.sorrisi.com/2010/05/03/tredici-canali-restyling-del-logo-alta-definizione-ecco-la-nuova-rai/ |títulu=Tredici canali, restyling del logo, alta definizione: ecco la nuova Rai |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Sorrisi y Canzoni |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100922113127/http://www.sorrisi.com/2010/05/03/tredici-canali-restyling-del-logo-alta-definizione-ecco-la-nuova-rai/ |fechaarchivu=22 de setiembre de 2010 }}</ref> En [[2009]] Rai 1 foi la canal con más audiencia d'Italia, al llograr una [[cuota de pantalla]] añal del 22% en [[2009]].<ref name="auditel">{{Cita web |url=http://antoniogenna.wordpress.com/2009/11/29/auditel-bilancio-autunno-2008-2009/ |títulu=Auditel – Bilancio Autunno 2008-2009 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |idioma=italianu}}</ref> ==== [[Rai 2]] ==== [[Ficheru:Rai 2 - Logo 2016.svg|right|100x100px]] [[Rai 2]] (''Rai Due'') ye la segunda cadena de RAI. Foi creada'l [[4 de payares]] de [[1961]] como ''Secondo Programma'', y mientres los sos primeros años caltuvo un calter alternativu al de Rai 1. Sicasí, cola llegada de la televisión privada camudó la so ufierta a una más xuvenil, basada n'entretenimientu y series. La programación habitual de Rai 2 ta dirixida a un públicu nuevu y adultu ente 18 y 45 años, de menor edá que'l de Rai 1. Ente los sos espacios más populares atópense les series d'Estaos Xuníos, películes y programes de telerrealidad como [[The Voice (concursu)|''The Voice'']] y ''[[La isla de los famosos]]''.<ref name="todosalavez"/> Rai 2 ye tamién la única canal xeneralista de RAI qu'emite dibuxos animaos.<ref name="todosalavez"/> ==== [[Rai 3]] ==== [[Ficheru:Rai 3 - Logo 2016.svg|right|100x100px]] [[Rai 3]] (''Rai Tre'') ye la tercer canal de la RAI. Nació'l [[15 d'avientu]] de [[1979]] a partir de la reforma de la RAI, y nos sos primeros años foi un serviciu con espacios educativos y desconexones rexonales pa informativos. Nos años 1980 adoptó un enfoque cultural y alternativo. Anguaño ufierta espacios informativos, desconexones rexonales, serviciu públicu y programes educativos.<ref name="todosalavez"/> ==== [[Rai 4]] ==== [[Ficheru:Rai 4 - Logo 2016.svg|right|100x100px]] [[Rai 4]] ye una canal de televisión semigeneralista enfocáu al públicu xuvenil, esclusivu de la [[televisión dixital terrestre]]. El proyeutu surdió a mediaos del [[añu 2000]] pero nun se punxo en marcha hasta'l [[14 de xunetu]] de [[2008]], fecha d'entamu d'emisiones.<ref name="raiquattro">{{Cita web |url=http://s-data.current.com/sex-and-love/89096437_sul-digitale-terrestre-non-arriva-retequattro-ma-rai4.htm |títulu=Sul digitale terrestre non arriva Retequattro ma Rai4. |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Current TV |idioma=italianu }}</ref> Espublízase como la canal de la ficción y ye frecuente atopar series d'Estaos Xuníos, telerrealidad y [[anime]].<ref name="raiquattro"/> ==== [[Rai 5]] ==== [[Ficheru:Rai 5 - Logo 2017.svg|right|100x100px]] [[Rai 5]] ye una canal de televisión semigeneralista dedicáu a la cultura, estrenáu'l [[26 de payares]] de [[2010]] na frecuencia qu'antes ocupaba Rai Extra y esclusivu de la [[televisión dixital terrestre]]. La so programación consta de reportaxes, documentales y espacios divulgativos. Foi la televisión oficial de la [[Esposición Internacional de Milán (2015)|Esposición Internacional de Milán de 2015]].<ref name="raicinque">{{Cita web |url=http://www.digital-sat.it/new.php?id=22141 |títulu=Garimberti: Rai 5 avrà natura italo-centrica y sarà il canale d'el'Expo 2015 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Dixital Sat |idioma=italianu}}</ref> === Canales temátiques === La gran mayoría de les canales temátiques de la RAI tienen el so orixe en [[Rai Sat]], plataforma qu'esistió dende [[1987]] hasta [[2010]] como productora de canales temátiques públicos pa cable y satélite, mientres años disponibles solo nel pagu por visión. Cola llegada de la [[televisión dixital terrestre]], RAI desempeñó una fuerte inversión pa competir coles canales esclusives de [[Mediaset]] al traviés de temáticos especializaos, polo que toos pasaron a ser n'abiertu. * '''[[Rai News24]]''': Canal informativa de RAI. * '''[[Rai Sport]]''' y '''[[Rai Sport + HD]]''': Canales dedicaes a tresmisiones deportives. * '''[[Rai Movie]]''': Emite películes italianes y estranxeres. * '''[[Rai Yoyo]]''': Canal dedicada al públicu preescolar. * '''[[Rai Gulp]]''': Canal dedicada al públicu infantil y preadolescente. Retresmite'l [[festival del Cantar d'Eurovisión Junior]]. * '''[[Rai Storia]]''': Canal dedicada a la hestoria y la divulgación. * '''[[Rai Premium]]''': Especializáu n'espectáculos, series, eventos en direutu y estrenos. * '''[[Rai Scuola]]''': Serviciu educativu. === Otres canales y servicios === * '''[[Rai Italia]]''': Señal internacional de RAI. * '''Camera dei Deputati''': Señal de la Cámara de Diputaos. * '''Senato della Repubblica''': Señal del Senáu. * '''[[Rai Südtirol]]''': Serviciu rexonal en [[idioma alemán]] para [[Trentín-Altu Adigio]] (Tirol del Sur). * '''[[Rai Alto Adige]]''': Serviciu rexonal en [[idioma italianu]] para [[Trentín-Altu Adigio]] (Tirol del Sur). * '''[[Rai Ladinia]]''': Serviciu rexonal en [[idioma ladín]], [[idioma friulanu|friulanu]] y eslovenu. * '''[[Rai Vd'A]]''': == Empreses participaes == El grupu Rai entiende diverses sociedaes qu'operen nel mercáu de los medios de comunicación y de la radiodifusión: === Sociedaes controlaes === * Rai Pubblicità S.p.A.&nbsp;- 100% ([[publicidá]]) * Rai Net S.p.A.&nbsp;- 100% ([[internet]] y [[multimedia]]) * Rai Way S.p.A.&nbsp;- 65,07% (teledifusión) * Rai Com S.p.A.&nbsp;- 100% (internacional) * [[Rai Cinema]] S.p.A.&nbsp;- 100% ([[Estudiu cinematográficu|productora de cine]]) * 01 Distribution&nbsp;- 100% (distribución de cine) === Sociedaes participaes === * [[San Marín RTV|RTV San Marín]] S.p.A.&nbsp;- 50,00% (radiodifusión pública de [[San Marín]]) * Tivù S.r.l.&nbsp;- 48,16% ([[televisión dixital terrestre]]) * Auditel S.p.A.&nbsp;- 33,00% ([[Audiencia (medios de comunicación)|control de audimetría]]) * [[Euronews]] S.A.&nbsp;- 20,56% (canal informativa) Amás, la RAI ye miembru activu de la [[Unión Europea de Radiodifusión]] y unu de los sos mayores contribuidores. == Imaxe corporativa == [[Ficheru:AKG K141-studio Flickr europeanpeoplesparty EPP Congress Bonn (316).jpg|thumb|300x300px|Set de la RAI nel [[Parllamentu Européu]], onde puede trate'l logotipu clásicu de los [[años 1980]].]] RAI cuenta dende'l [[18 de mayu]] de [[2010]] con una imaxe unificada pa toles sos canales, basada en formes xeométriques.<ref name="railogo1">{{Cita web |url=http://www.underconsideration.com/brandnew/archives/who_let_the_butterflies_out.php |títulu=Who Let the Butterflies Out? |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Under Consideration |idioma=inglés}}</ref> La imaxe de grupu ye un cuadráu azul col nome «Rai» en minúscules. Partiendo d'esa imaxe, el logo de cada canal ye un rectángulu compuestu por dos cuadraos. el primeru col logo de grupu y el segundu col númberu o nome de cada canal. Cada logotipu tien un color específicu, anque nes emisiones en pantalla ésti ye siempres tresparente. Toos ellos tán afechos pa les emisiones en [[16:9]].<ref name="railogo1" /> Enantes, RAI tuvo otros logotipos. El primeru d'ellos foi diseñáu por Erberto Carboni y taba compuestu de lletres cuadraes.<ref name="railogo2">{{Cita web |url=http://sdz.aiap.it/notizie/5036 |títulu=Erberto Carboni per la Rai |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Social de Signzine |idioma=italianu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101205130708/http://sdz.aiap.it/notizie/5036 |fechaarchivu=5 d'avientu de 2010 }}</ref> Sicasí, foi más popular la imaxe de les retresmisiones televisives, tamién diseñada por Carboni, nel qu'apaecíen les lletres «T» y «V» sobre un cuadráu.<ref name="railogo2" /> Magar la reforma de la RAI de [[1975]], esti logotipu caltener hasta [[1983]].<ref name="railogo2" /> Nesi tiempu tamién se fixeron populares les cortines d'entrada y salida a publicidá, qu'amosaben distintes formes y colores ensin emplegar el logotipu principal. En [[1983]], RAI unificó la imaxe de los sos trés canales con un trabayu del estudiu gráficu ARA, de Cusano Milanino.<ref name="railogo3">{{Cita web |url=http://www.aranet.it/doc/graph02.html |títulu=Grafica tradizionale (pre Mac) - ARA - Marchi 1982-1989 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Estudio ARA |idioma=italianu}}</ref> El nuevu logotipu taba compuestu de lletres mayúscules y cada canal tenía acomuñáu un color y forma xeométrica tridimensional. [[Rai 1|Rai Uno]] quedar cola esfera azul; [[Rai Due]] col cubu coloráu, y [[Rai Tre]] col triángulu verde. Les formes xeométriques añader en [[1988]].<ref name="railogo3" /> El logo xeneral de RAI foi modificáu en [[1988]], con un rediseño de les lletres y la [[bandera d'Italia|bandera italiana]] na «A». En pantalla figuraba una simple trescripción del nome en blancu. RAI nun camudó la so imaxe tradicional hasta l'añu [[2000]], cuando l'estudiu de Perluigi Celli realizó un trabayu dafechu distintu al logotipu clásicu, coles mires d'unificar les canales principales.<ref name="railogo1" /> El nuevu logo yera una [[caparina]] blanca que nos cantos de les sos ales tien el perfil d'una cara humana. A la izquierda figura'l nome «Rai» ente qu'a la derecha sale'l identificativo de cada canal.<ref name="railogo4">{{Cita web |url=http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2003/09_Settembre/19/annunciatrici.shtml |títulu=La Rai camuda volto: ecco 6 nuove annunciatrici |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |editor=Corriere della Sera |idioma=italianu}}</ref> Cada logo caltuvo'l color identificativo de l'anterior versión. El procesu implementar de forma gradual dende [[2000]] hasta [[2003]], anque delles plataformes como [[Rai Sat]] y [[Rai International]] caltuvieron el logo clásicu. La caparina ye inda unu de los distintivos de RAI.<ref name="railogo1" /> == Ver tamién == * [[Televisión n'Italia]] * [[Festival del Cantar de Sanremo]] * [[Prix Italia]] * [[Rai Expo]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial WD}} * Sitio web de [http://www.radio1.rai.it Radio 1], [http://www.radio2.rai.it Radio 2] y [http://www.radio3.rai.it Radio 3] {{it}} * Sitio web de [http://www.rai.it/rai1 Rai 1], [http://www.rai.it/rai2 Rai 2], [http://www.rai.it/rai3 Rai 3], [http://www.rai.it/rai4 Rai 4] y [http://www.rai.it/rai5 Rai 5] {{it}} * [http://www.raiplay.it Sitio web de RaiPlay, serviciu de televisión a la carta] {{it}} {{control d'autoridaes}} {{Tradubot|RAI}} [[Categoría:Cadenes de televisión d'Italia]] [[Categoría:Empreses públiques de radiodifusión]] [[Categoría:Emisores de radio d'onda curtia]] [[Categoría:Organizaciones fundaes en 1954]] kqk4sqzknl7u973ll2cz1oxr2dyxmdj 0 140275 4499352 4493045 2026-06-08T04:19:22Z Limotecariu 735 4499352 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Invasión lusobrasilana |parte_de = |imagen = Tropas brasileiras 1825.jpg |descripción_imaxe = Tropes lusobrasilanes apuntándose pa sitiar Montevidéu |fecha =[[28 d'agostu]] de [[1816]]-[[22 de xineru]] de [[1820]] |llugar = [[Banda Oriental]], [[Mesopotamia arxentina]], [[Misiones Orientales]] (actuales territorios d'[[Uruguái]], [[Arxentina]] y [[Brasil]]). |casus = Espansión imperial del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] encabezáu por [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]]. Promovíu pol enfrentamientu del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Direutoriu]] de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] y los sectores non artiguistas de [[Montevidéu]], contra [[José Gervasio Artigas]] y la [[Revolución Oriental]]. |descripción = |resultáu = Victoria del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] |consecuencies = |territorio = |combatientes1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Provincia Oriental]]<br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Provincia de Misiones|Misiones Occidentales]]<br />[[Archivu:Flag of Entre Ríos.svg|border|20px]] [[Provincia d'Entre Ríos]]<br /> [[Archivu:Flag of Artigas 1815.svg|border|20px]] [[Provincia de Corrientes]] |combatientes2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] [[File:Flag Princes of Brazil.svg|border|25px]] [[Brasil Colonial]] |políticos1 = |políticos2 = |comandante1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] '''[[José Gervasio Artigas]]'''<br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Andrés Guazurarý|Andresito Guazurarí]] {{POW}}<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Fructuoso Rivera]] {{surrender}}<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Fernando Otorgués]]<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Pedro Campbell]] |comandante2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Carlos Federico Lecor]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Joaquín Javier Curáu]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]]<br /> [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Luís Teles da Silva Caminha y Meneses]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Jacinto Roque de Sena Pereira]] |unidaes1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Exércitu Provincial Artiguista]]<ref>L'exércitu artiguista actuaba independientemente del restu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], a partir de dos asities polítiques centrales: # Artigas nun reconocía'l direutoriu de Pueyrredón, por cuenta de lo cual Pueyrredón considerar un caudiellu rebalbu y factor d'[[anarquía]]. L'enfrentamientu ente'l Gobiernu de Buenos Aires y Artigas intensificar en [[1817]] cuando'l Proteutor declaró-y la guerra al direutoriu de [[Buenos Aires]]. # El programa políticu de Artigas («artiguismo») establecía que cada provincia tenía de tener el so propiu gobiernu, constitución, y hasta'l so propiu exércitu, según «el derechu de los pueblos a guardar y tener armes» (vease: [[Instrucciones del añu XIII]]).</ref><br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Exércitu Arxentín|Exércitu Provincial Misioneru]]<br />[[Archivu:Flag of Entre Ríos.svg|border|22px]] Exércitu Litoraleño o [[Provincia d'Ente Río|Ejército Provincial Entreriano]] |unidaes2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] Exércitu del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] |soldaos1 = '''Entamu''': 8.000<ref name= Dellepiane>'''Dellepiane''', Nelson (1997). ''Acaballando na frontera: historia de los Fariñonos orientales''. Montevideo: Imprenta del Exércitu, pp. 191; '''Vázquez''', Juan Antonio (1953). ''Artigas, conductor militar: ensayu''. Montevideo: Centru Militar, pp. 184. {{Cita|Dende principios de 1816 Artigas conocía de los aprestos portugueses pa invadir la Provincia Oriental. (...) Los efectivos artiguistas, cuando se produz la invasión, son apenes 8.000 homes, de los cualos namái 1.000 Fariñonos, Dragones y llibertos de llinia pueden ser llamaos soldaos. El restu, 3.000 milicianos, 2.000 misioneros y 2.000 correntinos, son xente qu'acompaña a Artigas dende va tiempu y participó yá en fechos d'armes: tocantes a preparación téunica tienen la poca, pocoñín de, que se-yos pudo dar nes concentraciones d'[[Arerunguá]] y de [[Campamentu de Purificación|Purificación]].}}</ref>-9.000<ref>'''Bollu''', Santiago (1897). ''Manual d'historia de la República Oriental del Uruguái''. Montevideo: A. Barreiro y Ramos, pp. 355; '''Maeso''', Xusto (1885). ''El xeneral Artigas y la so dómina: apuntes documentaos pa la historia oriental''. Montevideo: Imprenta Oriental de Peña y Roustan, pp. 165; '''Mitre''', Bartolomé (1887). ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina''. Tomu III. Buenos Aires: F. Lajouane, pp. 9.</ref><br /> • <small>1.000 dragones, «''Llibertos'' de llinia» y [[fariñones]] y 3.000 milicianos orientales</small><ref name= Dellepiane /><ref name= Maeso58 >Maeso, 1885: 58</ref> <small>(otres fontes dicen que los orientales pasaron de 3.000 a 6.000 en víspores de la invasión)</small><ref>Frasquet, Ivana & Andréa Slemian (2009). ''De les independencies iberoamericanes a los Estaos Nacionales (1810-1850): 200 años d'historia''. Madrid: Ahila-Iberoamericana, pp. 28. ISBN 9783865275264.</ref><br /> • <small>2.000 indios y mestizos de Misiones y Corrientes</small><ref name= Dellepiane /><ref name= Maeso58 /><br /> • <small>1.200</small><ref name= Maeso165 >Maeso, 1885: 165</ref><small>-2.000</small><ref name= Dellepiane /> <small>reclutes correntinos n'instrucción</small><ref name= Maeso165 /> <small>y «otros tantos»</small><ref>Bollu, 1897: 355</ref> <small>o «una reserva mayor entá»</small><ref name= Maeso165 /> <small>n'Entre Ríos</small><ref>Mitre, 1887: 9</ref><hr/> <small>(6.500-7.000, ensin cuntar entrerrianos nin correntinos)</small><ref name= Maeso165 >Maeso, 1885: 165</ref><br /> <small>(5.000, ensin cuntar divisiones de entrerrianos, correntinos, Rivera y Otorgues)</small><ref name= Maeso165 /><hr/> <small>(2.000 homes con Andresito, 800 con Otorgués, 1.500 con Rivera, 1.000 Artigas, 500 con Sotelo y 700 con Verdún)</small><ref>Bollu, 1897: 355-356</ref> |soldaos2 = '''Entamu''': 10.000<ref>Maesa, 1885: 162; Mitre, 1887: 6</ref>-12.000<ref>Bollu, 1897: 355; Frasquet, 2009: 28</ref><br /> <small>(1.800-2.000 riograndenses con Silveira, 2.000 paulistas y pedristas con Curáu, 6.000 veteranos con Lecor y 2.000 de reserva con Pinto)</small><ref>Bollu, 1897: 355; Maeso, 1885: 162</ref><hr> <small>(5.000 veteranos europeos)</small><ref>Acevedo, Eduardo (1916). ''Manual d'historia uruguaya''. Tomu I. Montevideo: Imprenta El Sieglu Ilustráu, pp. 306.</ref><ref>Bollu, 1897: 345</ref><hr> <small>(20.000 homes movilizaos mientres tola guerra)</small><ref>Abá, Plácido (1937). ''Emancipadores Del Pueblu Oriental: Plana Mayor de Artigas''. Montevideo: Imprenta Militar, pp. 21.</ref> |baxes1 = 3.190 muertos y 360 mancaos y prisioneros sanos, incluyendo muyeres <small>(hasta entamos de 1817, informe portugués)</small><ref>Acevedo, 1916: 311, 313. Rellación que fai'l capitán Diogo Arouche de Moraes Lara (1789-1819) nel so ''Memoria de la Campaña de 1816'' (''Memoria da Campanha de 1816''), escrita en 1817 y que ye una rellación (basada en partes oficiales) de les baxes artiguistas nes batalles de [[Batalla de Santa Ana|Santa Ana]], [[Batalla de San Borja|San Borja]], [[Batalla de Ibirocaí|Ybiraocai]], [[Batalla de Carumbé|Carumbé]], [[Batalla de Arapey|Arapey]] y [[Batalla del Catalán Catalán]].</ref><hr> 4.000<ref name= Falcao >Falcão Espalter, Mario (1929). ''Formación Histórica del Uruguái (1810-1852)''. Madrid: Espasa-Calpe, pp. 52.</ref>-5.000<ref>De Tourón, Lucía Sala; Nelson de la Torre & Julio C. Rodríguez (1978). ''Artigas y la so revolución agraria, 1811-1820''. Sieglu XXI, pp. 260. ISBN 9789682300950.</ref>muertos<br /> <small>(3.000 muertos nos primeres 3 meses, la metá del exércitu)</small><ref>Beraza, Agustín (1969). ''La economía na Banda Oriental mientres la Revolución (1811-1820)''. Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, pp. 86.</ref><br /> 2.000 prisioneros<ref name= Falcao /> |baxes2 = 135 muertos y 267 mancaos <small>(hasta entamos de 1817; informe portugués)</small><ref>Acevedo, 1916: 311</ref> |campaña = |campaña2 = |notes = }} {{Invasión lusobrasilana}} La '''Invasión lusobrasilana''', tamién conocida como '''Invasión portuguesa de 1816''', '''Guerra contra Artigas''' (en Brasil) o '''Segunda Invasión portuguesa de 1816''',<ref>La denominación de «segunda invasión portuguesa» deber a que, a finales de [[1811]], producióse una primer invasión portuguesa sobre'l territoriu de la [[Banda Oriental]] por tropes al mandu de [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]] en sofitu del virréi [[Francisco Javier de Elío]].</ref> ye'l nome que los contemporáneos de los fechos ya historiadores dieron al [[conflictu armáu]] que se produció ente [[1816]] y [[1820]] na totalidá del territoriu actual de la [[República Oriental del Uruguái]], na [[Mesopotamia arxentina]] y el sur del [[Brasil]], y que tuvo como resultáu l'anexón de la [[Banda Oriental]] al [[Reinu de Brasil]], col nome de [[Provincia Cisplatina]]. Los batallosos fueron, d'un llau, los orientales artiguistas,<ref>Valga l'aclaración de «artiguistas» porque non toos lo yeren.</ref> lideraos entós pol [[caudillismo|caudiellu]] [[José Gervasio Artigas]] y dellos caudiellos d'otres provincies que componíen la [[Lliga Federal]] y qu'optaron por siguir lo, como'l comandante guaraní [[Andresito Guaçurarÿ y Artigas|Andresito Guazurarí]]. Del otru llau combatieron les tropes del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], dirixíes pol portugués [[Carlos Federico Lecor]] (1764-1836). Nel frente naval, el conflictu entepasó llargamente la rexón del [[Río de la Plata]] y la mariña arxentina pa estendese globalmente, una y bones los [[corsariu|corsarios]] artiguistas acosaron a los buques portugueses y españoles n'[[Europa]], [[África]] y el [[Mar Caribe|Caribe]]. La invasión lusobrasilana foi un conflictu militar que na actualidá tien poques fontes d'información en comparanza con otres temes. Esto debe principalmente a dos causes: el desinterés escontra esti conflictu amosáu polos fundadores de la historiografía uruguaya ([[Juan Zorrilla de San Martín]], [[Francisco Bauzá]], etc.) por cuenta de que pretendíen crear una apoteosis de la figura de Artigas<ref name="Maiztegui Cases">{{cita llibru | autor = Lincoln R. Maiztegui Cases | títulu = Orientales: una historia política del Uruguái 1. De los oríxenes a 1865 | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Grupu Planeta | id = ISBN 950-49-1330-X }}</ref><ref name="Tabaré Melogno">{{cita llibru | autor = Reyes Abadie, Washington; Bruschera, Oscar H.; y [[Tabaré Melogno|Melogno, Tabaré]] | títulu = El ciclu artiguista, tomu II | añu = 1975 | editorial = Montevideo: Gordón | id = }}</ref> y el desinterés de los historiadores actuales, que prefieren encetar otres temes que-yos paecen más relevantes de la dómina, como los cambeos sociales, políticos y culturales, producíos y fomentaos por Artigas.<ref name="Edison Alonso"> {{cita llibru | autor = Capitán Edison Alonso Rodríguez | títulu = Artigas: aspeutos militares del héroe | añu = 1954 | editorial = Montevideo: Florensa & Lafon | id = }}</ref> == Causes de la guerra == [[Archivu:Cantino planisphere (1502).jpg|thumb|600px|[[Planisferiu Cantino]] (de 1502), nel que s'atopa marcada la [[llinia de Tordesillas]]. La rexón del [[Río de la Plata]] foi zona de frontera ente España y Portugal y como tal, zona d'alta conflictividá y teatru de cruentes lluches a lo llargo de dellos sieglos.]] [[Archivu:Cuenca del Plata.png|thumb|400px|La [[Cuenca de la Plata|cuenca del Río de la Plata]].]] Les causes que llevaron al rei de Portugal [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] de [[Ducáu de Bergancia|Bergancia]], instaláu dende [[1808]] en [[Rio de Janeiro]], a llanzase a la conquista de la [[Banda Oriental]] pueden estremase en ''xenerales'' y ''circunstanciales''. Ente les primeres atópase, en llugar principal, l'antigua aspiración portuguesa de llevar les fronteres de Brasil hasta la mariña del Río de la Plata, sosteniendo que'l mesmu coincidía cola [[Llinia de Tordesillas]] por aciu la cual España y Portugal estremárense'l mundu en [[1494]]. Por esa razón, la rexón del [[Río de la Plata]] foi área de [[frontera]] ente España y Portugal y como tal, zona d'alta conflictividá y teatru de cruentes lluches a lo llargo de los sieglos, inclusive depués de que les colonies americanes independizar de les potencies europees. L'historiador arxentín [[Liborio Xusto]] (1902-2003), quien calificó de «atávico» a esti conflictu, cita les siguientes pallabres de [[Ramón J. Cárcano]]: {{cita|Les lluches y rivalidaes de Portugal y España concentrar n'América na rexón de la Plata. Persisten en toles etapes del tiempu secular: el descubrimientu, la conquista, la colonia, el reinu, l'imperiu, la república, la dictadura... ¡Notable casu de la historia humana! ¡Guerra de trés&nbsp;sieglos!|[[Ramón J. Cárcano]]<ref>{{cita llibru | apellíos = Cárcano | nome = Ramón J. | títulu = Guerra del Paraguay. Oríxenes y causes | añu = 1939 | editorial = Buenos Aires: Viau y Cía, páx. 18 | id = páx. 18 }}, citáu por {{cita llibru | apellíos = Justo | nome = Liborio | títulu = Arxentina y Brasil na integración continental | añu = 1983 | editorial = Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina | id = ISBN 950-25-0036-9, páx. 12 }}</ref>}} El Río de la Plata resultaba estratéxicu por cuenta de que ye'l puntu de salida de [[Cuenca de la Plata uno estensa cuenca fluvial]], la quinta del mundu, que s'interna hasta'l corazón d'[[América del Sur]], dende cerca de les zones mineres del [[Potosí]] na actual [[Bolivia]], pasando pol [[Paraguái]], el [[Mato Grosso]] y llegando hasta [[São Paulo]]. Adicionalmente, la Banda Oriental, nel sieglu XVIII y empiezos del XIX, yera una zona d'importante riqueza agropecuaria, na que, entamada sobre les antigües [[vaquerías del Mar|vaquerías]],<ref>Les «vaquerías» yeren estensiones de tierra más o menos delimitadas nes cualos una persona tenía derechu esclusivu pa cazar les vaques y toros qu'ellí se topaben y que se reproduxeren como animales selvaxes. Fueron la primer manifestación d'un derechu de propiedá sobre les tierres de la rexón del [[Río de la Plata]] y antecedente inmediatu de la [[estancia]] o facienda.</ref> producíase'l [[tasajo]], alimentu básico de los esclavos d'orixe africanu que constituyíen la base de la economía brasilana.<ref name="La invasión portuguesa"> {{cita web |apellíu = Barragán |nome = Daniel |enllaceautor = |títulu = La invasión portuguesa |añu = 2005 |Edición = |allugamientu = Uruguái |editorial = |ID = |url = http://www.edu.mec.gub.uy/bancu%20de%20recursos/Ciberhistoria%20MEC/Archivos/Historia_Nacional/La_invasion_portuguesa.doc |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Siguiendo esa llinia histórica conflictiva, en [[1536]] Buenos Aires foi fundada col fin de torgar que los portugueses remontaren el Río de la Plata.<ref>{{cita llibru | autor = De Gandia, Enrique | capítulu = La primer fundación de Buenos Aires | títulu = Historia de la Nación Arxentina, T. III | añu = | editorial = páx. 127 y 132 | id = }}, citáu por {{cita llibru | apellíos = Justo | nome = Liborio | títulu = Arxentina y Brasil na integración continental | añu = 1983 | editorial = Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina | id = ISBN 950-25-0036-9, páx. 12 }}</ref> Mientres el periodu nel que'l reinu de [[Portugal so la Casa d'Austria|Portugal tuvo integráu na monarquía católica]], ente [[1580]] y [[1640]], relaxáronse los procuros españoles pa curiar les mal definíes fronteres ente dambos reinos, circunstancia qu'aprovechó Portugal pa estender el territoriu de Brasil, escontra l'oeste y escontra el sur.<ref name="Peirano"> {{cita llibru | autor = Ricardo Peirano | títulu = Gran Enciclopedia del Uruguái | añu = 2002 | editorial = Barcelona: Sol 90 | id = [[OCLC]] [https://www.worldcat.org/oclc/51576630&referer=one_hit 51576630] }}</ref> En [[1680]] el [[Reinu de Portugal]] fundó la [[Colonia del Sacramento]], primer asentamientu nel actual territoriu uruguayu, esautamente frente a Buenos Aires, na otra marxe del Río de la Plata. Dende esi momentu asoceden dellos enfrentamientos y alcuerdos precarios ente portugueses y españoles na Banda Oriental y la zona de [[Misiones xesuites|Les Misiones]], conocíes como les [[guerres del Río de la Plata]].<ref>{{cita web |apellíu = Gómez |nome = Santiago |enllaceautor = |títulu = Guerres ente España y Portugal na cuenca del Río de la Plata |año = |Edición = |ubicación = España |editorial = Tou a babor |ID = |url = http://www.todoababor.es/articulos/esp-port.htm |fechaaccesu = 04-mar-2008 }}</ref> Portugal aprovechó tamién les solmenaes circunstancies polítiques producíes a partir de la [[invasión napoleónica]] a [[España]] en [[1808]], presentando a la princesa [[Carlota Joaquina]], esposa de [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]] y hermana del rei [[Fernandu VII]], cautivu de Napoleón, como la meyor alternativa pa caltener los intereses de la corona española. Sicasí, la llucha común contra [[Napoleón Bonaparte]] ―quien invadió España coles mires d'atacar a Portugal, yá que el so gobiernu nun acataba'l bloquéu continental impuestu per este a Gran Bretaña― llevó a Portugal a evitar un desalcuerdu con España y la ocupación foi retardada. Antecedentes direutos de la empresa conquistadora de 1816 fueron la ocupación de les Misiones Orientales en 1801 por tropes portugueses, comandadas pol [[bandeirante]] [[José Francisco Borges do Canto]] y los intentos de xenerar un protectoráu mientres la crisis de 1808. Dicha crisis anicióse cuando'l gobernador de Montevideo, [[Francisco Javier de Elío]], entró en conflictu col virréi del Río de la Plata, [[Santiago de Liniers]], que llegó a la rotura política cola constitución de la Xunta de Montevideo el 21 de setiembre d'esi añu. La monarquía portuguesa aprovechó la situación unviando al militar y diplomáticu [[Joaquín Javier Curáu]] ―lo que se conoz como [[Misión Curáu]]― a ufiertar, en términos conminatorios, l'aceptación del protectoráu na Banda Oriental col argumentu de caltenela d'un virréi al que consideraba «afrancesáu».<ref name="Peirano"/> Elío, nun principiu, refugó dicha ufierta, pero l'aportar de los fechos políticos a partir de la [[Revolución de Mayu]] de 1810 en Buenos Aires dexó a los portugueses, en dos causes, intentar tomar armada del territoriu [[Provincia Oriental|oriental]]. Eses ocasiones fueron les de 1811 y les de 1816. Tien De mentase que les riques y estratéxiques Misiones Orientales siguieron siendo un territoriu apostáu pelos nuevu países (Brasil, Arxentina, Uruguái y Paraguay) hasta la [[Guerra de la Triple Alianza]], en que la soberanía brasilana quedaría finalmente asegurada.<ref>O'Donnell, Francisco (2008). Caudiellos federales: El berru del interior. Buenos Aires: Grupu Editorial Norma, pp. 307. ISBN 9789875455023.</ref> La [[invasión portuguesa de 1811]], foi productu d'una solicitú del entós aportáu en virréi del Río de la Plata, Francisco Javier de Elío, en sofitu de les autoridaes españoles contra los revolucionarios artiguistas. Dicha invasión realizar nel contestu, como yá se mentó, de la Revolución de Mayu, onde por influencia de la mesma Elío afitó la capital del [[Virreinatu del Río de la Plata]] en Montevideo, convirtiéndose d'esa forma en virréi. La revolución llográrase infiltrar na Banda Oriental tres el [[Berru de Asencio]]. José Artigas y [[José Rondeau]] comandaban les tropes rebalbes que, tres la [[batalla de Les Piedres (1811)|batalla de Les Piedres]], punxeron sitiu a Montevideo el 21 de mayu de 1811. Elío, a pesar de tar sitiáu y en considerables dificultaes, llogró bloquiar con una flota naval [[Exércitu Realista n'América|realista]] el puertu de Buenos Aires y llamó nel so auxiliu a los portugueses. Un mes dempués, en xunetu, espachar dende Rio de Janeiro escontra'l Sur un exércitu de 4.000 homes al mandu del xeneral [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]]. Derrotáu en [[Paraguái]] y [[Alto Perú]] ―actual [[Bolivia]]― y col comerciu impidíu pol sitiu naval de Elío, el gobiernu bonaerense buscó a partir d'agostu un alcuerdu con Montevideo y el territoriu oriental en cuenta de retirar el bloquéu portuariu y la retirada de los portugueses. Los orientales refugaron l'alcuerdu, que los abandonaba en poder del enemigu, y siguieron a Artigas nel episodiu conocíu como'l [[Éxodu del Pueblu Oriental]]. Les tropes portugueses nun abandonaren el territoriu oriental sinón hasta agostu de 1812 cuando, col sofitu del gobiernu británicu, Buenos Aires aseguró'l cumplimientu del [[Armisticiu de 1811]] al traviés del [[Alcuerdu Rademaker-Herrera]] de 1812.<ref name="Peirano"/> La coxuntura de 1816, contra la [[Reglamentu provisional de 1815 (Uruguái)|revolución agraria artiguista]] en plenu desenvolvimientu ―que supunxo la derrota militar del caudiellu José Gervasio Artigas―, la situación de guerra ente'l [[Partíu Federal (Arxentina)|movimientu federal]] y [[Buenos Aires]] (que práuticamente aseguraba la neutralidá, a lo menos, del gobiernu central de les Provincies Xuníes ante la ocupación del territoriu oriental) y la realidá europea, signada pola [[Restauración Europea|Restauración]] y el legitimismo que negaba a les colonies el so derechu a independizase de les monarquíes titulares (lo que garantizaba a Portugal contra la eventual reaición contraria d'España), resultó ideal pa la realización del antiguu oxetivu. Eses fueron les principales circunstancies. La alicaída familia real portuguesa qu'en 1808 emigrara a Rio de Janeiro fuxendo de la invasión napoleónica nun tenía nada que ver cola arguyosa Corte qu'en [[1816]] esmolecía a [[Inglaterra]] poles sos aspiraciones espansives. Muncha agua corriera so les pontes y otros vientos soplaben tantu n'[[Europa]] como n'América. Les infinites posibilidaes del inmensu y ricu territoriu de Brasil, el desenvolvimientu económicu producíu pola apertura de los puertos brasilanos al comerciu internacional ―decisión de 1808― y l'alloñanza respeuto de los conflictos europeos provocaron na direición política portuguesa una idea coraxosa. Convertir al Brasil nel centru de decisión del reinu y sede permanente de les sos autoridaes. La presencia del gobiernu portugués n'América camudó sustancialmente la visión xeopolítica de los sos dirixentes. Dicha idea foi seriamente considerada pol rei particularmente dempués del fallecimientu de la so madre, la reina [[María I de Portugal|María]], asocedíu en marzu de [[1816]], quien taba mentalmente tornada dende enforma tiempu tras. El príncipe rexente don Juan xubió por fin al tronu con nome de [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]].<ref name="Peirano"/> El flamante monarca dio a la so política un sesgu definidamente americanu. Brasil paecía asegurar a los Bergancia un destín mundial de primer orde, cosa que'l pequeñu Portugal yá nun volvería ufiertar. [[Archivu:Debret-djoãoVI-MHN.jpg|thumb|225px|[[Xuan VI de Portugal]], el rei del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], trató de cerciorase al máximu de que la so campaña de conquista a la Banda Oriental, nun sufriera nengún problema.]] Un decretu casi de momentu tresformó al [[Reinu de Portugal]] en [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]]; el Brasil dexaba de ser una colonia y pasaba a formar el [[Reinu de Brasil]] parte esencial del [[Estáu]]. A partir d'esi momentu la política espansiva acentuóse y la idea d'un [[Imperiu de Brasil]] foi afalada y sofitada. Asemeyada política nun coincidía colos planes d'Inglaterra, y alla opúnxose'l ministru británicu [[Lord Strangford]], que tenía enantes una gran influyencia sobre'l gobiernu. El diferendo remató cuando'l mesmu rei pidió a [[Londres]], n'abril de [[1815]], la sustitución del diplomáticu, lo que llogró casi de momentu. Estes circunstancies nun alteriaron la vieya dependencia de Portugal, y depués de Brasil Imperial, al respeutive de la política económica del [[Imperiu Británicu]]. Pero la relativa emancipación de Juan VI al respeutive de la potencia británica qu'hasta esi momentu controlara cercanamente la política portuguesa dexó-y executar el so vieyu proyeutu d'invadir y amestar la [[Provincia Oriental]]. Particular interés nel proyeutu, teníen los hacendados de [[Rio Grande do Sul]], que, per una parte, aspiraben al control del puertu ultramarín de Montevideo como forma d'enriar la so actividá comercial (los fuertes enclinos autonómicos ya inclusive separatistes de la rexón teníen el máximu interés en cuntar con una salida propia que los venceyara al comerciu internacional), y pola otra, sentíense esmolecíos pola aplicación del reglamentu rural artiguista, aprobáu en setiembre de 1815, pol que s'establecía la facultá de confiscación de les tierres de los enemigos de la revolución cola so irrespeto a dereches de propiedá y el fenómenu del pueblerío rural partiéndose les tierres, so la conseña de que «Los más infelices van ser los más privilexaos».<ref name="Peirano"/> Amás, sol caos imperante nes Provincies Xuníes, que se declararon independientes tres el [[Congresu de Tucumán]], y el radicalismu» de Artigas, considerar a la Provincia Oriental como un peligrosu centru d'espardimientu de l'anarquía» a impulsos de la «montonera» federalista y republicana. .<ref name="Peirano"/> Nun ye d'estrañar entós que'l [[Marques de Alegrete (5°)|Marqués de Alegrete]], xefe militar riograndense, realizara máximos esfuercios en pro de la empresa de conquista, y que los que seríen más tarde destacaos caudiellos del separatismu riograndense, [[Bento Gonçalves da Silva]] y [[Bento Manuel Ribeiro]], xugaren nesta un papel de primer orde (que, venceyar, en circunstancies posteriores, a los caudiellos Lavalleja y Rivera). Tamién, los emigraos españoles y americanos que procuraren abellugu en Brasil persuadieron al rei portugués y brasilanu [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]], por qu'empecipiara una campaña militar sobre la Banda Oriental col fin de conquistala. [[Gaspar de Vigodet]], últimu gobernador español colonialista de Montevideo, y el flaire español [[Cirilo Alamea]] promovieron l'aventura cola esperanza de que, una vegada llograda la victoria, Portugal tornaría esos territorios al dominiu español. Los porteños [[Partíu Unitariu|unitarios]] exiliaos pol [[Motín de Fontezuelas]], encabezaos por [[Carlos de Alvear]], esperaben una derrota de Artigas, líder del [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu]] suministrando a la Corte Portuguesa-brasilana toa clase d'informaciones, colo que sofitaron los sos planes de conquista.<ref name="Edison Alonso"/> Y los orientales antiartiguistas ([[Mateo Magariños]], [[José Batlle y Carreó]]) fixeron tamién un importante esfuerciu al respeutu. Particular importancia tuvo [[Nicolás Herrera (políticu)|Nicolás Herrera]], qu'axuntaba na so persona'l doble calter d'oriental engarráu a Artigas y d'ex secretariu del gobiernu de Alvear movíu en [[1815]]. Herrera llegó a Rio de Janeiro exiliáu, en desgracia y en bancarrota, pero'l so innegable encantu personal y el so talentu dexáron-y persuadir a [[Antonio de Araujo y Acevedo]], conde da Barca, unu de los principales conseyeros de Juan VI. Llueu los responsables de la política portuguesa-brasilana apreciaron les conocencies del abogáu oriental, al respeutive de la xeografía y la realidá política de la provincia a amestar. Tamién Herrera suministro datos militares de suma importancia, apurriendo al representante español en Rio de Janeiro un informe, sobre les fuercies militares que disponía la [[Banda Oriental]] y la Provincia d'[[Entre Ríos]], como tamién l'estáu de diches tropes: {{cita|*1ᵉʳ División al Mandu de Fernando Otorgués compuesta del Reximientu de Dragones de la Llibertá: 600 homes * 2ª División al mandu de Fructuoso Rivera: 500 homes * 3ᵉʳ División al mandu de José Artigas compuesta del Reximientu de Fariñonos: 1000 homes * Otru batallón al mandu de Blas Basualdo: 400 homes Toes estes tropes son de Caballería, tán desatacaes pero nel día bien armaes. Estos dos provincies son les más entusiastes pola guerra, y tolos sos habitantes sacante una pequeña parte van xunise darréu a les tropes de Artigas, y engrosaren el so númberu en casu d'invasión. Estes tropes son valientes y de una constancia almirable; nun tienen disciplina de nenguna especie, nin conocen otra formación que la de ponese n'ala. Faen la guerra pol estilu de los cosacos, afarando tol terrén que tienen d'ocupar los sos enemigos y cargándolos al descuidu; pero nunca presentando batalla a nun ser el casu de contemplase nuna marcada superioridá numbérica.<ref name="Edison Alonso"/>}} Por ello designar ayudante del xeneral Lecor, encargáu de dirixir la invasión. === La complicidá del direutoriu [[Partíu Unitariu|unitariu]] === El principal inconveniente de la campaña de conquista moraba na posibilidá de que les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] reaccionaríen en defensa d'un territoriu que formaba parte d'esi país dende los sos oríxenes. En concencia, a Portugal nun-y convenía n'absolutu que l'anexón de la Provincia Oriental tuviera de resultes una guerra de mal resolvimientu, cola totalidá de les provincies de la Plata. Según los historiadores [[Uruguái|uruguayos]] Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y [[Tabaré Melogno]],<ref>Reyes Abadie, Washington; Bruschera, Oscar H.; Melongo, Tabaré (1965): ''El ciclu artiquista''. Montevideo: Universidá de la República, 1965.</ref> y del arxentín [[Raúl Scalabrini Ortiz]],<ref name="Scalabrini">Scalabrini Ortiz, Raúl (1971): «Historia de la segregación del Uruguái», en ''Política británica nel Río de la Plata'' (páxs. 117-136). Buenos Aires: Plus ultra, 1971.</ref> esa seguridá dar, de primeres, [[Manuel José García]], unviáu de les Provincies Xuníes ante Inglaterra y la corte real portuguesa establecida en [[Rio de Janeiro]], col fin d'evitar que sofitaren al [[Imperiu español]], en momentos en qu'esta intentaba recuperar les colonies independizaes. La correspondencia de Manuel José García reflexa claramente'l so conocíu pensamientu contrariu a que la Banda Oriental integrara les Provincies Xuníes del Río de la Plata, lo mesmo que de la so pragmática aceptación de les más diverses alternatives p'algamar esi oxetivu: {{cita|Ye un error imaxinar proyeutu dalgunu de sólida prioridá, mientres les sos bases nun s'asitien sobre les ruines de l'anarquía qu'anguaño nos taramia. Toi persuadíu, la esperiencia paez demostralo, que precisamos la fuercia d'un poder estraño, non solo pa terminar cola nuesa conidenda, sinón pa formanos un centru común d'autoridá, capaz d'entamar el caos na que tán convertíes les nueses provincies [...] El poder que se llevantó na Banda Oriental del Paraná foi miráu dende los primermos momentos de la so apaición como una terrible andada [...] En tal situación ye precisu arrenunciar a la esperanza de cegar poles nueses manes la fonte de tantos males. Pero como ellos son igualmente tarrecibles a los Gobiernos vecinos, d'equí poviene que sollertáu esti Ministeriu de los progresos que sobre'l Gobiernu de les Provincies Xuníes va faciendo'l caudiellu de los anarquistes, nun pudo menos que prepresentar a S.&nbsp;M.&nbsp;F. (La so Maxestá Fidelísima [Rei del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]), la urxencia de remediar en tiempu tantes desgracies, y S.&nbsp;M. paez empecipiase a empeñar el so poder n'escastar hasta la memoria d'esta calamidá, faciendo'l bien que debe a los sos vasallos y un beneficiu a los sos bonos vecinos que cree será-y estimosu.<ref name="Mitre">{{cita llibru | autor = Muséu Mitre | títulu = Contribución documental pa la historia del Río de la Plata | añu = 1913 | editorial = Buenos Aires: Imprenta de Coni Hermanos | id = }}</ref>}} N'otru oficiu García explicitaba entá más el papel que lu asignaba de les fuercies portugueses nel Río de la Plata: {{cita|Desque llegué a esta Corte procuré poneme na mesma direición de los sucesos públicos y de los intereses políticos d'aquellos con quien tenía de tratar, pos nun teniendo fuercia dalguno pa detener aquellos y alteriar estos, sería desfechu nel casu d'aventurar un choque. Asina, pos, el mio enfotu foi combinar los intereses peculiares a eses Provincies, colos de les estranxeres, y neutralizar una y bones nun yera posible destruyir, los principios de la oposición. Les resultancies hasta equí son los siguientes: * Anidiar les impresiones qu'un sistema esaxeráu de llibertá popular fixera sobre'l corazón de soberanos constituyíos y sofitaos amás pola opinión del mundu civilizáu. * Caltener la bona harmonía y les rellaciones mercantiles, que siendo frutu de transiciones celebraes en circunstancies totalmente diverses de les actuales, debíen naturalmente alteriase con elles. * Esviar del gobiernu de Buenos Aires el golpe que los procedimientos anárquicos del caudiellu de la Banda Oriental taba preparando. * Contribuyir d'esta miente por que les operaciones militares sobre esta Provincia modifíquense de manera que sían útiles a les demás, tantu pola aniquilación del poder anárquicu de Artigas como pola preparación d'un orde de les coses meyor que'l qu'enxamás pudo tener l'anarquía, nin esperase d'una subyugación dafechu militar. * Poner asina a estos pueblos n'aptitú d'aprovechase de les ventayes d'una variedá d'intereses nes Potencies interesasdas na cesación de les sos oscilaciones pa faer con dalguna más dignidá, seguridá y provechu la mudanza, a la cual n'otru casu seríen fosados irresistiblemente ensin condición dalguna.<ref name="Mitre"/> }} Según l'escritor uruguayu [[Lincoln Maiztegui Cases]],<ref name="Maiztegui Cases"/> «García ―col so ideal unitariu y intervencionista― emplegó tola so influencia pa persuadir al rei portugués de que'l gobiernu de Buenos Aires nun tomaría aiciones militares pa caltener el territoriu oriental». Con respectu al papel de [[Juan Martín de Pueyrredón]], quien asumiera en 1816 como direutor supremu de les Provincies Xuníes en reemplazu de Alvear, Maiztegui Cases asevera que, anque s'estremaba del unitarismu radical de quien habíen comisionado a García, pensaba que'l unitarismu por sigo solo, nun tenía la fuercia abondo pa someter al movimientu federal, que s'estendía rápido sobre les provincies; Pueyrredón, como los anteriores gobernantes porteños, vía con bonos güeyos una derrota del artiguismo, al que siguía considerando una espresión de la barbarie y del federalismu. L'actitú de Pueyrredón foi ambigua frente a la invasión portuguesa, respondiendo per un sitiu al fechu positivu que la mesma implicaba na llucha de Buenos Aires contra'l federalismu y el artiguismo en particular, pero per otru llau tamién a una opinión pública porteña que s'oponía masivamente a la segregación de la Banda Oriental y a los intereses británicos que pretendíen la conformanza d'un pequeñu estáu independiente.<ref name="Scalabrini"/> A última hora, Pueyrredón como direutor supremu, collaboró cola invasión, non solo porque nun declaró la guerra al Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve ante la ocupación d'una parte del país que gobernaba, sinón porque atacó de manera constante a les provincies de la [[Lliga Federal]], que se vieron tornaes de collaborar cola defensa del territoriu oriental entamada por Artigas.<ref name="Maiztegui Cases"/> Pero ello tamién asocedió dempués de fechos que nun se pueden omitir, ente ellos, la intransixencia del Proteutor, Artigas que se negó sistemática y firmemente a reconocer l'autoridá del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]], lo que llevó a este al convencimientu de que'l caudiellu oriental yera intratable.<ref name="Maiztegui Cases"/> Pueyrredón, espresaba una llinia política que caltenía diferencies col [[Partíu Unitariu]] predominante en [[Buenos Aires]] dende [[1812]], y tomóse con bastante esmolición la invasión portuguesa a la [[Banda Oriental]], ensin qu'haya razones oxetives p'asegurar qu'esa actitú foi aparente. De primeres, unvió a [[Nicolás de Vedia]] a entrevistase con Lecor, llevando un oficiu d'asegurar que la invasión nun siguiera escontra [[Entre Ríos]], pero que tenía instrucciones de «guardar respectu de Buenos Aires una estricta neutralidá».<ref name="Tabaré Melogno"/> El comisionado porteño tornó con una carta de seguridá de que l'aventura portuguesa nun pasaría de la [[Provincia Oriental]], llograda nes sos conversaciones con [[Nicolás Herrera (políticu)|Nicolás Herrera]]. Depués [[Juan Martín de Pueyrredón|Pueyrredón]] unvió delles armes y suministros de guerra a [[José Gervasio Artigas|Artigas]] (d'escasu volume, pero como testimoniu de bona voluntá; 300 montadures y 100 quintales de pólvora), emitió un emprestu de 200&nbsp;000&nbsp;pesos pa gastos militares y constituyó una comisión de guerra encargada d'entamar el posible conflictu. L'historiador arxentino y unitario [[Bartolomé Mitre]], xustifica estes aiciones llevaes a cabu pol Direutoriu Unitariu, formulando'l siguiente xuiciu: {{cita|Siendo un peligru pa dambos vecinos de l'actitú de Artigas, lo yera entá más pa la República Arxentina, pos mientres esistiera esi focu disolvente d'anarquía crónica, yera imposible toa organización nacional y efímero toa combinación política o militar. En vista d'esi problema de les armes fueren pimpanes pa resolver nel cursu de la revolución. Unos creyeron que les Provincies Arxentines nun teníen fuercies propies pa trunfar d'España y buscaron pola diplomacia'l concursu direutu de naciones estrañes Otros persuadiéronse qu'elles nun teníen elementos de gobiernu propiu y buscaron la salvación na monarquía, col concursu de les grandes potencies europees, ensin escluyir el d'España, sobre la base de la independencia garantida. Dalgunos fueron más allá y considerando que l'anarquía yera'l peor de tolos males y que'l mal yera incurable, resignar a ser colonia de Portugal antes de sometese al xugu español.<ref name="Mitre Bartolomé"> {{cita llibru | autor = Mitre, Bartolomé | títulu = Historia de Belgrano y de la Independencia Arxentina | añu = 1876 | editorial = Buenos Aires: Imprenta y Llibrería de Mayu | id = ISBN }}</ref> }} == Planificaciones de la guerra == === Plan militar de les tropes lusobrasilanes === L'exércitu [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanu]] en total cuntaba ente 10.000 a 12.000 homes,<ref name="Maiztegui Cases"/> perfectamente armaos y disciplinaos, veteranos de les guerres napoleóniques. Un efectivu serviciu d'espionaxe, que dexó determinar con precisión los principales pasos de Artigas, y un cuidu estrictu de tolos detalles, con 30 médicos nel serviciu sanitariu. Los primeros tresportes llegaron a Rio de Janeiro, a fines de marzu del añu siguiente. El restu de la división facer a fines de marzu de 1816. La división taba a órdenes del xeneral [[Carlos Federico Lecor]]. El [[13 de mayu]] de [[1816]], cumpleaños del nuevu rei, [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]] reparaba con afalagu y plasmu les sos nueves tropes d'invasión.[[Archivu:Tropas brasileiras 1825.jpg|thumb|325px|''Embarquement des troupes a Prahia Grande pour I'Expedition contra Monte Video'' (1816), de [[Jean-Baptiste Debret]], amuesa cómo'l rei [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] pasa revista, nel so cumpleaños, a les sos tropes destinaes a la invasión de la [[Banda Oriental]].]] El plan d'operaciones portaba obrar ofensivamente, invadiendo la Banda Oriental y la zona de la [[Mesopotamia arxentina]]: {{cita|Les tropes portugueses del [[Rio Grande do Sul|Río Grande]] entraren por [[Misiones Orientales|Misiones]], pasaren l'[[ríu Uruguái|Uruguái]] y dirán atacar a [[provincia de Corrientes|Corrientes]], que ye'l principal puestu fortificáu que Artigas tien nel [[ríu Paraná|Paraná]]. Dempués viniendo pol ríu abajo, nun van tener dificultá en tomar [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], que ye la llave del pasaxe pal marxe meridional del [[Río de la Plata]]; asina quedara dafechu cortada la retirada de Artigas pal interior del país; inda cuando tuviera ellí, lo que nun tien, amigos que lu acoyer y protexer. Si fora coles sos tropes de [[Montevidéu]], a oponese a estos planes de los portugueses, dexa Montevideo, [[Colonia del Sacramento]], [[Maldonado]] y tola marxe del Río de la Plata d'aquella parte, ensin fuercies p'aguantar el desembarque de cinco mil homes, que per mar ellí llegaren de Rio de Janeiro; y asitiando ente dos exércitos, cada unu d'ellos cimeru al so. Artigas nun tien mediu dalgunu d'aguantar.<ref name="Fernando do Nobre"> {{cita llibru | autor = Fernando do Nobre | títulu = As Fronteiras do Sul: A Jurisdicção das Águas do Prata y a Ilha Martin Garcia | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Officinas Graphicas Monteiro Lobato & Cia | id = ISBN }}</ref> }} Les ''Instrucciones de La so Maxestá'l rei don Juan VI'' al xeneral Lecor, suscrites pol Marqués d'Aguilar, el [[4 de xunu]] de [[1816]] son particularmente ilustratives pa la conocencia de los móviles y propósitos de l'aición portuguesa na Provincia Oriental y sobre los territorios platenses.<ref name="Lames"> {{cita llibru | autor = [[Andrés Lamas (escritor)|Andrés Lamas]] | títulu = Coleición de memories y documento | año = 1849 | editorial = Montevideo: Archivu Nacional del Uruguái | id = }}</ref> Con respectu al [[Xefe de los Orientales]] (Artigas), prevenir a Lecor qu'anque tenía «tola fuercia abondo pa bater al déspota Artigas», convenía «dar pruebes d'humanidá», siempres que nun se perxudicara al aselu públicu», polo cual podría «tratar con Artigas, si él pretender», so les siguientes condiciones: «Que s'eslleiera'l cuerpu de que ye xefe; que vendría morar a Rio de Janeiro o a aquel llugar que La so Maxestá dexara; qu'apurriría les armes que tuviera»; otorgárase-y un sueldu, que nun entepasara al coronel d'infantería portuguesa y dexaríase-y vender les sos propiedaes y bienes. Tocantes a los oficiales y tropes de los cuerpos artiguistas, podría almitilos en files [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanes]], según el so criteriu; y como cadetes, a toos «aquellos mozos pertenecientes a les families de Montevideo».<ref name="Lames"/> A lo último, encamiéntase, bien especialmente, caltener «col gobiernu de Buenos Aires, la más estricta neutralidá»,<ref name="Lames"/> y nel casu de que se-y pidiera dalguna esplicación sobre l'oxetu de les sos marches «fadría entender que nun hai de pasar a la otra marxe del Río de la Plata, faciendo amás, toles esplicaciones con reserva y delicadeza».<ref name="Lames"/> A otru día d'expedíes estes Instrucciones ―el [[5 de xunu]] de [[1816]]― [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] designaba a Lecor «gobernador y capitán xeneral de Montevideo»; y al comunica-y la so designación, dicía-y: {{cita|Tendiéndos encargáu del mandu de les tropes que mande colar pal Sur y dirixise a la plaza de Montevideo, debiendo aquella palaza y capitanía, entós que sía ocupada poles mios tropes, ser gobernada nel mio Real Nome por persona por La mio autorizada, pa esi efeutu, fui sirvíu por decretu d'esta fecha, nomavos Gobernador y Capitán Xeneral de la sobredicha Plaza y Capitanía de Montevideo, qu'asina formara una capitanía con gobiernu separáu…<ref name="Fusto">{{cita llibru | autor = Sérgio Buarque d'Holanda & Bóris Fausto (org.). | títulu = História Geral da Civilização Brasileira Tomu II, Vol 1º. | añu = 1964 | editorial = São Paulo: Difusão Européia do Livro | id = }}</ref> }} ==== Les divisiones lusobrasilanes ==== La preparación de la invasión lusitana empezara yá a mediaos de [[1815]]. Tal como lo comunicara'l Príncipe Rexente de la Corte de Madrid ―n'oportunidá d'anunciase la unviada de la espedición española de reconquista del Río de la Plata― foi treslladada al [[Brasil]] la división de Voluntarios Reales, que representaba'l cuerpu elite de la invasión, y que yera comandada pol mesmu Lecor. Na mesma actuaba como asesor l'inglés [[William Carr Beresford]], -fechu mariscal pol Rexente-, y taba compuesta de dos brigaes, al mandu de los brigadieres Jorge de Avillez Zuzarte y Francisco Homen de Magalhães Pizarro, constituyíes, caúna d'elles, de dos batallones de cazadores, a ocho compañíes, tres escuadrones de caballería y parque d'artillería; en total, 4.831 pieces. <ref name="Tabaré Melogno"/> Esta división de Voluntarios Reales cuntaba en total con 6.000 homes. Lecor resolvió modificar l'orde de les operaciones ―magar lo prescripto nes minucioses instrucciones desusdiches― por medrana a «les pamperadas del tránsitu» y, dende [[Santa Catarina]], transado los sos efectivos per tierra hasta [[Porto Alegre]], onde concentró un nuevu plan col Capitán Xeneral de Ríu Grande, marqués d'[[Alegrete]]. Según el mesmu, el mesmu Lecor, al mandu de los Voluntarios Reales, colaría pela ruta de la mariña atlántica, en direición a [[Maldonado]] y Montevideo. La división de Voluntarios Reales que tamién yera denominada Columna Sur o División Lecor debía de ser protexida y flanqueada pela escuadra naval al mandu del [[Conde de Viana]].<ref name="Edison Alonso"/> Dempués la División del xeneral [[Bernardo Silveira]] invadiría por [[Cerro Largo]] teniendo por oxetivu [[Paysandú]] y la misión de protexer el lladral derechu de Lecor<ref name="Edison Alonso"/> siendo'l so efectivu de 2000&nbsp;homes con parte de los Voluntarios Reales y 800&nbsp;milicianos de caballería riograndense.<ref name="Tabaré Melogno"/> El teniente coronel Abreu, con 650 homes allegaría en refuerzu del coronel Chagas, nes [[Misiones Orientales]], teniendo como oxetivu avanzar sobre les Misiones Orientales y la Provincia de Misiones.<ref name="Tabaré Melogno"/> Mentanto'l mayor Jardim aseguraría les comunicaciones ente estos dos xefes y vixilaría les tribus [[Charrúa|charrúas]] y [[Minuán|minuanes]], nes cuchielles de [[cuchiella de Santa Ana|Santa Ana]] y [[cuchiella de Haedo|Haedo]].<ref name="Tabaré Melogno"/> A lo último, una gran reserva, al mandu del teniente xeneral [[Joaquín Javier Curáu]], permanecería nel [[Ibirapuiá Chicu]], en condiciones d'allegar en sofitu de cualesquier de los otros contingentes. Taba integrada por 2.000 homes y 11 pieces d'artillería.<ref name="Tabaré Melogno"/> === Plan de Artigas === Artigas tuvo conocencia na primera quincena de xineru de [[1816]], de los propósitos lusitanos. El caudiellu albidraba esto, per delles cartes qu'él interceptara y al ver una importante carta fechada en Rio de Janeiro nun duldar en face-y lo saber al caudiellu [[Misiones xesuites guaraníes|misioneru]] [[Andresito Guazurarí]]. El mesmu día ―11 de xineru― nel que prevenía a Barreiro, dirixó un oficiu a Andresito Guazurarí, faciéndo-y saber los preparativos portugueses ya impartiéndo-y instrucciones: {{cita|Los portugueses mover contra nós según les noticies privaes que tengo y esa última carta que se recibió de Rio de Janeiro.<ref>Referir a la carta anónima ―qu'amestaba en copia fechada en Rio de Janeiro, el 20 d'avientu de 1815, que sobre'l particular dicía: {{cita|Amigu mio:...Agora ye bien xusto qu'entremos nes coses per acá. Güei hai revista na sablera grande de los 1.500 que vinieron díes pasaos de Lisboa y dempués salen pa Santa Catalina a siguir per tierra pa estos llaos; lo mesmo va asoceder colos otros que s'esperen a mas tardar per xineru y van tener ustedes nesta per abril o mayu'l prestar de velos, pos asina ta decretáu, según les meyores noticies, anque meyor ye esperar a lo que del tiempu; pero no que nun hai interpretación en que van tomar posesión de la Banda Oriental. Hai un manexu d'intrigues qu'abluca, nes que yo creo entendíos los de Buenos Aires. D'estos malditos diplomáticos nun puede sacase sinón pallabres preñaes que nada signifiquen...}} Ver: Muséu Mitre "Contribución Documental", cit. tomu IV, páxs. 67-68)</ref> En consecuencia ye precisu dinos preparando adulces y ponenos en términos de contener los esfuercios d'esta potencia, a quien como tan vecina tenemos de suponela más enemiga pola esperiencia que tenemos de los sos procedimientos inicuos, y mayoritariamente cuando se que'l so plan ye decidíu a ocupar tou lo qu'estrema la mariña oriental del Paraná. Por lo mesmo dende esta fecha prohíbame usté tou tránsitu del otru llau a este y d'este a aquel, torgando absolutamente'l tránsitu a tou portugués que venga o vaya a dilixencies.<ref name="Mitre"/>}} Tamién l'oficiu dexaba indicaciones de que se retirara de [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]], dexando ellí una partida d'observación al Paraguay, p'asitiase en [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]], «esperando ellí les mios providencies y reparando los movimientos del Paraguay y Portugal».<ref name="Tabaré Melogno"/> Dende ellí cubriría [[La Cruz (Misiones)|La Cruz]], [[Amenorgamientu de Yapeyú|Yapeyú]] y otros pueblos en peligru de ser invadíos. «Asina va ser mas fácil el sostén de les tropes y el cuidu especial que tendríen de tener los oficiales por que nun perxudiquen al vecinderu».<ref name="Tabaré Melogno"/> Dos díes depués circulaben la mesma noticia a toles autoridaes ―cabildantes y alcaldes ordinarios― de la provincia: {{cita|Incluyo a V.S. les noticies qu'acaben de llegar de Janeyro, ello si nun ye ciertu, a lo menos hai motivos pa creelo, y por lo mesmo, ye menester tamos preveníos, qu'hemos de defender el nuesu suelu hasta dar la última gota de sangre.<ref name="Lloza"> {{cita llibru | autor = Emilio Loza | título = Historia de la Nación Arxentina ―dende los oríxenes hasta 1862: la invasión lusitana― Artigas y la defensa de la Banda Oriental | añu = 1948 | editorial = Buenos Aires: L'Atenéu | id = }}</ref>}} Rápido, el [[caudiellu]] [[Provincia Oriental|oriental]] adoptó una serie de previsiones, que'l so ritmu ser intensificando nos meses posteriores. Entamáronse cuerpos de caballería; distribuyéronse guardias nos pasos estratéxicos; dispúnxose la concentración de caballadas y la requisa d'armes y municiones; la ellaboración de pólvora nos pueblos misioneros; la unviada de toa clase d'armes y pertrechos a [[Campamentu de Purificación|Purificación de la Fervencia]], que sería «el centru de sofitu y recursos».<ref name="Territoriu Dixital"> {{cita web |apellíu = Poenitz |nome = Alfredo |enllaceautor = |títulu = Andrés Guacurarí y Artigas y l'intentu de recuperación de los siete pueblos |año = 2005 |Edición = |allugamientu = Posadas (Provincia de Misiones), República Arxentina |editorial = |ID = |url = http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap27 |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> la interrogación de sospechosos y el fusilamiento de los que conspiren contra la Patria. La correspondencia de Artigas col Cabildru y con [[Miguel Barreiro]] informaba refechamente sobre les disposiciones del caudiellu nesos momentos, en qu'ordenaba «nun atayar colos asuntos de derechu, no grave de les mios atenciones», una y bones «la guerra tien d'ocupar dica agora tou nuesu enfotu…».<ref name="Tabaré Melogno"/> Y, como complementu indispensable pal soldáu: «Cinco resmas papel, cien rollo de tabacu negru…».<ref name="Artigas"/> Tocantes a los enemigos, ordenaba que «el que conspire contra la patria sía fusiláu darréu… y el que s'alvierta como sospechosu, y capaz de perxudicanos, únviemelo V.S. aseguráu, que lo pondré seguro de toa tentativa».<ref name="Tabaré Melogno"/> Y, respectu de los [[Reinu de Portugal|portugueses]] «que se topen como transeúntes nesi destín» encamienta aprovechar los sos intereses «p'aumentar los fondos del Estáu, y con ellos sostener la guerra».<ref name="Tabaré Melogno"/><br /> Cuando tuvo la certidumbre de la invasión, concibió un coraxosu plan estratéxicu en materia militar, consistente en «forzar el ríu Uruguái penriba del [[ríu Ibicuy]] y entrar a les sos poblaciones»,<ref name="Tabaré Melogno"/> llevando la guerra al territoriu brasilanu, col fin de cortar les comunicaciones y aisllalos de les sos reserves y fuertes de suministru y recursos. El prócer explicitó esto n'unu de los sos oficios de 1816 con [[Andresito Guaçurarý|Andresito Guazurarí]] y Miguel Barreiro. <ref name="Tabaré Melogno"/> Manifestar escontra Andresito Guazurarí con cuenta de: «Si ellos prepárense a faer otra tentativa per dalgún llau, ye precisu roba-yos la vuelta y entra-y -yos por otra…»<ref name="Tabaré Melogno"/> Y a Barreiro comunicábalu que yera precisu «abrir la campaña contra ellos y dar primero pa descompaginar toles sos idees» y anunciába-y un movimientu puestu y xeneral en tola llinia”; los golpes “mas rápidos y fuertes tendríen d'esperimentase en Misiones”, lo cual crearía dificultaes a los portugueses pa obrar sobre Montevideo.<ref name="Artigas"/> “El movimientu xeneral haber de faer cola brevedá y sorpresa posibles, a que'l so fin voi impartir ordenar y procuros convenientes”, polo cual encarecía la necesidá de que se-y comunicara cualquier noticia pa poder “dirixir los movimientos cola rapidez que demanden les circunstancies”.<ref name="Artigas"/> Ente que Fernando Otorgués ordenábalu que cubriera la ruta d'invasión del [[ríu Yaguarón]], reforzando'l so reximientu coles milicies de Cerro Largo. Ente estes midíes Artigas dispunxo la creación de los Cuerpos Cívicos” y de “Llibertos”. El Cuerpu de Cívicos componer de seis compañíes, una d'elles de granaderos y otra de cazadores. Esta unidá taba a órdenes direutes del Cabildru de Montevideo, siendo'l so xefe'l sarxentu mayor [[Manuel Campos Silva]], figurando ente los Oficiales más distinguíos de la sociedá.<br /> L'efectivu total de la unidá, incluyendo la plana mayor yera de 31 oficiales, 25 sarxentos, 33 cabos, 3 tamboriteros y 380 soldaos.<br /> El Cuerpu de Llibertos componer d'esclavos apurríos per cada dueñu proporcionalmente a los sos disponibilidades. El so comandante yera [[Rufino Bauzá]], quien tamién foi l'encargáu d'entamalo n'agostu de 1816.<ref name="Edison Alonso"/> === Organización militar de les tropes artiguistas === Artigas, tamién fraccionó'l territoriu de la Banda Oriental, en cinco zones militares, caúna sol mandu d'un xeneral:<br /> La primera, ocupaba un territoriu que diba dende Montevideo hasta'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]], cuntando dicha zona con 1661 places (pueblos, ciudaes y villes). Taba controlada pol comandante [[Manuel Francisco Artigas]], a quien el so hermanu ofició-y al respeutu. Encamentó-y especialmente que la construcción de la Caballería Cívica facer por partíos y escuadrones, con cuenta d'asegurar la so necesaria cohesión.<br /> La segunda zona militar diba dende'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]] hasta'l [[ríu Yi]] y el [[ríu Negru (Uruguái)|Río Negro]], siendo'l so comandante [[Tomás García de Zúñiga]].<br /> La tercera o la del Este, tenía por principal departamentu [[Departamentu de Maldonado|Maldonado]] y el so comandante yera [[Ángel Núñez]].<br /> La cuarta entendía a [[Departamentu de Colonia|Colonia]], que'l so comandante yera [[Pedro Fuentes]].<br /> La quinta entendía a [[Departamentu de Soriano|Soriano]] y el so comandante yera [[Miguel Gadea]].<ref name="Edison Alonso"/> El caudiellu oriental en sí, pa la resistencia, cuntaba con unos 6.000 o 8.000 homes n'armes,<ref name="Tabaré Melogno"/> dalgunos alcen la cifra a 9.000<ref>Mitre, Bartolomé (1968): ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina'', tomu&nbsp;III (páx.&nbsp;202). Buenos Aires: Editorial Universitaria de Buenos Aires. {{Cita|D'esta miente, al empecipiase la invasión portuguesa, Artigas podía disponer d'un exércitu de 6.500 a 7.000 homes, ensin cuntar una división de 1.200 homes, que coles mesmes s'entamaba en Corrientes, y de una reserva mayor entá, que tenía puesta n'Entre Ríos, tou lo cual formaba un total de cerca de 9.000 homes, que bien empobinaos y sobremanera combinándose coles fuercies de Buenos Aires fadríen imposible la invasión portuguesa.}}</ref><ref>Rojas Mery, Eulogio (1946): ''Independencia de Suramérica Hispana: el so grandor y miseries. Estudiu conxuntu de los principales acontecimientos políticos y militares de la independencia, encontáu en documentos de la dómina'' (páx.&nbsp;267). Montevideo: Claudio García Ed., 1946. {{Cita|Artigas se aprestó a la defensa n'unión de los sos segundos, Fructuoso Rivera, Otorgués, Verdón y Andrés Guacararí (llamáu Andresito) de Misiones y, con un Exércitu irregular de cerca de 9.000 homes, Andresito avanzó en territoriu (...).}}</ref><ref>Bollu, Santiago (1897): ''Manual d'historia de la República Oriental del Uruguái'' (páx.&nbsp;355). Monteverde: A. Barreiro y Ramos, 1897. {{cita|Artigas tenía 9.000 homes: 1.500 de Rivera, 800 de Otorgués, 1.000 sol so mandu personal, 2.000 de Andresito, 1.200 de la división correntina, otros tantos de la entrerriana y el restu santafesinos. Dos mil participaríen de la ofensiva qu'entamaba llanzar contra los invasores.}}</ref> o 10.000,<ref>Carlos de Alvear (1827). [https://books.google.cl/books?id=ncX3DD3dtO0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Esposicion (sic) que fai'l General Alvear, pa contestar al mensage del gobiernu de 14 de setiembre de 1827'']. Buenos Aires: Imprenta Arxentina, pp. 14</ref> na so mayoría milicies, bonos y bien móviles [[guerrilla|guerrilleros]] pero ensin disciplina militar y precariamente armaos.<ref>Ribeiro, Ana (2009). ''Los tiempos de Artigas''. Tomu II. Planeta, pp. 165. ISBN 9789974685055.</ref> Por esto mesmu teníen una gran caballería pero escasa infantería.<ref>Alvear, 1827: 15</ref> La cifra inclúi tamién unos 3.000 guaraníes.<ref>Silvestre Pérez (1948). ''Filosofía del federalismu nel Río de la Plata''. Buenos Aires: Tip. Atlántida, pp. 346. {{Cita|(...) fixeren cristianos, alzándolos nel so conceutu de redimíos pola sangre de Dios. Artigas cunta con ellos en tolos grandes momentos: y nes sos files forma'l gran xefe de milicies que foi Andresito, que los empobinó en númberu de 3.000 y acompañó con fidelidá exemplar al Proteutor de los Pueblos Llibres. (...) Ye dignu de notase que los grandes federales, poles razones de selo, y qu'esaminemos, tuvieron que ser amigos de los aboríxenes, los indios.}}</ref> En conclusión; dientro d'un marcu políticu defensivu, montó un plan estratéxicu ofensivu, tratando de llevar la guerra al territoriu enemigu, entamando un contragolpe, pa cutilo nel so puntu más débil y más sensible: les sos llinies de comunicaciones. Pa llograr les fuercies necesaries pal cumplimientu de la so maniobra, combinó l'aición ofensiva nel norte con una defensiva elástica nel sur de la Banda Oriental.<ref name="Edison Alonso"/> ==== Planificaciones militares nel Sur de la Banda Oriental ==== Artigas anunciaba les midíes tomaes pa la concentración de tropes nel norte, pero nun desdexaba'l sur, onde se van repitir órdenes: “que sala don Fruto con cien homes” a cubrir Maldonado y “reforzar el puntu de [[Fortaleza de Santa Teresa|Santa Teresa]]”; que se-y unvien, con urxencia “cien quintales más de pólvora, bales de fusil… piedres de chispa”.<ref name="Artigas"/> Debiendo asina, el comandante [[Fructuoso Rivera]] colar a Maldonado cola so segunda División d'Infantería Oriental pa operar en forma conxunta con Otorgués, para dende ellí, ponese n'actividá, escontra [[fortaleza de Santa Teresa|Santa Teresa]], o escontra la Capital “si siguíen los buques escontra esi destín” (ye dicir si desembarcaben en Ríu Grande y avanzaben per tierra);<ref name="Artigas"/> [[Manuel Artigas]] tenía d'entrar “con dos escuadrones a Montevideo y armar cola xente d'esta… otru escuadrón de caballería”,<ref name="Artigas"/> ente que “el tren volante tien d'asitiase en [[Canelones]]”,<ref name="Artigas"/> onde se formaría, tamién, dos campañes cíviques, para la so custodia. Y terminaba con una nota optimista: “Cuentu sobre ocho mil homes puestos a abrir campaña. Si llogramos que sían favorables les primeres resultancies, creo que Portugal se mirara perbién antes d'aportunar na empresa”.<ref name="Lloza"/> [[Archivu:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|thumb|225px|''Artigas na Ciudadela'' (1884), cuadru de [[Juan Manuel Blanes]].]] Rivera, asitiáu nel departamentu de [[Maldonado]], tendría de vixilar la ruta de angustura, ente que [[Fernando Otorgués]], que taba asitiáu na redoma de [[Melo]], cubriría la llinia d'invasión de la [[Cuchiella Grande (Uruguái)|Cuchiella Grande]]. ==== Planificaciones militares nel Centru de la Banda Oriental ==== L'Agrupamientu Central, fraccionáu en dos destacamentos, avanzaría en direición a San Diego, cuartel xeneral de los portugueses.<br /> El destacamentu de vanguardia, a órdenes de Latorre, con 3.400 homes, tenía por misión bater al Marqués de Alegrete. Artigas depués mandaría un destacamentu, al mandu d'él mesmu, en reserva pa sofitar y dirixir el movimientu invasor de Latorre. ==== Planificaciones militares nel Norte de la Banda Oriental ==== Artigas tenía planiada la campaña que formaría nel Norte, pa detener la meyora lusa-brasilanu, calculando con precisión tolos movimientos que tenía de realizar. El capitán Miño, que s'atopaba en [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]], n'observación de los paraguayos, recibió orde de treslladase a [[Apóstoles (Misiones)|Apóstoles]]; tenía de travesar el ríu Uruguái frente a [[Concepción de la Sierra|Concepción]], o por onde dispunxera Andresito, y operar nes Misiones Orientales, sofitando los sos movimientos nos d'esti postreru, qu'invadiría con 2.000 homes de toa arma, travesando'l ríu Uruguái por Santo Tomé, pa sorprender y atacar [[São Borja|San Borja]], llibertar a los pueblos de les Misiones y siguir hasta la boca del Monte Grande; en casu de nun poder pasar por Santo Tomé, tenía de faelo más embaxo, eventualmente por Yapeyú y buscar contautu con Berdún. Sotelo y el teniente Riquelme, cola división que formaría en Yapeyú, cruciaríen pellí l'Uruguái y obraríen d'esti llau de Santa María. [[José Antonio Berdún|Berdún]], avanzando coles divisiones d'[[Entre Ríos]], dende [[Concepción del Uruguay]], escontra'l norte, pola mariña occidental del ríu Uruguái por [[Belén (Uruguái)|Belén]], trasponer el [[ríu Cuareim]] y atacar escontra Ñanduí, devasando tolos rincones qu'hai ente'l ríu Cuareim y el ríu Ibicuy.<ref name="Lloza"/> Artigas pasaría al [[ríu Cuareim]], teniendo d'aidase recíprocamente cola columna Sotelo-Riquelme (Yapeyú), pa xunise sobre'l pasu Santa María onde ta'l campamentu d'ellos” (los brasilanos) y axuntase con Otorgués en Santa Tecla. Nel esfuerciu bélicu qu'esixó l'enfrentamientu de la invasión lusitana, tolos pueblos de les provincies de la [[Lliga Federal]] del territoriu incluyíu'l ríu Uruguái y [[ríu Paraná]], ofrendaron un oneroso sacrificiu de sangre.<ref>Bartolomé Mitre (1950). ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina''. Buenos Aires: Editorial Suelu Arxentín, pp. 368. {{cita|Coles mesmes disponía que l'alférez don Pantaleón Sotelo, con cuatro soldaos, fora entamar una división d'indios misioneros en Yapeyú, al envís d'invadir pol so frente, al empar que Andresito, a la cabeza de 2.000&nbsp;homes verificar lbicuy enriba. “Nun hemos do aguardar á qu'ellos precisamente nos ataquen”, escribía Artigas. [...] Invadiendo les Misiones Orientales pol Uruguái y el Cuareim, se posesionaba d'un territoriu que imposibilitaba la invasión portuguesa pela frontera norte, á la vegada que amagaba la invasión del Este pel costazu, pudiendo llevantar nos siete pueblos una fuercia de 1000 a 1500&nbsp;misioneros, que xuníos á les divisiones d'[[Andresito Guaçurarý|Andresito]], [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]], [[José Antonio Berdún|Verdún]] y la [[José Gervasio Artigas|so mesma]], ensin cuntar les de [[Fructuoso Rivera|Rivera]] y [[Fernando Otorgués|Otorgués]], nin les d'Entre Ríos y Corrientes, podríen formar una masa de 5.000 homes, fuercia dos veces cimeru a toles que l'enemigu podía presentar pol [[río Pardo]].}}</ref> En proclamar, que'l [[9 de xunetu]] de 1816, dirixera'l gobernador [[Juan Bautista Méndez]] a los sos paisanos correntinos, afirmaba que fadría una “''inxusticia irremisible al vuesu patriotismu, si duldara un momentu de la nuesa enerxía y prontitud en sostener los sagraos derechos que xuremos sostener de pies de los altares''", y que, arriendes d'ello, tenía de mirase “''a tou vecín estante y habitante de los territorios al mio comandu, como soldáu de la patria''”.<ref name="Gómez"> {{cita llibru | autor = Hernán F. Gómez | títulu = Historia de la provincia de Corrientes: dende'l tratáu del Cuadriláteru a Pagu Llargu | añu = 1929 | editorial = Corrientes: Imprenta del Estáu | id = }}</ref> Méndez coló al teatru de los sucesos, tomando posiciones na llinia xeneral escurrida por Artigas. Nes fuercies de Méndez colaron, milicianos de tola [[Provincia de Corrientes]], sobremanera dempués que les victories d'[[José de Abreu (militar)|Abreu]] obligaron a reforzar los efectivos. El sacrificiu correntino hubo d'anovase, depués, cuando tuvieron d'encarar la defensa del so suelu, amenaciáu pola invasión portuguesa que s'esplegaba victoriosa na [[Provincia de Misiones]].<ref name="Tabaré Melogno"/> == Desenvolvimientu de les aiciones béliques terrestres == === 1816 === La llucha empezó'l [[28 d'agostu]], cuando la vanguardia del exércitu de [[Carlos Federico Lecor]], al mandu del mariscal [[Sebastião Pinto de Araújo Correia]], ocupó la [[Fortaleza de Santa Teresa]], alvirtiendo, nuna proclama, que “''los xenerales portugueses teníen instrucciones de tratar a los orientales como a los sos fíos''”.<ref name="Homem, Cel. J.S.Torres"> {{cita llibru | autor = Homem, Cel. J.S.Torres | títulu = Annaes das guerras do Brazil com os Estados do Prata y Paraguay | añu = 1911 | editorial = Rio de Janeiro: Imprensa Nacional | id = ISBN }}</ref> ==== Frente militar nel norte ==== Una vegada informáu [[José Gervasio Artigas|Artigas]] de la invasión de [[Carlos Federico Lecor|Lecor]], mandó poner n'execución el so plan. Cumpliéndolo Andresito reconquista les Misiones Orientales, diendo escontra l'antiguu amenorgamientu xesuita de [[São Borja|San Francisco de Borja]] coles mires de conquistala. Ente que l'alférez [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]] traviesa la parte alta del [[ríu Uruguái]], pa brinda-y sofitu a les tropes del xeneral [[Andresito Guazurarí]]. La meyora de Andresito escontra San Borja fíxose imparable, [[12 de setiembre]] Andresito traspuso l'Uruguái pol [[pasu de Itaqui]], produciéndose la primera escaramuza contra les fuercies portugueses qu'intentaben torgar l'encruz. A otru día les fuercies de Andresito llograron la victoria de [[San Juan Velho]] y, el 16 de setiembre, la de [[Rincón de la Cruz]] trunfos que faíen posible la meyora a San Borja, cuartel xeneral del brigadier Francisco das Chagas Santos, d'agora en más el so eternu rival.<ref name="Artigas"> {{cita web |apellíu = Biblioteca |nome = Nacional |enllaceautor = |títulu = Archivo Artigas. Tomu IV. Páxina 301 - 400 |añu = 1953 |Edición = |allugamientu = Montevideo |editorial = |ID = |url = http://www.bibna.gub.uy/actualidad/Coleiciones/t4/301-400.pdf |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Mientres, [[Joaquín Javier Curáu|Curáu]] que s'atopaba nel [[Río Pardo (Rio Grande do Sul)|río Pardo]], colaba escontra'l [[ríu Santa María (Brasil)|Pasu de Rosario]], nel [[ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], adelantrando destacamentos de débil efectivu, con misiones de reconocencia y cobertoria. Pa oponese a la meyora del comandante [[José Antonio Berdún|Berdún]], qu'avanzó pol [[ríu Cuareim]], Curáu destacó al Brigadier Da Costa Revello, pero la so busca llueu resulta infructuosa. Coles mesmes, Curáu esprendió una partida a órdenes del teniente coronel [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]] p'atacar a les tropes de Sotelo, tratando de torgar que les fuercies de Sotelo y Andresito llograren xunise. El mesmu Curáu avanzó hasta les márxenes del [[Ríu Ibirapuitã Mozu]] dende onde llanzó un destacamentu al mandu del comandante Alejandro Queiró escontra la [[cuchiella de Santa Ana]], a veres del ríu Cuareim, topetando'l [[22 de setiembre]] cola vanguardia del exércitu de Artigas, a órdenes del comandante Gatel. Les tropes artiguistas, alzar cola victoria dempués de que'l comandante Queiró bater en retirada escontra'l gruesu de la so división, no que sería llamáu darréu como la [[Batalla de Santa Ana]].<ref name="Edison Alonso"/> Sotelo que travesó'l ríu Uruguái en Yapeyú, pa poder desembarcar nes [[Misiones Orientales]] (Provincia onde s'atopaba Andresito) foi atacáu por sorpresa'l [[21 de setiembre]] por Abreu, que lu tomó 1.500 reses y bastantes caballos, obligándolo a tornar nuevamente a la parte occidental del [[ríu Uruguái]]. Ente que Sotelo taba en primeres instancies incapaz d'arrexuntase coles tropes de Andresito, el mesmu Andresito enllantó'l mesmu día, el 21 de setiembre, un sitiu sobre l'amenorgamientu de San Borja. Sotelo una vegada en [[Provincia de Corrientes Corrientes]] reorganizóse ya intentó un nuevu pasaxe más al norte del ríu Uruguái, frente a la barra del [[ríu Ibicuy]], utilizando pequeñes embarcaciones. Atacáu nuevamente en tales circunstancies por Abreu, viose precisáu a arrenunciar de los sos propósitos, progresando pela marxe derecha del ríu Uruguái con cuenta de reforzar a Andresito que sitiaba San Borja, el so pueblu natal. Depués de 13 díes de sitiu, el [[3 d'ochobre]] Andresito ordenó l'ataque a la ciudá, pero'l Brigadier [[Francisco das Chagas Santos|Chagas]] que recibió sofitos del Coronel [[José de Abreu (militar)|Abreu]], llogró ganar a Andresito na [[Batalla de San Borja]], obligándolo a repasar el ríu Uruguái, con cuenta de reorganizase. Cuando Curáu enterar d'estos sucesos, decidió atacar a Berdún, destacando al brigadier [[Juan de Dios Mena Barreto (I)]] el día 13 d'ochobre de 1816. Dempués de 5 díes de marcha enterar de la posición de Berdún, qu'avanzaba escontra al norte con un exércitu de 700 homes, procurando protexer a Andresito y a Sotelo. Depués d'interceptar a Berdún, Mena Barreto esperó un día más y el 19 d'ochobre llanzóse sobre él ganándolo, na [[Batalla de Ibirocahy]] dempués d'una sangrienta llucha. Derrotaos tolos tenientes de Artigas, solo quedaba la columna de Artigas, a la que procuró atacar Curáu. Pa facilitar les sos operaciones, los portugueses adelantraron el so Cuartel Xeneral hasta la mariña del [[ríu Ibaracohi Grande]], coles mires d'averase más a los orientales. Artigas atopábase acampando cerca de Carumbé, un ríu afluente del Ríu Cuareim. Curáu encamentó al Brigadier Joaquín de Oliveira Álvarez la misión d'atacalo. Na nueche del [[24 d'ochobre]] Oliveira Álvarez empecipió la so marcha escontra la cuchiella de Santa Ana, topetando contra les tropes de Artigas el día [[27 d'ochobre]], nun llugar próximu a les puntes del ríu Cuareim.<ref name="Edison Alonso"/> Na [[Batalla de Carumbé]] el xefe portugués decidió esperar l'ataque artiguista, del otru llau d'un pequeñu regueru, formáu en batalla, l'artillería nel centru de la infantería y la caballería nes ales detrás del centru. El día 27, Artigas resolver a cruciar el regueru, adoptando la formación de “Corralito”; esto ye, de “media lluna”, con 500 [[Fariñones (Uruguái)|fariñones]] y negros d'infantería nel centru, y la caballería nos estremos; indios [[charrúas]], [[Minuán|minuanes]] y [[Guaycurú|guaycurúes]], daqué a la retaguardia, a manera de reserva. Pero al atacar Artigas, Oliveira reforzó l'ala esquierda y contraatacó, desfaciendo'l centru oriental y retirándose, depués de perder 500 homes, escontra'l [[ríu Arapey]], pa reorganizar les sos fuercies.<ref name="Tabaré Melogno"/> Trés díes depués de la Batalla de Carumbé nes Punta del ríu Arapey, Artigas oficiaba al Gobernador [[Miguel Barreiro]]: {{cita|“Los enemigos fixéronnos enforma estroza cola so Caballería, que siempres rompió les nueses ales y la llinia d'infantería por ser sencielles; escriba V. á Don Fruto (Fructuoso Rivera) que nun esperimente'l mesmu error: Que ponga bonos Oficiales y xente de Caballería; y la Infantería que nun engarre n'ala sinón que presente batalla bien reforzada”.<ref name="Edison Alonso"/> }} Con esta derrota de Corumbé toles columnes invasores de Artigas fueren vencíes nel curtiu periodu de 36 díes, por un enemigu capaz, que pola rapidez y enerxía de les sos operaciones, cumpliera exitosamente la misión que s'había confiáu, d'esbaratar el plan ofensivu de Artigas, que lo conocíen y adelantráronse a la so execución, torgando asina la xunta de les sos fuercies y l'ésitu d'un plan tan intelixentemente concebíu.<ref name="Antunez Olivera"> {{cita llibru | autor = Ángel Oscar Antunez Olivera | títulu = Artigas | añu = 1951 | editorial = Montevideo: Diariu “[[El País (Uruguái)|El País]]” | id = }}</ref> ==== La misión Durán-Giró ==== Mentanto'l gobiernu montevideano, al traviés de [[Miguel Barreiro]], comunicar con Juan Martín de Pueyrredón en procura de sofitu. Tien De recordase que, más allá de les pergraves diferencies ente'l artiguismo y la política centralista y unitario siguida poles socesives alministraciones de Buenos Aires, la Provincia Oriental siguía formando parte del país, denomináu [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]. Pueyrredón respondió que se proponía unviar darréu a Montevideo 600 fusiles, 500 sables, 4 cañones y 200.000 cartuchos, lo que yera una ayuda considerable. Pero condicionó la entrega d'esti material, y tola so actitú posterior ante la invasión, a la reconocencia, per parte de los [[banda oriental|oriental]]ye, de la so autoridá como direutor supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y de la llexitimidá y representación del [[Congresu de Tucumán]], al cual la Provincia Oriental tenía de comprometese a unviar los sos diputaos. Esto equivalía a arrenunciar a la llucha pol federalismu autonómicu. Barreiro encamentó entós a [[Juan José Durán]] y [[Juan Francisco Giró]] como delegaos con poderes pa poder llegar a un alcuerdu ente les dos partes. Pueyrredón recibió a los comisionados orientales con grandes honres, y axuntar con una xunta estraordinaria consultiva integrada poles principales autoridaes del Estáu. Depués de ser escuchaos los dos diputaos [[banda oriental|oriental]]ye, que dieron un panorama de la situación que se vivía, el direutor supremu propunxo la declaración de guerra a Portugal si los invasores nun se retiraben darréu. La xunta refugó esta proposición y resolvió sicasí la unviada a Rio de Janeiro d'un representante qu'esixera la reconocencia de la independencia de les Provincies Xuníes y pidiera esplicaciones pola incursión invasora a la Banda Oriental. Pueyrredón entós protestó enfáticamente contra esa decisión, a la qu'atribuyó de cobardía y pusilanimidad, y afirmó que si non se declaraba la guerra como decisión personal yera solu porque nun tenía atribuciones pa faelo. Pidió que la so protesta y les sos acedes pallabres constaren testualmente na acta.<ref name="Maiztegui Cases"/> Durán y Giró, apremiaos pola situación dramática que se vivía na Provincia Oriental, aceptaron les condiciones de Pueyrredón y roblaron, el [[8 d'avientu]] de [[1816]], un alcuerdu pol cual los orientales reconocíen autoridá del [[Congresu de Tucumán]] ―al que s'unviaríen diputaos― y del direutor supremu, y esti comprometer a unviar toa clase d'auxilios pa la resistencia. El gobiernu porteño comunicó de momentu a les demás provincies los términos del conveniu, y espublizó el testu por tolos medios posibles. Los delegaos orientales unviaron darréu lo convenío a Montevideo, y tanto Barreiro como'l Cabildru, ensin dulda aldovinando la reaición de Artigas, manifestaron la so oposición al testu. Y nun s'equivocar; el caudiellu, enteráu de la xestión, unvió una gafienta carta a los delegaos, que contién una de les sos frases más espublizaes y allabaes: {{cita|Por precisos que fueren (…) los poderes que VV.SS. revistíen na so diputación, nunca tuvieron de creese bastantes a sellar los intereses de tantos pueblos ensin el so espresu consentimientu. Yo mesmu nun bastaría a realizalos ensin esti requisitu. ¿Y VV.SS., con mano sele, roblaron l'acta publicada por esti gobiernu'l 8 del presente? Ye precisu o suponer a VV.SS. estranxeros a la historia de los nuesos sucesos, o creelos menos comenenciudos en caltener lo sagrao de los nuesos derechos, pa suscribir unos pactos que envilecen el méritu de la nuesa xusticia y cubren d'ignominia'l sangre de los nuesos defensores. El xefe de los orientales manifestó en tol tiempu qu'ama demasiáu a la so Patria pa sacrificar el ricu patrimoniu de los orientales al baxu preciu de la necesidá.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} La opinión del caudiellu foi determinante, y el conveniu con Buenos Aires quedó ensin efeutu, magar que el [[Cabildru de Montevideo]] intentó salvar daqué al traviés d'una nueva misión encargada a [[Tomás García de Zúñiga]]. Pueyrredón manifestó entós que nun unviaría'l prometíu auxiliu; magar lo cual mandó por [[Colonia del Sacramento]] 300 fusiles, 30.000 cartuchos de guerra y otros pertrechos de guerra. Y contraatacó proponiendo a Artigas un alcuerdu mínimu: paz, comerciu llibre, devolución de prisioneros y unviada de diputaos con plenos poderes p'afaer “''un tratáu firme y estable''”.<ref name="Maiztegui Cases"/> Proponía tamién que Artigas arrenunciara a l'autoridá sobre [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], provincia qu'interesaba particularmente al gobiernu centralista porque tenía bonos puertos fluviales. Por eses mesmes feches el direutor escribía al Cabildru de Montevideo: {{cita|¿Va Ser posible que pudiera preferise la perda d'esta plaza interesante (Montevideo) y del so formosu territoriu en manes d'un estranxeru […] primero qu'adoptar el sistema d'unidá que rixe'l restu de les provincies sol cual l'individuu ye dueñu de los sos derechos?.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} Artigas nin siquier respondió a la propuesta de Pueyrredón. A partir d'esi momentu Pueyrredón consideróse lliberáu de toa obligación con un xefe que nun reconocía la so autoridá y dedicóse a face-y la guerra a les provincies de la Lliga Federal, con evidente prexuiciu del combate a la invasión portuguesa. Intentó tamién desprestixar al caudiellu oriental, y supónse que foi quien encargó a Feliciano Sainz de Cavia la redaición d'un líbelo infamante nel que s'acusaba al caudiellu oriental de tolos vicios y males imaxinables, que se publicar y espublizó profusamente entós. Ello ye que nos años siguientes la política del gobiernu de Buenos Aires foi de collaboración cola invasión portuguesa. ==== Frente militar nel sur ==== Nel frente militar mientres asina fracasaba l'aición oriental nel Norte, la invasión siguía pola mariña atlánticu. Depués de que la vanguardia de Lecor invadiera pel este de la [[Banda Oriental]], ocupando la [[Fortaleza de Santa Teresa]], estableció'l so Cuartel Xeneral en dichu sitio'l Comandante portugués de la vanguardia [[Sebastião Pinto de Araújo Correia]]. El xefe portugués siguió depués la so progresión llegando a la ciudá de [[Castiellos (llocalidá)|Castiellos]] el [[5 de setiembre]]. Rivera dende la so posición en Maldonado, al enterase de la meyora portuguesa, coló escontra l'este de la Banda Oriental, protexíu por pequeñu cubierta que tienen el so primer contautu col enemigu y darréu foi ganáu na escaramuza del Pasu de Chafalote. La Vanguardia portuguesa siguió la so progresión escontra l'Oeste, en tantu [[Fructuoso Rivera]] reparaba pasu a pasu los sos movimientos esperando'l momentu oportunu p'atacalo, tratando d'algamar los últimos elementos de la vanguardia enemiga.<ref name="Edison Alonso"/> Un destacamentu de la vanguardia del mariscal Sebastião Pinto de Araújo Correia, a la fin topetó, contra les fuercies de Rivera ganándolo na [[Batalla d'India Muerta (1816)|Batalla d'India Muerta]], el [[19 de payares]], quien se retiró dexando 250 muertos, 38 prisioneros, 1 cañón y demás efectivos. El presentar batalla contrariaba les órdenes daes por Artigas, que lu asignara a Rivera una misión de hostigamiento y de defensiva elástica. Depués de producida esa derrota les tropes portugueses vencedores na batalla y comandadas pol mariscal Pinto de Araujo siguieron la so meyora, cuando lleguen al altor del [[Regueru del Sauce (Maldonado)|Regueru Sauce]], nel actual [[Departamentu de Maldonado]], siendo les tropes portugueses exitosamente atacaes na [[Batalla de Sauce (1816)|Batalla de Sauce]] pol Comandante Gutiérrez que pudiera refaese de la recién derrota. Les tropes viéronse obligaes a recular fuxendo n'escorribanda. A pesar d'esa victoria del exércitu oriental, Lecor, siguía les sos marches, escontra la ciudá de [[Maldonado]], al frente del gruesu del so exércitu. Pela so parte n'agostu de [[1816]] Rivera invadió'l [[Cerro Largo (departamentu)|Departamentu de Cerro Largo]], p'atacar a la división del Brigadier [[Bernardo da Silveira]] por Aceguá. Les fuercies del xeneral da Silveira, de la mesma travesaren el [[ríu Yaguarón]], nos primeros díes de payares.<ref name="Edison Alonso"/> [[Fernando Otorgués]] con misión d'actuar n'observación d'esta División, foi atacáu pola vanguardia portuguesa n'avientu de 1816, na escaramuza o [[Combate de Zapallar]]. Ante la superioridá numbérica del enemigu, Otorgués bater en retirada, dexando mínimes baxes, escontra'l [[regueru Cordobés]], escorríu de cerca por una partida portuguesa. Al llegar al [[arroyo Pablo Paéz]], reparando que l'enemigu tenía los sos caballadas bien cansaes, y qu'había desprendíu temerariamente del gruesu, diose vuelta, cargando sobre los portugueses, esvalixándolos el [[6 d'avientu]], na que seria llamada como la [[Batalla de Pablo Pérez]] o Pablo Páez. Depués d'esta aición Otorgués retiróse buscando la incorporación de Rivera coles mires d'axuntar fuercies abondes p'atacar a Silveira qu'acampaba nel Potreru de Casupá. Nel [[ríu'l Torneru]], incorporóse-y a este'l xeneral Rivera, con 1.200 homes y 2 pieces d'artillería. Desinteligencias ente dambos xefes, por razones de mandu, torgaron presentar batalla al enemigu, dirixéndose Otorgués escontra'l [[ríu Yi]]. Rivera destacó a [[Juan Antonio Lavalleja]] en persecución de Silveira, quien, magar ello, llogró llegar a [[Mines]]. Llibre d'esi peligru, Silveira siguió la so marcha escontra Mines, tomando la ciudá pocu tiempu dempués. Favorecíu pel terrén y les serranías qu'arredolen a Mines, Lavalleja sitió a los portugueses na ciudá.<ref name="Edison Alonso"/> Les victories portugueses atayaren ―como se dixo― el plan de Artigas, pero nun destruyeren les sos fuercies. Curáu, depués de los alcuentros colos orientales, dispunxera un repliegue xeneral escontra'l so campamentu de Ibirapuitá, pa folgar y reorganizar les sos tropes. El caudiellu dirixóse, el [[9 d'avientu]], al Cabildru de Montevideo ―onde yá se guaraba l'afandu y l'espíritu d'entrega a Lecor― significándo-y que, según los sos informes, l'enemigu colaba per tierra y per mar sobre la ciudá, y ordenando “''que tola guarnición sala fora a obrar col restu, que tienen de faer la so resistencia en campaña; debiendo al efeuto echar per tierra los murios y poner a salvo tolos artículos y preseos de guerra, por que esa Ciudá nun vuelva ser sofitu de los maldadosos y los enemigos non se gloríen nel so caltenimientu, si la suerte prepáranos un momentu favorable''”. <ref name="Correspondencia"> {{cita llibru | autor = José Gervasio Artigas | títulu = Correspondencia del Xeneral Artigas al Cabildru de Montevideo (1814-1816). | añu = 1816 | editorial = Montevideo: Archivu Xeneral de la Nación | id = }}</ref> Mentanto'l [[conceyu|Cabildru]] Gobernador refundiera'l gobiernu político y militar en dos persones, [[Joaquín Suárez]] y Miguel Barreiro, pa llograr mayor ejecutividad. Cuando se supo de la orde de Artigas, el Cuerpu de Cívicos sublevóse, prindaron a Barreiro y esixeron la reposición nel mandu del Cabildru. La llamada "''[[rebelión de los Cívicos]]''" atayóse porque'l Cuerpu de Llibertos que comandaba Rufino Bauzá y la caballería que mandaba Duarte intervinieron nel rescate de Barreiro ―llograda personalmente por [[Manuel Oribe]]― y detuvieron a los responsables del movimientu.<ref name="Maiztegui Cases"/> Al rematar l'añu [[1816]] nel [[ríu Ibirocay]], frenaron la meyora de Berdún, llugarteniente d'[[Andresito Artigas]]. En Carumbé, ganaron al propiu xeneral Artigas. N'India Muerta vencieron a Rivera y tuvieron camín llibre escontra Montevideo. Al terminar l'añu 1816, los ocho mil soldaos artiguistas taben amenorgaos a la metá (3.200 muertos, casi 400 prisioneros; 1.600 fusiles perdíos, 15.000 caballos prindaos pol enemigu).<ref name="Machado"> {{cita llibru | autor = Machado, Carlos | títulu = Historia de los Orientales | añu = 1973 | editorial = Montevideo: Editorial Banda Oriental, páx. 83 | id = }}</ref> Según les partes portugueses, a la fin d'esi añu solo tuvieron 135 muertos (cosa que ye pocu creíble),<ref>Los guarismos portugueses correspondientes a les diverses aiciones d'esi añu de 1816 fueron impugnaos por historiadores uruguayos. Según les estadístiques lusitanes morrieron nelles 3.190 artiguistas y 350 quedaron prisioneros, tomándose-yos amás 15.000 caballos, armes y municiones, ente elles 5 cañones y 1.600 fusiles y carabines, amás llances, espaes, pistoles y caxes de guerra. Les cifres rellacionaes cola superioridá de les fuercies que se topen siempres del llau de Artigas consideraes desproporcionaes, pa tratar ''de falagar el sentimientu local riograndense'' de la dómina. Impúgnase coles mesmes la cantidá de muertos en files artiguistas: unos 1000 na campaña de les Misiones Orientales y 2 nes files portugueses; 280&nbsp;muertos en lbirocay y 2&nbsp;portugueses; na batalla de Carumbé morrieron 600&nbsp;orientales y 26&nbsp;portugueses; en Catalán, como yá artiguistas y 78&nbsp;portugueses. Descontaos los 290&nbsp;prisioneros de batalla, "queda amenorgáu'l saldu de toles demás aiciones de guerra cabeces escapaes a la cuchiella portuguesa", según aduz l'historiador [[Eduardo Acevedo Díaz]].</ref> pero, de xuru, les tropes orientales viéronse desmoralizadas poles derrotes y Lecor, envalentonado poles socesives victories intimó al caudiellu a que se rindiera. Artigas respondió con rabia: {{cita|“Cuando me falten homes pa combatir a los sos secuaces, haber de combatir con perros cimarrones”.<ref name="El País"> {{cita llibru | autor = El País (Uruguái). | títulu = "Batalles que fixeron historia", Guerra de corsu. El frente naval de Artigas. 1816-1820 | añu = 2005 | editorial = Montevideo | id = }}</ref>}} === 1817 === ==== Frente militar nel Norte ==== Depués de la [[Batalla de Carumbé]], Curáu dirixir al campamentu del [[ríu Ibirocohy Grande]], dexando los destacamentos de cobertoria indispensables, y ocupándose de la reorganización de les sos fuercies. En tal situación los portugueses enterar de que Artigas reorganizárase dempués del la Batalla de Carumbé y ocupaba una fuerte posición sobre'l [[ríu Arapey]], dende onde pensaba reiniciar hostilidáes. Aportunando nel so plan de llevar la guerra al territoriu enemigu, Artigas adelantró a [[Andrés Latorre]] en direición al [[ríu Cuareim]], al mandu de un exércitu de 3.400 homes. El [[Marqués de Alegrete (5°)|Marqués de Alegrete]] decidiera conducir personalmente la invasión, relevando a Curáu del so cargu'l [[15 d'avientu]] de [[1816]], pa imprimi-y un ritmu más dinámicu a les operaciones nel Norte. Poniendo en práutica'l so plan ofensivu, el 20 d'avientu destacó una fuercia al mandu del Brigadier Tomás Da Costa Revello, con orde de colar hasta la redoma de la [[cuchiella de Santa Ana]] y dexase ver pola vanguardia de Artigas, llográu lo cual tenía de recular hasta reincorporase al gruesu que taría travesando'l [[ríu Cuareim]] unes 5 llegües al Sur. L'oxetu d'esta maniobra yera asemeyar una direición falsa d'ataque. El día 28 d'avientu los portugueses enteráronse, por entemediu de dos desertores, que Artigas tenía'l so Cuartel Xeneral nel ríu Arapey, adelantrando destacamentos reforzaos escontra la [[cuchiella de Santa Ana]], con misión de cobertoria. Tal información revelaba con claridá'l dispositivu de Artigas, qu'estremara les sos fuercies en dos agrupamientos: el de vanguardia, de mayor efectivu a órdenes de Latorre formáu por 3.400 homes d'infantería y caballería, con dos pieces d'artillería, sobre la cuchiella de Santa Ana con misión ofensiva. Y la reserva, a les órdenes d'[[Manuel Francisco Artigas|Artigas]], constituyida por unos 500 homes atopábase asitiada nel potreru del Arapey, nunos cuetos d'accesu difícil. Latorre crució'l ríu Cuareim a principios de xineru, buscando al enemigu, que tamién travesar escontra'l Sur pol [[pasu de Legueado]], asitiándose na marxe Sur, casi sobre la retaguardia de Latorre, el 1 de xineru de 1817. En tal situación Latorre preparar p'atacar a los portugueses pola retaguardia, pero estos adelántrense unos 40 km escontra'l sur de la cuchiella de Santa Ana a veres del Regueru Catalán, despistando a los orientales de Latorre y concretando la so entrada en territoriu de la [[Banda Oriental]]. Alegrete, tomó posiciones sobre'l regueru Catalán, y na nueche del día [[2 de xineru]] de [[1817]] el xefe portugués unvia al Teniente Coronel [[José de Abreu (militar)|Abreu]] con un destacamentu d'unos 600 homes y 2 pieces d'artillería contra Artigas que taba en Arapey, coles mires de sorprendelo nel so cuartel xeneral, amás d'eses disposiciones, destaca un Reximientu de Dragones pa interponese ente'l ríu Arapey y la cuchiella de Santa Ana, con misión de reforzar a Abreu y reparar a Latorre. El [[3 de xineru]] de [[1817]], los 600 soldaos portugueses al mandu de Abreu ataquen por sorpresa'l campamentu de José Artigas a veres del ríu Arapey, actual [[Departamentu de Saltu]], no que darréu sería denomináu como la [[batalla de Arapey]], tando en dicha batalla'l mesmu xefe oriental a puntu de cayer prisioneru y obligándolo a retirase precipitadamente, con fuertes perdes n'homes y la totalidá de la so caballada. Llibre de Artigas, el Marqués de Alegrete propúnxose dir el día [[4 de xineru]] de 1817 al alcuentru de Latorre, cuando na mañana d'esi día foi atacáu nel so campamentu, na marxe derecha del [[regueru Catalán]], pol mesmu Latorre, n'alcuentru decisivu, producióse la más sangrienta batalla de tola guerra militar, que sería darréu recordada como la [[batalla del Catalán]]. Paecía que Latorre en principios llograría una contundente victoria sobre l'exércitu lusobrasilanu, pero inesperadamente la caballería correntina, repliégase sobre'l centru, por cuenta de la apaición repentina de Abreu y les sos fuercies, vencedores na batalla de Arapey. Esta llegada causa llerza y desorganización sobre les fuercies orientales, que se ven forzaes a retirase dexando 900&nbsp;muertos y 290&nbsp;prisioneros nel [[campu de batalla]]. Dempués de la batalla de Catalán, les tropes portugueses traviesen el [[ríu Cuareim]] nel Pasu de Legueado y van detenese a media llegua del pasu p'aparcar mientres l'iviernu. El día [[4 de xineru]] de [[1817]], dende [[São Borja|San Borja]], el Marqués de Alegrete, pa evitar una nueva contrainvasión, destacó al brigadier [[Francisco das Chagas Santos]] por que coles sos fuercies destruyera a los pueblos de la marxe oriental del ríu Uruguái, coles mires d'encalorar por tolos medios una nueva invasión artiguista escontra les Misiones. Con órdenes esplícites de “atacar en viva forza vos povos dos insurxentes, arruinalos y queimarlos”.<ref name="Territoriu Dixital"/> Cumpliendo tales órdenes, Chagas afara gran parte de la [[provincia de Corrientes]], escalando, afarando y amburando cuanto pudo; llevaba 1000&nbsp;homes, 5&nbsp;cañones, 11&nbsp;canoes (pa poder travesar el ríu Uruguái) y 9&nbsp;carretes pal so tresporte.<ref name="Territoriu Dixital"/> Chagas llogró cruciar el [[ríu Uruguái]], próximu a la desaguada del [[ríu Aguapey]], onde enllanta la so base d'operaciones, na cual plania les incursiones contra los misiones xesuites misioneres, con fin de destruyiles. Andresito al mandu de unos 500 homes ataca al Mayor Gama Llobu, que con una partida de 300 soldaos d'infantería dirixir a destruyir Yapeyú. El xeneral [[Andrés Guazurarý|Andresito]] llogra ganalo y obligar a replegase sobre Chagas. Cuando dambos xefes aconceyaos intenten atacalo, Andresito esvalixa les sos fuercies p'axuntales a cubiertu sobre les mariñes del [[ríu Paraná]], pudiendo, agora sí, el mayor [[José María da Gama Llobu]] conquistar el pueblu de Yapeyú el día 21 d'avientu. La oportuna retirada del Xeneral Andrés Artigas, perfectamente esplicable y comprensible ―una y bones nun faía más qu'obedecer les órdenes recibíes reiteradamente del xeneral José Artigas, de nun arriesgar nunca una operación si nun se taba seguru de la resultancia―,<ref name="Territoriu Dixital"/> non solo dexó-y salvar la so tropa sinón tamién gran parte de la población, anque non los poblaos. Verificada la so retirada al Paraná más específicamente escontra la zona del [[Miriñay]], adulces va dir axuntando les diverses partíes y grupos de persones que llogren escapar del vandalismo practicáu poles tropes lusobrasilanes empobinaes pol Xeneral Chagas. Sicasí ello, nos primeros díes del mes de febreru, Andresito va poder anunciar tener yá aconceyaos “''más de 1.000 homes”''.<ref name="Territoriu Dixital"/> Coles mesmes que Chagas empecipiaba les sos incursiones al sur misioneru, el comandante portugués de San Nicolás [[Elías Antonio de Oliveira]], con 200 milicianos, cruciaba'l [[ríu Uruguái]] pol [[Pasu de San Isidro]] el 17 de xineru y, depués de ganar el pequeñu destacamentu misioneru del pueblu de [[San Fernando (partíu)|San Fernando]], va siguir hasta'l pueblu de [[Concepción de la Sierra|Concepción]], el que ye escaláu y amenorgáu a cenices el día 19 de xineru. Destruyíos [[La Cruz (Corrientes)|La Cruz]] y Yapeyú, el xefe portugués va remontar el ríu Uruguái, llegando a [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]] el día 31 de xineru. Dende ellí va destacase al so ayudante Manuel José de Mello pa dar en la destrucción de [[Misión xesuita de Santa María la Mayor|Santa María]], [[San Javier (Misiones)|San Javier]] y [[Mártires (Misiones)|Mártires]]. El 1º de febreru la partida del teniente [[Luis de Carvalho]] axuntar col xeneral Chagas, que traía consigo 600 animales, ente caballos, mules y vacunos, productu del saquéu realizáu na campaña. A otru día, Carvalho, con homes escoyíos y armaos, va ser unviáu a atacar y destruyir lo que restaba, quitando los pueblos de la mariña del [[ríu Paraná]], reclamaos pol Paraguay, a los que nun se debía infligir el menor dañu. Depués d'esos sucesos, les fuercies del comandante [[Ignacio Mbaybé]] yeren ganaes al nun poder atopase coles tropes de Andresito. Chagas nun curtiu ralu de 2 meses llogró someter a los pueblos que constituyíen el territoriu, y en dambes márxenes del ríu Uruguái (La Cruz, San José, Itapeyú, Santo Tomé, Apóstoles, Mártires, San Carlos, Concepción, Santa María la Mayor y San Javier), a un réxime de terror qu'ablucó y anoxó inclusive a munchos portugueses. Un testigu brasilanu afirmaba que ''“viera la inmoralidá, el sacrílegu, el robu y el estupro na so puxanza”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Yapeyú foi totalmente destruyíu, y hasta'l mesmu [[Bartolomé Mitre]] refirióse: ''“La historia nun presenta un exemplu d'invasión mas bárbara qu'esta. Dende entós les Misiones Occidentales son un desiertu pobláu de ruines”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> En marzu, pa establecer meyor comunicación con Artigas, el Comandante Xeneral de Misiones, Andresito, treslladáu'l so campamentu xeneral más al sur, cerca de la redoma del [[Ríu Miriñay]], onde depués se construyiría la nueva capital misionera Asunción del Cambay. El 12 de marzu, partíes sos reconquisten La Cruz, tomando prisionera la guardia dexada por Chagas. Pasu ente pasu, dende'l sur, foi reconquistando territoriu ocupáu polos portugueses en coordinación coles tropes correntinas del capitán Aranda. Los paraguayos, ante estes meyores, abandonen Candelaria y los pueblos de la mariña oriental del [[ríu Paraná]]. A principios de mayu casi tol territoriu taba recuperáu, sacante delles guardias sobre los pasos del [[ríu Uruguái]].<ref name="Territoriu Dixital"/> L'actividá desenvuelta por [[Andrés Guazurarí]] y les sos partíes, sofitaes poles milicies correntinas comandadas por Aranda, va ser intensa mientres los meses de mayu y xunu; non solamente hostilizando a les fuercies lusobrasilanes, sinón tamién buscando la reunificación de les sos fuercies. Informáu [[Francisco das Chagas Santos]] d'esta situación, empecipia a mediaos de [[1817]] la so segunda invasión a Misiones, con una fuercia similar a la emplegada a primeros d'añu. Chagas va llegar al pueblu d'Apóstoles el 2 de xunetu. Los misioneros, con gran valentía, salieron al so alcuentru enarbolando bandera colorada, simbolizando que la guerra sería total.<ref name="Territoriu Dixital"/> La llucha que se entabló nes contornes del pueblu foi cruenta y encarnizada a pesar superioridá de les fuercies lusobrasilanes los misioneros con heroicidá aguanten los despiadaos ataques lusobrasilanos, atrincheraos los misioneros nel pueblu, cuando la batalla paecía interminable nel horizonte acolumbrar a les tropes del Xeneral Andresito que veníen sofitar a les tropes misioneres qu'aguantaben n'Apóstoles, gracies a esi inesperáu sofitu en cuestión de poco tiempu los misioneros consagrar cola victoria total na [[Batalla d'Apóstoles]], replegándose por completu les tropes lusobrasilanes fuera del territoriu misioneru y pudiendo asina reconquistar dafechu les tropes misioneres los pueblos ocupaos.<ref name="Territoriu Dixital"/> ==== La capitulación de Montevideo ==== El [[4 de xineru]] de 1817 Lecor tomó la ciudá de Maldonado, tomando contautu cola escuadra portuguesa del Conde de Vianna, alcordando les operaciones pa tomar de Montevideo y estableciendo el so cuartel xeneral d'operaciones en [[Pan d'Azucre (ciudá)|Pan d'Azucre]]. Depués d'eso Silveira, llogra forzar el sitiu impuestu por Lavalleja, incorporándose darréu a les Fuercies de Lecor cerca del so campamentu en Pan d'Azucre. Producíes les derrotes de les fuercies de cobertoria nel Este de la Banda Oriental y la subsiguiente victoria de los lusu brasilanos sobre los orientales nel Norte de la Banda Oriental, poniéndo-y fin al so ambiciosu plan de contra-invasión; enteráu de la meyora del Xeneral Lecor, Artigas resuelve retirar les tropes de Montevideo sacrificando la Plaza. El camín de Montevideo abriérase pa Lecor, que intimaría la rindición del la plaza. El Gobernador [[Miguel Barreiro]] y el Rexidor [[Joaquín Suárez]] qu'exercíen el Gobiernu de Montevideo abandonen la ciudá, colando coles sos fuercies y numberoses families lleales al artiguismo escontra'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]], incorporándose a les fuercies de [[Tomás García de Zúñiga]] cola cuenta de hostilizar a los portugueses una vegada qu'ocuparen la ciudá, yá que nun cuntaben cola fuercia nin los medios necesarios pa la defensa de la ciudá porque disponíen solamente de 600 places y una Compañía d'Artillería, siendo escasos los cartuchos de pólvora contra la División de Lecor, que nesi momentu cuntaba con un efectivu averáu de 8000 homes. La precipitación de la retirada torgó cumplir coles disposiciones de Artigas sobre la destrucción de les muralles y fortificaciones de [[Montevidéu]], y na mañana del 19 de xineru los últimos carretones de los orientales salvaben los pasos del [[regueru Miguelete]], cuando encarreraben pol [[Camín Real]], escontra la [[Curva de Maroñas]], les avanzaes de Lecor.<ref>Con fecha 5 de xineru de 1817. Artigas escribiera a Barreiro: {{cita|"Acaben de llegar unos esvalixaos del nuesu exércitu, asegurándome la perda d'este. Por consecuencia ye precisu qu'oficie V. a don Fruto y a Otorgués, por que se replieguen al Río Negro, y V, sala tamién con tola guarnición d'esta plaza, teniendo de tase al primer plan de defensa, echando per tierra los murios".}} Ver:Gregorio F. Rodríguez, "Historia de Alvear", cit. páx. 600)</ref> Celebró sesión en minoría'l Cabildru, manifestando'l Síndicu Procurador [[Jerónimo Pío Bianqui]], ''“que teníen de tomase delles midíes, dempués del abandonu de la plaza fechu pola fuercia armada que primía al vecinderu”'',<ref name="Tabaré Melogno"/> y qu'agora ''“llibres d'aquella opresión, los capitulares topar nel casu de declarar y demostrar públicamente, si la violencia fuera'l motivu de tolerar y obedecer a Artigas”''.<ref name="Tabaré Melogno"/> Los concurrentes compartieron los sos conceutos, declarando que ''“sollerte sumir el tiempu en que la representación del Cabildru taba ultraxada, los sos votos desarmada deponía: vejados entá de les mesma soldadesca y precisaos a dar dellos pasos, que n'otres circunstancies escusaren, teníen d'esplegar los verdaderos sentimientos que taben animaos, pidiendo y almitiendo la proteición de les armes de La so Maxestá Fidelísima que colaben escontra la plaza”''.<ref name="Alcuerdos"> {{cita llibru | autor = [[Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina)]] | títulu = Acuerdo del escastáu Cabildru de Buenos Aires Serie 3 | añu = 1926 | editorial = Buenos Aires: Kraft | id = }}</ref> Fueron entós comisionados ante Lecor y ante el Conde de Vianna, l'Alguacil Mayor, Agustín Estrada, el cura Vicariu, [[Dámaso Antonio Larrañaga]], el síndicu Bianqui y el carauterizáu vecín Francisco Javier de Viana, pa ufiertar la entrega de la ciudá, so la garantía de respetar los derechos llexítimos de la población. El xeneral en xefe portugués contestó nel día, unviándo-y al so proclama promulgada al empiezu de la invasión, onde se declarara que l'Exércitu Pacificador”<ref name="Tabaré Melogno"/> mover contra Artigas y los sos secuaces y non contra los honraos habitantes de la Banda Oriental; concediendo la permanencia del Cuerpu capitular y el caltenimientu nos sos emplegos de tolos oficiales que se-y presentaren al entrar na plaza, y lisonjeándose, a lo último, de que'l [[Xuan VI de Portugal|soberanu portugués]] caltendría a los orientales tolos sos fueros, privilexos y exenciones, con mas “''les franquicies comerciales en concencia entraríen a gociar de mancomún colos demás pueblos de Brasil''”.<ref name="Alcuerdos"/> A otru día, 20 de xineru, faía Lecor la so entrada na ciudá. Al face-y entrega de les llaves, de la ciudá de Montevideo, dixo Bianqui: {{cita|“El Eximo. Cabildru d'esta ciudá, per mediu de la so Sindico Procurador Xeneral, fai entrega de les llaves d'esta plaza a La so Maxestá Fidelísima ―que Dios guarde― depositándoles con prestu y prestar en manes de V.E.; clamiándo-y sumisamente tenga la bondá de face-y el gustu, de que sía que non o eventu que se vea na necesidá de sacupala, nun les apurra a nenguna otra autoridá nin potencia, que nun sía'l mesmu Cabildru de quien les recibe, como autoridá representativa de Montevideo y de tola Provincia Oriental, que los sos derechos hai reasumido poles circunstancies.”<ref name="Alcuerdos"/> }} Contestó Lecor de conformidá, manifestando que lo fadría presente a La so Maxestá Fidelísima (Xuan VI de Portugal), tomo posesión efectiva de la plaza y mandu izar la [[bandera de Portugal]] en tolos edificios públicos, metanes salves y badayaes de campanes, mientres al so pasu andaben a la tema los señores de les families de xente principal” (la oligarquía) nel aplausu y el refundiar de ramilletes de flores. Poco dempués abría'l puertu al comerciu llibre, que llueu vio apostase llugar nos muelles y na rada, a los navíos mercantes de la [[Gran Bretaña]] qu'esperaben provecíes nel ríu de la Plata, l'acobiciada plaza. Esti tratáu de llibre comerciu, naturalizo'l control que pretendía imponer Buenos Aires sobre'l comerciu de les Provincies de la Lliga Federal, abriendo los ríos interiores al comerciu británicu. Nun habría de sentise, sicasí, bien seguro'l Xefe portugués na acabante conquistar ciudá, cuando-y foi necesariu dictar, el 15 de febreru, un enérxicu Bandu, pol cual calificábase a les partíes d'orientales como “''salteadores y perturbadores del aselu publico, que los sos bienes serien quemaos y les sos families feches prisioneres, a bordu de los buques de guerra surtos na badea de Montevideo''”.<ref name="Tabaré Melogno"/> ==== Guerra de guerrilles ==== Dende xineru hasta setiembre de [[1817]] ―dómina en que pudo controlar Lecor les mariñes y el territoriu oriental al sur del [[ríu Negru (Uruguái)|Río Negro]]―. Depués d'esa dómina nes contornes de Montevideo amenábense una gran variedá d'aiciones y alcuentros, casi a diariu.Destacar ente ellos, la esitosa aición del [[Pasu de Pescuezu]] el [[19 de marzu]] en que ye atacada una partida portuguesa sorpresiva y aprovechando la torga del [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]] nuna temeraria carga llevada a cabu por Lavalleja; depués d'esi combate Lecor retirar escontra Montevideo, siempres hostilizado poles guerrilles orientales, siendo depués sitiáu na ciudá pol gruesu de les tropes de Barreiro y Rivera. Pa romper el cercu dende distancia (ocupáu'l [[Pasu del Sable]] por tropes artiguistas), Lecor entama una fuerte columna, integrada poles fuercies d'infantería, caballería y artillería, y fai una salida en direición al [[Departamentu de Florida]]. Al llegar al altor de la zona de [[Casavalle]], ye atacáu sorpresivamente por Rivera, quien depués se repliega, nuevamente escontra Montevideo. Los portugueses viéronse obligaos a construyir una llarga fuesa de trinchera, que mandara construyir el xeneral portugués, dende la barra de [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|Santa Lucía]] hasta [[Bucéu (Montevideo)|El Bucéu]] y que los paisanos orientales denominaríen la cabiana reyuna”. Sobre esa llinde, les partíes d'orientales acosáben-y de cutio, nun dexándo-yos salir de tan estrechu cercu.<ref name="Tabaré Melogno"/> La estratexa implementada polos artiguistas nesi territoriu, consistía n'implementar un hostigamiento de guerrilles y una guerra de recursos”, que complicó'l suministru de les tropes invasores y de Montevideo. Los portugueses qu'intentaron delles salíes, fracasaron ante les milicies criollas al mandu de [[Fructuoso Rivera|Rivera]], [[Juan Antonio Lavalleja|Lavalleja]] y [[Manuel Oribe|Manuel]] y [[Ignacio Oribe]]. Nuna única oportunidá llograron, non ensin grandes baxes, forzar el cercu, llegando hasta'l pueblu de [[Pintado|Pintado (Uruguái)]], d'onde tuvieron de tornar rápido a Montevideo, ensin otru botín que delles caballadas.<ref name="Edison Alonso"/> ==== Disidencies ente los xefes orientales ==== N'abril de 1817, Artigas resolvió treslladase hasta les márxenes del [[ríu Santa Lucía Chicu]], pa reparar sobre'l terrén l'estáu de les operaciones. Nes sos conversaciones colos principales xefes ―Barreiro, [[Rufino Bauzá]] y Bonifacio Ramos― el caudiellu supo que la opinión prevalente ente ellos y los sos oficiales yera pola concordia” con Buenos Aires, como únicu mediu de llograr sofitos militares que dexaren la continuación de la guerra contra l'invasor portugués. Artigas refugó con ofiendo esta opinión y retiróse, designando a Fructuoso Rivera como “Comandante Xeneral del Exércitu de la derecha”.<ref name="Edison Alonso"/> Rivera ocuparía les posiciones de Vanguardia asitiándose na redoma de Montevideo, que la so vanguardia taba constituyida por una partida d'unos 400 caballeros a les órdenes de Lavalleja. Ente que Otorgués, col so “Exércitu d'esquierda” ocuparía'l centru de la campaña.<ref name="Edison Alonso"/> La designación de Rivera dábase sobre nun xefe nuevu ya inespertu en comparanza a otros xefes más veteranos, esta disposición de Artigas xeneró una fuerte oposición nos demás oficiales artiguistas. Dellos d'ellos, acompañaos pola opinión de [[Miguel Barreiro]], sostuvieren ante Artigas, nuna xunta con este en [[Pasu del Sable (Montevideo)|Pasu del Sable]], que la marcha de la guerra taba demostrando la necesidá de roblar un alcuerdu con Buenos Aires, debíu al inminente peligru de que la pequeña [[Provincia Oriental]] terminara con una total derrota. L'historiador [[Francisco Bauzá]] ―que'l so padre'l coronel Rufino, foi protagonista d'esos fechos― asevera que'l [[Xefe de los Orientales]] recibió eses opiniones ''“con visible ofiendo”''<ref name="Maiztegui Cases"/> y, pocu dempués, yá de regresu en [[Campamentu de Purificación|Purificación]], decidió poner a Barreiro en grillos. Yá que Rivera fuera l'únicu de los sos oficiales que nun abrir opinión sobre'l puntu (magar que, siempres según l'historiador Bauzá, caltenía correspondencia con Pueyrredón), confirió-y el mandu a Rivera.<ref name="Maiztegui Cases"/> Los principales xefes artiguistas axuntar n'asamblea de Santa Lucía Chicu y resolvieron refugar el nomamientu de Rivera, escoyendo nel so llugar a [[Tomás García de Zúñiga]]. Enteráu d'ello, Artigas respondió con un oficiu, nel cual señalaba que ''“los qu'exhibieron abondos como p'autorizar l'acta de Santa Lucía Chicu tienen de suponese responsables de les sos consecuencies”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Ante esta postura García de Zúñiga refugó'l nomamientu, y depués d'otres incidencies ente Rivera, Fernando Otorgués ―que quedara al mandu de les tropes artiguistas qu'intentaben sitiar Montevideo― y otros oficiales, [[Rufino Bauzá]], comandante del Batallón de Llibertos, resolvió abandonar el combate y pasar a Buenos Aires. La intención yera siguir la llucha contra los españoles y entá contra los portugueses n'alcuerdu col gobiernu central de les Provincies Xuníes. Al traviés de los oficiales [[José Mojaime]] y [[Manuel Oribe]] tramitóse'l treslláu de les tropes a la capital ante'l mesmu Lecor, que procedió con liberalidad y concedió l'autorización solicitada. N'ochobre, y dempués de refugar les ufiertes que'l xeneral portugués fixéra-yos por que convertir en combatientes de la so causa, los reximientos de Llibertos y Artillería viaxaron a Buenos Aires, onde fueron recibíos (estos oficiales y estes tropes abellugaes en Buenos Aires participaríen en [[1825]] de la xesta de los [[Trenta y tres Orientales]] y el so [[Cruzada Llibertadora]] pa llibertar definitivamente al territoriu oriental). La intransixencia de Artigas y el so autoritarismu taben trayendo consecuencies negatives pa la causa. Por esi mesmu tiempu [[Eusebio Hereñú]], en [[Entre Ríos]], decidió, al pie de otros caudiellos y xefes militares ([[Gervasio Correa]], [[Gregorio Samaniego]], [[Evaristo Carriego (militar)|Evaristo Carriego]]) desconocer l'autoridá del Proteutor y buscar un alcuerdu con Buenos Aires. Lo mesmo fixo en Corrientes el coronel Juan Francisco Bedoya, que depunxo al gobernador artiguista [[Juan Bautista Méndez]]. Na mesma Provincia Oriental, el coronel Pedro Fuentes pasar con armes y bagaxes a los invasores y abrió-yos les puertes del la ciudá de [[Colonia del Sacramento]]. Toos estos fechos lleven a pensar que Artigas taba provocando la debacle de la so propia causa, pero esa conclusión nun se sostién; l'aportunante Proteutor, a quien [[Bartolomé Mitre]] llamó con aciertu un home de fierro”, siguió la so llucha en dos frentes, y llogró, en [[1820]], una victoria terrible, atayada nel últimu momentu pola deserción de [[Francisco Ramírez]] y [[Estanislao López]], como se va ver nel so momentu.<ref name="Maiztegui Cases"/> ==== Declaración de Guerra al direutoriu ==== {{AP|Segunda guerra ente'l Direutoriu y Artigas n'Entre Ríos}} El [[13 de payares]] de 1817, dempués d'una consulta a los pueblos sobre si taben acordies col so lideralgu, que se fixo al traviés de los comandantes militares y refundiaron una resultancia unánime al so favor. Artigas unvió a Pueyrredón una carta que significaba la declaración de guerra. Na so parte fundamental, dicía: {{cita|V.E. ye un criminal indignu de la menor considerancia. Pasara a V.E. oyer estes verdaes, pero tien de pasa-y muncho más dar los motivos bastantes al so esclarecimiento; elles van estampaes colos calteres de sinceridá y de la xusticia […] Falara per esta vegada y falara pa siempres; V.E. ye responsable ante les ares de la Patria de la so inaición o de la so malicia contra los intereses comunes. Dalgún día llevantara esi tribunal severu de la Nación y nel ten d'almirase xusticia.<ref name="Maiztegui Cases"/>}} Según el militar y escritor uruguayu Capitán Edison Alonso Rodríguez, Artigas tomó esta disposición por cuenta de les pruebes incontrovertibles sobre l'ayuda qu'emprestaba'l Direutoriu unitariu a les incursiones portugueses, poles mariñes de los ríos [[ríu Paraná|Paraná]] y [[ríu Uruguái|Uruguái]] con cuenta de llograr lleña y ganáu pal consumu de [[Montevidéu]].<ref name="Edison Alonso"/> Por eses mesmes feches cayó prisioneru [[Fernando Otorgués]], en manes de [[Bento Gonçalves da Silva]], y foi unviáu a la Isla das Cobres. Al rematar l'añu 17 rescamplaba que'l artiguismo atopar nuna difícil situación. === 1818 === [[1818]] foi un añu de contrastes pa Artigas nel frente oriental. Les sos primeres operaciones tuvieron ésitu, tomando [[Yaguarón (Rio Grande do Sul)|Yaguarón]], Itaim, la [[Pelotas (Brasil)|ciudá de Pelotas]], y recuperando [[Cerro Largo (departamentu)|Cerro Largo]] y la [[Fortaleza de Santa Teresa]]. Pero un contraataque portugués empobináu por [[Manuel Marques de Sousa]] obligar a retirase nuevamente a la so base en Purificación. Sía comoquier Artigas apoderaba'l ríu Uruguái, posición decisiva que-y dexaba evitar la unión de les fuercies portugueses,al empar que desenvolvía, nel interior de la Banda Oriental, una eficaz aición de guerrilles. Frente a esa situación, Lecor concibió una operación combinada, que-y dexara xunir les sos fuercies y tomar control del ríu Uruguái, p'aisllar a Artigas de les provincies de la mariña arxentina y tratar de tomalo ente dos fueos, nel so apartaz de Purificación. ==== Frente militar norte ==== Nel norte, los lusu brasilanos depués de ser ganaos por Andresito na [[Batalla d'Apóstoles]] y ser espulsaos del territoriu misioneru, empecipiaron un nuevu contraataque. El [[18 de marzu]], el brigadier Chagas salió de San Borja con una fuercia cimero a la de la so campaña anterior, llevando consigo, 800 homes y dos pieces d'artillería. Chagas, depués d'avanzar y tomar la capiya de San Alonso, dirixóse'l 30 de xineru escontra'l pueblu misioneru de San Carlos; les fuercies correntinas del capitán [[Serapio Rodríguez]] y les fuercies misioneres empobinaes por Andresito decidieron esperar a les fuercies lusobrasilanes na redoma de dichu pueblo. El 31 de xineru topetaron finalmente les tropes de Chagas y la de los defensores empobinaos por Andresito y Serapio, perdiendo la [[Batalla de San Carlos (Misiones)|Batalla de San Carlos]] depués de 4 díes d'intensos combates, ente los lusu brasilanos y los defensores de San Carlos. Depués de la sangrienta batalla, Chagas unvió a San Borja a los prisioneros, destruyendo tou lo que quedaba en San Carlos y prosiguió la so meyora escontra'l pueblu d'Apóstoles, llegando'l día [[20 de febreru]].<ref name="Territoriu Dixital2"> {{cita web |apellíu = Poenitz |nome = Alfredo |enllaceautor = |títulu = Andrés Artigas y les sos campañes |añu = 2005 |Edición = |allugamientu = Posadas (Provincia de Misiones), República Arxentina |editorial = |ID = |url = http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap28 |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Sollertáu Andresito por estes meyores lusobrasilanos sobre'l so territoriu, dispunxo formar una fuercia armada na [[Tranquera de Loreto]]. Pa esto, el xeneral Andrés Artigas tratando de persuadir y axuntar a los distintos grupos de naturales, esvalixaos nos montes, mientres se refaía de 400 caballos pidíos a Caá-Catí, pa montar a les sos vanguardies que taben nel pasu de Concepción y nel de Santa María, pidió ayuda al Gobernador de Corrientes, Méndez. Este encamentó al militar correntino Francisco Vedoya, que con 600 homes debía de sofitar a la causa misionera, pero Vedoya (sofitáu pol Direutoriu Unitariu que buscaba sacar a la [[Provincia de Corrientes]] de la influencia artiguista y sustraer el so sistema federal)<ref name="Territoriu Dixital2"/> en cuenta de acatar la orde, decidió derrocar al gobernador Méndez, tomar el control de la Provincia de Corrientes y enllantar un réxime unitariu en dicha provincia. A pesar d'estos reveses, Andresito llogró'l sofitu de [[Pantaleón Sotelo]], quien nun duldar en dir coles sos tropes pa sumase a les fuercies de Andresito. Andrés Artigas, en llugar de centrar los sos esfuercios en compensar la meyora lusa-brasilanu, yá coles sos tropes formaes, disponer a avanzar sobre Corrientes pa restaurar el federalismu en dicha Provincia.<ref name="Territoriu Dixital2"/> Depués de tomar esa decisión, Andresito venció a les fuercies de Vedoya na [[Batalla de Salaes]],dempués de que, ordenadamente, fixera la so marcha trunfal na entrada de la ciudá de Corrientes, a cuerpu y desarmáu, precedíu y siguíu poles sos tropes y enarbolando banderes tricolores, allabáu pol pueblu. Finalmente repunxo al gobernador federal, Juan Bautista Méndez como Gobernador Intendente, siguiendo instrucciones de Artigas. ==== Frente militar centru ==== {{AP|Ataque portugués a Concepción del Uruguay}} Pa materializar el deséu de Lecor que concebía una operación combinada, que-y dexara l'allampada unión de les sos fuercies y que tenía'l propósitu de dixebrar a Artigas de los sos sofitos entrerrianos, yera absolutamente preciso apoderar el ríu Uruguái. Obedeciendo esta idea de maniobra, Curáu, Comandante de les Fuercies de Rio Grande do Sul, que permanecía inmóvil nel ríu Cuareim, dende la Batalla del Catalán, reabrió les hostilidáes, en febreru de [[1818]], colando escontra'l sur y abandonando el so campamentu con una avanzada de 4.000 homes, llegando hasta'l [[Fervencia]] (llugar del ríu Uruguái onde s'atopaba'l campamentu artiguista de Purificación), sobre'l [[ríu Uruguái]]. El [[2 de mayu]] del mesmu añu, enfusaba'l ríu Uruguái una escuadra portuguesa, integrada pola [[Goleta Oriental]] y dos barques, al mandu de [[Jacinto Roque de Sena Pereira]]. Esta operación realizar col consentimientu del Gobiernu Unitariu que dexó'l pasaxe de la [[isla Martín García]]. Según l'escritor Edison Alonso esta complicidá per parte del Direutoriu quedó comprobada por cuenta de qu'asina lo prueba l'oficiu empobináu a Artigas por Miguel Bonifacio Gadea el 13 de setiembre de 1817.<ref name="Edison Alonso"/> Cola cuenta de completar la defensa de la mariña, Artigas fixo construyir bateríes dos bateríes allugaes, una frente a Paysandú y la otra na barra del [[regueru Perucho Verna]]. Colos 3 cañones que [[Francisco Ramírez]] prindó a les fuercies direutoriales na [[Batalla de Saucesito]], construyóse una batería nel [[Pasu de Vera]], cerca de [[Concepción del Uruguay]] (Regueru de la China). Estes bateríes implementaes por Artigas ufiertaron resistencia, pero fueron amenorgaes depués de ser atacaes en forma combinada por Senna Pereyra y [[Bento Manuel Ribeiro]]. Mientres la escuadrilla portuguesa amenaciaba la villa de Regueru de la China, [[Bento Manuel Ribeiro]] crució na nueche'l ríu Uruguái con 1500&nbsp;homes, diendo escontra la provincia d'Entre Ríos, atacando sorpresivamente pel costazu de les bateríes y flotillas artiguistas na batalla que darréu va ser conocida como la [[batalla de Perucho Verna]], que significó la derrota al comandante artiguista [[Gorgonio Aguiar]], que taba gradiáu en dellos campamentos dende'l [[regueru Yeruá]] hasta Concepción del Uruguay. Depués d'eso, Bento Manuel Ribeiro repasó'l ríu Uruguái en busca de Artigas, llogrando ganar a les fuercies artiguistas na [[Batalla de Guaviyú]] el [[21 de mayu]] de [[1818]], nel actual [[Departamentu de Paysandú]], pero pocu dempués, siguiendo cola so busca foi ganáu na [[Batalla de Chapicuy]] por Rivera, ente que na Provincia de Corrientes, l'aliáu de Artigas, el gobernador Juan Bautista Méndez, foi depuestu pol capitán [[José Francisco Vedoya]], partidariu del centralismu porteño. Por orde de José Gervasio Artigas, Andresito dirixir coles sos fuercies a Corrientes pa encalorar el llevantamientu de Vedoya y reponer nel poder al gobernador Méndez. Depués d'estos sucesos, Bento Manuel Ribeiro, nun se desanimó pola so derrota sufrida na Batalla de Chapicuy y siguió tres Artigas nuevamente, que sacupara Purificación, algamar nel [[ríu Queguay Mozu]] ―4 de xunetu onde lu esbarató por completu, no que sería llamáu darréu como la [[Batalla de Queguay Chicu]]. La intervención de Rivera salvó al caudiellu d'un desastre total, anque ensin torgar que l'enemigu llevara'l parque y unos doscientos prisioneros, ente los cualos taben Miguel Barreiro y la so esposa. Ente que, [[Fructuoso Rivera|Rivera]] nes márxenes del [[Río Negro (Uruguái)|ríu Negru]], cerca del pasu del Rabón foi sorprendíu ―el 3 d'ochobre― por Bento Ribeiro y anque de primeres llogró escapar, nuna espectacular fazaña guerrillera denominada la “[[Retirada del Rabón]]”, foi finalmente algamáu'l día 28 nes cercaníes de [[Regueru Grande (Uruguái)|Regueru Grande]], onde foi totalmente vencíu. Esta derrota na [[Batalla de Regueru Grande (1818)|Batalla de Regueru Grande]] llevó a que numberosos oficiales orientales desertaren acoyéndose nes promeses d'amnistía de Lecor. ==== El desmoronamiento de les fuercies artiguistas ==== Los principales xefes artiguistas fueron morriendo o cayendo prisioneros. El comandante Mondragón apaeció afogáu nel Arerunguá, y el so sustitutu, [[Juan Antonio Lavalleja]], foi prindáu cuando realizaba una batida exploratoria al mandu de seis o ocho homes. El yá famosu guerrilleru artiguista, al trate arrodiáu, ordenó atacar al enemigu, enredar nes [[boleadoras]] y cayó en poder del enemigu. Dizse que cuando diba ser peracabáu, el xefe portugués, almiráu del so valor suicida, esclamó: ''“naide toque un pelo d'esti valiente”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Lavalleja tamién foi unviáu prisioneru a la [[Ilha das Cobres (Rio de Janeiro)|Ilha das Cobres]] o [[Isla de les Cobres]], y con él coló la so esposa, Ana Monterroso, que lo acompañó mientres tol so cautiverio. [[Bernabé Rivera]], sobrín de Fructuoso Rivera cayó prisioneru del xeneral Silveira nel este del territoriu oriental. Tamién en diverses aiciones fueron tomaos prisioneros importantes xefes orientales, como'l coronel [[Manuel Francisco Artigas]], na redoma de [[San José (Misiones)|San José]], y [[Joaquín Suárez]], sorprendíu en Canelones. Tamién cayó en poder de los lusitanos, Tomás García de Zúñiga, entós ensin mandu de tropa, quien traicionó a les sos tropes y pasó a Montevideo onde foi recibíu y gasayáu por Lecor, con grandes considerancies. A casi dos años d'empezar la invasión, Lecor llogró ponese en contautu col exércitu de Curáu y consolidar el so poder nel sur del [[Río Negro (departamentu)|Departamentu de Río Negro]], cola ocupación de [[Colonia del Sacramento]] y los puertos de la mariña, lo mesmo que de tola zona del este, llindando'l control de Artigas a namái'l despobláu norte del actual territoriu d'Uruguái. === 1819 === [[Archivu:IlhaDasCobras.JPG|thumb|300px|left|La [[:pt:Ilha das Cobres (Rio de Janeiro)|Ilha das Cobres]], asitiada sobre la [[badea de Guanabara]] al suroeste de la ciudá de [[Rio de Janeiro]], sirvió de prisión pa los oficiales artiguistas prindaos, como [[Bernabé Rivera]], [[Andresito Guazurarí]] y [[Juan Antonio Lavalleja]].]] ==== La mediación de San Martín ==== L'añu [[1819]] empezó con una mediación de [[José de San Martín]], quien, dempués del so gran encruz de los Andes y la lliberación de [[Chile]], yera'l militar de más prestíu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata. Fondamente esmolecíu pola guerra civil que se desenvolvía ente'l Direutoriu y les Provincies de la Lliga Federal, y pola ocupación de la Provincia Oriental polos portugueses, el ''Llibertador'', que s'atopaba pa esi entós en [[Cuyo]], pidió al prócer chilenu [[Bernardo O'Higgins]] que mediara nel conflictu, y escribió cartes personales dirixíes a Pueyrredón, a [[Estanislao López]], el caudiellu santafesino, y al propiu Artigas. O'Higgins unvió como mediadores al coronel [[Luis de la Cruz]] y a [[Salvador de Cavarela]], col encargu de que s'entrevistaren colos trés xefes antes señalaos. Pero'l direutor, dende tiempu tras en guerra con Artigas, negar a cualquier alcuerdu. <ref> Inclusive lu escribió a San Martín en tonu ofendíu: {{cita|¿Cuálos son les ventayes que Vd. prometióse d'esta fisión Acasu docilizar el xeniu feroz de Artigas, o traer a razón a un home que nun conoz otra que'l so caltenimientu, y que esta na razón del so propiu caltenimientu faenos la guerra […] El siempres diz que quier la paz, pero suxetar a condiciones inxurioses y humillantes a les Provincies Xuníes, y de equí nun se pudiera celebrase un axuste personalmente con esa fiera indócil. [La so misión] resultara un nuevu engreimiento pal y un mayor aliendu a los sos bandíos, a quien va tener esa ocasión más d'alucinar. […] Resolví prevenir a los diputaos que suspendan tou pasu n'exerciciu de la so comisión.}}</ref> O´Higgins ordenó entós a los sos comisionados que tornaren. Les cartes de San Martín a Artigas y López nunca pudieron llegar a destín, porque De la Cruz y Cavarela dar a [[Manuel Belgrano]] (Francisco Bauzá asevera qu'esti les interceptó”) y nun fueron unviaes. <ref>El Llibertador dirixir nestos términos al proteutor: {{cita|Paisanu mio, faigamos un esfuerciu, transemos toos y dediquémonos namái a la destrucción de los enemigos que quieren atacar la nuesa llibertá. Unámonos contra los maturrangos so les bases que Vd. crea y el gobiernu de Buenos Aires mas convenientes, y dempués que nun tengamos enemigos esteriores sigamos la guerra con armes na mano […] El mio sable enxamás se sacara de la vaina por opiniones polítiques, como estes nun sían a favor de los españoles y la so dependencia.}} La carta describe con detalle'l pensamientu de San Martín, quien nunca perdió de vista lo esencial que siempres se centró, en combatir a los realistes, empresa que daquella paecía enforma mas alloñada de lo que realmente taba. Tien De ser particularmente valorada, amás, si tener en cuenta que, a pesar de cuntar que Artigas vencería a los portugueses (“''pal mio los frega dafechu''”), nun sentía pol Proteutor simpatía dalguna, y llegara a escribir que “''nun ye la meyor vecindá'' (la de los portugueses) ''pero por dicir la verdá, preferir a la de Artigas; aquellos nun van introducir el desorde y l'amargura, y este, si la cosa nun se corta, va verificar na nuesa campaña''”. Magar esa mala opinión, enxamás se-y pasó pela cabeza collaborar con un poder estranxero pa llibrase d'un caudiellu compatriota, por bárbaru que-y paeciera. Lloñe a la desobediencia abierta, pa evitar combatir a les montoneras federales. Artigas tuvo apenes vagues noticies de la mediación, y escribiólu a Ramírez: “''antieri llegó equí un peruanu (…) diz que dos diputaos veníen de Chile pa esti destín y fueron tomaos na punta de San Luis''”. De xuru nunca llegó a lleer la carta de San Martín. </ref> ==== Nuevu plan de contra invasión ==== Artigas recibió l'añu 1819 con optimismu, yá que les sos fuercies imponer na mariña y yera previsible una meyora federal sobre Buenos Aires. Tomar de la capital, la instauración nella d'un gobiernu federal y una declaración de guerra a Portugal yeren los elementos esenciales del so proyeutu, qu'apostaba bien alto. Práuticamente ensin xefes nin recursos, Artigas entamó, al empecipiase l'añu siguiente, una nueva ofensiva en [[1819]]. Axuntó les fuercies esperdigaes del comandante Aguiar, y llamó a una parte de los escuadrones indíxenes misioneros y correntinos, al mandu de [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]] y del cacique guaraní [[Francisco Javier Sití]], colos cualos formó un efectivu d'unos 3.000 homes. En mayu de 1819, Artigas intentó repitir el Plan de contra invasión fracasáu en setiembre de 1816. El nuevu plan yera tan coraxosu y bien concebíu como los anteriores.<ref name="Edison Alonso"/> Andresito invadiría pel norte, atrayendo escontra esi llau les fuercies brasilanes, a les qu'acosaría con guerrilles, en tanto Artigas siguiendo la sierra de [[São Martinho da Serra]] col gruesu atacaría por sorpresa al xeneral [[Patrício Câmara]] nel [[ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], tratando d'atacar a les llocalidaes de Río Pardo, Cachoeira, Triunpho y les proximidaes de Porto Alegre. En marzu de 1819, Andresito, por disposición de Artigas entamó nuevamente'l so exércitu col fin d'empecipiar un nuevu intentu ofensivu sobre les Misiones Orientales. El 23 de marzu abandonó Corrientes, poniéndose al mandu de les divisiones misioneres. Con estes divisiones, más les correntinas al mandu de Sánchez Negrete, coló pela parte norte del [[Iberá]] y los destruyíos pueblos misioneros, buscando l'encruz del [[ríu Uruguái]]. El [[25 d'abril]] de 1819, Andresito travesó'l ríu Uruguái, con un exércitu qu'en total contabiliza ente 1.600 y 2.000 homes,<ref name="Territoriu Dixital2"/> compuestu mayormente por guaraníes y milicies de Corrientes. Al llegar al territoriu de les Misiones Orientales, les tropes de Andresito darréu llograron ocupar fácilmente los antiguos misiones xesuites de Misiones y el pueblu de San Nicolás (onde estableció'l so Cuartel Xeneral) el 29 d'abril sacante San Borja que se siguió calteniendo so la ocupación lusobrasilana. [[Francisco das Chagas Santos]], sorprendíu poles aiciones ofensives de los exércitos de Andresito, coló sobre'l pueblu de San Nicolás y atacar.<ref name="Territoriu Dixital2"/> Andresito llogró refugar a los sitiadores y escorrer aprofiantemente, depués de recibir un gran bombardéu d'artillería portugués. Chagas pidió refuerzos a Abreu y al gobernador de Rio Grande do Sul, el [[Conde de Figueira]], ente que Andresito, qu'ocupaba San Nicolás, nes Misiones Orientales, onde llograra vencer a Chagas, nel mes de mayu, debía de xunise coles fuercies de Artigas pos nun tenía informaciones sobre la so posición y tuviera serios trestornos cola correspondencia.<ref name="Edison Alonso"/> Dexó la plaza de San Nicolás al capitán [[Khiré]] y dirixóse al Sur buscando la incorporación de Artigas, pero al nun atopalo, y ensin poder comunicase con él, contramarchó y foi sorprendíu y derrotáu por Chagas, na [[Batalla de Itacurubí]] onde foi prindáu pocu dempués y unviáu a la isla das Cobres, al pie de los demás xefes artiguistas.<ref>L'historiador Bauzá, repitíu depués por numberosos historiadores, afirma que Andresito “''foi conducíu a Rio de Janeiro y zarráu nun cuartón, onde morrió pocos meses dempués''”. Pero sábese que nun foi asina. L'historiador Fernández Saldaña pudo pescudar que foi lliberáu en 1821 y “''embarcáu nun bergantín francés xunto con José A. Berdún y catorce o quince compatriotes, llegó'l coronel Andresito a Montevideo el 3 de xunu de 1824''”. Depués piérdese tou rastru ya ignórase la fecha del so fallecimientu.</ref> Cola derrota y la prisión de Andresito, el plan de Artigas había nuevamente fracasáu. Les causes del so fracasu taben fundamentalmente na desproporción numbérica, na diferencia d'organización, armamentu ya instrucción de dambos grupos combatientes. L'efeutu de sorpresa escorríu por Artigas viose anuláu porque los portugueses interceptaron un chasque que llevaba comunicaciones importantes. Entendiendo'l so fracasu, Artigas nun xulgó oportunu siguir alantre faciendo un compás d'espera, aguardando circunstancies más favorables. Dexó entós l'Exércitu estremáu en partíes a órdenes de los sos tenientes, con misiones d'algame llindáu y movióse escontra'l ríu Uruguái, el so permanente centru d'operaciones, con cuenta d'entamar una tercera contra invasión. En payares de 1819, Artigas aprovechó les circunstancies de perder los portugueses la llibertá d'aición, por causa de la hostilidá continua de les guerrilles artiguistas, llanzando la so tercera contra-invasión. Estableció la reserva nos potreros de Arerunguá, dedicáu a concentrar y disciplinar les sos fuercies.<ref name="Edison Alonso"/> Mentanto Lecor atopábase sitiáu en Montevideo por [[Felipe Duarte]], quien fuera nomáu por Artigas, Comandante Xeneral de la llinia sitiadora de Montevideo. El [[17 de payares]] de 1819, Artigas nun oficiu datáu en Les Cañes, dába-y órdenes ya instrucciones sobre la forma de conducir la guerra de recursos, encamentándo-y qu'en casu de ser imposible la resistencia, se bata en retirada sobre'l [[ríu Negru (Uruguái)|ríu Negru]], buscando la reincorporación de les otres divisiones, hostilizando siempres a la invasión. Curáu atopábase atrincheráu nel [[Rincón de les Pites]], el brigadier [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]] atopar con 600 homes, nel Pasu del Rosariu del [[Ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], encargáu de cubrir la frontera. Cumpliendo'l so plan d'obrar sobre'l puntu más sensible del enemigu, cortándo-y les sos llinies de comunicaciones, Artigas invadió pola Cuchiella de Santa Ana con unos 300 homes, y cubiertu por una vanguardia d'unos 500 homes al mandu de Latorre, pero foi interceptada de nuevu la correspondencia artiguista enterándose los portugueses de la so idea de maniobra, según esprender del oficiu del [[Conde de Figueira]] (Gobernador de Rio Grande do Sul) fecháu n'avientu de 1819. Artigas llegó hasta'l ríu Santa Maria, atacando'l [[14 d'avientu]] de [[1819]] al coronel Abreu, quien acampaba nes mariñes del [[ríu Ibirapuitán Mozu]], infligiéndole una completa derrota na [[Batalla de Santa María]]. Esta batalla significó un postreru y brillosu esfuerciu de Artigas, llogrando ganar a les fuercies de [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanes]] y caltenese na zona, magar los ataques portugueses, llibrándose dellos combates, ente'l 17 y el 28, con resultancies indecises. Pero la victoria duró-y pocu, los 400 soldaos que comandaba [[Pedro González (artiguista)|Pedro González]] y qu'intentaron la persecución de los vencíos fueron refugaos pol xeneral portugués Patrício Câmara. === 1820 === L'añu 1820 empezó, con una nueva derrota pal bandu oriental, en xineru, [[Andrés Latorre]], foi sorprendíu y derrotáu na Quebrada de Belarmino, colo que se vio forzáu a reingresar al territoriu oriental. Latorre enfusó hasta [[Tacuarembó]], onde montó campamentu esperando órdenes d'[[José Gervasio Artigas|Artigas]], que fora a Mataojo a buscar caballos. Pero'l 22 de xineru de 1820 el conde Figueira, al mandu de 3.000 homes, atacar por sorpresa a les 8 de la mañana y ganó a les fuercies artiguistas na [[Batalla de Tacuarembó]] poniendo definitivu fin, a la resistencia Oriental. El desastre de Tacuarembó foi l'últimu enfrentamientu ente orientales y portugueses nel cursu de la invasión. Artigas pasó a Entre Ríos, y solo quedó Rivera al mandu de dalguna tropa entamada nel territoriu provincial. La Batalla de Tacuarembó significó'l fin de la resistencia oriental, y de les invasiones lusobrasilanes. ==== Alcuerdu de Tres Árboles ==== En Mataojo ―actual departamentu de Saltu― Artigas ordenó a Rivera que s'incorporara, pero esti, que s'atopaba acampando nel [[regueru de Tres Árboles]] y celebrara yá un armisticiu con [[Bento Manuel Ribeiro]], caltúvose ellí, ensin corresponder al Proteutor. Artigas crució entós el [[Ríu Uruguái]], dirixéndose a Abalos, onde había de procurar supuestamente sofitar el so yá duldosu Protectoráu, enfrentando la llucha colos caudiellos federales de la mariña. == Desenvolvimientu de les aiciones béliques marítimes == === Guerra de Corsu === Magar el recursu de la guerra naval venía siendo emplegáu pola Revolución Artiguista ―tal el casu del ''Sabeyro'' y el ''Valiente''―,<ref>{{cita web |apellíu = Pereyra |nome = Carlos de San Vicente |enllaceautor = |títulu = Pedro Campbell, Los Corsarios Artiguistas |añu = 2001 |Edición = |allugamientu = Montevideo, Uruguái |editorial = |ID = |url = http://www.bhu.com.uy/cultura/artigas/artigas11.htm |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> qu'entren n'escena a principios de [[1816]] ―puede dicise que los mesmos― según informaba Artigas nuna nota al Cabildru utilícense más que nada ''“p'aidar del ríu los nuesos movimientos per tierra”'',<ref name="El País"/> pero non pa faer la guerra de corsu. Un añu dempués, estes y otres naves ondearían la so bandera tricolor al altor del paralelu 25, llegando llueu hasta Rio de Janeiro, y xubiendo para asediar les mariñes de Badea, [[Pernambuco]], [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]], [[Ceará]] y [[Maranhao]], provocando entós l'alarma que se tradució en convóis, patrulles y refuerzu de la flota, recursos que nun detuvieron a los ardigosos corsarios. <ref name="Paternain"> {{cita llibru | autor = [[Alejandro Paternain]] | títulu = La cacería | añu = 1994 | editorial = Montevideo: Fin de Sieglu | id = ISBN 9974-49-013-8 }}</ref> Pa mediaos de 1816 llegara'l momentu de buscar ayuda nel estranxeru. El caudiellu entró en contautu con [[Thomas Lloyd Halsey]], cónsul d'[[Estaos Xuníos]] en Buenos Aires y notable empresariu, quien utilizó'l corsu como negociu y mediu políticu al empar. Halsey tuvo al tanto al so gobiernu simpatizante cola revolución artiguista― de los procederes del caudiellu. L'alcuentru foi en Purificación, un pueblu fundáu pol prócer a veres del ríu Uruguái. Na entrevista, l'aciertu políticu de Artigas evitó la inxerencia direuta d'una nación estranxera nel procesu revolucionariu ―al nun aceptar les escuadres de mercenarios d'Estaos Xuníos que Halsey ufiertó-y y estendió sicasí, al traviés de la guerra de corsu, la llucha dende'l [[Río de la Plata]] a los mares del mundu. Práutica frecuente na dómina emplegada per Buenos Aires contra los españoles, por casu― consiste nel otorgamiento, per parte d'unu de los batallosos, a simples particulares, de l'autorización p'armar navíos mercantes, capacitándolos p'atacar o asaltar a los buques enemigos y faelos preses. El cónsul norteamericanu partió de Purificación coles patentes de corsu destinaes a [[Baltimore]] y una carta de Artigas pal presidente [[James Monroe]]: {{cita|“aprovecho esta oportunidá favorable pa presentar a V.E. los mios mas cordiales respetos. Los diversos sucesos de la Revolución nun me dexaron hasta agora camudar esti deber colos mios deseos […].”<ref name="El País"/> }} Por que el corsu artiguista tuviera tol valor llegal tuvo de ser reglamentado, delimitándose los derechos y obligaciones de les partes. La [[Ordenanza Xeneral de Corsu]] ye un documentu de 18 puntos ellaboráu por Artigas, nel cual remanar los principios del derechu internacional públicu y ye ―entá dende'l xuiciu actual― un exemplu pol so atueldu, ecuanimidad y cabal sentíu de les normes de la guerra xusta” ([[Ius ad Bellum]]), una vieya doctrina d'orixe filosóficu y relixosu, que codifica el comportamientu bélicu y qu'inspiró la reglamentación inclusive de guerres contemporánees. Les lletres patentes de Artigas consten de tres documento: una patente de saléu, qu'individualiza al barcu determináu'l so [[nacionalidá]]; una patente de corsu, que designa al [[corsariu]] y autoríza-y l'ataque al saléu enemigu, y una carta de presa, qu'atiende a la seguridá de les naves tomaes y la so conducción a puertu. Ye a partir d'entós que s'empecipió una febril actividá corsaria, coles patentes en blancu que'l cónsul d'Estaos Xuníos fai llegar a Baltimore y a otros puertos d'Estaos Xuníos. Dende [[1817]] hasta [[1821]] ―con Artigas yá vencíu y exiliáu nel Paraguay― les mesmes siguiríen siendo daes pol mesmu cónsul Halsey, que collaboró por tolos medios cola revolución ―que coincide col so negociu― como intermediariu y xerente ante'l [[Estáu Oriental]]: inclusive llegó a actuar como armador d'espediciones. La estratexa d'asediu naval de Artigas consistía en bloquiar el [[puertu de Buenos Aires]] torgando que les naves comerciales europees aportaren a él, ente que promovió'l saquéu de les naves portugués y español, ensin mediar más tramite. Por aciu la guerra de corsu, Artigas llograba non solo la interdicción de les rutes marítimes portugueses y españoles ―enzancando'l so comerciu y los sos suministros― sinón que tamién la utilizó como mediu de llegar a la opinión mundial ya interesala na situación d'El Ríu de la Plata. Pero non toes son ventayes, la guerra de corsu tamién supunxo conflictos con intereses imperiales europeos; sofitos nel creciente poderíu naval d'una nación con cuatro décades de vida republicana independiente: Estaos Xuníos, pleitos y alderiques xudiciales nes cortes de [[Maryland]]; reclamaciones de los estaos que se creíen perxudicaos, con llargues remortines de vaivenes diplomáticos; y de la mesma, reclamaciones de los capitanes corsarios, que resonaron dellos años dempués de xurada la Constitución del Uruguái.<ref name="Paternain"/> Les campañes de los corsarios resultaríen estelantes. Alredor de 50 goletes y bergantinos con evocadores nomes, ente otros ''República Oriental'', ''Fortuna'', ''Valiente o Desacobardáu'', llegaron a prindar más de 200 buques enemigos, frente a les mariñes de Brasil, África, les [[Antilles]], [[Madagascar]], España y Portugal. === El corsu artiguista === [[Pedro Campbell]], un irlandés que llegó al pie de los ingleses como invasor, y quedóse nestes tierres pa engarrar como marín de la independencia. A la so escuadra fluvial el artiguismo sumir otres embarcaciones, dándo-yos patente de belixerancia de [[1816]]. Naquel añu decisivu, Artigas fai correr una proclama por tolos pueblos de la Lliga Federal: {{cita|Últimamente a presencia de la irrupción de Portugal, forfugo aquel gobiernu [el de Buenos Aires] los sos movimientos sobre Santa Fe [aliada federal], escitando con xusticia les nueses fundaes rocees. […] Buenos Aires caltién una conducta criminal, calteniendo'l comerciu y les rellaciones con Portugal.<ref name="El País"/>}} La gravedá de les circunstancies nun dexen yá escoyer los medios colos qu'enfrentalos: “''toos tramoyan contra nós''”,<ref name="El País"/> llegaría a escribir ―jaqueado― el xefe de la revolución. Nesi amargosu contestu y ante la traición ―una vegada más― de la Xunta porteña. Artigas ordena'l zarru de puertos col fin de bloquiar a los porteños, y ye Campbell l'encargáu nel [[ríu Paraná]] de desarbolar y poner en custodia la carga de decenes de buques que'l so destín ye Buenos Aires. Les embarcaciones que pasen pela Banda Oriental, por Entre Ríos, por [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]] y [[provincia de Corrientes Corrientes]], terminen siendo prindaes por estos primeres corsarios, que provoquen graves daños al comerciu porteño. Magar la práutica funciona por un tiempu, nesi entós la guerra de corsu de Artigas inda taba entamada en términos de “''hostigamiento, ensin consecuencies''”,<ref name="El País"/> que pudieren considerase drástiques pal comerciu lusitanu. Les naves dedicaes, xeneralmente, yeren d'escasu tonelaxe y el so teatru d'operaciones unviar a un área relativamente pequeña n'Uruguái y el Río de la Plata (ente Buenos Aires y Maldonado), esta área taba controlada, pol comandante [[Pedro Campbell]] y el so escuadrilla formada por faluchos y lanchones artillados. La so actuación tuvo coartada pola censura de Pueyrredon, qu'exerció una severa custodia a los mercantes lusitanos que llevaben destín a Buenos Aires”.<ref name="El País"/> En [[1817]], unu de los momentos más críticos pa la revolución, ye'l momentu nel cual los corsarios dexen de ser una pequeña escuadrilla, que controla una pequeña parte del ríu de la Plata y empiecen a tener más preponderancia nesta guerra. L'exércitu artiguista quedó amenorgáu a la metá, los portugueses empuestos nes principales ciudaes, y el gobiernu bonaerense provocando llevantamientos n'Entre Ríos y amás planiando la invasión de Santa Fe. La defección nel frente oriental cuerre per dientro, los montevideanos que sofitaren la revolución inclinábase agora ante los portugueses, y los sos intereses capitalista y oligárquicu. Polo que l'actuación de los corsarios empieza a pesar cada vez más. Los nomes de los capitales que enarbolan la bandera tricolor y asuelan les mariñes del Atlánticu Norte, el Mediterraneu, Brasil y el Río de la Plata colos sos rápidos y llixeres embarcaciones resúltennos ilustrativos pa cortexar la so procedencia, mayoritariamente anglosaxona: Murphy, Chase, Clark, Taylor, Cathill, Bond, Morgridage, Champlin, Nutre y Daniels. Tan solo esti postreru capital realiza en 14 meses más de 30 abordaxes col ''Irresistible'', llogrando 200.000 dólares n'oru que deposita nun barcu d'Estaos Xuníos. Con bon velame, estos barcos antecesores de los navíos conocíos como ''[[clíper]]s''― pueden averase sobre les sos preses, o safales, en casu de que sían de mayor porte. Con bonos vientos y esperimentáivos práuticos, los buques corsarios qu'operen nel Río de la Plata fáenlo a favor de les canales principales de saléu, llevando les sos embarcaciones a los bariles de los barcos de sable, onde práuticamente s'anula cualquier amenaza de contraataque enemigu. Una vegada determinada la presa, efectuar n'abordaxe con gabitos d'[[arpeo]], colos cualos los corsarios fáense fuerte nel cascu del barcu enemigu, prindando la nave y amadrinando un buque contra l'otru. Utilizaes con fines más bien apavoriantes, solo de ser bien necesariu empléguense les pieces d'artillería, que nun son de gran porte y llindar a culebrinas y cañones de pequeñu y medianu calibre. En realidá, tratar de nun afectar al buque prindáu p'asina poder partilo como botín de presa. La cayida en manes de patriotes de buques mercantes va aprovir de divises a la revolución ―el 4% del total declaráu”, que de xacíu nun ye lo mesmo que'l total prindao y prindao― y amás creería disgustos y tracamundiu ente los países que comercian con Portugal. Pero sobremanera, aquelles seríen grandes aiciones de propaganda, por aciu les cualos la causa artiguista va llograr el sofitu, la simpatía y la opinión pública d'otres naciones. === Conveniu comercial col Imperiu Británicu === Col enfotu de desabastecer a los portugueses, el 3 d'agostu, el Xeneral Artigas robló un conveniu comercial con Inglaterra, anque finalmente'l mesmu nun foi ratificáu pola potencia europea. El tratáu establecía que: {{cita|*Aquellos buques ingleses que comercian cola Banda Oriental tienen qu'usar los sos colores nacionales y tar provistos d'un pasaporte del Comandante británicu. * Van Tener que pagar los derechos fitos nel documentu axuntu sobre les importaciones y esportaciones. * Precísase que nunca se -yos esixirá nenguna contribución o impuestu estraordinariu. * Los mercantes ingleses pueden establecese nes ciudaes puertu de mar y efectuar el so comerciu, pero nun-yos ta dexáu prosiguir al interior. * Nun ta dexáu'l comerciu con puertos en posesión de los portugueses.<ref>{{cita web |apellíu = Bowles |nome = Guillermo (William). |enllaceautor = |títulu = Conveniu Comercial |añu = 1817 |Edición = |allugamientu = Purificación de la Fervencia editorial = |ID = |url = http://www.artigas.org.uy/fichas/hestoria_militar/hm_invasion_lusu_brasilena_07.html |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref>}} === Los frentes de combate === ==== Nel ríu Uruguái ==== Basar en pequeñes embarcaciones con que dende Purificación había Artigas establecíu una constante comunicación con Montevideo. A fines de [[1817]], taba yá en funcionamientu una flotilla d'embarcaciones armaes al mandu del capitán [[Xusto Yegros]]. La mesma sofitó los movimientos de los revolucionarios nel so intentu d'invadir los territorios ocupaos polos portugueses. En sofitu de les operaciones contra San Borja, esta escuadrilla destruyó cola so artillería parte de les defenses del pueblu, ocupáu polos portugueses. Otra flotilla n'estrechu contautu coles fuercies terrestres operaba en [[1818]] más embaxo del ríu Uruguái. La mesma foi prindada por [[Senna Pereyra]] en mayu d'esi añu, cuando l'almirante portugués, destruyó les bateríes orientales, que s'atopaben sobre'l ríu Uruguái y depués, transado col so flotilla a [[Bento Manuel Ribeiro]], por qu'invadiera la Provincia d'Entre Ríos. ==== Nel ríu Paraná ==== Mientres la campaña contra Buenos Aires y hasta la cayida de Alvear y asunción de Pueyrredón, en mayu de [[1815]], Artigas tuvo la permanente esmolición de controlar les actividaes comerciales de la ciudá porteña, pa torgar que les mesmes rellacionárense cola Lliga Federal. La solución de dichu problema foi encarada pola aición direuta de les comunicaciones dientro del propiu ríu Paraná, polo qu'ellí surdió, en [[1817]], la primera flotilla de Artigas al mandu del capital francés Luis Lanche. El so flotilla foi la que, nes operaciones de febreru de 1815, bloquió Santa Fe y sofitó les aiciones de Fernando Otorgués. Depués d'eses aiciones, y en razón de la so conducta, Artigas arrestó a Lanche. Va Dicir entós: ''pola arbitrariedá con que se conducía, tener con una barra de grillos aseguráu''. En [[1818]] una nueva flotilla al mandu del irlandés [[Pedro Campbell]] ―con base d'operaciones en Corrientes― caltendría la vixilancia nel Paraná coles mires de torgar el tránsitu de los elementos revolucionarios paraguayos sofitaos per Buenos Aires. Nos últimos meses de [[1818]], cuando Artigas yá taba casi derrotáu, Campbell siguió engarrando ―y llogrando victories― nel ríu Paraná. ==== Nel Río de la Plata ==== Cuando se produció la invasión portuguesa, Artigas dende Purificación apeló al recursu de la guerra de corsu. L'oxetivu yera torgar el comerciu portugués en tola rexón de la Plata. El primer apostadero naval foi Colonia del Sacramento dende onde yera fácil controlar la llegada de los buques mercantes portugueses a Buenos Aires. Ente fines de 1816 y principios de 1817, los corsarios de Colonia prindaron trés mercantes portugueses. El postreru d'estos apresamientos, el de la gorleta ''San Joao Baptista'', motivó la represalia de Lecor al traviés d'espediciones y un serviciu de vixilancia nel ríu. Yá en 1818, Lecor resolvió bloquiar Colonia colos sos barcos y anular asina la base d'operaciones de los corsarios, depués a fines de 1818, Colonia del Sacramento, cayería en manes de los portugueses. ==== Nel Océanu Atlánticu ==== Dempués de [[1818]], imposibilitáu Artigas d'armar barcos en Colonia del Sacramento o Montevideo, recurrió a les sos rellaciones colos Estaos Xuníos pa utilizar los sos puertos, cuantimás el de [[Baltimore]]. Mientres tou anguaño aumentó'l poderíu de los corsarios artiguistas nel Atlánticu, siguiendo en [[1819]] y [[1820]], y el comerciu portugués, amás del español, sufrieron perdes cuantiosas. A tal puntu qu'[[Inglaterra]] negar a aceptar seguros por mercaderías portugueses, nun siendo que fueren tresportaes en buques de l'armada. Portugal viose obligáu a utilizar el sistema de convóis pa protexer a los sos mercantes con naves de guerra. En [[1819]] una escuadra artiguista bloquió los puertos brasilanos nel [[Océanu Atlánticu]] al norte de Rio de Janeiro. La so actividá paralizó práuticamente'l comerciu nortizu con Portugal, al puntu que'l gobernador de [[Pernambuco]] espresó que los corsarios “''amenaciaben con dexalos ensin nengún navío''”.<ref name="El País"/> == Consecuencies == [[Archivu:Gervasioartigas.JPG|right|thumb|230px|[[Bustu]] de [[José Gervasio Artigas]] en [[Belo Horizonte]].]] Al rematar la invasión portuguesa, siquier 4000 orientales (el 6&nbsp;% de la población de la Banda Oriental) morrieren en tres años y mediu de resistencia.<ref name="Peirano"/> Artigas dirixóse entós escontra la banda occidental del ríu Uruguái, acompañáu por 300 caballeros. En tantu, los caudiellos federales Francisco Ramírez d'Entre Ríos y Estanislao López de Santa Fe, siguiendo órdenes de Artigas (el Proteutor”) avanzaron escontra Buenos Aires y el [[2 de febreru]] de [[1820]] ganaron al entós direutor supremu [[José Rondeau]] (quien ordenara a [[José de San Martín]] que viaxara coles sos tropes dende'l Norte pa sofitar la llucha antifederal, porque esti nun acató tal orde) na [[batalla de Cepeda (1820)|batalla de Cepeda]]. Rondeau, depués de la aplastante derrota favorecida poles fuercies federales nesta batalla, viose obligáu a arrenunciar y asoceder [[Manuel de Sarratea]]. Sarratea salió de la ciudá y na actual ciudá de [[Pilar (Buenos Aires)|Pilar]], a 5 llegües de la ciudá de Buenos Aires, atopar colos caudiellos vencedores. Depués d'una curtia negociación, ellí roblóse'l [[26 de febreru]] de 1820 un alcuerdu o pactu ente les provincies de Buenos Aires, Entre Ríos y Santa Fe qu'establecía la paz y l'asunción del federalismu, no que se conocería como'l [[Tratáu del Pilar]]. Conveníase que nel plazu de dos meses axuntaría un congresu de diputaos de les trés provincies — al que se convidaba a les demás a sumar los sos representantes — pa constituyir un gobiernu central qu'instauraría'l sistema federal. Aprobábase una amnistía y decretaba el llibre saléu de los ríos Paraná y Uruguái. Les autoridaes del réxime cayíu teníen d'encarar un xuiciu públicu ante un tribunal que se designaría a propósito. Al respeutive de la Provincia Oriental, invadida y ocupada, dicíase qu'ante ''“la invasión con qu'amenaciaba a Santa Fe y Entre Ríos una potencia estranxera, que con respetables fuercies prime a la provincia aliada de la Banda Oriental”'',<ref name="Maiztegui Cases"/> los gobiernos d'aquelles esperaben de Buenos Aires “''auxilios proporcionales p'aguantar cualquier eventualidá”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Amestábase que: {{cita|[...] anque les partes contratantes tán convencíes de que tolos artículos enriba espresaos son conformes colos sentimientos y deseos del Eximo. Sr. Capitán Xeneral de la Banda Oriental d. José Artigas, según lo espunxo'l Sr. Gobernador d'Entre Ríos, que dicen topase con instrucciones privaes de dichu Sr. Eximo. Pa esti casu, nun teniendo abondos poderes en forma, alcordóse unvia-y copia d'esta acta por que, siendo de la so agrados entrái-y en concencia les rellaciones qué puedan convenir a los intereses de les provincies del so mandu, que la so incorporación a les demás federales mirárase como un dichosos acontecimientu.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} Nun se declaraba la guerra a Portugal, como fuera esixencia tayante del Proteutor. Definir a la Provincia Oriental como “aliada” y negábase-y poro, el calter de miembru d'una alianza ofensivu-defensiva (lo mesmo respectu de [[Misiones Orientales|Corrientes]] y [[Misiones Orientales|Misiones]], pero estes nun taben ocupaes). Negar a Artigas el tratamientu de Proteutor de los Pueblos Llibres y nomábase-y solamente como capitán xeneral de la Banda Oriental. D'esta manera Ramírez y López, en virtú de la situación ventaxosa na que taben, tomaron distancia de la so hasta entós xefe Artigas, restándo-y autoridá sobre les sos provincies. Afírmase que, xunto al alcuerdu robláu, hubo un pactu verbal secretu ente Sarratea y Ramírez, pol cual Buenos Aires comprometer a sofitar a esti postreru na so previsible guerra contra Artigas. La unidá del movimientu federal, a la hora del trunfu, quebrábase irremediablemente. El pactu de Pilar, que para Artigas foi una confabulación colos enemigos de los pueblos llibres pa destruyir la so obra y atacar al xefe supremu qu'ellos se dieron por que los protexera»,<ref name="Maiztegui Cases"/> derivó nuna [[Guerra ente Artigas y Ramírez|guerra con Ramírez]] y la firma del [[Pactu de Avalos]] con [[Misiones Orientales|Corrientes]] y [[Misiones Orientales|Misiones]]. Ramírez ganó a la pequeña tropa de Artigas nuna socesión d'enfrentamientos ente xunu y agostu de 1820. En setiembre Artigas se exilió nel Paraguay, lo qu'implicó'l fin del ciclu históricu de casi una década. Mientres esto asocedía, la totalidá del territoriu de la [[Provincia Oriental]], quedaba en manes de los lusu brasilanos, convirtiéndose na llamada «[[Provincia Cisplatina]]», una provincia más del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]]. Cuando en 1820 el rei del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve Juan VI decidió tornar cola so familia y la so corte a [[Lisboa]] pol españíu de dellos movimientos lliberales en Portugal, el fíu mayor del rei y herederu del tronu, don [[Pedro I de Brasil y IV de Portugal|Pedro I de Bergancia]], quedó en [[Rio de Janeiro]] como rexente, Pedro I un mozu intelixente y ambiciosu, que se venceyara colos plantadores y terratenientes brasilanos, púnxose al mandu de la combalechadura independentista brasilana. Cuando en [[1822]] el so padre sollertáu por cuenta de la evidente presidencia de la política impulsada por Pedro al respeutive de les disposiciones que llegaben dende Lisboa, don Xuan IV ordenó al so fíu que tornara a Europa pero esti refugóse y proclamó nel Senáu brasilanu “''Eu fico''” (“Quedo”),<ref name="Maiztegui Cases"/> por fin el 7 de setiembre, Pedro I recibió dende Lisboa una carta cuando s'atopaba a veres del regueru Ipiranga declarando nula la so negativa a tornar y dándo-y un ultimátum, polo qu'esti respondió “Independencia o Muerte”,<ref name="Maiztegui Cases"/> esti acontecimientu conocíu como “[[Berru de Ipiranga]]” selló definitivamente la Independencia de Brasil. Ente que na Provincia Cisplatina los ánimos d'independencia yeren distintos, les dotaciones de ''Voluntarios Reais do Principe'' (de xeneralmente orixe portugués), tomaron con renuencia esta disposición de Pedro I y tuvo a puntu d'españar un conflictu armáu, pero nun llegó a mayores y les divisiones portugueses retirar al so llugar d'orixe. Nel aportar de los fechos la Provincia Cisplatina convertir nesi momentu en provincia del naciente [[Imperiu de Brasil]], pero non por enforma, en [[1825]] un movimientu independentista lideráu por [[Juan Antonio Lavalleja]], llamáu “[[Cruzada Llibertadora]]”, pondría fin a la ocupación brasilana, depués de que los mesmos orientales declararon el so [[independencia de Brasil]] y la so anexón a les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] nel [[Congresu de la Florida]], lo que traxo de por sí la negativa de parte del Imperiu de Brasil y una guerra en contra de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, recordada como [[Guerra de Brasil]], guerra de 3 años de duración que terminó con una mediación británica per parte del diplomáticu Lord [[John Ponsonby]], que signaría la Independencia total de la Provincia Oriental tantu del Imperiu de Brasil como de les Provincies Xuníes del Río de la Plata en [[1828]], col nome d'[[Estáu Oriental del Uruguái]]. == Ver tamién == * [[Historia d'Uruguái]] * [[Banda Oriental]] * [[Lliga de los Pueblos Llibres]] * [[Guerra ente Artigas y el Direutoriu]] * [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] * [[Trenta y tres Orientales]] * [[Guerra de Brasil]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == === N'español === * {{cita llibru | autor = Peirano, Ricardo | títulu = Gran Enciclopedia del Uruguái | añu = 2002 | editorial = Barcelona: Sol 90 | id =[[OCLC]] [https://www.worldcat.org/oclc/51576630&referer=one_hit 51576630] }} * {{cita llibru | autor = Alonso Rodríguez, Edison | títulu = Artigas Aspeutos Militares del Héroe | añu = 1954 | editorial = Montevideo: Florensa & Lafon | id = }} * {{cita llibru | autor = Maiztegui Cases, Lincoln | títulu = Orientales una historia Política del Uruguái 1. De los oríxenes a 1865 | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Grupu Planeta | id = ISBN 950-49-1330-X }} * {{cita llibru | autor = Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y [[Tabaré Melogno]] | títulu = El Ciclu Artiguista, tomu II | añu = 1975 | editorial = Montevideo: Gordón | id = }} * {{cita llibru | autor = Loza, Emilio | títulu = Historia de la Nación Arxentina - dende los oríxenes hasta 1862: la invasión Lusitana - Artigas y la defensa de la Banda Oriental | añu = 1948 | editorial = Buenos Aires: L'Atenéu | id = }} * {{cita llibru | autor = Gómez, Hernán | títulu = Historia de la provincia de Corrientes: dende'l tratáu del Cuadriláteru a Pagu Llargu | añu = 1929 | editorial = Corrientes: Imprenta del Estáu | id = }} * {{cita llibru | autor = Beraza, Agustín | títulu = Los corsarios de Artigas | añu = 1949 | editorial = Montevideo: Revista Histórica | id = }} * {{cita llibru | autor = Beraza, Agustín | títulu = El pueblu aconceyao y armao | añu = 1967 | editorial = Montevideo: Revista Histórica | id = }} * {{cita llibru | autor = Paternain, Alejandro | títulu = La cacería | añu = 1994 | editorial = Montevideo: Fin de Sieglu | id = ISBN 9974-49-013-8 }} * {{cita llibru | autor = Ribeiro, Ana | títulu = El caudiellu y el dictador | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Planeta | id = ISBN 950-49-1134-X }} === En portugués === * {{cita llibru | autor = Lima, Manuel de Oliveira | títulu = Dom João VI non Brazil. 1808-1821 | añu = 1903 | editorial = Rio de Janeiro: Typ. do Jornal do Commercio | id = }} * {{cita llibru | autor = Calogeras, João Pandiá | títulu = A política esterior do Império | añu = 1933 | editorial = São Paulo: Nacional | id = }} * {{cita llibru | autor = Do Nobre, Fernando | títulu = As Fronteiras do Sul: A Jurisdicção das Águas do Prata y a Ilha Martin Garcia | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Officinas Graphicas Monteiro Lobato & Cia | id = }} * {{cita llibru | autor = Sérgio Buarque d'Holanda & Bóris Fausto (org.). | títulu = História Geral da Civilização Brasileira Tomu II, Vol 1º. | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Difusão Européia do Livro | id = }} * {{cita llibru | autor = Homem, Cel. J.S. Torres | títulu = Annaes das guerras do Brazil com os Estados do Prata y Paraguay | añu = 1922 | editorial = Rio de Janeiro: Imprensa Nacional | id = }} * {{cita llibru | autor = Donato, Hernâni | títulu = Dicionário das Batalhas Brasileiras | añu = 1987 | editorial = São Paulo: Ibrasa | id = }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Guerra contra Artigas}} {{nobots}} {{Tradubot|Invasión luso-brasileña}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Invasión lusobrasilana|Invasión lusobrasilana]] [[es:Invasión luso-brasilana]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hvprrgewcyjccu9373xlqlznoyln0bo 4499353 4499352 2026-06-08T04:19:49Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Invasión luso-brasilana]]" a "[[Invasión lusobrasilana]]": Los prefixos nun s'unen con guión 4499352 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Invasión lusobrasilana |parte_de = |imagen = Tropas brasileiras 1825.jpg |descripción_imaxe = Tropes lusobrasilanes apuntándose pa sitiar Montevidéu |fecha =[[28 d'agostu]] de [[1816]]-[[22 de xineru]] de [[1820]] |llugar = [[Banda Oriental]], [[Mesopotamia arxentina]], [[Misiones Orientales]] (actuales territorios d'[[Uruguái]], [[Arxentina]] y [[Brasil]]). |casus = Espansión imperial del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] encabezáu por [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]]. Promovíu pol enfrentamientu del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Direutoriu]] de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] y los sectores non artiguistas de [[Montevidéu]], contra [[José Gervasio Artigas]] y la [[Revolución Oriental]]. |descripción = |resultáu = Victoria del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] |consecuencies = |territorio = |combatientes1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Provincia Oriental]]<br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Provincia de Misiones|Misiones Occidentales]]<br />[[Archivu:Flag of Entre Ríos.svg|border|20px]] [[Provincia d'Entre Ríos]]<br /> [[Archivu:Flag of Artigas 1815.svg|border|20px]] [[Provincia de Corrientes]] |combatientes2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] [[File:Flag Princes of Brazil.svg|border|25px]] [[Brasil Colonial]] |políticos1 = |políticos2 = |comandante1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] '''[[José Gervasio Artigas]]'''<br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Andrés Guazurarý|Andresito Guazurarí]] {{POW}}<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Fructuoso Rivera]] {{surrender}}<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Fernando Otorgués]]<br />[[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Pedro Campbell]] |comandante2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Carlos Federico Lecor]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Joaquín Javier Curáu]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]]<br /> [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Luís Teles da Silva Caminha y Meneses]]<br />[[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] [[Jacinto Roque de Sena Pereira]] |unidaes1 = [[Archivu:Flag of Artigas.svg|border|20px]] [[Exércitu Provincial Artiguista]]<ref>L'exércitu artiguista actuaba independientemente del restu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], a partir de dos asities polítiques centrales: # Artigas nun reconocía'l direutoriu de Pueyrredón, por cuenta de lo cual Pueyrredón considerar un caudiellu rebalbu y factor d'[[anarquía]]. L'enfrentamientu ente'l Gobiernu de Buenos Aires y Artigas intensificar en [[1817]] cuando'l Proteutor declaró-y la guerra al direutoriu de [[Buenos Aires]]. # El programa políticu de Artigas («artiguismo») establecía que cada provincia tenía de tener el so propiu gobiernu, constitución, y hasta'l so propiu exércitu, según «el derechu de los pueblos a guardar y tener armes» (vease: [[Instrucciones del añu XIII]]).</ref><br />[[Archivu:Flag of Misiones (1815-1827).svg|border|20px]] [[Exércitu Arxentín|Exércitu Provincial Misioneru]]<br />[[Archivu:Flag of Entre Ríos.svg|border|22px]] Exércitu Litoraleño o [[Provincia d'Ente Río|Ejército Provincial Entreriano]] |unidaes2 = [[Archivu:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|border|20px]] Exércitu del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] |soldaos1 = '''Entamu''': 8.000<ref name= Dellepiane>'''Dellepiane''', Nelson (1997). ''Acaballando na frontera: historia de los Fariñonos orientales''. Montevideo: Imprenta del Exércitu, pp. 191; '''Vázquez''', Juan Antonio (1953). ''Artigas, conductor militar: ensayu''. Montevideo: Centru Militar, pp. 184. {{Cita|Dende principios de 1816 Artigas conocía de los aprestos portugueses pa invadir la Provincia Oriental. (...) Los efectivos artiguistas, cuando se produz la invasión, son apenes 8.000 homes, de los cualos namái 1.000 Fariñonos, Dragones y llibertos de llinia pueden ser llamaos soldaos. El restu, 3.000 milicianos, 2.000 misioneros y 2.000 correntinos, son xente qu'acompaña a Artigas dende va tiempu y participó yá en fechos d'armes: tocantes a preparación téunica tienen la poca, pocoñín de, que se-yos pudo dar nes concentraciones d'[[Arerunguá]] y de [[Campamentu de Purificación|Purificación]].}}</ref>-9.000<ref>'''Bollu''', Santiago (1897). ''Manual d'historia de la República Oriental del Uruguái''. Montevideo: A. Barreiro y Ramos, pp. 355; '''Maeso''', Xusto (1885). ''El xeneral Artigas y la so dómina: apuntes documentaos pa la historia oriental''. Montevideo: Imprenta Oriental de Peña y Roustan, pp. 165; '''Mitre''', Bartolomé (1887). ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina''. Tomu III. Buenos Aires: F. Lajouane, pp. 9.</ref><br /> • <small>1.000 dragones, «''Llibertos'' de llinia» y [[fariñones]] y 3.000 milicianos orientales</small><ref name= Dellepiane /><ref name= Maeso58 >Maeso, 1885: 58</ref> <small>(otres fontes dicen que los orientales pasaron de 3.000 a 6.000 en víspores de la invasión)</small><ref>Frasquet, Ivana & Andréa Slemian (2009). ''De les independencies iberoamericanes a los Estaos Nacionales (1810-1850): 200 años d'historia''. Madrid: Ahila-Iberoamericana, pp. 28. ISBN 9783865275264.</ref><br /> • <small>2.000 indios y mestizos de Misiones y Corrientes</small><ref name= Dellepiane /><ref name= Maeso58 /><br /> • <small>1.200</small><ref name= Maeso165 >Maeso, 1885: 165</ref><small>-2.000</small><ref name= Dellepiane /> <small>reclutes correntinos n'instrucción</small><ref name= Maeso165 /> <small>y «otros tantos»</small><ref>Bollu, 1897: 355</ref> <small>o «una reserva mayor entá»</small><ref name= Maeso165 /> <small>n'Entre Ríos</small><ref>Mitre, 1887: 9</ref><hr/> <small>(6.500-7.000, ensin cuntar entrerrianos nin correntinos)</small><ref name= Maeso165 >Maeso, 1885: 165</ref><br /> <small>(5.000, ensin cuntar divisiones de entrerrianos, correntinos, Rivera y Otorgues)</small><ref name= Maeso165 /><hr/> <small>(2.000 homes con Andresito, 800 con Otorgués, 1.500 con Rivera, 1.000 Artigas, 500 con Sotelo y 700 con Verdún)</small><ref>Bollu, 1897: 355-356</ref> |soldaos2 = '''Entamu''': 10.000<ref>Maesa, 1885: 162; Mitre, 1887: 6</ref>-12.000<ref>Bollu, 1897: 355; Frasquet, 2009: 28</ref><br /> <small>(1.800-2.000 riograndenses con Silveira, 2.000 paulistas y pedristas con Curáu, 6.000 veteranos con Lecor y 2.000 de reserva con Pinto)</small><ref>Bollu, 1897: 355; Maeso, 1885: 162</ref><hr> <small>(5.000 veteranos europeos)</small><ref>Acevedo, Eduardo (1916). ''Manual d'historia uruguaya''. Tomu I. Montevideo: Imprenta El Sieglu Ilustráu, pp. 306.</ref><ref>Bollu, 1897: 345</ref><hr> <small>(20.000 homes movilizaos mientres tola guerra)</small><ref>Abá, Plácido (1937). ''Emancipadores Del Pueblu Oriental: Plana Mayor de Artigas''. Montevideo: Imprenta Militar, pp. 21.</ref> |baxes1 = 3.190 muertos y 360 mancaos y prisioneros sanos, incluyendo muyeres <small>(hasta entamos de 1817, informe portugués)</small><ref>Acevedo, 1916: 311, 313. Rellación que fai'l capitán Diogo Arouche de Moraes Lara (1789-1819) nel so ''Memoria de la Campaña de 1816'' (''Memoria da Campanha de 1816''), escrita en 1817 y que ye una rellación (basada en partes oficiales) de les baxes artiguistas nes batalles de [[Batalla de Santa Ana|Santa Ana]], [[Batalla de San Borja|San Borja]], [[Batalla de Ibirocaí|Ybiraocai]], [[Batalla de Carumbé|Carumbé]], [[Batalla de Arapey|Arapey]] y [[Batalla del Catalán Catalán]].</ref><hr> 4.000<ref name= Falcao >Falcão Espalter, Mario (1929). ''Formación Histórica del Uruguái (1810-1852)''. Madrid: Espasa-Calpe, pp. 52.</ref>-5.000<ref>De Tourón, Lucía Sala; Nelson de la Torre & Julio C. Rodríguez (1978). ''Artigas y la so revolución agraria, 1811-1820''. Sieglu XXI, pp. 260. ISBN 9789682300950.</ref>muertos<br /> <small>(3.000 muertos nos primeres 3 meses, la metá del exércitu)</small><ref>Beraza, Agustín (1969). ''La economía na Banda Oriental mientres la Revolución (1811-1820)''. Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, pp. 86.</ref><br /> 2.000 prisioneros<ref name= Falcao /> |baxes2 = 135 muertos y 267 mancaos <small>(hasta entamos de 1817; informe portugués)</small><ref>Acevedo, 1916: 311</ref> |campaña = |campaña2 = |notes = }} {{Invasión lusobrasilana}} La '''Invasión lusobrasilana''', tamién conocida como '''Invasión portuguesa de 1816''', '''Guerra contra Artigas''' (en Brasil) o '''Segunda Invasión portuguesa de 1816''',<ref>La denominación de «segunda invasión portuguesa» deber a que, a finales de [[1811]], producióse una primer invasión portuguesa sobre'l territoriu de la [[Banda Oriental]] por tropes al mandu de [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]] en sofitu del virréi [[Francisco Javier de Elío]].</ref> ye'l nome que los contemporáneos de los fechos ya historiadores dieron al [[conflictu armáu]] que se produció ente [[1816]] y [[1820]] na totalidá del territoriu actual de la [[República Oriental del Uruguái]], na [[Mesopotamia arxentina]] y el sur del [[Brasil]], y que tuvo como resultáu l'anexón de la [[Banda Oriental]] al [[Reinu de Brasil]], col nome de [[Provincia Cisplatina]]. Los batallosos fueron, d'un llau, los orientales artiguistas,<ref>Valga l'aclaración de «artiguistas» porque non toos lo yeren.</ref> lideraos entós pol [[caudillismo|caudiellu]] [[José Gervasio Artigas]] y dellos caudiellos d'otres provincies que componíen la [[Lliga Federal]] y qu'optaron por siguir lo, como'l comandante guaraní [[Andresito Guaçurarÿ y Artigas|Andresito Guazurarí]]. Del otru llau combatieron les tropes del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], dirixíes pol portugués [[Carlos Federico Lecor]] (1764-1836). Nel frente naval, el conflictu entepasó llargamente la rexón del [[Río de la Plata]] y la mariña arxentina pa estendese globalmente, una y bones los [[corsariu|corsarios]] artiguistas acosaron a los buques portugueses y españoles n'[[Europa]], [[África]] y el [[Mar Caribe|Caribe]]. La invasión lusobrasilana foi un conflictu militar que na actualidá tien poques fontes d'información en comparanza con otres temes. Esto debe principalmente a dos causes: el desinterés escontra esti conflictu amosáu polos fundadores de la historiografía uruguaya ([[Juan Zorrilla de San Martín]], [[Francisco Bauzá]], etc.) por cuenta de que pretendíen crear una apoteosis de la figura de Artigas<ref name="Maiztegui Cases">{{cita llibru | autor = Lincoln R. Maiztegui Cases | títulu = Orientales: una historia política del Uruguái 1. De los oríxenes a 1865 | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Grupu Planeta | id = ISBN 950-49-1330-X }}</ref><ref name="Tabaré Melogno">{{cita llibru | autor = Reyes Abadie, Washington; Bruschera, Oscar H.; y [[Tabaré Melogno|Melogno, Tabaré]] | títulu = El ciclu artiguista, tomu II | añu = 1975 | editorial = Montevideo: Gordón | id = }}</ref> y el desinterés de los historiadores actuales, que prefieren encetar otres temes que-yos paecen más relevantes de la dómina, como los cambeos sociales, políticos y culturales, producíos y fomentaos por Artigas.<ref name="Edison Alonso"> {{cita llibru | autor = Capitán Edison Alonso Rodríguez | títulu = Artigas: aspeutos militares del héroe | añu = 1954 | editorial = Montevideo: Florensa & Lafon | id = }}</ref> == Causes de la guerra == [[Archivu:Cantino planisphere (1502).jpg|thumb|600px|[[Planisferiu Cantino]] (de 1502), nel que s'atopa marcada la [[llinia de Tordesillas]]. La rexón del [[Río de la Plata]] foi zona de frontera ente España y Portugal y como tal, zona d'alta conflictividá y teatru de cruentes lluches a lo llargo de dellos sieglos.]] [[Archivu:Cuenca del Plata.png|thumb|400px|La [[Cuenca de la Plata|cuenca del Río de la Plata]].]] Les causes que llevaron al rei de Portugal [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] de [[Ducáu de Bergancia|Bergancia]], instaláu dende [[1808]] en [[Rio de Janeiro]], a llanzase a la conquista de la [[Banda Oriental]] pueden estremase en ''xenerales'' y ''circunstanciales''. Ente les primeres atópase, en llugar principal, l'antigua aspiración portuguesa de llevar les fronteres de Brasil hasta la mariña del Río de la Plata, sosteniendo que'l mesmu coincidía cola [[Llinia de Tordesillas]] por aciu la cual España y Portugal estremárense'l mundu en [[1494]]. Por esa razón, la rexón del [[Río de la Plata]] foi área de [[frontera]] ente España y Portugal y como tal, zona d'alta conflictividá y teatru de cruentes lluches a lo llargo de los sieglos, inclusive depués de que les colonies americanes independizar de les potencies europees. L'historiador arxentín [[Liborio Xusto]] (1902-2003), quien calificó de «atávico» a esti conflictu, cita les siguientes pallabres de [[Ramón J. Cárcano]]: {{cita|Les lluches y rivalidaes de Portugal y España concentrar n'América na rexón de la Plata. Persisten en toles etapes del tiempu secular: el descubrimientu, la conquista, la colonia, el reinu, l'imperiu, la república, la dictadura... ¡Notable casu de la historia humana! ¡Guerra de trés&nbsp;sieglos!|[[Ramón J. Cárcano]]<ref>{{cita llibru | apellíos = Cárcano | nome = Ramón J. | títulu = Guerra del Paraguay. Oríxenes y causes | añu = 1939 | editorial = Buenos Aires: Viau y Cía, páx. 18 | id = páx. 18 }}, citáu por {{cita llibru | apellíos = Justo | nome = Liborio | títulu = Arxentina y Brasil na integración continental | añu = 1983 | editorial = Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina | id = ISBN 950-25-0036-9, páx. 12 }}</ref>}} El Río de la Plata resultaba estratéxicu por cuenta de que ye'l puntu de salida de [[Cuenca de la Plata uno estensa cuenca fluvial]], la quinta del mundu, que s'interna hasta'l corazón d'[[América del Sur]], dende cerca de les zones mineres del [[Potosí]] na actual [[Bolivia]], pasando pol [[Paraguái]], el [[Mato Grosso]] y llegando hasta [[São Paulo]]. Adicionalmente, la Banda Oriental, nel sieglu XVIII y empiezos del XIX, yera una zona d'importante riqueza agropecuaria, na que, entamada sobre les antigües [[vaquerías del Mar|vaquerías]],<ref>Les «vaquerías» yeren estensiones de tierra más o menos delimitadas nes cualos una persona tenía derechu esclusivu pa cazar les vaques y toros qu'ellí se topaben y que se reproduxeren como animales selvaxes. Fueron la primer manifestación d'un derechu de propiedá sobre les tierres de la rexón del [[Río de la Plata]] y antecedente inmediatu de la [[estancia]] o facienda.</ref> producíase'l [[tasajo]], alimentu básico de los esclavos d'orixe africanu que constituyíen la base de la economía brasilana.<ref name="La invasión portuguesa"> {{cita web |apellíu = Barragán |nome = Daniel |enllaceautor = |títulu = La invasión portuguesa |añu = 2005 |Edición = |allugamientu = Uruguái |editorial = |ID = |url = http://www.edu.mec.gub.uy/bancu%20de%20recursos/Ciberhistoria%20MEC/Archivos/Historia_Nacional/La_invasion_portuguesa.doc |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Siguiendo esa llinia histórica conflictiva, en [[1536]] Buenos Aires foi fundada col fin de torgar que los portugueses remontaren el Río de la Plata.<ref>{{cita llibru | autor = De Gandia, Enrique | capítulu = La primer fundación de Buenos Aires | títulu = Historia de la Nación Arxentina, T. III | añu = | editorial = páx. 127 y 132 | id = }}, citáu por {{cita llibru | apellíos = Justo | nome = Liborio | títulu = Arxentina y Brasil na integración continental | añu = 1983 | editorial = Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina | id = ISBN 950-25-0036-9, páx. 12 }}</ref> Mientres el periodu nel que'l reinu de [[Portugal so la Casa d'Austria|Portugal tuvo integráu na monarquía católica]], ente [[1580]] y [[1640]], relaxáronse los procuros españoles pa curiar les mal definíes fronteres ente dambos reinos, circunstancia qu'aprovechó Portugal pa estender el territoriu de Brasil, escontra l'oeste y escontra el sur.<ref name="Peirano"> {{cita llibru | autor = Ricardo Peirano | títulu = Gran Enciclopedia del Uruguái | añu = 2002 | editorial = Barcelona: Sol 90 | id = [[OCLC]] [https://www.worldcat.org/oclc/51576630&referer=one_hit 51576630] }}</ref> En [[1680]] el [[Reinu de Portugal]] fundó la [[Colonia del Sacramento]], primer asentamientu nel actual territoriu uruguayu, esautamente frente a Buenos Aires, na otra marxe del Río de la Plata. Dende esi momentu asoceden dellos enfrentamientos y alcuerdos precarios ente portugueses y españoles na Banda Oriental y la zona de [[Misiones xesuites|Les Misiones]], conocíes como les [[guerres del Río de la Plata]].<ref>{{cita web |apellíu = Gómez |nome = Santiago |enllaceautor = |títulu = Guerres ente España y Portugal na cuenca del Río de la Plata |año = |Edición = |ubicación = España |editorial = Tou a babor |ID = |url = http://www.todoababor.es/articulos/esp-port.htm |fechaaccesu = 04-mar-2008 }}</ref> Portugal aprovechó tamién les solmenaes circunstancies polítiques producíes a partir de la [[invasión napoleónica]] a [[España]] en [[1808]], presentando a la princesa [[Carlota Joaquina]], esposa de [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]] y hermana del rei [[Fernandu VII]], cautivu de Napoleón, como la meyor alternativa pa caltener los intereses de la corona española. Sicasí, la llucha común contra [[Napoleón Bonaparte]] ―quien invadió España coles mires d'atacar a Portugal, yá que el so gobiernu nun acataba'l bloquéu continental impuestu per este a Gran Bretaña― llevó a Portugal a evitar un desalcuerdu con España y la ocupación foi retardada. Antecedentes direutos de la empresa conquistadora de 1816 fueron la ocupación de les Misiones Orientales en 1801 por tropes portugueses, comandadas pol [[bandeirante]] [[José Francisco Borges do Canto]] y los intentos de xenerar un protectoráu mientres la crisis de 1808. Dicha crisis anicióse cuando'l gobernador de Montevideo, [[Francisco Javier de Elío]], entró en conflictu col virréi del Río de la Plata, [[Santiago de Liniers]], que llegó a la rotura política cola constitución de la Xunta de Montevideo el 21 de setiembre d'esi añu. La monarquía portuguesa aprovechó la situación unviando al militar y diplomáticu [[Joaquín Javier Curáu]] ―lo que se conoz como [[Misión Curáu]]― a ufiertar, en términos conminatorios, l'aceptación del protectoráu na Banda Oriental col argumentu de caltenela d'un virréi al que consideraba «afrancesáu».<ref name="Peirano"/> Elío, nun principiu, refugó dicha ufierta, pero l'aportar de los fechos políticos a partir de la [[Revolución de Mayu]] de 1810 en Buenos Aires dexó a los portugueses, en dos causes, intentar tomar armada del territoriu [[Provincia Oriental|oriental]]. Eses ocasiones fueron les de 1811 y les de 1816. Tien De mentase que les riques y estratéxiques Misiones Orientales siguieron siendo un territoriu apostáu pelos nuevu países (Brasil, Arxentina, Uruguái y Paraguay) hasta la [[Guerra de la Triple Alianza]], en que la soberanía brasilana quedaría finalmente asegurada.<ref>O'Donnell, Francisco (2008). Caudiellos federales: El berru del interior. Buenos Aires: Grupu Editorial Norma, pp. 307. ISBN 9789875455023.</ref> La [[invasión portuguesa de 1811]], foi productu d'una solicitú del entós aportáu en virréi del Río de la Plata, Francisco Javier de Elío, en sofitu de les autoridaes españoles contra los revolucionarios artiguistas. Dicha invasión realizar nel contestu, como yá se mentó, de la Revolución de Mayu, onde por influencia de la mesma Elío afitó la capital del [[Virreinatu del Río de la Plata]] en Montevideo, convirtiéndose d'esa forma en virréi. La revolución llográrase infiltrar na Banda Oriental tres el [[Berru de Asencio]]. José Artigas y [[José Rondeau]] comandaban les tropes rebalbes que, tres la [[batalla de Les Piedres (1811)|batalla de Les Piedres]], punxeron sitiu a Montevideo el 21 de mayu de 1811. Elío, a pesar de tar sitiáu y en considerables dificultaes, llogró bloquiar con una flota naval [[Exércitu Realista n'América|realista]] el puertu de Buenos Aires y llamó nel so auxiliu a los portugueses. Un mes dempués, en xunetu, espachar dende Rio de Janeiro escontra'l Sur un exércitu de 4.000 homes al mandu del xeneral [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]]. Derrotáu en [[Paraguái]] y [[Alto Perú]] ―actual [[Bolivia]]― y col comerciu impidíu pol sitiu naval de Elío, el gobiernu bonaerense buscó a partir d'agostu un alcuerdu con Montevideo y el territoriu oriental en cuenta de retirar el bloquéu portuariu y la retirada de los portugueses. Los orientales refugaron l'alcuerdu, que los abandonaba en poder del enemigu, y siguieron a Artigas nel episodiu conocíu como'l [[Éxodu del Pueblu Oriental]]. Les tropes portugueses nun abandonaren el territoriu oriental sinón hasta agostu de 1812 cuando, col sofitu del gobiernu británicu, Buenos Aires aseguró'l cumplimientu del [[Armisticiu de 1811]] al traviés del [[Alcuerdu Rademaker-Herrera]] de 1812.<ref name="Peirano"/> La coxuntura de 1816, contra la [[Reglamentu provisional de 1815 (Uruguái)|revolución agraria artiguista]] en plenu desenvolvimientu ―que supunxo la derrota militar del caudiellu José Gervasio Artigas―, la situación de guerra ente'l [[Partíu Federal (Arxentina)|movimientu federal]] y [[Buenos Aires]] (que práuticamente aseguraba la neutralidá, a lo menos, del gobiernu central de les Provincies Xuníes ante la ocupación del territoriu oriental) y la realidá europea, signada pola [[Restauración Europea|Restauración]] y el legitimismo que negaba a les colonies el so derechu a independizase de les monarquíes titulares (lo que garantizaba a Portugal contra la eventual reaición contraria d'España), resultó ideal pa la realización del antiguu oxetivu. Eses fueron les principales circunstancies. La alicaída familia real portuguesa qu'en 1808 emigrara a Rio de Janeiro fuxendo de la invasión napoleónica nun tenía nada que ver cola arguyosa Corte qu'en [[1816]] esmolecía a [[Inglaterra]] poles sos aspiraciones espansives. Muncha agua corriera so les pontes y otros vientos soplaben tantu n'[[Europa]] como n'América. Les infinites posibilidaes del inmensu y ricu territoriu de Brasil, el desenvolvimientu económicu producíu pola apertura de los puertos brasilanos al comerciu internacional ―decisión de 1808― y l'alloñanza respeuto de los conflictos europeos provocaron na direición política portuguesa una idea coraxosa. Convertir al Brasil nel centru de decisión del reinu y sede permanente de les sos autoridaes. La presencia del gobiernu portugués n'América camudó sustancialmente la visión xeopolítica de los sos dirixentes. Dicha idea foi seriamente considerada pol rei particularmente dempués del fallecimientu de la so madre, la reina [[María I de Portugal|María]], asocedíu en marzu de [[1816]], quien taba mentalmente tornada dende enforma tiempu tras. El príncipe rexente don Juan xubió por fin al tronu con nome de [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]].<ref name="Peirano"/> El flamante monarca dio a la so política un sesgu definidamente americanu. Brasil paecía asegurar a los Bergancia un destín mundial de primer orde, cosa que'l pequeñu Portugal yá nun volvería ufiertar. [[Archivu:Debret-djoãoVI-MHN.jpg|thumb|225px|[[Xuan VI de Portugal]], el rei del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], trató de cerciorase al máximu de que la so campaña de conquista a la Banda Oriental, nun sufriera nengún problema.]] Un decretu casi de momentu tresformó al [[Reinu de Portugal]] en [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]]; el Brasil dexaba de ser una colonia y pasaba a formar el [[Reinu de Brasil]] parte esencial del [[Estáu]]. A partir d'esi momentu la política espansiva acentuóse y la idea d'un [[Imperiu de Brasil]] foi afalada y sofitada. Asemeyada política nun coincidía colos planes d'Inglaterra, y alla opúnxose'l ministru británicu [[Lord Strangford]], que tenía enantes una gran influyencia sobre'l gobiernu. El diferendo remató cuando'l mesmu rei pidió a [[Londres]], n'abril de [[1815]], la sustitución del diplomáticu, lo que llogró casi de momentu. Estes circunstancies nun alteriaron la vieya dependencia de Portugal, y depués de Brasil Imperial, al respeutive de la política económica del [[Imperiu Británicu]]. Pero la relativa emancipación de Juan VI al respeutive de la potencia británica qu'hasta esi momentu controlara cercanamente la política portuguesa dexó-y executar el so vieyu proyeutu d'invadir y amestar la [[Provincia Oriental]]. Particular interés nel proyeutu, teníen los hacendados de [[Rio Grande do Sul]], que, per una parte, aspiraben al control del puertu ultramarín de Montevideo como forma d'enriar la so actividá comercial (los fuertes enclinos autonómicos ya inclusive separatistes de la rexón teníen el máximu interés en cuntar con una salida propia que los venceyara al comerciu internacional), y pola otra, sentíense esmolecíos pola aplicación del reglamentu rural artiguista, aprobáu en setiembre de 1815, pol que s'establecía la facultá de confiscación de les tierres de los enemigos de la revolución cola so irrespeto a dereches de propiedá y el fenómenu del pueblerío rural partiéndose les tierres, so la conseña de que «Los más infelices van ser los más privilexaos».<ref name="Peirano"/> Amás, sol caos imperante nes Provincies Xuníes, que se declararon independientes tres el [[Congresu de Tucumán]], y el radicalismu» de Artigas, considerar a la Provincia Oriental como un peligrosu centru d'espardimientu de l'anarquía» a impulsos de la «montonera» federalista y republicana. .<ref name="Peirano"/> Nun ye d'estrañar entós que'l [[Marques de Alegrete (5°)|Marqués de Alegrete]], xefe militar riograndense, realizara máximos esfuercios en pro de la empresa de conquista, y que los que seríen más tarde destacaos caudiellos del separatismu riograndense, [[Bento Gonçalves da Silva]] y [[Bento Manuel Ribeiro]], xugaren nesta un papel de primer orde (que, venceyar, en circunstancies posteriores, a los caudiellos Lavalleja y Rivera). Tamién, los emigraos españoles y americanos que procuraren abellugu en Brasil persuadieron al rei portugués y brasilanu [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]], por qu'empecipiara una campaña militar sobre la Banda Oriental col fin de conquistala. [[Gaspar de Vigodet]], últimu gobernador español colonialista de Montevideo, y el flaire español [[Cirilo Alamea]] promovieron l'aventura cola esperanza de que, una vegada llograda la victoria, Portugal tornaría esos territorios al dominiu español. Los porteños [[Partíu Unitariu|unitarios]] exiliaos pol [[Motín de Fontezuelas]], encabezaos por [[Carlos de Alvear]], esperaben una derrota de Artigas, líder del [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu]] suministrando a la Corte Portuguesa-brasilana toa clase d'informaciones, colo que sofitaron los sos planes de conquista.<ref name="Edison Alonso"/> Y los orientales antiartiguistas ([[Mateo Magariños]], [[José Batlle y Carreó]]) fixeron tamién un importante esfuerciu al respeutu. Particular importancia tuvo [[Nicolás Herrera (políticu)|Nicolás Herrera]], qu'axuntaba na so persona'l doble calter d'oriental engarráu a Artigas y d'ex secretariu del gobiernu de Alvear movíu en [[1815]]. Herrera llegó a Rio de Janeiro exiliáu, en desgracia y en bancarrota, pero'l so innegable encantu personal y el so talentu dexáron-y persuadir a [[Antonio de Araujo y Acevedo]], conde da Barca, unu de los principales conseyeros de Juan VI. Llueu los responsables de la política portuguesa-brasilana apreciaron les conocencies del abogáu oriental, al respeutive de la xeografía y la realidá política de la provincia a amestar. Tamién Herrera suministro datos militares de suma importancia, apurriendo al representante español en Rio de Janeiro un informe, sobre les fuercies militares que disponía la [[Banda Oriental]] y la Provincia d'[[Entre Ríos]], como tamién l'estáu de diches tropes: {{cita|*1ᵉʳ División al Mandu de Fernando Otorgués compuesta del Reximientu de Dragones de la Llibertá: 600 homes * 2ª División al mandu de Fructuoso Rivera: 500 homes * 3ᵉʳ División al mandu de José Artigas compuesta del Reximientu de Fariñonos: 1000 homes * Otru batallón al mandu de Blas Basualdo: 400 homes Toes estes tropes son de Caballería, tán desatacaes pero nel día bien armaes. Estos dos provincies son les más entusiastes pola guerra, y tolos sos habitantes sacante una pequeña parte van xunise darréu a les tropes de Artigas, y engrosaren el so númberu en casu d'invasión. Estes tropes son valientes y de una constancia almirable; nun tienen disciplina de nenguna especie, nin conocen otra formación que la de ponese n'ala. Faen la guerra pol estilu de los cosacos, afarando tol terrén que tienen d'ocupar los sos enemigos y cargándolos al descuidu; pero nunca presentando batalla a nun ser el casu de contemplase nuna marcada superioridá numbérica.<ref name="Edison Alonso"/>}} Por ello designar ayudante del xeneral Lecor, encargáu de dirixir la invasión. === La complicidá del direutoriu [[Partíu Unitariu|unitariu]] === El principal inconveniente de la campaña de conquista moraba na posibilidá de que les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] reaccionaríen en defensa d'un territoriu que formaba parte d'esi país dende los sos oríxenes. En concencia, a Portugal nun-y convenía n'absolutu que l'anexón de la Provincia Oriental tuviera de resultes una guerra de mal resolvimientu, cola totalidá de les provincies de la Plata. Según los historiadores [[Uruguái|uruguayos]] Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y [[Tabaré Melogno]],<ref>Reyes Abadie, Washington; Bruschera, Oscar H.; Melongo, Tabaré (1965): ''El ciclu artiquista''. Montevideo: Universidá de la República, 1965.</ref> y del arxentín [[Raúl Scalabrini Ortiz]],<ref name="Scalabrini">Scalabrini Ortiz, Raúl (1971): «Historia de la segregación del Uruguái», en ''Política británica nel Río de la Plata'' (páxs. 117-136). Buenos Aires: Plus ultra, 1971.</ref> esa seguridá dar, de primeres, [[Manuel José García]], unviáu de les Provincies Xuníes ante Inglaterra y la corte real portuguesa establecida en [[Rio de Janeiro]], col fin d'evitar que sofitaren al [[Imperiu español]], en momentos en qu'esta intentaba recuperar les colonies independizaes. La correspondencia de Manuel José García reflexa claramente'l so conocíu pensamientu contrariu a que la Banda Oriental integrara les Provincies Xuníes del Río de la Plata, lo mesmo que de la so pragmática aceptación de les más diverses alternatives p'algamar esi oxetivu: {{cita|Ye un error imaxinar proyeutu dalgunu de sólida prioridá, mientres les sos bases nun s'asitien sobre les ruines de l'anarquía qu'anguaño nos taramia. Toi persuadíu, la esperiencia paez demostralo, que precisamos la fuercia d'un poder estraño, non solo pa terminar cola nuesa conidenda, sinón pa formanos un centru común d'autoridá, capaz d'entamar el caos na que tán convertíes les nueses provincies [...] El poder que se llevantó na Banda Oriental del Paraná foi miráu dende los primermos momentos de la so apaición como una terrible andada [...] En tal situación ye precisu arrenunciar a la esperanza de cegar poles nueses manes la fonte de tantos males. Pero como ellos son igualmente tarrecibles a los Gobiernos vecinos, d'equí poviene que sollertáu esti Ministeriu de los progresos que sobre'l Gobiernu de les Provincies Xuníes va faciendo'l caudiellu de los anarquistes, nun pudo menos que prepresentar a S.&nbsp;M.&nbsp;F. (La so Maxestá Fidelísima [Rei del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]), la urxencia de remediar en tiempu tantes desgracies, y S.&nbsp;M. paez empecipiase a empeñar el so poder n'escastar hasta la memoria d'esta calamidá, faciendo'l bien que debe a los sos vasallos y un beneficiu a los sos bonos vecinos que cree será-y estimosu.<ref name="Mitre">{{cita llibru | autor = Muséu Mitre | títulu = Contribución documental pa la historia del Río de la Plata | añu = 1913 | editorial = Buenos Aires: Imprenta de Coni Hermanos | id = }}</ref>}} N'otru oficiu García explicitaba entá más el papel que lu asignaba de les fuercies portugueses nel Río de la Plata: {{cita|Desque llegué a esta Corte procuré poneme na mesma direición de los sucesos públicos y de los intereses políticos d'aquellos con quien tenía de tratar, pos nun teniendo fuercia dalguno pa detener aquellos y alteriar estos, sería desfechu nel casu d'aventurar un choque. Asina, pos, el mio enfotu foi combinar los intereses peculiares a eses Provincies, colos de les estranxeres, y neutralizar una y bones nun yera posible destruyir, los principios de la oposición. Les resultancies hasta equí son los siguientes: * Anidiar les impresiones qu'un sistema esaxeráu de llibertá popular fixera sobre'l corazón de soberanos constituyíos y sofitaos amás pola opinión del mundu civilizáu. * Caltener la bona harmonía y les rellaciones mercantiles, que siendo frutu de transiciones celebraes en circunstancies totalmente diverses de les actuales, debíen naturalmente alteriase con elles. * Esviar del gobiernu de Buenos Aires el golpe que los procedimientos anárquicos del caudiellu de la Banda Oriental taba preparando. * Contribuyir d'esta miente por que les operaciones militares sobre esta Provincia modifíquense de manera que sían útiles a les demás, tantu pola aniquilación del poder anárquicu de Artigas como pola preparación d'un orde de les coses meyor que'l qu'enxamás pudo tener l'anarquía, nin esperase d'una subyugación dafechu militar. * Poner asina a estos pueblos n'aptitú d'aprovechase de les ventayes d'una variedá d'intereses nes Potencies interesasdas na cesación de les sos oscilaciones pa faer con dalguna más dignidá, seguridá y provechu la mudanza, a la cual n'otru casu seríen fosados irresistiblemente ensin condición dalguna.<ref name="Mitre"/> }} Según l'escritor uruguayu [[Lincoln Maiztegui Cases]],<ref name="Maiztegui Cases"/> «García ―col so ideal unitariu y intervencionista― emplegó tola so influencia pa persuadir al rei portugués de que'l gobiernu de Buenos Aires nun tomaría aiciones militares pa caltener el territoriu oriental». Con respectu al papel de [[Juan Martín de Pueyrredón]], quien asumiera en 1816 como direutor supremu de les Provincies Xuníes en reemplazu de Alvear, Maiztegui Cases asevera que, anque s'estremaba del unitarismu radical de quien habíen comisionado a García, pensaba que'l unitarismu por sigo solo, nun tenía la fuercia abondo pa someter al movimientu federal, que s'estendía rápido sobre les provincies; Pueyrredón, como los anteriores gobernantes porteños, vía con bonos güeyos una derrota del artiguismo, al que siguía considerando una espresión de la barbarie y del federalismu. L'actitú de Pueyrredón foi ambigua frente a la invasión portuguesa, respondiendo per un sitiu al fechu positivu que la mesma implicaba na llucha de Buenos Aires contra'l federalismu y el artiguismo en particular, pero per otru llau tamién a una opinión pública porteña que s'oponía masivamente a la segregación de la Banda Oriental y a los intereses británicos que pretendíen la conformanza d'un pequeñu estáu independiente.<ref name="Scalabrini"/> A última hora, Pueyrredón como direutor supremu, collaboró cola invasión, non solo porque nun declaró la guerra al Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve ante la ocupación d'una parte del país que gobernaba, sinón porque atacó de manera constante a les provincies de la [[Lliga Federal]], que se vieron tornaes de collaborar cola defensa del territoriu oriental entamada por Artigas.<ref name="Maiztegui Cases"/> Pero ello tamién asocedió dempués de fechos que nun se pueden omitir, ente ellos, la intransixencia del Proteutor, Artigas que se negó sistemática y firmemente a reconocer l'autoridá del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]], lo que llevó a este al convencimientu de que'l caudiellu oriental yera intratable.<ref name="Maiztegui Cases"/> Pueyrredón, espresaba una llinia política que caltenía diferencies col [[Partíu Unitariu]] predominante en [[Buenos Aires]] dende [[1812]], y tomóse con bastante esmolición la invasión portuguesa a la [[Banda Oriental]], ensin qu'haya razones oxetives p'asegurar qu'esa actitú foi aparente. De primeres, unvió a [[Nicolás de Vedia]] a entrevistase con Lecor, llevando un oficiu d'asegurar que la invasión nun siguiera escontra [[Entre Ríos]], pero que tenía instrucciones de «guardar respectu de Buenos Aires una estricta neutralidá».<ref name="Tabaré Melogno"/> El comisionado porteño tornó con una carta de seguridá de que l'aventura portuguesa nun pasaría de la [[Provincia Oriental]], llograda nes sos conversaciones con [[Nicolás Herrera (políticu)|Nicolás Herrera]]. Depués [[Juan Martín de Pueyrredón|Pueyrredón]] unvió delles armes y suministros de guerra a [[José Gervasio Artigas|Artigas]] (d'escasu volume, pero como testimoniu de bona voluntá; 300 montadures y 100 quintales de pólvora), emitió un emprestu de 200&nbsp;000&nbsp;pesos pa gastos militares y constituyó una comisión de guerra encargada d'entamar el posible conflictu. L'historiador arxentino y unitario [[Bartolomé Mitre]], xustifica estes aiciones llevaes a cabu pol Direutoriu Unitariu, formulando'l siguiente xuiciu: {{cita|Siendo un peligru pa dambos vecinos de l'actitú de Artigas, lo yera entá más pa la República Arxentina, pos mientres esistiera esi focu disolvente d'anarquía crónica, yera imposible toa organización nacional y efímero toa combinación política o militar. En vista d'esi problema de les armes fueren pimpanes pa resolver nel cursu de la revolución. Unos creyeron que les Provincies Arxentines nun teníen fuercies propies pa trunfar d'España y buscaron pola diplomacia'l concursu direutu de naciones estrañes Otros persuadiéronse qu'elles nun teníen elementos de gobiernu propiu y buscaron la salvación na monarquía, col concursu de les grandes potencies europees, ensin escluyir el d'España, sobre la base de la independencia garantida. Dalgunos fueron más allá y considerando que l'anarquía yera'l peor de tolos males y que'l mal yera incurable, resignar a ser colonia de Portugal antes de sometese al xugu español.<ref name="Mitre Bartolomé"> {{cita llibru | autor = Mitre, Bartolomé | títulu = Historia de Belgrano y de la Independencia Arxentina | añu = 1876 | editorial = Buenos Aires: Imprenta y Llibrería de Mayu | id = ISBN }}</ref> }} == Planificaciones de la guerra == === Plan militar de les tropes lusobrasilanes === L'exércitu [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanu]] en total cuntaba ente 10.000 a 12.000 homes,<ref name="Maiztegui Cases"/> perfectamente armaos y disciplinaos, veteranos de les guerres napoleóniques. Un efectivu serviciu d'espionaxe, que dexó determinar con precisión los principales pasos de Artigas, y un cuidu estrictu de tolos detalles, con 30 médicos nel serviciu sanitariu. Los primeros tresportes llegaron a Rio de Janeiro, a fines de marzu del añu siguiente. El restu de la división facer a fines de marzu de 1816. La división taba a órdenes del xeneral [[Carlos Federico Lecor]]. El [[13 de mayu]] de [[1816]], cumpleaños del nuevu rei, [[Xuan VI de Portugal|Juan VI]] reparaba con afalagu y plasmu les sos nueves tropes d'invasión.[[Archivu:Tropas brasileiras 1825.jpg|thumb|325px|''Embarquement des troupes a Prahia Grande pour I'Expedition contra Monte Video'' (1816), de [[Jean-Baptiste Debret]], amuesa cómo'l rei [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] pasa revista, nel so cumpleaños, a les sos tropes destinaes a la invasión de la [[Banda Oriental]].]] El plan d'operaciones portaba obrar ofensivamente, invadiendo la Banda Oriental y la zona de la [[Mesopotamia arxentina]]: {{cita|Les tropes portugueses del [[Rio Grande do Sul|Río Grande]] entraren por [[Misiones Orientales|Misiones]], pasaren l'[[ríu Uruguái|Uruguái]] y dirán atacar a [[provincia de Corrientes|Corrientes]], que ye'l principal puestu fortificáu que Artigas tien nel [[ríu Paraná|Paraná]]. Dempués viniendo pol ríu abajo, nun van tener dificultá en tomar [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], que ye la llave del pasaxe pal marxe meridional del [[Río de la Plata]]; asina quedara dafechu cortada la retirada de Artigas pal interior del país; inda cuando tuviera ellí, lo que nun tien, amigos que lu acoyer y protexer. Si fora coles sos tropes de [[Montevidéu]], a oponese a estos planes de los portugueses, dexa Montevideo, [[Colonia del Sacramento]], [[Maldonado]] y tola marxe del Río de la Plata d'aquella parte, ensin fuercies p'aguantar el desembarque de cinco mil homes, que per mar ellí llegaren de Rio de Janeiro; y asitiando ente dos exércitos, cada unu d'ellos cimeru al so. Artigas nun tien mediu dalgunu d'aguantar.<ref name="Fernando do Nobre"> {{cita llibru | autor = Fernando do Nobre | títulu = As Fronteiras do Sul: A Jurisdicção das Águas do Prata y a Ilha Martin Garcia | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Officinas Graphicas Monteiro Lobato & Cia | id = ISBN }}</ref> }} Les ''Instrucciones de La so Maxestá'l rei don Juan VI'' al xeneral Lecor, suscrites pol Marqués d'Aguilar, el [[4 de xunu]] de [[1816]] son particularmente ilustratives pa la conocencia de los móviles y propósitos de l'aición portuguesa na Provincia Oriental y sobre los territorios platenses.<ref name="Lames"> {{cita llibru | autor = [[Andrés Lamas (escritor)|Andrés Lamas]] | títulu = Coleición de memories y documento | año = 1849 | editorial = Montevideo: Archivu Nacional del Uruguái | id = }}</ref> Con respectu al [[Xefe de los Orientales]] (Artigas), prevenir a Lecor qu'anque tenía «tola fuercia abondo pa bater al déspota Artigas», convenía «dar pruebes d'humanidá», siempres que nun se perxudicara al aselu públicu», polo cual podría «tratar con Artigas, si él pretender», so les siguientes condiciones: «Que s'eslleiera'l cuerpu de que ye xefe; que vendría morar a Rio de Janeiro o a aquel llugar que La so Maxestá dexara; qu'apurriría les armes que tuviera»; otorgárase-y un sueldu, que nun entepasara al coronel d'infantería portuguesa y dexaríase-y vender les sos propiedaes y bienes. Tocantes a los oficiales y tropes de los cuerpos artiguistas, podría almitilos en files [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanes]], según el so criteriu; y como cadetes, a toos «aquellos mozos pertenecientes a les families de Montevideo».<ref name="Lames"/> A lo último, encamiéntase, bien especialmente, caltener «col gobiernu de Buenos Aires, la más estricta neutralidá»,<ref name="Lames"/> y nel casu de que se-y pidiera dalguna esplicación sobre l'oxetu de les sos marches «fadría entender que nun hai de pasar a la otra marxe del Río de la Plata, faciendo amás, toles esplicaciones con reserva y delicadeza».<ref name="Lames"/> A otru día d'expedíes estes Instrucciones ―el [[5 de xunu]] de [[1816]]― [[Xuan VI de Portugal|Juan&nbsp;VI]] designaba a Lecor «gobernador y capitán xeneral de Montevideo»; y al comunica-y la so designación, dicía-y: {{cita|Tendiéndos encargáu del mandu de les tropes que mande colar pal Sur y dirixise a la plaza de Montevideo, debiendo aquella palaza y capitanía, entós que sía ocupada poles mios tropes, ser gobernada nel mio Real Nome por persona por La mio autorizada, pa esi efeutu, fui sirvíu por decretu d'esta fecha, nomavos Gobernador y Capitán Xeneral de la sobredicha Plaza y Capitanía de Montevideo, qu'asina formara una capitanía con gobiernu separáu…<ref name="Fusto">{{cita llibru | autor = Sérgio Buarque d'Holanda & Bóris Fausto (org.). | títulu = História Geral da Civilização Brasileira Tomu II, Vol 1º. | añu = 1964 | editorial = São Paulo: Difusão Européia do Livro | id = }}</ref> }} ==== Les divisiones lusobrasilanes ==== La preparación de la invasión lusitana empezara yá a mediaos de [[1815]]. Tal como lo comunicara'l Príncipe Rexente de la Corte de Madrid ―n'oportunidá d'anunciase la unviada de la espedición española de reconquista del Río de la Plata― foi treslladada al [[Brasil]] la división de Voluntarios Reales, que representaba'l cuerpu elite de la invasión, y que yera comandada pol mesmu Lecor. Na mesma actuaba como asesor l'inglés [[William Carr Beresford]], -fechu mariscal pol Rexente-, y taba compuesta de dos brigaes, al mandu de los brigadieres Jorge de Avillez Zuzarte y Francisco Homen de Magalhães Pizarro, constituyíes, caúna d'elles, de dos batallones de cazadores, a ocho compañíes, tres escuadrones de caballería y parque d'artillería; en total, 4.831 pieces. <ref name="Tabaré Melogno"/> Esta división de Voluntarios Reales cuntaba en total con 6.000 homes. Lecor resolvió modificar l'orde de les operaciones ―magar lo prescripto nes minucioses instrucciones desusdiches― por medrana a «les pamperadas del tránsitu» y, dende [[Santa Catarina]], transado los sos efectivos per tierra hasta [[Porto Alegre]], onde concentró un nuevu plan col Capitán Xeneral de Ríu Grande, marqués d'[[Alegrete]]. Según el mesmu, el mesmu Lecor, al mandu de los Voluntarios Reales, colaría pela ruta de la mariña atlántica, en direición a [[Maldonado]] y Montevideo. La división de Voluntarios Reales que tamién yera denominada Columna Sur o División Lecor debía de ser protexida y flanqueada pela escuadra naval al mandu del [[Conde de Viana]].<ref name="Edison Alonso"/> Dempués la División del xeneral [[Bernardo Silveira]] invadiría por [[Cerro Largo]] teniendo por oxetivu [[Paysandú]] y la misión de protexer el lladral derechu de Lecor<ref name="Edison Alonso"/> siendo'l so efectivu de 2000&nbsp;homes con parte de los Voluntarios Reales y 800&nbsp;milicianos de caballería riograndense.<ref name="Tabaré Melogno"/> El teniente coronel Abreu, con 650 homes allegaría en refuerzu del coronel Chagas, nes [[Misiones Orientales]], teniendo como oxetivu avanzar sobre les Misiones Orientales y la Provincia de Misiones.<ref name="Tabaré Melogno"/> Mentanto'l mayor Jardim aseguraría les comunicaciones ente estos dos xefes y vixilaría les tribus [[Charrúa|charrúas]] y [[Minuán|minuanes]], nes cuchielles de [[cuchiella de Santa Ana|Santa Ana]] y [[cuchiella de Haedo|Haedo]].<ref name="Tabaré Melogno"/> A lo último, una gran reserva, al mandu del teniente xeneral [[Joaquín Javier Curáu]], permanecería nel [[Ibirapuiá Chicu]], en condiciones d'allegar en sofitu de cualesquier de los otros contingentes. Taba integrada por 2.000 homes y 11 pieces d'artillería.<ref name="Tabaré Melogno"/> === Plan de Artigas === Artigas tuvo conocencia na primera quincena de xineru de [[1816]], de los propósitos lusitanos. El caudiellu albidraba esto, per delles cartes qu'él interceptara y al ver una importante carta fechada en Rio de Janeiro nun duldar en face-y lo saber al caudiellu [[Misiones xesuites guaraníes|misioneru]] [[Andresito Guazurarí]]. El mesmu día ―11 de xineru― nel que prevenía a Barreiro, dirixó un oficiu a Andresito Guazurarí, faciéndo-y saber los preparativos portugueses ya impartiéndo-y instrucciones: {{cita|Los portugueses mover contra nós según les noticies privaes que tengo y esa última carta que se recibió de Rio de Janeiro.<ref>Referir a la carta anónima ―qu'amestaba en copia fechada en Rio de Janeiro, el 20 d'avientu de 1815, que sobre'l particular dicía: {{cita|Amigu mio:...Agora ye bien xusto qu'entremos nes coses per acá. Güei hai revista na sablera grande de los 1.500 que vinieron díes pasaos de Lisboa y dempués salen pa Santa Catalina a siguir per tierra pa estos llaos; lo mesmo va asoceder colos otros que s'esperen a mas tardar per xineru y van tener ustedes nesta per abril o mayu'l prestar de velos, pos asina ta decretáu, según les meyores noticies, anque meyor ye esperar a lo que del tiempu; pero no que nun hai interpretación en que van tomar posesión de la Banda Oriental. Hai un manexu d'intrigues qu'abluca, nes que yo creo entendíos los de Buenos Aires. D'estos malditos diplomáticos nun puede sacase sinón pallabres preñaes que nada signifiquen...}} Ver: Muséu Mitre "Contribución Documental", cit. tomu IV, páxs. 67-68)</ref> En consecuencia ye precisu dinos preparando adulces y ponenos en términos de contener los esfuercios d'esta potencia, a quien como tan vecina tenemos de suponela más enemiga pola esperiencia que tenemos de los sos procedimientos inicuos, y mayoritariamente cuando se que'l so plan ye decidíu a ocupar tou lo qu'estrema la mariña oriental del Paraná. Por lo mesmo dende esta fecha prohíbame usté tou tránsitu del otru llau a este y d'este a aquel, torgando absolutamente'l tránsitu a tou portugués que venga o vaya a dilixencies.<ref name="Mitre"/>}} Tamién l'oficiu dexaba indicaciones de que se retirara de [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]], dexando ellí una partida d'observación al Paraguay, p'asitiase en [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]], «esperando ellí les mios providencies y reparando los movimientos del Paraguay y Portugal».<ref name="Tabaré Melogno"/> Dende ellí cubriría [[La Cruz (Misiones)|La Cruz]], [[Amenorgamientu de Yapeyú|Yapeyú]] y otros pueblos en peligru de ser invadíos. «Asina va ser mas fácil el sostén de les tropes y el cuidu especial que tendríen de tener los oficiales por que nun perxudiquen al vecinderu».<ref name="Tabaré Melogno"/> Dos díes depués circulaben la mesma noticia a toles autoridaes ―cabildantes y alcaldes ordinarios― de la provincia: {{cita|Incluyo a V.S. les noticies qu'acaben de llegar de Janeyro, ello si nun ye ciertu, a lo menos hai motivos pa creelo, y por lo mesmo, ye menester tamos preveníos, qu'hemos de defender el nuesu suelu hasta dar la última gota de sangre.<ref name="Lloza"> {{cita llibru | autor = Emilio Loza | título = Historia de la Nación Arxentina ―dende los oríxenes hasta 1862: la invasión lusitana― Artigas y la defensa de la Banda Oriental | añu = 1948 | editorial = Buenos Aires: L'Atenéu | id = }}</ref>}} Rápido, el [[caudiellu]] [[Provincia Oriental|oriental]] adoptó una serie de previsiones, que'l so ritmu ser intensificando nos meses posteriores. Entamáronse cuerpos de caballería; distribuyéronse guardias nos pasos estratéxicos; dispúnxose la concentración de caballadas y la requisa d'armes y municiones; la ellaboración de pólvora nos pueblos misioneros; la unviada de toa clase d'armes y pertrechos a [[Campamentu de Purificación|Purificación de la Fervencia]], que sería «el centru de sofitu y recursos».<ref name="Territoriu Dixital"> {{cita web |apellíu = Poenitz |nome = Alfredo |enllaceautor = |títulu = Andrés Guacurarí y Artigas y l'intentu de recuperación de los siete pueblos |año = 2005 |Edición = |allugamientu = Posadas (Provincia de Misiones), República Arxentina |editorial = |ID = |url = http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap27 |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> la interrogación de sospechosos y el fusilamiento de los que conspiren contra la Patria. La correspondencia de Artigas col Cabildru y con [[Miguel Barreiro]] informaba refechamente sobre les disposiciones del caudiellu nesos momentos, en qu'ordenaba «nun atayar colos asuntos de derechu, no grave de les mios atenciones», una y bones «la guerra tien d'ocupar dica agora tou nuesu enfotu…».<ref name="Tabaré Melogno"/> Y, como complementu indispensable pal soldáu: «Cinco resmas papel, cien rollo de tabacu negru…».<ref name="Artigas"/> Tocantes a los enemigos, ordenaba que «el que conspire contra la patria sía fusiláu darréu… y el que s'alvierta como sospechosu, y capaz de perxudicanos, únviemelo V.S. aseguráu, que lo pondré seguro de toa tentativa».<ref name="Tabaré Melogno"/> Y, respectu de los [[Reinu de Portugal|portugueses]] «que se topen como transeúntes nesi destín» encamienta aprovechar los sos intereses «p'aumentar los fondos del Estáu, y con ellos sostener la guerra».<ref name="Tabaré Melogno"/><br /> Cuando tuvo la certidumbre de la invasión, concibió un coraxosu plan estratéxicu en materia militar, consistente en «forzar el ríu Uruguái penriba del [[ríu Ibicuy]] y entrar a les sos poblaciones»,<ref name="Tabaré Melogno"/> llevando la guerra al territoriu brasilanu, col fin de cortar les comunicaciones y aisllalos de les sos reserves y fuertes de suministru y recursos. El prócer explicitó esto n'unu de los sos oficios de 1816 con [[Andresito Guaçurarý|Andresito Guazurarí]] y Miguel Barreiro. <ref name="Tabaré Melogno"/> Manifestar escontra Andresito Guazurarí con cuenta de: «Si ellos prepárense a faer otra tentativa per dalgún llau, ye precisu roba-yos la vuelta y entra-y -yos por otra…»<ref name="Tabaré Melogno"/> Y a Barreiro comunicábalu que yera precisu «abrir la campaña contra ellos y dar primero pa descompaginar toles sos idees» y anunciába-y un movimientu puestu y xeneral en tola llinia”; los golpes “mas rápidos y fuertes tendríen d'esperimentase en Misiones”, lo cual crearía dificultaes a los portugueses pa obrar sobre Montevideo.<ref name="Artigas"/> “El movimientu xeneral haber de faer cola brevedá y sorpresa posibles, a que'l so fin voi impartir ordenar y procuros convenientes”, polo cual encarecía la necesidá de que se-y comunicara cualquier noticia pa poder “dirixir los movimientos cola rapidez que demanden les circunstancies”.<ref name="Artigas"/> Ente que Fernando Otorgués ordenábalu que cubriera la ruta d'invasión del [[ríu Yaguarón]], reforzando'l so reximientu coles milicies de Cerro Largo. Ente estes midíes Artigas dispunxo la creación de los Cuerpos Cívicos” y de “Llibertos”. El Cuerpu de Cívicos componer de seis compañíes, una d'elles de granaderos y otra de cazadores. Esta unidá taba a órdenes direutes del Cabildru de Montevideo, siendo'l so xefe'l sarxentu mayor [[Manuel Campos Silva]], figurando ente los Oficiales más distinguíos de la sociedá.<br /> L'efectivu total de la unidá, incluyendo la plana mayor yera de 31 oficiales, 25 sarxentos, 33 cabos, 3 tamboriteros y 380 soldaos.<br /> El Cuerpu de Llibertos componer d'esclavos apurríos per cada dueñu proporcionalmente a los sos disponibilidades. El so comandante yera [[Rufino Bauzá]], quien tamién foi l'encargáu d'entamalo n'agostu de 1816.<ref name="Edison Alonso"/> === Organización militar de les tropes artiguistas === Artigas, tamién fraccionó'l territoriu de la Banda Oriental, en cinco zones militares, caúna sol mandu d'un xeneral:<br /> La primera, ocupaba un territoriu que diba dende Montevideo hasta'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]], cuntando dicha zona con 1661 places (pueblos, ciudaes y villes). Taba controlada pol comandante [[Manuel Francisco Artigas]], a quien el so hermanu ofició-y al respeutu. Encamentó-y especialmente que la construcción de la Caballería Cívica facer por partíos y escuadrones, con cuenta d'asegurar la so necesaria cohesión.<br /> La segunda zona militar diba dende'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]] hasta'l [[ríu Yi]] y el [[ríu Negru (Uruguái)|Río Negro]], siendo'l so comandante [[Tomás García de Zúñiga]].<br /> La tercera o la del Este, tenía por principal departamentu [[Departamentu de Maldonado|Maldonado]] y el so comandante yera [[Ángel Núñez]].<br /> La cuarta entendía a [[Departamentu de Colonia|Colonia]], que'l so comandante yera [[Pedro Fuentes]].<br /> La quinta entendía a [[Departamentu de Soriano|Soriano]] y el so comandante yera [[Miguel Gadea]].<ref name="Edison Alonso"/> El caudiellu oriental en sí, pa la resistencia, cuntaba con unos 6.000 o 8.000 homes n'armes,<ref name="Tabaré Melogno"/> dalgunos alcen la cifra a 9.000<ref>Mitre, Bartolomé (1968): ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina'', tomu&nbsp;III (páx.&nbsp;202). Buenos Aires: Editorial Universitaria de Buenos Aires. {{Cita|D'esta miente, al empecipiase la invasión portuguesa, Artigas podía disponer d'un exércitu de 6.500 a 7.000 homes, ensin cuntar una división de 1.200 homes, que coles mesmes s'entamaba en Corrientes, y de una reserva mayor entá, que tenía puesta n'Entre Ríos, tou lo cual formaba un total de cerca de 9.000 homes, que bien empobinaos y sobremanera combinándose coles fuercies de Buenos Aires fadríen imposible la invasión portuguesa.}}</ref><ref>Rojas Mery, Eulogio (1946): ''Independencia de Suramérica Hispana: el so grandor y miseries. Estudiu conxuntu de los principales acontecimientos políticos y militares de la independencia, encontáu en documentos de la dómina'' (páx.&nbsp;267). Montevideo: Claudio García Ed., 1946. {{Cita|Artigas se aprestó a la defensa n'unión de los sos segundos, Fructuoso Rivera, Otorgués, Verdón y Andrés Guacararí (llamáu Andresito) de Misiones y, con un Exércitu irregular de cerca de 9.000 homes, Andresito avanzó en territoriu (...).}}</ref><ref>Bollu, Santiago (1897): ''Manual d'historia de la República Oriental del Uruguái'' (páx.&nbsp;355). Monteverde: A. Barreiro y Ramos, 1897. {{cita|Artigas tenía 9.000 homes: 1.500 de Rivera, 800 de Otorgués, 1.000 sol so mandu personal, 2.000 de Andresito, 1.200 de la división correntina, otros tantos de la entrerriana y el restu santafesinos. Dos mil participaríen de la ofensiva qu'entamaba llanzar contra los invasores.}}</ref> o 10.000,<ref>Carlos de Alvear (1827). [https://books.google.cl/books?id=ncX3DD3dtO0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Esposicion (sic) que fai'l General Alvear, pa contestar al mensage del gobiernu de 14 de setiembre de 1827'']. Buenos Aires: Imprenta Arxentina, pp. 14</ref> na so mayoría milicies, bonos y bien móviles [[guerrilla|guerrilleros]] pero ensin disciplina militar y precariamente armaos.<ref>Ribeiro, Ana (2009). ''Los tiempos de Artigas''. Tomu II. Planeta, pp. 165. ISBN 9789974685055.</ref> Por esto mesmu teníen una gran caballería pero escasa infantería.<ref>Alvear, 1827: 15</ref> La cifra inclúi tamién unos 3.000 guaraníes.<ref>Silvestre Pérez (1948). ''Filosofía del federalismu nel Río de la Plata''. Buenos Aires: Tip. Atlántida, pp. 346. {{Cita|(...) fixeren cristianos, alzándolos nel so conceutu de redimíos pola sangre de Dios. Artigas cunta con ellos en tolos grandes momentos: y nes sos files forma'l gran xefe de milicies que foi Andresito, que los empobinó en númberu de 3.000 y acompañó con fidelidá exemplar al Proteutor de los Pueblos Llibres. (...) Ye dignu de notase que los grandes federales, poles razones de selo, y qu'esaminemos, tuvieron que ser amigos de los aboríxenes, los indios.}}</ref> En conclusión; dientro d'un marcu políticu defensivu, montó un plan estratéxicu ofensivu, tratando de llevar la guerra al territoriu enemigu, entamando un contragolpe, pa cutilo nel so puntu más débil y más sensible: les sos llinies de comunicaciones. Pa llograr les fuercies necesaries pal cumplimientu de la so maniobra, combinó l'aición ofensiva nel norte con una defensiva elástica nel sur de la Banda Oriental.<ref name="Edison Alonso"/> ==== Planificaciones militares nel Sur de la Banda Oriental ==== Artigas anunciaba les midíes tomaes pa la concentración de tropes nel norte, pero nun desdexaba'l sur, onde se van repitir órdenes: “que sala don Fruto con cien homes” a cubrir Maldonado y “reforzar el puntu de [[Fortaleza de Santa Teresa|Santa Teresa]]”; que se-y unvien, con urxencia “cien quintales más de pólvora, bales de fusil… piedres de chispa”.<ref name="Artigas"/> Debiendo asina, el comandante [[Fructuoso Rivera]] colar a Maldonado cola so segunda División d'Infantería Oriental pa operar en forma conxunta con Otorgués, para dende ellí, ponese n'actividá, escontra [[fortaleza de Santa Teresa|Santa Teresa]], o escontra la Capital “si siguíen los buques escontra esi destín” (ye dicir si desembarcaben en Ríu Grande y avanzaben per tierra);<ref name="Artigas"/> [[Manuel Artigas]] tenía d'entrar “con dos escuadrones a Montevideo y armar cola xente d'esta… otru escuadrón de caballería”,<ref name="Artigas"/> ente que “el tren volante tien d'asitiase en [[Canelones]]”,<ref name="Artigas"/> onde se formaría, tamién, dos campañes cíviques, para la so custodia. Y terminaba con una nota optimista: “Cuentu sobre ocho mil homes puestos a abrir campaña. Si llogramos que sían favorables les primeres resultancies, creo que Portugal se mirara perbién antes d'aportunar na empresa”.<ref name="Lloza"/> [[Archivu:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|thumb|225px|''Artigas na Ciudadela'' (1884), cuadru de [[Juan Manuel Blanes]].]] Rivera, asitiáu nel departamentu de [[Maldonado]], tendría de vixilar la ruta de angustura, ente que [[Fernando Otorgués]], que taba asitiáu na redoma de [[Melo]], cubriría la llinia d'invasión de la [[Cuchiella Grande (Uruguái)|Cuchiella Grande]]. ==== Planificaciones militares nel Centru de la Banda Oriental ==== L'Agrupamientu Central, fraccionáu en dos destacamentos, avanzaría en direición a San Diego, cuartel xeneral de los portugueses.<br /> El destacamentu de vanguardia, a órdenes de Latorre, con 3.400 homes, tenía por misión bater al Marqués de Alegrete. Artigas depués mandaría un destacamentu, al mandu d'él mesmu, en reserva pa sofitar y dirixir el movimientu invasor de Latorre. ==== Planificaciones militares nel Norte de la Banda Oriental ==== Artigas tenía planiada la campaña que formaría nel Norte, pa detener la meyora lusa-brasilanu, calculando con precisión tolos movimientos que tenía de realizar. El capitán Miño, que s'atopaba en [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]], n'observación de los paraguayos, recibió orde de treslladase a [[Apóstoles (Misiones)|Apóstoles]]; tenía de travesar el ríu Uruguái frente a [[Concepción de la Sierra|Concepción]], o por onde dispunxera Andresito, y operar nes Misiones Orientales, sofitando los sos movimientos nos d'esti postreru, qu'invadiría con 2.000 homes de toa arma, travesando'l ríu Uruguái por Santo Tomé, pa sorprender y atacar [[São Borja|San Borja]], llibertar a los pueblos de les Misiones y siguir hasta la boca del Monte Grande; en casu de nun poder pasar por Santo Tomé, tenía de faelo más embaxo, eventualmente por Yapeyú y buscar contautu con Berdún. Sotelo y el teniente Riquelme, cola división que formaría en Yapeyú, cruciaríen pellí l'Uruguái y obraríen d'esti llau de Santa María. [[José Antonio Berdún|Berdún]], avanzando coles divisiones d'[[Entre Ríos]], dende [[Concepción del Uruguay]], escontra'l norte, pola mariña occidental del ríu Uruguái por [[Belén (Uruguái)|Belén]], trasponer el [[ríu Cuareim]] y atacar escontra Ñanduí, devasando tolos rincones qu'hai ente'l ríu Cuareim y el ríu Ibicuy.<ref name="Lloza"/> Artigas pasaría al [[ríu Cuareim]], teniendo d'aidase recíprocamente cola columna Sotelo-Riquelme (Yapeyú), pa xunise sobre'l pasu Santa María onde ta'l campamentu d'ellos” (los brasilanos) y axuntase con Otorgués en Santa Tecla. Nel esfuerciu bélicu qu'esixó l'enfrentamientu de la invasión lusitana, tolos pueblos de les provincies de la [[Lliga Federal]] del territoriu incluyíu'l ríu Uruguái y [[ríu Paraná]], ofrendaron un oneroso sacrificiu de sangre.<ref>Bartolomé Mitre (1950). ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina''. Buenos Aires: Editorial Suelu Arxentín, pp. 368. {{cita|Coles mesmes disponía que l'alférez don Pantaleón Sotelo, con cuatro soldaos, fora entamar una división d'indios misioneros en Yapeyú, al envís d'invadir pol so frente, al empar que Andresito, a la cabeza de 2.000&nbsp;homes verificar lbicuy enriba. “Nun hemos do aguardar á qu'ellos precisamente nos ataquen”, escribía Artigas. [...] Invadiendo les Misiones Orientales pol Uruguái y el Cuareim, se posesionaba d'un territoriu que imposibilitaba la invasión portuguesa pela frontera norte, á la vegada que amagaba la invasión del Este pel costazu, pudiendo llevantar nos siete pueblos una fuercia de 1000 a 1500&nbsp;misioneros, que xuníos á les divisiones d'[[Andresito Guaçurarý|Andresito]], [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]], [[José Antonio Berdún|Verdún]] y la [[José Gervasio Artigas|so mesma]], ensin cuntar les de [[Fructuoso Rivera|Rivera]] y [[Fernando Otorgués|Otorgués]], nin les d'Entre Ríos y Corrientes, podríen formar una masa de 5.000 homes, fuercia dos veces cimeru a toles que l'enemigu podía presentar pol [[río Pardo]].}}</ref> En proclamar, que'l [[9 de xunetu]] de 1816, dirixera'l gobernador [[Juan Bautista Méndez]] a los sos paisanos correntinos, afirmaba que fadría una “''inxusticia irremisible al vuesu patriotismu, si duldara un momentu de la nuesa enerxía y prontitud en sostener los sagraos derechos que xuremos sostener de pies de los altares''", y que, arriendes d'ello, tenía de mirase “''a tou vecín estante y habitante de los territorios al mio comandu, como soldáu de la patria''”.<ref name="Gómez"> {{cita llibru | autor = Hernán F. Gómez | títulu = Historia de la provincia de Corrientes: dende'l tratáu del Cuadriláteru a Pagu Llargu | añu = 1929 | editorial = Corrientes: Imprenta del Estáu | id = }}</ref> Méndez coló al teatru de los sucesos, tomando posiciones na llinia xeneral escurrida por Artigas. Nes fuercies de Méndez colaron, milicianos de tola [[Provincia de Corrientes]], sobremanera dempués que les victories d'[[José de Abreu (militar)|Abreu]] obligaron a reforzar los efectivos. El sacrificiu correntino hubo d'anovase, depués, cuando tuvieron d'encarar la defensa del so suelu, amenaciáu pola invasión portuguesa que s'esplegaba victoriosa na [[Provincia de Misiones]].<ref name="Tabaré Melogno"/> == Desenvolvimientu de les aiciones béliques terrestres == === 1816 === La llucha empezó'l [[28 d'agostu]], cuando la vanguardia del exércitu de [[Carlos Federico Lecor]], al mandu del mariscal [[Sebastião Pinto de Araújo Correia]], ocupó la [[Fortaleza de Santa Teresa]], alvirtiendo, nuna proclama, que “''los xenerales portugueses teníen instrucciones de tratar a los orientales como a los sos fíos''”.<ref name="Homem, Cel. J.S.Torres"> {{cita llibru | autor = Homem, Cel. J.S.Torres | títulu = Annaes das guerras do Brazil com os Estados do Prata y Paraguay | añu = 1911 | editorial = Rio de Janeiro: Imprensa Nacional | id = ISBN }}</ref> ==== Frente militar nel norte ==== Una vegada informáu [[José Gervasio Artigas|Artigas]] de la invasión de [[Carlos Federico Lecor|Lecor]], mandó poner n'execución el so plan. Cumpliéndolo Andresito reconquista les Misiones Orientales, diendo escontra l'antiguu amenorgamientu xesuita de [[São Borja|San Francisco de Borja]] coles mires de conquistala. Ente que l'alférez [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]] traviesa la parte alta del [[ríu Uruguái]], pa brinda-y sofitu a les tropes del xeneral [[Andresito Guazurarí]]. La meyora de Andresito escontra San Borja fíxose imparable, [[12 de setiembre]] Andresito traspuso l'Uruguái pol [[pasu de Itaqui]], produciéndose la primera escaramuza contra les fuercies portugueses qu'intentaben torgar l'encruz. A otru día les fuercies de Andresito llograron la victoria de [[San Juan Velho]] y, el 16 de setiembre, la de [[Rincón de la Cruz]] trunfos que faíen posible la meyora a San Borja, cuartel xeneral del brigadier Francisco das Chagas Santos, d'agora en más el so eternu rival.<ref name="Artigas"> {{cita web |apellíu = Biblioteca |nome = Nacional |enllaceautor = |títulu = Archivo Artigas. Tomu IV. Páxina 301 - 400 |añu = 1953 |Edición = |allugamientu = Montevideo |editorial = |ID = |url = http://www.bibna.gub.uy/actualidad/Coleiciones/t4/301-400.pdf |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Mientres, [[Joaquín Javier Curáu|Curáu]] que s'atopaba nel [[Río Pardo (Rio Grande do Sul)|río Pardo]], colaba escontra'l [[ríu Santa María (Brasil)|Pasu de Rosario]], nel [[ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], adelantrando destacamentos de débil efectivu, con misiones de reconocencia y cobertoria. Pa oponese a la meyora del comandante [[José Antonio Berdún|Berdún]], qu'avanzó pol [[ríu Cuareim]], Curáu destacó al Brigadier Da Costa Revello, pero la so busca llueu resulta infructuosa. Coles mesmes, Curáu esprendió una partida a órdenes del teniente coronel [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]] p'atacar a les tropes de Sotelo, tratando de torgar que les fuercies de Sotelo y Andresito llograren xunise. El mesmu Curáu avanzó hasta les márxenes del [[Ríu Ibirapuitã Mozu]] dende onde llanzó un destacamentu al mandu del comandante Alejandro Queiró escontra la [[cuchiella de Santa Ana]], a veres del ríu Cuareim, topetando'l [[22 de setiembre]] cola vanguardia del exércitu de Artigas, a órdenes del comandante Gatel. Les tropes artiguistas, alzar cola victoria dempués de que'l comandante Queiró bater en retirada escontra'l gruesu de la so división, no que sería llamáu darréu como la [[Batalla de Santa Ana]].<ref name="Edison Alonso"/> Sotelo que travesó'l ríu Uruguái en Yapeyú, pa poder desembarcar nes [[Misiones Orientales]] (Provincia onde s'atopaba Andresito) foi atacáu por sorpresa'l [[21 de setiembre]] por Abreu, que lu tomó 1.500 reses y bastantes caballos, obligándolo a tornar nuevamente a la parte occidental del [[ríu Uruguái]]. Ente que Sotelo taba en primeres instancies incapaz d'arrexuntase coles tropes de Andresito, el mesmu Andresito enllantó'l mesmu día, el 21 de setiembre, un sitiu sobre l'amenorgamientu de San Borja. Sotelo una vegada en [[Provincia de Corrientes Corrientes]] reorganizóse ya intentó un nuevu pasaxe más al norte del ríu Uruguái, frente a la barra del [[ríu Ibicuy]], utilizando pequeñes embarcaciones. Atacáu nuevamente en tales circunstancies por Abreu, viose precisáu a arrenunciar de los sos propósitos, progresando pela marxe derecha del ríu Uruguái con cuenta de reforzar a Andresito que sitiaba San Borja, el so pueblu natal. Depués de 13 díes de sitiu, el [[3 d'ochobre]] Andresito ordenó l'ataque a la ciudá, pero'l Brigadier [[Francisco das Chagas Santos|Chagas]] que recibió sofitos del Coronel [[José de Abreu (militar)|Abreu]], llogró ganar a Andresito na [[Batalla de San Borja]], obligándolo a repasar el ríu Uruguái, con cuenta de reorganizase. Cuando Curáu enterar d'estos sucesos, decidió atacar a Berdún, destacando al brigadier [[Juan de Dios Mena Barreto (I)]] el día 13 d'ochobre de 1816. Dempués de 5 díes de marcha enterar de la posición de Berdún, qu'avanzaba escontra al norte con un exércitu de 700 homes, procurando protexer a Andresito y a Sotelo. Depués d'interceptar a Berdún, Mena Barreto esperó un día más y el 19 d'ochobre llanzóse sobre él ganándolo, na [[Batalla de Ibirocahy]] dempués d'una sangrienta llucha. Derrotaos tolos tenientes de Artigas, solo quedaba la columna de Artigas, a la que procuró atacar Curáu. Pa facilitar les sos operaciones, los portugueses adelantraron el so Cuartel Xeneral hasta la mariña del [[ríu Ibaracohi Grande]], coles mires d'averase más a los orientales. Artigas atopábase acampando cerca de Carumbé, un ríu afluente del Ríu Cuareim. Curáu encamentó al Brigadier Joaquín de Oliveira Álvarez la misión d'atacalo. Na nueche del [[24 d'ochobre]] Oliveira Álvarez empecipió la so marcha escontra la cuchiella de Santa Ana, topetando contra les tropes de Artigas el día [[27 d'ochobre]], nun llugar próximu a les puntes del ríu Cuareim.<ref name="Edison Alonso"/> Na [[Batalla de Carumbé]] el xefe portugués decidió esperar l'ataque artiguista, del otru llau d'un pequeñu regueru, formáu en batalla, l'artillería nel centru de la infantería y la caballería nes ales detrás del centru. El día 27, Artigas resolver a cruciar el regueru, adoptando la formación de “Corralito”; esto ye, de “media lluna”, con 500 [[Fariñones (Uruguái)|fariñones]] y negros d'infantería nel centru, y la caballería nos estremos; indios [[charrúas]], [[Minuán|minuanes]] y [[Guaycurú|guaycurúes]], daqué a la retaguardia, a manera de reserva. Pero al atacar Artigas, Oliveira reforzó l'ala esquierda y contraatacó, desfaciendo'l centru oriental y retirándose, depués de perder 500 homes, escontra'l [[ríu Arapey]], pa reorganizar les sos fuercies.<ref name="Tabaré Melogno"/> Trés díes depués de la Batalla de Carumbé nes Punta del ríu Arapey, Artigas oficiaba al Gobernador [[Miguel Barreiro]]: {{cita|“Los enemigos fixéronnos enforma estroza cola so Caballería, que siempres rompió les nueses ales y la llinia d'infantería por ser sencielles; escriba V. á Don Fruto (Fructuoso Rivera) que nun esperimente'l mesmu error: Que ponga bonos Oficiales y xente de Caballería; y la Infantería que nun engarre n'ala sinón que presente batalla bien reforzada”.<ref name="Edison Alonso"/> }} Con esta derrota de Corumbé toles columnes invasores de Artigas fueren vencíes nel curtiu periodu de 36 díes, por un enemigu capaz, que pola rapidez y enerxía de les sos operaciones, cumpliera exitosamente la misión que s'había confiáu, d'esbaratar el plan ofensivu de Artigas, que lo conocíen y adelantráronse a la so execución, torgando asina la xunta de les sos fuercies y l'ésitu d'un plan tan intelixentemente concebíu.<ref name="Antunez Olivera"> {{cita llibru | autor = Ángel Oscar Antunez Olivera | títulu = Artigas | añu = 1951 | editorial = Montevideo: Diariu “[[El País (Uruguái)|El País]]” | id = }}</ref> ==== La misión Durán-Giró ==== Mentanto'l gobiernu montevideano, al traviés de [[Miguel Barreiro]], comunicar con Juan Martín de Pueyrredón en procura de sofitu. Tien De recordase que, más allá de les pergraves diferencies ente'l artiguismo y la política centralista y unitario siguida poles socesives alministraciones de Buenos Aires, la Provincia Oriental siguía formando parte del país, denomináu [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]. Pueyrredón respondió que se proponía unviar darréu a Montevideo 600 fusiles, 500 sables, 4 cañones y 200.000 cartuchos, lo que yera una ayuda considerable. Pero condicionó la entrega d'esti material, y tola so actitú posterior ante la invasión, a la reconocencia, per parte de los [[banda oriental|oriental]]ye, de la so autoridá como direutor supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y de la llexitimidá y representación del [[Congresu de Tucumán]], al cual la Provincia Oriental tenía de comprometese a unviar los sos diputaos. Esto equivalía a arrenunciar a la llucha pol federalismu autonómicu. Barreiro encamentó entós a [[Juan José Durán]] y [[Juan Francisco Giró]] como delegaos con poderes pa poder llegar a un alcuerdu ente les dos partes. Pueyrredón recibió a los comisionados orientales con grandes honres, y axuntar con una xunta estraordinaria consultiva integrada poles principales autoridaes del Estáu. Depués de ser escuchaos los dos diputaos [[banda oriental|oriental]]ye, que dieron un panorama de la situación que se vivía, el direutor supremu propunxo la declaración de guerra a Portugal si los invasores nun se retiraben darréu. La xunta refugó esta proposición y resolvió sicasí la unviada a Rio de Janeiro d'un representante qu'esixera la reconocencia de la independencia de les Provincies Xuníes y pidiera esplicaciones pola incursión invasora a la Banda Oriental. Pueyrredón entós protestó enfáticamente contra esa decisión, a la qu'atribuyó de cobardía y pusilanimidad, y afirmó que si non se declaraba la guerra como decisión personal yera solu porque nun tenía atribuciones pa faelo. Pidió que la so protesta y les sos acedes pallabres constaren testualmente na acta.<ref name="Maiztegui Cases"/> Durán y Giró, apremiaos pola situación dramática que se vivía na Provincia Oriental, aceptaron les condiciones de Pueyrredón y roblaron, el [[8 d'avientu]] de [[1816]], un alcuerdu pol cual los orientales reconocíen autoridá del [[Congresu de Tucumán]] ―al que s'unviaríen diputaos― y del direutor supremu, y esti comprometer a unviar toa clase d'auxilios pa la resistencia. El gobiernu porteño comunicó de momentu a les demás provincies los términos del conveniu, y espublizó el testu por tolos medios posibles. Los delegaos orientales unviaron darréu lo convenío a Montevideo, y tanto Barreiro como'l Cabildru, ensin dulda aldovinando la reaición de Artigas, manifestaron la so oposición al testu. Y nun s'equivocar; el caudiellu, enteráu de la xestión, unvió una gafienta carta a los delegaos, que contién una de les sos frases más espublizaes y allabaes: {{cita|Por precisos que fueren (…) los poderes que VV.SS. revistíen na so diputación, nunca tuvieron de creese bastantes a sellar los intereses de tantos pueblos ensin el so espresu consentimientu. Yo mesmu nun bastaría a realizalos ensin esti requisitu. ¿Y VV.SS., con mano sele, roblaron l'acta publicada por esti gobiernu'l 8 del presente? Ye precisu o suponer a VV.SS. estranxeros a la historia de los nuesos sucesos, o creelos menos comenenciudos en caltener lo sagrao de los nuesos derechos, pa suscribir unos pactos que envilecen el méritu de la nuesa xusticia y cubren d'ignominia'l sangre de los nuesos defensores. El xefe de los orientales manifestó en tol tiempu qu'ama demasiáu a la so Patria pa sacrificar el ricu patrimoniu de los orientales al baxu preciu de la necesidá.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} La opinión del caudiellu foi determinante, y el conveniu con Buenos Aires quedó ensin efeutu, magar que el [[Cabildru de Montevideo]] intentó salvar daqué al traviés d'una nueva misión encargada a [[Tomás García de Zúñiga]]. Pueyrredón manifestó entós que nun unviaría'l prometíu auxiliu; magar lo cual mandó por [[Colonia del Sacramento]] 300 fusiles, 30.000 cartuchos de guerra y otros pertrechos de guerra. Y contraatacó proponiendo a Artigas un alcuerdu mínimu: paz, comerciu llibre, devolución de prisioneros y unviada de diputaos con plenos poderes p'afaer “''un tratáu firme y estable''”.<ref name="Maiztegui Cases"/> Proponía tamién que Artigas arrenunciara a l'autoridá sobre [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]], provincia qu'interesaba particularmente al gobiernu centralista porque tenía bonos puertos fluviales. Por eses mesmes feches el direutor escribía al Cabildru de Montevideo: {{cita|¿Va Ser posible que pudiera preferise la perda d'esta plaza interesante (Montevideo) y del so formosu territoriu en manes d'un estranxeru […] primero qu'adoptar el sistema d'unidá que rixe'l restu de les provincies sol cual l'individuu ye dueñu de los sos derechos?.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} Artigas nin siquier respondió a la propuesta de Pueyrredón. A partir d'esi momentu Pueyrredón consideróse lliberáu de toa obligación con un xefe que nun reconocía la so autoridá y dedicóse a face-y la guerra a les provincies de la Lliga Federal, con evidente prexuiciu del combate a la invasión portuguesa. Intentó tamién desprestixar al caudiellu oriental, y supónse que foi quien encargó a Feliciano Sainz de Cavia la redaición d'un líbelo infamante nel que s'acusaba al caudiellu oriental de tolos vicios y males imaxinables, que se publicar y espublizó profusamente entós. Ello ye que nos años siguientes la política del gobiernu de Buenos Aires foi de collaboración cola invasión portuguesa. ==== Frente militar nel sur ==== Nel frente militar mientres asina fracasaba l'aición oriental nel Norte, la invasión siguía pola mariña atlánticu. Depués de que la vanguardia de Lecor invadiera pel este de la [[Banda Oriental]], ocupando la [[Fortaleza de Santa Teresa]], estableció'l so Cuartel Xeneral en dichu sitio'l Comandante portugués de la vanguardia [[Sebastião Pinto de Araújo Correia]]. El xefe portugués siguió depués la so progresión llegando a la ciudá de [[Castiellos (llocalidá)|Castiellos]] el [[5 de setiembre]]. Rivera dende la so posición en Maldonado, al enterase de la meyora portuguesa, coló escontra l'este de la Banda Oriental, protexíu por pequeñu cubierta que tienen el so primer contautu col enemigu y darréu foi ganáu na escaramuza del Pasu de Chafalote. La Vanguardia portuguesa siguió la so progresión escontra l'Oeste, en tantu [[Fructuoso Rivera]] reparaba pasu a pasu los sos movimientos esperando'l momentu oportunu p'atacalo, tratando d'algamar los últimos elementos de la vanguardia enemiga.<ref name="Edison Alonso"/> Un destacamentu de la vanguardia del mariscal Sebastião Pinto de Araújo Correia, a la fin topetó, contra les fuercies de Rivera ganándolo na [[Batalla d'India Muerta (1816)|Batalla d'India Muerta]], el [[19 de payares]], quien se retiró dexando 250 muertos, 38 prisioneros, 1 cañón y demás efectivos. El presentar batalla contrariaba les órdenes daes por Artigas, que lu asignara a Rivera una misión de hostigamiento y de defensiva elástica. Depués de producida esa derrota les tropes portugueses vencedores na batalla y comandadas pol mariscal Pinto de Araujo siguieron la so meyora, cuando lleguen al altor del [[Regueru del Sauce (Maldonado)|Regueru Sauce]], nel actual [[Departamentu de Maldonado]], siendo les tropes portugueses exitosamente atacaes na [[Batalla de Sauce (1816)|Batalla de Sauce]] pol Comandante Gutiérrez que pudiera refaese de la recién derrota. Les tropes viéronse obligaes a recular fuxendo n'escorribanda. A pesar d'esa victoria del exércitu oriental, Lecor, siguía les sos marches, escontra la ciudá de [[Maldonado]], al frente del gruesu del so exércitu. Pela so parte n'agostu de [[1816]] Rivera invadió'l [[Cerro Largo (departamentu)|Departamentu de Cerro Largo]], p'atacar a la división del Brigadier [[Bernardo da Silveira]] por Aceguá. Les fuercies del xeneral da Silveira, de la mesma travesaren el [[ríu Yaguarón]], nos primeros díes de payares.<ref name="Edison Alonso"/> [[Fernando Otorgués]] con misión d'actuar n'observación d'esta División, foi atacáu pola vanguardia portuguesa n'avientu de 1816, na escaramuza o [[Combate de Zapallar]]. Ante la superioridá numbérica del enemigu, Otorgués bater en retirada, dexando mínimes baxes, escontra'l [[regueru Cordobés]], escorríu de cerca por una partida portuguesa. Al llegar al [[arroyo Pablo Paéz]], reparando que l'enemigu tenía los sos caballadas bien cansaes, y qu'había desprendíu temerariamente del gruesu, diose vuelta, cargando sobre los portugueses, esvalixándolos el [[6 d'avientu]], na que seria llamada como la [[Batalla de Pablo Pérez]] o Pablo Páez. Depués d'esta aición Otorgués retiróse buscando la incorporación de Rivera coles mires d'axuntar fuercies abondes p'atacar a Silveira qu'acampaba nel Potreru de Casupá. Nel [[ríu'l Torneru]], incorporóse-y a este'l xeneral Rivera, con 1.200 homes y 2 pieces d'artillería. Desinteligencias ente dambos xefes, por razones de mandu, torgaron presentar batalla al enemigu, dirixéndose Otorgués escontra'l [[ríu Yi]]. Rivera destacó a [[Juan Antonio Lavalleja]] en persecución de Silveira, quien, magar ello, llogró llegar a [[Mines]]. Llibre d'esi peligru, Silveira siguió la so marcha escontra Mines, tomando la ciudá pocu tiempu dempués. Favorecíu pel terrén y les serranías qu'arredolen a Mines, Lavalleja sitió a los portugueses na ciudá.<ref name="Edison Alonso"/> Les victories portugueses atayaren ―como se dixo― el plan de Artigas, pero nun destruyeren les sos fuercies. Curáu, depués de los alcuentros colos orientales, dispunxera un repliegue xeneral escontra'l so campamentu de Ibirapuitá, pa folgar y reorganizar les sos tropes. El caudiellu dirixóse, el [[9 d'avientu]], al Cabildru de Montevideo ―onde yá se guaraba l'afandu y l'espíritu d'entrega a Lecor― significándo-y que, según los sos informes, l'enemigu colaba per tierra y per mar sobre la ciudá, y ordenando “''que tola guarnición sala fora a obrar col restu, que tienen de faer la so resistencia en campaña; debiendo al efeuto echar per tierra los murios y poner a salvo tolos artículos y preseos de guerra, por que esa Ciudá nun vuelva ser sofitu de los maldadosos y los enemigos non se gloríen nel so caltenimientu, si la suerte prepáranos un momentu favorable''”. <ref name="Correspondencia"> {{cita llibru | autor = José Gervasio Artigas | títulu = Correspondencia del Xeneral Artigas al Cabildru de Montevideo (1814-1816). | añu = 1816 | editorial = Montevideo: Archivu Xeneral de la Nación | id = }}</ref> Mentanto'l [[conceyu|Cabildru]] Gobernador refundiera'l gobiernu político y militar en dos persones, [[Joaquín Suárez]] y Miguel Barreiro, pa llograr mayor ejecutividad. Cuando se supo de la orde de Artigas, el Cuerpu de Cívicos sublevóse, prindaron a Barreiro y esixeron la reposición nel mandu del Cabildru. La llamada "''[[rebelión de los Cívicos]]''" atayóse porque'l Cuerpu de Llibertos que comandaba Rufino Bauzá y la caballería que mandaba Duarte intervinieron nel rescate de Barreiro ―llograda personalmente por [[Manuel Oribe]]― y detuvieron a los responsables del movimientu.<ref name="Maiztegui Cases"/> Al rematar l'añu [[1816]] nel [[ríu Ibirocay]], frenaron la meyora de Berdún, llugarteniente d'[[Andresito Artigas]]. En Carumbé, ganaron al propiu xeneral Artigas. N'India Muerta vencieron a Rivera y tuvieron camín llibre escontra Montevideo. Al terminar l'añu 1816, los ocho mil soldaos artiguistas taben amenorgaos a la metá (3.200 muertos, casi 400 prisioneros; 1.600 fusiles perdíos, 15.000 caballos prindaos pol enemigu).<ref name="Machado"> {{cita llibru | autor = Machado, Carlos | títulu = Historia de los Orientales | añu = 1973 | editorial = Montevideo: Editorial Banda Oriental, páx. 83 | id = }}</ref> Según les partes portugueses, a la fin d'esi añu solo tuvieron 135 muertos (cosa que ye pocu creíble),<ref>Los guarismos portugueses correspondientes a les diverses aiciones d'esi añu de 1816 fueron impugnaos por historiadores uruguayos. Según les estadístiques lusitanes morrieron nelles 3.190 artiguistas y 350 quedaron prisioneros, tomándose-yos amás 15.000 caballos, armes y municiones, ente elles 5 cañones y 1.600 fusiles y carabines, amás llances, espaes, pistoles y caxes de guerra. Les cifres rellacionaes cola superioridá de les fuercies que se topen siempres del llau de Artigas consideraes desproporcionaes, pa tratar ''de falagar el sentimientu local riograndense'' de la dómina. Impúgnase coles mesmes la cantidá de muertos en files artiguistas: unos 1000 na campaña de les Misiones Orientales y 2 nes files portugueses; 280&nbsp;muertos en lbirocay y 2&nbsp;portugueses; na batalla de Carumbé morrieron 600&nbsp;orientales y 26&nbsp;portugueses; en Catalán, como yá artiguistas y 78&nbsp;portugueses. Descontaos los 290&nbsp;prisioneros de batalla, "queda amenorgáu'l saldu de toles demás aiciones de guerra cabeces escapaes a la cuchiella portuguesa", según aduz l'historiador [[Eduardo Acevedo Díaz]].</ref> pero, de xuru, les tropes orientales viéronse desmoralizadas poles derrotes y Lecor, envalentonado poles socesives victories intimó al caudiellu a que se rindiera. Artigas respondió con rabia: {{cita|“Cuando me falten homes pa combatir a los sos secuaces, haber de combatir con perros cimarrones”.<ref name="El País"> {{cita llibru | autor = El País (Uruguái). | títulu = "Batalles que fixeron historia", Guerra de corsu. El frente naval de Artigas. 1816-1820 | añu = 2005 | editorial = Montevideo | id = }}</ref>}} === 1817 === ==== Frente militar nel Norte ==== Depués de la [[Batalla de Carumbé]], Curáu dirixir al campamentu del [[ríu Ibirocohy Grande]], dexando los destacamentos de cobertoria indispensables, y ocupándose de la reorganización de les sos fuercies. En tal situación los portugueses enterar de que Artigas reorganizárase dempués del la Batalla de Carumbé y ocupaba una fuerte posición sobre'l [[ríu Arapey]], dende onde pensaba reiniciar hostilidáes. Aportunando nel so plan de llevar la guerra al territoriu enemigu, Artigas adelantró a [[Andrés Latorre]] en direición al [[ríu Cuareim]], al mandu de un exércitu de 3.400 homes. El [[Marqués de Alegrete (5°)|Marqués de Alegrete]] decidiera conducir personalmente la invasión, relevando a Curáu del so cargu'l [[15 d'avientu]] de [[1816]], pa imprimi-y un ritmu más dinámicu a les operaciones nel Norte. Poniendo en práutica'l so plan ofensivu, el 20 d'avientu destacó una fuercia al mandu del Brigadier Tomás Da Costa Revello, con orde de colar hasta la redoma de la [[cuchiella de Santa Ana]] y dexase ver pola vanguardia de Artigas, llográu lo cual tenía de recular hasta reincorporase al gruesu que taría travesando'l [[ríu Cuareim]] unes 5 llegües al Sur. L'oxetu d'esta maniobra yera asemeyar una direición falsa d'ataque. El día 28 d'avientu los portugueses enteráronse, por entemediu de dos desertores, que Artigas tenía'l so Cuartel Xeneral nel ríu Arapey, adelantrando destacamentos reforzaos escontra la [[cuchiella de Santa Ana]], con misión de cobertoria. Tal información revelaba con claridá'l dispositivu de Artigas, qu'estremara les sos fuercies en dos agrupamientos: el de vanguardia, de mayor efectivu a órdenes de Latorre formáu por 3.400 homes d'infantería y caballería, con dos pieces d'artillería, sobre la cuchiella de Santa Ana con misión ofensiva. Y la reserva, a les órdenes d'[[Manuel Francisco Artigas|Artigas]], constituyida por unos 500 homes atopábase asitiada nel potreru del Arapey, nunos cuetos d'accesu difícil. Latorre crució'l ríu Cuareim a principios de xineru, buscando al enemigu, que tamién travesar escontra'l Sur pol [[pasu de Legueado]], asitiándose na marxe Sur, casi sobre la retaguardia de Latorre, el 1 de xineru de 1817. En tal situación Latorre preparar p'atacar a los portugueses pola retaguardia, pero estos adelántrense unos 40 km escontra'l sur de la cuchiella de Santa Ana a veres del Regueru Catalán, despistando a los orientales de Latorre y concretando la so entrada en territoriu de la [[Banda Oriental]]. Alegrete, tomó posiciones sobre'l regueru Catalán, y na nueche del día [[2 de xineru]] de [[1817]] el xefe portugués unvia al Teniente Coronel [[José de Abreu (militar)|Abreu]] con un destacamentu d'unos 600 homes y 2 pieces d'artillería contra Artigas que taba en Arapey, coles mires de sorprendelo nel so cuartel xeneral, amás d'eses disposiciones, destaca un Reximientu de Dragones pa interponese ente'l ríu Arapey y la cuchiella de Santa Ana, con misión de reforzar a Abreu y reparar a Latorre. El [[3 de xineru]] de [[1817]], los 600 soldaos portugueses al mandu de Abreu ataquen por sorpresa'l campamentu de José Artigas a veres del ríu Arapey, actual [[Departamentu de Saltu]], no que darréu sería denomináu como la [[batalla de Arapey]], tando en dicha batalla'l mesmu xefe oriental a puntu de cayer prisioneru y obligándolo a retirase precipitadamente, con fuertes perdes n'homes y la totalidá de la so caballada. Llibre de Artigas, el Marqués de Alegrete propúnxose dir el día [[4 de xineru]] de 1817 al alcuentru de Latorre, cuando na mañana d'esi día foi atacáu nel so campamentu, na marxe derecha del [[regueru Catalán]], pol mesmu Latorre, n'alcuentru decisivu, producióse la más sangrienta batalla de tola guerra militar, que sería darréu recordada como la [[batalla del Catalán]]. Paecía que Latorre en principios llograría una contundente victoria sobre l'exércitu lusobrasilanu, pero inesperadamente la caballería correntina, repliégase sobre'l centru, por cuenta de la apaición repentina de Abreu y les sos fuercies, vencedores na batalla de Arapey. Esta llegada causa llerza y desorganización sobre les fuercies orientales, que se ven forzaes a retirase dexando 900&nbsp;muertos y 290&nbsp;prisioneros nel [[campu de batalla]]. Dempués de la batalla de Catalán, les tropes portugueses traviesen el [[ríu Cuareim]] nel Pasu de Legueado y van detenese a media llegua del pasu p'aparcar mientres l'iviernu. El día [[4 de xineru]] de [[1817]], dende [[São Borja|San Borja]], el Marqués de Alegrete, pa evitar una nueva contrainvasión, destacó al brigadier [[Francisco das Chagas Santos]] por que coles sos fuercies destruyera a los pueblos de la marxe oriental del ríu Uruguái, coles mires d'encalorar por tolos medios una nueva invasión artiguista escontra les Misiones. Con órdenes esplícites de “atacar en viva forza vos povos dos insurxentes, arruinalos y queimarlos”.<ref name="Territoriu Dixital"/> Cumpliendo tales órdenes, Chagas afara gran parte de la [[provincia de Corrientes]], escalando, afarando y amburando cuanto pudo; llevaba 1000&nbsp;homes, 5&nbsp;cañones, 11&nbsp;canoes (pa poder travesar el ríu Uruguái) y 9&nbsp;carretes pal so tresporte.<ref name="Territoriu Dixital"/> Chagas llogró cruciar el [[ríu Uruguái]], próximu a la desaguada del [[ríu Aguapey]], onde enllanta la so base d'operaciones, na cual plania les incursiones contra los misiones xesuites misioneres, con fin de destruyiles. Andresito al mandu de unos 500 homes ataca al Mayor Gama Llobu, que con una partida de 300 soldaos d'infantería dirixir a destruyir Yapeyú. El xeneral [[Andrés Guazurarý|Andresito]] llogra ganalo y obligar a replegase sobre Chagas. Cuando dambos xefes aconceyaos intenten atacalo, Andresito esvalixa les sos fuercies p'axuntales a cubiertu sobre les mariñes del [[ríu Paraná]], pudiendo, agora sí, el mayor [[José María da Gama Llobu]] conquistar el pueblu de Yapeyú el día 21 d'avientu. La oportuna retirada del Xeneral Andrés Artigas, perfectamente esplicable y comprensible ―una y bones nun faía más qu'obedecer les órdenes recibíes reiteradamente del xeneral José Artigas, de nun arriesgar nunca una operación si nun se taba seguru de la resultancia―,<ref name="Territoriu Dixital"/> non solo dexó-y salvar la so tropa sinón tamién gran parte de la población, anque non los poblaos. Verificada la so retirada al Paraná más específicamente escontra la zona del [[Miriñay]], adulces va dir axuntando les diverses partíes y grupos de persones que llogren escapar del vandalismo practicáu poles tropes lusobrasilanes empobinaes pol Xeneral Chagas. Sicasí ello, nos primeros díes del mes de febreru, Andresito va poder anunciar tener yá aconceyaos “''más de 1.000 homes”''.<ref name="Territoriu Dixital"/> Coles mesmes que Chagas empecipiaba les sos incursiones al sur misioneru, el comandante portugués de San Nicolás [[Elías Antonio de Oliveira]], con 200 milicianos, cruciaba'l [[ríu Uruguái]] pol [[Pasu de San Isidro]] el 17 de xineru y, depués de ganar el pequeñu destacamentu misioneru del pueblu de [[San Fernando (partíu)|San Fernando]], va siguir hasta'l pueblu de [[Concepción de la Sierra|Concepción]], el que ye escaláu y amenorgáu a cenices el día 19 de xineru. Destruyíos [[La Cruz (Corrientes)|La Cruz]] y Yapeyú, el xefe portugués va remontar el ríu Uruguái, llegando a [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]] el día 31 de xineru. Dende ellí va destacase al so ayudante Manuel José de Mello pa dar en la destrucción de [[Misión xesuita de Santa María la Mayor|Santa María]], [[San Javier (Misiones)|San Javier]] y [[Mártires (Misiones)|Mártires]]. El 1º de febreru la partida del teniente [[Luis de Carvalho]] axuntar col xeneral Chagas, que traía consigo 600 animales, ente caballos, mules y vacunos, productu del saquéu realizáu na campaña. A otru día, Carvalho, con homes escoyíos y armaos, va ser unviáu a atacar y destruyir lo que restaba, quitando los pueblos de la mariña del [[ríu Paraná]], reclamaos pol Paraguay, a los que nun se debía infligir el menor dañu. Depués d'esos sucesos, les fuercies del comandante [[Ignacio Mbaybé]] yeren ganaes al nun poder atopase coles tropes de Andresito. Chagas nun curtiu ralu de 2 meses llogró someter a los pueblos que constituyíen el territoriu, y en dambes márxenes del ríu Uruguái (La Cruz, San José, Itapeyú, Santo Tomé, Apóstoles, Mártires, San Carlos, Concepción, Santa María la Mayor y San Javier), a un réxime de terror qu'ablucó y anoxó inclusive a munchos portugueses. Un testigu brasilanu afirmaba que ''“viera la inmoralidá, el sacrílegu, el robu y el estupro na so puxanza”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Yapeyú foi totalmente destruyíu, y hasta'l mesmu [[Bartolomé Mitre]] refirióse: ''“La historia nun presenta un exemplu d'invasión mas bárbara qu'esta. Dende entós les Misiones Occidentales son un desiertu pobláu de ruines”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> En marzu, pa establecer meyor comunicación con Artigas, el Comandante Xeneral de Misiones, Andresito, treslladáu'l so campamentu xeneral más al sur, cerca de la redoma del [[Ríu Miriñay]], onde depués se construyiría la nueva capital misionera Asunción del Cambay. El 12 de marzu, partíes sos reconquisten La Cruz, tomando prisionera la guardia dexada por Chagas. Pasu ente pasu, dende'l sur, foi reconquistando territoriu ocupáu polos portugueses en coordinación coles tropes correntinas del capitán Aranda. Los paraguayos, ante estes meyores, abandonen Candelaria y los pueblos de la mariña oriental del [[ríu Paraná]]. A principios de mayu casi tol territoriu taba recuperáu, sacante delles guardias sobre los pasos del [[ríu Uruguái]].<ref name="Territoriu Dixital"/> L'actividá desenvuelta por [[Andrés Guazurarí]] y les sos partíes, sofitaes poles milicies correntinas comandadas por Aranda, va ser intensa mientres los meses de mayu y xunu; non solamente hostilizando a les fuercies lusobrasilanes, sinón tamién buscando la reunificación de les sos fuercies. Informáu [[Francisco das Chagas Santos]] d'esta situación, empecipia a mediaos de [[1817]] la so segunda invasión a Misiones, con una fuercia similar a la emplegada a primeros d'añu. Chagas va llegar al pueblu d'Apóstoles el 2 de xunetu. Los misioneros, con gran valentía, salieron al so alcuentru enarbolando bandera colorada, simbolizando que la guerra sería total.<ref name="Territoriu Dixital"/> La llucha que se entabló nes contornes del pueblu foi cruenta y encarnizada a pesar superioridá de les fuercies lusobrasilanes los misioneros con heroicidá aguanten los despiadaos ataques lusobrasilanos, atrincheraos los misioneros nel pueblu, cuando la batalla paecía interminable nel horizonte acolumbrar a les tropes del Xeneral Andresito que veníen sofitar a les tropes misioneres qu'aguantaben n'Apóstoles, gracies a esi inesperáu sofitu en cuestión de poco tiempu los misioneros consagrar cola victoria total na [[Batalla d'Apóstoles]], replegándose por completu les tropes lusobrasilanes fuera del territoriu misioneru y pudiendo asina reconquistar dafechu les tropes misioneres los pueblos ocupaos.<ref name="Territoriu Dixital"/> ==== La capitulación de Montevideo ==== El [[4 de xineru]] de 1817 Lecor tomó la ciudá de Maldonado, tomando contautu cola escuadra portuguesa del Conde de Vianna, alcordando les operaciones pa tomar de Montevideo y estableciendo el so cuartel xeneral d'operaciones en [[Pan d'Azucre (ciudá)|Pan d'Azucre]]. Depués d'eso Silveira, llogra forzar el sitiu impuestu por Lavalleja, incorporándose darréu a les Fuercies de Lecor cerca del so campamentu en Pan d'Azucre. Producíes les derrotes de les fuercies de cobertoria nel Este de la Banda Oriental y la subsiguiente victoria de los lusu brasilanos sobre los orientales nel Norte de la Banda Oriental, poniéndo-y fin al so ambiciosu plan de contra-invasión; enteráu de la meyora del Xeneral Lecor, Artigas resuelve retirar les tropes de Montevideo sacrificando la Plaza. El camín de Montevideo abriérase pa Lecor, que intimaría la rindición del la plaza. El Gobernador [[Miguel Barreiro]] y el Rexidor [[Joaquín Suárez]] qu'exercíen el Gobiernu de Montevideo abandonen la ciudá, colando coles sos fuercies y numberoses families lleales al artiguismo escontra'l [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]], incorporándose a les fuercies de [[Tomás García de Zúñiga]] cola cuenta de hostilizar a los portugueses una vegada qu'ocuparen la ciudá, yá que nun cuntaben cola fuercia nin los medios necesarios pa la defensa de la ciudá porque disponíen solamente de 600 places y una Compañía d'Artillería, siendo escasos los cartuchos de pólvora contra la División de Lecor, que nesi momentu cuntaba con un efectivu averáu de 8000 homes. La precipitación de la retirada torgó cumplir coles disposiciones de Artigas sobre la destrucción de les muralles y fortificaciones de [[Montevidéu]], y na mañana del 19 de xineru los últimos carretones de los orientales salvaben los pasos del [[regueru Miguelete]], cuando encarreraben pol [[Camín Real]], escontra la [[Curva de Maroñas]], les avanzaes de Lecor.<ref>Con fecha 5 de xineru de 1817. Artigas escribiera a Barreiro: {{cita|"Acaben de llegar unos esvalixaos del nuesu exércitu, asegurándome la perda d'este. Por consecuencia ye precisu qu'oficie V. a don Fruto y a Otorgués, por que se replieguen al Río Negro, y V, sala tamién con tola guarnición d'esta plaza, teniendo de tase al primer plan de defensa, echando per tierra los murios".}} Ver:Gregorio F. Rodríguez, "Historia de Alvear", cit. páx. 600)</ref> Celebró sesión en minoría'l Cabildru, manifestando'l Síndicu Procurador [[Jerónimo Pío Bianqui]], ''“que teníen de tomase delles midíes, dempués del abandonu de la plaza fechu pola fuercia armada que primía al vecinderu”'',<ref name="Tabaré Melogno"/> y qu'agora ''“llibres d'aquella opresión, los capitulares topar nel casu de declarar y demostrar públicamente, si la violencia fuera'l motivu de tolerar y obedecer a Artigas”''.<ref name="Tabaré Melogno"/> Los concurrentes compartieron los sos conceutos, declarando que ''“sollerte sumir el tiempu en que la representación del Cabildru taba ultraxada, los sos votos desarmada deponía: vejados entá de les mesma soldadesca y precisaos a dar dellos pasos, que n'otres circunstancies escusaren, teníen d'esplegar los verdaderos sentimientos que taben animaos, pidiendo y almitiendo la proteición de les armes de La so Maxestá Fidelísima que colaben escontra la plaza”''.<ref name="Alcuerdos"> {{cita llibru | autor = [[Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina)]] | títulu = Acuerdo del escastáu Cabildru de Buenos Aires Serie 3 | añu = 1926 | editorial = Buenos Aires: Kraft | id = }}</ref> Fueron entós comisionados ante Lecor y ante el Conde de Vianna, l'Alguacil Mayor, Agustín Estrada, el cura Vicariu, [[Dámaso Antonio Larrañaga]], el síndicu Bianqui y el carauterizáu vecín Francisco Javier de Viana, pa ufiertar la entrega de la ciudá, so la garantía de respetar los derechos llexítimos de la población. El xeneral en xefe portugués contestó nel día, unviándo-y al so proclama promulgada al empiezu de la invasión, onde se declarara que l'Exércitu Pacificador”<ref name="Tabaré Melogno"/> mover contra Artigas y los sos secuaces y non contra los honraos habitantes de la Banda Oriental; concediendo la permanencia del Cuerpu capitular y el caltenimientu nos sos emplegos de tolos oficiales que se-y presentaren al entrar na plaza, y lisonjeándose, a lo último, de que'l [[Xuan VI de Portugal|soberanu portugués]] caltendría a los orientales tolos sos fueros, privilexos y exenciones, con mas “''les franquicies comerciales en concencia entraríen a gociar de mancomún colos demás pueblos de Brasil''”.<ref name="Alcuerdos"/> A otru día, 20 de xineru, faía Lecor la so entrada na ciudá. Al face-y entrega de les llaves, de la ciudá de Montevideo, dixo Bianqui: {{cita|“El Eximo. Cabildru d'esta ciudá, per mediu de la so Sindico Procurador Xeneral, fai entrega de les llaves d'esta plaza a La so Maxestá Fidelísima ―que Dios guarde― depositándoles con prestu y prestar en manes de V.E.; clamiándo-y sumisamente tenga la bondá de face-y el gustu, de que sía que non o eventu que se vea na necesidá de sacupala, nun les apurra a nenguna otra autoridá nin potencia, que nun sía'l mesmu Cabildru de quien les recibe, como autoridá representativa de Montevideo y de tola Provincia Oriental, que los sos derechos hai reasumido poles circunstancies.”<ref name="Alcuerdos"/> }} Contestó Lecor de conformidá, manifestando que lo fadría presente a La so Maxestá Fidelísima (Xuan VI de Portugal), tomo posesión efectiva de la plaza y mandu izar la [[bandera de Portugal]] en tolos edificios públicos, metanes salves y badayaes de campanes, mientres al so pasu andaben a la tema los señores de les families de xente principal” (la oligarquía) nel aplausu y el refundiar de ramilletes de flores. Poco dempués abría'l puertu al comerciu llibre, que llueu vio apostase llugar nos muelles y na rada, a los navíos mercantes de la [[Gran Bretaña]] qu'esperaben provecíes nel ríu de la Plata, l'acobiciada plaza. Esti tratáu de llibre comerciu, naturalizo'l control que pretendía imponer Buenos Aires sobre'l comerciu de les Provincies de la Lliga Federal, abriendo los ríos interiores al comerciu británicu. Nun habría de sentise, sicasí, bien seguro'l Xefe portugués na acabante conquistar ciudá, cuando-y foi necesariu dictar, el 15 de febreru, un enérxicu Bandu, pol cual calificábase a les partíes d'orientales como “''salteadores y perturbadores del aselu publico, que los sos bienes serien quemaos y les sos families feches prisioneres, a bordu de los buques de guerra surtos na badea de Montevideo''”.<ref name="Tabaré Melogno"/> ==== Guerra de guerrilles ==== Dende xineru hasta setiembre de [[1817]] ―dómina en que pudo controlar Lecor les mariñes y el territoriu oriental al sur del [[ríu Negru (Uruguái)|Río Negro]]―. Depués d'esa dómina nes contornes de Montevideo amenábense una gran variedá d'aiciones y alcuentros, casi a diariu.Destacar ente ellos, la esitosa aición del [[Pasu de Pescuezu]] el [[19 de marzu]] en que ye atacada una partida portuguesa sorpresiva y aprovechando la torga del [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|río Santa Lucía]] nuna temeraria carga llevada a cabu por Lavalleja; depués d'esi combate Lecor retirar escontra Montevideo, siempres hostilizado poles guerrilles orientales, siendo depués sitiáu na ciudá pol gruesu de les tropes de Barreiro y Rivera. Pa romper el cercu dende distancia (ocupáu'l [[Pasu del Sable]] por tropes artiguistas), Lecor entama una fuerte columna, integrada poles fuercies d'infantería, caballería y artillería, y fai una salida en direición al [[Departamentu de Florida]]. Al llegar al altor de la zona de [[Casavalle]], ye atacáu sorpresivamente por Rivera, quien depués se repliega, nuevamente escontra Montevideo. Los portugueses viéronse obligaos a construyir una llarga fuesa de trinchera, que mandara construyir el xeneral portugués, dende la barra de [[ríu Santa Lucía (Uruguái)|Santa Lucía]] hasta [[Bucéu (Montevideo)|El Bucéu]] y que los paisanos orientales denominaríen la cabiana reyuna”. Sobre esa llinde, les partíes d'orientales acosáben-y de cutio, nun dexándo-yos salir de tan estrechu cercu.<ref name="Tabaré Melogno"/> La estratexa implementada polos artiguistas nesi territoriu, consistía n'implementar un hostigamiento de guerrilles y una guerra de recursos”, que complicó'l suministru de les tropes invasores y de Montevideo. Los portugueses qu'intentaron delles salíes, fracasaron ante les milicies criollas al mandu de [[Fructuoso Rivera|Rivera]], [[Juan Antonio Lavalleja|Lavalleja]] y [[Manuel Oribe|Manuel]] y [[Ignacio Oribe]]. Nuna única oportunidá llograron, non ensin grandes baxes, forzar el cercu, llegando hasta'l pueblu de [[Pintado|Pintado (Uruguái)]], d'onde tuvieron de tornar rápido a Montevideo, ensin otru botín que delles caballadas.<ref name="Edison Alonso"/> ==== Disidencies ente los xefes orientales ==== N'abril de 1817, Artigas resolvió treslladase hasta les márxenes del [[ríu Santa Lucía Chicu]], pa reparar sobre'l terrén l'estáu de les operaciones. Nes sos conversaciones colos principales xefes ―Barreiro, [[Rufino Bauzá]] y Bonifacio Ramos― el caudiellu supo que la opinión prevalente ente ellos y los sos oficiales yera pola concordia” con Buenos Aires, como únicu mediu de llograr sofitos militares que dexaren la continuación de la guerra contra l'invasor portugués. Artigas refugó con ofiendo esta opinión y retiróse, designando a Fructuoso Rivera como “Comandante Xeneral del Exércitu de la derecha”.<ref name="Edison Alonso"/> Rivera ocuparía les posiciones de Vanguardia asitiándose na redoma de Montevideo, que la so vanguardia taba constituyida por una partida d'unos 400 caballeros a les órdenes de Lavalleja. Ente que Otorgués, col so “Exércitu d'esquierda” ocuparía'l centru de la campaña.<ref name="Edison Alonso"/> La designación de Rivera dábase sobre nun xefe nuevu ya inespertu en comparanza a otros xefes más veteranos, esta disposición de Artigas xeneró una fuerte oposición nos demás oficiales artiguistas. Dellos d'ellos, acompañaos pola opinión de [[Miguel Barreiro]], sostuvieren ante Artigas, nuna xunta con este en [[Pasu del Sable (Montevideo)|Pasu del Sable]], que la marcha de la guerra taba demostrando la necesidá de roblar un alcuerdu con Buenos Aires, debíu al inminente peligru de que la pequeña [[Provincia Oriental]] terminara con una total derrota. L'historiador [[Francisco Bauzá]] ―que'l so padre'l coronel Rufino, foi protagonista d'esos fechos― asevera que'l [[Xefe de los Orientales]] recibió eses opiniones ''“con visible ofiendo”''<ref name="Maiztegui Cases"/> y, pocu dempués, yá de regresu en [[Campamentu de Purificación|Purificación]], decidió poner a Barreiro en grillos. Yá que Rivera fuera l'únicu de los sos oficiales que nun abrir opinión sobre'l puntu (magar que, siempres según l'historiador Bauzá, caltenía correspondencia con Pueyrredón), confirió-y el mandu a Rivera.<ref name="Maiztegui Cases"/> Los principales xefes artiguistas axuntar n'asamblea de Santa Lucía Chicu y resolvieron refugar el nomamientu de Rivera, escoyendo nel so llugar a [[Tomás García de Zúñiga]]. Enteráu d'ello, Artigas respondió con un oficiu, nel cual señalaba que ''“los qu'exhibieron abondos como p'autorizar l'acta de Santa Lucía Chicu tienen de suponese responsables de les sos consecuencies”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Ante esta postura García de Zúñiga refugó'l nomamientu, y depués d'otres incidencies ente Rivera, Fernando Otorgués ―que quedara al mandu de les tropes artiguistas qu'intentaben sitiar Montevideo― y otros oficiales, [[Rufino Bauzá]], comandante del Batallón de Llibertos, resolvió abandonar el combate y pasar a Buenos Aires. La intención yera siguir la llucha contra los españoles y entá contra los portugueses n'alcuerdu col gobiernu central de les Provincies Xuníes. Al traviés de los oficiales [[José Mojaime]] y [[Manuel Oribe]] tramitóse'l treslláu de les tropes a la capital ante'l mesmu Lecor, que procedió con liberalidad y concedió l'autorización solicitada. N'ochobre, y dempués de refugar les ufiertes que'l xeneral portugués fixéra-yos por que convertir en combatientes de la so causa, los reximientos de Llibertos y Artillería viaxaron a Buenos Aires, onde fueron recibíos (estos oficiales y estes tropes abellugaes en Buenos Aires participaríen en [[1825]] de la xesta de los [[Trenta y tres Orientales]] y el so [[Cruzada Llibertadora]] pa llibertar definitivamente al territoriu oriental). La intransixencia de Artigas y el so autoritarismu taben trayendo consecuencies negatives pa la causa. Por esi mesmu tiempu [[Eusebio Hereñú]], en [[Entre Ríos]], decidió, al pie de otros caudiellos y xefes militares ([[Gervasio Correa]], [[Gregorio Samaniego]], [[Evaristo Carriego (militar)|Evaristo Carriego]]) desconocer l'autoridá del Proteutor y buscar un alcuerdu con Buenos Aires. Lo mesmo fixo en Corrientes el coronel Juan Francisco Bedoya, que depunxo al gobernador artiguista [[Juan Bautista Méndez]]. Na mesma Provincia Oriental, el coronel Pedro Fuentes pasar con armes y bagaxes a los invasores y abrió-yos les puertes del la ciudá de [[Colonia del Sacramento]]. Toos estos fechos lleven a pensar que Artigas taba provocando la debacle de la so propia causa, pero esa conclusión nun se sostién; l'aportunante Proteutor, a quien [[Bartolomé Mitre]] llamó con aciertu un home de fierro”, siguió la so llucha en dos frentes, y llogró, en [[1820]], una victoria terrible, atayada nel últimu momentu pola deserción de [[Francisco Ramírez]] y [[Estanislao López]], como se va ver nel so momentu.<ref name="Maiztegui Cases"/> ==== Declaración de Guerra al direutoriu ==== {{AP|Segunda guerra ente'l Direutoriu y Artigas n'Entre Ríos}} El [[13 de payares]] de 1817, dempués d'una consulta a los pueblos sobre si taben acordies col so lideralgu, que se fixo al traviés de los comandantes militares y refundiaron una resultancia unánime al so favor. Artigas unvió a Pueyrredón una carta que significaba la declaración de guerra. Na so parte fundamental, dicía: {{cita|V.E. ye un criminal indignu de la menor considerancia. Pasara a V.E. oyer estes verdaes, pero tien de pasa-y muncho más dar los motivos bastantes al so esclarecimiento; elles van estampaes colos calteres de sinceridá y de la xusticia […] Falara per esta vegada y falara pa siempres; V.E. ye responsable ante les ares de la Patria de la so inaición o de la so malicia contra los intereses comunes. Dalgún día llevantara esi tribunal severu de la Nación y nel ten d'almirase xusticia.<ref name="Maiztegui Cases"/>}} Según el militar y escritor uruguayu Capitán Edison Alonso Rodríguez, Artigas tomó esta disposición por cuenta de les pruebes incontrovertibles sobre l'ayuda qu'emprestaba'l Direutoriu unitariu a les incursiones portugueses, poles mariñes de los ríos [[ríu Paraná|Paraná]] y [[ríu Uruguái|Uruguái]] con cuenta de llograr lleña y ganáu pal consumu de [[Montevidéu]].<ref name="Edison Alonso"/> Por eses mesmes feches cayó prisioneru [[Fernando Otorgués]], en manes de [[Bento Gonçalves da Silva]], y foi unviáu a la Isla das Cobres. Al rematar l'añu 17 rescamplaba que'l artiguismo atopar nuna difícil situación. === 1818 === [[1818]] foi un añu de contrastes pa Artigas nel frente oriental. Les sos primeres operaciones tuvieron ésitu, tomando [[Yaguarón (Rio Grande do Sul)|Yaguarón]], Itaim, la [[Pelotas (Brasil)|ciudá de Pelotas]], y recuperando [[Cerro Largo (departamentu)|Cerro Largo]] y la [[Fortaleza de Santa Teresa]]. Pero un contraataque portugués empobináu por [[Manuel Marques de Sousa]] obligar a retirase nuevamente a la so base en Purificación. Sía comoquier Artigas apoderaba'l ríu Uruguái, posición decisiva que-y dexaba evitar la unión de les fuercies portugueses,al empar que desenvolvía, nel interior de la Banda Oriental, una eficaz aición de guerrilles. Frente a esa situación, Lecor concibió una operación combinada, que-y dexara xunir les sos fuercies y tomar control del ríu Uruguái, p'aisllar a Artigas de les provincies de la mariña arxentina y tratar de tomalo ente dos fueos, nel so apartaz de Purificación. ==== Frente militar norte ==== Nel norte, los lusu brasilanos depués de ser ganaos por Andresito na [[Batalla d'Apóstoles]] y ser espulsaos del territoriu misioneru, empecipiaron un nuevu contraataque. El [[18 de marzu]], el brigadier Chagas salió de San Borja con una fuercia cimero a la de la so campaña anterior, llevando consigo, 800 homes y dos pieces d'artillería. Chagas, depués d'avanzar y tomar la capiya de San Alonso, dirixóse'l 30 de xineru escontra'l pueblu misioneru de San Carlos; les fuercies correntinas del capitán [[Serapio Rodríguez]] y les fuercies misioneres empobinaes por Andresito decidieron esperar a les fuercies lusobrasilanes na redoma de dichu pueblo. El 31 de xineru topetaron finalmente les tropes de Chagas y la de los defensores empobinaos por Andresito y Serapio, perdiendo la [[Batalla de San Carlos (Misiones)|Batalla de San Carlos]] depués de 4 díes d'intensos combates, ente los lusu brasilanos y los defensores de San Carlos. Depués de la sangrienta batalla, Chagas unvió a San Borja a los prisioneros, destruyendo tou lo que quedaba en San Carlos y prosiguió la so meyora escontra'l pueblu d'Apóstoles, llegando'l día [[20 de febreru]].<ref name="Territoriu Dixital2"> {{cita web |apellíu = Poenitz |nome = Alfredo |enllaceautor = |títulu = Andrés Artigas y les sos campañes |añu = 2005 |Edición = |allugamientu = Posadas (Provincia de Misiones), República Arxentina |editorial = |ID = |url = http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap28 |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> Sollertáu Andresito por estes meyores lusobrasilanos sobre'l so territoriu, dispunxo formar una fuercia armada na [[Tranquera de Loreto]]. Pa esto, el xeneral Andrés Artigas tratando de persuadir y axuntar a los distintos grupos de naturales, esvalixaos nos montes, mientres se refaía de 400 caballos pidíos a Caá-Catí, pa montar a les sos vanguardies que taben nel pasu de Concepción y nel de Santa María, pidió ayuda al Gobernador de Corrientes, Méndez. Este encamentó al militar correntino Francisco Vedoya, que con 600 homes debía de sofitar a la causa misionera, pero Vedoya (sofitáu pol Direutoriu Unitariu que buscaba sacar a la [[Provincia de Corrientes]] de la influencia artiguista y sustraer el so sistema federal)<ref name="Territoriu Dixital2"/> en cuenta de acatar la orde, decidió derrocar al gobernador Méndez, tomar el control de la Provincia de Corrientes y enllantar un réxime unitariu en dicha provincia. A pesar d'estos reveses, Andresito llogró'l sofitu de [[Pantaleón Sotelo]], quien nun duldar en dir coles sos tropes pa sumase a les fuercies de Andresito. Andrés Artigas, en llugar de centrar los sos esfuercios en compensar la meyora lusa-brasilanu, yá coles sos tropes formaes, disponer a avanzar sobre Corrientes pa restaurar el federalismu en dicha Provincia.<ref name="Territoriu Dixital2"/> Depués de tomar esa decisión, Andresito venció a les fuercies de Vedoya na [[Batalla de Salaes]],dempués de que, ordenadamente, fixera la so marcha trunfal na entrada de la ciudá de Corrientes, a cuerpu y desarmáu, precedíu y siguíu poles sos tropes y enarbolando banderes tricolores, allabáu pol pueblu. Finalmente repunxo al gobernador federal, Juan Bautista Méndez como Gobernador Intendente, siguiendo instrucciones de Artigas. ==== Frente militar centru ==== {{AP|Ataque portugués a Concepción del Uruguay}} Pa materializar el deséu de Lecor que concebía una operación combinada, que-y dexara l'allampada unión de les sos fuercies y que tenía'l propósitu de dixebrar a Artigas de los sos sofitos entrerrianos, yera absolutamente preciso apoderar el ríu Uruguái. Obedeciendo esta idea de maniobra, Curáu, Comandante de les Fuercies de Rio Grande do Sul, que permanecía inmóvil nel ríu Cuareim, dende la Batalla del Catalán, reabrió les hostilidáes, en febreru de [[1818]], colando escontra'l sur y abandonando el so campamentu con una avanzada de 4.000 homes, llegando hasta'l [[Fervencia]] (llugar del ríu Uruguái onde s'atopaba'l campamentu artiguista de Purificación), sobre'l [[ríu Uruguái]]. El [[2 de mayu]] del mesmu añu, enfusaba'l ríu Uruguái una escuadra portuguesa, integrada pola [[Goleta Oriental]] y dos barques, al mandu de [[Jacinto Roque de Sena Pereira]]. Esta operación realizar col consentimientu del Gobiernu Unitariu que dexó'l pasaxe de la [[isla Martín García]]. Según l'escritor Edison Alonso esta complicidá per parte del Direutoriu quedó comprobada por cuenta de qu'asina lo prueba l'oficiu empobináu a Artigas por Miguel Bonifacio Gadea el 13 de setiembre de 1817.<ref name="Edison Alonso"/> Cola cuenta de completar la defensa de la mariña, Artigas fixo construyir bateríes dos bateríes allugaes, una frente a Paysandú y la otra na barra del [[regueru Perucho Verna]]. Colos 3 cañones que [[Francisco Ramírez]] prindó a les fuercies direutoriales na [[Batalla de Saucesito]], construyóse una batería nel [[Pasu de Vera]], cerca de [[Concepción del Uruguay]] (Regueru de la China). Estes bateríes implementaes por Artigas ufiertaron resistencia, pero fueron amenorgaes depués de ser atacaes en forma combinada por Senna Pereyra y [[Bento Manuel Ribeiro]]. Mientres la escuadrilla portuguesa amenaciaba la villa de Regueru de la China, [[Bento Manuel Ribeiro]] crució na nueche'l ríu Uruguái con 1500&nbsp;homes, diendo escontra la provincia d'Entre Ríos, atacando sorpresivamente pel costazu de les bateríes y flotillas artiguistas na batalla que darréu va ser conocida como la [[batalla de Perucho Verna]], que significó la derrota al comandante artiguista [[Gorgonio Aguiar]], que taba gradiáu en dellos campamentos dende'l [[regueru Yeruá]] hasta Concepción del Uruguay. Depués d'eso, Bento Manuel Ribeiro repasó'l ríu Uruguái en busca de Artigas, llogrando ganar a les fuercies artiguistas na [[Batalla de Guaviyú]] el [[21 de mayu]] de [[1818]], nel actual [[Departamentu de Paysandú]], pero pocu dempués, siguiendo cola so busca foi ganáu na [[Batalla de Chapicuy]] por Rivera, ente que na Provincia de Corrientes, l'aliáu de Artigas, el gobernador Juan Bautista Méndez, foi depuestu pol capitán [[José Francisco Vedoya]], partidariu del centralismu porteño. Por orde de José Gervasio Artigas, Andresito dirixir coles sos fuercies a Corrientes pa encalorar el llevantamientu de Vedoya y reponer nel poder al gobernador Méndez. Depués d'estos sucesos, Bento Manuel Ribeiro, nun se desanimó pola so derrota sufrida na Batalla de Chapicuy y siguió tres Artigas nuevamente, que sacupara Purificación, algamar nel [[ríu Queguay Mozu]] ―4 de xunetu onde lu esbarató por completu, no que sería llamáu darréu como la [[Batalla de Queguay Chicu]]. La intervención de Rivera salvó al caudiellu d'un desastre total, anque ensin torgar que l'enemigu llevara'l parque y unos doscientos prisioneros, ente los cualos taben Miguel Barreiro y la so esposa. Ente que, [[Fructuoso Rivera|Rivera]] nes márxenes del [[Río Negro (Uruguái)|ríu Negru]], cerca del pasu del Rabón foi sorprendíu ―el 3 d'ochobre― por Bento Ribeiro y anque de primeres llogró escapar, nuna espectacular fazaña guerrillera denominada la “[[Retirada del Rabón]]”, foi finalmente algamáu'l día 28 nes cercaníes de [[Regueru Grande (Uruguái)|Regueru Grande]], onde foi totalmente vencíu. Esta derrota na [[Batalla de Regueru Grande (1818)|Batalla de Regueru Grande]] llevó a que numberosos oficiales orientales desertaren acoyéndose nes promeses d'amnistía de Lecor. ==== El desmoronamiento de les fuercies artiguistas ==== Los principales xefes artiguistas fueron morriendo o cayendo prisioneros. El comandante Mondragón apaeció afogáu nel Arerunguá, y el so sustitutu, [[Juan Antonio Lavalleja]], foi prindáu cuando realizaba una batida exploratoria al mandu de seis o ocho homes. El yá famosu guerrilleru artiguista, al trate arrodiáu, ordenó atacar al enemigu, enredar nes [[boleadoras]] y cayó en poder del enemigu. Dizse que cuando diba ser peracabáu, el xefe portugués, almiráu del so valor suicida, esclamó: ''“naide toque un pelo d'esti valiente”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Lavalleja tamién foi unviáu prisioneru a la [[Ilha das Cobres (Rio de Janeiro)|Ilha das Cobres]] o [[Isla de les Cobres]], y con él coló la so esposa, Ana Monterroso, que lo acompañó mientres tol so cautiverio. [[Bernabé Rivera]], sobrín de Fructuoso Rivera cayó prisioneru del xeneral Silveira nel este del territoriu oriental. Tamién en diverses aiciones fueron tomaos prisioneros importantes xefes orientales, como'l coronel [[Manuel Francisco Artigas]], na redoma de [[San José (Misiones)|San José]], y [[Joaquín Suárez]], sorprendíu en Canelones. Tamién cayó en poder de los lusitanos, Tomás García de Zúñiga, entós ensin mandu de tropa, quien traicionó a les sos tropes y pasó a Montevideo onde foi recibíu y gasayáu por Lecor, con grandes considerancies. A casi dos años d'empezar la invasión, Lecor llogró ponese en contautu col exércitu de Curáu y consolidar el so poder nel sur del [[Río Negro (departamentu)|Departamentu de Río Negro]], cola ocupación de [[Colonia del Sacramento]] y los puertos de la mariña, lo mesmo que de tola zona del este, llindando'l control de Artigas a namái'l despobláu norte del actual territoriu d'Uruguái. === 1819 === [[Archivu:IlhaDasCobras.JPG|thumb|300px|left|La [[:pt:Ilha das Cobres (Rio de Janeiro)|Ilha das Cobres]], asitiada sobre la [[badea de Guanabara]] al suroeste de la ciudá de [[Rio de Janeiro]], sirvió de prisión pa los oficiales artiguistas prindaos, como [[Bernabé Rivera]], [[Andresito Guazurarí]] y [[Juan Antonio Lavalleja]].]] ==== La mediación de San Martín ==== L'añu [[1819]] empezó con una mediación de [[José de San Martín]], quien, dempués del so gran encruz de los Andes y la lliberación de [[Chile]], yera'l militar de más prestíu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata. Fondamente esmolecíu pola guerra civil que se desenvolvía ente'l Direutoriu y les Provincies de la Lliga Federal, y pola ocupación de la Provincia Oriental polos portugueses, el ''Llibertador'', que s'atopaba pa esi entós en [[Cuyo]], pidió al prócer chilenu [[Bernardo O'Higgins]] que mediara nel conflictu, y escribió cartes personales dirixíes a Pueyrredón, a [[Estanislao López]], el caudiellu santafesino, y al propiu Artigas. O'Higgins unvió como mediadores al coronel [[Luis de la Cruz]] y a [[Salvador de Cavarela]], col encargu de que s'entrevistaren colos trés xefes antes señalaos. Pero'l direutor, dende tiempu tras en guerra con Artigas, negar a cualquier alcuerdu. <ref> Inclusive lu escribió a San Martín en tonu ofendíu: {{cita|¿Cuálos son les ventayes que Vd. prometióse d'esta fisión Acasu docilizar el xeniu feroz de Artigas, o traer a razón a un home que nun conoz otra que'l so caltenimientu, y que esta na razón del so propiu caltenimientu faenos la guerra […] El siempres diz que quier la paz, pero suxetar a condiciones inxurioses y humillantes a les Provincies Xuníes, y de equí nun se pudiera celebrase un axuste personalmente con esa fiera indócil. [La so misión] resultara un nuevu engreimiento pal y un mayor aliendu a los sos bandíos, a quien va tener esa ocasión más d'alucinar. […] Resolví prevenir a los diputaos que suspendan tou pasu n'exerciciu de la so comisión.}}</ref> O´Higgins ordenó entós a los sos comisionados que tornaren. Les cartes de San Martín a Artigas y López nunca pudieron llegar a destín, porque De la Cruz y Cavarela dar a [[Manuel Belgrano]] (Francisco Bauzá asevera qu'esti les interceptó”) y nun fueron unviaes. <ref>El Llibertador dirixir nestos términos al proteutor: {{cita|Paisanu mio, faigamos un esfuerciu, transemos toos y dediquémonos namái a la destrucción de los enemigos que quieren atacar la nuesa llibertá. Unámonos contra los maturrangos so les bases que Vd. crea y el gobiernu de Buenos Aires mas convenientes, y dempués que nun tengamos enemigos esteriores sigamos la guerra con armes na mano […] El mio sable enxamás se sacara de la vaina por opiniones polítiques, como estes nun sían a favor de los españoles y la so dependencia.}} La carta describe con detalle'l pensamientu de San Martín, quien nunca perdió de vista lo esencial que siempres se centró, en combatir a los realistes, empresa que daquella paecía enforma mas alloñada de lo que realmente taba. Tien De ser particularmente valorada, amás, si tener en cuenta que, a pesar de cuntar que Artigas vencería a los portugueses (“''pal mio los frega dafechu''”), nun sentía pol Proteutor simpatía dalguna, y llegara a escribir que “''nun ye la meyor vecindá'' (la de los portugueses) ''pero por dicir la verdá, preferir a la de Artigas; aquellos nun van introducir el desorde y l'amargura, y este, si la cosa nun se corta, va verificar na nuesa campaña''”. Magar esa mala opinión, enxamás se-y pasó pela cabeza collaborar con un poder estranxero pa llibrase d'un caudiellu compatriota, por bárbaru que-y paeciera. Lloñe a la desobediencia abierta, pa evitar combatir a les montoneras federales. Artigas tuvo apenes vagues noticies de la mediación, y escribiólu a Ramírez: “''antieri llegó equí un peruanu (…) diz que dos diputaos veníen de Chile pa esti destín y fueron tomaos na punta de San Luis''”. De xuru nunca llegó a lleer la carta de San Martín. </ref> ==== Nuevu plan de contra invasión ==== Artigas recibió l'añu 1819 con optimismu, yá que les sos fuercies imponer na mariña y yera previsible una meyora federal sobre Buenos Aires. Tomar de la capital, la instauración nella d'un gobiernu federal y una declaración de guerra a Portugal yeren los elementos esenciales del so proyeutu, qu'apostaba bien alto. Práuticamente ensin xefes nin recursos, Artigas entamó, al empecipiase l'añu siguiente, una nueva ofensiva en [[1819]]. Axuntó les fuercies esperdigaes del comandante Aguiar, y llamó a una parte de los escuadrones indíxenes misioneros y correntinos, al mandu de [[Pantaleón Sotelo|Sotelo]] y del cacique guaraní [[Francisco Javier Sití]], colos cualos formó un efectivu d'unos 3.000 homes. En mayu de 1819, Artigas intentó repitir el Plan de contra invasión fracasáu en setiembre de 1816. El nuevu plan yera tan coraxosu y bien concebíu como los anteriores.<ref name="Edison Alonso"/> Andresito invadiría pel norte, atrayendo escontra esi llau les fuercies brasilanes, a les qu'acosaría con guerrilles, en tanto Artigas siguiendo la sierra de [[São Martinho da Serra]] col gruesu atacaría por sorpresa al xeneral [[Patrício Câmara]] nel [[ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], tratando d'atacar a les llocalidaes de Río Pardo, Cachoeira, Triunpho y les proximidaes de Porto Alegre. En marzu de 1819, Andresito, por disposición de Artigas entamó nuevamente'l so exércitu col fin d'empecipiar un nuevu intentu ofensivu sobre les Misiones Orientales. El 23 de marzu abandonó Corrientes, poniéndose al mandu de les divisiones misioneres. Con estes divisiones, más les correntinas al mandu de Sánchez Negrete, coló pela parte norte del [[Iberá]] y los destruyíos pueblos misioneros, buscando l'encruz del [[ríu Uruguái]]. El [[25 d'abril]] de 1819, Andresito travesó'l ríu Uruguái, con un exércitu qu'en total contabiliza ente 1.600 y 2.000 homes,<ref name="Territoriu Dixital2"/> compuestu mayormente por guaraníes y milicies de Corrientes. Al llegar al territoriu de les Misiones Orientales, les tropes de Andresito darréu llograron ocupar fácilmente los antiguos misiones xesuites de Misiones y el pueblu de San Nicolás (onde estableció'l so Cuartel Xeneral) el 29 d'abril sacante San Borja que se siguió calteniendo so la ocupación lusobrasilana. [[Francisco das Chagas Santos]], sorprendíu poles aiciones ofensives de los exércitos de Andresito, coló sobre'l pueblu de San Nicolás y atacar.<ref name="Territoriu Dixital2"/> Andresito llogró refugar a los sitiadores y escorrer aprofiantemente, depués de recibir un gran bombardéu d'artillería portugués. Chagas pidió refuerzos a Abreu y al gobernador de Rio Grande do Sul, el [[Conde de Figueira]], ente que Andresito, qu'ocupaba San Nicolás, nes Misiones Orientales, onde llograra vencer a Chagas, nel mes de mayu, debía de xunise coles fuercies de Artigas pos nun tenía informaciones sobre la so posición y tuviera serios trestornos cola correspondencia.<ref name="Edison Alonso"/> Dexó la plaza de San Nicolás al capitán [[Khiré]] y dirixóse al Sur buscando la incorporación de Artigas, pero al nun atopalo, y ensin poder comunicase con él, contramarchó y foi sorprendíu y derrotáu por Chagas, na [[Batalla de Itacurubí]] onde foi prindáu pocu dempués y unviáu a la isla das Cobres, al pie de los demás xefes artiguistas.<ref>L'historiador Bauzá, repitíu depués por numberosos historiadores, afirma que Andresito “''foi conducíu a Rio de Janeiro y zarráu nun cuartón, onde morrió pocos meses dempués''”. Pero sábese que nun foi asina. L'historiador Fernández Saldaña pudo pescudar que foi lliberáu en 1821 y “''embarcáu nun bergantín francés xunto con José A. Berdún y catorce o quince compatriotes, llegó'l coronel Andresito a Montevideo el 3 de xunu de 1824''”. Depués piérdese tou rastru ya ignórase la fecha del so fallecimientu.</ref> Cola derrota y la prisión de Andresito, el plan de Artigas había nuevamente fracasáu. Les causes del so fracasu taben fundamentalmente na desproporción numbérica, na diferencia d'organización, armamentu ya instrucción de dambos grupos combatientes. L'efeutu de sorpresa escorríu por Artigas viose anuláu porque los portugueses interceptaron un chasque que llevaba comunicaciones importantes. Entendiendo'l so fracasu, Artigas nun xulgó oportunu siguir alantre faciendo un compás d'espera, aguardando circunstancies más favorables. Dexó entós l'Exércitu estremáu en partíes a órdenes de los sos tenientes, con misiones d'algame llindáu y movióse escontra'l ríu Uruguái, el so permanente centru d'operaciones, con cuenta d'entamar una tercera contra invasión. En payares de 1819, Artigas aprovechó les circunstancies de perder los portugueses la llibertá d'aición, por causa de la hostilidá continua de les guerrilles artiguistas, llanzando la so tercera contra-invasión. Estableció la reserva nos potreros de Arerunguá, dedicáu a concentrar y disciplinar les sos fuercies.<ref name="Edison Alonso"/> Mentanto Lecor atopábase sitiáu en Montevideo por [[Felipe Duarte]], quien fuera nomáu por Artigas, Comandante Xeneral de la llinia sitiadora de Montevideo. El [[17 de payares]] de 1819, Artigas nun oficiu datáu en Les Cañes, dába-y órdenes ya instrucciones sobre la forma de conducir la guerra de recursos, encamentándo-y qu'en casu de ser imposible la resistencia, se bata en retirada sobre'l [[ríu Negru (Uruguái)|ríu Negru]], buscando la reincorporación de les otres divisiones, hostilizando siempres a la invasión. Curáu atopábase atrincheráu nel [[Rincón de les Pites]], el brigadier [[José de Abreu (militar)|José de Abreu]] atopar con 600 homes, nel Pasu del Rosariu del [[Ríu Santa María (Brasil)|río Santa María]], encargáu de cubrir la frontera. Cumpliendo'l so plan d'obrar sobre'l puntu más sensible del enemigu, cortándo-y les sos llinies de comunicaciones, Artigas invadió pola Cuchiella de Santa Ana con unos 300 homes, y cubiertu por una vanguardia d'unos 500 homes al mandu de Latorre, pero foi interceptada de nuevu la correspondencia artiguista enterándose los portugueses de la so idea de maniobra, según esprender del oficiu del [[Conde de Figueira]] (Gobernador de Rio Grande do Sul) fecháu n'avientu de 1819. Artigas llegó hasta'l ríu Santa Maria, atacando'l [[14 d'avientu]] de [[1819]] al coronel Abreu, quien acampaba nes mariñes del [[ríu Ibirapuitán Mozu]], infligiéndole una completa derrota na [[Batalla de Santa María]]. Esta batalla significó un postreru y brillosu esfuerciu de Artigas, llogrando ganar a les fuercies de [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|lusobrasilanes]] y caltenese na zona, magar los ataques portugueses, llibrándose dellos combates, ente'l 17 y el 28, con resultancies indecises. Pero la victoria duró-y pocu, los 400 soldaos que comandaba [[Pedro González (artiguista)|Pedro González]] y qu'intentaron la persecución de los vencíos fueron refugaos pol xeneral portugués Patrício Câmara. === 1820 === L'añu 1820 empezó, con una nueva derrota pal bandu oriental, en xineru, [[Andrés Latorre]], foi sorprendíu y derrotáu na Quebrada de Belarmino, colo que se vio forzáu a reingresar al territoriu oriental. Latorre enfusó hasta [[Tacuarembó]], onde montó campamentu esperando órdenes d'[[José Gervasio Artigas|Artigas]], que fora a Mataojo a buscar caballos. Pero'l 22 de xineru de 1820 el conde Figueira, al mandu de 3.000 homes, atacar por sorpresa a les 8 de la mañana y ganó a les fuercies artiguistas na [[Batalla de Tacuarembó]] poniendo definitivu fin, a la resistencia Oriental. El desastre de Tacuarembó foi l'últimu enfrentamientu ente orientales y portugueses nel cursu de la invasión. Artigas pasó a Entre Ríos, y solo quedó Rivera al mandu de dalguna tropa entamada nel territoriu provincial. La Batalla de Tacuarembó significó'l fin de la resistencia oriental, y de les invasiones lusobrasilanes. ==== Alcuerdu de Tres Árboles ==== En Mataojo ―actual departamentu de Saltu― Artigas ordenó a Rivera que s'incorporara, pero esti, que s'atopaba acampando nel [[regueru de Tres Árboles]] y celebrara yá un armisticiu con [[Bento Manuel Ribeiro]], caltúvose ellí, ensin corresponder al Proteutor. Artigas crució entós el [[Ríu Uruguái]], dirixéndose a Abalos, onde había de procurar supuestamente sofitar el so yá duldosu Protectoráu, enfrentando la llucha colos caudiellos federales de la mariña. == Desenvolvimientu de les aiciones béliques marítimes == === Guerra de Corsu === Magar el recursu de la guerra naval venía siendo emplegáu pola Revolución Artiguista ―tal el casu del ''Sabeyro'' y el ''Valiente''―,<ref>{{cita web |apellíu = Pereyra |nome = Carlos de San Vicente |enllaceautor = |títulu = Pedro Campbell, Los Corsarios Artiguistas |añu = 2001 |Edición = |allugamientu = Montevideo, Uruguái |editorial = |ID = |url = http://www.bhu.com.uy/cultura/artigas/artigas11.htm |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref> qu'entren n'escena a principios de [[1816]] ―puede dicise que los mesmos― según informaba Artigas nuna nota al Cabildru utilícense más que nada ''“p'aidar del ríu los nuesos movimientos per tierra”'',<ref name="El País"/> pero non pa faer la guerra de corsu. Un añu dempués, estes y otres naves ondearían la so bandera tricolor al altor del paralelu 25, llegando llueu hasta Rio de Janeiro, y xubiendo para asediar les mariñes de Badea, [[Pernambuco]], [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]], [[Ceará]] y [[Maranhao]], provocando entós l'alarma que se tradució en convóis, patrulles y refuerzu de la flota, recursos que nun detuvieron a los ardigosos corsarios. <ref name="Paternain"> {{cita llibru | autor = [[Alejandro Paternain]] | títulu = La cacería | añu = 1994 | editorial = Montevideo: Fin de Sieglu | id = ISBN 9974-49-013-8 }}</ref> Pa mediaos de 1816 llegara'l momentu de buscar ayuda nel estranxeru. El caudiellu entró en contautu con [[Thomas Lloyd Halsey]], cónsul d'[[Estaos Xuníos]] en Buenos Aires y notable empresariu, quien utilizó'l corsu como negociu y mediu políticu al empar. Halsey tuvo al tanto al so gobiernu simpatizante cola revolución artiguista― de los procederes del caudiellu. L'alcuentru foi en Purificación, un pueblu fundáu pol prócer a veres del ríu Uruguái. Na entrevista, l'aciertu políticu de Artigas evitó la inxerencia direuta d'una nación estranxera nel procesu revolucionariu ―al nun aceptar les escuadres de mercenarios d'Estaos Xuníos que Halsey ufiertó-y y estendió sicasí, al traviés de la guerra de corsu, la llucha dende'l [[Río de la Plata]] a los mares del mundu. Práutica frecuente na dómina emplegada per Buenos Aires contra los españoles, por casu― consiste nel otorgamiento, per parte d'unu de los batallosos, a simples particulares, de l'autorización p'armar navíos mercantes, capacitándolos p'atacar o asaltar a los buques enemigos y faelos preses. El cónsul norteamericanu partió de Purificación coles patentes de corsu destinaes a [[Baltimore]] y una carta de Artigas pal presidente [[James Monroe]]: {{cita|“aprovecho esta oportunidá favorable pa presentar a V.E. los mios mas cordiales respetos. Los diversos sucesos de la Revolución nun me dexaron hasta agora camudar esti deber colos mios deseos […].”<ref name="El País"/> }} Por que el corsu artiguista tuviera tol valor llegal tuvo de ser reglamentado, delimitándose los derechos y obligaciones de les partes. La [[Ordenanza Xeneral de Corsu]] ye un documentu de 18 puntos ellaboráu por Artigas, nel cual remanar los principios del derechu internacional públicu y ye ―entá dende'l xuiciu actual― un exemplu pol so atueldu, ecuanimidad y cabal sentíu de les normes de la guerra xusta” ([[Ius ad Bellum]]), una vieya doctrina d'orixe filosóficu y relixosu, que codifica el comportamientu bélicu y qu'inspiró la reglamentación inclusive de guerres contemporánees. Les lletres patentes de Artigas consten de tres documento: una patente de saléu, qu'individualiza al barcu determináu'l so [[nacionalidá]]; una patente de corsu, que designa al [[corsariu]] y autoríza-y l'ataque al saléu enemigu, y una carta de presa, qu'atiende a la seguridá de les naves tomaes y la so conducción a puertu. Ye a partir d'entós que s'empecipió una febril actividá corsaria, coles patentes en blancu que'l cónsul d'Estaos Xuníos fai llegar a Baltimore y a otros puertos d'Estaos Xuníos. Dende [[1817]] hasta [[1821]] ―con Artigas yá vencíu y exiliáu nel Paraguay― les mesmes siguiríen siendo daes pol mesmu cónsul Halsey, que collaboró por tolos medios cola revolución ―que coincide col so negociu― como intermediariu y xerente ante'l [[Estáu Oriental]]: inclusive llegó a actuar como armador d'espediciones. La estratexa d'asediu naval de Artigas consistía en bloquiar el [[puertu de Buenos Aires]] torgando que les naves comerciales europees aportaren a él, ente que promovió'l saquéu de les naves portugués y español, ensin mediar más tramite. Por aciu la guerra de corsu, Artigas llograba non solo la interdicción de les rutes marítimes portugueses y españoles ―enzancando'l so comerciu y los sos suministros― sinón que tamién la utilizó como mediu de llegar a la opinión mundial ya interesala na situación d'El Ríu de la Plata. Pero non toes son ventayes, la guerra de corsu tamién supunxo conflictos con intereses imperiales europeos; sofitos nel creciente poderíu naval d'una nación con cuatro décades de vida republicana independiente: Estaos Xuníos, pleitos y alderiques xudiciales nes cortes de [[Maryland]]; reclamaciones de los estaos que se creíen perxudicaos, con llargues remortines de vaivenes diplomáticos; y de la mesma, reclamaciones de los capitanes corsarios, que resonaron dellos años dempués de xurada la Constitución del Uruguái.<ref name="Paternain"/> Les campañes de los corsarios resultaríen estelantes. Alredor de 50 goletes y bergantinos con evocadores nomes, ente otros ''República Oriental'', ''Fortuna'', ''Valiente o Desacobardáu'', llegaron a prindar más de 200 buques enemigos, frente a les mariñes de Brasil, África, les [[Antilles]], [[Madagascar]], España y Portugal. === El corsu artiguista === [[Pedro Campbell]], un irlandés que llegó al pie de los ingleses como invasor, y quedóse nestes tierres pa engarrar como marín de la independencia. A la so escuadra fluvial el artiguismo sumir otres embarcaciones, dándo-yos patente de belixerancia de [[1816]]. Naquel añu decisivu, Artigas fai correr una proclama por tolos pueblos de la Lliga Federal: {{cita|Últimamente a presencia de la irrupción de Portugal, forfugo aquel gobiernu [el de Buenos Aires] los sos movimientos sobre Santa Fe [aliada federal], escitando con xusticia les nueses fundaes rocees. […] Buenos Aires caltién una conducta criminal, calteniendo'l comerciu y les rellaciones con Portugal.<ref name="El País"/>}} La gravedá de les circunstancies nun dexen yá escoyer los medios colos qu'enfrentalos: “''toos tramoyan contra nós''”,<ref name="El País"/> llegaría a escribir ―jaqueado― el xefe de la revolución. Nesi amargosu contestu y ante la traición ―una vegada más― de la Xunta porteña. Artigas ordena'l zarru de puertos col fin de bloquiar a los porteños, y ye Campbell l'encargáu nel [[ríu Paraná]] de desarbolar y poner en custodia la carga de decenes de buques que'l so destín ye Buenos Aires. Les embarcaciones que pasen pela Banda Oriental, por Entre Ríos, por [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]] y [[provincia de Corrientes Corrientes]], terminen siendo prindaes por estos primeres corsarios, que provoquen graves daños al comerciu porteño. Magar la práutica funciona por un tiempu, nesi entós la guerra de corsu de Artigas inda taba entamada en términos de “''hostigamiento, ensin consecuencies''”,<ref name="El País"/> que pudieren considerase drástiques pal comerciu lusitanu. Les naves dedicaes, xeneralmente, yeren d'escasu tonelaxe y el so teatru d'operaciones unviar a un área relativamente pequeña n'Uruguái y el Río de la Plata (ente Buenos Aires y Maldonado), esta área taba controlada, pol comandante [[Pedro Campbell]] y el so escuadrilla formada por faluchos y lanchones artillados. La so actuación tuvo coartada pola censura de Pueyrredon, qu'exerció una severa custodia a los mercantes lusitanos que llevaben destín a Buenos Aires”.<ref name="El País"/> En [[1817]], unu de los momentos más críticos pa la revolución, ye'l momentu nel cual los corsarios dexen de ser una pequeña escuadrilla, que controla una pequeña parte del ríu de la Plata y empiecen a tener más preponderancia nesta guerra. L'exércitu artiguista quedó amenorgáu a la metá, los portugueses empuestos nes principales ciudaes, y el gobiernu bonaerense provocando llevantamientos n'Entre Ríos y amás planiando la invasión de Santa Fe. La defección nel frente oriental cuerre per dientro, los montevideanos que sofitaren la revolución inclinábase agora ante los portugueses, y los sos intereses capitalista y oligárquicu. Polo que l'actuación de los corsarios empieza a pesar cada vez más. Los nomes de los capitales que enarbolan la bandera tricolor y asuelan les mariñes del Atlánticu Norte, el Mediterraneu, Brasil y el Río de la Plata colos sos rápidos y llixeres embarcaciones resúltennos ilustrativos pa cortexar la so procedencia, mayoritariamente anglosaxona: Murphy, Chase, Clark, Taylor, Cathill, Bond, Morgridage, Champlin, Nutre y Daniels. Tan solo esti postreru capital realiza en 14 meses más de 30 abordaxes col ''Irresistible'', llogrando 200.000 dólares n'oru que deposita nun barcu d'Estaos Xuníos. Con bon velame, estos barcos antecesores de los navíos conocíos como ''[[clíper]]s''― pueden averase sobre les sos preses, o safales, en casu de que sían de mayor porte. Con bonos vientos y esperimentáivos práuticos, los buques corsarios qu'operen nel Río de la Plata fáenlo a favor de les canales principales de saléu, llevando les sos embarcaciones a los bariles de los barcos de sable, onde práuticamente s'anula cualquier amenaza de contraataque enemigu. Una vegada determinada la presa, efectuar n'abordaxe con gabitos d'[[arpeo]], colos cualos los corsarios fáense fuerte nel cascu del barcu enemigu, prindando la nave y amadrinando un buque contra l'otru. Utilizaes con fines más bien apavoriantes, solo de ser bien necesariu empléguense les pieces d'artillería, que nun son de gran porte y llindar a culebrinas y cañones de pequeñu y medianu calibre. En realidá, tratar de nun afectar al buque prindáu p'asina poder partilo como botín de presa. La cayida en manes de patriotes de buques mercantes va aprovir de divises a la revolución ―el 4% del total declaráu”, que de xacíu nun ye lo mesmo que'l total prindao y prindao― y amás creería disgustos y tracamundiu ente los países que comercian con Portugal. Pero sobremanera, aquelles seríen grandes aiciones de propaganda, por aciu les cualos la causa artiguista va llograr el sofitu, la simpatía y la opinión pública d'otres naciones. === Conveniu comercial col Imperiu Británicu === Col enfotu de desabastecer a los portugueses, el 3 d'agostu, el Xeneral Artigas robló un conveniu comercial con Inglaterra, anque finalmente'l mesmu nun foi ratificáu pola potencia europea. El tratáu establecía que: {{cita|*Aquellos buques ingleses que comercian cola Banda Oriental tienen qu'usar los sos colores nacionales y tar provistos d'un pasaporte del Comandante británicu. * Van Tener que pagar los derechos fitos nel documentu axuntu sobre les importaciones y esportaciones. * Precísase que nunca se -yos esixirá nenguna contribución o impuestu estraordinariu. * Los mercantes ingleses pueden establecese nes ciudaes puertu de mar y efectuar el so comerciu, pero nun-yos ta dexáu prosiguir al interior. * Nun ta dexáu'l comerciu con puertos en posesión de los portugueses.<ref>{{cita web |apellíu = Bowles |nome = Guillermo (William). |enllaceautor = |títulu = Conveniu Comercial |añu = 1817 |Edición = |allugamientu = Purificación de la Fervencia editorial = |ID = |url = http://www.artigas.org.uy/fichas/hestoria_militar/hm_invasion_lusu_brasilena_07.html |fechaaccesu = consultáu en 2008 }}</ref>}} === Los frentes de combate === ==== Nel ríu Uruguái ==== Basar en pequeñes embarcaciones con que dende Purificación había Artigas establecíu una constante comunicación con Montevideo. A fines de [[1817]], taba yá en funcionamientu una flotilla d'embarcaciones armaes al mandu del capitán [[Xusto Yegros]]. La mesma sofitó los movimientos de los revolucionarios nel so intentu d'invadir los territorios ocupaos polos portugueses. En sofitu de les operaciones contra San Borja, esta escuadrilla destruyó cola so artillería parte de les defenses del pueblu, ocupáu polos portugueses. Otra flotilla n'estrechu contautu coles fuercies terrestres operaba en [[1818]] más embaxo del ríu Uruguái. La mesma foi prindada por [[Senna Pereyra]] en mayu d'esi añu, cuando l'almirante portugués, destruyó les bateríes orientales, que s'atopaben sobre'l ríu Uruguái y depués, transado col so flotilla a [[Bento Manuel Ribeiro]], por qu'invadiera la Provincia d'Entre Ríos. ==== Nel ríu Paraná ==== Mientres la campaña contra Buenos Aires y hasta la cayida de Alvear y asunción de Pueyrredón, en mayu de [[1815]], Artigas tuvo la permanente esmolición de controlar les actividaes comerciales de la ciudá porteña, pa torgar que les mesmes rellacionárense cola Lliga Federal. La solución de dichu problema foi encarada pola aición direuta de les comunicaciones dientro del propiu ríu Paraná, polo qu'ellí surdió, en [[1817]], la primera flotilla de Artigas al mandu del capital francés Luis Lanche. El so flotilla foi la que, nes operaciones de febreru de 1815, bloquió Santa Fe y sofitó les aiciones de Fernando Otorgués. Depués d'eses aiciones, y en razón de la so conducta, Artigas arrestó a Lanche. Va Dicir entós: ''pola arbitrariedá con que se conducía, tener con una barra de grillos aseguráu''. En [[1818]] una nueva flotilla al mandu del irlandés [[Pedro Campbell]] ―con base d'operaciones en Corrientes― caltendría la vixilancia nel Paraná coles mires de torgar el tránsitu de los elementos revolucionarios paraguayos sofitaos per Buenos Aires. Nos últimos meses de [[1818]], cuando Artigas yá taba casi derrotáu, Campbell siguió engarrando ―y llogrando victories― nel ríu Paraná. ==== Nel Río de la Plata ==== Cuando se produció la invasión portuguesa, Artigas dende Purificación apeló al recursu de la guerra de corsu. L'oxetivu yera torgar el comerciu portugués en tola rexón de la Plata. El primer apostadero naval foi Colonia del Sacramento dende onde yera fácil controlar la llegada de los buques mercantes portugueses a Buenos Aires. Ente fines de 1816 y principios de 1817, los corsarios de Colonia prindaron trés mercantes portugueses. El postreru d'estos apresamientos, el de la gorleta ''San Joao Baptista'', motivó la represalia de Lecor al traviés d'espediciones y un serviciu de vixilancia nel ríu. Yá en 1818, Lecor resolvió bloquiar Colonia colos sos barcos y anular asina la base d'operaciones de los corsarios, depués a fines de 1818, Colonia del Sacramento, cayería en manes de los portugueses. ==== Nel Océanu Atlánticu ==== Dempués de [[1818]], imposibilitáu Artigas d'armar barcos en Colonia del Sacramento o Montevideo, recurrió a les sos rellaciones colos Estaos Xuníos pa utilizar los sos puertos, cuantimás el de [[Baltimore]]. Mientres tou anguaño aumentó'l poderíu de los corsarios artiguistas nel Atlánticu, siguiendo en [[1819]] y [[1820]], y el comerciu portugués, amás del español, sufrieron perdes cuantiosas. A tal puntu qu'[[Inglaterra]] negar a aceptar seguros por mercaderías portugueses, nun siendo que fueren tresportaes en buques de l'armada. Portugal viose obligáu a utilizar el sistema de convóis pa protexer a los sos mercantes con naves de guerra. En [[1819]] una escuadra artiguista bloquió los puertos brasilanos nel [[Océanu Atlánticu]] al norte de Rio de Janeiro. La so actividá paralizó práuticamente'l comerciu nortizu con Portugal, al puntu que'l gobernador de [[Pernambuco]] espresó que los corsarios “''amenaciaben con dexalos ensin nengún navío''”.<ref name="El País"/> == Consecuencies == [[Archivu:Gervasioartigas.JPG|right|thumb|230px|[[Bustu]] de [[José Gervasio Artigas]] en [[Belo Horizonte]].]] Al rematar la invasión portuguesa, siquier 4000 orientales (el 6&nbsp;% de la población de la Banda Oriental) morrieren en tres años y mediu de resistencia.<ref name="Peirano"/> Artigas dirixóse entós escontra la banda occidental del ríu Uruguái, acompañáu por 300 caballeros. En tantu, los caudiellos federales Francisco Ramírez d'Entre Ríos y Estanislao López de Santa Fe, siguiendo órdenes de Artigas (el Proteutor”) avanzaron escontra Buenos Aires y el [[2 de febreru]] de [[1820]] ganaron al entós direutor supremu [[José Rondeau]] (quien ordenara a [[José de San Martín]] que viaxara coles sos tropes dende'l Norte pa sofitar la llucha antifederal, porque esti nun acató tal orde) na [[batalla de Cepeda (1820)|batalla de Cepeda]]. Rondeau, depués de la aplastante derrota favorecida poles fuercies federales nesta batalla, viose obligáu a arrenunciar y asoceder [[Manuel de Sarratea]]. Sarratea salió de la ciudá y na actual ciudá de [[Pilar (Buenos Aires)|Pilar]], a 5 llegües de la ciudá de Buenos Aires, atopar colos caudiellos vencedores. Depués d'una curtia negociación, ellí roblóse'l [[26 de febreru]] de 1820 un alcuerdu o pactu ente les provincies de Buenos Aires, Entre Ríos y Santa Fe qu'establecía la paz y l'asunción del federalismu, no que se conocería como'l [[Tratáu del Pilar]]. Conveníase que nel plazu de dos meses axuntaría un congresu de diputaos de les trés provincies — al que se convidaba a les demás a sumar los sos representantes — pa constituyir un gobiernu central qu'instauraría'l sistema federal. Aprobábase una amnistía y decretaba el llibre saléu de los ríos Paraná y Uruguái. Les autoridaes del réxime cayíu teníen d'encarar un xuiciu públicu ante un tribunal que se designaría a propósito. Al respeutive de la Provincia Oriental, invadida y ocupada, dicíase qu'ante ''“la invasión con qu'amenaciaba a Santa Fe y Entre Ríos una potencia estranxera, que con respetables fuercies prime a la provincia aliada de la Banda Oriental”'',<ref name="Maiztegui Cases"/> los gobiernos d'aquelles esperaben de Buenos Aires “''auxilios proporcionales p'aguantar cualquier eventualidá”''.<ref name="Maiztegui Cases"/> Amestábase que: {{cita|[...] anque les partes contratantes tán convencíes de que tolos artículos enriba espresaos son conformes colos sentimientos y deseos del Eximo. Sr. Capitán Xeneral de la Banda Oriental d. José Artigas, según lo espunxo'l Sr. Gobernador d'Entre Ríos, que dicen topase con instrucciones privaes de dichu Sr. Eximo. Pa esti casu, nun teniendo abondos poderes en forma, alcordóse unvia-y copia d'esta acta por que, siendo de la so agrados entrái-y en concencia les rellaciones qué puedan convenir a los intereses de les provincies del so mandu, que la so incorporación a les demás federales mirárase como un dichosos acontecimientu.<ref name="Maiztegui Cases"/> }} Nun se declaraba la guerra a Portugal, como fuera esixencia tayante del Proteutor. Definir a la Provincia Oriental como “aliada” y negábase-y poro, el calter de miembru d'una alianza ofensivu-defensiva (lo mesmo respectu de [[Misiones Orientales|Corrientes]] y [[Misiones Orientales|Misiones]], pero estes nun taben ocupaes). Negar a Artigas el tratamientu de Proteutor de los Pueblos Llibres y nomábase-y solamente como capitán xeneral de la Banda Oriental. D'esta manera Ramírez y López, en virtú de la situación ventaxosa na que taben, tomaron distancia de la so hasta entós xefe Artigas, restándo-y autoridá sobre les sos provincies. Afírmase que, xunto al alcuerdu robláu, hubo un pactu verbal secretu ente Sarratea y Ramírez, pol cual Buenos Aires comprometer a sofitar a esti postreru na so previsible guerra contra Artigas. La unidá del movimientu federal, a la hora del trunfu, quebrábase irremediablemente. El pactu de Pilar, que para Artigas foi una confabulación colos enemigos de los pueblos llibres pa destruyir la so obra y atacar al xefe supremu qu'ellos se dieron por que los protexera»,<ref name="Maiztegui Cases"/> derivó nuna [[Guerra ente Artigas y Ramírez|guerra con Ramírez]] y la firma del [[Pactu de Avalos]] con [[Misiones Orientales|Corrientes]] y [[Misiones Orientales|Misiones]]. Ramírez ganó a la pequeña tropa de Artigas nuna socesión d'enfrentamientos ente xunu y agostu de 1820. En setiembre Artigas se exilió nel Paraguay, lo qu'implicó'l fin del ciclu históricu de casi una década. Mientres esto asocedía, la totalidá del territoriu de la [[Provincia Oriental]], quedaba en manes de los lusu brasilanos, convirtiéndose na llamada «[[Provincia Cisplatina]]», una provincia más del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]]. Cuando en 1820 el rei del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve Juan VI decidió tornar cola so familia y la so corte a [[Lisboa]] pol españíu de dellos movimientos lliberales en Portugal, el fíu mayor del rei y herederu del tronu, don [[Pedro I de Brasil y IV de Portugal|Pedro I de Bergancia]], quedó en [[Rio de Janeiro]] como rexente, Pedro I un mozu intelixente y ambiciosu, que se venceyara colos plantadores y terratenientes brasilanos, púnxose al mandu de la combalechadura independentista brasilana. Cuando en [[1822]] el so padre sollertáu por cuenta de la evidente presidencia de la política impulsada por Pedro al respeutive de les disposiciones que llegaben dende Lisboa, don Xuan IV ordenó al so fíu que tornara a Europa pero esti refugóse y proclamó nel Senáu brasilanu “''Eu fico''” (“Quedo”),<ref name="Maiztegui Cases"/> por fin el 7 de setiembre, Pedro I recibió dende Lisboa una carta cuando s'atopaba a veres del regueru Ipiranga declarando nula la so negativa a tornar y dándo-y un ultimátum, polo qu'esti respondió “Independencia o Muerte”,<ref name="Maiztegui Cases"/> esti acontecimientu conocíu como “[[Berru de Ipiranga]]” selló definitivamente la Independencia de Brasil. Ente que na Provincia Cisplatina los ánimos d'independencia yeren distintos, les dotaciones de ''Voluntarios Reais do Principe'' (de xeneralmente orixe portugués), tomaron con renuencia esta disposición de Pedro I y tuvo a puntu d'españar un conflictu armáu, pero nun llegó a mayores y les divisiones portugueses retirar al so llugar d'orixe. Nel aportar de los fechos la Provincia Cisplatina convertir nesi momentu en provincia del naciente [[Imperiu de Brasil]], pero non por enforma, en [[1825]] un movimientu independentista lideráu por [[Juan Antonio Lavalleja]], llamáu “[[Cruzada Llibertadora]]”, pondría fin a la ocupación brasilana, depués de que los mesmos orientales declararon el so [[independencia de Brasil]] y la so anexón a les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] nel [[Congresu de la Florida]], lo que traxo de por sí la negativa de parte del Imperiu de Brasil y una guerra en contra de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, recordada como [[Guerra de Brasil]], guerra de 3 años de duración que terminó con una mediación británica per parte del diplomáticu Lord [[John Ponsonby]], que signaría la Independencia total de la Provincia Oriental tantu del Imperiu de Brasil como de les Provincies Xuníes del Río de la Plata en [[1828]], col nome d'[[Estáu Oriental del Uruguái]]. == Ver tamién == * [[Historia d'Uruguái]] * [[Banda Oriental]] * [[Lliga de los Pueblos Llibres]] * [[Guerra ente Artigas y el Direutoriu]] * [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] * [[Trenta y tres Orientales]] * [[Guerra de Brasil]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == === N'español === * {{cita llibru | autor = Peirano, Ricardo | títulu = Gran Enciclopedia del Uruguái | añu = 2002 | editorial = Barcelona: Sol 90 | id =[[OCLC]] [https://www.worldcat.org/oclc/51576630&referer=one_hit 51576630] }} * {{cita llibru | autor = Alonso Rodríguez, Edison | títulu = Artigas Aspeutos Militares del Héroe | añu = 1954 | editorial = Montevideo: Florensa & Lafon | id = }} * {{cita llibru | autor = Maiztegui Cases, Lincoln | títulu = Orientales una historia Política del Uruguái 1. De los oríxenes a 1865 | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Grupu Planeta | id = ISBN 950-49-1330-X }} * {{cita llibru | autor = Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y [[Tabaré Melogno]] | títulu = El Ciclu Artiguista, tomu II | añu = 1975 | editorial = Montevideo: Gordón | id = }} * {{cita llibru | autor = Loza, Emilio | títulu = Historia de la Nación Arxentina - dende los oríxenes hasta 1862: la invasión Lusitana - Artigas y la defensa de la Banda Oriental | añu = 1948 | editorial = Buenos Aires: L'Atenéu | id = }} * {{cita llibru | autor = Gómez, Hernán | títulu = Historia de la provincia de Corrientes: dende'l tratáu del Cuadriláteru a Pagu Llargu | añu = 1929 | editorial = Corrientes: Imprenta del Estáu | id = }} * {{cita llibru | autor = Beraza, Agustín | títulu = Los corsarios de Artigas | añu = 1949 | editorial = Montevideo: Revista Histórica | id = }} * {{cita llibru | autor = Beraza, Agustín | títulu = El pueblu aconceyao y armao | añu = 1967 | editorial = Montevideo: Revista Histórica | id = }} * {{cita llibru | autor = Paternain, Alejandro | títulu = La cacería | añu = 1994 | editorial = Montevideo: Fin de Sieglu | id = ISBN 9974-49-013-8 }} * {{cita llibru | autor = Ribeiro, Ana | títulu = El caudiellu y el dictador | añu = 2004 | editorial = Buenos Aires: Planeta | id = ISBN 950-49-1134-X }} === En portugués === * {{cita llibru | autor = Lima, Manuel de Oliveira | títulu = Dom João VI non Brazil. 1808-1821 | añu = 1903 | editorial = Rio de Janeiro: Typ. do Jornal do Commercio | id = }} * {{cita llibru | autor = Calogeras, João Pandiá | títulu = A política esterior do Império | añu = 1933 | editorial = São Paulo: Nacional | id = }} * {{cita llibru | autor = Do Nobre, Fernando | títulu = As Fronteiras do Sul: A Jurisdicção das Águas do Prata y a Ilha Martin Garcia | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Officinas Graphicas Monteiro Lobato & Cia | id = }} * {{cita llibru | autor = Sérgio Buarque d'Holanda & Bóris Fausto (org.). | títulu = História Geral da Civilização Brasileira Tomu II, Vol 1º. | añu = 1922 | editorial = São Paulo: Difusão Européia do Livro | id = }} * {{cita llibru | autor = Homem, Cel. J.S. Torres | títulu = Annaes das guerras do Brazil com os Estados do Prata y Paraguay | añu = 1922 | editorial = Rio de Janeiro: Imprensa Nacional | id = }} * {{cita llibru | autor = Donato, Hernâni | títulu = Dicionário das Batalhas Brasileiras | añu = 1987 | editorial = São Paulo: Ibrasa | id = }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Guerra contra Artigas}} {{nobots}} {{Tradubot|Invasión luso-brasileña}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Invasión lusobrasilana|Invasión lusobrasilana]] [[es:Invasión luso-brasilana]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hvprrgewcyjccu9373xlqlznoyln0bo 0 140772 4499300 4494628 2026-06-08T03:45:24Z Limotecariu 735 4499300 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel José Joaquín del Corazón de Jesús Belgrano''' {{nym}} foi un [[diplomáticu]], [[economista]], [[periodista]], [[políticu]], [[abogáu]] y [[militar]] [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|d'El Ríu de la Plata]] de destacada actuación na actual [[Arxentina]], el [[Paraguái]] y el [[Alto Perú]] mientres les dos primeres décades del {{SIEGLU|XIX||s}}. Participó na defensa de [[Buenos Aires]], capital del [[Virreinatu del Río de la Plata]], nos dos [[Invasiones Ingleses]] —1806 y 1807— y promovió la emancipación de [[Hispanoamérica]] respectu d'[[España]] sofitando les aspiraciones de la [[princesa]] [[Carlota Joaquina]] na rexón, anque ensin ésitu. Foi unu de los principales [[patriotes]] qu'impulsaron la [[Revolución de Mayu]], pola cual destituyóse al [[virréi]] [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], y foi vocal de la [[Primer Xunta]] de gobiernu que lu reemplazó. Lluchó na [[guerra d'Independencia de l'Arxentina]] contra los exércitos [[Exércitu Realista n'América|realistes]]. Foi'l xefe de la [[Espedición de Belgrano al Paraguay|espedición militar]] que la xunta de Buenos Aires unvió al [[Paraguái]] que remató cuando celebró'l [[Tratáu confederal ente les xuntes d'Asunción y Buenos Aires]], en 1811. Foi tamién el xefe d'una de les [[Espediciones Llibertadores a la Banda Oriental]]. En 1812 creó la [[bandera d'Arxentina]] na actual ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]. Como xeneral del [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]], tuvo al so cargu la [[Segunda espedición auxiliadora al Altu Perú|Segunda Campaña Auxiliadora al Altu Perú]], dirixendo'l [[Éxodu Jujeño]] y comandando les victories de los revolucionarios na [[batalla de Tucumán]] y na de [[Batalla de Salta|Salta]], anque dempués foi dos veces ganáu polos realistes. Mientres el [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Direutoriu]] tuvo gran influencia nel [[Congresu de Tucumán]] que declaró la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|Independencia de les Provincies Xuníes en Sud América]], en 1816, proyeutando vanamente l'establecimientu d'una [[monarquía constitucional]] dirixida por un [[noble]] [[Inca]]. Coles mesmes comandó les tropes nacionales que participaron na [[Guerra ente Artigas y el Direutoriu|guerra civil]] contra los [[caudiellos]] del [[Rexón de la Mariña (Arxentina)|mariniega]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Serrano |nome=Mario A. |títulu=Arequito, ¿por qué sublevóse l'Exércitu del Norte? |editorial=Círculu Militar |añu=1996 |páxines=194-204 }}</ref> La [[educación]] del [[pueblu]] foi una de les sos principales esmoliciones: pa ello ellaboró mientres la so estancia n'España un plan d'aición con avanzaes idees sobre la mesma. == Trayeutoria == === Nacencia y familia === [[Ficheru:Coat of Arms of Belgrano.svg|miniatura|250px|[[Escudu d'armes]] de la familia Belgrano.]] [[Ficheru:Casa de Manuel Belgrano.JPG|miniatura|derecha|250px|La casa de Manuel Belgrano, baltada a entamos del sieglu XX.]] Manuel Belgrano nació en [[Buenos Aires]] el 3 de xunu de 1770, na casa paterna, actual [[Avenida Belgrano (Buenos Aires)|avenida Belgrano]] Nᵘ 430, a metros del [[Conventu de Santu Domingu (Buenos Aires)|Conventu de Santu Domingu]], y foi bautizáu pol sacerdote [[Juan Baltasar Maciel|Juan Baltasar Maciel y Lacoizqueta]]<ref>Centru d'Estudios Xenealóxicos y Históricos de Rosario (Nᵘ 5, p. 1, ref. 2, Rosario, República Arxentina, añu 2007).</ref> na [[Basílica La nuesa Señora de la Mercé]] a otru día.<ref>{{Cita Harvard |Giménez|1993| p=31|sp=si}}</ref> La madre de Manuel Belgrano yera María Josefa González Caseru, nacida na ciudá de Buenos Aires, de familia procedente de [[provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]]<ref>[http://www.manuelbelgrano.gov.ar/belgrano_genealogia_padremadre.htm Xenealoxía de Manuel Belgrano, na páxina del Institutu Nacional Belgraniano.] Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.</ref> y, según el [[xenealoxista]] [[Narciso Binayán Carmona]], yera descendiente del [[conquistador]], [[esplorador]] y [[colonizador]] [[Imperiu español|español]] [[Domingo Martínez de Irala]] (1509-1556); los sos antepasaos teníen un remotu orixe [[mestizu]] [[Guaraníes|guaraní]], que compartía con munchos próceres de la dómina de la Independencia y con grandes personaxes paraguayos y arxentinos.<ref>{{cita web |url= http://blogs.lanacion.com.ar/historia-arxentina/personalidaes/el sangre-guarani-de-belgrano-bioy-y-el-che/ |títulu Sangrar guaraní de Belgrano, Bioy y el Che |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |apellíu= Histories inesperaes |nome= Rellatos, afayos y evocaciones del nuesu pasáu |fecha=16 de mayu de 2011 |editorial= Diariu La Nación}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu= Binayán Carmona |nome= Narciso |enllaceautor= Narciso Binayán Carmona |títulu= Historia xenealóxica arxentina Buenos Aires |añu= 1 de xineru de 1999 |allugamientu= Buenos Aires |editorial= [[Emecé Editores]] |isbn= 9500420589 |url= https://books.google.com.ar/books/about/Historia_geneal%C3%B3gica_arxentina.html?id=iGkLAAAAYAAJ}}</ref> El so padre, Domenico Belgrano Peri, o bien Domingo Belgrano y Pérez, tal como roblaba, yera d'orixe [[italia|italianu]],<ref>4 de xunu de 1770. Llibru parroquial de bautismos de la Ilesia Catedral de Buenos Aires, páxina 43.</ref> natural d'[[Oneglia]], en [[Liguria]]. Yera un comerciante autorizáu pol [[Monarca|rei]] d'[[España]] pa treslladase a [[América]] y llegara a Buenos Aires en [[1754]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Cutolo |nome=Vicente Osvaldo |enllaceautor=Vicente Osvaldo Cutolo |títulu=Nuevu diccionariu biográficu arxentín (1750-1830) |editorial=Elx |añu=1968 |volume=Tomo 1 |páxina=389}}</ref> Figuró ente los comerciantes opulentos que s'empeñaron en llograr l'establecimientu del Consuláu de Buenos Aires, del cual Manuel diba ser el so Secretariu; el fechu de que la so familia tuviera como xefe a un [[Liguria|ligur]] fizo que la familia Belgrano a diferencia de les típiques families d'orixe español del so tiempu tuviera exenta d'un fuerte patriarcáu sinón que los Belgrano tuvieren más llibertá d'aición, y esto fixo posible una mayor amplitú d'actividaes y de criterios que tuvo'l so máximu esponente en Manuel Belgrano.<ref>[[Tuliu Halperin Donghi|Halperin Dongi, Tuliu]]: L'Enigma de Belgrano (Un héroe pal nuesu tiempu). [[Editorial Sieglu XXI|SIEGLU XXI EDITORES]] ISBN 9789876294522</ref> Pero en 1788 Domingu viose envolubráu nun procesu xudicial por considera-y lo cómpliz na quiebra d'un funcionariu real de l'Aduana. El virréi [[Nicolás del Campu|Loreto]] ordenó la so prisión y el secuestru de tolos sos bienes. Hubo un bien llargu procesu xudicial que Manuel s'ocupó de siguir atentamente pa poder ayudar al so padre. Finalmente, en xineru de 1794, siendo yá virréi [[Nicolás Antonio de Arredondo|Arredondo]], una sentencia restituyó-y la plena llibertá de los sos derechos y el gocie de los sos bienes, absolviéndolo de culpa y cargu, pero la fortuna familiar quedó fuertemente amenorgada y finó en setiembre de 1795, xusto al poco tiempu de que'l so fíu Manuel tornara d'España.<ref>{{Cita Harvard |Giménez|1993| p=19-21|sp=si}}</ref> Tuvo quince hermanos —dos d'ellos sacerdotes— ente los cualos destacáronse como patriotes [[Francisco Belgrano|Francisco]], [[Joaquín Belgrano|Joaquín]] y [[Miguel Belgrano]]. === Estancia n'Europa === Estudió de primeres nel [[Real Colexu de San Carlos]] (antecedente del actual [[Colexu Nacional de Buenos Aires]]). Ente 1786 y 1793 estudió Derechu nes universidaes españoles de [[Universidá de Salamanca|Salamanca]] y [[Universidá de Valladolid|Valladolid]], onde se graduó como Bachiller en Lleis, con [[medaya d'oru]], a los 18 años d'edá na [[Chancillería de Valladolid]], dedicando especial atención a la [[economía política]]. Por tal motivu, foi'l primer presidente de l'Academia de Práutica Forense y [[Economía Política]] en Salamanca. Mientres la so estancia algamó un ésitu destacable y prestíu que-y dexó llograr del [[papa]] [[Pío VI]] una autorización pa lleer toa clase de [[censura|lliteratura prohibida]]. Dicha concesión dióse-y «... na forma más amplia por que pudiera lleer tou xéneru de llibros condergaos anque fueren heréticos»,<ref name="FLeducación">{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |enllaceautor=Félix Luna |títulu=Grandes protagonistes de la historia arxentina: Manuel Belgrano |edición=1º |añu=2004|mes=Julio |editorial=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-49-1247-8 |páxines=10-14 |capítulu=Una educación ilustrada}}</ref> cola única esceición de les obres [[Obscenidad|obscenes]]. D'esta manera tuvo accesu a los llibros de [[Montesquieu]], [[Jean-Jacques Rousseau]] y [[Filangieri]]; según pudo imbuyise de les tesis [[fisiocracia|fisiocráticas]] de [[François Quesnay]]. Tamién lleó a los escritores españoles d'enclín [[Ilustración|ilustrada]], como [[Gaspar Melchor de Xovellanos]] y [[Pedro Rodríguez de Campomanes]]. Siguió los acontecimientos de la [[Revolución Francesa]] de 1789, que-y influyeron hasta'l puntu de face-y adoptar, como a [[José de San Martín]], l'ideariu revolucionariu de finales del {{SIEGLU|XVIII||s}}. A partir del mesmu, dambos empobinaron el so desempeñu na vida política escontra les necesidaes fundamentales de too pueblu: soberanía política, económica y posesión de los territorios qu'esploten a partir del trabayu. Tanto Belgrano como San Martín fueron firmes creyentes nel desenvolvimientu a partir de les industries, la producción y el comerciu de bienes dientro d'un marcu xustu que beneficie a la Patria y el pueblu nel so conxuntu. [[Ficheru:StormingBastille.jpg|miniatura|derecha|250px|La [[Revolución francesa]] foi una importante tema de discutiniu n'[[Europa]] mientres la permanencia de Manuel Belgrano.]] Belgrano arrodiar de la élite intelectual d'España, y entós daquella aldericábase sobremanera la recién Revolución francesa. Los cuestionamientos al [[derechu divín de los reis]], los principios d'igualdá, fraternidá y llibertá, y l'aplicación universal de la [[Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu]] taben de boca en boca. Nesos círculos considerábase imperiosu refundar la nación so principios similares, y quien nun taben d'alcuerdu yeren tachaos de tiranos y partidarios d'idees antigües y desprestixaes.<ref name="FLeducación" /> Años más tarde escribiría na so autobiografía: {{cita|Como na dómina de 1789 topábame n'España y la revolución de Francia fixera tamién la variación d'idees y particularmente nos homes de lletres con quien trataba, apoderar de mi les idees de llibertá, igualdá y fraternidá, y namái vía tiranos nos que s'oponíen a que l'home, fora onde fora, nun esfrutara d'unos derechos que Dios y la naturaleza concediérenlu, y entá les mesmes sociedaes alcordaren nel so establecimientu direuta o indireutamente.<ref name="Autobiografía">Belgrano, Manuel, ''Autobiografía'', páx. 23, Carlos Pérez Editor, Bs. As., 1968.</ref>}} Coles mesmes dedicóse al estudiu de les [[Llingua viva|llingües vives]], la [[economía política]] y el [[derechu públicu]]. De regresu al [[Virreinatu del Río de la Plata]], quiciabes al traviés del so primu [[Juan José Castelli]] interesar pol pensamientu de [[Francisco Suárez]], quien declaraba que'l poder de los gobiernos apuerta de [[Dios]] al traviés del [[pueblu]].<ref name="José Carlos_1">[[José Carlos Chiaramonte|CHIARAMONTE, JOSÉ CARLOS]], CEAL 1989, 59.</ref> === El Consuláu de Comerciu === Belgrano foi nomáu Secretariu "Perpetuu" del [[Consuláu de Comerciu de Buenos Aires]] el [[2 de xunu]] de [[1794]],<ref group="nota">Nel so honor, establecióse esi día como'l ''Día del Economista''.</ref> y unos meses dempués tornó a Buenos Aires. Exerció esi cargu hasta poco primero de la Revolución de Mayu, en [[1810]]. En dichu cargu ocupar de l'alministración de [[xusticia]] en pleitos [[mercantil]]es y de fomentar l'[[agricultura]], la [[industria]] y el [[comerciu]]. Al nun tener llibertá pa realizar grandes cambeos n'otres árees de la economía, concentró gran parte de los sos esfuercios n'[[Manuel Belgrano#Manuel Belgrano y la educación|impulsar la educación]]. N'Europa'l so maestru Campomanes enseñáralu que l'auténtica riqueza de los pueblos topar na so intelixencia y que'l verdaderu [[Industrialización|fomentu de la industria]] atopar na educación.<ref name="Comerciante">{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |enllaceautor=Félix Luna |títulu=Grandes protagonistes de la historia arxentina: Manuel Belgrano |edición=1º |añu=2004|mes=Julio |publicación=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |allugamientu=Buenos Aires|isbn=950-49-1247-8 |páxines=19-20 |capítulu="El comerciante tien de tener llibertá..."}}</ref> [[Ficheru:Juan José Castelli 01.jpg|miniatura|derecha|250px|[[Juan José Castelli]], primu de Manuel Belgrano, dambos compartieron los llabores nel [[Consuláu de Buenos Aires]] y nel periodismu.]] Mientres la so xestión tuvo casi en permanente conflictu colos vocales del Consuláu, toos ellos grandes comerciantes con intereses nel comerciu [[monopoliu|monopólico]] con [[Cádiz]]. Añu tres d'añu presentó informes con propuestes influyíes pol [[llibrecambismu]] que, polo xeneral, fueron refugaes polos vocales. Belgrano sostenía daquella que «El comerciante tien de tener llibertá pa mercar onde más-y afaiga, y ye natural que lo faiga onde se-y apurra'l xéneru más baratu pa poder reportar más utilidá».<ref name="Comerciante" /> Sía comoquier llogró dellos llogros importantes, como la fundación de la [[Escuela de Náutica]] y l'[[Academia de Xeometría y Dibuxu]]. Belgrano, al traviés del Consuláu, tamién abogó pola creación de la [[Escuela de Comerciu (Arxentina)|Escuela de Comerciu]] y la d'[[Arquiteutura]] y Perspeutiva. El so motivación pa fundar la escuela de comerciu aniciaba en que consideraba que la formación yera necesaria por que los comerciantes obraren en función de la crecedera de la patria. Coles escueles de Dibuxu y Náutica pretendía fomentase nos mozos l'exerciciu d'un oficiu honroso y codaloso. Estes postreres funcionaben nun mesmu llocal, allegante al consuláu, de forma que Belgrano pudiera reparar ya inspeicionar el so desendolque. Estes escueles operaron mientres trés años y fueron cerraes en [[1803]] por orde de la [[corona real d'España|corona española]] —en particular del ministru [[Manuel Godoy]]— que les consideraba un luxu innecesariu pa una colonia. Belgrano cuntaba que l'impulsu educativu «nun podía menos que disgustar a los que fundaben el so interés na inorancia y l'abatimientu de los sos naturales». La so iniciativa ayudó a la publicación del primer [[periódicu]] de Buenos Aires, el ''[[Telégrafu Mercantil]]'', dirixíu por [[Francisco Cabello y Mesa]], y nel que collaboraben Belgrano y [[Manuel José de Lavardén]]. Dexó d'apaecer n'ochobre de [[1802]], en tirando unos doscientos númberos, dempués de dellos problemes coles autoridaes virreinales, que víen con malos güeyos les cobardes crítiques ellí esmucíes y l'estilu gayoleru de les [[sátira|sátires]] y crítiques de costumes. Tamién collaboró nel [[Selmanariu d'Agricultura, Industria y Comerciu]], dirixíu por [[Hipólito Vieytes]]. Ellí esplicaba les sos idees económiques: promover la industria pa esportar lo superfluo, previa manufacturación; importar materies primes pa manufacturarlas; nun importar lo que pudiera producise nel país nin mercaderías de luxu; importar solamente mercaderías imprescindibles; reexportar mercaderías estranxeres; y tener una [[marina mercante]]. Yá daquella Belgrano víase afeutáu por una enfermedá contraida n'Europa,<ref group="nota">El certificáu robláu pol protomédico [[Miguel O'Gorman]] y los llicenciaos Miguel García y José Ignacio de Aroche, de fecha 17 de payares de 1796, diz que «carecía de delles dolencies contraíes por un viciu [[Sífilis|sifilíticu]] y complicaes con otres aniciaes del influxu del país, que la so xunta foi causa de nun poder consiguir alivios col métodu más iguáu» y encamienten «camudar de país a otru más fayadizu y análogu a la so naturaleza». En {{cita llibru |autor=Institutu Belgraniano Central |títulu=Documentos pa la historia del xeneral don Manuel Belgrano |volume=Volume 1 |páxina=145 |allugamientu=Buenos Aires |añu=1982}}</ref> que lo obligó a tomar llicencies de dellos meses nel Consuláu y motivó tamién qu'encamentara a la Corte al so primu Juan José Castelli, de principios similares, como posible reemplazante.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |enllaceautor=Félix Luna |títulu=Grandes protagonistes de la historia arxentina: Manuel Belgrano |edición=1º |añu=2004|mes=Julio |publicación=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |allugamientu=Buenos Aires|isbn=950-49-1247-8 |páxines=20-23 |capítulu=El contrabandu, una singular forma de comerciu nes colonies}}</ref> La oposición de los comerciantes españoles retrasó la designación de Castelli hasta 1796.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |enllaceautor=Félix Luna |títulu=Grandes protagonistes de la historia arxentina: Juan José Castelli |añu=2001|mes=Marzu |editorial=[[Editorial Planeta]] |allugamientu=Buenos Aires|isbn=950-49-0656-7 |páxines=16-19 |capítulu=Un vecín prestixosu}}</ref> === Les Invasiones Ingleses === {{AP|Invasiones Ingleses}} Belgrano foi designáu capitán de les milicies urbanes de Buenos Aires en 1797 pol virréi [[Pedro de Melo]]. Trabayaba daquella nel Consuláu y nun tenía un interés xenuinu en desenvolver nenguna carrera militar. Nel so [[Autobiografía de Manuel Belgrano|autobiografía]] declaró lo siguiente: {{cita|Si'l virréi Melo confirióme'l despachu de capitán de milicies urbanes de la capital, más bien recibir pa tener un vistíu más que poneme, que pa tomar conocencies n'asemeyada carrera.<ref name="Autobiografía" />}} El virréi [[Rafael de Sobremonte|Sobremonte]] encargó-y la formación d'una milicia en previsión de dalgún ataque inglés, pero nun tomó l'encargu bien en serio. Esto llevar a la so primer participación nun conflictu armáu, cuando'l 25 de xunu de 1806 desembarcó una espedición de 1600 soldaos ingleses al mandu de [[William Carr Beresford]], lo cual empecipió les [[Invasiones Ingleses]]. Belgrano coló al [[fuerte de Buenos Aires]] apenes escuchó l'alarma xeneral, onde axuntó a numberosos homes pa enfrentar la invasión. Ensin conocencies de [[milicia]], colaron desordenadamente escontra'l [[Río Matanza|Riachuelo]]. Tres un únicu cañonazu inglés, tuvo d'obedecer les indicaciones del so xefe de mandu y ordenar la retirada. Más tarde escribiría: «Nunca sentí más ignorar hasta los rudimentos de la milicia». En tomando la ciudá, los ingleses esixeron a toles autoridaes qu'emprestaren [[xuramentu]] de llealtá. El Consuláu en plenu aportó a la demanda inglesa, quitando a Belgrano que sostuvo que «Queremos al antiguu amu, o a nengunu». Se exilió de Buenos Aires y buscó abellugu na capiya de [[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]], na [[Banda Oriental]].<ref>Roberts, Carlos, ''Les invasiones ingleses'', Ed. Emecé, Bs. As., 1999.</ref> Los ingleses fueron espulsaos por una espedición entamada por [[Santiago de Liniers]], anque s'esperaba qu'éstos intentaríen atacar nuevamente la ciudá. Belgrano tornó dempués de reconquistar y xunióse a les fuercies qu'entamaba Liniers. Foi nomáu sarxentu mayor del [[Reximientu de Patricios]], a les órdenes de [[Cornelio Saavedra]], y afondó los sos estudios de [[táctica militar]]. En teniendo conflictos con otros oficiales, Belgrano arrenunció al cargu de Sarxentu Mayor y púnxose a les órdenes de Liniers. Mientres el combate que tuvo llugar pocu dempués, sirvió como ayudante de campu d'una de les divisiones del exércitu al mandu del coronel Balviani.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |enllaceautor=Félix Luna |títulu=Grandes protagonistes de la historia arxentina: Manuel Belgrano |edición=1º |añu=2004|mes=Julio |publicación=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |allugamientu=Buenos Aires|isbn=950-49-1247-8 |páxines=33-35 |capítulu=Les milicies criollas}}</ref> Tres la esitosa resistencia de Buenos Aires volvió faese cargu del Consuláu y dexó nuevamente los estudios militares.<ref name="Autobiografía" /> === El carlotismo === [[Ficheru:Domingos Sequeira - D. Carlota Joaquina.jpg|miniatura|[[Carlota Joaquina de Borbón]].]] {{AP|Carlotismo}} Magar no fáctico Manuel Belgrano foi siempres un cabal [[democracia|demócrata]], les coxuntures históriques forzáron-y a ser [[regalismo|regalista]] o [[monarquía|monárquicu]] contra los [[realistes n'América|realistes procolonialistas]]. Belgrano foi'l fundador nel Virreinatu del Río de la Plata de la corriente llamada [[carlotismo]]. Ante la llegada de noticies de que la metrópolis fuera ocupada pol exércitu francés y el rei [[Fernandu VII d'España]] taba presu en [[Francia]], esperaba poder suplantalo, siquier pa esi Virreinatu, pola [[infanta]] [[Carlota Joaquina]] —quien yera la hermana del rei depuestu y, de la mesma, la esposa del [[príncipe]] [[rexencia (política)|rexente]] [[Xuan VI de Portugal]]— y residente nesa dómina en [[Rio de Janeiro]] de resultes de la invasión de los franceses. Tamién el marqués de Casa Pizarro, [[Ramón García de León y Pizarro]], pensaba qu'esto sería positivu pal Virreinatu del Río de la Plata, daes les circunstancies d'España frente al poder del rei francés [[Xosé Bonaparte]].<ref>Escobar Doncel, Carlos, ''Los García de León y Pizarro n'América'', Ed. Ltda, 1980.</ref> Caltuvo nutrida correspondencia con ella y xunió al so movimientu a munchos destacaos independentistes, como Castelli, Vieytes, [[Nicolás Rodríguez Peña]], [[Juan José Paso]], [[Miguel Mariano de Villegas]] ya inclusive efímeramente a Saavedra. La so idea yera ganar más autonomía, y seique la independencia, al traviés de la figura de la infanta, pero la candidatura de Carlota Joaquina yera bien pocu afecha p'algamar esos oxetivos: de primeres, la Infanta yera la esposa del rexente y príncipe herederu de [[Portugal]], lo que -y dexara al monarca lusitanu estender les sos colonies y, bien probablemente, absorber al Virreinatu del Río de la Plata. Esta idea d'apoderase de les provincies d'El Ríu de la Plata nun yera nueva pa Portugal, sinón que foi una amenaza constante nel procesu d'espansión lusitanu escontra l'oeste d'[[América del Sur]]. En segundu términu, les idees polítiques de Carlota Joaquina yeren [[absolutismu|absolutista]] y enxamás dexaría que so'l so corona instalárase nenguna forma de [[monarquía]] [[lliberal]], nin d'autonomía pa les dependencies americanes. El partíu carlotista llogró tener bastante influencia, pero nunca llegó a poner en peligru'l Virreinatu del Río de la Plata. A empiezos de 1810, el proyeutu carlotista fracasara, anque'l partíu de Belgrano siguía funcionando como centru de combalechadures independentistes. Belgrano convenció al nuevu virréi, [[Baltasar Hidalgo de Cisneros|Cisneros]], d'editar otru periódicu, el ''[[Corréu de Comerciu]]'', y cola escusa d'aldericar les sos ediciones, promovía xuntes nes que s'entamaben les aiciones del so grupu políticu. El so nome públicu yera la Sociedá Patriótica, Lliteraria y Económica. Sofitó l'apertura al comerciu internacional del puertu de Buenos Aires, que foi ordenada pol virréi Cisneros, en parte primíu pola famosa ''[[Representación de los Hacendados]]'', escrita por [[Mariano Moreno]], pero aparentemente basada nes idees de Belgrano.<ref>{{cita llibru |apellíos=Molinari |nome=Diego Luis |enllaceautor=Diego Luis Molinari |títulu=La representación de los hacendados de Mariano Moreno; la so nenguna influencia na vida económica del país y nos sucesos de mayu de 1810 |edición=2da. |añu=1939 |editorial=[[Universidá de Buenos Aires]], Facultá de Ciencies Económiques |allugamientu=[[Buenos Aires]]|páxina=464}}</ref> <ref>{{cita llibru |apellíos=Scenna |nome=Miguel Ángel |enllaceautor=Miguel Ángel Scenna |títulu=Les breves madures. Memorial de la Patria, tomu I |capítulu=VI, El virréi Cisneros |añu=1984 |editorial=La Bastilla |allugamientu=[[Buenos Aires]] |isbn=950-008-021-4 |páxina=252}}</ref> N'abril de [[1810]] arrenunció al so cargu nel Consuláu. === La Revolución de Mayu y la Primer Xunta de Gobiernu === A principios de mayu de [[1810]] Belgrano foi unu de los principales dirixentes de la insurrección que se tresformó na [[Revolución de Mayu]]. Nésta la so actuación foi central, tanto personalmente como nel so rol de xefe del carlotismo. Participó nel [[cabildru abiertu]] del [[22 de mayu]] y votó pol reemplazu del Virréi por una Xunta, que foi la propuesta vencedora. El [[25 de mayu]] foi escoyíu vocal de la [[Primer Xunta]] de Gobiernu, embrión del primer gobiernu patriu arxentín, xunto con otros dos carlotistas: Castelli y Pasu. Siguió dirixendo y editando el Corréu de Comerciu, nel cual espresó: {{cita|Que nun s'oya una y bones los ricos taramien a los probes, y que la xusticia ye namái pa los ricos.}} Belgrano yera'l miembru de la Xunta con más esperiencia política, y el más rellacionáu: la mayor parte de los funcionarios nomaos pol nuevu gobiernu dir por conseyu so. Dirixó por un curtiu periodu l'ex partíu carlotista, pero rápido'l control del grupu —y en cierta midida del gobiernu— pasó a Mariano Moreno. {{cita|Enforma me falta pa ser un verdaderu padre de la patria, contentaríame con ser un bon fíu d'ella.|Manuel Belgrano<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/sociedad/valores-Belgrano-siguen-vixentes-despues_0_502749778.html |títulu=Los valores de Belgrano siguen vixentes 200 años dempués |fechaaccesu=13 de xunu de 2014 }}</ref>}} === Espedición militar a la provincia del Paraguay === {{AP|Espedición de Belgrano al Paraguay}} Anque nun yera militar profesional, la Primer Xunta nomó a Belgrano al mandu de la espedición militar a la provincia del [[Paraguái]]. Diz al respeutu na so autobiografía escrita en 1814: {{cita|Topábame de vocal de la Xunta Provisional cuando nel mes d'agostu de 1810, determinóse mandar una espedición al Paraguay. La Xunta punxo mirar en mi pa mandame cola espedición auxiliadora, como representante y xeneral en xefe d'ella; almití porque nun se creyera qu'anoxaba los riesgos, que namái quería esfrutar de la Capital, y tamién porque entevía una grana de desunión ente los vocales mesmos, que yo nun podía atayar, y deseyaba topame nun serviciu activu, sicasí de que les mios conocencies militares yeren bien curtios.}} Nes sos campañes militares llamó l'atención la so frugalidad y la so manera de vida, equiparable al d'un [[soldáu rasu]]. Incorporó al so exércitu a dellos paraguayos, tantu pola so capacidá como polos sos contactos: los hermanos José y Ramón Espínola, fíos de [[José Espínola y Peña]], el «viviente más odiáu polos paraguayos», dambos en calidá de edecanes; a [[José Ildefonso Machain]], militar que lluchara n'España contra Napoleón ya importante familia n'Asunción, como segundu so; y al capitán d'artillería [[Bonifacio Ramos]] qu'actuara mientres les invasiones ingleses. [[Ficheru: Belgrano Manuel.jpg|miniatura|derecha|[[Litografía]] de Manuel Belgrano.]] Depués de cruciar el ríu Paraná al altor de [[Candelaria (Misiones)|Candelaria]] y ocupar el puestu d'observación de [[Combate de Campichuelo|Campichuelo]] avanzó escontra Asunción pero foi deteníu y ganáu el 19 de xineru de 1811 en [[Batalla de Paraguarí|Paraguarí]]. Na so retirada intentó sostenese nel ríu Tacuarí onde llibró la [[Batalla de Tacuarí]] el 9 de marzu de 1811 onde foi nuevamente derrotáu. Depués de capitular retirar escontra Candelaria dando per terminada la espedición militar al Paraguay. Independientemente d'esta derrota, el 7 de marzu, en Buenos Aires, la Xunta yá había determináu que tenía de dar por rematada la campaña na provincia del Paraguay, repasar el ríu Paraná y dirixise al sur, al [[Concepción del Uruguay|Regueru de la China]]. Nel posterior intercambiu de notes con [[Manuel Atanasio Cabañas]], Belgrano nun llogró convencelo de la necesidá de que la provincia del Paraguay "s'una y guarde l'orde de dependencia [de Buenos Aires] determináu pola voluntá soberana [de Fernandu VII]".{{Harvnp|Garay|1897|pp=39-44}} Sicasí, según dellos autores, Belgrano llograría influyir efectiva y conducentemente na emancipación de dichu territoriu, preparando'l terrén ideolóxicu pa la [[Revolución de mayu de 1811]], que llevaría a la [[Independencia del Paraguay]].<ref>{{cita llibru |autor=Romero, Roberto A. |títulu=Antecedentes de la Independencia Paraguaya: proclamar castellanu-guaraní del Xeneral Belgrano |editorial=Intento |añu=1988 |páxines=11-13 }}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Ruiz Moreno, Isidoro J. |títulu=Campañes militares arxentines |volume=Vol. I |editorial=Emecé |añu=2005 |páxina=90}}</ref> Esta supuesta influencia foi cuestionada por otros historiadores, tanto arxentinos como paraguayos; ente los primeres, Vicente Fidel López escribió: «Nós nun podemos participar de la entusiasta lleenda con que s'atribuyó la revolución del Paraguay a les conferencies del xeneral Belgrano con Cabañas y colos hermanos Yegros»;{{Harvnp|López|1939|p=188}} pela so parte, el paraguayu Blas Garay afirmó que «Les idees revolucionaries teníen yá abiertu camín y constituyíen materia d'aprovecedures pal gobiernu [de Velasco] muncho primero que Belgrano comunicar colos oficiales paraguayos».{{Harvnp|Garay|1897|p=113}} Na so marcha escontra'l Paraguay axuntó los pobladores esvalixaos y delineó el pueblu de [[Curuzú Cuatiá|Nuesa Señora del Pilar de Curuzú Cuatiá]], afitó-y el so xurisdicción territorial laudando na disputa que'l cabildru de Corrientes tenía col de Yapeyú, y el 16 de payares ordenó per carta la formalización del pueblu misioneru de [[Mandisoví]] (cerca de l'actual [[Federación (Entre Ríos)]], otorgándo-y amplia xurisdicción territorial nel nordeste de l'actual provincia d'Entre Ríos, como antemurales contra les invasiones portugueses, y estremu sur de la de Corrientes, asegurando l'autoridá del nuevu gobiernu na [[Mesopotamia arxentina]]. El 30 d'avientu de 1810 redactó'l ''Reglamentu pal réxime políticu y alministrativu y reforma de los 30 pueblos de les Misiones'', cuerpu llexislativu de trenta artículos que Juan Bautista Alberdi utilizó darréu como una de les bases de la Constitución Nacional de 1853.{{Harvnp|Pigna|2010|p=64}}Esti Reglamentu nun foi aprobáu pola xunta de Buenos Aires. === Espedición militar a la Banda Oriental === {{AP|Espediciones Llibertadores de la Banda Oriental}} La Xunta encargólu que punxérase al frente del exércitu que tenía de sitiar y rindir [[Montevidéu]] ciudá que taba entá sol poder de los españoles, llevando como'l so segundu xefe a [[José Rondeau]]. A mediaos d'abril, Belgrano, nomó a [[José Gervasio Artigas]] ''Segundu Xefe Interín del Exércitu d'Operaciones de la Banda Oriental'', según comunicar a la Xunta nel so oficiu datáu en [[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]], el 27 d'abril de 1811. La [[Xunta Grande]], sicasí, designó segundu xefe a Rondeau, quien recién llegó a Mercedes a principios de mayu. Acordies coles órdenes que recibiera la Xunta, Belgrano nomó a Artigas Comandante Principal de les Milicies Patriótiques.<ref group="nota">El cambéu obedeció a derivaciones del movimientu del 5 y 6, asocedíu en Buenos Aires, y Belgrano tuvo a puntu de «obedecer pero nun cumplir» la orde. Facundo Acre, en ''Antecedentes'', citaos, señala que yá llograra axuntar un exércitu de más de 3000 homes y concebíu un plan d'aición pol que [[Manuel Artigas]] operaría nel Norte, José Gervasio Artigas, con 500 homes, nel Centru, y [[Venancio Benavídez]], con 800 homes atacaría la [[Colonia del Sacramento]]. Lliga que llogró superar delles disensiones ente los caudiellos orientales y ente estos y dellos xefes porteños. Belgrano, cola so bona fe, trató d'inducir a Vigodet, y Michelena a qu'abandonaren «el partíu inicuu de la guerra civil en que tan infelizmente envolubrar un home ensin autoridá, ensin representación legitima y que seria eternamente oxetu de execración», como diz refiriéndose a Elío, nel so oficiu del 27 d'abril, dirixíu a Vidoget. Ver: Archivu Artigas, Tomu IV, páxina. 334 [http://www.bibna.gub.uy/actualidad/Coleiciones/t4/301-400.pdf]</ref> === Xuiciu a Belgrano === Producida la [[Revolución del 5 y 6 d'abril de 1811]], que dexó al sector moderáu saavedrista asegurar el control de la [[Xunta Grande]] de gobiernu esaniciando a la minoría radical morenista, un ensame proveniente de los arrabaldes y zones rurales inmediates y tropes de los cuarteles convenientemente convocaes, presentó al Cabildru, el mesmu 6 d'abril, un petitoriu empobináu a la Xunta onde esixíen, na "proposición" númberu trelce: {{Cita|Quier el pueblu que'l vocal, Don Manuel Belgrano, xeneral de la espedición destinada al auxiliu de los nuesos hermanos paraguayos, sía llamáu y compareza darréu nesta capital a responder a los cargos que se-y formen. ''Pidimientos'' del 6 d'abril de 1811 en {{cita Harvard|Xunta d'Historia y Numismática Arxentina |1910|p=287 vol. 2}}}} Belgrano yera consideráu non solo como ''morenista'' sinón como un peligru potencial al tar al mandu d'un exércitu d'aproximao 3000 homes n'operaciones.{{Harvnp|Ornstein|1970|p=249}} El 19 d'abril, la Xunta, obedeciendo les proposiciones feches pol "pueblu" y publicaes na ''Gazeta Estraordinaria'' del 15 d'abril, "previeno" a Belgrano por que tornara a la capital y dexara el mandu del exércitu al oficial que "correspuenda pol so emplegu y antigüedá" que "dica agora" tenía de ser José Rondeau. Na so respuesta del 21 de mayu, Belgrano manifestó abiertamente la so ambivalencia: "Tuvi impulsos d'obedecer y nun cumplir la orde" escribió. Finalmente acató la orde por que nun se pensara que lo faía por "ambición" y nun provocar, "seique", un "nuevu movimientu" o "vaivén" que se debía evitar frente a los enemigos.{{Harvnp|Institutu Belgraniano Central|1982|p=594}} El 6 de xunu de 1811 la Xunta designó como Xuez Fiscal al coronel [[Marcos González Balcarce]], partidariu de Saavedra y que xunto con otros militares roblara'l petitoriu onde se pidía'l so enxuiciamientu. La so misión yera formar la causa axuntando información y tomando les declaraciones correspondientes. El 20 de xunu, 16 oficiales del exércitu qu'operaba na Banda Oriental y que participaron na espedición contra la provincia del Paraguay, espresaron que nun atoparen a naide que tuviera dalguna quexa contra Belgrano. El 26 de xunu'l fiscal tomó declaración al coronel Tomás de Rocamora. Les entrugues trataron sobre les causes poles que nun pudo axuntase con Belgrano, les fuercies disponibles y la so disposición nes distintes batalles y si sabía les causes poles cualos fueron dixebraos por Belgrano dellos oficiales del exércitu. Al respeutu Rocamora mentó la fuga de los oficiales Juan Mármol y Bertolot de la batalla de Tacuarí xunto con otros «prófugos que fuxíen del exércitu». Sobre estos fechos nun-y pidieron aclaraciones. Dos díes depués, el 28 de xunu, tomóse la declaración a Gregorio Perdriel. Les entrugues fueron sobre la marcha dende la Baxada, detalles de la batalla de Paraguarí y posterior retirada y si el xeneral comunicara a los oficiales la orde de la Xunta de "nun aventurar aición ensin ventayes conocíes". Perdriel realizó una estensa declaración en respuesta a les 25 entrugues que se-y fixeron. La causa paralizar mientres el mes de xunetu. «Pero lo que más llama l'atención ye qu'en nengún momentu tomó declaración al inculpáu, siendo l'únicu que podía esclariar con testigos ''[[de visu]]'' toles duldes».{{Harvnp|Ornstein|1970|p=253}} A fines d'esi mes recibiéronse distintos oficios provenientes de los alcaldes de la ciudá que manifestaron nun tener cargos que faer a Belgrano pola so actuación militar. Tantu [[Tomás José Grigera]] como los alcaldes trataron agora d'embrivir la importancia del xuiciu esplicando que: {{Cita|"[...] l'espíritu del artículu 13 de los pidimientos del 6 d'abril ye escitar al gobiernu a que xulgue según derechu al xeneral [Belgrano] como n'iguales circunstancies y casos practicóse inda cuando la desgracia de la perda de les aiciones de guerra fueren inevitables". {{cita Harvard|Carranza |1896|p=62 vol. 8}}}} Del 3 al 8 d'agostu tomaron siete declaraciones a oficiales que por diverses razones fueren desafectados del exércitu por Belgrano. A toos ellos, al llegar a Buenos Aires, quitárase-yos el despachu pero depués, a casi toos, foi-yos retornáu ensin esplicación dalguna. Munches declaraciones fueron antedatadas como si tomárense en xunetu y non n'agostu y, a diferencia de Rocamora y Perdriel, fixéronse poques entrugues, toes rellacionaes coles operaciones militares. Finalmente'l 9 d'agostu de 1811, teniendo en cuenta lo «espuesto pol Exmo. Cabildru, Alcaldes de barriu y oficiales del exércitu» declaróse que Belgrano: {{Cita|[...] conducióse nel mandu d'aquel exércitu con un valor, celu y constancia dignos de reconocencia de la patria; en consecuencia queda repuestu a los graos y honores que llograba y que se-y suspendieron en conformidá de alcordar nos pidimientos del 6 d'abril; y pa prestu del públicu y de esti beneméritu patriota, publicar esti decretu en ''La Gazeta''. {{cita Harvard|Institutu Belgraniano Central|1982|p=656}}}} Como lo antemanara Belgrano, el momentu escoyíu pa la so destitución nun fuera'l más fayadizu, poles "rellaciones" o negociaciones que se taben realizando colos paraguayos, portugueses, Artigas ya inclusive los "enemigos" de Montevideo. Al añu siguiente, nun oficiu a Rivadavia del 11 de mayu de 1812, Belgrano amestó: "los fistoles del 5 y 6 d'abril perxudicáronme y perxudicaron a la Patria; ¿qué ventaya se saca de mentir?" El coronel Leopoldo R. Ornstein, qu'escribió sobre la espedición militar al Paraguay na obra coleutiva ''Historia de la Nación Arxentina'', al analizar el xuiciu a Belgrano xustificó al gobernador [[Bernardo de Velasco]] diciendo que lo únicu que pudo faer foi "defender la so provincia contra una invasión de fuercies porteñas" y responsabilizó a la xunta de Buenos Aires de los resultaos llograes "de manera que yera esta, en plenu, la que tuvo de ser sometida a xuiciu y non Belgrano".{{Harvnp|Ornstein|1970|pp=262-264}} === Misión diplomática al Paraguay === De resultes del cambéu políticu asocedíu nel Paraguay en xunu de 1811, la Xunta consideró que Belgrano yera l'home más fayadizu pa empecipiar negociaciones col nuevu gobierno paraguayu. A tal fin, el 1 d'agostu, nomar representante de la Xunta en misión especial coles ''Instrucciones'' oficiales y confidenciales correspondientes. Belgrano respondió que pa llevar alantre'l so cometíu yera conveniente que se resolviera primeramente la so situación procesal. Teniendo en cuenta que yá se realizaron les publicaciones y recoyíos los informes, arrenunció a toa defensa y confió la mesma en tolos oficios qu'unviara a propósito a la Xunta mientres tuvo n'operaciones y nes declaraciones de los oficiales del so exércitu. N'ochobre de 1811 Belgrano atopábase nuevamente nel Paraguay, unviáu pol [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]], y el día 12 robló col gobiernu paraguayu un [[Tratáu confederal ente les xuntes d'Asunción y Buenos Aires (1811)|Tratáu d'Amistá, Auxiliu y Comerciu pa una Confederación]]. El mesmu nun llegó a tener aplicación práutica, una y bones el Paraguay caltúvose alloñáu de les Provincies Xuníes<ref>{{cita llibru |autor=Sánchez Quell, Hipólito |títulu=La diplomacia paraguaya: de Mayu a Cuetu Corá |editorial=Intercontinental |añu=2008 |páxines=14-23 }}</ref> y progresivamente aislláu del esterior.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/2/2-028.htm |títulu=L'impautu de la Revolución de Mayu nel “Altu Plata”. La posición del Paraguay |obra=Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina |autor=Cisneros, Andrés y [[Carlos Escudé|Escudé, Carlos]] }}</ref> === El Motín de les Trences === {{AP|Motín de les Trences}} El 16 de payares de 1811, el Primer Triunviratu dispunxo que los reximientos 1 y 2 fueron xuníos, pasando a ser el N° 1 de Patricios, y designó como'l so xefe al coronel Manuel Belgrano: {{Cita|(...) por non ser conforme coles atenciones del señor Brigadier Don Cornelio Saavedra el desempeñu de les obligaciones d'esti importante cargu.}} Saavedra foi condergáu a destierru. El 6 d'avientu de 1811 los Patricios protagonizaron el llamáu [[Motín de les Trences]], en contra del so nuevu xefe, reclamando caltener la so autonomía y el privilexu d'escoyer a los sos comandantes, llevantándose contra'l Primer Triunviratu. Fueron duramente reprimíos y, por orde de Belgrano, 4 soldaos y suboficiales fueron condergaos a muerte como cabezaleros del motín, executaos y colgaos na vía pública'l 21 d'avientu.<ref>Bra, Gerardo, ''El Motín de les Trences'', Revista Toa ye Historia, númberu 187.</ref> === La creación de la bandera arxentina === [[Ficheru:Berazategui-Caacupe-políptico-Virgen.jpg|miniatura|250px|[[Virxe de Caacupé (Berazategui)|Virxe de Caacupé]], una de les advocaciones a Santa María que Manuel Belgrano tuvo por referencia.]] {{AP|Historia de la bandera de l'Arxentina}} Belgrano siguió como xefe del Reximientu de Patricios y pa recomponer la disciplina, el reximientu foi unviáu a [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] a vixilar el [[ríu Paraná]] contra meyores de los realistes de [[Montevidéu]]. Ellí, en Rosario, a les veres del ríu Paraná, el [[27 de febreru]] de [[1812]] enarboló per primer vegada la [[Bandera d'Arxentina|bandera arxentina]], creada por él colos colores de la [[escarapela arxentina|escarapela]], tamién obra so. Facer ante les bateríes d'artillería que denominó "Llibertá" y "Independencia", onde güei s'alluga'l [[Monumentu Históricu Nacional a la Bandera]]. Primeramente, la bandera yera un distintivu pa la so división del exércitu, pero depués adoptar como un símbolu d'independencia. Esta actitú costó-y el so primer enfrentamientu abiertu col gobiernu centralista de Buenos Aires, personificáu na figura del ministru [[Bernardino Rivadavia]], de postures netamente europeizantes. El Triunviratu reaccionó sollertáu: la situación militar podría obligar a declarar una vegada más la soberanía del rei [[Fernandu VII d'España]], de cuenta que Rivadavia ordenó-y destruyir la bandera. Sicasí, Belgrano guardar y decidió que la impondría dempués de dalguna victoria que llevantara los ánimos del exércitu y del Triunviratu. Tocantes a la so eleición de los colores de la bandera nacional arxentina, tradicionalmente díxose que s'inspiró nos colores del cielu; esta versión ye ensin duldes válida anque non escluyente d'otres. Sicasí, ye bien probable qu'escoyera los colores de la dinastía borbónica (l'azul celeste y el 'plata' o blancu) como una solución de compromisu: nos sos momentos iniciales les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], pa evitar l'estatus de rebelde declararon que refugaben la ocupación realista, anque calteníen entá fidelidá a los [[Borbones]]. Per otra parte, Belgrano paez ser devotu de la [[Virxe de Luján]], y otres advocaciones de la Virxe (de [[Chaguaya]]<!--- nun val la pena poner Virxe de Chaguaya yá que nel art. Chaguaya faise, y va estendese, la referencia a esta advocación de la Virxe, solu si faise un articulo específicamente dedicáu a la Virxe de Chaguaya va convenir camudar l'enllaz --->, d'[[Virxe de Itatí|Itatí]], del [[Virxe del Valle|Valle]], de [[Cotoca]]<!--- lo mesmo que lo dicho pa la de Chaguaya, solo cuando esista un art. dedicáu a la Virxe de Cotoca va valir la pena camudar l'enllaz, mentanto yá Cotoca fai referencies a esta advocación ---->, y de [[Virxe de Caacupé|Caacupé]]), que les sos vestes tradicionalmente son o fueron albicelestes; en cierto nenguna de les teoríes contradizse yá que los colores del cielu representen al mantu de la [[Inmaculada Concepción|Inmaculada Concepción de La Virxe]] que los sos colores fueron escoyíos pola dinastía borbónica de la Corona d'España pa la so presea más importante entós dada: la [[Orde de Carlos III]], d'esta presea o condecoración surdió depués mientres les [[Invasiones Ingleses]] la escarapela y moñu del [[Reximientu de Patricios]]. Nel añu [[1938]] per primer vegada celebróse'l ''Día de la Bandera'' n'[[Arxentina]], escoyéndose'l [[20 de xunu]], día de la fecha del so fallecimientu. === Segunda Campaña al Altu Perú === {{AP|Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Segunda espedición auxiliadora al Altu Perú}} [[Ficheru:Manuel Belgrano a caballo.jpg|miniatura|250px|derecha|Manuel Belgrano a caballu.]] El mesmu día que fizo flamear esa bandera, en febreru de 1812, Belgrano yera nomáu pol Primer Triunviratu xefe del [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]]. Tenía De partir escontra'l [[Alto Perú]], pa brindar nuevamente auxiliu a les provincies "de riba", reemplazando a [[Juan Martín de Pueyrredón]] y engrosando l'exércitu coles tropes del so reximientu. Fízose cargu del mandu na [[Posta de Yatasto]]: del exércitu derrotáu quedaben apenes 1500 homes, de los cualos 400 internaos nel hospital; tampoco había casi pieces d'artillería, y nun tenía fondos pa pagar a los soldaos. Foi designáu como'l so mayor xeneral [[Eustoquio Díaz Vélez]], quien lo secundó y acompañó mientres tola [[Segunda espedición auxiliadora al Altu Perú|Segunda Campaña Auxiliadora al Altu Perú]]. Belgrano instaló'l so cuartel en [[Campu Santo (Salta)|Campu Santo]], al este de la [[ciudá de Salta]]. Dedicar a disciplinar l'exércitu y entamó el so hospital, la maestranza y el cuerpu d'inxenieros. La so seriedá y el so espíritu de sacrificiu ganáron-y l'almiración de toos y llogró llevantar l'ánimu de les tropes. En mayu treslladar a [[San Salvador de Jujuy]] ya intentó delles operaciones na [[Quebrada de Humahuaca]]. Pa llevantar la moral del exércitu, fixo bendicir la bandera pol cura de la ilesia de la ciudá, [[Juan Ignacio Gorriti]], que fuera miembru de la Xunta Grande. Mentanto, l'exércitu de [[José Manuel de Goyeneche]], el vencedor d'[[batalla de Huaqui|Huaqui]], retrasar n'empezar operaciones nel sur, retrasáu pola desesperada defensa de [[Cochabamba]]. Pero a fines de xunu empezó la so meyora escontra'l sur. Nesta situación, Belgrano recibió del Primer Triunviratu la orde de replegase, ensin presentar batalla, escontra [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Asina foi que dirixó'l [[Éxodu Jujeño]]: ordenó a tola población siguilo, destruyendo tou cuanto pudiera ser útil al enemigu. Nun pudo faer cumplir esa mesma orde pa la ciudá de Salta, yá que l'enemigu taba yá mui cerca. Los triunviros de Buenos Aires ordenáron-y una retirada hasta la ciudá de Córdoba pero Belgrano, conocedor per esperiencia de los territorios, reparó que les posibles defenses de Córdoba podríen ser bien fácilmente tornaes por una ofensiva realista procedente del Altu Perú, ya inclusive reforzada dende'l reocupado [[Chile]] (la ciudá de Córdoba anque ta cerca de les sierres allúgase yá nuna llanura escasamente defendible polo cual, ensin presentar batalla a los patriotes los realistes podíen avanzar direutamente hasta Buenos Aires), lo cual fíxo-y considerar el pidimientu de resistencia a estazón fecha pol pueblu en [[San Miguel de Tucumán]]. Foi algamáu en [[Combate de les Piedres]], onde perdió dellos homes; pero ordenó un contraataque que resultó esitosu y llevantó l'ablayada moral del so exércitu en retirada. Cumpliendo les órdenes, dirixir escontra [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]]. Pero los ciudadanos notables de San Miguel de Tucumán, encabezaos por [[Bernabé Aráoz]], convencer d'esviase escontra esa ciudá. Ellí axuntó dellos centenares de soldaos más y fíxose fuerte na mesma ciudá. Respondió a un altaneru ultimátum del xeneral Goyeneche fecháu nel "cuartel xeneral del Exércitu Grande" con una irónica negativa fechada nel "campamentu del Exércitu Chicu". El xefe del exércitu de vanguardia realista, xeneral [[Pío Tristán]], avanzó hasta les contornes de la ciudá coles sos tropes despreveníes, cola artillería empacada sobre les mules. Pero cuando l'exércitu presentar nel llamáu "''Campu de les Carreres''", nes contornes de la ciudá, fueron sorpresivamente atacaos pol exércitu independentista. La [[batalla de Tucumán]], llibrada'l [[24 de setiembre]] de [[1812]], foi increíblemente confusa: cada unidá engarró pel so llau, desamarróse una nube de tierra, ya inclusive el cielu escurecer por una manga de [[Acrididae|llagostes]]. Belgrano acampó a cierta distancia, y namái el llegar la nueche supo que trunfara. Foi la más importante de les victories revolucionaries de la [[guerra de la independencia arxentina]]. Belgrano reorganizó les tropes y avanzó escontra Salta. El [[20 de febreru]] de 1813 llibróse la [[batalla de Salta]], na ''pampa de Castañares'', lindante cola [[ciudá de Salta]], na que llogró un trunfu completu, faciendo inútil la defensa de les tropes de Tristán. Foi la primer vegada que la bandera arxentina presidió una batalla. Robló con Tristán un armisticiu, pol cual dexó en llibertá a los oficiales realistes, so xuramentu de que nunca volvieren tomar les armes contra los patriotes. Esta decisión valió-y les crítiques de los miembros del gobiernu porteño y de munchos historiadores actuales. Pero ye posible que, si portárase con más crueldá, como Castelli en [[1811]], nun pudiera recibir el sofitu que recibió nel Altu Perú. De resultes de la batalla de Salta, les provincies altoperuanas de [[Chuquisaca]], [[Potosí]], y más tarde, [[Cochabamba]], llevantáronse nuevamente contra los españoles. Espulsó al obispu de Salta, cuando afayó que taba cooperando colos realistes. [[Ficheru:TUCUMAN-1812.jpg|miniaturadeimagen|Plaza Mayor (actual [[Plaza Independencia (Tucumán)|Plaza Independencia]]) de la [[San Miguel de Tucumán|Ciudá de San Miguel de Tucumán]] escontra 1812 mientres el gobiernu del Xeneral Manuel Belgrano ([[Pintura al oleu]] actual)]] N'abril de 1813 empecipió la meyora escontra'l norte, al territoriu de l'actual [[Bolivia]]. Intentó nun empeorar les rellaciones colos altoperuanos, qu'habíen quedáu mal predispuestos contra los porteños dende les imprudencies de Castelli y [[Bernardo de Monteagudo]], pero fixo executar a los realistes que violaren el xuramentu dau na batalla de Salta y pol que fueren lliberaos: cortó-yos les cabeces y facer clavar con un cartelu que dicía "por [[Perxuriu|perxuros]] y ingratos". En xunu entraba col so exércitu de 2500 homes en Potosí, onde reorganizó l'alministración y nomó gobernadores adictos en casi tol Altu Perú. Mentanto, Goyeneche yera reemplazáu por [[Joaquín de la Pezuela]], un xeneral, más arteru qu'aquél, que llueu axuntó un exércitu de casi 5000 homes. Belgrano poner en marcha con 3500 homes, ente los que se cuntaben fuercies [[indíxenes]] comandados por [[Cornelio Zelaya]], [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]], [[Manuel Asencio Padilla]] y [[Ignacio Warnes]]. Esti postreru fuera nomáu gobernador de [[Santa Cruz de la Sierra]] por Belgrano, y llograra estender significativamente el territoriu lliberáu. Enfrentó a Pezuela el [[1 d'ochobre]] na [[batalla de Vilcapugio]], onde nun primer momentu paeció que podía llograr la victoria. Un sorpresivu contraataque realista llogró una victoria total pa Pezuela. Nella perdió pocu menos de la metá de les sos tropes, casi tola so artillería y la so correspondencia. Por ésta, Pezuela supo que Belgrano esperaba refuerzos. Por eso forzó rápido una nueva batalla. Na [[batalla de Ayohuma]], del [[14 de payares]], y a pesar del conseyu contrariu de los sos oficiales de nun presentar batalla, nun atolenó a despintar la disposición de les sos tropes, lo que dexó que Pezuela atacar con seguridá, camudando de frente. Foi una segunda completa victoria realista. De resultes d'estes derrotes retirar a Jujuy, dexando les provincies del Altu Perú en manes del enemigu. Quedaben neses provincies dellos xefes revolucionarios, los más destacaos de los cualos fueron Arenales, Warnes y Padilla, que dieron enforma trabayu al so enemigu hasta'l regresu del Exércitu del Norte, al añu siguiente. Belgrano foi cuestionáu pol [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]]. En xineru tuvo de dexar el mandu del Exércitu del Norte al coronel [[José de San Martín]], quien fuera unu de los xefes de la [[revolución del 8 d'ochobre de 1812]] que depunxera al Primer Triunviratu. Na Posta de Yatasto Belgrano apurrió la xefatura del nuevamente derrotáu Exércitu del Norte a San Martín y a los pocos díes tornó a Buenos Aires, seriamente enfermu por afecciones contraíes mientres les sos estenses campañes militares, probablemente [[paludismu]] y [[enfermedá de Chagas|tripanosomiasis]]. Magar atopase con un exércitu material y anímicamente abrasáu, San Martín reconoció en tou momentu'l gran llabor llibertador desempeñada por Belgrano al mandu de les tarrecibles campañes del Altu Perú, profesándo-y en tou momentu un gran respetu y almiración. El so fracasu nesta campaña foi consideráu como determinante de la posterior separación de Bolivia d'[[Arxentina]].<ref>La decisión de la independencia de les provincies del Altu Perú deber a un conxuntu de causes más complexes y fondes. Nel ámbitu internu y de resultes de la decisión de la Banda Oriental de declarara como una provincia xunida a les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], éstes taben llibrando la [[Guerra de Brasil]] ensin recibir nengún sofitu de les provincies del Altu Perú, a pesar de los pidíos qu'efectuaron los diplomáticos arxentinos. Nuna carta fechada'l 9 de mayu de [[1825]], ante la negativa de la [[Gran Colombia]] d'ayudar a los d'El Ríu de la Plata na Guerra contra Brasil, el gobiernu respondió-y al mariscal [[Antonio José de Sucre]] que ''ye voluntá del Congresu Xeneral y Constituyente que les provincies del Altu Perú queden en plena llibertá pa disponer de la so suerte, según crean convenir meyor a los sos intereses y a la so felicidá''.</ref> === Diplomacia n'Europa === [[Ficheru:Manuelbelgrano.jpg|miniatura|derecha|250px|Manuel Belgrano.]] Belgrano foi unviáu pol [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]], [[Gervasio Antonio de Posadas]], como [[diplomáticu]] a [[Europa]]. Ente [[1814]] y [[1815]] viaxó, con riesgu pa la so vida, tantu por tar enfermu como por ser consideráu un súbditu rebalbu, al [[Vieyu Mundu]] p'axustar la reconocencia de la independencia ante les potencies europees, anque ensin llograr resultancies. Foi unviáu xunto con Rivadavia a [[Londres]], p'axustar col gobiernu [[Inglaterra|inglés]] y col rei d'España, Fernandu VII. Nun ye seguru qué actitú teníen de tomar respectu d'ésti, si consiguir la independencia o reconocelo como monarca constitucional. Rivadavia llevaba instrucciones secretes que Belgrano nun conocía: axustar preferentemente con Londres y ufiertar la corona del Reinu del Río de la Plata a un príncipe español o inglés. De camín por [[Rio de Janeiro]], entrevistar con [[lord Strangford]], l'embaxador inglés. Tamién taba nesa ciudá [[Manuel José García]], unviáu pol Direutor Supremu [[Carlos María de Alvear]] p'axustar otres opciones; ente elles, la incorporación a Inglaterra como colonia. Llegaos a Londres, nun llograron entrevistase col [[canciller]] [[Robert Stewart, vizconde de Castlereagh]]. Tarreciendo quedar aisllaos, intentaron coronar al príncipe [[Francisco de Paula de Borbón]], un hermanu de Fernandu VII, cola collaboración del ex-rei [[Carlos IV d'España]]. Inclusive Belgrano redactó un proyeutu de constitución, casi copiada de la inglesa, col so cámara de Nobles, de Comunes, y la so nobleza.<ref>López Rosas, José R., ''Ente la monarquía y la república''. Memorial de la Patria, tomu III, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1981.</ref> Mientres el so viaxe como diplomáticu reparó la hostilidá de casi tolos gobiernos europeos d'entós escontra les [[república|repúbliques]] y les [[democracia|democracies]] una y bones la restauración [[absolutista]] de la [[Santa Alianza]] impunxérase n'Europa. Por ello, al so regresu de la misión diplomática n'Europa, a mediaos de [[1815]] volvió proponer, esta vegada col sofitu de San Martín, un gobiernu regalista pero, a diferencia del absolutismu europeo bregó por una [[monarquía constitucional]]. Esta posición política nun foi aceptada polos partidarios independentistes republicanos. === La guerra civil na Mariña === Belgrano retornó a Buenos Aires y púnxose en contautu col nuevu Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, [[Ignacio Álvarez Thomas]], con quien taba emparentáu tanto familiar como políticamente.<ref>El Direutor Supremu, Ignacio Álvarez Thomas, taba casáu con una sobrina de Manuel Belgrano: María del Carmen Florencia Severa Ramos Belgrano (fía de la so hermana favorita: Juana María Belgrano González) y compartía les idees monárquiques belgranianas.</ref> Debíu al fracasu de Juan José Viamonte, que fuera unviáu primeramente contra los [[federales]] de la [[provincia de Santa Fe|tenencia de gobiernu de Santa Fe]], que s'oponíen a la dependencia de Buenos Aires, y que terminara presu nel campamentu del [[caudiellu]] de la [[Banda Oriental]] [[José Gervasio Artigas]]; Álvarez Thomas decidió unviar a Santa Fe a un contingente comandado por Eustoquio Díaz Vélez y al Exércitu del Norte, que taba so la conducción del xeneral Belgrano. Belgrano reemplazó a Viamonte y unvió a al so segundu, Eustoquio Díaz Vélez, el mesmu que fuera'l so segundu en Tucumán, Salta, Vilcapugio y Ayohuma, a esixir rindición a los santafesinos, pero ésti —"pa cortar de raigañu la cruenta guerra civil"— robló'l [[s:Pactu de Santu Tomé|Pactu de Santu Tomé]], el 9 d'abril de [[1816]], con [[Cosme Maciel]], comandante de la fuercia de mar de Santa Fe y representante del gobernador [[Mariano Vera]]. Por esti tratáu deponer a Belgrano como xefe del exércitu, asitiándose a Díaz Vélez nel so llugar. Esta rebelión de Díaz Vélez provocó la cayida del direutor Ignacio Álvarez Thomas. Alcordóse que la paz definitiva debía de ser ratificada ente dambos gobiernos y ser tamién aceptada por José Gervasio Artigas. El caudiellu Artigas oponer a la firma del alcuerdu de paz definitivu que foi finalmente dexáu de llau pol nuevu Direutor Supremu, [[Antonio González Balcarce]], y pol [[Congresu de Tucumán]]. Esta negativa tuvo de resultes que la [[Lliga de los Pueblos Llibres]] nun unvió diputaos al Congresu de Tucumán nin participó de la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina]].<ref>José Rafael López Rosas, ''Ente la monarquía y la república'', Memorial de la Patria, tomu III, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1981, páxs. 91-94.</ref> === El Congresu de Tucumán, los intentos monárquicos y la declaración de la independencia === [[Ficheru:Juan Baustista Tupac Amaru.jpg|miniatura|240px|Rexistros del [[Campusantu de la Recoleta]] sobre l'entierru de [[Juan Bautista Túpac Amaru]], Inca que Belgrano intentó coronar como rei de les independizaes Provincies Xuníes de Suramérica.]] Ante los fechos peracabaos de la so dómina determinaos pol absolutismu de la Santa Alianza, Belgrano consideró que lo conveniente yera caltener a la rexón de la Plata al traviés de la declaración de la so independencia y del establecimientu d'una manera de gobiernu monárquicu moderáu que pudiera ser reconocíu pola mayoría de les potencies europees. De la mesma suponía que tal tipu de gobiernu regalista caltendría, como asocedía con Brasil, unificada a la enorme estensión territorial de les provincies lliberaes, qu'integraren l'antiguu virreinatu d'El Ríu de la Plata y que s'atopaben habitaes por diversos pueblos que taben secularmente en conflictu.<ref>{{cita web |url=http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistes/regalismo-borbonico-visperas-revolucion-mayu.pdf |títulu=http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistes/regalismo-borbonico-visperas-revolucion-mayu.pdf |fechaaccesu=2 d'abril de 2017 }}</ref><ref name="José Carlos_1">[[José Carlos Chiaramonte|CHIARAMONTE, JOSÉ CARLOS]], CEAL 1989, 59.</ref> El [[6 de xunetu]] de [[1816]], Belgrano espunxo ante los diputaos del Congresu de Tucumán, en dos reunión, una propuesta d'instaurar una monarquía casi nominal qu'ufiertaba'l tronu a los descendientes de los [[Inca|Inques]]. Según esti [[Plan del Inca]]<ref>{{cita web |url=http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2012/07/06/opinion/OPIN-04.html |títulu=El plan del Inca' de Belgrano |fechaaccesu=15 de payares de 2013 }}</ref> bien probablemente proyeutó que'l títulu correspondiera a [[Juan Bautista Túpac Amaru]], únicu hermanu sobreviviente conocíu del [[inca]] [[Túpac Amaru II]],<ref>Juan Bautista Condorcanqui llograra abellugase en territoriu arxentín. Los sos restos fuelguen nel [[campusantu de La Recoleta]].</ref> y un gobiernu efectivu de tipu [[parllamentariu]], al envís de llograr la puesta reconocencia a nivel internacional de la independencia arxentina. La so propuesta d'enllantar una monarquía inca parllamentaria foi fecha risión polos sos contemporáneos que sofitaben la formación d'una república. Sicasí, obedecía a un intelixente cálculu per parte de Belgrano: la ufierta de la corona a los Inques buscaba atraer l'adhesión de parte de les poblaciones inques de les actuales zones andines de Bolivia, Perú y [[Ecuador]] al movimientu emancipatorio que se xestaba dende Arxentina. Foi, con San Martín y [[Bernardo de Monteagudo]], unu de los principales promotores de la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|Declaración de la independencia de les Provincies Xuníes en Sud América]], en San Miguel de Tucumán, el [[9 de xunetu]] de [[1816]]. === Nuevamente xeneral en xefe del Exércitu del Norte === N'agostu de 1816 Belgrano fíxose cargu nuevamente del Exércitu del Norte; pero nun pudo entamar una cuarta espedición al Altu Perú, como yera'l so suañu. Namái algamó a unviar al teniente coronel [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] nuna campaña menor, en marzu de [[1817]], hasta les cercaníes de [[Tarija]]. Pero Lamadrid, dempués d'una pequeña victoria, y con apenes 400 homes, atacó [[Sucre|Chuquisaca]] por sorpresa. Foi derrotáu y tuvo que fuxir pola sierra y la selva, volviendo a Tucumán pel camín d'[[San Ramón de la Nueva Orán|Orán]].<ref>Aráoz de Lamadrid, Gregorio, ''Memories'', Bs. As., 1895.</ref> === La nueva guerra civil nel norte y na Mariña === Tamién en 1817, por orde del Congresu de Tucumán, Belgrano unvió a les sos meyores tropes a entartallar la revolución federal de Santiago del Estero, empobinada por [[Juan Francisco Borges]], quien foi prindáu por Aráoz de Lamadrid. Al saber de la prisión de Borges, Belgrano —que orixinalmente ordenara la so fusilamiento— indultó-y pero Lamadrid yá fusilara al so rival santiagueño. L'Exércitu del Norte pasó un añu acantonáu na rústica fortaleza de [[Batalla de La Ciudadela|La Ciudadela]], a un par de quilómetros al suroeste de la Plaza Mayor de la ciudá de San Miguel de Tucumán, ensin recursos pa siguir la guerra, y tratando de compensar los posibles contraataques de los realistes. Ordenóse-y repitíes vegaes utilizar divisiones del Exércitu del Norte contra los federales de Santa Fe. De cuenta que se treslladó a la [[Villa de los Ranchos|Villa de Ranchos]], en Córdoba, y unvió contra'l caudiellu de Santa Fe [[Estanislao López]] al coronel cordobés [[Juan Bautista Bustos]], que nun llogró torar la resistencia del santafesino.<ref>Núñez, M., ''Bustos, el caudiellu escaecíu'', Cuadiernos de revista Crisis, Bs. As., 1975.</ref> Magar nun combatió personalmente a los federales de cutio quexábase a les autoridaes nacionales de la inutilidá d'esa guerra y alvertía al gobiernu que la población de les provincies taben descontentes del centralismu: {{cita|"Hai muncha equivocación nos conceutos: nun esiste tal facilidá de concluyir esta guerra; si los autores d'ella nun quieren concluyila, nun se va acabar enxamás... L'exércitu que mando nun puede acabala, ye un imposible. El so únicu fin tien de ser por un avenimientu... o vamos ver tresformase'l país en puros selvaxes..."<ref name="ref_duplicada_1">Serrano, Mario A., ''Arequito: ¿por qué sublevóse l'Exércitu del Norte? '', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1996.</ref>}} A mediaos de [[1819]], cuando taba yá bien enfermu, el xeneral [[José Rondeau]], nuevu [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata Direutor Supremu]], ordenó que tanto l'Exércitu del Norte como'l [[Exércitu de los Andes]], comandado per San Martín, abandonaren la llucha contra los realistes pa entartallar les rebeldíes provinciales. San Martín cenciellamente ignoró la orde, mientres Belgrano obedeció a medies: ordenó a les sos tropes empecipiar la marcha escontra'l sur, pero pidió llicencia per enfermedá y delegó el mandu nel so segundu, [[Francisco Fernández de la Cruz]]. Instalar en Tucumán, pero a pocu de llegar foi sorprendíu por un motín nesa provincia, que llevó al gobiernu al so vieyu conocíu Bernabé Aráoz, y terminó col xeneral en prisión. El so médicu particular, l'[[Escocia|escocés]] [[Joseph Redhead]] —a quien conociera dempués de la batalla de Tucumán y que lo acompañara dende entós— tuvo que interceder por él por que nun fuera encadenáu. Foi tamién él quien preparó'l so viaxe a Buenos Aires.<ref>Páez de la Torre, Carlos (h), ''Historia de Tucumán'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1987.</ref> La provincia de Tucumán negó la so obediencia al Direutoriu. Dos meses más tarde, tamién l'Exércitu del Norte negar a sofitar al gobiernu central contra los federales: al llegar a Santa Fe, el xeneral Bustos dirixó'l llamáu ''[[motín de Arequito]]'', y l'Exércitu del Norte foi disueltu.<ref name="ref_duplicada_1" /> === La so muerte === [[Ficheru:Buenos Aires - Mausoleo de Manuel Belgrano - 20051212.jpg|miniatura|250px|derecha|Mausoléu de Manuel Belgrano nel [[Conventu de Santu Domingu (Buenos Aires)|Conventu de Santu Domingu]], [[Buenos Aires]], obra d'[[Ettore Ximenes]].]]<div class="infobox sisterproject">[[Ficheru:Wikisource-logo.svg|esquierda|50px]] <div style="margin-left: 60px;">[[Wikisource]] alluga como Documentu históricu el: <div style="margin-left: 0px;">'''''[[s:Testamentu de Manuel Belgrano|Testamentu de Manuel Belgrano]]'''''</div></div></div> Belgrano llegó a Buenos Aires en plena [[Anarquía del Añu XX]], yá seriamente enfermu de [[hidropesía]]. Esta mesma enfermedá llevar a la muerte, el [[20 de xunu]] de [[1820]]. Nel so llechu final foi esamináu pol médicu escocés Joseph Redhead, que lo atendió na so casa; al nun poder paga-y polos sos servicios, pos nesi momentu taba desapaecíu na probeza, Belgrano quixo da-y un reló como pagu, ante la negativa del galeno a cobra-y, Belgrano tomó la so mano y punxo el reló dientro d'ella, estimándo-y polos sos servicios. Trátase d'un reló de bolsu con cadena, d'oru y esmalte, que'l rei [[Xurde III d'Inglaterra]] agasayara a Belgrano.<ref group="nota">Darréu esti reló foi exhibíu nel [[Muséu Históricu Nacional (Arxentina)|Muséu Históricu Nacional]], de que les sos vitrines foi robáu'l sábadu 30 de xunu de 2007. Vease {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/922346-roben-del muséu-historico-nacional-el reló-de-belgrano |títulu=Roben del Muséu Históricu Nacional Arxentín el reló que perteneció a Manuel Belgrano |obra=Diariu La Nación |fecha=2 de xunetu de 2007 }}</ref> Una de les sos últimes frases foi d'esperanza, a pesar de los malos momentos que pasaben tanto él como la so patria: {{cita|... namái me consuela'l convencimiento en que toi, de quien siendo nuesa revolución obra de Dios, él ye quien la hai de llevar hasta'l so fin, manifestándonos que toa nuesa gratitud tenemos de convertir a la so Divina Maxestá y de nenguna manera a home dalgunu.|Manuel Belgrano<ref>Memories de Belgrano [[EUDEBA]]. Citáu en ''Hestories d'amor de la Historia Arxentina'', de Lucía Gálvez.</ref>}} Morrió na probeza a pesar de que la so familia fuera una de les más fanegueres del Río de La Plata primero que Belgrano comprometer cola causa de la independencia. El mesmu día de la so muerte ye recordáu como'l [[Día de los trés gobernadores]] pos se desamarraba una crisis política nel gobiernu executivu de la provincia. Esto ayudó a que'l so fallecimientu pasara casi inalvertíu. L'únicu diariu que publicó la noticia foi "''L'Espertador Teofilantrópico''", que yera redactáu pol [[flaire]] [[franciscanu]] [[Francisco de Paula Castañeda]].<ref>Scenna, Miguel Ángel, ''Un flaire de combate: Francisco de Paula Castañeda'', Revista Toa ye Historia, númberu 121.</ref><ref name = "BONIFATTI" >{{cita llibru |títulu=Madres de Próceres, partos que fixeron historia |autor=Karina Bonifatti |editorial=Ediciones B |id=ISBN 978-987-627-186-8 |añu=2010}}</ref> Cumpliendo cola so última voluntá, el so cadabre foi amortayáu col hábitu de los [[orde de Santu Domingu|dominicos]] tal como yera costume ente los [[Tercer orde de Santu Domingu|terciarios dominicos]], de los que formaba parte<ref>{{cita web |url=http://www.dominicos.org/laicosop/historia.asp |títulu=Llistáu de dellos terciarios dominicos |fechaaccesu=2 d'abril de 2017 }}</ref> y foi treslladáu dende la casa paterna na que morrió -actual [[Avenida Belgrano (Buenos Aires)|Avenida Belgrano]], nᵘ 430- al [[Conventu de Santu Domingu (Buenos Aires)|Conventu de Santu Domingu]], recibiendo sepultura nun atriu. Como la so familia nun tenía dineru pa faer la [[llábana]] pa la so tumba entós improvisóse una col mármol d'una [[cómoda]] del so hermanu [[Miguel Belgrano]].<ref>https://www.minutouno.com/notas/33871-manuel-belgrano-un-heroe-que-murio-dineru-el so-lapida</ref><ref>"Los mil y un intereses de Buenos Aires", de Diego M. Zigiotto, pp. 238-239, ed. Norma, marzu de 2008.</ref> === Exhumación de los sos restos === El 4 de setiembre de 1902, una comisión designada pol presidente de la Nación, [[Julio Argentino Roca]], dio en desenterrar los restos de Belgrano, pa treslladalos a la urna que foi depositada nel monumentu que s'inauguró n'ochobre d'esi añu nel mesmu atriu de Santu Domingu. Dichu monumentu construyir por suscripción popular. Llevantada la llábana, retiráronse los güesos que fueron asitiaos nuna bandexa de plata. Ente ellos atoparon dellos dientes, unu de los cualos foi tomáu pol ministru del interior, doctor [[Joaquín V. González]], y otru pol ministru de Guerra, coronel [[Pablo Ricchieri]]. Esti fechu foi publicáu y condergáu polos principales diarios porteños y concluyó cuando'l prior de Santu Domingu comentó, en cartes al [[La Prensa (Arxentina)|diariu La Prensa]], que recibiera dambos dientes. El ministru González xustificárase ante'l prior diciendo que se llevara'l diente ''p'amosalo a los sos amigos'', y Ricchieri dixo que'l lo retiró ''pa presentalo al señor xeneral [[Bartolomé Mitre]]''.<ref>Crónica Arxentina, (1968) T. II p 254, ed Codex.</ref> == Belgrano y la educación == [[Ficheru:BLOTTA Belgrano Pestalozz.JPG|miniatura|250px|Bustu entronizado na Escuela Nᵘ 67 Juan Y. Pestalozzi, de Rosario, Arxentina. Escultor [[Erminio Blotta]]]] Belgrano foi unu de los próceres arxentinos que más énfasis punxo n'impulsar la educación. Mientres la so estancia n'España ellaborara un plan d'aición, qu'en total tomaba seis puntos. Unu d'ellos taba dedicáu a la educación: {{cita|D'antiguo topóse na política la máxima siguiente: ´Ye bonu, caltener la gran masa del pueblu na inorancia, escurre qu'anque non fora indigna del home, opónse direutamente al verdaderu interés del Soberanu. (...) Ési ye unu de los oxetivos más importantes del gobiernu. Vasallos dichosos y Soberanu poderosu, son los resultaos del estáu actual de les escueles públiques, y de la educación paisana, que dempués de mil ensayo, estableciéronse en delles provincies d'Alemaña, Suecia, Inglaterra, etc. (...) Per esti mediu llograr na gran masa d'una nación costumes sanes.<ref>''Documentos pa la Historia de Manuel Belgrano, tomu I.'' El testu nun ye autógrafu de Belgrano, sinón que s'atopa nel so Plan d'Aición presentáu previu a asumir como Secretariu del Consuláu.</ref>}} Al respective de la educación dixo que: {{cita|Ensin que s'ilustren los habitantes d'un país, o lo que ye lo mesmo, ensin enseñanza, nada podríamos adelantrar.<ref name="clarin">{{cita web |url=http://www.clarin.com/educacion/Belgrano-educador_0_1024698041.html |títulu=Belgrano educador |fechaaccesu=25 de payares de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304120531/http://www.clarin.com/educacion/Belgrano-educador_0_1024698041.html |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref>|Manuel Belgrano}} {{cita|La patria precisa de ciudadanos instruyíos.<ref name="clarin" />|Manuel Belgrano}} === Memories ante'l Consuláu de Comerciu === [[Ficheru:Firma Manuel Belgrano.jpg|miniatura|250px|Robla de Manuel Belgrano.]] Al tornar d'España con una sólida preparación en materia económico, Belgrano amosó na so remanar la influencia que nél exercieren les nueves idees. Yá como Secretariu del Consuláu, y por una real orde d'ereición de dicha institución (1794), tenía la obligación de presentar añalmente una memoria al cuerpu rellatando les actividaes realizaes. Sicasí, Belgrano redactar puntualizando más lo que tuviera de faese que rellatando lo efectuao. D'esta manera sollertaba a les autoridaes sobre les necesidaes de la colonia, adoctrinaba a los sos paisanos y nun espertaba barruntos de les autoridaes.<ref>{{Cita Harvard |Giménez|1993| p=162|sp=si|isbn= 950-99400-8-9}}</ref> Na primer memoria consular (1796), proponía la creación de siete tipos d'establecimientos educativos, a saber: * Una [[Escuela de Comerciu (Arxentina)|Escuela de Comerciu]] * La [[Escuela de Náutica]] (creada en 1799) * L'[[Academia de Xeometría y Dibuxu]] (creada en 1799) * Escueles agrícoles * Escueles de hilanzas de llana y d'algodón * Enseñanza primaria, gratuita y obligatoria en tol reinu * Escueles pa muyeres Na primer memoria, encontó les sos propuestes y la so relevancia económica de munches maneres: {{cita|Una de les causes a qu'atribuyo'l pocu productu de les tierra y el nengún adelantamientu del llabrador (...) [ye] porque nun se mira a l'agricultura como un arte que tenga necesidá d'estudiu, de reflexones o de regles. Nun se crea que ye ayenu al ministeriu eclesiásticu l'instruyir y comunicar les lluces sobre'l cultivu de les tierres, artes, comerciu, etc., pos el meyor mediu de socorrer la mendicidad y miseria ye prevenila y atendela nel so orixe. ¿Cómo, pos, vamos poner [a la industria] nesti estáu [de riqueza]? Con unos bonos principios(...) Los bonos principios va adquirir l'artista nuna escuela de dibuxu que, ensin dulda, ye l'alma de les artes. A estes infelices xentes (polos probes) que, acostumaes a vivir nel refalfiu, como llevo espuestu, dende neños, ye-yos bien penosu'l trabayu na edá adulta y [son] o resulten unos salteadores o méndigos; estaos de xuru deplorables, que podíen cortase si diérase-yos auxiliu dende la infancia, apurriéndo-yos una regular educación, que ye'l principiu d'onde resulten yá lo bienes yá los males de la sociedá. Unu de los principales medios que tienen d'aceptar a esti fin, son les escueles gratuites, onde pudieren los infelices, [esto ye, los probes] mandar a los sos fíos ensin tener que pagar cosa dalguna pola so instrucción: ellí podríase-yos dictar bones máximes ya inspira-yos amor al trabayu, pos un pueblu onde nun reine ésti, aparra'l comerciu y toma llugar la miseria; les artes que producen bayura que les multiplica dempués en pagu, aparren; y tou, nuna pallabra, sume, cuando s'abandona la industria, porque se cree nun ye d'utilidá dalguna. Igualmente débense poner escueles gratuites pa les neñes, onde se-yos enseñara doctrina cristiana, a lleer, escribir, coser, bordar, etc., y principalmente, inspirándo-yos amor al trabayu, pa dixebrales del refalfiu. La ciencia del comerciu nun s'amenorga a mercar por diez y vender por venti, los sos principios son más dignos. (...) Sía'l primeru [de los medios de fomentu del comerciu], una escuela titulada de comerciu. Ye forzosu póngase igualmente, como mediu de la proteición del comerciu, una escuela de náutica, ensin que los sos principio nadie pudiera ser patrón de llancha nesti ríu. (...) La utilidá y ventaya que va apurrir esti establecimientu, entá pa los que nun quieren siguir la carrera de la navegación, nun va ser bien sopesada enxamás, nin yo puedo faela ver claramente.<ref name="Memoria">Memoria consular, 1796, en Documentos pa la Historia de Manuel Belgrano, tomu II</ref>}} Na so memoria de 1797, sobre'l cultivu del [[Linum|llinu]] y el [[cáñamu]], tamién faía numberoses referencies a la educación. En sí mesma, esta memoria puede ser considerada como un manual didácticu sobre agricultura, esplicándose con abondu nivel de detalle como pa ser d'utilidá práutica pal llabrador. Rellataba'l tipu de terrén aptu pal cultivu del cáñamu, cómo teníen de ser les granes por que fueren aptes pal cultivu, la forma de semalo, cultivalo y procesalo, de cuenta que fuera direutamente aplicable nos telares. En total, dedicó tres memories puramente a fomentar la educación téunica:<ref name="Memoria" /> * 16 de xunu de 1800. ''"Utilidá, necesidá y medios d'alzar una Aula de Comerciu polo xeneral, onde s'enseñe metódicamente y por Maestría, la ciencia del Comerciu en tolos sos ramos"''. Hasta la fecha, esta memoria nun pudo ser topada. * 14 de xunu de 1802. ''"Establecimientu de fábriques de curtiembre"''. Yá vimos que nesta memoria la clave taba en traer d'Europa a maestros curtidores, o n'unviar seis estudiantes a capacitase en dichu oficio. * 16 de xunu de 1806. ''"Fomentu de l'Agricultura n'Establecimientos de Sociedá y Escueles de la so enseñanza"''. Nesta memoria, que llegó a los nuesos díes, Belgrano faía una defensa de la enseñanza de les Matemátiques en tolos ramos del saber, amosando la so rellación cola del progresu de les maquinaries y amestando el de l'agricultura al d'estes. Na so memoria consular de 1802 dicía que ''ensin enseñanza nun hai adelantamientos'' y ''clamé siempres pola escuela (...) como medios pa la prosperidá del Estáu, pero los sos fondos adictos a una delda contraida por esti comerciu en beneficiu del erariu, nun emprestaron marxe por que pudiera disponer d'ellos''.<ref group="nota">La delda (o real donativo) referir a la contraida pol Consuláu pa donar el capital a la Corona.</ref> === Nel Corréu de Comerciu === En 1809 Belgrano aceptó la creación d'un nuevu periódicu, auspiciado pol entós virréi Baltasar Hidalgo de Cisneros, qu'apaeció a fines de xineru de 1810 col nome de [[Corréu de Comerciu de Buenos Aires]]. El so oxetivu principal yera ''popularizar los sanos principios de la economía política'' y ocupase de materies científiques y lliteraries, impulsando al traviés d'eses publicaciones la Revolución, según afirmaría na so autobiografía. Tamién esponía alrodiu de los beneficios económicos que resultaría d'un espardimientu de la educación. De los siete primeros artículos publicaos nel selmanariu, trés d'ellos correspondieron al tarreza educación, siendo éstos los más estensos. Nel primeru, tituláu "''Educación''" espresaba: {{cita|Nun ye fácil corresponder en que pudo consistir, nin en que consista'l fundamentu más sólidu, la base, digámoslo asina, y l'orixe verdaderu de la felicidá pública, cual ye la educación, topar nun estáu tan miserable, qu'entá nes mesmes capitales resentir a la so falta. (...) A la falta d'estos establecimientos tenemos d'atribuyir los horrores que reparamos.<ref name="Corréu">Belgrano, Manuel: ''Corréu de Comerciu'', 17 de marzu de 1810. En ''Escritos Económicos'', Biblioteca del Oficial. Ed. Círculu Militar, 1963</ref>}} Llegaba a amestar l'amor al trabayu y les virtúes básiques de too ciudadanu cola educación primaria. Según el so pensamientu, nenguna sociedá podía progresar si los sos habitantes nun teníen apreciu pol trabayu y esfuerciu y yeren virtuosos: {{cita|¿Cómo, cómo se quier que los homes tengan amor al trabayu, que les costumes sían iguaes, qu'haya copia de ciudadanos honraos, que les virtúes estornen los vicios y que'l gobiernu reciba'l frutu de los sos cuidos, si nun hai enseñanza, y si la inorancia va pasando de xeneración en xeneración con mayores y más grandes aumentos?<ref name="Corréu" />}} Más palantre, nel mesmu Corréu de Comerciu, volvía aportunar na formación de valores: {{cita|¿Quién-y dixo qu'eses virtúes son la xusticia, la verdá, la bona fe, la decencia, la beneficencia, l'espíritu, y que estes cualidaes son tan necesaries al home como la razón de la que precieden. Ruboricémosnos, pero digámoslo: naide. (...) Los nuesos llectores seique van fadiase con que-y falemos tantu d'escueles; pero que se convenzan de qu'esisten nun país nuevu que precisa echar los fundamentos de la so prosperidá perpetua y que aquellos pa ser sólidos y permanentes ye precisu que se compongan de les virtúes moral y social, que namái pueden imprimise bien, presentando a la mocedá bonos exemplos.<ref name="Corréu" />}} Otorgaba a la educación primaria más importancia qu'a la universitaria, encontando la so afirmación de la siguiente manera: {{cita|Síanos lícitu aventurar la proposición de que ye más necesaria l'atención de toles autoridaes, de tolos maxistráu, y de tolos ciudadanos pa los establecimientos de la enseñanza de neñes, que pa fundar una Universidá. (...) Cola Universidá, aprendería daqué de verdá la nuesa mocedá metanes la xíriga escolástica, y aumentaríase el númberu de los nuesos doctores, pero ¿equival esto a lo qu'importa la enseñanza de les que mañana han de ser madres? (...) Ye induldable que non, y pa prueba, nun hai más que treslladase a onde hai Universidaes, y nun hai quién enseñe al bellu sexu.<ref name="Corréu" />}} Por cuenta de la importancia qu'asignaba a la educación ye que s'ocupaba qu'ésta fora impartida de la manera qu'él consideraba'l más fayadizu y eficiente. Llindaba los castigos corporales, que representaben un vezu bien enraigonáu na sociedá. Esaniciaba, en gran midida, la humildación pública del alumnu incorrexible, por considerar que yera contraproducente ya innecesaria. Ocupábase tamién de señalar cómo tenía de ser la selección de los maestros, y de describir cuálos teníen de ser les sos carauterístiques principales. Los alumnos namái teníen una oportunidá de recibir educación, y ésta tenía de ser la meyor disponible. La opinión de Belgrano al respeutu yera contundente, tantu cuando se refier a la educación primaria como a la téunica o terciaria: No que se refier a la educación primaria cuntaba que "Si per desgracia una sola d'éstes [, les maestres,] hai que sía de males costumes, ¿ye dable faer el cálculu de los males que pueden resultar a la sociedá? Porque desengañémosnos, l'exemplu... Si, l'exemplu ye'l maestru más sabiu pa la formación de les bones costumes."''<ref name="Corréu" /> Ente que no rellacionao cola educación terciaria o téunica dicía que "Una especulación mal fecha puede traer consecuencies bien aciages al comerciu d'una provincia y de toa una nación. (...) ¡Qué de perxuicios pa un país llabrador y comerciante! ¿Y qué manera de prevenilos? La estensión de conocencies, (...) que nin el llabrador nin el comerciante nin l'artista ignoren lo que-yos correspuende..."<ref name="Memoria" /> Na so primer memoria sollertaba a los sos oyentes sobre la tema de la eleición de los maestros, cuando dicía que «tenía de confiase'l cuidu de les escueles gratuites a aquellos homes y muyeres que, por oposición, amosaren la so habilidá y que la so conducta fora de públicu y bultable irreprensible»". === Les Escueles de la Patria y los maestros === Poles sos victories de Tucumán y Salta, l'Asamblea del Añu XIII dio a Belgrano, como premiu, 40.000 pesos fuertes (equivalentes a casi 80 quilos d'[[oru]]).<ref>[http://www.clarin.com/diario/2003/01/24/p-01201.htm ''La "Escuela de la Patria", historia d'un papelón que cumple 190 años''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625004610/http://www.clarin.com/diario/2003/01/24/p-01201.htm |date=2009-06-25 }} ''[[Diariu Clarín]]'' 24/01/2003.</ref> Belgrano respondió que prefería ser un bon fíu de la patria más qu'un padre de la mesma, y espresó que'l dineru de tal premiu fuera dedicáu pa la construcción d'escueles públiques estatales y gratuites nes ciudaes de [[Tarija]] (na actual Bolivia), [[Jujuy]], [[San Miguel de Tucumán]] y [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]].<ref group="nota">Construyida con fondos propios, la escuela santiagueña construyir en 1822, pero funcionó namái cuatro años. La de Tarija llevantar en 1974, la de Tucumán en 1998 y la de Jujuy en 2004. ([http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=616307 Dempués de 191 años, cumplen en Jujuy un legáu de Belgrano, Diariu La Nación, 7 de xunetu de 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405081147/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=616307 |date=2023-04-05 }})</ref> Nel testu de la so donación proponía'l mecanismu d'eleición de los maestros, que tenía de tar basáu nel méritu. Por casu, tocantes a la educación primaria escribió que ''la provisión d'escueles va facer por oposición'', y pasaba a establecer con minuciosidad el procedimientu que lu regularía. Nel artículu siguiente, el cuartu, establez ''Cada trés años va poder el conceyu abrir nueva oposición, y convocar opositores si tener por convencimiento o hubiera proporción d'ameyorar el Maestru. El que sirvió o desempeñó la Escuela n'igualdá de méritu y circunstancies tendrá de ser preferíu''.<ref>Mandelli, Huberto: ''Les escueles donaes por Belgrano y el so reglamentu'', INB, Bs. As. 1999, pp. 57-58.''</ref> Yá nel Reglamentu de la Escuela de Náutica, con rellación a la educación terciaria o téunica, describía en detalle un mecanismu d'oposición particular designáu pa escoyer direutores: {{cita|El mecanismu d'oposición consiste na presentación de credenciales, informes sobre les sos conductes pasaes, el rindir un exame y preparar un discursu a les 24 h de presentáu una tema, el responder nel momentu a les entrugues que cualquier miembru de la Xunta deseyara formula-y, el de llabrar nuevos planos y d'enseñar dicha metodoloxía a los sos discípulos, ente otros requerimientos.}} El privilexu del maestru n'actividá yera'l de caltener el so puestu siempres y cuando les sos aptitúes pal cargu nun fueren superaes por otru maestru. La importancia que se daba a los educadores puede trate nel artículu octavu del reglamentu de les escueles donaes en 1813, nel qu'indicaba que se-y debería dar ''asientu al maestru en cuerpu de Cabildru, reputándosele como Padre de la Patria''.<ref>Mandelli, Huberto: ''Les escueles donaes por Belgrano y el so reglamentu'', INB, Bs. As. 1999, p. 50.''</ref> Nel artículu 18 del mesmu reglamentu mentábense cuál teníen de ser los calteres del maestru, qu'amplíen la llista que yá espunxéramos enantes: {{cita|El maestru va procurar cola so conducta, y en toles sos espresiones y maneres, inspirar a los sos alumnos amor al orde, respetu a la Relixón, considerancia y dulzura nel tratu, sentimientos d'honor, amor a la virtú, y a otres ciencies, horror al viciu, enclín al trabayu, desapegadura del interés, despreciu de tolo que diga a mapa y luxu nel comer, vistir y demás necesidaes de la vida, y un espíritu nacional que-yos faiga preferir el bien públicu al priváu, y envalorar en más la calidá d'Americanu que la d'Estranxeru.<ref>Mandelli, Huberto: ''Les escueles donaes por Belgrano y el so reglamentu'', INB, Bs. As. 1999, pp 60-61.''</ref>}} Si referir en numberoses oportunidaes a estes virtúes, ensin dulda yera porque lo consideraba importante. Aportunaba Belgrano nos valores en numberosos ocasiones: {{cita|Basta con que los maestros sían virtuosos y puedan col so exemplu dar lleiciones práutiques a la niñez y mocedá y dirixilos pel camín de la Santa Relixón y del honor y pudiendo enseñar a lleer bien, poco importa que la so forma de lletra nun sía de lo meyor; suficiente con que pueda entendese.<ref>Belgrano, Manuel: ''Corréu de Comerciu'', 24 de marzu de 1810. En ''Escritos Económicos'', Biblioteca del Oficial. Ed. Círculu Militar, 1963.</ref>}} {{cita|Porque desengañémosnos, l'exemplu... Si, l'exemplu ye'l maestru más sabiu pa la formación de les bones costumes. Nada valen teoríes, en devanéu les maestres van esplicar y van faer entender a les sos discípules lo que ye xusticia, verdá, bona fe, etc., y toles virtúes, si na práutica desmentir, ésta va arollar tou lo bono, y va ser la conducta nos díes ulteriores de la depravación.<ref>Belgrano, Manuel: ''Corréu de Comerciu'', 21 de xunetu de 1810. En ''Escritos Económicos'', Biblioteca del Oficial. Ed. Círculu Militar, 1963</ref>}} Buscó alzar la condición del maestru por aciu el pagu de sueldos dignos. P'asegurar el financiamientu de la educación, propunxo siempres la creación de fondos, por que los institutos tuvieren aseguraos el so financiamiento a perpetuidad. Belgrano esponía que'l progresu económicu depende de la conocencia téunica y de los valores de la sociedá. Faciendo referencia a los males que traería'l que los habitantes nun taben abondo capacitaos, preguntaba: «¿Qué manera de prevenilos? La estensión de conocencies, la ilustración xeneral, el que les lluces espublizar por toos, que toos instrúyanse, qu'adquieran idees, que nin el llabrador nin el comerciante nin l'artista ignoren lo que-yos correspuende, qu'unos y otros procuren nun apegase tan íntimamente a los pensamientos de los sos antepasaos, que namái tienen d'adoptase cuando convienen y cuando non, refugalos y abandonalos: que lo foi útil n'otru tiempu, güei ye perxudicial; les costumes varien; los usos igualmente; y tou, de tiempu en tiempu, camuda, ensin que nesto haya más misteriu, que'l de la vicisitú de les coses humanes». == Vida privada == === Aspeutu físicu === Les versiones sobre l'aspeutu físicu de Manuel Belgrano difieren. Según Bartolomé Mitre, yera "de regular estatura, pelo rubio y sedoso, güeyos grandes de color azul visiegu, tez bien blanca y daqué arrebolada; y cabeza grande y bien modelada". Pero quien lu describieron a la edá de dieciocho años dicíen que tenía güeyos castaños y pelo coloráu". Y un cronista inglés describir como rubiu.<ref name = "BONIFATTI"/> Nun usaba bigote y tenía escasa barba, ñariz fina y llixeramente aguileña y contextura delicada. Yera elegante, aseado y de porte esmerado.<ref name = "BONIFATTI"/> === Semblanza === De Belgrano díxose que: {{cita|Ye'l más metódicu de los [xenerales] que conozo na nuesa América; llenu d'integridá y talentu natural, nun va tener les conocencies d'un [[Jean Victor Marie Moreau|Moreau]] o [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]] en puntu a milicia, pero crear Ud. que ye'l meyor que tenemos n'América del Sur.|Xeneral [[José de San Martín]] a [[Tomás Godoy Cruz|Godoy Cruz]].}} {{cita|Belgrano nun tenía, como él mesmu dicir, grandes conocencies militares, pero tenía un xuiciu rectu, una honradez a toa prueba, un patriotismu puro y desinteresao, el más esquisitu amor al orde, un entusiasmu decidíu pola disciplina y un valor moral qu'enxamás se desmintió.|Xeneral [[José María Paz]]}} {{cita|Xeneral ensin les dotes del xeniu militar, home d'estáu ensin fisonomía acentuada...Les sos virtúes fueron la resignación y la esperanza, la honradez del propósitu y el trabayu desinteresáu.|[[Domingo Faustino Sarmiento]]<ref>Sarmiento, Domingo Faustino: Obres de. Ed. imp. "Mariano Moreno", Bs. As. 1899, t XXI, pp 340 a 349.</ref>}} === Rellaciones sentimentales y descendencia === Belgrano empecipió una intensa rellación amorosa con [[María Josefa Ezcurra]], cuñada de [[Juan Manuel de Rosas]], en dalgún momentu ente la so llegada a Buenos Aires y la so partida a Tucumán a entamar l'Exércitu del Norte. Sicasí, ye posible que se conocieren dende antes.{{Harvnp|Gálvez|1999|p=e/n}} Ella en realidá habíase casáu años antes col so primu, el [[Navarra|navarru]] Juan Esteban de Ezcurra, quien dempués de nueve años de matrimoniu, ensin fíos, y disconforme cola Revolución de Mayu, se exilió na so patria, negándose María a acompañalo. Anque nunca la volvió a ver, Juan Esteban nomar la so heredera. María Josefa acompañó al Exércitu na campaña del Norte. Mientres la mesma concibió un fíu, que nació'l [[30 de xunetu]] de 1813 na estancia d'unos amigos en Santa Fe, siendo bautizáu col nome de Pedro Pablo. Foi anotáu como güérfanu na [[Catedral de Santa Fe]] ya ignórase si'l neñu conoció al so padre, pos lo adoptó darréu la so tía materna, [[Encarnación Ezcurra]], coles mesmes acabante casóse con Juan Manuel de Rosas; darréu foi conocíu como ''[[Pedro Rosas y Belgrano]]'', llegó al grau de coronel y tuvo una complicada actuación pública na década de 1850. En 1812, dempués de la so victoria en Tucumán, Belgrano conoció a la moza María Dolores Helguero y Liendo, a quien prometió matrimoniu. Pero la prometida unión nunca llegó a concretase, pos cuando Belgrano tornó de les sos campañes, la moza fuera dada en matrimoniu a otru home. Sábese que se volvieron a ver mientres el Congresu de Tucumán, cuando ella entá taba casada, y qu'años más tarde tuvieron como frutu de la so rellación a Manuela Mónica Belgrano, nacida'l [[4 de mayu]] de [[1819]]. La neña vivió cola so madre hasta 1825, cuando la hermana del so padre, Juana Belgrano de Chas, llevar a Buenos Aires. Mónica y el so mediohermanu conocer en 1834, dempués de que Rosas cumpliera col pidíu de Belgrano de revela-y a Pedro la so verdadera filiación cuando fuera mayor d'edá. Mónica casar en 1853 con un pariente distante, Manuel Vega Belgrano. Otra amiga conocida de Belgrano foi una francesa que se faía llamar ''mademoiselle'' (señorita) [[Elisa Pichegru]], a quien conoció mientres la so misión diplomática en Londres. La rellación foi curtia y terminó cuando él retornó a Buenos Aires. Pichegru, que según los rellatos de la dómina yera una muyer aventurera que vistía provocativamente, foi visitalo a Buenos Aires en 1817, pero por cuenta de qu'él atopábase nel Congresu de Tucumán, volver a Europa ensin poder velo. === Árbol xenealóxicu === Los padres de Manuel Belgrano casáronse'l 4 de payares de [[1757]] na [[Ilesia de la Mercé (Buenos Aires)|Ilesia de la Mercé]]. La madre yera porteña, (anque'l padre y los hermanos menores qu'ella yeren de Santiago del Estero) y tenía 27 años cuando nació Manuel, nel so sestu partu. Finó n'agostu de 1799. El padre yera [[Xénova|xenovés]] y finó en setiembre de 1795.<ref name = "BONIFATTI"/> ==== Pol llinaxe paternu ==== {{familytree/start |summary=Ancestros de Domingo Belgrano Peri}} {{familytree | | | | | POM | | | | | POM= Pompeio Belgrano / Pompeyo Belgrano (casáu con Marina Belgrano)}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree | AGU | | CAR3 | | MAR |AGU= Agostino Belgrano y Belgrano / Agustín Belgrano y Belgrano |CAR3= Carlo Mattia Belgrano / Carlos Matías Belgrano y Belgrano (casáu con Giovanna del Giudice / Juana del Giúdice)|MAR= María Virginia Belgrano y Melgrano}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree | ROG | | FRAN2 | | TOM |ROG= Rogelio Belgrano del Giúdice | FRAN2= Francesco Belgrano del Giudice / Francisco Belgrano del Giúdice (casáu con Ana Bianchi)|TOM= Tomaso Belgrano / Tomás Belgrano}} {{familytree | | | | | |!| | | | | | | }} {{familytree | | | | | CAR2 | | | | | CAR2= Carlo Felicce Belgrano Bianchi / Carlos Félix Belgrano Bianchi (casáu con Maria Giussepina Berio / María Josefina Berio)}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree | JUAN2 | | CAR | | FRAN | JUAN2= Giovanni Battista Belgrano Berio / Juan Bautista Belgrano Berio| CAR= Carlo Niccolò Felicce Belgrano Berio / Carlos Nicolás Félix Belgrano Berio (casáu con María Gentile Peri Tiragalo)| FRAN= Francesco Belgrano Berio / Francisco Belgrano Berio}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree | JUAN | | DOM | | NIC | JUAN= Giovanni Agostino Maria Belgrano Peri / Juan Agustín María Belgrano Peri | DOM= '''Domenico Francesco Gaetano Belgrano Peri''' / '''Domingo Francisco Cayetano Belgrano Peri''' (Padre) |NIC= Niccolò Ambrogio Belgrano Peri / Nicolás Ambrosio Belgrano Peri |boxstyle_DOM =background-color: #aaf;}} {{familytree/end}} ==== Por llinaxe maternu ==== {{familytree/start |summary=Ancestros de María Josefa González Islles y Caseru}} {{familytree | | | | | JOSE3 | | | | | JOSE3= José d'Islles}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | }} {{familytree | JOSE2 | | LUC | | JUAN4 | | JUANA | JOSE2= José Baltasar d'Islles | LUC= Lucía d'Islles y Alba | JUAN4= Juan de Isla | JUANA= Juana d'Islles}} {{familytree | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | }} {{familytree | GRE | | JUAN3 | | JOSE | GRE= Gregoria González Isla| JUAN3= Juan José González Islles (casáu con María Inés Caseru Ramírez) |JOSE= José González Islles}} {{familytree | | | | | |!| | | | | | | }} {{familytree | | | | | MAR2 | | | | | MAR2= '''María Josefa González Islles y Caseru''' (Madre) |boxstyle_DOM =background-color: #aaf;}} {{familytree/end}} == Numismática == [[Ficheru:Buenos Aires-Plaza de Mayo-Estatua Belgrano.jpg|miniatura|250px|derecha|La estatua ecuestre de Manuel Belgrano que lo homenaxa na [[Plaza de Mayu]], [[Buenos Aires]], dende [[1873]].]] Belgrano foi retratáu nun importante númberu de billetes de la historia [[numismática]] d'Arxentina. Figuró per vegada primera nos [[Peso Llei 18.188|Peso Ley 18.188]], nos billetes d'unu, cinco y diez peso. Nel [[Pesu arxentín (moneda)|Pesu arxentín]] acutóse-y el billete de 10.000. Pa los billetes del [[Austral (moneda)|Austral]] escoyóse la serie de [[Presidentes de la Nación Arxentina]], un conxuntu de próceres que nun incluyía a Belgrano, anque los billetes de 10.000 pesos arxentinos fueron resellados pa circular como billetes de 10 australes. El [[Nuevu pesu arxentín|Pesu convertible]] inclúi a Belgrano nos billetes de 10 pesos, les series de 1997 y 2002 namái modificaron detalles menores. == Cinematografía == Realizáronse delles películes sobre Belgrano; la primera llamóse "[[Sol signu de la Patria]]" (direutor [[René Mugica]], 1971) na que [[Ignacio Quirós]] protagonizó al prócer, y que narraba la vida de Belgrano desque tomó'l mandu del exércitu del norte hasta que trunfó na batalla de Salta.<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/title/tt0192994/ |títulu=IMDb |fechaaccesu=2 d'abril de 2017 }}</ref> El cineasta [[Sebastián Pivotto]] filmó una [[Manuel Belgrano (película)|película de Manuel Belgrano]] producida por [[Juan José Campanella]] como parte de la celebración del [[Bicentenariu d'Arxentina]]. El papel de Belgrano interpretar l'actor [[Pablo Rago]] y l'actriz [[Valeria Bertuccelli]], a Josefa Ezcurra. Basar nos diez últimos años de vida del prócer.<ref>http://belgranopelicula.com.ar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516100220/http://belgranopelicula.com.ar/ |date=2017-05-16 }} Sitiu oficial de la película</ref> == Ver tamién == * [[Bandera d'Arxentina]] * [[Historia de la bandera de l'Arxentina]] * [[Banderes históriques de l'Arxentina]] * [[Monumentu ecuestre al Xeneral Manuel Belgrano]] * [[Cruceru Xeneral Belgrano|Cruceru "ARA General Belgrano"]] == Notes == <references group='nota'/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == # {{cita llibru |apellíu=Best |nome=Félix |títulu=Historia de les Guerres Arxentines |añu=1990 |editorial= Editorial Peuser |allugamientu=Buenos Aires (Arxentina)}} # {{cita llibru |apellíu=Bidondo |nome= Emilio |títulu=La guerra de la independencia nel Altu Perú |añu=1979 |editorial= Editorial Círculu Militar |allugamientu=Buenos Aires (Arxentina)}} # {{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Batalles pola llibertá |añu=2005 |editorial=Aguilar,Altea,Taurus,Alfaguara |allugamientu=Buenos Aires (Arxentina) |isbn=987-04-0105-8}} # {{cita llibru |apellíu=Gálvez |nome=Lucía |títulu=Histories d'amor de la historia arxentina |añu=1999 |editorial=Grupu editorial Norma |isbn=987-9334-08-6}} # {{cita llibru |apellíu=Garay |nome=Blas |títulu=La revolución de la independencia del Paraguay |añu=1897 |editorial=[[Est.tip. de la vilba é fíos de Tello]] |ubicación=Madrid (España)}} # {{cita llibru |apellíu=Giménez |nome=Ovidio |títulu= Vida, Dómina y Obra de Manuel Belgrano |editorial= L'Atenéu |añu= 1993 |isbn= 9500263238}} # {{cita llibru |apellíu=Horowicz |nome=Alejandro |títulu= El país qu'españó: Antecedentes pa una historia arxentina, 1806-1820)|otros Volume 1, |añu=2004 |editorial= Editorial Suramericanu |allugamientu=Buenos Aires (Arxentina) |isbn=950-07-2561-4}} # {{cita llibru |apellíu=López |nome=Vicente Fidel |títulu=Historia de la República Arxentina: el so orixe, la so revolución y el so desenvolvimientu políticu hasta 1852|otros Volume 2 |añu=1939 |editorial=Editorial Sopena |allugamientu=Buenos Aires (Arxentina)}} # López Rosas, José R., ''Ente la monarquía y la república''. Memorial de la Patria, tomu III, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1981. # Mitre, Bartolomé, ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina''. Ed. Estrada, Bs. As. 1947. # Núñez, M., ''Bustos, el caudiellu escaecíu'', Cuadiernos de revista Crisis, Bs. As. 1975. # O'Donell, Pacho, ''El berru sagráu'', Ed. Suramericana, Bs. As., 1997. # Paz, José María, ''Memories póstumes''. Ed. Emecé, Bs. As., 2000. # Pezuela, Joaquín, ''Memoria de gobiernu'', Escuela d'Estudios Hispanu-Americanos, Sevilla, 1947. # {{cita llibru |apellíu=Pigna |nome=Felipe |títulu= Llibertadores d'América, aquellos gloriosos sudacas |añu=2010 |editorial= Fundación José Manuel Lara |ubicación=Madrid (España) |isbn=978-84-96824-64-5}} # Ruiz Moreno, Isidoro J., ''Campañes militares arxentines'', Tomu I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004. # Saavedra, Cornelio, ''Memoria autógrafa'', Ed. Emecé, 1944. # Scenna, Miguel Ángel, ''Les breves madures. Memorial de la Patria, tomu I'', Ed. La Bastilla, Bs. As., 1984. # Segreti, Carlos S. A., ''L'aurora de la Independencia''. Memorial de la Patria, tomu II, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1980. # Shumway, Nicolás, ''La invención de l'Arxentina'', Ed. Emecé, Bs. As., 2005. # Sierra, Vicente D., ''Historia de l'Arxentina'', Ed. Garriga, Bs. As. 1973. == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikisource|idioma=es|nome=Autor:Manuel Belgrano|preposicion=de}} {{wikiquote}} {{Socesión | títulu = [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Xeneral en Xefe del Exércitu del Norte]] | predecesor = [[Juan Martín de Pueyrredón]] | periodu = [[1812]]-[[1814]] | socesor = [[José de San Martín]] | títulu2 = [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Xeneral en Xefe del Exércitu del Norte]] | predecesor2 = [[José Rondeau]] | periodu2 = [[1816]]-[[1819]] | socesor2 = [[Francisco Fernández de la Cruz]] }} {{NF|1770|1820|Belgrano, Manuel}} {{Tradubot|Manuel Belgrano}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Arxentina]] [[Categoría:Economistes d'Arxentina]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] j36d9yhrt7j3eb21ndu2tel1gw1v7hl 0 140969 4499316 4498578 2026-06-08T03:57:06Z Limotecariu 735 4499316 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Carlos Alberto Martínez'''{{nym}}, conocíu deportivamente como '''Carlos Tevez''', ye un {{futbolista}}. Ye'l segundu futbolista arxentín que más vegaes salió campeón na historia del fútbol profesional, con 26 títulos.<ref>{{cita publicación|títulu=Cómo quedó Carlos Tevez na tabla de xugadores arxentinos con más títulos|url=https://www.lanacion.com.ar/1841918-como-quedu-carlos-tevez-en-la tabla-de xugadores arxentinos-con-mas-titulos|fechaaccesu=10 de mayu de 2018|idioma=es}}</ref> == Trayeutoria == === Infancia y inferior === Carlos Tevez nació en [[Ciudadela (Buenos Aires)|Ciudadela]]; nun foi criáu polos sos padres biolóxicos (Juan Alberto Cabral y Fabiana "Trina" Martínez), sinón polos sos tíos maternos y padres adoptivos, Segundu Raimundo Tevez y Adriana Noemí Martínez<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/policiales/dura-hestoria-Carlitos-Tevez_0_1183681950.html|títulu=La dura historia de vida de Carlitos Tevez|fechaaccesu=2 de payares de 2015|fecha=29 de xunetu de 2017}}</ref><ref>[http://www.lavoz.com.ar/noticias/sucesos/juan-martinez-y-carlos-tevez-son-hermanos-pese-tener-distintos-apellíos La Voz] Testimoniu de la so hermana Patricia Martínez.</ref> nel barriu Exércitu de los Andes, meyor conocíu como [[Fuerte Apache]], que ye consideráu unu de los más peligrosos del [[Gran Buenos Aires]].<ref>{{cita web |apellíu = Interviú|nome = |enllaceautor = |títulu = Fuerte Apache, el trubiecu de Carlos Tevez|añu = 2009|Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.interviu.es/default.asp?idpublicacio_PK=39&idioma=CAS&idnoticia_PK=59594&idseccio_PK=547&h=091116|fechaaccesu = 13 de marzu de 2010}}</ref> Por ello ye que Tevez ye moteyáu'l ''Apache''. Esto llevar a tar arrodiáu d'un mal ambiente. Según conocióse depués, unu de los sos meyores amigos "Cabanes", integraba una banda de criminales denominada "los Backstreet".<ref>{{cita web|1 = |apellíu = Diariu Clarín|nome = |enllaceautor = |títulu = La traxedia de "Cabanes", l'amigu de Tevez|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/policiales/traxedia-Cabanas-amigu-Tevez_0_821917853.html|fechaaccesu = 3 d'avientu de 2012}}</ref> Nuna oportunidá, falando del so pasáu, Tevez dixo ser "cientu per cientu villero" (esto ye, ''caleyeru'') y mentó que de nun xugar al fútbol, de xuru se dedicaría al crime y "termináu muertu o na cárcel".<ref>{{cita web | |apellíu = Diariu Clarín|nome = |enllaceautor = |títulu = Si non fora pol fútbol, taría muertu o na cárcel|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.as.com/futbol/articulo/fuera-futbol-estaria-muertu-carcel/20110715dasdasftb_36/Tes|fechaaccesu = 3 d'avientu de 2012}}</ref> Los sos hermanos siguieron efeutivamente esti camín: Juan Alberto Martínez foi deteníu, xunto al so cuñáu, en 2010 por un presuntu robu d'un camión blindáu nel camín al aeropuertu de Córdoba. Fueron condergaos a 16 años de prisión. El so otru hermanu, Diego, foi afayáu pola policía en 2006 con un revólver cubique 38 especial y 14 municiones. A los 10 meses d'edá, Tevez sufrió quemadures de tercer grau en cayendo por fuercia agua ferviendo sobre él. Anguaño pueden apreciase claramente les remortines del accidente sobre la piel del xugador: lluz un gran repulgu dende la oreya derecha hasta'l pechu.<ref>{{cita web |url=http://www.las2veres.co/el repulgu-que-escuerre-a-carlos-tevez-la estrella-del-juventus/ |títulu=El repulgu qu'escuerre a Carlos Tevez, la estrella del Juventus |obra=Los dos orielles.com |fecha=5 de xunu de 2015 }}</ref> Cola fama a Tevez foi-y ufiertada una operación estética pa despintar los repulgos, pero él refugó esaniciar les marques yá que considera qu'una ciruxía de tal valumbu caltener inactivu de la so carrera por tiempu enllargáu.{{ensin referencies}} ==== All Boys ==== Tevez empecipiar nel [[fútbol]] nes inferiores del [[Club Atlético All Boys]], especialmente nel [[Baby fútbol]], onde llogró la Copa de Campeones de FIFA en [[1997]]. {{ensin referencies}} Los sos padres decidieron camuda-y l'apellíu, que por esi momentu yera Martínez, pol del so tíu, Tevez, pa poder ser trespasáu a Boca y evitar problemes ente dirixentes de Boca y [[All Boys]].<ref>{{cita web|1 = |apellíu = Diariu Clarín|nome = |enllaceautor = |títulu = El pibe Tevez de Boca, o Martínez de All Boys|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2001/12/09/d-06901.htm|fechaaccesu = 13 de marzu de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090517004359/http://www.clarin.com/diario/2001/12/09/d-06901.htm|fechaarchivu = 2009-05-17}}</ref> Una vegada en Boca, concluyó los sos estudios y siguió xugando nes divisiones inferiores hasta'l so debú nel [[2001]]. === Boca Juniors === [[Ficheru:Tevezboca.JPG|right|thumb|200px|Tevez xugando para [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] en [[2004]].]] Carlos Tevez debutó como futbolista profesional en [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], a la edá de 17 años. Foi'l [[21 d'ochobre]] de [[2001]], na derrota por 1-0 contra [[Talleres de Córdoba]] pol [[Tornéu Apertura 2001 (Arxentina)|Tornéu Apertura]]. Al añu siguiente, empezó a tener más minutos na cancha, dirixíu por [[Óscar Washington Tabárez]]. El [[8 de mayu]], pola [[Copa Libertadores]], marcó'l so primer gol oficial ante'l [[Club Olimpia]] de Paraguái, partíu que terminó n'empate 1-1.<ref>{{cita web|1 = |apellíu = Historia de Boca|nome = |enllaceautor = |títulu = Boca Juniors 1 - 1 Olimpia (Par)|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2002&tfTipoTorneo=103&tfPartido=0&CodigoPartido=2944|fechaaccesu = 6 d'abril de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121010080116/http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2002&tfTipoTorneo=103&tfPartido=0&CodigoPartido=2944|fechaarchivu = 2012-10-10}}</ref> Na segunda metá d'añu empezó a ser titular nel equipu, anque nun llogró salir campeón. Pol [[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2002]] consiguió'l so primera [[doblete (fútbol)|doblete]] el [[25 d'agostu]] nun partíu contra [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] que remató 2-2.<ref>{{cita web|1 = |apellíu = Historia de Boca|nome = |enllaceautor = |títulu = Boca Juniors 2 - 2 San Lorenzo|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2002&tfTipoTorneo=41&tfPartido=0&CodigoPartido=2902|fechaaccesu = 6 d'abril de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121010132526/http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2002&tfTipoTorneo=41&tfPartido=0&CodigoPartido=2902|fechaarchivu = 2012-10-10}}</ref> Terminó l'añu con 8 goles oficiales.<ref>{{cita web|1 = |apellíu = Historia de Boca|nome = |enllaceautor = |títulu = Partíos y goles de Tevez en 2002|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=2002&AnioFinal=2002&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0|fechaaccesu = 13 de marzu de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111207044926/http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=2002&AnioFinal=2002&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0|fechaarchivu = 2011-12-07}}</ref> Nel añu [[2003]], cola vuelta de [[Carlos Bianchi (futbolista)|Carlos Bianchi]] a la direición téunica, formó un tridente ofensivu xunto a [[Guillermo Barros Schelotto]] y [[Marcelo Delgado]]. Llogró'l so primer títulu oficial, la [[Copa Libertadores 2003|Copa Libertadores]], na que marcó un gol na final contra'l [[Santos Futebol Clube|Santos FC]] de [[Brasil]], terminando'l tornéu con cinco goles. Nel [[Tornéu Apertura 2003 (Arxentina)|Tornéu Apertura]], nel que finalmente Boca se consagró campeón, xugó solo 11 partíos por cuenta de una mancadura que demandó un mes de recuperación<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = La rodía de Tevez dóblase pero nun se ruempe |añu = 2003 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2003/11/03/d-00415.htm |fechaaccesu = 14 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20040907024439/http://www.clarin.com/diario/2003/11/03/d-00415.htm |fechaarchivu = 2004-09-07 }}</ref> y metió 8 goles. La so vuelta dar nel partíu contra [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]] d'[[Italia]], pola [[Copa Intercontinental 2003|Copa Intercontinental]] que, depués del empate 1-1, Boca consagraríase campeón ganando por penaltis. Tevez terminó l'añu con 18 goles anotaos.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Historia de Boca |nome = |enllaceautor = |títulu = Partíos y goles de Tevez en 2003 |añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=2003&AnioFinal=2003&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111207050127/http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=2003&AnioFinal=2003&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0 |fechaarchivu = 2011-12-07 }}</ref> Depués de la final, el [[F.C. Bayern de Múnich|Bayern Múnich]] fixo pública la so intención d'adquirilo, pero Boca y el mesmu xugador nun aceptaron la ufierta de 13 millones de dólares.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Vuelve por Tevez: Bayern Múnich aportuna pel delanteru añu = 2003 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=557952 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030436/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=557952 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Foi subcampeón del [[Tornéu Clausura 2004 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2004]] y finalista na [[Copa Libertadores 2004]]. Nesta postrera, marcólu por primer vegada un gol a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] na semifinal, que Boca terminó ganando por penaltis. Nesi mesmu partíu foi espulsáu por burllar se de los aficionaos de River.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Historia de Boca |nome = |enllaceautor = |títulu = River Plate (4) 2 - 1 (5) Boca Juniors |añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2004&tfTipoTorneo=109&tfPartido=0&CodigoPartido=3054 |fechaaccesu = 6 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121010211728/http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2004&tfTipoTorneo=109&tfPartido=0&CodigoPartido=3054 |fechaarchivu = 2012-10-10 }}</ref> Na segunda metá del añu, Boca apostó la final de la [[Recopa Suramericana 2004|Recopa Suramericana]] contra'l [[Cienciano]] de [[Perú]], y Tevez marcó'l gol del so equipu nel empate 1-1 en tiempu reglamentariu. Na definición por penaltis, Tevez y el so compañeru [[Fabián Vargas]] erraron los penaltis y Boca perdió la copa.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Historia de Boca |nome = |enllaceautor = |títulu = Boca Juniors (2) 1 - 1 (4) Cienciano (Perú) |añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2004&tfTipoTorneo=109&tfPartido=0&CodigoPartido=3054 |fechaaccesu = 6 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121010211728/http://www.historiadeboca.com.ar/partido.asp?tfAnioPartido=2004&tfTipoTorneo=109&tfPartido=0&CodigoPartido=3054 |fechaarchivu = 2012-10-10 }}</ref> Boca terminó 10ᵘ nel campeonatu, pero llogró salir campeón de la [[Copa Suramericana 2004|Copa Suramericana]] al gana-y al [[Club Bolívar|Bolívar]] por 2-0, con goles de [[Martín Palermo|Palermo]] y del propiu Tevez. Esi foi'l so postreru partíu en [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], yá que foi tresferíu al fútbol brasilano por problemes qu'arreyaben la so vida privada.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = "A Tevez enchir la situación" |añu = 2004 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=668092 |fechaaccesu = 6 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030429/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=668092 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Foi escoyíu como segundu meyor goliador del mundu nel añu [[2004]], solo superáu pol iranín [[Ali Daei]] con 17 goles, nel informe ellaboráu por [[IFFHS|Federación Internacional d'Historia y Estadístiques del Fútbol]] (IFFHS), na que se computaben los goles fechos en seleiciones nacionales y competencies internacionales de clubes. Anotó 16 tantos n'igual cantidá de presentaciones internacionales.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Más premios pa Tevez: escoyer el primeru meyor goliador del mundu |añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=668424 |fechaaccesu = 1 d'abril de 2010 }}</ref> Nel club de [[La Boca]] totalizó 110 partíos xugaos, convirtió 38 goles y ganó 4 títulos.<ref name="iffhs">{{cita web |1 = |apellíu = Historia de Boca |nome = |enllaceautor = |títulu = Partíos y goles de Tevez en Boca Juniors |añu = |Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=1905&AnioFinal=2010&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111207044048/http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=805&AnioInicial=1905&AnioFinal=2010&OpTipoTorneos=6&Buscar=Buscar&CodRiv=0&CodCan=0&condicion=0 |fechaarchivu = 2011-12-07 }}</ref> === Corinthians === [[Corinthians]] fixo pública la so intención de cuntar con ''L'Apache'' y cola ayuda d'un grupu financieru, llogró'l so pase a empiezos de [[2005]]. El [[Corinthians]] pagó 15 millones d'euros por él, Tevez convertir nel fichaxe más caru realizáu por un club suramericanu.<ref name="COR">{{cita web |1 = |apellíu = FIFA |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez, l'alma máter del ésitu del Corinthians |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=101266.html |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140718072804/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=101266.html |fechaarchivu = 2014-07-18 }}</ref> El so primer gol oficial marcar xustamente'l día del so debú, el [[5 de febreru]] de [[2005]]. Convirtió'l segundu tantu na victoria por 2-0 del so equipu ante'l [[Internacional de Porto Alegre]], onde tuvo una bona actuación y foi ovacionado polos aficionaos.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez festexó'l so cumpleaños col primer gol en Corinthians |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2005/02/05/um/m-916932.htm |fechaaccesu = 2 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080521234844/http://www.clarin.com/diario/2005/02/05/um/m-916932.htm |fechaarchivu = 2008-05-21 }}</ref> Col club [[brasilanu]] contribuyó nel llogru del [[Brasileirao]], siendo'l 4ᵘ títulu llocal d'esti equipu na so hestoria. Tevez convirtió 20 goles, siendo'l 3ᵘ máximu goliador de dichu tornéu.<ref>{{cita web | |apellíu = Cooperativa |nome = |enllaceautor = |títulu = De la mano de Tevez, Corinthians festexó'l so cuartu títulu en Brasil |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.cooperativa.cl/p4_noticias/site/artic/20051204/pags/20051204185735.html |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 }}</ref> Munchos consideren que Tevez foi'l meyor xugador del [[Corinthians]], siendo pieza clave pal llogru del campeonatu y convirtiéndose n'unu de los xugadores más queríos polos aficionaos d'esi equipu.<ref name="COR" /> Depués del llogru del campeonatu, l'entós presidente de [[Brasil]], [[Lula da Silva]], reconocíu fanáticu del [[Corinthians]], recibir nel [[Planalto]], sede del gobiernu. Tevez foi felicitáu y regaló-y una camiseta del club al presidente col so nome.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez Brasil rindíu a los sos pies |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2005/12/07/deportes/d-06401.htm |fechaaccesu = 2 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080703233700/http://www.clarin.com/diario/2005/12/07/deportes/d-06401.htm |fechaarchivu = 2008-07-03 }}</ref> Convertir nel tercer futbolista [[arxentín]] en salir campeón del Brasileirao. Los anteriores fueron [[Norberto Madurga]] con [[Palmeiras]] en [[1972]] y [[Edgardo Andrada]] con [[Vasco da Gama]] en [[1974]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez foi'l rei na tierra de los meyores |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=769004 |fechaaccesu = 2 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030528/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=769004 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> La so gran actuación nel añu [[2005]] llevar a convertise ''"Rei d'América"'' per tercer vegada consecutiva na encuesta qu'ellabora'l diariu El País, d'[[Uruguái]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Rei d'América per tercer vegada consecutiva |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=768644 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030528/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=768644 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Nel [[2006]] apostó la [[Copa Libertadores d'América]], onde-y tocó enfrentar a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] por Octavos de final. A pesar de ser esaniciáu, marcó-y un gol al equipu ''Millonariu'' nel partíu d'ida que'l so club perdió por 3 a 2. Dau les males resultaos consiguíes a principiu d'añu, Tevez ver nun discutiniu colos aficionaos del club brasilanu, yá que el mesmu ''Apache'' criticar.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Tregua ente Tevez y la barra brava |añu = 2006 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2006/07/25/deportes/d-05101.htm |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090308150534/http://www.clarin.com/diario/2006/07/25/deportes/d-05101.htm |fechaarchivu = 2009-03-08 }}</ref> Depués de los incidentes colos [[Hooligan (fútbol)|barres braves]] y esmolecíu pola so familia, Tevez analizó dexar de xugar nel club [[brasilanu]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Esmolecíu pola so familia, Tevez analiza dexar Corinthians |añu = 2005 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=826873 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030503/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=826873 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Nel so pasu por [[Corinthians]] de [[Brasil]], Tevez apostó 77 partíos y convirtió 46 goles. Consiguió un títulu, el [[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2005|Brasileirão 2005]]<ref>{{cita web | |apellíu = Carlos Tevez |nome = |enllaceautor = |títulu = Corinthians |añu=|Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://www.fichajes.com/jugador/j122_carlos-tevez |fechaaccesu = 23 de xineru de 2014 }}</ref> === West Ham United === [[Ficheru:CarlosTevez (cropped).jpg|thumb|Carlos Tevez col [[West Ham United Football Club|West Ham United]] n'abril de [[2007]].]] Finalmente'l [[23 d'agostu]], [[Sky Sports]], informó que Tevez negar a siguir xugando en Corinthians, que pasaba por una situación conflictiva. El [[31 d'agostu]] el mesmu xugador espresó pol so pagína web el trespasu al [[West Ham United Football Club|West Ham United]]. El pase realizar por 15 millones d'euros, el club [[pueblu inglés|inglés]] lluchaba por caltener un llugar na [[FA Premier League|Premier League]], la máxima categoría del fútbol inglés. Nesti equipu, como tamién en Corinthians, xugó xunto a los ex-futbolista de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[Javier Mascherano]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = TyC Sports |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez y Mascherano van xugar nel West Ham |añu = 2006 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://tycsports.com/global/not_detail.php?id=21948 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080901210031/http://www.tycsports.com/global/not_detail.php?id=21948 |fechaarchivu = 1 de setiembre de 2008 }}</ref> El so debú nel club inglés diose'l [[10 de setiembre]] de [[2006]], nun partíu contra'l [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]], que remató 1-1, entrando a los 15 minutos del segundu tiempu, correspondiente a la [[Premier League]] de la temporada [[Premier League 2006/07|2006/07]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez debutó nel empate del West Ham ante Aston Villa |añu = 2006 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2006/09/10/um/m-01268973.htm |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100520010606/http://www.clarin.com/diario/2006/09/10/um/m-01268973.htm |fechaarchivu = 2010-05-20 }}</ref> Dempués d'esti xuegu, sicasí, el West Ham cayó nuna racha negativa de nueve partíos (un empate y ocho ganes) ensin poder consiguir un trunfu, onde Tevez nun marcó nengún gol. Nos sos primeros meses, pasó por una mala racha yá que nun pudo convertir goles. El so últimu gol foi cuando inda xugaba nel Corinthians, n'agostu. A pesar d'ello, los simpatizantes nun lu criticaben.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = La racha negra de Carlos Tevez |añu = 2007 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2007/02/19/um/m-01366587.htm |fechaaccesu = 14 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091214052219/http://www.clarin.com/diario/2007/02/19/um/m-01366587.htm |fechaarchivu = 2009-12-14 }}</ref> El [[6 de xineru]] de [[2007]], fixo la so primer apaición nel equipu como titular, so les órdenes del nuevu entrenador Alan Curbishley, nun 3-0 ante'l [[Brighton & Hove Albion Football Club|Brighton & Hove Albion]] pola tercer ronda de la [[FA Cup]] 2006/07. Foi'l [[4 de marzu]] de [[2007]] cuando llogró convertir el so primer gol frente al [[Tottenham Hotspur]] pola [[Premier League]]. El so desempeñu nesi partíu foi bonu, yá que amás de marcar un gol de tiru llibre, dio dos asistencies nos otros goles. Sicasí, foi derrota por 3-4.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez fixo'l so primer gol n'Inglaterra |añu = 2007 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2007/03/04/um/m-01374146.htm |fechaaccesu = 14 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090529195915/http://www.clarin.com/diario/2007/03/04/um/m-01374146.htm |fechaarchivu = 2009-05-29 }}</ref> N'abril, el so club foi multáu por un monto de £ 5,5 millones per incumplimientu a les regles de la [[Premier League]] sobre'l so fichaxe y sobre el de [[Mascherano]]. Sicasí, Tevez foi autorizáu a xugar pal West Ham na Premier League dempués de que se planiaron los cambeos nun terceru alcuerdu rellacionáu con él. Foi fundamental nel conxuntu de [[Londres]] pa evitar el descensu gracies a les sos bones actuaciones, especialmente nes últimes feches de la Lliga Inglesa. Na fecha 37ᵘ de la [[Premier League]] marcó un doblete na victoria por 3-1 sobre'l [[Bolton]], algamando 38 puntos, faltando una fecha por xugase y dexando al so club fora de la zona de descensu.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Minutu Unu |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez salva al West Ham del descensu direutu |añu = 2007 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.minutouno.com.ar/minutouno/nota/25658/ |fechaaccesu = 2 d'abril de 2010 }}</ref> El [[13 de mayu]] nel postreru partíu pol campeonatu, el West Ham tuvo qu'enfrentar al recién campeón [[Manchester United Football Club|Manchester United]] y precisaba d'un empate pa salvase y con gol de Tevez ganó'l partíu por 1-0 y evitóse definitivamente'l descensu del club.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Clarín |nome = |enllaceautor = |títulu = Con un gol de Tevez, West Ham escapó-y al descensu |añu = 2007 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.clarin.com/diario/2007/05/13/um/m-01418028.htm |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071008034828/http://www.clarin.com/diario/2007/05/13/um/m-01418028.htm |fechaarchivu = 2007-10-08 }}</ref> Nel [[West Ham United Football Club|West Ham United]], Tevez xugó 29 partíos y fixo 7 goles.<ref>{{cita web |1=|apellíu=Carlos Tevez|nome=|enllaceautor=|títulu=West Ham|añu=|Edición=|Llugar=|editorial=|ID=|url=http://www.carlostevez.org.uk/west-ham.html|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090804162239/http://www.carlostevez.org.uk/west-ham.html|fechaarchivu=4 d'agostu de 2009}}</ref> === Manchester United === [[Ficheru:Carlos Tevez, UEFA CL match Celtic vs Manchester - by Tsutomu Takasu (Light).jpg|right|190px|thumb|Carlos Tevez xugando un partíu na so etapa col [[Manchester United Football Club|Manchester United]].]] Dempués de delles ides y vueltes, Carlos Tevez dexó al [[West Ham United Football Club|West Ham]] pa pasar al [[Manchester United Football Club|Manchester United]], que foi'l campeón de la temporada anterior, a préstamu por dos años nuna operación tasada en 13 millones d'euros.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Infobae |nome = |enllaceautor = |títulu = Ye un fechu: Carlos Tevez pasó al Manchester United |añu = 2007 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.infobae.com/deportes/329987-100884-0-Ye-un-fechu-Carlos-Tevez-pas%F3-al-Manchester-United |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 }}</ref> Na temporada [[Premier League 2007/08|2007/08]], fíxose rápido cola títularidad nel equipu conducíu pol [[Escocia|escocés]] [[Alex Ferguson]]. Debutó'l [[15 d'agostu]] cuando ingresó pol mancáu [[Wayne Rooney]] nel alcuentru contra'l [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]].<ref>{{cita web | |apellíu = Vamos Tevez |nome = |enllaceautor = |títulu = 15/08: Portsmouth 1-1 Man Utd |añu=|Edición = |Llugar = |editorial = |ID = |url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6941810.stm |fechaaccesu = 13 de xunetu de 2015 }}</ref> A pesar de nun marcar goles nos sos primeros 6 partíos, el [[23 de setiembre]], llogró anotar el so primer gol nel equipu ante'l [[Chelsea Football Club|Chelsea]], de cabeza, pa una victoria 2-0.<ref>{{cita web |1=|apellíu=Vamos Tevez|nome=|enllaceautor=|títulu=24/09: Primer gol de Tevez nel Manchester|añu=|Edición=|Llugar=|editorial=|ID=|url=http://www.vamostevez.com.ar/?itemid=71|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100305153640/http://www.vamostevez.com.ar/?itemid=71|fechaarchivu=5 de marzu de 2010}}</ref> En payares, el téunicu Alex Ferguson, confirmó que'l club quería mercar el pase de Tévez, y declaró: {{Cita|"Él va tener conmigo quince goles esta temporada, y va ser importante pa consiguir los nuesos oxetivos."}} Tuvo delles destacaes actuaciones y goles importantes que sirvieron pal llogru del campeonatu de la [[Premier League 2007/08|Premier League]], siendo'l so primer títulu nel continente [[Europa|européu]].<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = El Manchester de Tevez, dueñu de la Premier |añu = 2008 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1011618 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081006213543/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1011618 |fechaarchivu = 2008-10-06 }}</ref> Amás del campeonatu llocal, Tevez tamién participó del equipu que salió campeón de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2007-08]], na cual marcó un total de cinco goles. Na final tocó-y enfrentar al [[Chelsea Football Club|Chelsea]] y Manchester ganar por penaltis, depués d'un empate 1-1. Él abrió la tanda de penaltis, convirtiendo'l suyu.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez tamién conquistó Europa |añu = 2008 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1014368 |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030431/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1014368 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Con esta conquista, convertir nel únicu [[arxentín]] en ganar la [[Copa Libertadores d'América]], la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] y la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]].<ref name="REC">{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2008/05/22/deportes/d-05301.htm|títulu=Carlitos Campeón|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|enllaceautor=|apellíu=|nome=|añu=2008|editorial=Diariu Clarín|Edición=|Lugar=|ID=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090730000319/http://www.clarin.com/diario/2008/05/22/deportes/d-05301.htm|fechaarchivu=2009-07-30}}</ref> Tamién ganó la [[Community Shield]] al gana-y por penaltis al [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]]. [[Ficheru:Ronaldo Tevez.jpg|thumb|left|upright|Tevez (derecha) xunto a [[Cristiano Ronaldo]].]] Na siguiente temporada [[Premier League 2008/09|2008/09]], a pesar de nun ser titular y nun tener munchos minutos de xuegu, Tevez siguió cumpliendo bones actuaciones, consiguiendo'l bicampeonatu de la lliga inglesa. Marcó'l so primer gol el [[13 de setiembre]] na derrota 2-1 contra'l [[Liverpool Football Club|Liverpool]]. Tamién foi parte del equipu que llogró la [[Carling Cup]] [[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2008-09|2008/09]], del cual salió goliador del tornéu con 6 tantos convertíos. El so primer gol marcar de penal al [[Queens Park Rangers Football Club|Queens Park Rangers]], pa la victoria 1-0 y llograr el pase a los cuartos de final. Na siguiente fase marcó per primer vegada na so carrera 4 goles nun alcuentru, contra'l [[Blackburn Rovers]], partíu que terminó 5-3. Depués del alcuentru, l'[[entrenador]] [[Alex Ferguson]] declaró:<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Nación |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez recibe aponderamientos y pide minutos a fuercia de goles |añu = 2008 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1077286 |fechaaccesu = 15 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081222150552/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1077286 |fechaarchivu = 2008-12-22 }}</ref> {{Cita|Tevez marcó cuatro goles y produció una actuación maraviyosa, al igual que la d'otros compañeros. Definitivamente esto fai'l mio trabayu más difícil, anque tamién fai más fuerte al equipu}}. Pal partíu de vuelta de les semifinales de dicha copa, marcó'l tercer gol na victoria 4-2 ante'l [[Derby County Football Club|Derby County]], llogrando'l pase a la final. En dicha final ganó-y al [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham]] pela vía de los penaltis, na cual Carlos convirtió'l suyu. El [[21 d'avientu]] salió campeón del [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Mundial de Clubes]] [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2008|2008]] al gana-y la final a [[Liga Deportiva Universitaria de Quito|Liga de Quito]] por 1-0. Carlos xugó solo 51', por cuenta de que foi sustituyíu por [[Jonny Evans]], por cuenta de la espulsión de [[Nemanja Vidić]]. [[Ficheru:Carlos Tevez.jpg|thumb|right|Tevez nel [[Manchester United]].]] El [[10 de mayu]] de [[2009]], Tevez dixo que creía que la so etapa nel Manchester United llegaría al so fin y espresó el so descontentu cola dirixentes del club, por non mercar el so pase na so totalidá. Nun tuvo una rellación tirante tantu col so entrenador, al igual que cola direutiva, nun foi asina cola afición que la apreciaba. El so postreru partíu por [[Premier League]] foi contra'l [[Arsenal Football Club|Arsenal FC]], que remató con empate 0-0, coronándose campeón de la mesma. Foi reemplazáu a los 20 minutos de la segunda parte pol [[Corea|coreanu]] [[Park Ji-Sung]] y ovacionado polos aficionaos.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = El Argentino |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez dir de Manchester ovacionado y campeón |añu = 2009 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.elargentino.com/nota-41303-Tevez-dir%20de-Manchester-ovacionado-y-campeon.html |fechaaccesu = 14 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100212160838/http://www.elargentino.com/nota-41303-Tevez-dir |fechaarchivu = 2010-02-12 }}</ref> El direutor executivu del United, David Gill, suxirió que'l futuru de Tevez sería resueltu a principios de xunu de [[2009]]. A pesar de que los clubes alcordaron el so trespasu definitivu por 25,5 millones de llibres, y la ufierta a Tevez d'un contratu de cinco años, los asesores de Carlos informáron-y al club qu'él yá nun quería xugar más pal Manchester United. Nel equipu de [[Manchester United Football Club|Manchester]], Carlos ganó 4 títulos locales, 2 [[Premier League]], una [[Copa de la Lliga (Inglaterra y Gales)|Copa de Lliga]] y una [[Community Shield]], y dos torneos internacionales, la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2007-08|UEFA Champions League 2007-08]] y el [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2008|Mundial de Clubes 2008]]. Participó en 99 partíos convirtiendo 34 goles y 17 asistencies. === Manchester City === Depués de la polémica salida del [[Manchester United Football Club|Manchester United]], el [[14 de xunetu]] de [[2009]], Tevez optó por fichar pol clásicu rival, el [[Manchester City Football Club|Manchester City]], que tamién ye de la ciudá de [[Mánchester]], con un contratu por 5 temporaes por una suma cercana a los 45 millones d'[[euros]]. Decidió utilizar la camiseta númberu 32, el mesmu qu'usó tantu en West Ham como nel United.<ref>{{cita web | |apellíu = El Día |nome = |enllaceautor = |títulu= Carlos Tevez, al Manchester City por 35 millones d'euro |añu=2009 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.eldia.com.ar/edis/20090713/20090713143339.htm |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 }}</ref> [[Ficheru:Carlos Tévez ManCity1 cropped.jpg|thumb|195px|Tevez na [[Premier League 2009/10|temporada 2009/10]].]] El [[20 de xunu]] de [[2009]], Tevez se deslindó del [[Manchester United Football Club|Manchester United]] a pidimientu propiu porque'l direutor téunicu del Manchester United, Alex Ferguson, non quixo anovalu por tener tantes estrelles, pero cola salida de [[Cristiano Ronaldo]] (que fichó pol [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]) Ferguson pidiólu que quedárase y él yá se desvenceyara del club inglés. El so debú nel club de [[Mánchester]] dar na primer fecha contra [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]], na victoria por 2-0. Tevez entró faltando 8 minutos pa la finalización del alcuentru.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Cronista |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez debutó en Manchester City con un trunfu |añu = 2009 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.cronista.com/notes/199926-tevez-debuto-manchester-city-un trunfu |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 }}</ref> El so primer gol nos ''Citizens'' diose'l [[27 d'agostu]] pola [[Carling Cup]]. El gol convertir al [[Crystal Palace Football Club|Crystal Palace]], de cabeza, siendo'l segundu gol del partíu y dándo-y al so equipu la clasificación a la 3ᵘ ronda del tornéu.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Momentu 24 |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez marcó'l so primer gol en Manchester City |añu = 2009 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://momentu24.com/2009/08/27/tevez-marco-el so-primer-gol-en-manchester-city/ |fechaaccesu = 1 d'abril de 2010 }}</ref> Mientres el mes de setiembre de [[2009]], Tevez sufrió una mancadura na rodía, mientres xugaba pa la seleición Arxentina, que lo caltendría fora de les canches por dos a tres selmanes, lo que-y obligó a perdese'l partíu contra'l [[Arsenal Football Club|Arsenal]]. Tamién se pensaba que Tevez perderíase'l [[derbi de Mánchester]] la siguiente fin de selmana, pero recuperóse a tiempu pa xugar nel partíu. Terminó perdiendo'l clásicu por 4-3. N'ochobre, marcó'l so primera y segundu gol na [[Premier League 2009/10]] na victoria 3-1 contra'l so ex equipu, el [[West Ham United]]. Más tarde esa selmana convirtió'l cuartu gol na goliada 5-1 al [[Scunthorpe United Football Club|Scunthorpe]] polos octavos de final de la [[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2009-10|Copa de la Lliga 2009/10]]. Na siguiente ronda convirtió'l primer gol na goliada 3-0 al [[Arsenal Football Club|Arsenal]], llogrando'l pase a les semifinales de la copa. Gracies al bon nivel y una atanante racha goliadora (7 goles en 6 alcuentros apostaos nel mes), Carlos Tevez recibió'l premiu al meyor xugador del mes de la Premier League, que correspuende a avientu de 2009. La decisión foi tomada por dirixentes, medios de comunicación y aficionaos de dicha lliga.<ref>{{cita web | |apellíu = Cancha Llena |nome = |enllaceautor = |títulu= Carlos Tevez el xugador del mes de la Premier League |añu = 2009 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.canchallena.com/1219916-carlos-tevez-el xugador-del mes-de-la-premier-league |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 }}</ref> Depués de la distinción llograda, el so entrenador, l'[[italia|italianu]] [[Roberto Mancini]], emponderó al so empobináu diciendo que ye un delanteru "intelixente" y que "entiéndese bien colos sos compañeros d'equipu". Tamién declaró:<ref>{{cita web | |apellíu = Día ente día |nome = |enllaceautor = |títulu = ''"Tevez ye unu de los meyores delanteros del mundu"'' |añu = 2010 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.diaadia.com.ar/?q=content/tevez-ye-unu-de-los meyores delanteros-del mundu-0 |fechaaccesu = 1 d'abril de 2010 }}</ref> {{cita|Tevez ye unu de los meyores delanteros del mundu.}} El [[11 de xineru]] de [[2010]], Tevez marcó'l so primera "hat-trick" col City, na victoria 4-1 ante'l [[Blackburn Rovers]]. Esi mesmu día recibió la reconocencia al [[FA Premier League Player of the Month|Meyor xugador del mes d'avientu]] mentáu enantes. [[Ficheru:Carlos Tévez ManCity2.jpg|thumb|left|Tevez nel [[Manchester City Football Club|Manchester City]].]] El [[19 de xineru]], na semifinal de la [[Carling Cup]], el so equipu tuvo qu'enfrentase col Manchester United, nel clásicu de la ciudá de [[Mánchester]]. Na ida, a pesar de qu'empezó perdiendo, con 2 goles de Tevez dio vuelta la resultancia y dio-y la victoria al Manchester City por 2-1. En dichu enfrentamientu glayó-y los goles a los simpatizantes del so ex club, Manchester United, y especialmente a [[Gary Neville]], ex compañeru, col que tuvo entredichos.<ref>{{cita web | |apellíu = Goal |nome = |enllaceautor = |títulu = Manchester City: Tevez asegura que namái celebró los goles pa los fans |añu = 2010 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.goal.com/es/news/23/inglaterra/2010/01/20/1753235/manchester-city-t%C3%A9vegada-asegura-que-s%C3%B3lo-celebr%C3%B3-los goles |fechaaccesu = 14 de marzu de 2010 }}</ref> Na vuelta foi ganáu por 3-1 y, anque Tevez volvió marcar otru gol, nun sirvió pa pasar a la final. Cola nacencia de la so segunda fía, Tevez tuvo que volver a [[Arxentina]]. Pocos díes dempués tornó a [[Inglaterra]] pa enfrentar al [[Chelsea Football Club|Chelsea]] y marcólu 2 goles que sirvieron pa la victoria por 4-2 y festexar col matapioyos na boca en referencia a la so fía recién nacida.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu Olé |nome = |enllaceautor = |títulu = Pá per siempres |añu = 2010 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.ole.clarin.com/notas/2010/02/27/futbolinternacional/02149078.html |fechaaccesu = 13 de marzu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100313075003/http://www.ole.clarin.com/notas/2010/02/27/futbolinternacional/02149078.html |fechaarchivu = 2010-03-13 }}</ref> El [[30 de marzu]] volvió marcar un [[tripleta|triplete]] (segundu na temporada) na victoria por 3-0 ante'l [[Wigan Athletic Football Club|Wigan Athletic]], dexando al so equipu en zona de clasificación de la [[Lliga de Campeones de la UEFA]]. Con estos 3 goles Tevez sumó 19 tantos na lliga inglesa.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Razón |nome = |enllaceautor = |títulu = Tevez ye'l gol del pueblo |añu = 2010 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1248771 |fechaaccesu = 1 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20230813030439/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1248771 |fechaarchivu = 2023-08-13 }}</ref> Tevez marcó esos 3 goles nun ralu de 12 minutos, toos nel segundu tiempu.<ref>{{cita web |1 = |apellíu = Diariu La Razón |nome = |enllaceautor = |títulu= Carlos Magno |añu = 2010 |Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://www.larazon.com.ar/notas/2010/03/30/02170393.html |fechaaccesu = 1 d'abril de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100403213345/http://www.larazon.com.ar/notas/2010/03/30/02170393.html |fechaarchivu = 3 d'abril de 2010 }}</ref> Na so primer temporada col City, Carlos xugó 35 partíos convirtiendo 23 goles. En mayu de 2010, el músicu [[Noel Gallagher]] d'[[Oasis (banda)|Oasis]], reconocíu fanáticu del Manchester City, afirmó que va impugnar el so votu nes eleiciones britániques al votar a Carlos Tevez, el so xugador preferíu del equipu.<ref name="Rocktails">{{cita web |url = http://www.rocktails.com.ar/2010/05/noel-gallagher-quier-a-carlitos-al-poder.html |títulu = Noel Gallagher quier a Carlitos al poder |editorial = Rocktails |fechaaccesu = 18 de mayu de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20250121184216/http://www.rocktails.com.ar/2010/05/noel-gallagher-quier-a-carlitos-al-poder.html |fechaarchivu = 2025-01-21 }}</ref> El [[18 d'agostu]] de [[2010]] l'entrenador nomar capitán del equipu. Pa la [[Premier League 2010/11]] Tevez seguió cola so racha goliadora marcando importantes goles na lliga, por casu nes victories: 3-0 al [[Liverpool Football Club|Liverpool]], [[Wigan Athletic Football Club|Wigan]] 2-0, contra'l [[Chelsea Football Club|Chelsea]] 1-0, ente otres. Colos sos dos tantos convertíos al [[Blackpool Football Club|Blackpool FC]] el [[17 d'ochobre]] de [[2010]], convirtióse, nesi momentu, nel xugador suramericanu que más goles fixo na hestoria de la [[Premier League]] llogrando un total de 56 tantu oficiales, y superando al uruguayu [[Gustavo Poyet]] (54 goles) como goliador históricu suramericanu de dicha competición. N'avientu de [[2010]], a pesar de que'l so representante taba intentáu ameyorar el so contratu, Tevez apurrió al club una solicitú de tresferencia per escritu, citando razones familiares y una rotura en "rellación con ciertos executivos ya individuos del club". La solicitú de tresferencia foi refugada con un comunicáu oficial del club describiendo que les razones de Tevez yeren "absurdes y ensin sentíu". Tamién se declaró que'l xugador nun se vendería nel mercáu d'iviernu y va buscar una indemnización por incumplimientu de contratu si retírase o se niega a xugar. A la selmana siguiente tou solucionóse depués d'un convencimiento per parte de [[Roberto Mancini]] y pol so compañeru y compatriota [[Pablo Zabaleta]], amás de la intervención de Brian Marwood, executivu de l'Alministración de Fútbol del club. El [[20 d'avientu]] retiró la so solicitú y espresó la so "compromisu absolutu" al Manchester City. El [[26 d'avientu]] anotó dos goles na victoria 3-1 al [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]]. Convirtió más goles ante'l [[Leicester City]], el [[Wolverhampton Wanderers]], [[West Bromwich Albion]], [[Birmingham City]] y [[Notts County]], colo cual llegó a los 50 goles nel club en 73 partíos. [[Ficheru:2011 FA Cup Final Victory Parade (2).jpg|200px|thumb|Carlos Tevez festexando'l llogru del la [[FA Cup]] en 2011.]] Depués de perdese la semifinal contra'l [[Manchester United]], por cuenta de una mancadura na zanca, el [[14 de mayu]] del [[2011]], consagróse campeón de la [[FA Cup 2010-11]], depués de la victoria 1-0 sobre'l [[Stoke City]]. Siendo'l capitán del equipu, llevantó la copa nel festexu final, consiguiendo'l so primer títulu nel City. Nel postreru partíu de la temporada'l so equipu ganó 2-0 ante'l [[Bolton Wanderers]] y, magar nun consiguió anotar, convertir nel máximu goliador de la Premier League (xunto al búlgaru Dimitar Berbatov, con 20 goles cada unu), siendo'l primer xugador arxentín en llogralo. Asina mesmu contribuyó a clasificar al so equipu a la Lliga de Campeones de la UEFA depués de 43 años. A la fin de la temporada Tevez marcó 31 goles en 31 partíos con una media goliadora de 1,00 y foi escoyíu 4 meyor xugador del mundu pola FIFA y el númberu 1 por delles revistes. Por cuenta de los sos compromisos cola seleición nacional nel branu européu, Tevez nun tuvo nel primer partíu de lliga de la temporada [[Premier League 2011/12|2011/12]] contra'l [[Swansea City]]. Volvió na segunda fecha contra'l [[Bolton Wanderers]], ingresando nel segundu tiempu por [[Sergio Agüero]]. Amás pa esta temporada, Carlos perdió'l brazalete de capitán (por [[Vincent Kompany]]), igual declaró tar feliz nel equipu y que nun se diría pel momento. El [[14 de setiembre]] Tevez ingresó por [[Edin Džeko]] nel segundu tiempu del primer partíu correspondiente a la [[Lliga de Campeones de la UEFA]] [[Lliga de Campeones de la UEFA 2011-12|2011/12]], nel empate 1-1 contra'l [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]]. ==== Escándalu col entrenador Roberto Mancini y conflictu col club ==== El [[27 de setiembre]] de [[2011]], nun partíu ente [[Manchester City]] y [[Bayern Munich]] pola [[UEFA Champions League]], Tevez negar a entrar a los 20 minutos del segundu tiempu (inda nun hai pruebes de que s'haya negáu, inclusive collaboradores de Mancini y xugadores sentaos nel bancu nun oyeron la negación de Tevez. El xugador falando pa la cadena ESPN, dixo que toos lo escucharon dicir que'l nun se negó a entrar, solo dixo que Roberto-y dixo que fora a calecer y él díxo-y que yá caleciera). Tres el partíu, l'entrenador [[Roberto Mancini]] aseguró que Tevez nun diba xugar más nel club y más tarde el xugador foi suspendíu por dos selmanes. Depués d'esti incidente'l xugador nun tuvo más rodaxe nel club, y ganóse l'odiu de los sos propios aficionaos, que tiraron les sos camisetes a la basura, y quemaron otres. N'ochobre, surdió la posibilidá de que vuelva a [[Boca Juniors]] pola mancadura de [[Lucas Viatri]], pero les negociaciones nun avanzaron. El 9 de payares, tornó a [[Arxentina]], ensin permisu del Manchester City, que depués lo multó con 1,2 millones de [[Llibra (moneda)|llibres]] (aproximao 1,4 millones d'[[euru|euros]]) N'Arxentina, el xugador dedicar a otres actividaes que la alloñaron del fútbol, como por casu, cantar cola [[Mona Giménez]], xugar golf en [[Tucumán]], etc. N'avientu, el xugador espresó'l so deséu de volver a [[Boca Juniors]], nuevamente ensin un alcuerdu. En xineru de 2012, dellos clubes interesar nél, como'l [[Inter de Milán]], el [[AC Milan]] y el [[Paris Saint-Germain]]. L'Inter fixo una ufierta, que'l Manchester City nun aceptó. Depués viéronse semeyes de Tevez col vicepresidente del Milan, qu'ufiertó un préstamu pol xugador. Sicasí y a últimu momentu, [[Alexandre Patu]] negar a salir del club, cayéndose'l pase de Tevez. Depués, el [[Paris Saint-Germain]] fixo una ufierta de 37 millones d'euros pol xugador, pero a últimu momentu, Tevez refugó la ufierta. La hestoria acabaría de la peor manera yá que el Milan negar a fichar a Tevez y fichó a [[Maxi López]], dexándolo en Mánchester, onde tuvo 6 meses ensin xugar hasta les últimes xornaes de la temporada 2011/2012. Sicasí, Mancini volvió incluyir a Tevez na llista de 25 convocaos pa xugar les últimes feches de la [[Premier League]] d'aquella temporada. Díes dempués de conocese esta noticia, Tevez pidió esculpes al club, a los sos compañeros y n'especial a [[Roberto Mancini]] y a los aficionaos del club. ==== Regresu a les canches dempués del escándalu ==== [[Ficheru:Chelsea FC-15 (8836450335).jpg|thumb|Tevez nun partíu contra'l [[Chelsea Football Club|Chelsea]].]] Tevez re-debutó'l 21 de marzu de 2012 nun alcuentru frente al [[Chelsea Football Club|Chelsea]], ingresando a los 66 minutos col so equipu perdiendo 1 a 0, formó parte del penal cobráu a favor del City, que-y dio l'empate al conxuntu de Mánchester. Y depués a los 85 minutos asistió a Samir Nasri ganando'l partíu 2 a 1. El 11 d'abril, anota'l so primer gol na temporada frente al [[West Bromwich Albion]] el cual foi asistíu por Sergio Agüero nuna victoria por 4-0 a favor del [[Manchester City]]. Trés díes depués anotaría un ''hat-trick'' nuna victoria a casa contra'l [[Norwich City]], el partíu terminó 6 a 1 a favor de los ciudadanos. Finalmente, pudo faese un llugar como titular nos postreros partíos que'l so equipu apostó na lliga, volviendo ocupar el llugar d'importancia que tenía nel club. El 13 de mayu de 2012 consigue'l so tercer Premier League col Manchester City, llogrando asina un récor inéditu pa un xugador arxentín, yá que amás de ser l'únicu futbolista d'esa nacionalidá en ganar dicha cantidá de lligues, convertir nel primeru en consiguir alzase con esti troféu con dos equipos distintos. La temporada siguiente empezó col llogru de la [[Community Shield 2012]] el [[12 d'agostu]], ganándo-y 3-2 al [[Chelsea Football Club|Chelsea]], que contribuyó con un gol. El fin de selmana siguiente, marcó'l primer gol del equipu de la [[Premier League 2012/13]] contra'l [[Southampton Football Club|Southampton]]. El [[26 d'agostu]], Tevez anotó'l so tercer gol en trés partíos nun empate 2-2 col [[Liverpool Football Club|Liverpool]], onde consiguió'l so gol númberu 100 nel fútbol Inglés. El [[17 de payares]], convirtió un doblete na victoria por 5-0 sobre'l [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]]. El [[9 de marzu]] de [[2013]] llogró un 'hat-trick' na segunda ronda de la FA Cup, na victoria 5-0 ante'l [[Barnsley Football Club|Barnsley]]. Nun foi una gran temporada pa Carlos, l'equipu terminó la temporada nel segundu llugar; onde Tevez apostó 34 partíos convirtiendo 11 goles, y en total na temporada participó en 47 partíos, anotando 17 goles. La temporada 2012/13 foi la postrera nel club, onde consiguió una [[Premier League]], una [[FA Cup]] y una [[Community Shield]]. Nos sos cuatro años na institución xugó 148 partíos, anotando 73 goles y 37 asistencies. === Juventus de Turín === {{multiple image | footer = Carlos Tevez xugando cola Juventus. | image1 = Carlos Tévez'13.JPG | width1 = {{#expr: (150 * 960 / 850) round 0}} | alt1 = Tevez waring non 10 Juventus shirt | image2 = Carlos Tévez '10'.JPG | width2 = {{#expr: (150 * 960 / 900) round 0}} | alt2 = Tevez wearing non 10 Juventus shirt (back) }} El [[26 de xunu]] de [[2013]] faise oficial el so trespasu a la [[Juventus de Turín]] por 10 millones d'euros poles siguientes 3 temporaes con un sueldu de 5.5 millones d'euros. A Tevez axudicóse-y el dorsal númberu 10 que taba vacante tres el retiru d'[[Alessandro Del Piero]], un gran referente del club; sicasí Tevez declaró "Usé la 10 de [[Diego Armando Maradona|Maradona]] en Boca, el númberu nun ye un problema" y al poco tiempu, inclusive ensin debutar, pasó a ser la camiseta más vendida del país en más d'un 70% sobre'l total de les compres. Tevez tamién utilizó un tiempu'l dosal 10 na Seleición Arxentina, pero ante'l regresu de [[Juan Román Riquelme]] pal Mundial 2006, usaría dende esi momentu'l 11. Nel so debú oficial contribuyó con un gol na goliada 4 a 0 a la [[Lazio]] consagrándose campeón de la [[Supercopa d'Italia 2013]]. Tevez debutó na lliga convirtiendo'l gol ante [[Sampdoria]] tres una xugada coleutiva pa poner el 1 a 0 de la victoria. Una vegada concluyida la primer metá del tornéu rexistró 11 goles en 17 partíos, productu d'esta cantidá de goles consiguió ser escoyíu como meyor xugador de la Serie A, una distinción dada pol prestixosu periódicu italianu [[La Gazzetta dello Sport]].<ref>{{cita web|url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1652090-carlos-tevez-foi-escogido-como-el-mejor-jugador-de-la serie-a|títulu=Carlos Tevez foi escoyíu como'l meyor xugador de la Serie A|editor=Canchallena (La Nación)|añu=2013|fechaaccesu=2 de xineru de 2014}}</ref> [[Ficheru:Carlos Tévez, Real Madrid vs Juventus, 24 October 2013 Champions League.JPG|thumb|178px|left|Tevez xugando un partíu de la [[UEFA Champions League]] contra'l [[Real Madrid]] el [[24 d'ochobre]] de [[2013]].]] Carlos Tevez en siendo'l máximu goliador de la juventus foi escoyíu'l meyor xugador de la Juventus de la [[Serie A (Italia) 2013/14|temporada 2013/2014]] percima de xugadores como [[Andrea Pirlo]], [[Arturo Vidal]] o [[Gianluigi Buffon]] ente otros. Amás de consiguir el tri-campeonatu con cifres récores consiguiendo 102 puntos y asina Tevez consiguió'l so títulu númberu 19 na so carrera. Na [[Serie A (Italia) 2014/15|temporada 2014/15]], a pesar de la ida del téunicu [[Antonio Conte]] y la llegada de [[Massimiliano Allegri]], Tevez sería fundamental por que la Juventus consiguiera'l so trentenu primer scudetto y el cuartu consecutivu, convirtiendo 20 goles en 32 partíos. D'esta forma consiguiría los so segundu títulu de [[Serie A (Italia)|lliga d'Italia]]. Amás llogró la [[Copa Italia 2014-15]], consiguiendo'l doblete na temporada. Carlos Tevez foi de gran importancia por que el equipu llegara a la final de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2014-15|UEFA Champions League 2014/15]], apostada na ciudá de [[Berlín]], marcando un doblete na victoria 2 a 0 contra'l [[Malmö FF]] y unu na victoria 2 a 0 tamién contra'l [[Malmö FF]], dambos partíos correspondientes a la [[Grupu A de la Lliga de Campeones de la UEFA 2014-15|fase de grupos]]. Nos octavos de final, el [[24 de febreru]] del [[2015]] nel partíu d'ida, marcó-y un gol al [[Borussia Dortmund]] na victoria 2 a 1 y el [[18 de marzu]] de [[2015]] nel partíu de vuelta marcaría-y dos goles, consiguiendo una victoria de 3 a 0 y un global de 5 a 1. Nos cuartos de final, la Juventus superó al [[Association Sportive de Monaco Football Club|Monaco]] con un global de 1 a 0 ( 1 a 0 na ida y 0-0 na vuelta). El [[5 de mayu]] xugóse'l partíu d'ida de la semifinal contra'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], onde la Juventus ganó 2 a 1 con un gol de Tevez de penal. Depués nel partíu de vuelta apostáu'l [[13 de mayu]], la Juventus consiguiría empatar 1 a 1 y con un global de 3 a 2 llegaría dempués de 12 años a una nueva final de la Champions League. El [[6 de xunu]] apostar nel [[Estadiu Olímpicu de Berlín]] la final contra'l [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], onde perdería los partíu por un marcador de 3 a 1, d'esa forma perdería la oportunidá de consiguir el so tercer títulu de Champions. Aquel partíu foi'l postreru de Carlos cola camiseta de la [[Juventus de Turín|Juve]]. Nel equipu de [[Juventus de Turín|Turín]], Carlos Tevez, xugó 96 partíos oficiales, convirtiendo 50 goles y 20 asistencies, amás de ganar 4 títulos, 2 [[Serie A (Italia)|Serie A]] ([[Serie A (Italia) 2013/14|2013/14]] y [[Serie A (Italia) 2014/15|2014/15]]), una [[Copa Italia]] ([[Copa Italia 2014-15|2014-15]]) y una [[Supercopa d'Italia]] ([[Supercopa d'Italia 2013|2013]]). === Regresu a Boca Juniors === [[Ficheru:Nacional vs Boca Juniors, Libertadores 2016 109.JPG|thumb|200px|Tevez, nun partíu polos [[Cuartos de final de la Copa Libertadores 2016|cuartos de final de la Copa Libertadores 2016]], contra [[Club Nacional de Football|Nacional]].]] Depués de llargues xuntes ente los dirixentes de la [[Juventus de Turín|Juventus]] y [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], el [[24 de xunu]] de 2015 confirmóse'l regresu de Tevez al club ''Xeneize'', inorando ufiertes de clubes como [[Atlético de Madrid]] y [[Paris Saint-Germain FC]], y hasta una ufierta millonaria por 20 millones de dólares per añu del [[Shanghai Donghai]], que lo convirtiera nel meyor pagu del mundu.<ref>{{cita web|url=http://www.pasionlibertadores.com/noticias/Carlos-Tevez-pudo-ser--el-meyor-pagu-del mundu-20150720-0005.html|títulu=Carlos Tevez pudo ser el meyor pagu del mundu|fechaaccesu=20 de xunetu de 2015|fecha=0 de xunetu de 2015|autor=Pasión Libertadores}}</ref> L'alcuerdu de trespasu foi en cuenta de la cesión por dos años del xugador de Boca, [[Guido Vadalá]], al equipu italianu. Foi presentáu oficialmente'l llunes [[13 de xunetu]] a les 19:00 hs. en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]], que cuntó col estadiu llenu, alredor de 60.000 persones guardaron la bienvenida y tuvo la especial presencia de [[Diego Armando Maradona|Diego Maradona]], siendo esta la tercer presentación con más públicu na hestoria.<ref>{{cita web|url=http://www.golcaracol.com/futbol-de-america/ligaargentina/articulo-331856-carlos-tevez-xugara-con-boca-juniors-tres-acuerdo-historico-con-juventus|títulu=Carlos Tevez va xugar con Boca Juniors tres alcuerdu históricu con Juventus|fechaaccesu=24 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ole.com.ar/boca-juniors/Diego-Carlitos_0_1393061003.html|títulu=Diego Maradona na presentación de Carlos Tevez de Boca Juniors|fechaaccesu=13 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180117192448/https://www.ole.com.ar/boca-juniors/Diego-Carlitos_0_1393061003.html|fechaarchivu=2018-01-17}}</ref><ref>{{cita web|url= http://www.pasionlibertadores.com/fanaticos/Les-10-Presentaciones-con-mas-publico-20150714-0057.html|títulu= Los diez presentaciónes de futbolistes con mas públicu na hestoria|fechaaccesu= 15 de xunetu de 2015|autor= Futbol|fecha= 14 de xunetu de 2015}}</ref> Na so presentación declaró frases como: ''"Román ye'l máximu ídolu. nun vengo superar lo. Vengo faer la mio propia hestoria"'', ''"A los 20 años, el mundu Boca taramióme. Agora toi más preparáu"'', ''"Agora siéntome preparáu pal Mundu Boca"''.<ref>{{cita web|url=http://www.ole.com.ar/boca-juniors/tevez-frases-semeyes-bienveníu_0_1393061043.html|títulu=Declaraciones de Carlos Tevez na so presentación|fechaaccesu=13 de xunetu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ole.com.ar/boca-juniors/futbol/llegue-sabado_0_1393061001.html|títulu=Declaraciones de Carlos Tevez na so presentación|fechaaccesu=13 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160224104303/http://www.ole.com.ar/boca-juniors/futbol/llegue-sabado_0_1393061001.html|fechaarchivu=2016-02-24}}</ref> Na so segunda etapa nel club utilizaría la camiseta númberu 10, que yá usara nos postreros partíos mientres la so primer etapa. El día [[15 de xunetu]], Tevez foi escoyíu ente los 10 futbolistes candidatos a ganar el [[Premiu al Meyor Xugador d'Europa de la UEFA]] de la temporada [[Premiu al Meyor Xugador d'Europa de la UEFA 2015|2015]].<ref>{{cita web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2265440.html|títulu=Best Player in Europe Award shortlist announced|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015}}</ref> Nesti segundu ciclu debutó oficialmente'l [[18 de xunetu]] contra [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] pola fecha 17 del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu Arxentín 2015]]. L'alcuentru apostar en [[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]] y Boca ganaría los partíu por un resultáu de 2 a 1. A pesar de nun marcar, fixo un bon partíu y demostró grandes cualidaes futbolístiques. El día [[29 de xunetu]] marca'l so primer gol dende'l regresu al club, nun partíu contra [[Club Atlético Banfield|Banfield]], correspondiente a los [[Dieciseisavos de final de la Copa Arxentina 2014/15#Banfield - Boca Juniors| Dieciseisavos]] de la [[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]] [[Copa Arxentina 2014/15|2015]]. En dichu alcuentru marcó'l tercer gol de tiru llibre, por que Boca ganara 3-0. Pocos díes dempués, el [[2 d'agostu]], marcó'l so segundu gol na cayida 3-4 ante [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión de Santa Fe]] pol [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu]], en condición de llocal. El [[19 d'agostu]] volvió marcar pola [[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]] [[Copa Arxentina 2014/15|2015]], esta vegada a [[Club Deportivo Guaraní Antonio Franco|Guaraní Antonio Franco]], nel partíu correspondiente a [[Octavos de final de la Copa Arxentina 2014/15#Guaraní Antonio Franco - Boca Juniors|Octavos de final]], con victoria xeneize 4-0. El so siguiente gol marcar de penal el [[23 d'agostu]], na victoria 2-0 ante [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]] pola fecha 21 del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu llocal]]. El día [[19 de setiembre]], Boca visitó a [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] pola fecha 25 del tornéu. L'alcuentru terminó con victoria xeneize por 3-1 con dos goles de Tevez. L'actu negativu d'esti partíu foi la fuerte disputa del balón que tuvo Carlos con [[Ezequiel Ham]], na cual produciólu por aciu un planchazu, quebrar espuesta de tibia y peroné al mozu d'[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]. El día [[23 de setiembre]] vuelve marcar na victoria 2-1 contra [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]], nel partíu correspondiente a los [[Cuartos de final de la Copa Arxentina 2014/15#Defensa y Justicia - Boca Juniors|Cuartos de final]] de la Copa Arxentina. Depués el [[27 de setiembre]] convierte'l tercer gol pal 3-0 contra [[Club Atlético Banfield|Banfield]], correspondiente a la fecha 26 del tornéu. El [[23 d'ochobre]] márca-y un gol na victoria 2-0 a [[Club Atlético Lanús|Lanús]] pola [[Semifinales de la Copa Arxentina 2014-15#Lanús - Boca Juniors|Semifinal]] de la [[Copa Arxentina 2014-15|Copa Arxentina]]. Carlos Tevez volvió consagrase campeón con Boca Juniors el [[1 de payares]], cuando l'equipu ''Xeneize'' ganó 1-0 a [[Club Atlético Tigre|Tigre]], na fecha 29 del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|campeonatu llocal]]. Trés díes depués, llogró'l so sestu títulu nel club (segundu dende la so torna), al consagrase campeón de la [[Copa Arxentina 2014-15|Copa Arxentina 2014/15]], na bien polemica final contra Rosario central, na cual viose l'arbitraxe más criticáu de la hestoria per parte del árbitru Ceballos, siendo la final más refugada del futbol arxentín entá polos mesmos aficionaos de boca, con grandes barruntos de ser una final iguada. Nel tornéu de primer división arxentina 2016/17, nel que Boca saldría campeón a la fin del certame, Carlos Tevez formó parte del equipu mientres la primer metá de la competencia. El so meyor partíu nesti tornéu foi nin más nin menos nel superclásico contra River Plate que s'apuesto n'El Monumental. En dichu partíu convirtió dos goles y terminaría con un resultáu de 4-2 a favor de Boca. Despidiríase antes de partir al [[Shanghai Shenhua]] nel siguiente partíu en La Bombonera contra'l [[Club Atlético Colón]], partíu que terminó con un resultáu de 4-1 a favor de Boca y convirtió un gol. === Shanghai Shenhua === El [[28 d'avientu]] de [[2016]], [[Boca Juniors]] llegó a un alcuerdu col [[Shanghai Shenhua]] de [[China]] por que Carlos Tevez xuegue dientro del equipu asiáticu.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/deportes-2/2016/12/28/oficial-boca-confirmo-la salida-de-carlos-tevez-a-china/|títulu=Oficial: Boca confirmó que Carlos Tevez dirá xugase a China|fechaaccesu=28 d'avientu de 2016|autor=Infobae}}</ref> Esti mesmu robló un contratu por dos años llogrando asina una ufierta de 80.000.000 de dólares, siendo'l futbolista meyor pagáu dientro del mundu futbolísticu.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1971542-tevez-dir a-china-pa-ganar-lo-mesmu-que-messi-y-cristianu-xuntos|títulu=Tevez dir a China pa ganar lo mesmo que Messi y Cristianu xuntos|fechaaccesu=28 d'avientu de 2016|autor=[[La Nación (diariu)|La Nación]]}}</ref>. Mientres la so etapa nel club chinu convirtió nada mas que 4 goles nel añu, siendo una de les peores temporaes de la so carrera. === Segunda vuelta a Boca === El 5 de xineru de 2018, depués de trabayoses negociaciones col club chinu, llogró desvenceyase del [[Shanghai Shenhua]].<ref>{{cita web |títulu=Tevez vuelve a Boca: el plan de Carlitos pa callar les crítiques y rompela|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol/boca-juniors/tevez-vuelve-boca-plan-carlitos-callar-criticas-rompela_0_S1cnN1aXG.html|editorial=Clarín|fecha=5 de xineru de 2018|fechaaccesu=5 de xineru de 2018}}</ref> D'esta manera, el futbolista encara la so tercer etapa en [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]],<ref>{{cita web|títulu=Vuelve|url=https://www.ole.com.ar/boca-juniors/tevez-boca_0_1937206273.html#cxrecs_s|editorial=Diariu Olé|fecha=5 de xineru de 2018|fechaaccesu=5 de xineru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180306184447/https://www.ole.com.ar/boca-juniors/tevez-boca_0_1937206273.html#cxrecs_s|fechaarchivu=2018-03-06}}</ref> tres la partida al fútbol chino un añu tras. Sería presentáu oficialmente'l 27 de xineru de 2018 en La Bombonera, nel partíu contra'l [[Club Atlético Colón]] pola Superliga Arxentina, mesmu club col que xugó'l so peracabo partíu cola camiseta de Boca. Nel partíu siguiente, Tevez convierte'l so primer gol dende'l so segundu regresu al club nun partíu frente a [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]], quien colaba segundu, por detrás de [[Boca Juniors|Boca]]. El polémicu partíu partíu remató 1 a 1. Na fecha siguiente marcaríalu a Banfield. Convierte'l so 3er gol de manera consecutiva nel partíu contra San Martín de San Juan. Volveria a comvertir un gol sobre'l final frente a palmeiras pola tercer xornada de la fase de grupos de la copa libertadores partíu'l cual termino 1-1. Depués de dellos partíos con un baxu rendimientu, tuvo un bon partíu vs [[Club Alianza Lima|Alianza Lima]] y marcu el 5-0 pa llograr la clasificación a Octavos de Final. == Clubes == {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu |-align=center |[[Boca Juniors]] |{{ARG}} |2001 - 2004 |-align=center |[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]] |{{BRA}} |2004 - 2006 |-align=center |[[West Ham United]] |{{ENG}} |2006 - 2007 |-align=center |[[Manchester United]] |{{ENG}} |2007 - 2009 |-align=center |[[Manchester City]] |{{ENG}} |2009 - 2013 |-align=center |[[Juventus]] |{{ITA}} |2013 - 2015 |-align=center |[[Boca Juniors]] |{{ARG}} |2015 - 2016 |-align=center |[[Shanghai Shenhua]] |{{CHN}} |2017 |-align=center |[[Boca Juniors]] |{{ARG}} |2018 - Presente |- |} == Seleición nacional == === Seleiciones xuveniles === Poles sos bones actuaciones nes inferiores de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44 goles en 2 temporaes) foi citáu pa la [[Seleición de fútbol sub-15 d'Arxentina|Seleición Arxentina Sub-15]] pa xugar el Tornéu Tres Naciones nel [[Estadiu del Nuevu Wembley|Estadiu de Wembley]]. En dichu estadiu marcó un gol de [[chilena (fútbol)|chilena]] ante [[Francia]].<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=508429|títulu=Tevez: na gloria, con sangre de potreru|editor=Diariu La Nación|añu=2003|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230813030541/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=508429|fechaarchivu=2023-08-13}}</ref> Nesi tornéu, [[Arxentina]] perdió la final con [[Inglaterra]].<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/1999/07/05/r-01604d.htm|títulu=Una derrota del Sub 15|editor=Diariu Clarín|añu=1999|fechaaccesu=13 de marzu de 2010}}</ref> Participó de la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2001]] que s'apostó en [[Trinidá y Tobagu]] onde xugó 6 partíos y marcó 2 goles.<ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=182373/index.html|editor=FIFA|títulu=Estadístiques de Carlos Tevez na Seleición Arxentina|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100516132918/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=182373/index.html|fechaarchivu=2010-05-16}}</ref> la Seleición Arxentina consiguió'l 4ᵘ llugar. Apostó en 2003 el [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] n'[[Uruguái]] Llogrando Salir [[Campeón]] del mesmu. Nun apostó la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 2003|Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2003]] nos [[Emiratos Árabes Xuníos]] por una disputa ente la seleición nacional y Boca Juniors, quien trunfó na pulsiada y llevar a Xapón p'apostar frente al [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]] d'[[Italia]] la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] [[Copa Intercontinental 2003|2003]], que Boca terminó llevándose nos penaltis. Mientres el discutiniu'l xugador declaró en repitíes oportunidaes el so deséu de nun xugar el Mundial, yá que priorizaba'l so llabor en Boca. En xineru del 2004 gana'l [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Preolímpicu Suramericanu]] en [[Chile]], Clasificando a l'Arxentina a los Xuegos olímpicos d'Atenes celebráu esi añu. === Seleición olímpica === Tevez participó de los [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]] siendo figura y goliador del tornéu con 8 goles, amás de ganar la [[medaya d'oru]], ganando na final a {{sel|Paraguái}}, con gol so.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2004/08/29/deportes/d-00601.htm|títulu=Tevez Tiempu de consagración|editor=Diariu Clarín|añu=2004|fechaaccesu=13 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080314172142/http://www.clarin.com/diario/2004/08/29/deportes/d-00601.htm|fechaarchivu=2008-03-14}}</ref> ==== Participaciones en Xuegos Olímpicos ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|J.J.O.O. !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50" |Partíos !width="50" |Goles |-align=center |[[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]] |{{Bandera|GRE}} [[Atenes]] |bgcolor=gold|[[Xuegos Olimpicos d'Atenes 2004|Campeón]] |6 |8 |-align=center |} === Seleición absoluta === Debuta na seleición de mayores foi [[30 de marzu]] de [[2004]] frente a {{sel|Ecuador}}. Foi parte de la [[Copa América 2004]] apostada en [[Perú]]. Foi importante al meter el gol del trunfu contra la Seleición llocal, nun partíu zarráu que remató 1-0 pa la Seleición Arxentina. Nesi tornéu Arxentina perdió la final con {{sel|Brasil}} por penaltis, depués d'un empate 2-2. Tevez tuvo un bon rendimientu na Seleición nel añu [[2004]] convirtiendo 10 goles, lo que lo llevó a convertise nel segundu meyor goliador del mundu pola [[IFFHS]].<ref name="iffhs" /> Nel [[2005]] formó parte del equipu que xugó la [[Copa FIFA Confederaciones]] [[Copa FIFA Confederaciones 2005|2005]] participando en 3 alcuentros. Naquel certame la seleición llogró'l subcampeonatu al perder la final contra {{sel|Brasil}}. [[Ficheru:Tevez2010.JPG|thumb|Tevez nun partíu del [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial Sudáfrica 2010]].]] Tuvo'l so debú mundialista n'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña, en 2006]], nel partíu qu'enfrentó a la seleición nacional contra'l combináu de {{sel|Serbia y Montenegru}}, anotando un gol nun alcuentru que terminaría 6-0 pa los albicelestes. La seleición Arxentina algamaría los cuartos de final, onde sería ganada pol llocal, {{sel|Alemaña}}, na tanda de penaltis. Tamién participó de la [[Copa América 2007]], apostada en [[Venezuela]], onde convirtió un gol na victoria por 4-1 sobre [[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos|EE.XX.]] y Arxentina volvió perder la final con {{sel|Brasil}}, como na edición de [[Copa América 2004|2004]]. En 2010 xuega la so segunda Copa del Mundu, en [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica]], esta vegada con una participación más activa nel equipu, apostando una mayor cantidá de minutos que nel mundial anterior. Magar nun consigue goliar nos alcuentros de primer ronda, la so actuación foi fundamental nel partíu polos octavos de final ante {{sel|Méxicu}}, onde anota'l primera y el tercer gol, qu'acabaríen siendo decisivos nel 3-1 final. Al igual que'l mundial anterior, cayó nos cuartos de final ante {{sel|Alemaña}}, pero esta vegada con una goliada por 4-0. Nel añu [[2011]] participó de la [[Copa América 2011]], magar nun tar nos planes del téunicu, y falló el penal na definición de los cuartos de final ante {{sel|Uruguái}} nel clásicu d'El Ríu de la Plata, quedando asina fora de dicha competición. [[Ficheru:Carlos_Tevez_with_Argentina_at_the_Boleyn_Ground_in_November_2014.jpg|thumb|left|200px|Tevez nun partíu contra {{sel|Croacia}}.]] ==== Apostráu del escoyíu ==== Nes eliminatories pal [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial de Brasil]] nun foi convocáu por [[Alejandro Sabella]], magar el so gran nivel amosáu na [[Juventus de Turín|Juventus]], y manifestó: "Nun estrañé a la seleición el sábadu. Mirándolo de fuera tuvi más contentu. Gustóme l'equipu, pero yo dica agora nun quiero tar, cuando me toque voi tar, seguro. Toi bien sele y si tócame volver, voi volver". Sicasí, la gran temporada que tuvo'l "Apache" na Juventus, sumáu al ciñu que-y tien la xente, podría ser clave pa una posible convocatoria. Pero finalmente nun foi asina, yá que [[Alejandro Sabella|Sabella]] nun lo incluyó na llista la convocatoria preliminar de 30 xugadores pa Copa Mundial de la FIFA Brasil 2014. ==== Vuelta a la seleición Arxentina ==== Cola salida d'[[Alejandro Sabella]] de la seleición Arxentina y la llegada de [[Gerardo Martino]], depués del [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Mundial 2014]], y por cuenta del so gran rendimientu na [[Juventus de Turín|Juventus]], Tevez empezó a ser teníu en cuenta pol direutor téunicu. El so regresu oficial realizóse'l [[12 de payares]] del [[2014]] en partíu amistosu contra {{sel|Croacia}}, ingresando nel segundu tiempu, con una victoria arxentina por 2 a 1. Depués tamién participaría unos minutos na derrota 1 a 0 contra {{sel|Portugal}} y nes victories 2 a 0 y 2 a 1 contra les seleiciones d'[[Seleición de fútbol d'El Salvador|El Salvador]] y {{sel|Ecuador}}, respeutivamente, dambes nel [[2015]]. A mediaos del añu [[2015]] integró'l plantel arxentín que participó na [[Copa América 2015]] en [[Chile]], onde na [[Grupu B de la Copa América 2015|fase de grupos]] ingresó dende'l bancu nel empate 2 a 2 contra {{sel|Paraguái}}, na victoria 1 a 0 contra {{sel|Uruguái}} y nel partíu contra {{sel|Xamaica}}, con victoria tamién 1 por 0. Nos [[Cuartos de final de la Copa América 2015#Arxentina vs. Colombia|cuartos de final]] tocó-y ingresar como suplente, a los 73' del segundu tiempu, nel empate 0-0 contra la seleición de {{sel|Colombia}}. Esta paridá llevó al partíu a definise pola tanda de los penaltis. Depués de dellos penaltis patiscaos poles dos seleiciones, el 7° y postreru penal arxentín tocólu patiscalo a Tevez, que convirtió. L'{{sel|Arxentina}} ganó por penaltis 5-4 y llogró'l pase a les semifinales. D'esa forma, Carlos, tuvo revancha de asoceder na Copa América pasada. En [[Semifinales de la Copa América 2015|semifinales]] l'Arxentina enfrentar de nuevu al [[Seleición de fútbol de Paraguái|escoyíu paraguayu]], esta vegada imponer con una goliada 6 por 1, onde magar Carlos nun ingresó, consiguió llegar per tercer vegada a una final de Copa América. Yá na [[Final de la Copa América 2015|final]], como nel partíu anterior nun ingresó a xugar, pero esta vegada la seleición cayó na definición por penaltis 4:1 contra {{sel|Chile}}. Tevez quedar col subcampeonatu per tercer vegada, onde xugó 4 partíos ensin convertir goles. ==== Participaciones en Copes del Mundu ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50" |Partíos !width="50" |Goles |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 2006]] |{{ALE}} |[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2006|Cuartos de final]] |4 |1 |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 2010]] |{{RSA}} |[[Arxentina na Copa Mundial de Fútbol de 2010|Cuartos de final]] |4 |2 |-align=center |} ==== Participaciones en Copa América ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50" |Partíos !width="50" |Goles |-align=center |[[Copa América 2004]] |{{PER}} |bgcolor=silver|[[Final de la Copa América 2004|Subcampeón]] |6 |2 |-align=center |[[Copa América 2007]] |{{VEN}} |bgcolor=silver|[[Final de la Copa América 2007|Subcampeón]] |6 |1 |-align=center |-align=center |[[Copa América 2011]] |{{ARG}} |[[Arxentina na Copa América 2011|Cuartos de final]] |3 |0 |-align=center |[[Copa América 2015]] |{{CHI}} |bgcolor=silver|[[Arxentina na Copa América 2015|Subcampeón]] |4 |0 |} ==== Participaciones en Copes Confederaciones ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu !width="50" |Partíos !width="50" |Goles |-align=center |[[Copa Confederaciones 2005]] |{{ALE}} |bgcolor=silver|[[Copa FIFA Confederaciones 2005|Subcampeón]] |3 |0 |-align=center |} == Estadístiques == === Clubes === <center>[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[4 de payares|16 de mayu]] de [[2018]].</center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |-style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" |Club !rowspan="2" |Div. !rowspan="2" |Temporada !colspan="3" |Lliga<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan="3" |Copes<br />Nacionales <sup>([[#1|2]])</sup> !colspan="3" |Torneos<br />Internacionales <sup>([[#1|3]])</sup> !colspan="3" |Total<sup>([[#1|4]])</sup> !rowspan="2" | Media<br />Goliadora |-style="background:#DDDDDD" ! align="center" | [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] ! align="center" | [[Gol#Fútbol|Goles]] ! align="center" | [[Gol#Asistencia|Asist.]] ! align="center" | [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] ! align="center" | [[Gol#Fútbol|Goles]] ! align="center" | [[Gol#Asistencia|Asist.]] ! align="center" | [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] ! align="center" | [[Gol#Fútbol|Goles]] ! align="center" | [[Gol#Asistencia|Asist.]] ! align="center" | [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] ! align="center" | [[Gol#Fútbol|Goles]] ! align="center" | [[Gol#Asistencia|Asist.]] |-style="text-align: center;" | rowspan="9" align="center" valign="center" |'''[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]''' <br/> <small>{{ARG}}</small> | rowspan="8" |[[Primer División d'Arxentina|1ª]] |[[Campeonatu de primer División 2001-02 (Arxentina)|2001-02]] |11 || 1 || 1 || colspan=3|— || 4 || 1 || 0 ! 15 !! 2 !! 1 !! 0,13 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2002-03 (Arxentina)|2002-03]] |32 || 11 || 6 || colspan=3|— || 9 || 5 || 3 ! 41 !! 16 !! 9 !! 0,39 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2003-04 (Arxentina)|2003-04]] |23 || 12 || 4 || colspan=3|— || 15 || 3 || 4 ! 38 !! 15 !! 8 !! 0,39 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2004-05 (Arxentina)|2004-05]] |9 || 2 || 2 || colspan=3|— || 7 || 3 || 2 ! 16 !! 5 !! 4 !! 0,31 |- style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]] |12 || 5 || 3 || 5 || 4 || 2 || colspan="3" |— ! 17 !! 9 !! 5 !! 0,52 |- style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|2016]] |11 || 4 || 2 || 1 || 0 || 0 || 12 || 5 || 2 ! 24 !! 9 !! 4 !! 0,37 |- style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016]] |11||5||7|| 4 || 2 || 0 || colspan="3" |— !15!!7!!7!!0,46 |- style="text-align: center;" |[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|2018]] |10||3||2||1||0||0||5||2||0 !16!!5!!2!!0,40 |- align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" ! colspan="2" |'''Total Club''' !119!!43!!27!!11!!6!!2!!52!!19!!11!!182!!68!!40!! 0,34 |-style="text-align: center;" |rowspan="3" align=center valign=center|'''[[Sport Club Corinthians Paulista|S. C. Corinthians]]'''<br /><small>{{BRA}}</small> |rowspan="2"|[[Primer División de Brasil|1ª]] |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2005|2005]] |43 || 27 || 13 || 6 || 4 || 0 || 4 || 0 || 0 ! 53 !! 31 !! 13 !! 0,59 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2006|2006]] |16 || 11 || 5 || colspan=3|— || 8 || 4 || 1 ! 24 !! 15 !! 6 !! 0,62 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' ! 59 !! 38 !! 18 !! 6 !! 4 !! 0 !! 12 !! 4 !! 1 !! 77 !! 46 !! 19 !! 0,60 |-style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[West Ham United Football Club|West Ham United F. C.]]'''<br /><small>{{ING}}</small> |rowspan="1"|[[Premier League|1ª]] |[[Premier League 2006/07|2006-07]] |26 || 7 || 5 || 1 || 0 || 1 || 2 || 0 || 0 ! 29 !! 7 !! 6 !! 0,26 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' ! 26 !! 7 !! 5 !! 1 !! 0 !! 1 !! 2 !! 0 !! 0 !! 29 !! 7 !! 6 !! 0,26 |-style="text-align: center;" |rowspan="3" align=center valign=center|'''[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]]'''<br /><small>{{ING}}</small> |rowspan="2"|[[Premier League|1ª]] |[[Premier League 2007/08|2007-08]] |34 || 14 || 6 || 2 || 1 || 1 || 12 || 4 || 2 ! 48 !! 19 !! 9 !! 0,39 |-style="text-align: center;" |[[Premier League 2008/09|2008-09]] |29 || 5 || 3 || 10 || 8 || 3 || 12 || 2 || 2 ! 51 !! 15 !! 8 !! 0,29 |-style="text-align: center;" |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' ! 63 !! 19 !! 9 !! 12 !! 9 !! 4 !! 24 !! 6 !! 4 !! 99 !! 34 !! 17 !! 0,34 |-style="text-align: center;" |rowspan="5" align=center valign=center|'''[[Manchester City Football Club|Manchester City F. C.]]'''<br /><small>{{ING}}</small> |rowspan="4"|[[Premier League|1ª]] |[[Premier League 2009/10|2009-10]] |35 || 23 || 7 || 7 || 6 || 0 || colspan=3|— ! 42 !! 29 !! 7 !! 0,69 |-style="text-align: center;" |[[Premier League 2010/11|2010-11]] |31 ||21|| 6 || 6 || 3 || 2 || 7 || 0 || 2 ! 44 !!24!! 10 !! 0,52 |-style="text-align: center;" |[[Premier League 2011/12|2011-12]] |13 || 4 || 3 || 1 ||1|| 1 || 1 || 0 || 0 ! 15 !!5!! 4 !! 0,26 |-style="text-align: center;" |[[Premier League 2012/13|2012-13]] |34 || 11 || 13 || 8 || 6 || 3 || 5 || 0 || 0 ! 47 !! 17 !! 16 !! 0,36 |-style="text-align: center;" |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' ! 113 !!59!! 29 !! 22 !! 16 !!6!! 13 !! 0 !! 2 !! 148 !!75!! 37 !! 0,49 |-style="text-align: center;" |rowspan="3" align=center valign=center|'''[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]]'''<br /><small>{{ITA}}</small> |rowspan="2"|[[Serie A (Italia)|1ª]] |[[Serie A (Italia) 2013/14|2013-14]] |34 || 19 || 8 || 2 || 1 || 0 || 12 || 1 || 2 ! 48 !! 21 !! 10 !! 0,43 |-style="text-align: center;" |[[Serie A (Italia) 2014/15|2014-15]] |32 || 20 || 7 || 3 || 2 || 0 || 13 || 7 || 3 ! 48 !! 29 !! 10 !! 0,60 |-style="text-align: center;" |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' ! 66 !! 39 !! 15 !! 5 !! 3 !! 0 !! 25 !! 8 !! 5 !! 96 !! 50 !! 20 !! 0,52 |-style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[Shanghai Shenhua]]'''<br /><small>{{China}}</small> |rowspan="1"|[[Superliga China|1ª]] |[[Superliga de China 2017|2017]] |16|| 4 || 5 || 3 || 0 || 0 || 1 || 0 || 0 !20!! 4 !!5!! 0,20 |-style="text-align: center;" |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2"|'''Total Club''' !16!! 4 !!5!!3!! 0 !! 0 !! 1 !! 0 !! 0 !!20!! 4 !!5!! 0,20 |- style="color: white;" align="center" bgcolor="000000" !colspan="3" | Total Carrera !462!!209!!108!!62!!38!!16 !!129!!37!! 23 !!653!!284!!147!! 0,43 |- | colspan="25" | <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi [[Campeonatu Paulista]].</small> <div id="1"><sup>'''(2)'''</sup><small> Inclúi [[Copa de Brasil]], [[FA Cup]], [[Community Shield]], [[Copa de la Lliga (Inglaterra)|Copa de la Lliga]], [[Copa Italia]], [[Supercopa d'Italia]], [[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]] y [[Supercopa Arxentina]].</small> <div id="1"><sup>'''(3)'''</sup><small> Inclúi [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], [[Copa Suramericana]], [[Recopa Suramericana]], [[Lliga de Campeones de la UEFA|UEFA Champions League]], [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Mundial de Clubes]], [[Lliga Europea de la UEFA|UEFA Europa League]], [[Supercopa d'Europa]] y [[Lliga de Campeones de la AFC|AFC Champions League]].</small> <div id="1"><sup>'''(4)'''</sup><small> Nun inclúi goles en partíos amistosos.</small> |} === Seleición nacional === <center><small>[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[13 d'ochobre]] de [[2015]].</small></center> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan="2" width=160px|Seleición !rowspan="2"|Añu !colspan="3"|Amistosu |colspan="3"align=center|'''Copa<br/>América''' |colspan="3" align=center|'''Pre-Olímpicu''' !colspan="3" align=center|'''Eliminatories''' !colspan="3" align=center|'''Mundial''' !colspan="3" align=center|'''Copa<br/>Confederaciones''' !colspan="3" align=center|'''XX.OO.''' !colspan="3"|Total |- style="background:#DDDDDD" !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A !width=30px|PX !width=30px|G !width=30px|A |-style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-15 d'Arxentina|Sub-15]]'''<br/><small>{{ARG}} |1999 |2||1||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2||1||0 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1|Total !! 2 !! 1 !! 0 !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! 2 !! 1 !! 0 |- style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-17 d'Arxentina|Sub-17]]'''<br/><small>{{ARG}} |2001 |0||0||0||6||1||2||-||-||-||-||-||-||6||2||1||-||-||-||-||-||-||12||3||3 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1|Total !! 0 !! 0 !! 0 !! 6 !! 1 !! 2 !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! 6 !! 2 !! 1 !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! 12 !! 3 !! 3 |- style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|Sub-20]]'''<br/><small>{{ARG}} |2003 |0||0||0||9||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||9||0||0 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1|Total !! 0 !! 0 !! 0 !! 9 !! 0 !! 0 !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! 9 !! 0 !! 0 |- style="text-align: center;" |rowspan="2" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|Olímpica]]'''<br/><small>{{ARG}} |2004 |0||0||0||-||-||-||7||1||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||6||8||1||13||9||3 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1|Total !! 0 !! 0 !! 0 !! - !! - !! - !! 7 !! 1 !! 2 !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! - !! 6 !! 8 !! 1 !! 13 !! 9 !! 3 |- style="text-align: center;" |rowspan="11" align=center valign="center"|'''[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]]'''<br/><small>{{ARG}} |2004 |2||0||0||6||2||0||-||-||-||2||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||10||2||0 |- style="text-align: center;" |2005 |4||0||0||-||-||-||-||-||-||2||0||0||-||-||-||3||0||0||-||-||-||9||0||0 |- style="text-align: center;" |2006 |4||1||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||1||1||-||-||-||-||-||-||8||2||1 |- style="text-align: center;" |2007 |3||2||0||6||1||5||-||-||-||4||0||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||13||3||6 |- style="text-align: center;" |2008 |2||0||0||-||-||-||-||-||-||2||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||0||0 |- style="text-align: center;" |2009 |2||0||1||-||-||-||-||-||-||6||1||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||8||1||2 |- style="text-align: center;" |2010 |4||2||3||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||2||0||-||-||-||-||-||-||8||4||3 |- style="text-align: center;" |2011 |1||1||0||3||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||1||0 |- style="text-align: center;" |2014 |2||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2||0||0 |- style="text-align: center;" |2015 |4||0||0||4||0||0||-||-||-||2||0||0||-||-||-||-||-||-||-||-||-||10||0||0 |- style="background:#DDDDDD" ! colspan=1|Total !! 28 !! 6 !! 4 !! 19 !! 3 !! 5 !! - !! - !! - !! 18 !! 1 !! 2 !! 8 !! 3 !! 1 !! 3 !! 0 !! 0 !! - !! - !! - !! 76 !! 13 !! 12 |- style="color: white;" align="center" bgcolor="000000" ! colspan=2|Total en Seleiciones !! 30 !! 7 !! 4 !! 34 !! 4 !! 7 !! 7 !! 1 !! 2 !! 18 !! 1 !! 2 !! 14 !! 5 !! 2 !! 3 !! 0 !! 0 !! 6 !! 8 !! 1 !! 112 !! 26 !! 18 |- |} === Resume estadísticu === <center><small>[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px]] Actualizáu d'alcuerdu al postreru partíu xugáu'l [[8 d'abril|16 de mayu]] de [[2018]].</small></center> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Competición !width="75"|Part. !width="75"|Goles !width="75"|Asist. |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |Lliga |462 |209 |108 |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |Copes Nacionales |62 |38 |16 |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |Torneos Internacionales |129 |37 |23 |- bgcolor="#FFFFFF" align="center" |[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] |76 |13 |12 |- bgcolor="#DDDDDD" align="center" |'''Total''' !729 !297 !159 |} == Palmarés == === Campeonatos nacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="150"|Club !width="140"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Tornéu Apertura]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|ARX}} [[Arxentina]] |[[Tornéu Apertura 2003 (Arxentina)|2003]] |- align=center |[[Campeonatu Brasilanu de Serie A Campeonatu Brasilanu]] |[[Sport Club Corinthians Paulista|S. C. Corinthians]] |{{Bandera|BRA}} [[Brasil]] |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2005|2005]] |- align=center |[[Premier League]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Premier League 2007/08|2008]] |- align=center |[[Community Shield]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Community Shield 2008|2008]] |- align=center |[[Copa de la Lliga (Inglaterra)|Copa de la Lliga]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2008-09|2009]] |- align=center |[[Premier League]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Premier League 2008/09|2009]] |- align=center |[[FA Cup]] |[[Manchester City Football Club|Manchester City F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[FA Cup 2010-11|2011]] |- align=center |[[Premier League]] |[[Manchester City Football Club|Manchester City F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Premier League 2011/12|2012]] |- align=center |[[Community Shield]] |[[Manchester City Football Club|Manchester City F. C.]] |{{Bandera|ENG}} [[Inglaterra]] |[[Community Shield 2012|2012]] |-align=center |[[Supercopa d'Italia]] |[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]] |{{Bandera|ITA}} [[Italia]] |[[Supercopa d'Italia 2013|2013]] |-align=center |[[Serie A (Italia)|Serie A]] |[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]] |{{Bandera|ITA}} [[Italia]] |[[Serie A (Italia) 2013/14|2014]] |-align=center |[[Serie A (Italia)|Serie A]] |[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]] |{{Bandera|ITA}} [[Italia]] |[[Serie A (Italia) 2014/15|2015]] |-align=center |[[Copa Italia]] |[[Juventus de Turín|Juventus F. C.]] |{{Bandera|ITA}} [[Italia]] |[[Copa Italia 2014-15|2015]] |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Primer División]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|ARX}} [[Arxentina]] |[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]] |-align=center |[[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|ARX}} [[Arxentina]] |[[Copa Arxentina 2014-15|2015]] |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Primer División]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{ARG}} |[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016-17]] |-align=center |[[Copa de China de fútbol|Copa de China]] |[[Shanghai Shenhua]] |{{CHN}} |[[2017]] |-align=center |[[Primer División d'Arxentina|Primer División]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{ARG}} |[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|2017-18]] |} === Campeonatos internacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"|Títulu !width="160"|Club !width="140"|Sede !width="95"|Añu |-align=center |[[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|BRA}} [[São Paulo]] |[[Copa Libertadores 2003|2003]] |-align=center |[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|JAP}} [[Yokohama]] |[[Copa Intercontinental 2003|2003]] |-align=center |[[Copa Suramericana]] |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{Bandera|ARX}} [[Buenos Aires]] |[[Copa Suramericana 2004|2004]] |-align=center |[[Lliga de Campeones de la UEFA|UEFA Champions League]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|RUS}} [[Moscú]] |[[Lliga de Campeones de la UEFA 2007-08|2008]] |-align=center |[[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Copa Mundial de Clubes]] |[[Manchester United Football Club|Manchester United F. C.]] |{{Bandera|JAP}} [[Yokohama]] |[[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2008|2008]] |} === Seleiciones nacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Títulu !width="160"|Seleición !width="140"|Sede !width="75"|Añu |-align=center |[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-20|Suramericanu Sub-20]] |{{Bandera|ARX}} [[Seleición de fútbol sub-20 d'Arxentina|Arxentina Sub-20]] |{{Bandera|URU}} [[Uruguái]] |[[Campeonatu Suramericanu Sub-20 de 2003|2003]] |-align=center |[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Preolímpicu Suramericanu]] |{{Bandera|ARX}} [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|Arxentina Sub-23]] |{{Bandera|CHI}} [[Chile]] |[[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23 de 2004|2004]] |-align=center |{{Oru}} [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] |{{Bandera|ARX}} [[Seleición de fútbol sub-23 d'Arxentina|Arxentina Olímpica]] |{{Bandera|GRE}} [[Atenes]] |[[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|2004]] |} === Distinciones individuales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="600"|Distinción !width="130"|Añu |-align=center |Olimpia de Plata al [[Futbolista Arxentín del Añu]] |[[2003]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica]] |[[2003]] |-align=center |Meyor xugador del Tornéu de Fútbol n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] ||[[2004]] |-align=center |Máximu goliador del Tornéu de Fútbol n'[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] (8 goles) |[[2004]] |-align=center |Olimpia de Plata al [[Futbolista Arxentín del Añu]] |[[2004]] |-align=center |Olimpia d'Oru al [[Premios Olimpia|Deportista Arxentín del Añu]] (Xunto a [[Emanuel Ginóbili]]) |[[2004]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica]] |[[2004]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica]] |[[2005]] |-align=center |Meyor xugador del Campeonatu Brasilanu - [[CBF]] |[[2005]] |-align=center |Meyor xugador del Añu nel [[West Ham United Football Club|West Ham United]] |[[2007]] |-align=center |Nomáu al [[Balón d'Oru]] |[[Balón d'Oru 2007|2007]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Football League Cup|Copa de La Lliga d'Inglaterra]] (6 goles) |[[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2008-09|2009]] |-align=center |Meyor xugador del mes d'[[Avientu]] na [[Premier League]] |[[2009]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Football League Cup|Copa de La Lliga d'Inglaterra]] (6 goles) |[[Copa de la Lliga d'Inglaterra 2009-10|2010]] |-align=center |Meyor xugador del Añu nel [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |[[2010]] |-align=center |[[Premiu Konex]] Diploma al Méritu, Futbolista de la década |[[2010]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Premier League]] (20 goles) |[[Premier League 2010/11|2011]] |-align=center |Meyor gol de la temporada por [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |[[2010]]-[[2011|11]] |-align=center |Meyor xugador del mes de marzu - ([[Manchester City Football Club|Manchester City]])<br />Meyor xugador del mes d'ochobre - ([[Juventus Football Club|Juventus]]) |[[2013]] |-align=center |Premiu del diariu [[La Gazzetta dello Sport]] al meyor xugador del [[Serie A (Italia)|Calcio]]<ref>{{cita web|url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1652090-carlos-tevez-foi-escogido-como-el-mejor-jugador-de-la serie-a|títulu=Carlos Tevez foi escoyíu como'l meyor xugador de la Serie A|editor=Canchallena (La Nación)|añu=2013|fechaaccesu=2 de xineru de 2014}}</ref> |[[2013]] |-align=center |Escoyíu meyor xugador de [[Juventus Football Club|Juventus]] na Temporada [[2013]]-[[2014|14]] polos sos aficionaos |[[2014]] |-align=center |Máximu goliador de la [[Juventus Football Club|Juventus]] na Temporada [[2013]]-[[2014|14]] con 21 goles |[[2014]] |-align=center |Incluyíu nel 11 ideal na primer selmana de la [[UEFA Champions League]] Temporada [[2014]]-[[2015|15]] |[[2014]] |-align=center |Meyor xugador del mes d'[[Ochobre]] na [[Juventus Football Club|Juventus]] |[[2014]] |-align=center |Xugador más destacáu del añu na [[Serie A (Italia)|Serie A]] por [[La Gazzetta dello Sport]] |[[2014]] |-align=center |Meyor xugador del mes de [[Marzu]] na [[Juventus Football Club|Juventus]] |[[2015]] |-align=center |Xugador más destacáu del añu na [[Serie A (Italia)|Serie A]] por [[La Gazzetta dello Sport]] |[[2015]] |-align=center |Meyor xugador de la [[Copa Arxentina]] temporada [[Copa Arxentina 2014-15|2014-15]] |[[2015]] |-align=center |Premiu Consagración Clarín Deportes al meyor xugador del Fútbol Llocal [[2015]] |[[2015]] |-align=center |Premiu Consagración Clarín d'Oru [[2015]] |[[2015]] |-align=center |[[Premiu Alumni d'Oru]] |[[2015]] |-align=center |Parte del [[Equipu Ideal d'América]] |[[Equipu Ideal d'América|2016]] |} == Vida personal == Carlos Tevez caltién una rellación con Vanesa Mansilla, cola cual tien trés fíos: Florencia, Katie y Lito Junior. El xueves 22 d'avientu casar n'Uruguái. Mientres l'añu 2011 tuvo una rellación cola actriz cantante [[Brenda Asnícar]], cuando ella tan solo tenía 19 años.<ref>{{cita web|1 = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |títulu = Brenda Asnícar cuntó detalles de la rotura con Carlos Tevez|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = Ciudá.com|ID = |url = http://www.ciudad.com.ar/espectaculos/86852/brenda-asnicar-conto-detalles-rotura-carlos-tevez|fechaaccesu = 25 de payares de 2011}}</ref> El so hermanu Diego tien una banda de [[cumbia villera]] llamada [[Piola Vagu]], na cual Carlos fai delles apaiciones como cantante.<ref>{{cita web|1 = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |títulu = Piolavago|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = Pagina 12|ID = |url = http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/non/12-2270-2006-06-11.html|fechaaccesu = 8 de xunu de 2006}}</ref> El 6 de febreru de 2009, Tevez foi deteníu pola policía de Mánchester, cerca de la salida 7 de l'autopista M60. El so auto foi confiscado, por cuenta de qu'atopóse que Carlos conducía ensin una llicencia de conducción del [[Reinu Xuníu]] y que'l so coche tenía vidrios polarizaos de manera illegal.<ref>{{cita web | |apellíu = |nome = |enllaceautor = |títulu = United player Tevez's car seized|añu = |Edición = |Llugar = |editorial = BBC News (British Broadcasting Corporation)|ID = |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/manchester/7876308.stm|fechaaccesu = 7 de febreru de 2009}}</ref> Carlos ye amigu del Golf, inclusive tien una rellación d'amistá col xugador de golf profesional arxentín [[Ángel Cabrera (golfista)|Ángel Cabrera]]. Nel Campeonatu Abiertu de 2012 n'[[Inglaterra]] foi [[Caddie]] d'Andrés Romero (golfista arxentín).<ref>{{cita web | |apellíu = |nome = |enllaceautor = ESPN|títulu= Carlos Tevez, Caddie d'Andrés Romero|añu = Consultáu'l 22 de xunetu de 2012|Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://espn.go.com/golf/britishopen12/story/_/id/8189285/2012-open-championship-soccer-star-carlos-tevez-caddies-andres-romeru|fechaaccesu = }}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{Socesión |predecesor = [[José Saturnino Cardozo]] |títulu = [[Futbolista suramericanu del añu]] |socesor = [[Matías Fernández]] |periodu = [[2003]], [[2004]] y [[2005]] | periodu2 = [[2003]] y [[2004]] | predecesor2 = [[Gabriel Milito]] | títulu2 = [[Futbolista Arxentín del Añu]] | socesor2 = [[Lionel Messi]] | predecesor3 = [[Iván Zamorano]] | títulu3 = Máximu Goliador de los [[Xuegos Olímpicos]] | socesor3 = [[Giuseppe Rossi]] | periodu3 = [[2004]] | periodu4 = 2008-2009 y 2009-2010 | predecesor4 = [[Frank Lampard]] | títulu4 = Máximu Goliador de la [[Football League Cup]] | socesor4 = [[Carlton Cole]] | predecesor5 = [[Didier Drogba]] | títulu5 = Máximu Goliador de la [[Premier League]] | socesor5 = [[Van Persie]] | periodu5 = 2010-2011 | predecesor6 = [[Kolo Touré]] | títulu6 = Capitán del [[Manchester City Football Club]] | socesor6 = [[Vincent Kompany]] | periodu6 = 2010-2011 }} {{NF|1984||Tevez, Carlos}} {{Tradubot|Carlos Tevez}} [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2006]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2010]] [[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]] [[Categoría:Futbolistes na Copa América 2004]] [[Categoría:Futbolistes na Copa América 2007]] [[Categoría:Futbolistes d'Arxentina]] [[Categoría:Futbolistes na Copa América 2015]] [[Categoría:Futbolistes internacionales d'Arxentina]] [[Categoría:Medayistes olímpicos d'Arxentina]] [[Categoría:Medayistes olímpicos d'oru]] [[Categoría:Premios Olimpia]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] frccmgrt8q6dzkstlj6kjpifqh9nxej 0 142987 4499309 4484610 2026-06-08T03:52:27Z Limotecariu 735 4499309 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Provincies Xuníes|otru Río de la Plata (dixebra)}} {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = Provincies Xuníes <br />del Río de la Plata<br />''<small>Provincies Xuníes en Sud América</small>'' |nome_completu = |nome_común = ''Provincies Xuníes'' |p1 = Virreinatu del Río de la Plata |bandera_p1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |s1 = República de Bolívar |bandera_s1 = Flag of Bolivia (1825-1826).svg |añu_s1 = 1825 |s2 = Estáu Oriental del Uruguái |bandera_s2 = Flag of Uruguay (1828-1830).svg |añu_s2 = 1828 |s3 = Confederación Arxentina |bandera_s3 = Flag of the Argentine Confederation.svg |añu_s3 = 1831 |imaxe_bandera = Flag of Argentina (1818).svg |bandera = Bandera d'Arxentina |imaxe_escudu = Coat of arms of Argentina.svg |símbolu = Escudu d'Arxentina |mapa = Provincies_Unidas.png |aclaración_mapa = El territoriu de les Provincies Xuníes entendió la suma del verde escuru y del verde claru escontra [[1816]]. En verde escuru correspuende'l territoriu baxu dominiu efectivu y en verde claro'l [[Gran Chaco]], parte de la [[Rexón pampeana|Pampa arxentina]] y la totalidá de la [[Patagonia arxentina]], habitaos por [[Indíxenes d'Arxentina|indíxenes]] y el [[Alto Perú]] ocupáu polos [[Exércitu realista n'América|realistes]]. |lema_nacional = |himnu_nacional = [[Himnu Nacional Arxentín|Marcha patriótica]] | multimedia = United States Navy Band - Himnu Nacional Arxentín.ogg |capital = [[Buenos Aires]] |idioma_principal = [[Idioma español|Español]] |idioma_non_oficial = [[idioma guaraní|guaraní]], [[idioma quechua|quechua]] y otres llingües de [[Llingües d'Arxentina#Llingües vives|pueblos aboríxenes americanos]]. |relixón = [[Catolicismu]] |forma_de_gobiernu = [[Monarquía]] (nominal)<br /> <small>(1810 - 1816)</small><br />[[República]]<br /> <small>(1816 - 1831)</small> |líder1 = [[Cornelio Saavedra]]<br /> <small>(Presidente de la [[Primer Xunta]])</small> |añu_líder1 = <small>25 de mayu de 1810 - 18 d'avientu de 1810</small> |líder2 = [[Domingo Matheu]]<br /> <small>(Presidente de la [[Xunta Grande]])</small> |añu_líder2 = <small>18 d'avientu de 1810 - 23 de setiembre de 1811</small> |líder3= [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]] |añu_líder3= <small>23 de setiembre de 1811 - 8 d'ochobre de 1812</small> |líder4 = [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]] |añu_líder4= <small>8 d'ochobre de 1813 - 31 de xineru de 1814</small> |líder5 = [[Director supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Directoriu Supremu]] |añu_líder5= <small>31 de xineru de 1814 - 11 de febreru de 1820</small> |líder6 = [[vacíu de poder|acefalía]]<small> (a nivel nacional)</small> |añu_líder6 = <small>11 de febreru de 1820 - 8 de febreru de 1826</small> |líder7 = [[Bernardino Rivadavia]]<br /> <small>(Presidente de la República)</small> |añu_líder7 = <small>8 de febreru de 1826 - 6 de xunetu de 1827</small> |líder8 = [[vacíu de poder|acefalía]]<br /> <small> (a nivel nacional)</small> |añu_líder8 = <small>6 de xunetu de 1827 - 4 de xineru de 1831</small> |llexislatura = Creaes pola [[Constitución Arxentina de 1826|Constitución de 1826]]<br /> <small> (non sesionaron nunca)</small> |llexislatura1 = [[Cámara de Senadores]] |llexislatura2 = [[Cámara de Representantes]] |yera = 1° metá del sieglu XIX |eventu_empecipio = [[Revolución de Mayu]] |fecha_entamu = 25 de mayu |añu_empecipio = 1810 |eventu1 = <small>Creación de la [[Xunta Grande]]</small> |fecha_eventu1 = [[1810]] |eventu2 = <small>Creación del [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]] </small> |fecha_eventu2 = [[1811]] |eventu3 = <small>[[Combate de San Llorienzo|Batalla de San Llorienzo]]</small> |fecha_eventu3 = [[1813]] |eventu4 = <small>Créase'l [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]]</small> |fecha_eventu4 = [[1813]] |eventu5 = <small>Separación del [[Paraguái]]</small> |fecha_eventu5 = [[1813]] |eventu6 = <small>Creación del [[Director supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Directoriu]]</small> |fecha_eventu6 = [[1814]] |eventu7 = <small>[[Encruz de los Andes]]</small> |fecha_eventu7 = [[1817]] |eventu8 = <small>Separación de la [[República de Bolívar]]</small> |fecha_eventu8 = [[1825]] |eventu8 = <small>Sanción de la [[Constitución de 1826]]</small> |fecha_eventu8 = [[1826]] |eventu8 = <small>[[Bernardino Rivadavia]] asumió la [[Presidencia]]</small> |fecha_eventu8 = [[1826]] |eventu8 = <small>Separación del [[Estáu Oriental del Uruguái]]</small> |fecha_eventu8 = [[1828]] |eventu_fin = [[Pactu Federal (Arxentina)|Pactu Federal]] |fecha_fin = |añu_fin = 1831 |eventu_posterior1 = |fecha_eventu_posterior1 = |añu_posterior1 = |dato_año1 = |dato_población1 = |dato_superficie1 = |moneda= [[Real español|Real]] (1813-1815) <br /> [[Sol (moneda)|Sol]] (1815 - 1826) <br /> [[Pesu fuerte]] (1826-) |miembru_de = |codigo = |notes = }} '''Provincies Xuníes del Río de la Plata''' ye'l nome utilizáu pol [[Estáu]] que, tres el trunfu de la [[Revolución de Mayu]] de 1810, suplantó al [[Virreinatu del Río de la Plata]]. Tamién ye unu de los nomes alternativos de la [[República Arxentina]]. Na [[declaración d'independencia de l'Arxentina|declaración d'independencia d'esti estáu]] utilizóse'l nome '''Provincies Xuníes en Sud América'''. L'estáu surdió'l 25 de mayu de 1810, nel marcu de la [[Invasión Napoleónica a España]], cuando una asamblea del [[Cabildru de Buenos Aires]] destituyó definitivamente al [[virréi]] [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]] y lo remplazó por una [[Primer Xunta de Gobiernu (Buenos Aires)|Xunta de Gobiernu]]. Los revolucionarios sosteníen que, tando [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] desaposiáu del so tronu, la cadena burocrática del [[Imperiu español|Imperiu Español]] dexara ser llexítima, volviendo al pueblu la soberanía popular. Les nueves autoridaes afirmaben gobernar llexítimamente en nome de [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]]. Esto conocióse como la [[Mázcara de Fernandu VII]], que tuvo parcialmente vixente hasta 1816, añu en qu'esti estáu [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|declaróse independiente]] ''"del rei Fernandu VII, los sos socesores y metrópolis"''. Anque'l so gobiernu reclamaba xurisdicción sobremanera'l territoriu del virreinatu, les Provincies Xuníes del Río de la Plata nunca llegaron a controlar la totalidá del antiguu virreinatu, que acabó per subdividir se en diversos países: nunca pudo controlar la [[intendencia del Paraguay]], magar una [[Espedición de Belgrano al Paraguay|campaña militar unviada na so contra]]. Perdió'l control del [[Alto Perú]] mientres la [[guerra de la Independencia Arxentina|guerra de la independencia]], depués de les batalles d'[[batalla de Huaqui|Huaqui]] (1811) y [[Batalla de Viluma|Sipe Sipe]] (1815). La [[Invasión lusu brasilana|guerra contra los lusu brasilanos]] y los conflictos con [[José Artigas]] dieron llugar a la perda del control sobre la [[Provincia Oriental]], que remató cola creación del estáu independiente d'[[Uruguái]] en 1828. Estos trés territorios tresformar en dos talos estaos independientes: en 1811 independizóse l'actual [[República del Paraguay]], en 1825 l'Altu Perú independizóse formando l'actual [[Bolivia]], y en 1828 la Provincia Oriental llogró la so independencia como estáu, l'actual [[República Oriental del Uruguái]]. Les provincies qu'entá formaben parte de les Provincies Xuníes camudaron oficialmente'l so nome a [[Arxentina]] cola [[Constitución arxentina de 1826|constitución de 1826]], cola [[Provincia Oriental]] y [[Provincia de Tarija|Tarija]] entá dientro de la unión. El términu quedó en desusu cola independencia del Uruguái y el final d'una llarga etapa d'anarquía y [[guerres civiles arxentines|guerres civiles]]: les trece provincies qu'inda integraben esta unión ente 1831 y 1832 arrexuntar no que se denomina [[Confederación Arxentina]]. Pa esi entós la denominación de Provincies Xuníes del Río de la Plata yá fuera totalmente abandonada. Sicasí, a partir de 1853, el nome Provincies Xuníes del Río de la Plata foi formalmente institucionalizáu pola [[Constitución Arxentina de 1853|Constitución Nacional Arxentina]] de [[1853]] como unu de los trés nomes oficiales de la Nación Arxentina, xunto con República Arxentina y Confederación Arxentina, permaneciendo na [[Constitución de la Nación Arxentina|constitución]] vixente nel so artículu 35°.<ref>[https://web.archive.org/web/20110604214914/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/cuerpu1.php Testu de la Constitución de la Nación Arxentina]</ref> == Oríxenes del nome == En 1810 la [[Primer Xunta]] utilizó en dellos documentos la espresión ''Provincies del Río de la Plata'', ente que la [[Xunta Grande]] utilizó per primer vegada la espresión ''Provincies Xuníes'' nel so reglamentu de separación de poderes del 24 d'ochobre de 1811, que nun foi aceptáu pol Primer Triunviratu que sancionó'l ''Estatutu Provisional del Gobiernu Cimeru de les Provincies Xuníes del Río de la Plata a nome del Señor Don Fernandu VII'' que per primer vegada presentó completu'l nome. El [[Congresu de Tucumán]] al sancionar la declaración d'independencia en 1816 utilizó'l nome ''Provincies Xuníes en Suramérica'', ente que'l Congresu de 1824 a 1825 usó ''Provincies Xuníes del Río de la Plata en Suramérica''. Sicasí, la designación Provincies Xuníes del Río de la Plata caltuvo la so preferencia hasta que pasu ente pasu sumió depués de la firma del [[Pactu Federal (Arxentina)|Pactu Federal]] en 1831. En 1853 la constitución adoptada per Arxentina recuperó la espresión Provincies Xuníes del Río de la Plata como nome co-oficial del país, anque se caltuvo en desusu hasta güei. Los [[xentiliciu|xentilicios]] ''[[rioplatense]]'' y ''[[arxentín]]'' que mientres la dómina hispánica fueron utilizaos pa denominar a los habitantes [[criollos]] que vivíen en redol a los grandes ríos de la [[cuenca de la Plata]] xeneralizáronse depués pa referise a los habitantes de les provincies al sur del [[ríu Pilaya]], ente que los xentilicios ''[[peruanu]]'' y ''[[altoperuano]]'' caltuvieron la so puxanza nes al norte del ríu Pilaya, que permanecieron mayormente apoderaes polos españoles. == La Revolución de Mayu == {{VT|Mázcara de Fernandu VII}} Al conocese en Buenos Aires la disolución de la [[Xunta Suprema Central]] n'[[España]] y la so remplazo pol ''[[Conseyu de Rexencia d'España ya Indies]]'', el 25 de mayu de 1810 el pueblu de la ciudá desconoció-y autoridá pa gobernar el Virreinatu del Río de la Plata, destituyó al [[virréi]] [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], declaró rotos tolos venceyos de gobiernu coles nueves autoridaes d'[[España]] y por aciu un [[cabildru abiertu]] designó una [[xunta de gobiernu]], conocida históricamente como la [[Primer Xunta]], que'l so nome completu foi ''Xunta Provisional Gubernativa de les Provincies del Río de la Plata a nome del Señor Don Fernandu VII''. Esta xunta asumió tola autoridá sobre'l territoriu del virreinatu a nome del rei cautivo [[Fernandu VII]], al que [[Napoleón Bonaparte]] fixera prisioneru asitiando nel so llugar al so hermanu, [[Xosé I d'España]]. Sicasí, los historiadores consideren que les proclamaciones de llealtá a Fernandu VII fueron un engañu conocíu como la [[Mázcara de Fernandu VII]], que despintaba les auténtiques motivaciones [[independentismu|independentistes]] de los sos impulsores col fin de facilitar el so cometíu. Los fundamentos doctrinarios complementar cola teoría de la ''subrogación'', pola cual al sustituyir a l'autoridá virreinal asumíense toles sos funciones y dignidaes, polo que la Xunta esixía ser reconocida poles demás autoridaes del virreinatu, y solicitaba la eleición de diputaos nes ciudaes y villes cabeceres de partíu col fin de sumalos a ella. P'acabar cola oposición de parte de dalguna d'eses autoridaes, que nun la reconocieron, la Xunta unvió espediciones militares al interior del territoriu que dieron orixe a la [[guerra de la Independencia Arxentina]]. Foi la Primer Xunta quien sostuvo la primitiva denominación ''Provincies del Río de la Plata'' en 1810. La Revolución de Mayu tuvo de resultes l'orixe del primer gobiernu propiu esitosu del [[Imperiu español]] n'[[América]],<ref>Foi la tercer revolución n'América que llogró sostener el so autogobiernu hasta'l presente, dempués d'[[Estaos Xuníos]] y [[Haití]].</ref> dempués de que fracasaren trés anteriores intentos inmediatos: la [[Revolución de Chuquisaca]], el 25 de mayu de [[1809]], la [[Revolución de La Paz]] o [[Xunta Tuitiva]], el 16 de xunetu de [[1809]] -dambes producíes nel Virreinatu del Río de la Plata- y la [[Revolución del 19 d'abril de 1810]] na [[Capitanía Xeneral de Venezuela]], que fueron entartallaos polos exércitos [[Exércitu Realista n'América|realistes]]. Magar l'autoridá de la Xunta [[porteña]] pretendió controlar tol territoriu del Virreinatu del Río de la Plata, tuvo d'aceptar la temprana separación de la [[intendencia del Paraguay]] y el restu del so territoriu efectivu varió según los vaivenes de la guerra de la independencia, que dieron llugar -en bien apertada síntesis- a la independencia del [[Alto Perú]] y de la [[Banda Oriental]], que formaron los estaos de [[Bolivia]] y [[Uruguái]]. En superando periodos d'anarquía y guerres civiles les antigües intendencies del periodu virreinal fuéronse disgregando alredor de les sos ciudaes principales hasta formar les trece provincies que s'arrexuntaron no que se denominó la [[Confederación Arxentina]], a partir del [[Pactu Federal (Arxentina)|Pactu Federal]] de [[1831]]. La llegada de los diputaos del interior amplió'l númberu inicial de la Primer Xunta a la llamada [[Xunta Grande]] qu'empezó a redactar los sos documentos utilizando la frase "los diputaos de les provincies". La [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Xunta Conservadora]] que reemplazó a la Xunta Grande, foi la primer autoridá que, al redactar el Reglamentu Orgánicu del 22 d'ochobre de [[1811]], nomó nel so artículu 1. a "Los diputaos de les Provincies Xuníes..." En [[1813]] foi convocada l'[[Asamblea del añu XIII]], que'l so nome oficial foi "Soberana Asamblea Xeneral Constituyente del Añu XIII", primer congresu o asamblea que manifestó: "Que mora nella la representación, y ejercicicio de la soberanía de les Provincies Xuníes del Río de la Plata..." y magar nun llogró'l so fin de redactar una constitución, estableció atributos de la soberanía del nuevu estáu, al adoptar l'[[Escudu d'Arxentina|Escudo Nacional]] pa remplazar a les armes del rei, la [[Escarapela de l'Arxentina|escarapela]] y l'[[Himnu Nacional Arxentín|Himnu Nacional]]. La [[Himnu d'Arxentina|cola patriótica]] de 1813 que derivó nel Himnu Nacional Arxentín utilizó los nomes "arxentín" y "Provincies Xuníes del Sud". [[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|thumb|right|200px|Como parte de la [[Mázcara de Fernandu VII]], los gobiernos de les '''Provincies Xuníes del Río de la Plata''' caltuvieron la [[bandera]] [[España|española]] hasta [[1815]], llegando, inclusive, a amonestar al [[Manuel Belgrano|xeneral Manuel Belgrano]] por utilizar la [[Bandera d'Arxentina|celeste y blanca]] nel so llugar.]] == Declaración de la Independencia == {{AP|Provincies Xuníes de Sud América|Unión de los Pueblos Llibres}} [[Ficheru:TUCUMAN-1812.jpg|miniaturadeimagen|La ciudá de Tucumán a principios del sieglu XIX (oleu actual).]] Mientres la celebración del [[Congresu de Tucumán]] producióse la declaración de la [[Independencia Arxentina|independencia]], el 9 de xunetu de [[1816]] y adoptóse el nome de ''[[Provincies Xuníes en Sud América|Provincies Xuníes de Sud América]]'' anque se caltuvo tamién el de Provincies Xuníes del Río de la Plata. Los congresales de 1816 dictaron la declaración de la independencia de tola [[América del Sur]] apoderada por [[España]], los sos socesores y la metrópolis y de toa otra dominación estranxera. A esta declaración nun asistieron –sacante [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]– nel so momentu les provincies confederaes na ''[[Lliga Federal|Unión de los Pueblos Llibres]]'', que reconocíen a [[José Gervasio Artigas]] como ''proteutor'' esperando por un congresu xeneral de toles demás Provincies Xuníes. El motivu por que les provincies mariniegues, partidaries d'una [[confederación]], nun participaren del Congresu de Tucumán deber a les guerres civiles contra'l centralismu exercíu pol [[Directoriu]] de les Provincies Xuníes y a la invasión empecipiada dende'l [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] a la [[Provincia Oriental]], les [[Misiones Orientales]] y l'este de la [[Mesopotamia (Arxentina)|Mesopotamia]]. Tocantes a [[Tarija]], la contraofensiva realista española dende l'Altu Perú igualmente enzancó la so representación nel Congresu de Tucumán anque sí lo fixeron los diputaos por [[Chichas]] los cualos tamién representaben a Tarija. [[Ficheru:Mapa ARGENTINA 1821.svg|thumb|290px|N'azules, Provincies Xuníes del Río de la Plata en 1823. La provincia Oriental invadida per Brasil, según l'Altu Perú invadíu dende'l Virreinatu de Perú, les Misiones en gran parte ocupaes per Brasil y en parte per Paraguay.]] == Congresu Nacional Constituyente de 1826 == Superada l'[[Anarquía del Añu XX]], en [[1824]] toles provincies, incluyendo la [[Provincia Oriental]] y la [[Provincia de Tarija]] con Chichas, axuntar nel Congresu Nacional Constituyente Arxentín, qu'en [[1825]] dexó en llibertá pa decidir por sigo mesmu'l so futuru a les cuatro provincies del Altu Perú, que s'atopaben so l'alministración provisional del Exércitu Llibertador al mandu del mariscal [[Antonio José de Sucre]]. El Congresu, nes sos sesiones de 1824 y [[1825]] utilizó la espresión "Provincies Xuníes del Río de la Plata en Suramérica". El 6 de febreru de [[1826]], el Congresu Constituyente determinó la urxente instalación del poder executivu nacional,<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/025|Testu completu del decretu]].</ref> nomamientu que recayería en quien fora nomáu por aciu el votu mayoritariu de los diputaos. A otru día realizóse [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1826|la votación mentada]] y el cargu foi ocupáu por [[Bernardino Rivadavia]], primer presidente de la [[República]] de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y de la [[Arxentina|Nación Arxentina]].<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/027|Nomamientu de Bernardino Rivadavia como Presidente de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]]</ref> La [[Constitución Arxentina de 1826|Constitución de 1826]] utilizó la denominación "[[Arxentina|República Arxentina]]". == Creación de nuevos estaos == Les Provincies Xuníes del Río de la Plata dempués de dexar en llibertá de decisión (xunto cola [[República de Perú]]) a los territorios reclamaos del Altu Perú, que se constituyeron nel nuevu estáu bolivianu, sufrieron la separación de Tarija, la que se xunió tamién a la [[República de Bolívar]] en 1826. La [[provincia de Tarija]] foi oxetu de bracéu ente El Ríu de la Plata y [[bolivianos]], y tres un golpe d'estáu finalmente Tarija foi fecha departamentu de Bolivia por llei boliviana so l'alministración del xeneral [[Andrés de Santa Cruz]]. Por esti problema les Provincies Xuníes negar a reconocer formalmente la independencia del Altu Perú, situación que se caltuvo hasta la reconocencia de fechu que significó la firma d'un tratáu en [[1858]]. La Provincia Oriental, qu'en tando por un tiempu baxu dominiu [[Portugal|portugués]] y [[brasilanu]] como [[Provincia Cisplatina]] y volver integrase a les Provincies Xuníes tres la declaración del 25 d'agostu de 1825, acabó constituyéndose nel llamáu [[Estáu Oriental del Uruguái]] en [[1828]] tres la firma de la [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] que punxo fin a la [[guerra del Brasil]]. El [[Paraguái]] gobernar dende un principiu con independencia del gobiernu de Buenos Aires,<ref>{{cita llibru |autor=Armando de Ramón et all|páxina=208|añu=1993|títulu=Ruptura del vieyu Orde Hispánicu|url=https://books.google.es/books?id=C1yQzja5T_oC&lpg=PA208&dq=12%20de%20ochobre%201813%20%C2%ABprimera%20Rep%C3%BAblica%20d'el%20Sur%C2%BB&hl=es&pg=PA208#v=onepage&q&f=false|cita=alcordó la total independencia tantu d'España como de cualesquier otru país}}</ref><ref>{{cita web |url=http://nodulo.org/ec/2011/n116p03.htm|títulu=Bicentenarios.La independencia del Paraguay nun foi proclamada en mayu de 1811 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2011|autor=José Manuel Rodríguez Pardo |fecha=ochobre de 2011 |cita=Abandonábase asina la defensa de los derechos de Fernandu VII y proclamábase el primer estáu independiente d'América.}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Guido Rodríguez Alcalá|páxina=6|añu=2007|títulu=Paraguay y Brasil. Documentos sobre les rellaciones binacionales 1844 - 1864|url=https://books.google.es/books?id=8YhhBvNs9yUC&lpg=PR16&dq=1813%20independencia%20paraguay&hl=es&pg=PA6#v=onepage&q&f=false|cita=El congresu paraguayu de 1842 namái ratificó la decisión del aconceyáu en 1813, que declaró la so separación de Buenos Aires}}</ref> y el 20 de xunetu de 1811 la xunta paraguaya unvió una nota a la xunta de Buenos Aires comunicándo-y los sos resolvimientos y qu'escoyera un diputáu, espresándo-y cuatro condiciones pa unvialo:<ref>Estudiu cronolóxicu sobre los gobernantes del continente americanu dende la más remota antigüedá hasta'l presente añu. Páx. 257-261. Autor: Adolfo Flórez. Editor: Imprenta á cargu de F. Pontón, 1888</ref> {{cita|Primer: que mientres non se forme'l Congresu xeneral, esta Provincia va gobernar por sigo mesma, ensin que la excelentísima xunta d'esa ciudá pueda disponer nin exercer xurisdicción sobre la so forma de gobiernu, regimen, alministración nin otra dalguna causa correspondiente á ella.|[[s:Nota de la Xunta del Paraguay a la Xunta de Buenos Aires del 20 de xunetu de 1811|Nota de la Xunta del Paraguay a la Xunta de Buenos Aires del 20 de xunetu de 1811]]}} La xunta de Buenos Aires respondió favorablemente el 28 d'agostu de 1811, comunicándo-y que ''Si ye la voluntá decidida d'esa provincia gobernase por sigo y con independencia del gobiernu provisional, nun nos vamos oponer a ello.'' Depués d'eso dambos gobiernos roblaron un [[Tratáu confederal ente les xuntes d'Asunción y Buenos Aires|tratáu]] el 12 d'ochobre de 1811 pa ''xunir dambes Provincies nuna federación y alianza indisoluble''. Sicasí Paraguay axuntó un congresu que'l 12 d'ochobre de 1813 qu'adoptó'l consuláu como forma de gobiernu, el nome ''República del Paraguay'' y símbolos nacionales. Depués aisllóse del restu del mundu y portóse como un estáu independiente, pero nun habiendo realizada proclamación formal d'independencia, y negándo-y la otros países, el 25 de payares de [[1842]] un congresu aconceyáu al efeuto proclamar solemnemente ratificando que la so independencia yera un fechu incontestable dende faía más de trenta años.<ref>[http://paraguay.justia.com/nacionales/lleis/acta-de-la-declaracion-de-independencia-del-paraguay-pol congresu-estraordinariu-convocáu-por consular-carlos-antonio/gdoc/ Acta de la Declaración d'independencia del Paraguay pol Congresu estraordinariu convocáu polos cónsules Carlos Antonio López y Mariano Roque Alonso]</ref> La proclamación foi refugada pola Confederación Arxentina, que nun la aceptó hasta'l 17 de xunetu de 1852. La [[Lliga Federal]], la [[República d'Entre Ríos]], la [[República de Tucumán]] y otros estaos provinciales pseudo independientes constituyíos nesti periodu, víense como namái transitoriamente separaos hasta la xunta d'un congresu xeneral de les Provincies Xuníes, de la que se consideraben partes indisolubles. == Interregno == La firma del [[Pactu Federal (Arxentina)|Pactu Federal]] ente les provincies de [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]], [[Entre Ríos]] y [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], el 4 de xineru de 1831, al que xuntaron les otres diez provincies ente 1831 y 1832, foi'l puntu d'arranque del periodu de transición, rematáu col regresu de [[Juan Manuel de Rosas]] al gobiernu de Buenos Aires en [[1835]], ente los periodos históricos de les Provincies Xuníes del Río de la Plata y [[Confederación Arxentina]]. == Economía == La economía de les Provincies Xuníes basábase principalmente nel comerciu col [[Reinu Xuníu]]. Depués de la independencia les provincies llucharon pol control económicu. [[Buenos Aires]] quería la supremacía económica, ente que les provincies del interior queríen llibertá económica, una y bones la única aduana nel país yera la de Buenos Aires. Les estancies bonaerenses producíen ganáu vacuno, nel norte producíen caña d'azucre y muebles; en mesopotamia producíase [[yerba mate]]; y viñes en [[Cuyo]]. Los ingresos fiscales de Buenos Aires en 1824 yeren de $2.596.000, lo que la convertía na provincia más rica del país. == Territoriu == [[Ficheru:MAPAprovincias unidas de sudamerica.png|thumb|250px|right|Provincies Xuníes en [[1816]]; en color violeta provincies biforcaes tres 1826: 3) [[Provincia Oriental]], 7) [[Potosí]], 8) [[Republiqueta de Santa Cruz]], 9) [[Provincia de Tarija]], 10) [[Provincia d'Atacama|Atacama]] y [[Antofagasta]] 11) [[Misiones Orientales|Misiones Orientales non mesopotámiques]]; los círculos azulcelestes señalen les [[Establecimientos coloniales de la Patagonia atlántica|poblaciones y bases arxentines]] nesi tiempu na Patagonia incluyendo a les [[islles Malvines]].]] Les Provincies Xuníes de Suramérica taben integraes por: * [[Provincia de Buenos Aires]], daquella yera una pequeña provincia yá que se-y dixebraren los territorios de les actuales [[mariña arxentina|provincies de la mariña]] y que'l so poder provenía del allugamientu estratéxicu del puertu de Buenos Aires. El so territoriu nesi entós, llegaba pol suroeste hasta'l [[Ríu Saláu (Buenos Aires)|ríu Saláu]] y el so total control nun entepasaba, d'un arcu mayor a unos 100 quilómetros dende la ciudá de Buenos Aires, tando'l restu del actual territoriu provincial so control de los verdaderos pueblos orixinarios pampo-patagónicos como les etnies [[querandíes]] y [[tehuelche]]s que se fueron entemeciendo o escastando pola etnia [[mapuche]] invasora, sacante na actual [[provincia de Santa Cruz]]. Los [[mapuche]]s o [[araucanu|araucanos]] que son naturales del occidente de la [[cordal de los Andes]], invadieron dende [[1830]] los territorios de la [[rexón pampeana]] y el norte de la Patagonia, mapuchizando a otros grupos étnicos como los [[ranquel]]es y los [[pehuenches]], y apoderando a los [[Querandíes]] que yeren los verdaderos dueños d'eses tierres y que s'atopaben debilitaos por cuenta de les [[Especie introducida|enfermedaes exótiques]] del home blancu, como ser la [[viruela]]. * [[Provincia Oriental]], yera una de les provincies constituyentes de la [[Lliga Federal]] o [[Unión de los Pueblos Llibres]] liderada por [[José Artigas]]. Felicidad amiesta declaró la so independencia al respeutive d'España y a otros poderes estranxeros — ye dicir de fuera d'El Ríu de la Plata, siendo daquella unu d'ellos, el reinu lusobrasileño — el [[29 de xunu]] de [[1815]] nel [[Congresu d'Oriente]]. Gran parte del so territoriu taba daquella invadíu pol [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] (depués de la [[Guerra Arxentín-brasilana]], nel añu [[1828]] la Provincia Oriental foi, por instigación [[imperiu inglés|inglesa]], establecida como [[estáu tapón]] ya independizada col nome d'[[Estáu Oriental del Uruguái]]). * [[Provincia d'Entre Ríos]], integrante de la Unión de los Pueblos Llibres. * [[Provincia de Corrientes]], integrante de la Unión de los Pueblos Llibres. * [[Provincia de Santa Fe]], integrante de la Unión de los Pueblos Llibres. * [[Provincia de Cuyo]]. Unvió representantes por [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia de San Juan|San Juan]] y [[Provincia de San Luis|San Luis]]. * [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Provincia de Córdoba]], integrante de la Unión de los Pueblos Llibres. Unvió representantes por [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] integrando la primera a la Unión de Pueblos Llibres ente que la segunda (La Rioxa), biforcada de Córdoba poles fuercies unitaries-direutoriales, nun llegó a integrar concretamente a la Unión de los Pueblos Llibres. * [[Gobiernu de les Misiones Guaraníes|Provincia de Misiones]], integrante de la Unión de Pueblos Llibres. Les [[Misiones Orientales]] fueron ocupaes per Portugal en [[1801]]. * [[Provincia de Tucumán]], unvió representantes por [[Provincia de Tucumán|Tucumán]], [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] y [[Provincia de Catamarca|Catamarca]]. * [[Provincia de Salta]], unvió representantes por [[Provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]] y [[Departamentu de Tarija|Tarija]] incluyendo [[Chichas]]. * Provincies del [[Alto Perú]],<ref name = BOLIVIA>Independizar d'España en 1825 y constituyóse na República de [[Bolivia]] que refugó la so asociación con Arxentina o Perú.</ref> diputaos de la [[Provincia de Llamargues]] tuvieron presentes tantu na Declaración d'Independencia de 1816 ([[José Mariano Serrano]], [[Mariano Sánchez de Loria]], y [[José Severo Malabia]]) como na sanción de la Constitución de 1819 (Jaime Zudañes y José Mariano Serrano). Unvió representantes por [[Intendencia de Chuquisaca|Llamargues]]. * [[Provincia de Cochabamba]],<ref name = BOLIVIA/> El Dr. Pedro Carrasco, foi diputáu por Cochabamba pa la Constitución de 1819. Unvió representantes por [[Intendencia de Cochabamba|Cochabamba]] y [[Mizque]]. * El fuerte de [[Carmen de Patagones]] na llende de la pampa y la Patagonia, en plenu territoriu indíxena, yera (como güei ser) un partíu de la provincia de Buenos Aires. Les [[islles Malvines]] fueren desallugaes por fuercies realistes en [[1811]], siendo colonizaes nuevamente dende [[1820]] pola yá heredera [[Nación Arxentina]]. [[Ficheru:Acta Independencia argentina quechua.jpg|thumb|200px|Declaración de la Independencia de les Provincies Xuníes de Suramérica (1816).]] Les Provincies Xuníes de Suramérica entamaron sobre la base de la rexón tomada pol [[Virreinatu del Río de la Plata]], que fuera creáu cuatro décades tras, en [[1776]], con capital en [[Buenos Aires]]. Dende un primer momentu [[Buenos Aires]] (''los porteños'') intentó imponer el so dominiu sobre tola rexón por aciu una organización unitaria (''«centralista»'') que llevó a graves lluches civiles ente [[unitarismo políticu|unitarios]] y [[federalismu|federales]]. Les Provincies Xuníes de Sud América atopar en guerra col Imperiu español pola mor del desplazamientu del virréi y la [[Revolución de Mayo|eleición d'una xunta de gobiernu autónoma'l 25 de mayu de 1810]], conocida como [[Primer Xunta]]. En territoriu de les Provincies Xuníes de Sud América, la Guerra d'Independencia desenvolvióse principalmente nel norte, nes rexones del Tucumán y del Altu Perú, y nel este, na Confederación Unión de Pueblos Llibres n'especial la [[Banda Oriental]]. Nesti postreru caso la guerra incluyó tamién al [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] y depués al [[Imperiu del Brasil]]. La suerte final de les guerres independentista y fronterizu determinó que finalmente: * les cuatro provincies del [[Alto Perú]] (Chuquisaca, Cochabamba, La Paz y Potosí) pasaren a formar parte de la [[República de Bolivia]] qu'en [[1826]] invadió les provincies de [[Tarija]] (con consentimientu de ''parte'' de la so población<ref group="n.">Bona parte de la población chapaca o tarijeña xuntaba a l'Arxentina, pero'l caos económicu-políticu que sufría Arxentina en 1826 provocaron que'l [[caudiellu]] [[Eustaquio Méndez]] y la elite tarijeña venceyada a la esportación de [[singani]]s y vinos a les poblaciones del Altu Perú fizo que tal situación favoreciera a los bolivianos anque otros caudiellos de Tarija como los [[Francisco Pérez de Uriondo|Uriondo]] y los sos adeptos tarijeños caltuvieron la so fidelidá a les PURP yá entós llamaes en 1826 oficialmente Arxentina.</ref>) y la [[San Pedro d'Atacama|provincia d'Atacama]] (que queríen formar parte de la Nación Arxentina). * La [[Provincia Oriental]] entamaríase, por presiones ingleses, de manera independiente como [[Estáu Oriental del Uruguái]], dende [[1828]]. * Un ampliu sector de les [[Misiones Orientales]] pasaríen, en siendo invadíes, a formar parte de [[Brasil]], constituyendo parte de [[Rio Grande do Sul]], particularmente les rexones "sul", "pampeana" y "misionera" dientro del actual estáu brasilanu, y de les [[Departamentu de Misiones|Misiones]] [[Departamentu de Itapúa|Occidentales]], al oeste del [[ríu Paraná]], pasaríen al Estáu Autónomu del Paraguay pa depués de la so independencia definitiva, formar parte de los dos neoformados Departamentos de la nueva República, sumándo-y el territoriu ocupáu ente'l ríu Paraná y el [[ríu Uruguái]] (actual [[provincia de Misiones]]), dende [[1834]] - [[1865]]. Hai qu'esclariar tamién que [[Paraguái]] independizar d'España en [[1811]] constituyendo una tao que se caltuvo autónomu de les Provincies Xuníes de Sud América, anque primeramente la [[Primer Xunta]] de Buenos Aires intentó establecer una [[confederación]] con dichu Estáu que se llogró dende [[1811]] - [[1814]] y depués d'un fuerte aislamientu, independizóse definitivamente dende'l [[25 de payares]] de [[1842]] nun congresu que declaró formalmente la independencia del Paraguay respeuto de la [[Confederación Arxentina]], comunicándo-ylo a [[Juan Manuel de Rosas]], quien la refugó y nun foi reconocida por dicha nación hasta'l [[17 de xunetu]] de [[1852]]. Les Provincies Xuníes de Sud América llindaben al sur colos territorios indíxenes so control de les diverses etnies de [[pueblos orixinarios]]. Los [[mapuche]]s o [[araucanos]] empezaron a invadir el territoriu a partir de 1830, y los pueblos orixinarios apoderaos [[Tehuelche|chonk]]s, [[ranquel]]es y [[het]] o [[querandíes]] que tomaben la mayor parte de la [[rexón pampeana]] y la [[Patagonia]] fuéronse entemeciendo o escastando. Al norte, na [[rexón chaqueña]], colos [[Gran Chaco|territorios indíxenes]] baxu control de les etnies a les que los guaraníes llamaben col derogativo insultante ''[[guaycurú]]es'' ([[abipones]], [[mocovíes|mokoit]], [[tobas|qom]], [[pilagá]]es y [[wichis]], ente otres) que nominalmente formaben parte del so territoriu y que según el ''[[uti possidetis iure]]'' de 1810, perteneceríen-y na post-independencia, considerándose a dicha población como arxentinos independientes del [[Reinu d'España]]. == Ver tamién == * [[Cuestión de Tarija]] == Notes == <references group="n."/> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ''Símbolos Nacionales de la República Argentina'' ISBN 950-691-036-7 * {{Enllaz rotu|1=so-independencia--1817/biblioteca-digital/biblioteca?doc=bf7f0a16-3eed-11e6-beb8-9y71128cai77 Manifiestu que fai a les Naciones el Congresu Xeneral Constituyente de les Provincies Xuníes del Río de la Plata, sobre'l tratamientu y crueldaes que sufrieron de los Españoles, y motiváu la declaración de la so independencia |2=http://www.bibliotecadigital.gob.ar/manifiesto-fai-naciones-congreso-xeneral-constituyente-provincies-xun%C3%ADes-rio-plata-sobre-tratamiento-crueldad-sufrieron--espanoles-motiv%C3%A1u-declaracion-la |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Provincias Unidas del Río de la Plata}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies Xuníes del Río de la Plata| ]] q3httqfx9uj82lajubuo4b8lkm482nf 0 143297 4499378 4441129 2026-06-08T10:26:15Z CommonsDelinker 488 Replacing Flag_of_Peru_(war).svg with [[File:State_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the war flag, this is the State flag [ht 4499378 wikitext text/x-wiki {{banderaWD | usu = 100100 }} [[Ficheru:Bandera Peruana Flag of Peru.png|miniatura|200px|Bandera Nacional de Perú esventolexando.]] [[Ficheru:State flag of Peru, Túcume.jpg|miniatura|200px|Bandera [[Perú|peruana]] esventolexando. Anque la bandera col [[Escudu de Perú]] nel centru yá nun ye d'usu obligatoriu na mayoría de sectores, delles organizaciones y inclusive la población civil siguir utilizando.]] La '''bandera de Perú''' ye un pañu rectangular formáu por [[Tres bandes (banderes)|tres bandes]] verticales d'igual anchu, de color coloráu les llaterales y de blancu la central.<ref>https://medialab.unmsm.edu.pe/chiqaqnews/la-bandera-del-peru-y-la-celebracion-del-bicentenario/</ref> Ye un [[Símbolos patrios de Perú|símbolu patriu de Perú]]. Cuenta con variantes pa usos distintos: El [[Estáu peruanu]] usa'l ''Pabellón Nacional'' y la ''Bandera de Guerra'', qu'inclúin l'[[Escudu de Perú|escudo nacional]] al centru con distintos adherentes; ente que los civiles usen la ''Bandera Nacional'', de forma simple, ensin l'escudu nacional. La primixenia bandera nacional de [[Perú]] foi esplegada per primer vegada na [[Plaza Mayor de Lima]], el [[28 de xunetu]] de [[1821]], nel momentu de la proclamación de la independencia pol xeneral [[José de San Martín]]. El diseñu d'esta primer bandera yera distintu al actual, y solo se caltuvo los sos colores. L'[[exércitu de Perú]] dende l'añu 1821 emplega la bandera nacional pa estremase d'otres fuercies militares. L'actual bandera foi constituyida'l [[25 de febreru]] de [[1825]], mientres el gobiernu de [[Simón Bolívar]]. El [[7 de xunu]] celébrase'l [[Día de la Bandera (Perú)|Día de la Bandera]], en conmemoración del aniversariu de la [[batalla de Arica]]; y el [[28 d'agostu]] la [[Procesión de la Bandera]], na ciudá de [[Tacna]]. ==Descripción == [[Ficheru:Flag of Peru (specification).svg|miniatura|Construcción oficial de la bandera.]] Ye de forma rectangular, ta compuesta de tres franxes d'igual anchu dispuestes verticalmente: una blanca al centru y dos coloraes a los estremos. Tien una proporción de dos pal anchu y trés pal llargu (2:3). Les instituciones oficiales usen una versión col [[escudu nacional de Perú|escudo nacional]] al centru de la franxa blanca col so timbre abrazáu por dos cañes, una de [[Palmera|palma]] a la derecha y otra de [[lloréu]] frutada de [[gules]] a la izquierda, enxareyaes pela so parte inferior. ===Diseñu === Mientres el gobiernu de [[Manuel A. Odría]] establecióse l'actual diseñu oficial de la bandera de Perú, per mediu del Decretu Nᵘ 11323 del 31 de marzu de 1950, que dicta les sos proporciones y midíes. {{cita|El tamañu de les banderes y pabellones va ser proporcional al que correspuende al local, campamentu o barcu onde tenga de ser izado. El llargor del estil, va ser a lo menos, tres veces mayor que la llongura de la bandera o pabellón correspondiente, pa facilitar el ondeamiento.|Artículu 6º de la ''Llei sobre los símbolos patrios de 1950.''}} Hasta entós, la Bandera Nacional llucía nel centru l'Escudu Nacional; cola mentada llei, este foi removíu. {{cita|''Bandera Nacional pa izar''. - De forma rectangular, colos colores nacionales, ensin escudu d'armes, d'usu obligatoriu nos edificios, cases, fábriques, campamentos barcos, etc., de propiedá particular, en Los díes de fiestes patries, o cuando s'ordenar por Llei o Decretu especial.|Artículu 8º de la ''Llei sobre los símbolos patrios de 1950.''}} === Colores y el so significáu === Los colores actuales de la bandera peruana fueron tomaos del diseñu de [[José de San Martín|San Martín]] y [[José Bernardo de Tagle|Torre Tagle]]. Nun se saben a ciencia cierta les razones poles que s'escoyó'l colloráu y el blancu, vease la seición sobre la bandera provisional de 1820 pa ver les teoríes de los historiadores. Nun esisten tonalidaes oficiales determinaes poles lleis peruanes. Sicasí, hai delles iniciatives particulares n'equivalencies averaes en múltiples modelos de color, dalgunes en tonos cercanos al [[carmesí]].<ref>{{Cita web |url=http://www.vexilla-mundi.com/peru_flag.html |títulu=Peru |idioma=inglés}}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} width=60% style="text-align:center;" |- ! [[Teoría del color|Modelu de color]] !style="background:#C60C30; color:white;"| Colloráu !style="background:#FFFFFF;color:black;"| Blancu |- | [[Pantone]] || 186 || Safe |- | [[Modelu de color RGB|RGB]] || (198, 12, 48) || (255, 255, 255) |- | [[Modelu de color CMYK|CMYK]] || (0, 94, 76, 22) || (0, 0, 0, 0) |- | [[Colores HTML|HTML]] || #C60C30 || #FFFFFF |} </center> A nivel oficial, les comunicaciones gubernamentales usaron diversos tonos de colloráu.<ref>{{Cita web |url=http://visualweblabs.com/blog/tag/gobiernu-del-peru/ |títulu=Gobierno del Peru }}</ref> == Historia de la bandera nacional == {{AP|Banderes de Perú}} === Banderes coloniales === El [[Virreinatu de Perú]] foi creáu pol rei [[Carlos I d'España|Carlos&nbsp;I]] el 20 de payares de 1542, a partir de les [[Gobernación|gobernaciones]] d'España formaes tres la [[Conquista de Perú]] nel [[sieglu XVI]]. El virreinatu formó parte de les [[reinos castellanos d'Indies|posesiones]] de la [[monarquía española]], que'l so "estandarte real" yera un "emblema común nes colonies d'España, que se pasiaba y llevantaba en diverses circunstancies. Representaba'l poder Real y sirvía d'insinia por que los pueblos manifestaren la so llealtá a la Corona". L'estandarte real llevaba per un sitiu una estrella y trés corones, símbolu de la [[epifanía]], y por otru l'escudu real de Castiella y Lleón, y foi'l que s'axudicó a [[José de San Martín]] en Lima. L'estandarte de la conquista, o de Pizarro, llevaba por una cara la imaxe del [[Santiago'l Mayor|apóstol Santiago]] y pola otra cara l'escudu real de Castiella y Lleón, y foi'l que s'apurrió a [[Simón Bolívar]] en Cuzco.<ref name="62199f4d">[http://limalaunica.blogspot.com.es/2013/01/l'estandarte-de-la ciudá-de-los reis.html Estandarte virreinatu del Peru]</ref><ref>cita:Lo qu'hubo en Lima, mientres los trés sieglos de la dominación española, foi un emblema, común nes colonies d'España, que se titulaba "Pendón o Estandarte Real". [https://web.archive.org/web/https://books.google.es/books?id=nCM9AQAAIAAJ&hl=es&pg=PA5&img=1&pgis=1&dq=%22emblema+com%C3%BAn%22&sig=ACfU3O1zDTl3jl0OvNMoqiZSXfesBdk4-A&edge=0 L'estandarte real de la ciudá de Lima: (Contribución a la hestoria de la Lima colonial). Juan Bromley]</ref><ref>Monografíes históriques sobre la ciudá de Lima. Volume 1.[https://books.google.es/books?id=Ikw8AAAAMAAJ&hl=es&pg=PA329&img=1&pgis=1&dq=%22Pend%C3%B3n+o+Estandarte+Real%22&sig=ACfU3O0xXU6GzAMEkw7zlPpAhtSW_gEz8g&edge=0]</ref> Los estandartes [[militares]] españoles yeren una bandera cola cruz de Borgoña nun pañu blancu, mariellu o azul, mientres la vixencia de la casa real d'Austria; anque nun yera esautamente una bandera nacional española, considérase-y como un antecedente d'esta. Col advenimiento de la casa real de Borbón sustituyóse l'anterior diseñu por otru: les armes reales sobre'l pañu blancu. En 1785 surdió l'actual diseñu de bandera d'España, pa estremase d'otros reinos borbones: tres franxes horizontales, la central más ancha de color mariellu gualda, y coloraes les otres dos, col escudu d'armes reales al centru. Les fortaleces navales, les flotes y exércitos del [[Imperiu español]] emplegaron n'América mientres la colonia les sos banderes particulares respeutives. La [[batalla d'Ayacucho]] señaló'l final del virreinatu peruanu en 1824. El virréi constitucional [[José de la Serna]] emplegó en dicha batalla la "Bandera Real" colos colores de la bandera colorada y gualda xunto al símbolu de la bandera de les Cortes de Cádiz (1812) del español de [[Diego Muñoz Torreru]].<ref>[http://www.armada.mde.es/ArmadaPortal/page/Portal/ArmadaEspannola/conocenos_historia/prefLang_ye/03_bandera_armada--07_borbon_2--03_fernando_vii_ye armada.mde.es]</ref> <center><gallery> Ficheru:Pendón real de Medina del Campo.svg|Bandera de la [[Conquista de Perú]]<ref>reconstrucción de la bandera de la conquista de Perú (l'orixinal permanez en Caracas)[http://www.heraldaria.com/phorum5/read.php?3,8399,8417] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716163415/http://www.heraldaria.com/phorum5/read.php?3,8399,8417 |date=2020-07-16 }}</ref> y estandarte real de Perú<ref name="62199f4d" /> Ficheru:Flag of Cross of Burgundy.svg| [[Cruz de Borgoña]], emblema de los [[Fuercies armaes d'España|exércitos españoles]] Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg| [[Bandera d'España|Bandera española]] de l'armada de 1785 emplegada pola [[Constitución de Cádiz]] (1812). </gallery></center> ===Banderes de la emancipación === [[Ficheru:Flag of Peru (1820 proposal).svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV proposal.svg|23px]] Bandera de [[Guillermo Miller|William Miller]].]] Mientres el periodu d'emancipación, l'oficial [[Inglaterra|inglés]] del [[Espedición Llibertadora de Perú|Exércitu Llibertador de Perú]] [[Guillermo Miller]] enarboló na ciudá de [[Tacna]] una bandera que buscó axuntar a los peruanos independientes. Yera una bandera azul marín con un [[sol]] doráu (seique l'[[Inti]]) nel so interior. Esta [[bandera]] perdióse, pero quedó la so descripción.<ref>Memorias para la historia de las armas españolas en el Perú. Autor Andrés García Camba.[https://books.google.es/books?id=DrwCAAAAYAAJ&pg=PA403&dq=bandera+azul+de+Miller&lr=&as_brr=0]</ref><ref>[https://books.google.es/books?id=tjVnAAAAMAAJ&q=SS+-yos+una+con+un sol+en+el centru+campu+azul&dq=SS+-yos+una+con+un sol+en+el centru+campu+azul&ei=q3fwSbz8BJS0zgS9mdi8CQ&pgis=1 Coleición documental de la independencia de Perú]</ref> {{cita|... Ensin menor dificultá incorporar al teniente coronel Miller...lo que dio ocasión a Cochrane a concebir el pensamientu de formar un reximientu col títulu de "Independientes de Tacna" y que tuvo por tan senciella la so realización, que llegó a apurrir una bandera azul con un sol nel centru.}} William Bennet Stevenson nes sos memories indica que cuando Miller atopar en Tacna, nun se conocía una bandera que va representar a les tropes independientes de Perú, polo qu'usaron esta bandera azul con un sol nel centru. {{cita|... sol mandu del teniente coronel Miller salieron de Arica y colaron a Tacna... lord Cochrane ordenó que formaren la base d'un nuevu reximientu que se llamaría'l primeru independiente de Tacna, y como entá nun se designara nel cuartel xeneral la bandera particular de les tropes de Perú, SS presentó-yos una con un sol nel centru sobre campu azul.}} Esta bandera atopar en dellos llistaos como una primer bandera de Perú. Hai un discutiniu ente si la bandera de Miller foi enarboliada en Tacna en 1820<ref>[http://www.laguia2000.com/peru/la bandera-del-peru La bandera de Perú]</ref> o en 1821<ref>[https://books.google.es/books?id=DrwCAAAAYAAJ&pg=PA403&dq=bandera+azul+de+Miller&lr=&as_brr=0 Memories de les armes españoles nel Peru]</ref> yá que nun se conoz nenguna espedición anterior a la de [[Pisco (ciudá)|Pisco]] de José de San Martín, y Miller recién llegaría a Tacna el 17 de mayu de 1821. La de Miller podría ser una versión llibre de la [[Bandera d'Arxentina|bandera arxentina]] creada por [[Manuel Belgrano|Belgrano]] en 1811.<ref>[https://web.archive.org/web/20111025234807/http://www.sbn.gob.pe/sbn1/wla_institucion/hist-banderes.html Curtia Historia de les Banderes de Perú]</ref> El 20 de xunu de 1811, el movimientu de [[Francisco Antonio de Zela]] en [[Tacna]] contra les autoridaes virreinales, amuesa una bandera colos colores azul y blancu.<ref>[http://riocaplina.googlepages.com/DocumentosVI-EHM-34-04.pdf Edición estraordinaria dedicada a la independencia de Perú]</ref> Esti movimientu coordinó la so aición cola [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata Xunto de Gobiernu del Ríu de la Plata]]. === Bandera nacional provisional de 1820 === {{VT|Desembarcu de San Martín}} [[Ficheru:Flag of Peru (1821-1822).svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Primer bandera [[República Peruana|republicana]], creada pol xeneral José de San Martín.]] [[Ficheru:MINISTRO DE DEFENSA PRESIDIÓ CEREMONIA POR EL 199 ANIVERSARIO DE CREACIÓN DE LA PRIMERA BANDERA DEL PERÚ (48936610218).jpg|miniatura|Dibuxo que representa'l suañu de [[José de San Martín|San Martín]].]] Foi creada pol xeneral [[José de San Martín]] cola siguiente descripción dada nel primer artículu del decretu del [[21 d'ochobre]] de [[1820]]:<ref>{{Cita web |url=http://www.crisisyestado-nacion.org/archivo/llectures/JGPM%20_San_Martin_protector_d'el_Peru_la so obra gubernativa.pdf |títulu=El Protectoráu de Perú |fechaaccesu=3 de xunetu de 2012 |formatu=PDF |autor=Jorge Paredes }}</ref> {{cita|va adoptar por bandera nacional del país una de seda, o llenzu, d'ocho pies de llargu, y seis d'anchu, estremada per llinies diagonales en cuatro campo, blancos los dos de los estremos cimeru ya inferior, y encarnaos los Llaterales; con una corona de lloréu ovalada, y dientro d'ella un Sol, saliendo por detrás de sierres serrapatoses que s'alcen sobre un mar sele. L'escudu puede ser pintáu, o bordáu, pero calteniendo cada oxetu'l so color: esto ye, la corona de lloréu hai de ser verde, y atada na parte inferior con una cinta de color d'oru; azul la parte cimera que representa'l firmamentu; mariellu'l Sol colos sos rayos; los montes d'un color pardu escuru, y el mar ente azul y verde. -|}} Nel mesmu decretu determinar que la fuercia y puxanza del so mandatu va ser hasta que nel Perú establézase ''un gobiernu xeneral por voluntá llibre de los sos habitantes''. Nun se sabe a ciencia cierta l'orixe de la bandera. Una tradición lliteraria, escrita en [[1917]] por [[Abraham Valdelomar]], cunta que'l xeneral José de San Martín, desembarcando nes costes del sur de Pisco ([[badea de la Independencia]] na actual [[Reserva Nacional de Paracas]]), inspiraríase nos [[color]]es de les [[Phoenicoparrus andinus|parihuanas]], unos [[flamencu (animal)|flamencos]] d'ales coloraes y pechu blancu. L'historiador [[Mariano Felipe Paz Soldán]] esplica que la bandera peruana tien los colores [[colloráu]] y [[Blancu (color)|blancu]] porque José de San Martín tomó'l [[colloráu]] de la [[Bandera de Chile|chilena]] y el [[Blancu (color)|blancu]], de l'[[bandera d'Arxentina|arxentina]] que yeren países que llibertara y que parte del Exércitu Llibertador nel Perú taba formáu por homes d'estes naciones, na so mayoría negros llibertos.<ref name="Soldán1868">{{Obra citada |autor=Mariano Felipe Paz Soldán |títulu=Historia de Perú independiente |url=https://books.google.com/books?id=6LICAAAAYAAJ&pg=PA75 |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 |añu=1868 |páxines=75–}}</ref> La propuesta de Paz Soldán sobre los colores foi rebatida por [[Jorge Fernández Stoll]],<ref name="stoll" /> quien argumenta que José de San Martín nun se basó nes banderes d'Arxentina y Chile, una y bones lo preponderante na bandera d'Arxentina ye'l color [[celeste (color)|celeste]], non el blancu; y na bandera de Chile lo esencial nun ye'l color coloráu sinón la [[Figura|forma]] y [[disposición]] de la bandera. Fernández Stoll esplica qu'en setiembre de 1820 San Martín taba a favor d'una Monarquía Constitucional, polo qu'utilizó símbolos monárquicos pa definir la bandera. Mientres dellos sieglos la bandera de la [[Corona de Castiella]] foi colorada y blanca. Amás, les llinies diagonales buscaben representar la [[Cruz de Borgoña]], de color coloráu y blancu, que yera la bandera del [[Virreinatu de Perú]]. Tamién amiesta que'l color coloráu de la bandera peruana débese en candia de la [[mascaipacha]] que los reis [[Inques]] usaben como corona y en candia del emblema del rei d'España.<ref name="stoll">Jorge Fernández Stoll. "Los oríxenes de la bandera", Lima, Sociedá Bolivariana de Lima, 1953.</ref> ==== Cambeos mientres el gobiernu de Torre Tagle (1822) ==== [[Ficheru:Flag of Peru (1822).svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Segundu diseñu oficial, establecíu por Torre Tagle.]] [[Ficheru:Flag of Peru (1822–1825).svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Tercer diseñu.]] En marzu de 1822, [[José Bernardo de Tagle]], marqués de Torre Tagle y Supremu Delegáu de la República (quien reemplazaba interinamente a San Martín, cuando esti viaxó a [[Guayaquil]]), decretó un nuevu diseñu. La composición establecía una franxa blanca tresversal encamada ente dos de color coloráu del mesmu anchor, con un sol coloráu nel centru, similar al sol de la bandera patriota utilizada por [[Guillermo Miller]]. El cambéu efectuáu, respondía, según Torre Tagle, ente otres coses, a los inconvenientes que demandaba "la construcción" de l'anterior bandera. {{cita|"La Bandera Nacional de Perú va componer d'una franxa blanca tresversal ente dos encarnaes del mesmu anchor, con un sol tamién encarnáu sobre la franxa blanca".|Gaceta del Gobiernu, Non.22, Tomu segundu del sábadu 16 de marzu de 1822}} Nos campos de batalla surdió un inconveniente: la paecencia col [[Bandera d'España|pabellón español]] enzancaba la diferenciación de los exércitos, lo que provocó un nuevu cambéu de la bandera oficializáu pol decretu del [[31 de mayu]] de [[1822]]. La nueva orde del marqués de Torre Tagle estableció una versión formada de tres bandes verticales, de color coloráu los estremos y blancu la central, col sol coloráu nel centru de la banda blanca. {{cita|La Bandera Nacional de Perú, va ser de trés llistes verticales o perpendiculares, la del centru blanca, y la de los estremos encarnaes con un sol tamién encarnáu sobre la llista blanca. L'estandarte va ser igual en tou a la bandera cola diferencia qu'en llugar del sol, va llevar les armes provisionales del Estáu, bordaes sobre'l centru de la llista blanca".|Gaceta del Gobiernu, Non.47, Tomu segundu del miércoles 12 de xunu de 1822.}} === Bandera nacional de 1825 === [[Ficheru:Flag of Peru (1825 - 1950).svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] [[Ficheru:FIAV 111011.svg|23x15px]] Cuarta bandera de Perú, creada en 1825.]] El [[25 de febreru]] de [[1825]], mientres el gobiernu de [[Simón Bolívar]], el Congresu Constituyente camudó'l diseñu de la [[bandera]] por aciu la promulgación de la llei de símbolos patrios. El cambéu fundamental foi'l de la imaxe del sol pola del flamante [[Escudu d'Armes de Perú|escudu d'armes]], diseñáu por [[José Gregorio Paredes]] y [[Francisco Javier Cortés]]. {{cita|3º El pabellón y bandera nacional van componer de tres franxes verticales, los dos estremes encarnaes, y l'entemedia blanca, en que'l so centru asitiar l'escudu de les armes col so timbre, abrazáu aquel pela parte interior d'una palma a la derecha y una caña de lloréu a la izquierda enxareyaes. El pabellón de los buques mercantes, va ser senciellu, ensin escudu nin otra insinia.|Llei del 25 de febreru de 1825 estableciendo l'escudu d'armes, gran sellu del Estáu,...}} D'esta manera, la bandera quedó constituyida definitivamente por trés bandes verticales de color [[colloráu]] los estremos y [[blancu (color)|blancu]] la central, col [[Escudu de Perú|escudu d'armes]] al centru de la banda media. L'[[Escudu de Perú|escudo]] componer de tres campo que representen los trés reinos de la naturaleza, presentes nel [[Perú|territoriu peruanu]]. El reinu animal ye representáu al llau esquierdu del escudu pola [[Vicugna vicugna|vicuña]] sobre fondu celeste; el reinu vexetal ye representáu al llau derechu pol árbol de la quina, sobre fondu blancu; y debaxo de los campos anteriores, sobre fondu coloráu, el reinu mineral ye representáu pola [[cornucopia]] de la bayura. Amás, tenía por timbre una corona y taba abrazáu dende la so parte inferior por una palma a la derecha y una caña de lloréu a la izquierda. ==== Cambeos de 1950 ==== En [[1950]], el presidente [[Manuel Odría]] modificó l'usu de la bandera a la so actual forma, esto ye, faciendo del pabellón pa la marina mercante (modelu simple, ensin l'escudu) la bandera nacional, y acutando la bandera col escudu al centru pa les instituciones oficiales del Estáu. El cambéu deber a que'l modelu simple usábase ''de facto'' al ser de más rápida confección. Amás, oficializó un nuevu estandarte similar al anterior, que portaría l'escudu nacional acompañáu con banderes y estandartes en cuenta de cañes de palma y olivo. Esi foi dende entós l'estandarte oficial de les [[Fuercies Armaes de Perú|Fuercies Armaes]]. == Variantes == [[Ficheru:Flag of Peru (state).svg|derecha|miniatura|150px|[[Ficheru:FIAV 011011.svg|20px|Usu estatal]] Pabellón Nacional.]] [[Ficheru:State flag of Peru.svg|derecha|miniatura|150px|[[Ficheru:FIAV 001001.svg|20px|Usu militar]] Bandera de Guerra.]] === Bandera y pabellón institucional === {{VT|Gobiernu de Perú}} La versión institucional, tanto de la [[Bandera nacional|bandera]] como del [[Pabellón nacional|pabellón]] inclúi l'[[escudu de Perú|escudu d'armes]] nel centru. Hasta [[1950]], la bandera y el pabellón iguábense iguales, pero col cambéu de [[Manuel Odría]], el pabellón convertir na bandera estatal. {{VT|Gobiernu de Perú}} === Bandera y pabellón de guerra === {{VT|Fuercies armaes de Perú|Policía Nacional de Perú}} La '''Bandera de Guerra''' ye l'emblema nacional de modelu únicu que s'apurre a les [[Fuercies Armaes de Perú|Fuercies Armaes]] y a la [[Policía Nacional de Perú|Policía Nacional]] pa ceremonies, paraes, desfiles y p'estremales cuando tán actives. Ta compuesta pola bandera nacional col [[Escudu Nacional de Perú|Escudo Nacional]] nel centru. Cada unidá porta como estandarte esta [[bandera]] col nome de la so unidá en lletres doraes en forma d'arcu debaxo del [[Escudu de Perú|Escudo Nacional]]. En casos de conflictos bélicos o aiciones armaes, les instituciones militar y policial porten la Bandera de Guerra. === Bandera de proa === {{VT|Marina de Guerra de Perú|Escuela Naval de Perú}} [[Ficheru:Naval Jack of Peru.svg|derecha|miniatura|150px|[[Bandera de proa]]]] El Perú usa tamién una [[bandera de proa]] mesma nes sos [[Barcu|buques]]: consiste nun pañu [[cuadráu|cuadrangular]] de cantu encarnáu col Escudu d'armes nel centru. Nel mástil de los buques de la escuadra peruana y sobre esta bandera de proa, suelse asitiar la insinia del oficial de más altu rangu que s'atopa a bordu o la del [[Presidente de la República de Perú|Presidente de la República]], si esti fora'l casu. === Estandarte Nacional === L''''Estandarte Nacional''' ye la versión portátil del Pabellón Nacional, pa ser usáu ensin ondear nel interior d'edificios. Tien un formatu más pequeñu (1,40 × 0,93&nbsp;[[metru|m]]) y n'ocasiones col escudu delladiáu 45º de forma que seya visible en reposu sobre l'estil y con una banda o gordón inferior que torga que ondee. == Banderes similares == Con un pocu de variación na intensidá del color coloráu y les proporciones de tamañu de les bandes verticales, el diseñu de la [[bandera de Canadá]], adoptada en 1965, ye similar a la de Perú. La principal diferencia ente dambes banderes, amás del llargor de les bandes, son los símbolos, que pa Canadá ye la fueya de pládanu tradicional. Otres banderes similares son aquellos que los sos colores son horizontales, como la [[Bandera d'Austria|bandera austriaca]], ente otres. <gallery> Flag of Saint-Tropez.svg|Bandera de [[Saint-Tropez]], [[Francia]]. Flag of Canada.svg|[[Bandera de Canadá]]. Flag of Austria.svg|[[Bandera d'Austria]]. Flag of Lebanon.svg|[[Bandera d'El Líbanu]]. Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg|[[Gran Ducáu de Toscana|Bandera del Gran Ducáu de Toscana]]. Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|[[República de les Dos Naciones|Bandera de República de les Dos Naciones]]. </gallery> == ''Marcha de banderes'' == [[Ficheru:BanderadelPerú2.jpg|miniatura|Bandera de Guerra de les Fuercies Armaes de la República de Perú.]] [[Ficheru:Marcha de banderas (José Sabas Libornio Ibarra, 1895).ogg|miniatura|Cola de Banderes (instrumental)]] La ''Marcha de banderes'' ye una creación musical entonada al momentu de izar la bandera, compuesta y propuesta pol maestru [[José Sabas Libornio Ibarra]] en 1895, mientres el [[gobiernu constitucional de Nicolás de Piérola]] ante la so esmolición pola interpretación indiscriminada del [[Himnu Nacional de Perú|Himnu Nacional]] en toles ceremonies derivaes d'actos públicos. La lletra foi creada pol hno. Ludovico María, [[Hermanu de les Escueles Cristianes]] y direutor del [[Colexu La Salle (Lima)|Colexu La Salle]] de Lima, por pidimientu del presidente de la República, [[Manuel Prado Ugarteche]]. La ''Marcha de banderes'' ye tamién conocida equivocadamente como l'''Himnu a la bandera''. ::Enriba, enriba, enriba'l Perú ::y el so enseña gloriosa inmortal, ::llevái n'alto siempres ::la bandera nacional. ::Tal llevar con gloria y honor, ::héroes peruanos d'invencible ardor. ::Enriba, enriba siempres la bandera nacional. ::Ye la bandera de Perú, ::de blancu y coloráu color, ::cual fogaral d'amor, ::qu'en Ayacucho y en Junín ::victoriosa amaneció col ::sol de la Llibertá. ::Tou peruanu hai de sentir, ::cimblar nel so corazón ::amor al patriu pendón, ::y so les sos plegues lluchar, ::y si fuera menester ::polos sos lauros y honor morrer. == Día de la Bandera == {{AP|Día de la Bandera (Perú)}} [[Ficheru:Gobierno está decidido a impulsar institucionalidad y modernización de las fuerzas armadas (35266738165).jpg|miniatura|250px|Una vista del monumentu de Francisco Bolognesi na Plaza del so nome, en Lima, onde cada 7 de xunu celebra'l Día de la Bandera.]] El [[7 de xunu]] de cada añu conmemorar nel [[Perú]] el '''Día de la Bandera,''' que ye'l día en que se celebra l'aniversariu de la [[batalla de Arica]], onde morrieron heroicamente el coronel [[Francisco Bolognesi]] y los sos subordinaos combatiendo a fuercies cimeres, nel contestu de la [[guerra del Pacíficu]].<ref name ="lp">{{Cita publicación | autor = | títulu = Día de la Bandera: conoz por qué celebra cada 7 de xunu | añu = 7 de xunu de 2017 | revista = [[La República (Perú)|La República]] | allugamientu = Lima | url = http://larepublica.pe/sociedad/883677-dia-de-la bandera-por-que se celebra-el-7-de-xunu }}</ref> Esti homenaxe foi establecíu por Decretu Supremu del 30 d'abril de 1924, nel [[Oncenio]] d'[[Augusto B. Leguía]]; anque yá antes, por Decretu Supremu de 8 de payares de 1905 decretárase'l xuramentu de fidelidá a la Bandera que teníen de faer los conscriptos en forma pública y solemne.<ref>{{Cita web |títulu = Ceremonia n'homenaxe al Cnel. Francisco Bolognesi ye'l 7 de xunu |autor = |url = http://www.chinchaenlanoticia.com/2015/06/ceremonia-en-homenaxe-crl-bolognesi-ye.html |sitiuweb = www.chinchaenlanoticia.com |fecha = 6 d'abril de 2015 |fechaaccesu = 16 de mayu de 2017 }}</ref> Anque nun ye consideráu día feriáu, los organismos estatales, según colexos públicos y privaos, realicen esi día les ceremonies correspondientes; en Lima la ceremonia principal realízase ante'l monumentu al héroe [[Francisco Bolognesi]] na [[Plaza Bolognesi|plaza del so nome]], cola presencia d'altes autoridaes del gobiernu y del exércitu.<ref name ="lp" /> == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Banderes de Perú]] * [[Procesión de la Bandera]] * [[Bandera de la Confederación Perú-Boliviana]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] * [[Himnu Nacional de Perú]] * [[Pabellón Nacional de Perú]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Flags of Peru}} {{wikisource|Lleis sobre simbolos patrios peruanos}} {{Tradubot|Bandera del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Perú]] [[Categoría:Banderes nacionales|Peru]] lcg6szz045amtg7bb4yuohjmtdnbrom 0 143417 4499342 4479053 2026-06-08T04:11:26Z Limotecariu 735 4499342 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Declaración d'independencia de l'Arxentina|la declaración formal de la Independencia}} {| class=infobox style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #aaaaaa; background: #ffffff;" align=right cellpadding=0 cellspacing=0 ! style="padding: 5px 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |[[Ficheru:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|75px|center]] |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |[[Historia de l'Arxentina|Historia]] de l'[[Arxentina]]</big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |<big><big><big>[[1810]] - [[1820]]</big></big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |- ! style="padding: 0 5px 0 5px; background:#ccdddd" align="center" |<big><big>Periodu de la Independencia</big></big><div style="float:right; margin-right:5px;"></div> |-style="font-size: 90%;padding: 0 5px 0 5px;" | * [[Historia precolombina de l'Arxentina|Arxentina indíxena]] ** [[Indíxenes de l'Arxentina#Los aboríxenes na rexón pampeana y la Patagonia|Poblamientu inicial y paleolíticu]] ** [[Cultures agroalfareras na Arxentina|Cultures agroalfareras]] ** [[Indíxenes de l'Arxentina#Sieglu XXI|Indíxenes]] * [[Conquista y colonización española de l'Arxentina|Arxentina colonial]] ** [[Descubrimientu y conquista de l'Arxentina]] ** [[Gobernación del Tucumán]] ** [[Gobernación del Río de la Plata]] ** [[Correximientu de Cuyo]] ** [[Arxentina nel Virreinatu del Río de la Plata|Virreinatu del Río de la Plata]] ** [[Puelmapu|Puel Mapu]] * [[Surdimientu del Estáu Arxentín|Formación del estáu arxentín]] ** '''Independencia''' ** [[Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)|Autonomíes provinciales]] ** [[Organización Nacional (Arxentina)|Organización Nacional]] * [[Historia de l'Arxentina moderna|Arxentina moderna]] ** [[República Conservadora (Arxentina)|República conservadora]] ** [[Primeres presidencies radicales (Arxentina)|Primeres presidencies radicales]] ** [[Década Infame|La ''«Década Infame»'']] * [[Historia de l'Arxentina contemporánea|Arxentina contemporánea]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1943 y 1963|Peronismu y antiperonismu]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1963 y 1983|Violencia y represión]] ** [[Historia de l'Arxentina ente 1983 y 2003|Recuperación de la democracia y globalización]] ** [[Historia de l'Arxentina#El kirchnerismo (2003 d'equí p'arriba)|Actualidá]] |- | [[Ficheru:1818 Pinkerton Map of of La Plata (Southern South America, Argentina, Chile, Bolivia) - Geographicus - LaPlata-pinkerton-1818.jpg|thumb|center|300px|<center>El [[Conu Sur]], nun mapa publicáu en [[1818]].<br />La división territorial correspuende al añu [[1814]].<ref group="*">Márcase la llende ente [[Intendencia de Córdoba del Tucumán|Córdoba]] y la [[Intendencia de Cuyo]], creada en payares de 1813, pero non ente [[Intendencia de Salta del Tucumán|Salta]] y la [[Intendencia de San Miguel de Tucumán]], creada n'ochobre de 1814; d'ello deduzse que la información refier al periodu ente esos dos feches.</ref></center>]] |- |} Na [[Historia de l'Arxentina]] conozse como'l '''Periodu de la Independencia''' al trescurríu ente la [[Revolución de Mayu]] de [[1810]] y l'[[Anarquía del Añu XX|Anarquía]] qu'eslleió toles autoridaes nacionales, nel añu [[1820]].<ref name="MAP">{{cita llibru |apellíu=Acevedo |nome=Edberto Óscar |títulu=La independencia d'Arxentina |añu=1992 |editorial=MAPFRE |ubicación=Madrid}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Levene |nome=Gustavo Gabriel |títulu=Curtiu historia de la independencia arxentina |editorial=Eudeba |añu=1966 }}</ref> Mientres esti periodu, les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] —nome inicial de l'actual [[República Arxentina]]— [[Revolución de Mayu|empecipiaron la so esistencia]] como [[Soberanía nacional|país soberanu]], sostener exitosamente per mediu d'una enllargada [[Guerra de la Independencia Arxentina|Guerra d'Independencia]] y [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|declararon la so independencia]]. Pero tamién mientres esti periodu fracasaron en dase un gobiernu central y una [[Constitución de la Nación Arxentina|constitución]] que fueren aceptaos por toles sos [[provincies arxentines|provincies]] en forma permanente.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |títulu=Curtiu historia de los arxentinos editorial=Planeta |añu=1993 }}</ref> Foi tamién mientres esti periodu que dellos territorios que formaren parte del [[Virreinatu del Río de la Plata]] dixebráronse definitivamente de l'Arxentina: el [[Paraguái]], por sostener el so propiu [[independencia de Paraguay|proceso independentista]];<ref>{{cita llibru |apellíu=Scavone Yegros |nome=Ricardo |títulu=La Declaración de la Independencia del Paraguay |editorial=Servilibro |añu=2011 |allugamientu=Asunción }}</ref> el [[Alto Perú]], por siguir so poder [[Imperiu español|español]], del que más tarde s'independizaría como [[República de Bolivia]]; y la [[Banda Oriental]], por cayer sol poder de [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|Portugal]], que lo heredaría al [[Imperiu de Brasil|Brasil]], del cual independizaríase como [[República Oriental del Uruguái]].<ref>Acevedo (1992): 207-242.</ref> L'entamu del periodu establez el [[25 de mayu]] de 1810, fecha de la creación del [[Primer Xunta|primer gobiernu]] de les Provincies Xuníes, y el final el [[11 de febreru]] de 1820, día en qu'arrenunció'l postreru [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata Direutor Supremu]], [[José Rondeau]] y eslleióse el [[Congresu de Tucumán|Congresu Nacional]].<ref name="MAP"/> == El Virreinatu en crisis == {{AP|Virreinatu del Río de la Plata|Invasiones Ingleses}} A lo llargo del sieglu XVIII, los cambeos políticos llevaos alantre pola [[Casa de Borbón]] que reemplazó a la [[Casa d'Austria]] a partir del [[16 de payares]] de [[1700]] nel [[Imperiu Español]] tresformaron les dependencies americanes, hasta entós "reinos" relativamente autónomos, en [[Colonia alministrativa|colonies]] dafechu dependientes de decisiones tomaes n'España en beneficiu d'ella.<ref>{{cita llibru |apellíu=Levene |nome=Ricardo |enllaceautor=Ricardo Levene |títulu=Les indies nun yeren colonies |editorial=Espasa-Calpe |allugamientu=Buenos Aires, Méxicu |añu=1951 }}</ref> Ente estes midíes cuntó la fundación del [[Virreinatu del Río de la Plata]] en [[1777]], qu'axuntó territorios dependientes hasta entós al [[Virreinatu de Perú]], y dio una importancia singular a la so capital, la ciudá de [[Buenos Aires]], que tuviera escasa importancia hasta esi momentu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kossok |nome=Manfred |títulu=El virreinatu del Río de la Plata; la so estructura económicu social |editorial=Hyspamérica |añu=1986 }}</ref> El 25 de xunu de [[1806]] empecipiáronse les [[invasiones ingleses]], cuando una fuercia de mil seiscientos ingleses desembarcó nes mariñes de [[Partíu de Quilmes|Quilmes]] y dos díes depués ocuparon Buenos Aires. El virréi [[Rafael de Sobremonte]] retirar escontra l'interior del país a entamar tropes pa reconquistar, pero en Buenos Aires el xestu foi interpretáu como una fuxida. Cuando'l 12 d'agostu una fuercia compuesta por milicianos criollos y un exércitu regular acorrexaron y vencieron a los ingleses, el virréi foi suspendíu nes sos funciones militares y torgar tornar a la capital.<ref name="ROB">{{cita llibru |apellíu=Roberts |nome=Carlos |enllaceautor=Carlos Roberts |títulu=Les invasiones ingleses del Río de la Plata (1806-1807) y la influyencia inglesa na independencia y organización de les provincies del Río de la Plata editorial=Emecé |añu=2000 }}</ref> Ante la inminencia d'una nueva invasión, el coronel [[Santiago de Liniers]] —a cargu del exércitu— [[Milicies creaes en Buenos Aires mientres les Invasiones Ingleses|entamó y adomó]] una nutrida fuercia de [[milicia|milicies]]. El 3 de febreru del añu siguiente, la ciudá de [[Montevidéu]] foi ocupada polos ingleses, aumentando'l descreitu de Sobremonte: un [[cabildru abiertu]] deponer y reemplazar por Liniers. Yera la primer vegada na historia colonial española qu'un virréi representante direutu del [[rei d'España]]— yera depuestu pol pueblu.<ref group="*">El pueblu de que se fala yera'l que se consideraba tal nesa dómina; esto ye, la "parte sana y principal" de la población.</ref><ref name="ROB"/> El 28 de xunu, 9000 británicos desembarcaron cerca de Buenos Aires. Les milicies porteñas fueron incapaces de torgar la so meyora a campu abierto, pero llograron destruyir l'exércitu invasor dientro de la ciudá; los invasores capitularon el 7 de xunetu, abandonando pocu dempués el Ríu de la Plata.<ref name="ROB"/> Les invasiones ingleses manifestaron l'ésitu de la población llocal na defensa de les sos colonies, daqué no que fracasara la metrópolis. El virréi Liniers foi confirmáu nel cargu pol rei, colo que —a güeyos de los porteños— confirmaba'l so derechu a deponer a les autoridaes.<ref name="ROB"/> Mientres los trés años siguientes, tanto Liniers como'l so socesor, [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], veríense obligaos a axustar socesivamente colos xefes de les milicies, colos comerciantes y col [[cabildru de Buenos Aires]] les polítiques qu'aplicaben.<ref>{{cita llibru |apellíu=Martí |nome=Gerardo Marcelo |títulu=El fracasu de Cisneros y la Revolución de Mayu editorial=AQL |añu=2010 |páxines=175-184 }}</ref> El primer día de 1809, los españoles peninsulares [[Asonada de Álzaga|quixeron imponer]] una [[Xunta de Gobiernu]] que los repunxera nel centru del sistema social y políticu, cuestionáu a partir de les invasiones ingleses; el so fracasu confirmó la preeminencia política de los españoles americanos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Lozier Almazán |nome=Bernardo |títulu=Martín de Alzaga; historia d'una tráxica ambición |editorial=Ciudá Arxentina |añu=1998 }}</ref> [[Ficheru:Fernando VII - Vicente López.jpg|thumb|right|180 px|La prisión del [[Rei d'España|rei]] [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] xeneró un vacíu de poder que desencadenó [[Guerra d'independencia hispanoamericana|procesos independentistes]] en casi tol [[Imperiu Español]].]] En [[1808]], l'exércitu [[Francia|francés]] de [[Napoleón Bonaparte]] empecipió la [[España mientres la Guerra d'Independencia Española|invasión a España]], y el rei [[Fernandu VII]] foi arrestáu y reemplazáu por [[Xosé Bonaparte]]. Magar la reaición del pueblu español, qu'alzó una [[Xunta Suprema Central]] de Gobiernu y mientres un añu y mediu [[Guerra de la Independencia Española|llogró detener la meyora del exércitu invasor]], a principios de 1810 la mayor parte de la Península cayera en manes franceses.<ref name="Artola_1">{{cita llibru |apellíu=Artola |nome=Miguel |títulu=Antiguu réxime y revolución lliberal |editorial=Ariel |añu=1983 }}</ref> Un grupu de criollos xuntó a les pretensiones de la infanta [[Carlota Joaquina de Borbón]] —esposa del [[Xuan VI de Portugal|príncipe rexente]] de [[Portugal]] ya instalada en [[Rio de Janeiro]]— que pretendía gobernar el Ríu de la Plata en nome del so hermanu Fernando. El [[carlotismo|partíu carlotista]] nun tuvo estensión abonda p'algamar los sos oxetivos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Etchepareborda |nome=Roberto |enllaceautor=Roberto Etchepareborda |títulu=Qué foi'l carlotismo, |editorial=Plus ultra |añu=1972 }}</ref> En setiembre de 1808 creóse una [[Xunta de Montevideo|xunta de gobiernu llocal]] en Montevideo, que refugó l'autoridá de Liniers, pero la mesma eslleióse a la llegada de Cisneros.<ref>{{cita llibru |apellíu=Arteaga |nome=Juan José |apellíu2=Coolighan |nome2=María Luisa |títulu=Historia del Uruguái |editorial=Barreiro y Ramos |allugamientu=Montevideo |añu=1992 |páxines=174-177 }}</ref> Gran Bretaña pasó d'enemigu a principal aliáu de los españoles na guerra contra Napoleón. Pa caltener esa alianza, el virréi Cisneros —nomáu pola Xunta Central— venció en 1809 a la presión de los comerciantes llocales y decretó el [[llibre comerciu]], del cual esi país sería'l principal beneficiariu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Martínez Urrutia |nome=Luis |títulu=El virréi Cisneros na Revolución Arxentina de 1810 |editorial=Dunken |añu=2003 }}</ref><ref name="Martí_1">Martí (2010): 190-201.</ref> En 1809 asocedieron dos revoluciones nel [[Alto Perú]] —l'actual [[Bolivia]]— dependiente del Virreinatu del Río de la Plata: el 25 de mayu españó la [[Revolución de Chuquisaca]] y el 16 de xunetu [[Xunta Tuitiva|otra en La Paz]], formándose dos xuntes de gobiernu. La primera foi eslleida ensin combatir por un exércitu unviáu dende Buenos Aires, mientres la segunda foi cruelmente entartallada por tropes unviaes dende'l Perú, qu'executaron a los sos cabezaleros a principios de 1810.<ref group="*">Exactamente'l mesmu día en que yeren executaos los líderes paceños eslleíase la Xunta Central en Sevilla.</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Siles Salinas |nome=Jorge |títulu=La independencia de Bolivia |editorial=MAPFRE |ubicación=Madrid |añu=1992 }}</ref> == La Revolución de Mayu y la Xunta == === La Selmana de Mayu === {{AP|Revolución de Mayu}} [[Ficheru:Cabildo abierto.jpg|235px|thumb|right|El [[Cabildru abiertu]] del 22 de mayu de 1810.]] El 14 de mayu de 1810 llegó a Buenos Aires una [[goleta]] inglesa, que portaba periódicos comunicando la noticia de la completa derrota militar española y de la disolución de la Xunta Central. Los grupos políticos activos interpretaron que —caducada l'autoridá que nomara a Cisneros— ésti yá nun representaba a naide y el gobiernu tendría de ser alministráu polos sos vecinos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Fernández |nome=Jorge |apellíu2=Rondina |nome2=Julio César |títulu=Historia Arxentina |editorial=Universidá Nacional del Mariniegu |añu=2004 |isbn=987-508-331-3 |páxina=31 }}</ref> Sicasí les causes de la revolución son más fondes y anteriores. Ente éstes atopen la debilidá y el desprestixu de la monarquía, la permanente preferencia polos peninsulares sobre los criollos pa tolos cargos públicos, el monopoliu comercial d'España, la fuercia que demostraren tener tres les Invasiones Ingleses, y la influyencia ideolóxica del [[Ilustración|Iluminismo]] y la [[Revolución francesa]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Abá de Santillán |nome=Diego |enllaceautor=Diego Abá de Santillán |títulu=La Revolución de Mayu: Factores converxentes y determinantes |serie=Historia Arxentina |añu=1965 |editorial=TEA (Tipográfica Editora Arxentina) |páxina=391 }}</ref> Los líderes del partíu [[carlotismo|carlotista]] axuntar con [[Cornelio Saavedra]], xefe del [[Reximientu de Patricios]], nes que decidieron solicitar un [[cabildru abiertu]] al virréi; ésti axuntóse colos xefes militares, que se negaron a sofitalo, de cuenta que convocó un cabildru abiertu pal día 22.<ref>{{cita llibru |apellíu=Saavedra |nome=Cornelio |enllaceautor=Cornelio Saavedra |títulu=Memoria autógrafa |serie=Biblioteca de Mayu, tomu II |añu=1966| páxines=1050-1051 }}</ref> La xunta del cabildru abiertu foi controlada polos grupos adversos a los peninsulares, que s'aseguraron la superioridá numbérica sobre estos. Ellí consultóse a los asistentes si Cisneros tenía de siguir nel mandu, y —en casu de respuesta negativa— en quién debería ésti recayer. Les posiciones revolucionaries fueron sosteníes por [[Juan José Castelli]] y [[Juan José Paso]], que sosteníen la teoría de la ''retroversión de la soberanía'', que reconocía que, sumíu'l llexítimu monarca, el poder volvía al pueblu y ésti tenía derechu a formar un nuevu gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://www.educ.ar/recursos/ver?rec_id=92941 |títulu=La crisis de la monarquía española y les revoluciones hispániques |autor= Alejandro Pasino |fecha= 1 d'avientu de 2000 |obra= Portal Educ.ar }}</ref> A elles opúnxose la opinión del obispu [[Benito Lué]], que s'oponía a toa innovación, y el fiscal [[Manuel Villota]], qu'oxetó que nun podía una sola ciudá camudar l'autoridá de tol Virreinatu. Al momentu de votar, prevaleció'l votu de Saavedra, que sostenía que'l gobiernu tenía de ser asumíu por una autoridá nomada pol [[Cabildru de Buenos Aires]], y na qu'amestaba:<ref>{{cita llibru |apellíu=Abá de Santillán |nome=Diego |enllaceautor=Diego Abá de Santillán |títulu=[[Historia Arxentina (enciclopedia)|Historia Arxentina]] |añu=1965 |editorial=TEA (Tipográfica Editora Arxentina) |páxina=409 |capítulu=Les xornaes de mayu de 1810: Divulgación de les noticies sobre'l cursu de la invasión francesa a España }}</ref> {{cita|y non queda dulda de que'l pueblu ye'l que confier l'autoridá o mandu.}} Anunciada al pueblu'l cese de l'autoridá del virréi, el Cabildru creó una ''Xunta Provisional Gubernativa'', formada por dirixentes de posiciones revolucionaries y presidida por Cisneros, que xuró'l día 24. Los revolucionarios negar a aceptar esa xunta, de cuenta que dos de los sos miembros —Saavedra y Castelli— arrenunciaron a la mesma.<ref>Abá de Santillán (1965):410-411.</ref> El día 25 de mayu produció una movilización popular, que primió al Cabildru: una diputación presentóse ante esti pa riquir la formación d'una nueva xunta, a lo que'l Cabildru respondió que nun trataría nengún pidimientu que nun se fixera por escritu. Hores más tarde, la diputación presentó'l documentu llamáu la ''Pidimientu del Pueblu'', roblada por ''"vecinos, comandantes y oficiales"'' en nome del pueblu, esixendo la formación d'una xunta de gobiernu —que los sos integrantes taben llistaos nel pidimientu— y l'unvíu d'una espedición de quinientos homes p'aidar a les provincies del interior.<ref>{{cita llibru |apellíu=Scenna |nome=Miguel Ángel |títulu=Les breves madures |serie=Memorial de la Patria, tomu I |editorial=La Bastilla |añu=1984 |páxines=231-232 }}</ref> El Cabildru esixó la ratificación del pidíu per parte del pueblu aconceyáu na plaza, pero ante l'amenaza de los revolucionarios de recurrir a les armes, terminaron per vencer y —confirmando los nomes esixíos— nomar una ''"Xunta Provisional Gubernativa de les Provincies del Río de la Plata a nome del Señor Don Fernandu VII"'', que la tradición recuerda como '''[[Primer Xunta]]'''.<ref>{{cita llibru |títulu=Alcuerdo del Cabildru del 25 de mayu de 1810 |editor=Senáu de la Nación Arxentina |añu=1966 }}</ref> === La Primer Xunta === {{AP|Primer Xunta}} [[Ficheru:Primera Junta (alternativo).jpg|thumb|right|250 px|La [[Primer Xunta]].]] Na tarde del mesmu día 25 de mayu emprestó xuramentu la '''Xunta Provisional Gubernativa''', integrada por: '''Presidente''' * [[Cornelio Saavedra]] (comandante del [[Reximientu de Patricios]]) '''Vocales''' * Dr. [[Juan José Castelli]] (abogáu) * Dr. [[Manuel Belgrano]] (abogáu) * Cnel. [[Miguel de Azcuénaga]] (militar) * Dr. [[Manuel Alberti]] (sacerdote) * [[Domingo Matheu]] (comerciante) * [[Juan Larrea (políticu)|Juan Larrea]] (comerciante) '''Secretarios''' * Dr. [[Juan José Paso]] (abogáu) * Dr. [[Mariano Moreno]] (abogáu) La so formación marcó l'empiezu del exerciciu del poder per parte de los criollos, prescindiendo de les autoridaes esistentes n'España. Momentáneamente nun se ponía en cuestión l'autoridá del rei, que la so soberanía considerar suspendida pola so prisión, pero ensin anular; esto debía a que los revolucionarios taben estremaos ente monárquicos sinceros ya independentistes que prefirieron despintar les sos intenciones so la llamada [[mázcara de Fernandu VII]], que nun creíen volviera al tronu por enforma tiempu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Segreti |nome=Carlos S. |títulu=L'aurora de la Independencia: 1810-1815 |volume=Vol. I |serie=Memorial de la Patria editorial=La Bastilla |añu=1980 |páxines=69-74 }}</ref> El 28 de mayu la Xunta dictó'l so propiu reglamentu; el día anterior unviara una circular a les ciudaes del interior, solicitando la designación de representantes; magar que alcordárase xunilos a un Congresu, la invitación afirmaba que, a la so llegada, los diputaos incorporar a la Xunta.<ref>{{cita llibru |apellíu=Acevedo |nome=Edberto Óscar |títulu=La Revolución y les Intendencies editorial=Ciudá Arxentina |añu=2001 |páxines=73-79 }}</ref> Les [[milicia|milicies]] fueron tresformaes en reximientos regulares, dando orixe al exércitu de la revolución.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ruiz Moreno |nome=Isidoro |títulu=Campañes militares arxentines, Tomu I |editorial=Emecé |añu=2004 |páxines=75-76 }}</ref> El restu de la organización virreinal siguió intacta: audiencies, gobernadores, intendentes y cabildros llocales permanecíen nes sos funciones. La Xunta esixó-yos xuramentu d'obediencia, que foi realizáu so protesta. En Buenos Aires los principales nucleos d'oposición fueron l'[[Real Audiencia de Buenos Aires|Audiencia]], el Cabildru y l'ex Virréi. Esti postreru comunicóse secretamente con grupos contrarrevolucionarios nel interior, polo que nel mes de xunu los miembros de l'Audiencia y l'ex virréi fueron arrestaos y embarcaos secretamente escontra España.<ref>Martí (2010): 329-346.</ref> El cabildru tamién s'amosó remiso a collaborar cola Xunta, pola cual ésta decidió, nel mes d'ochobre, reemplazar a los sos miembros por otros dafechu adictos.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 32-39.</ref> Ente les sos midíes tuvo la de crear la ''[[Gazeta de Bonos Ayres]]'', un periódicu al traviés del cual realizóse propaganda política, na que sobresalió'l secretariu Moreno.<ref>{{cita llibru |apellíu=De Marco |nome=Miguel Ángel |títulu=Historia del periodismu arxentín |editorial=Universidá Católica Arxentina |añu=2006 |páxines=43-62 }}</ref> Ésti foi l'inspirador de munches de les midíes de gobiernu, como la fundación de la [[Biblioteca Nacional de la República Arxentina|Biblioteca Pública]]<ref>{{cita web |url=http://www.bn.gov.ar/historia |títulu=Antecedentes Históricos |obra=Biblioteca Nacional |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130327101414/http://www.bn.gov.ar/historia |fechaarchivu=2013-03-27 }}</ref> y la Escuela Militar de Matemática,<ref>{{cita llibru |apellíu=Nicolau |nome=Juan Carlos |títulu=Ciencia y téunica en Buenos Aires (1810-1860) |editorial=Eudeba |añu=2005 |páxines=13-31 }}</ref> y l'establecimientu d'un plan xeneral de gobiernu, conocíu como'l [[Plan d'operaciones]].<ref>{{cita llibru |apellíos=De Gori |nome=Esteban |coautores=Tesler, Mario |títulu=Mariano Moreno: Plan d'Operaciones |añu=2007 |editorial=Biblioteca Nacional }}</ref> === La Revolución nes Provincies === * '''[[Intendencia de Buenos Aires]]''': la reconocencia de la Xunta fíxose rápido na [[Provincia de Santa Fe]], [[Concepción del Uruguay]], [[Gualeguay]], [[Gualeguaychú]], y la [[Provincia de Corrientes]]. Les autoridaes de [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]] xuntaron a la Primer Xunta.<ref>Acevedo (2001): 81-83.</ref> * '''[[Intendencia de Córdoba del Tucumán]]''': [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], capital d'intendencia y puntu clave de les comunicaciones col [[Alto Perú]] y [[Chile]], foi centru de la [[contrarrevolución de Córdoba|reaición contrarrevolucionaria]] entamada pol gobernador intendente, l'obispu y l'ex virréi Liniers.<ref>Acevedo (2001): 85-90.</ref> Sicasí, el pueblu nun los sofitó: ante la meyora de les fuercies revolucionaries, los contrarrevolucionarios esvalixáronse y los sos líderes fueron executaos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Bischoff |nome=Efraín |títulu=Historia de Córdoba editorial=Plus ultra |añu=1989 |páxines=147-148 }}</ref> Entá antes de conocese los sucesos de Córdoba, [[Ciudá de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] decidiera reconocer la Xunta. Les ciudaes de [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]], [[Ciudá de San Juan (Arxentina)|San Juan]] y [[San Luis (Arxentina)|San Luis]] tamién reconocieron a la Xunta.<ref>Acevedo (2001): 92-100.</ref> Na primera d'elles, sicasí, foi necesariu vencer la oposición de dellos xefes militar y civil, que retrasaron la reconocencia unes selmanes.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.earchivo.mendoza.gov.ar/tou.php?idnota=22821 |títulu=La "revolución de xunetu" en Mendoza |autor=Campana, Carlos |obra=Archivu de Prensa del Gobiernu de Mendoza }} |2=http://www.earchivo.mendoza.gov.ar/tou.php?idnota=22821 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''[[Intendencia de Salta del Tucumán]]''': en [[Ciudá de Salta|Salta]] disponer a acatar a la Xunta, pero la rebelión del Altu Perú fortaleció al grupu contrarrevolucionario. Finalmente, el gobernador intendente [[Feliciano Antonio Chiclana|Feliciano Chiclana]] fíxose cargu de la situación con sofitu del exércitu revolucionariu.<ref>Acevedo (2001): 101-103.</ref> El cabildru de [[Tarija (departamentu)|Tarija]] foi unu de los primeros en xuntar a la [[Revolución de Mayu]].<ref>Acevedo (2001): 113-114.</ref> La situación de Tarija y [[San Salvador de Jujuy]] yera comprometida pola medrana a la intervención de les fuercies del Altu Perú; pero emprestó la so adhesión a la Xunta al saber de la meyora de les fuercies revolucionaries. [[San Fernando del Valle de Catamarca|Catamarca]], [[San Miguel de Tucumán]] y [[Ciudá de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] reconocieron a la Xunta, anque nesta postrera espertaron delles tensiones ente partíos llocales.<ref>Acevedo (2001): 104-113.</ref> * '''[[Alto Perú]]''': en [[Potosí]], [[Cochabamba]], [[La Paz]] y [[Chuquisaca]], los cabildros nun llegaron a pronunciase, una y bones les autoridaes civil y militar torgar, refugando les pretensiones de la Xunta de Buenos Aires.<ref>Acevedo (2001): 121-123.</ref> * '''[[Intendencia del Paraguay]], [[Gobernación de les Misiones Guaraníes|Misiones]] y la [[Banda Oriental]]''': [[Asunción del Paraguay]]<ref>Acevedo (2001): 115-119.</ref> y [[Montevidéu]] desconocieron l'autoridá de la Xunta Gubernativa, reconociendo'l [[Conseyu de Rexencia]] establecíu en [[Cádiz]],<ref>{{cita llibru |autor=Reyes Abadie, Washington, Bruschera, Oscar H. y Melogno, Tabaré |títulu=El Ciclu Artiguista |editorial=Gordón |añu=1975 }}</ref> y estendieron el so poder, respeutivamente, por tol so territoriu d'influencia, llegando hasta Corrientes<ref>{{cita llibru |apellíu=Castello |nome=Antonio Emilio |títulu=Historia de Corrientes editorial=Plus ultra |añu=1991 |páxines= }}</ref> y l'este de l'actual [[provincia d'Entre Ríos]].<ref>{{cita llibru |autor=[[Beatriz Bosch|Bosch, Beatriz]] |títulu=Historia d'Entre Ríos editorial=Plus ultra |añu=1991 |páxines= }}</ref> Pela so parte, el cabildru de [[Amenorgamientu de Yapeyú|Yapeyú]] reconoció a la Xunta en nome de les [[Misiones xesuites guaraníes|Misiones guaraníticas]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Reyes Abadie |nome=Washington |apellíu2=Vázquez Romero |nome2=Andrés |títulu=Crónica xeneral del Uruguái |editorial=Ed. de la Banda Oriental |añu=1979 |volume=II |páxina=284 }}</ref> === Guerra d'Independencia === {{AP|Guerra d'Independencia de l'Arxentina}} [[Ficheru:Suipacha.jpg|thumb|right|250 px|La [[batalla de Suipacha]], primer victoria del [[Exércitu Arxentín]].]] El día 29 de mayu, la Xunta ordenó una reorganización xeneral de les fuercies de la capital y establecióse una rigorosa lleva de folgazanes y sacupaos pa cubrir les vacantes. A última hora, los primeres [[Historia del Exércitu Arxentín|exércitos]] de que dispunxeron los gobiernos d'El Ríu de la Plata aniciar nes milicies urbanes de Buenos Aires.<ref>Ruiz Moreno (2004): 71-75.</ref> Magar la tropa yera numberosa, nun tenía otra esperiencia que les Invasiones Ingleses, y los sos oficiales yeren tan inespertos como los soldaos. Los primeros comandantes fueron oficiales de graduación inferior, o civiles que los sos méritos nun taben rellacionaos cola capacidá militar sinón colos sos venceyos políticos y el so carisma personal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Halperín Donghi |nome=Tuliu |títulu=Revolución y guerra; formación d'una élite dirixente na adoarada Arxentina criolla |editorial=Sieglu XXI |añu=1979 |páxines=201-212 }}</ref> Ante'l peligru de la [[Contrarrevolución de Córdoba]] y nel Altu Perú, la Xunta unvió una [[Formación del Exércitu del Norte|Espedición Auxiliadora]] al Interior;<ref name="Bidondo1">{{cita llibru |apellíu=Bidondo |nome=Emilio |títulu=La espedición d'auxiliu a les provincies interiores (1810-1812) |editorial=Círculu Militar |añu=1987 }}</ref> los xefes revolucionarios de Córdoba fueron executaos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Groussac |nome=Paul |enllaceautor=Paul Groussac |títulu=Santiago de Liniers, Conde de Buenos Aires, 1753-1810 |editorial=Sopena |añu=1907 }}</ref> L'Exércitu Auxilar siguió'l so camín, tresformándose nel llamáu [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]] y llogrando el 7 de payares una victoria clave na [[batalla de Suipacha]], que —al pie de la [[Revolución de Cochabamba (1810)|revolución]] de [[Cochabamba]]— dexaron la ocupación de too l'Altu Perú. Los xefes realistes d'esa rexón tamién fueron executaos.<ref name="Bidondo1"/> El 26 de setiembre partió escontra'l Paraguay una segunda [[Espedición de Belgrano al Paraguay|espedición]], al mandu de [[Manuel Belgrano]], cola esperanza de que los paraguayos xuniérense bonalmente a la Revolución. Magar que la espedición fracasó, sirvió d'estímulu pal españíu de la [[Revolución de mayu de 1811]] n'Asunción, qu'empecipió'l procesu d'[[independencia del Paraguay]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Mitre |nome=Bartolomé |enllaceautor=Bartolomé Mitre |títulu=Historia de Belgrano, Tomu II |editorial=Estrada |añu=1947 |páxines= }}</ref> La escuadra española apostada en Montevideo [[primer bloquéu de Buenos Aires|bloquió]] el puertu de Buenos Aires en setiembre de 1810, pero la presión de la escuadra británica anuló los efeutos d'esta midida.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carranza |nome=Ángel Justiniano |enllaceautor=Ángel Justiniano Carranza |títulu=Campañes Navales de la República Arxentina, Volume I - Tomos 1 y 2 |editorial=Secretaría d'Estáu de Marina |añu=1962 |páxines=7-41 }}</ref> La Xunta entamó una escuadra naval, que punxo al mandu de [[Juan Bautista Azopardo]], a la qu'unvió en sofitu de Belgrano; la mesma foi dafechu destruyida nel [[Combate de San Nicolás]], demostrando la peligrosidá de la escuadra apostada en Montevideo.<ref>Carranza (1962).</ref> N'efeutu, non yá la escuadra realista demostró tar en condiciones de llanzar ataques sobre cualquier puntu de la mariña del [[ríu Paraná]], sinón qu'amás los realistes de Montevideo llograron [[Guerra de la Independencia n'Entre Ríos|ocupar dambes veres del ríu Uruguái]]<ref>{{cita llibru |apellíu=Reula |nome=Filiberto |títulu=Historia d'Entre Ríos: política, étnica, económica, social, cultural y moral, Volume 1 |añu=1963 |editorial=Castelví |páxines=118-259 }}</ref> y tola [[Banda Oriental]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Maiztegui Cases |nome=Lincoln R. |títulu=Orientales: una historia Política del Uruguái. Vol. 1: de los oríxenes a 1865 |añu=2004 |editorial=Planeta }}</ref> La situación na Banda Oriental camudó a partir del [[Berru de Asencio]] y l'asunción del mandu de los revolucionarios llocales per parte de [[José Artigas]]; ésti llogró una victoria completa na [[batalla de Les Piedres (1811)|batalla de Les Piedres]] y punxo [[Sitiu de Montevideo (1811)|sitiu a Montevideo]]. La ciudá aguantó exitosamente, principalmente gracies a la so escuadra, que la suministraba per vía fluvial.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ruiz Moreno |nome=Isidoro J. |títulu=Campañes militares arxentines, Tomu I |editorial=Emecé |añu=2004 |páxines=101-105 }}</ref> === De la Primer Xunta a la Xunta Grande === {{AP|Xunta Grande}} [[Ficheru:Cornelio Saavedra.jpg|thumb|right|180 px|[[Cornelio Saavedra]], presidente de la [[Primer Xunta]] y de la [[Xunta Grande]].]] A midida que la revolución consolidábase, [[Mariano Moreno]] adoptaba midíes cada vez más radicales, llegando a sostener una postura [[xacobinismu|xacobina]]; mientres un tiempu convenció de siguir esi aldu al restu de la Xunta, pero col pasu del tiempu prevaleció una postura más moderada, sostenida pol presidente Saavedra.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ruiz Guiñazú |nome=Enrique |títulu=El presidente Saavedra y el pueblu soberanu de 1810 |editorial=Estrada |añu=1960 }}</ref> A midida que llegaben los diputaos de les provincies del interior, Moreno reparó qu'éstos yeren partidarios de postures moderaes, de cuenta que consideró peligrosu dexa-yos incorporase a la Xunta, tal como se-yos prometiera na comunicación del 27 de mayu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ferla |nome=Salvador |títulu=Historia arxentina con drama y humor |editorial=Continente |añu=2006 |páxines=136-137 y 150-156 }}</ref> Per otru llau, yá que la Xunta adoptaba midíes que correspondíen a un Poder Executivo, pensó en crear un Poder Llexislativu y constituyente colos diputaos de les provincies. Finalmente, afirmaba qu'aumentar el númberu d'integrantes del executivu atentaría contra la unidá de criteriu y la rapidez de tomar de decisiones.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 210-213.</ref> Un conflictu ente Saavedra y Moreno, empecipiáu pel segundu al proponer la supresión de toa diferencia ente los vocales y el presidente, determinó la rotura ente los siguidores de dambos. Saavedra sofitó esa midida y de siguío axuntó a los diputaos del interior, pa resolver ente toos si los mesmos debíen o nun incorporase al gobiernu. Tres un intercambiu d'opiniones, la cuestión decidir por mediu d'una votación: con esceición del secretariu Pasu, los demás presentes —inclusive'l mesmu Moreno, qu'opinara lo contrario— aprobaron la incorporación de los diputaos del interior.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 204-215.</ref> Moreno presentó'l so arrenunciu, pero la mesma nun foi aceptada; solicitó entós una misión nel esterior, que-y foi concedida;<ref>Segreti (1980) Vol. I: 215.</ref> morrería n'alta mar unes selmanes más tarde. Integraos los diputaos el 18 d'avientu, la Xunta caltuvo'l so nome y funciones, anque la tradición consideró que foi otru gobiernu, conocíu col nome de '''[[Xunta Grande]]'''.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 215-218.</ref> La direición política de la Xunta foi exercida principalmente pol [[Gregorio Funes|Deán Funes]]. Ente les sos midíes más importante tuvo la creación de xuntes de gobiernu provinciales.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 220-222.</ref> Los grupos partidarios de Moreno acusaron al gobiernu de lentitú nes sos decisiones, y proyeutaron volver al tomar el control del gobiernu. Aconceyaos na llamada [[Sociedá Patriótica (Arxentina)|Sociedá Patriótica]], espublizaron proclames contraries al gobiernu y prepararon la eleición de nuevos diputaos porteños, pa compensar la preeminencia provinciana.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 223-231.</ref> El 5 d'abril de 1811, [[Revolución del 5 y 6 d'abril de 1811|una manifestación]] de les clases medies y baxes de Buenos Aires forzó a la Xunta a espulsar a los diputaos morenistas, y alzó a [[Joaquín Campana]] al cargu de secretariu qu'ocupara Moreno. Dende esi puestu, Campana llevó alantre midíes más radicales que les promovíes por Funes, tales como la persecución sistemática de los españoles peninsulares, pero tamién menguó la dependencia del gobiernu de la presión exercida por [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña|Gran Bretaña]].<ref>{{cita publicación |autor=Ferla, Salvador |títulu=El primer 17 d'ochobre |publicación=Tou ye Historia |númberu=54 |añu= }}</ref> === Derrota militar y tresformamientu del gobiernu === {{AP|Guerra d'Independencia de l'Arxentina}} Nel Altu Perú la situación paecía consolidada, pero l'Exércitu fracasó n'estender la so aición revolucionaria al [[Virreinatu de Perú]], amás de roblase un armisticiu que dio ventayes al [[Exércitu Real de Perú]]; ésti contraatacó, llogrando una victoria clave na [[batalla de Huaqui]], del 20 de xunu de 1811,<ref>{{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Batalles pola llibertá |editorial=Aguilar |añu=2005 |páxines=197-206 }}</ref> y en pocos meses recuperaron tola rexón. Los revolucionarios tuvieron de retirase hasta Jujuy.<ref>{{cita publicación |autor=Ferla, Salvador |títulu=Huaqui, el desastre inicial |publicación Toa ye Historia |númberu=125 |añu= }}</ref> El 15 de xunetu, la escuadra española [[Primer Bombardéu de Buenos Aires (1811)|bombardeó la mariña de Buenos Aires]], y anque nun causó daños materiales xeneró muncha esmolición.<ref>Carranza (1962): 104-106.</ref> Pocos díes dempués, fuercies [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|portugueses]] [[Invasión portuguesa de 1811|ocuparon el norte de la Banda Oriental]].<ref>{{cita web |url=http://www.ahimtb.org.br/confliext7.htm |títulu=A campanha do exército pacificador da Banda Oriental 1811-1812 |autor= |obra=Academia de História Militar Terrestre do Brasil |idioma=portugués }}</ref> La situación paecía insostenible, y la Xunta reaccionó empecipiando tratativas col gobiernu realista de Montevideo.<ref>Ferla (2006): 195-196.</ref> Amás de l'acumuladura de derrotes en tolos frentes —nel Paraguay, nel Ríu de la Plata, nel Norte y na Banda Oriental— la Xunta tenía de faer frente a la oposición de los porteños a ser dirixíos por provincianos. Al tener noticies de la defección del comandante del Exércitu del Norte, Saavedra partió escontra Jujuy, pa faese cargu del mesmu. Alloñáu Saavedra, la oposición del Cabildru porteño aumentó de tonu, colo que se llogró la espulsión y arrestu de Campana. Faltándo-y dambos conductores, la Xunta foi primida pa crear un poder executivo, calteniendo para sí'l llexislativu.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 243-249.</ref> El 22 de setiembre fundóse un Supremu Gobiernu, formáu por trés miembros, que darréu sería conocíu como'l [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]].<ref>Segreti (1980) Vol. I: 249-252.</ref> == El Primer Triunviratu (1811-1812) == {{AP|Primer Triunviratu (Arxentina)|l1=Primer Triunviratu}} [[Ficheru:Bernardino Rivadavia 2.jpg|thumb|right|180 px|Anque namái foi'l so secretariu, [[Bernardino Rivadavia]] foi l'ideólogu del [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]].]] El nuevu gobiernu asumió'l 23 de setiembre de 1811, integráu por [[Feliciano Antonio Chiclana|Feliciano Chiclana]], [[Juan José Paso]] y [[Manuel de Sarratea]], con [[Bernardino Rivadavia]], [[José Julián Pérez]] y [[Nicolás Herrera]] como secretarios. Llevó alantre una política muncho más prudente tocantes a la guerra,<ref>{{cita llibru |apellíu=Caviasca |nome=Guillermo |títulu=La guerra de la independencia: una revolución posible |editorial=El Ríu Suena |añu=2011 |páxines=126-135 }}</ref> prefiriendo les soluciones diplomátiques a les béliques.<ref name="HCZ">{{cita llibru |apellíu=Horowicz |nome=Alejandro |títulu=El país qu'españó. Antecedentes pa una historia arxentina (1806-1820) |editorial=Suramericana |añu=2004 }}</ref> Inclusive reforzó les menciones a la fidelidá a Fernandu VII, que fueren parcialmente abandonaes, y tamién retardó la definición de la tema de la independencia y la Constitución.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 253.</ref> Cuando'l xeneral Belgrano creó una [[Bandera Arxentina|bandera nacional]], ordenólu destruyila y amenació con sancionalo por ello.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.manuelbelgrano.gov.ar/bandera_creacion_bandera.htm |títulu=Creación de la Bandera Nacional |obra=Institutu Nacional Belgraniano |cita=...dispunxo esti gobiernu que suxetando La vuesa Señoría los sos conceutos á mirar que reglen les determinaciones con qu'él se conduz, faiga pasar como una traza d'entusiasmu'l sucesu de la bandera blanco y celeste enarboliada, despintándola disimuladamente y subrogándola cola que se -y envia, que ye la qu'hasta agora s'usa nesta fortaleza, y que fai'l centru del Estáu; procurando d'equí p'arriba nun prevenir les deliberaciones del gobiernu en materia de tanta importancia (...) pero debe igualmente preveni-y qu'ésta va ser la última vegada que va sacrificar hasta tan altu puntu los respetos de la so autoridá y los intereses de la Nación… }} |2=http://www.manuelbelgrano.gov.ar/bandera_creacion_bandera.htm |bot=InternetArchiveBot }}</ref> La Xunta Grande, conocida dende entós como Xunta Conservadora, ellaboró un documentu pa establecer la división de poderes y les atribuciones de cada poder, redactando'l 22 d'ochobre de 1811 un [[Reglamentu de división de poderes de 1811 d'Arxentina|Reglamentu de división de poderes]]. El Poder Executivo se delegaba nel Triunviratu, que respondía ante la Xunta Conservadora. El Triunviratu ignoró'l Reglamentu Orgánicu y reemplazar por un [[Estatutu Provisional de 1811 d'Arxentina|Estatutu provisional]], asumiendo la totalidá del gobiernu.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 253-261.</ref> Poco dempués españó'l [[Motín de les Trences]], sangrientamente reprimíu, que decidió al gobiernu a eslleir la Xunta y espulsar a los diputaos provinciales de la capital.<ref>{{cita publicación |autor=Bra, Gerardo |títulu=El Motín de les Trences |publicación Toa ye Historia |númberu=187 |añu= }}</ref> El Triunviratu asumió la totalidá del gobiernu ensin consultar n'absolutu a les ciudaes del interior; eslleió les Xuntes de gobiernu provinciales y nomó los sos gobernadores d'ente'l so círculu políticu, entamando un [[estáu unitariu]] y centralista.<ref>{{cita llibru |apellíu=Segreti |nome=Carlos S. A. |títulu=El unitarismu arxentín; notes pal so estudiu na etapa 1810-1819 |editorial=A-Z |añu=1991 |páxines=44-45 }}</ref> Pero tamién arbitrariu: impunxo una ríxida censura y ordenó la persecución de los sos enemigos porteños, sobremanera Saavedra y Campana. Magar axuntó una Asamblea nacional, escoyó a los diputaos porteños y a gran parte de los del interior, ensin consultar a los sos respeutivos cabildros. Apenes axuntada l'Asamblea, ésta declaróse "soberana", lo cual bastó por que'l gobiernu declarar disuelta.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 258-267.</ref> Nel mes de xunetu afayó una combalechadura pa una reaición españolista, que foi reprimida cola prisión de centenares de persones y el fusilamiento de más de trenta persones tres un xuiciu sumariu ya irregular, ente ellos [[Martín de Álzaga]], héroe de les Invasiones Ingleses, con quien el secretariu Rivadavia tenía agravios personales.<ref>{{cita llibru |apellíu=Lozier Almazán |nome=Bernardo |títulu=Martín de Alzaga |editorial=Ciudá Arxentina |añu=1998 }}</ref> Mientres el so mandatu la oposición entamóse en redol a la [[Loxa Lautaro]], una sociedá secreta con oxetivos claramente independentistes, presidida por [[Carlos María de Alvear]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Piccirilli |nome=Ricardo |títulu=San Martín y la Loxa Lautaro |editorial=Comisión Nacional de Museos, Monumentos y Llugares Históricos |añu=1958 }}</ref> === La diplomacia de la Revolución === A otru día d'instalada, la Xunta recibió al xefe de la estación naval nel Ríu de la Plata, a quien se-y garantizó la llealtá al rei español. Una carta a [[Lord Strangford]], cónsul del [[Reinu Xuníu]] en [[Rio de Janeiro]], y una misión en [[Londres]], al cargu de [[Matías Irigoyen]] fueron los primeros actos de la diplomacia revolucionaria. La so resultancia dexó en claro la intención de [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Gran Bretaña]] d'ayudar a los revolucionarios ensin romper con España, cola cual tenía importantes vinculaciones económiques. Esa política sería caltenida mientres quince años. Los británicos refugaron el [[Primer bloquéu de Buenos Aires|bloquio español de Buenos Aires]] y siguieron comerciando con esa ciudá, pero coles mesmes primieron por que la Xunta abstener de declarar la independencia.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 147-158.</ref> Tamién se llevaron a cabo negociaciones que llevaron a les aliances colos procesos revolucionarios de los demás países llatinoamericanos; especialmente importante fueron les rellaciones con [[Chile]], que s'empecipiaron poques selmanes dempués d'empecipiáu'l [[Independencia de Chile|proceso d'independencia]] d'esi país, con dos propuesta de trataos d'alianza y comerciu, que nun fueron roblaos.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 181-187.</ref> En 1811, esi país collaboraría cola guerra d'independencia d'El Ríu de la Plata con una [[Espedición Auxiliadora Chilena|División Auxiliadora]], xestu que dos años más tarde sería retribuido cola unviada del [[Batallón d'Auxiliares Arxentinos]] a Chile.<ref name="RFRB">{{cita llibru |apellíu=Ferrero |nome=Roberto A. |apellíu2=Bravu |nome2=Rocier |títulu=Córdoba y los auxiliares arxentinos de 1813|editorial=Asociación Cultural "La Vuelta del Guerrero" |añu=1999 }}</ref> Tamién s'empecipiaron rellaciones diplomátiques colos [[Estaos Xuníos]], qu'unviaron un cónsul a Buenos Aires; con esti país les rellaciones fueron esencialmente comerciales.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 190-198.</ref> Les derrotes del añu 1811 obligaron de primeres a la Xunta Grande y depués al Primer Triunviratu a entablar rellaciones conciliadores, ya inclusive se pretendió dalguna forma d'avenimientu pacíficu coles autoridaes españoles, en cuenta de una autonomía política llindada pal territoriu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Busaniche |nome=José Luis |títulu=Historia arxentina |editorial=Cortil-Hachette |añu=1969 |páxines=329-333 }}</ref> Belgrano llogró la firma d'un [[Tratáu confederal ente les xuntes d'Asunción y Buenos Aires|tratáu col Paraguay]], pol que s'establecía una confederación ente dambos gobiernos;<ref>{{cita llibru |apellíu=Flórez |nome=Adolfo |títulu=Estudio cronolóxicu sobre los gobernantes del continente americanu dende la más remota antigüedá hasta'l presente añu |editorial=F. Pontón |añu=1888 |páxines=257-261 }}</ref> la intención del dirixente paraguayu [[Gaspar Rodríguez de Francia]] de dixebrar al Paraguay de la obediencia de Buenos Aires y la insistencia de los gobiernos porteños en someter a les provincies a una dependencia absoluta del gobiernu central impunxeron al Paraguay una política aislacionista que lo caltuvo al marxe de la guerra pola independencia. Más palantre, el Paraguay manifestaría cada vez más claramente [[Independencia del Paraguay|la so negativa a formar parte]] de les Provincies Xuníes,<ref>{{cita web |url=http://biblioteca.clacso.edu.ar//ar/llibros/critica/nro5/VILABOY.pdf |títulu=El Paraguay del Doctor Francia |autor=Guerra Vilaboy, Sergio |obra=Biblioteca Virtual de Clacso (Conseyu Llatinoamericanu de Ciencies Sociales) }}</ref> anque non [[Acta de la Independencia del Paraguay|declaró formalmente la so independencia]] hasta tres décades más tarde.<ref>{{cita llibru |apellíu=Scavone Yegros |nome=Ricardo |títulu=La Declaración de la Independencia del Paraguay |editorial=Servilibro |allugamientu=Asunción del Paraguay |añu=2011 }}</ref> Siguiendo les negociaciones empecipiaes pola Xunta, el Triunviratu robló un armisticiu col gobiernu de Montevideo, pol cual les tropes independentistes abandonaben la Banda Oriental y la metá oriental d'Entre Ríos.<ref>{{cita publicación |autor=Scenna, Miguel Ángel |títulu=Arxentinos y españoles |publicación Toa ye Historia |númberu=129 |añu=1978 }}</ref> Artigas refugó l'alcuerdu y treslladóse con gran parte de la población oriental a la mariña occidental del ríu Uruguái, episodiu conocíu como'l [[Éxodu Oriental]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Reyes Abadie |nome=Washington |títulu=Artigas y el federalismu nel Ríu de la Plata editorial=Hyspamérica |añu=1986 |páxines=84-88 }}</ref> Por un tiempu, la defensa de la Banda Oriental quedó al cargu de les partíes irregulares comandadas por Artigas; les pretensión del gobiernu porteño d'obligalo a sometese a la so autoridá creó les primeres fregadures ente los orientales y porteños.<ref name="Dumrauf">{{cita publicación |apellíu=Dumrauf |nome=Clemente |títulu=El xeniu maléfico de Artigas |publicación Toa ye Historia |númberu=74 |añu= }}</ref> === La Batalla de Tucumán y les sos consecuencies === {{AP|batalla de Tucumán}} [[Ficheru:Batalla de Tucumán.jpg|thumb|right|250 px|La [[batalla de Tucumán]].]] Non tol Altu Perú taba controláu polos realistes: distintos grupos guerrilleros, conocíos col nome de [[Republiquetas]], controlaben delles rexones del mesmu, anque enagora nun controlaben ciudá dalguna.<ref>{{cita llibru |apellíu=Mitre |nome=Bartolomé |títulu=Historia de Belgrano y de la independencia arxentina |editorial=Lajouane |añu=1887 |páxina=329 }}</ref> Sicasí, en conquistando les ciudaes altoperuanas, un exércitu realista invadió'l [[NOA|Norte]] de l'actual Arxentina; el Triunviratu ordenó al xeneral Belgrano, xefe del Exércitu del Norte, retirase hasta Córdoba. Belgrano empecipió la maniobra col llamáu [[Éxodu Jujeño]];<ref>{{cita web |url=http://www.portaldesalta.gov.ar/exodo.htm |títulu=L'Éxodu Jujeño |obra=Portal de Salta |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180823173149/http://www.portaldesalta.gov.ar/exodo.htm |fechaarchivu=2018-08-23 }}</ref> pero, al llegar a les cercaníes de [[San Miguel de Tucumán]], foi persuadíu pola población llocal de presentar batalla. Desobedeciendo les órdenes recibíes, Belgrano llogró una importante victoria na [[batalla de Tucumán]], forzando a los invasores a recular.<ref>Ruiz Moreno (2004): 138-143.</ref> La noticia de la victoria de Tucumán —d'acordies con munchos historiadores, la más importante de la guerra d'independencia—<ref group="*">Ruiz Moreno, en ''Campañes militares arxentines'', la llapada "batalla de la Soberanía".</ref> causó en Buenos Aires un enorme descreitu pal gobiernu qu'ordenara la retirada hasta Córdoba. Un golpe d'estáu protagonizáu pol coronel [[José de San Martín]] derrocó al Triunviratu y reemplazar pol llamáu [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]], integráu por [[Nicolás Rodríguez Peña]], [[Antonio Álvarez Jonte]] y [[Juan José Paso]], qu'asumió'l 8 d'ochobre de 1812.<ref>{{cita publicación |apellíu=Fernández |nome=Alejandro |apellíu2=Jáuregui |nome2=Aníbal |apellíu3=Roldán |nome3=Darío |títulu=Un golpe militar nel camín escontra la independencia |publicación Toa ye Historia |númberu=192 |añu= }}</ref> [[Ficheru:TUCUMAN-1812.jpg|miniaturadeimagen|Cabildru ya Ilesia de San Francisco, Tucumán escontra 1812 mientres el gobiernu del Xeneral Manuel Belgrano (oleu actual).]] == La dómina de l'Asamblea == El Segundu Triunviratu y el primer Direutoriu tuvieron una actitú más decidida na defensa militar del nuevu estáu y na pretensión de reconstruyir el Virreinatu, y unviaron poderosos refuerzos tanto al Exércitu del Norte como a les tropes aparcaes na Banda Oriental.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ferrer |nome=Jorge A. |títulu=Brigadier xeneral don José Casimiro Rondeau |editorial=Ciudá Arxentina |añu=1997 |páxines= }}</ref> La disposición más importante del Triunviratu foi la convocatoria a l'[[Asamblea del Añu XIII|Asamblea Xeneral Constituyente de 1813]]. Tamién unvió una misión a les provincies del Interior, que camudó les autoridaes de les ciudaes y provincies, reemplazando a los funcionarios adictos al gobiernu anterior o a faiciones autonomistes llocales por otros, adictos a la Loxa Lautaro.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 298-304.</ref> === L'Asamblea Xeneral Constituyente === {{AP|Asamblea del Añu XIII}} L'Asamblea formar por disposición del Segundu Triunviratu, asumiendo l'exerciciu de la soberanía y la representación de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]. Tanto'l periodu del Segundu Triunviratu, como de los dos primeros [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata Direutor Supremos]] tuvieron signados pola actuación de la Loxa Lautaro, que dirixó la so política interna, internacional y militar.<ref>Piccirilli (1958).</ref> Desenvolvióse una obra llexislativa tendiente a reafitar la soberanía del Estáu, tomando midíes como'l reemplazu del sellu real y l'escudu d'armes per unu propiu; aprobó una única Marcha Nacional —l'actual [[Himnu Nacional Arxentín]]— y ordenó l'acuñamientu de monedes colos símbolos del nuevu Estáu. Per otra parte, prohibió l'usu de tormentos, suprimió los títulos de nobleza, abolió'l Tribunal de la [[Inquisición]] y declaró la [[llibertá de banduyos]], pola que los fíos d'esclavos pasaben a ser llibres. Tamién reorganizó'l Poder Xudicial y na so sesión del 27 de febreru de [[1813]] aprobó'l [[Estatutu del Supremu Poder Executivu d'Arxentina de 1813|Estatutu del Supremu Poder Executivu]], por aciu el cual entamóse'l Poder Executivo y afitáronse les sos facultaes, reemplazando nesa forma al Estatutu Provisional de 1811.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 282-290.</ref> Col pasu del tiempu, la situación n'España foise revirtiendo, hasta que Fernandu VII [[Restauración absolutista n'España|tornó al tronu]] español. La política francamente [[absolutismu|absolutista]] del rei traía tamién una actitú más agresiva en contra de los estaos independizaos del [[Imperiu español|imperiu]], refugando cualquier arreglu que nun significara una completa vuelta a l'anterior situación de dependencia colonial absoluta.<ref>{{cita llibru |apellíu=Goñi Demarchi |nome=Carlos A. |apellíu2=Scala |nome2=José Nicolás |títulu=La Diplomacia arxentina y la restauración de Fernandu VII |editorial=Institutu del Serviciu Esterior de la Nación |añu=1968 }}</ref> L'Asamblea tuvo d'encarar divisiones internes al respeutive de la nueva situación: una posición encabezada por [[Carlos María de Alvear|Alvear]] sostenía la necesidá d'axustar con Fernandu VII; proponía retardar la declaración de la Independencia y la definición de la forma de gobiernu y sofitaben el centralismu. [[José de San Martín|San Martín]] lideraba la otra posición, proponía declarar la Independencia, reorganizar l'exércitu y combatir a los españoles; yera tamién centralista, pero taba dispuestu a axustar colos caudiellos llocales de les provincies.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 290-291.</ref> [[José Gervasio Artigas|Artigas]], caudiellu de la [[Banda Oriental]], entamó un Congresu en 1813. Nésti decidió reconocer a l'Asamblea y unviar seis diputaos, con [[instrucciones del añu XIII|instrucciones específiques]], que sosteníen un proyeutu políticu distintu al de Buenos Aires, rexíes polos principios d'Independencia, [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu]] y [[república]] no político; llibertá de comerciu ya igualdá de puertos no económico. Queríen que'l gobiernu central tuviera fora de Buenos Aires y que los gobiernos llocales caltuvieren el derechu a la so propia alministración.<ref>{{cita web |url=http://www.artigas.org.uy/fichas/artigas/artigas_instrucciones_03.html |títulu=Les Instrucciones del Añu XIII |obra=La Biblioteca Artiguista |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120608002338/http://www.artigas.org.uy/fichas/artigas/artigas_instrucciones_03.html |fechaarchivu=2012-06-08 }}</ref> Los diputaos orientales fueron refugaos por nun haber sío escoyíos na forma establecida nel decretu de convocatoria. Magar la razón remanada yera formalmente correuta, xeneralmente acéptase que respondía a diferencies polítiques y a cierta medrana pola formación d'un bloque opositor a los siguidores de Alvear.<ref>{{cita web |url=http://www.artigas.org.uy/fichas/artigas/artigas_instrucciones_09.html |títulu=Refugo de los diputaos |obra=La Biblioteca Artiguista }}</ref> A principios del añu siguiente, eses desavenencies llevaríen a les primeres [[guerres civiles arxentines]]. === La guerra en 1813 === [[Ficheru:San Lorenzo.jpg|thumb|right|250 px|[[Combate de San Llorienzo]], del 3 de febreru de [[1813]].]] El 20 d'ochobre de 1812, l'exércitu patriota punxo nuevamente [[Sitiu de Montevideo (1812-1814)|sitiu a Montevideo]], y once díes más tarde llograron la victoria del [[batalla de Cerrito|Cerrito]].<ref name="Ferrer_1">Ferrer (1997).</ref> La ciudá sitiada pudo aguantar por cuenta de la so indiscutible superioridá naval y a los refuerzos recibíos,<ref>{{cita publicación |apellíu=Heredia |nome=Edmundo |títulu=Expedición reconquistadores españoles al Ríu de la Plata (1811-1814) |publicación Toa ye Historia |númberu=201 |añu= }}</ref> pero los sos defensores nun volveríen intentar defendese en tierra.<ref name="Beretta">{{cita publicación |apellíu=Beretta Curi |nome=Alcides |títulu=Montevideo, la ciudá realista |publicación Toa ye Historia |númberu=169 |añu= }}</ref> A principios de 1813, les fuercies de Artigas sumáronse tamién al sito.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |títulu=Los caudiellos editorial=Peña Lillo |añu=1971 |páxina= }}</ref> Los realistes llanzaron socesivos ataques a la mariña de los ríos Uruguái y Paraná, qu'escalaron impunemente hasta qu'una sonora victoria de los [[Granaderos a caballu]] del coronel [[José de San Martín]] nel [[Combate de San Llorienzo]], el 3 de febreru de [[1813]], tornar pa nueves incursiones.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 157-158.</ref> De magar, la ciudá tuvo de bastase a sigo mesma.<ref name="Beretta"/> [[Ficheru:Battle of Salta.jpg|thumb|right|250 px|La [[batalla de Salta]].]] Tamién nel norte, l'añu 1813 empecipiar con una ofensiva masiva: en xurando llealtá a la Bandera a veres del [[ríu Juramento]], l'Exércitu del Norte a órdenes de Belgrano llogró una completa victoria na [[batalla de Salta]], el día 20 de febreru. Tol exércitu enemigu cayó en manes patriotes; imposibilitáu de controlar 3200 prisioneros, Belgrano poner en llibertá a cambéu del xuramentu de nun volver tomar les armes contra les Provincies Xuníes.<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/533672/sociedad/gloriosa-victoria-20-febreru.html |títulu=La gloriosa victoria del 20 de febreru |autor=Floria, Carlos y García Belsunce, César, citaos por Páez de la Torre, Carlos (h) |obra=La Gazeta Federal |fecha=20 de febreru de 2013 }}</ref> Poco dempués, l'exércitu empecipió la [[segunda espedición auxiliadora al Altu Perú]] al mandu de 3500 homes, llogrando controlar Potosí y Chuquisaca. Pero'l nuevu xefe realista, [[Joaquín de la Pezuela]], ganar el 1 d'ochobre en [[batalla de Vilcapugio|Vilcapugio]] y el 14 de payares n'[[batalla de Ayohuma|Ayohuma]].<ref>Camogli (2005): 232-244.</ref> De cuenta que Belgrano viose obligáu a retirase hasta Salta, onde apurrió'l mandu del Exércitu del Norte al so nuevu comandante, José de San Martín, nel mes de xineru de 1814.<ref>{{cita llibru |apellíu=Benencia |nome=Julio Arturo |títulu=Cómo San Martín y Belgrano nun se conocieron en Yatasto |editorial=Plus ultra |añu=1973 }}</ref> Debíu al refugu porteño a l'autonomía oriental, el 20 de xineru Artigas abandonó'l sitiu de Montevideo, siguíu por gran cantidá de tropes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Reyes Abadie |nome=Washington |títulu=Artigas y el federalismu nel Ríu de la Plata editorial=Hyspamérica |añu=1974 |edición=1986 |páxina=175 }}</ref> === Direutoriu de Posadas === [[Ficheru:Gervasio Posadas.jpg|180px|thumb|right|[[Gervasio Antonio de Posadas]], primer [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]].]] Apurada pola derrota nel Altu Perú y les disidencies na Mariña, ya impulsada pola so propia enclín a la concentración del poder, l'Asamblea decidió crear un executivu uninominal, col nome de [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]], nomando pa esi cargu a [[Gervasio Antonio de Posadas]]. Ésti dedicó tolos sos esfuercios a ocupar Montevideo, col fin d'evitar que sirviera como puertu de llegada de fuercies reconquistadores españoles.<ref>{{cita llibru |apellíu=Halperín Donghi |nome=Tuliu |títulu=Reforma y disolución de los imperios ibéricos |editorial='Alianza |allugamientu=Madrid |añu=1985 |páxina=131 }}</ref> [[Ficheru:JoseMurature 1865 Martin Garcia MNN.jpg|thumb|right|250 px|A partir del [[Combate de Martín García (1814)|Combate de Martín García]] revirtióse la superioridá naval española nel Ríu de la Plata.]] Los sitiaos de Montevideo nun atolenaren a aprovechar la oportunidá de contraatacar que-yos dio'l retiru de Artigas. Sería la postrera, yá que nesi mesmu momentu taba formándose una escuadra patriota p'apostar a los realistes el control de los ríos interiores y l'estuariu de la Plata, al mandu de marinos estranxeros, incluyíu'l so comandante, l'[[Irlanda|irlandés]] [[Guillermo Brown]]. Empecipiada la [[Campaña Naval de 1814|campaña naval]], Brown ganó a los realistes nel [[Combate de Martín García (1814)|Combate de Martín García]], nel mes de marzu, y nuevamente nel [[Combate naval del Bucéu]], del 15 y 17 de mayu; la mayor parte de los buques realistes fueron prindaos o destruyíos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carranza |nome=Ángel Justiniano |títulu=Campañes Navales de la República Arxentina, Volume I |editorial=Secretaría d'Estáu de Marina |añu=1962 }}</ref> El cercu sobre Montevideo taba completu: Posadas unvió 1500 homes pa reforzar el sitiu de Montevideo, al mandu del so sobrín Alvear, que reemplazó a Rondeau hores dempués de la victoria de Brown. Empecipiaes les negociaciones con Montevideo, llegar a un alcuerdu pa la entrega pacífica de la plaza; alcuerdu que foi rotu pol mesmu Alvear, qu'ocupó Montevideo ensin resistencia, aprovechando'l desconciertu causáu pol tratáu, el 23 de mayu.<ref>{{cita llibru |títulu=Homenaxe al Xeneral Carlos María de Alvear nel 2 do. Centenariu de la so Nacencia editorial=Comisión d'Homenaxe |añu=1990 |páxines=50-68 }}</ref> L'exércitu apoderar d'una enorme cantidá de tropes y armamentu.<ref>Ruiz Moreno (2004): 180.</ref> La cayida de Montevideo significó'l fin de l'amenaza realista sobre'l Ríu de la Plata, que durara cuatro años. Pero la escuadra foi desmantelada p'atayar deldes. Una gran espedición de 10&nbsp;600 homes fuera preparada pa retomar el Ríu de la Plata, pero la perda de Montevideo, xunto a la negativa portuguesa a dexa-y desembarcar y suministrase en Brasil,<ref name="HCZ"/> obligaron a esviala en direición a [[Capitanía Xeneral de Venezuela|Venezuela]].<ref>Mariano Torrente, ''Historia de la revolución hispano-americana''.</ref> Nel frente norte, l'exércitu realista empezó la so meyora escontra'l sur, dexando a tropes de reserva la llucha contra les republiquetas; cosa que nun llograron, yá que, tres la victoria na [[batalla de La Florida]], éstes llograron controlar Santa Cruz de la Sierra y Cochabamba.<ref>{{cita llibru |apellíu=Bidondo |nome=Emilio |títulu=La guerra de la independencia nel Altu Perú |editorial=Círculu Militar |añu=1979 }}</ref> Sicasí, Salta y Jujuy fueron ocupaes, mientres San Martín reorganizaba'l so exércitu en San Miguel de Tucumán. Si los realistes nun llograron avanzar más, foi pola decidida defensa que-y opunxeron los [[gauchos de Güemes|gauchos]] de [[Martín Miguel de Güemes|Güemes]], que llevaron alantre la llamada [[Guerra Gaucha]]; guerra irregular y netamente defensiva, pero que folió a los invasores al puntu de torgar siguir la so meyora.<ref name="Matu">{{cita llibru |apellíu=Mata |nome=Sara Emilia |títulu=Los gauchos de Güemes |editorial=Suramericana |añu=2008 }}</ref> Por razones de salú, y convencíu de la imposibilidá de ganar decisivamente a los realistes nel Altu Perú, a mediaos d'esi añu San Martín arrenunció al mandu del Exércitu del Norte. Nel so llugar, Posadas unvió a [[José Rondeau]], llevando consigo les fuercies que participaren nel sitiu y parte de les rindíes de Montevideo.<ref name="Ferrer_1">Ferrer (1997).</ref> A mediaos de 1814 españó la [[Rebelión del Cuzco]], que s'estendió dende [[Cuzco|esa ciudá]] a munches provincies vecines, ocupando [[Ayacucho]], [[Arequipa]] y [[La Paz]]; nel mes d'agostu, l'exércitu realista reculó escontra l'Altu Perú. L'Exércitu del Norte nun pudo aprovechar la inestimable oportunidá por cuenta de que tardó demasiáu n'enterase de lo que pasaba, y a la so propia incapacidá operativa.<ref name="Ferrer_1">Ferrer (1997).</ref> Hubo otres dos razones pa la inmovilidá del Exércitu: de primeres, esperaben refuerzos de les tropes de Montevideo, que tardaron demasiao tiempu en llegar. Per otru llau, en [[Chile]] los realistes taben faciendo grandes progresos: tres la [[batalla de Rancagua]], del 2 d'ochobre, el país enteru cayó nes sos manes.<ref>{{cita web |url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0000277.pdf |títulu=Desastre de Rancagua y fuga a Mendoza. Abdicación y destierro |autor=Edwards, Agustín |obra=Memoria Chilena }}</ref> === Entamu de les guerres civiles === {{AP|Guerra ente Artigas y el Direutoriu}} [[Ficheru:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|thumb|180px|[[José Artigas|Artigas]] na Ciudadela, oleu de [[Juan Manuel Blanes]].]] Artigas retirárase del sitiu con un oxetivu claru: entamar militar y políticamente a los pueblos que s'oponíen a la concentración del poder en manes del Direutoriu.<ref>Reyes Abadie (1986): 175.</ref> Yá dende la dómina del Exiliu Oriental tuviera fregadures colos representantes del poder central,<ref name="Dumrauf"/> y el so prestíu como [[caudiellu]] estendiérase al [[provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]] —una denominación imprecisa pa los territorios dependientes de Buenos Aires allugaos ente'l Paraná y l'Uruguái— y les vecines [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] y [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]]. Pocos díes dempués del retiru de Artigas, les poblaciones del interior entrerriano espulsaron a les fuercies nacionales nel [[combate d'El Espinillo]], y una revuelta llevó al poder a [[Juan Bautista Méndez]] en Corrientes.<ref>Serrano (1996): 30-32.</ref> Posadas respondió declarando la creación de les provincies d'Entre Ríos y Corrientes, anque dafechu dependiente del poder central.<ref>{{cita llibru |apellíu=López Rosas |nome=José Rafael |títulu=Ente la monarquía y la república (1815-1820) |serie=Memorial de la Patria editorial=La Bastilla |añu=1981 |páxina=17 }}</ref> Los federales pretendíen l'autonomía, de cuenta que la guerra civil enfoscó: a mediaos de 1814, los [[Partíu Federal (Arxentina)|federales]] controlaben les provincies d'[[provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] y [[provincia de Misiones|Misiones]], amás de bona parte del interior de la [[Banda Oriental]].<ref>Segreti (1980) Vol. I: 326-339.</ref> Tres la captura de Montevideo, Alvear llanzó socesivos ataques dientro de la Banda Oriental, llogrando moderaes meyores y una importante victoria en [[batalla de Marmarajá|Marmarajá]]. Pero en xineru de 1815 los direutoriales fueron dafechu ganaos na [[batalla de Guayabos]].<ref>Serrano (1996): 39-45.</ref> El nuevu Direutor Supremu, Alvear, apurrió Montevideo a los federales y dio la independencia a la Banda Oriental; pero la ufierta foi refugada.<ref>Serrano (1996): 47-50.</ref> En marzu d'esi añu españó una revolución federal en [[Santa Fe (capital)|Santa Fe]], que llevó al gobiernu al [[estancia|estanciero]] [[Francisco Candioti]]. En respuesta, Alvear unvió a un exércitu a ocupar esa ciudá;<ref>{{cita llibru |apellíu=Gianello |nome=Leoncio |títulu=Historia de Santa Fe |editorial=Plus ultra |añu=1988 |páxines=195-197 }}</ref> mientres l'exércitu taba en marcha, tamién la provincia de Córdoba [[primer federalismu cordobés|xunir al federalismu]], nomando gobernador a [[José Javier Díaz]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Díaz de Molina |nome=Alfredo |títulu=El coronel José Javier Díaz y la verdá histórica |editorial=Plateru |añu=1984 |páxines=35 y ss. }}</ref> === Direutoriu de Alvear === [[Ficheru:CarlosAlvearcolor.jpg|thumb|right|180 px|[[Carlos María de Alvear]].]] A fines de 1814, cuando l'Exércitu del Norte taba llistu pa partir escontra l'Altiplanu, Posadas ordenó'l so reemplazu por Alvear. La oficialidá sublevóse y decidió sostener a Rondeau, lo cual llevó a Posadas a arrenunciar. Alvear tornó apresuradamente a la capital y llogró que l'Asamblea nomar Direutor Supremu y -y delegara parte de les sos atribuciones; nunca se volvería a axuntar.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 327-331.</ref> Alvear dedicar a intentar fortalecer la so posición interna na capital, cuntando con un poderosu exércitu de reserva na capital. El curtiu periodu del so gobiernu carauterizar pol despotismu. Decidíu a caltenese pola fuercia dispunxo la pena de muerte pa quien s'opunxera a la so autoridá o formulara crítiques al so gobiernu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Beruti |nome=Juan Manuel |enllaceautor=Juan Manuel Beruti |títulu=Memories Interesaes |editorial=Emecé |añu=2001 }}</ref> Intentó tamién anonadar la influencia de San Martín, reemplazándolo como gobernador de [[Intendencia de Cuyo|Cuyo]], anque fracasó nel so intentu.<ref>Ruiz Moreno (2004): 183.</ref> A lo último, l'Exércitu del Norte desconoció dafechu la so autoridá.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 333-334.</ref> Ante tal cúmulu de frustraciones, Alvear unvió a [[Manuel José García]] en misión secreta a Londres, a solicitar un [[protectoráu]] británicu, arrenunciando a toa ambición independentista. En consultando col embaxador británicu, la misión derivó nun pidíu d'ayuda.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/2/2-045.htm |títulu=Les rellaciones diplomátiques del gobiernu de les Provincies Xuníes con Londres nel periodu 1810-1820: la política británica de mediación |autor=Cisneros, Andrés y Escudé, Carlos |obra=Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina |añu=1998 }}</ref> Pa terminar colos federales, Alvear ordenó la meyora del exércitu sobre Santa Fe. La vanguardia [[Sulevación de Fontezuelas|sublevóse]], esixendo l'arrenunciu del direutor y el fin de la guerra fratricida.<ref>Serrano (1996): 53-62.</ref> Tamién en Buenos Aires hubo una sulevación, mientres la cual el cabildru declaró eslleida l'Asamblea y ordenó a Alvear apurrir el mandu. Tres dellos díes de resistencia, finalmente abandonó Buenos Aires en direición a Rio de Janeiro.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 342-345.</ref> Eleutores nomaos polos vecinos de Buenos Aires y el so Cabildru designaron direutor supremu, con calter provisional, a Rondeau; como ésti yera'l xefe del Exércitu del Norte, reemplazar interinamente [[Ignacio Álvarez Thomas]].<ref>Serrano (1996): 62-65.</ref> L'arrenunciu de Alvear significó un cambéu fundamental no político: la revolución volvió tomar el camín escontra la Independencia. Sicasí, la política esterior, tanto diplomática como bélica, permaneció errática mientres siquier un añu más.<ref>{{cita llibru |apellíu=Halperín Donghi |nome=Tuliu |títulu=Reforma y disolución de los imperios ibéricos; 1750-1850 |editorial=Alianza |ubicación=Madrid |añu=1985 |páxines= }}</ref> == La dómina del Congresu == Como símbolu del cambéu de gobiernu, pocos díes dempués de la cayida de Alvear foi enarboliada per primer vegada nel [[Fuerte de Buenos Aires]] la Bandera Nacional, reemplazando a la [[Bandera d'España|española]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Beruti |nome=Juan Manuel |títulu=Memories interesaes |editorial=Emecé |añu=2001 |páxines=259-260 }}</ref> Pa evitar una nueva dictadura, el Cabildru de Buenos Aires estableció una Xunta d'Observación qu'exerciera'l [[Poder Llexislativu]] y fiscalizara al [[Poder Executivu|Executivu]]. La mesma sancionó un [[Estatutu provisional de 1815|Estatutu Provisional de Gobiernu]], en que'l so artículu 30 ordenábase la xunta d'un Congresu en San Miguel de Tucumán pa sancionar una constitución de calter permanente.<ref>Serrano (1996): 64-65.</ref> N'España, Fernandu VII recuperara'l gobiernu y executaba una política firmemente absolutista. N'años anteriores, España amosárase dubiosa al momentu de defender les sos ex colonies, por cuenta de que tarrecía la reaición de les demás naciones europees. Pero, colos sos llombos cubiertos pola [[Santa Alianza]] —la cual, siguiendo los encamientos del [[Congresu de Viena]],<ref>{{cita web |url=http://www.claseshistoria.com/revolucionesburguesas/restauracioncongresoviena.htm |títulu=Congresu de Viena |obra=Clases d'Historia, páxina de la Revista Dixital d'Historia y Ciencies Sociales }}</ref> sostenía a tolos gobiernos establecíos n'Europa y promovía la paz ente ellos— Fernando pudo dedicar tolos sos esfuercios al intentu de reconquistar l'América española. L'aición del [[Papa]] [[Pío VII]], que llanzó la [[encíclica legitimista de 1816]], pola cual bendicía les aiciones represives de los realistes n'España, sofitaba la so actitú agresiva.<ref name="leg">{{cita web |url=http://www.franciscanos.net/500anos/LA%20ENCICLICA%20LEGITIMISTA%20DE%201816.htm |títulu=La encíclica legitimista de 1816 |obra=Testos pa la Historia d'América, na Biblioteca Franciscana }}</ref> De cuenta que Fernando unvió socesives espediciones pa reconquistar les colonies americanes, llegando a un total de 13 espediciones con 26&nbsp;542 homes. Sicasí, eses espediciones nunca tuvieron fuercia abondo como pa imponese decisivamente a los independentistes del Río de la Plata. La única espedición poderosa proyeutada pa ser llanzada sobre esa rexón tuvo de ser suspendida repitíes vegaes, ante les [[epidemia|epidemies]] qu'abrasaron y debilitaron a les sos tropes.<ref name="HCZ"/> === La Lliga de los Pueblos Llibres === {{AP|Lliga Federal}} [[Ficheru:Mapa ARGENTINA 1816.svg|thumb|right|250px|Les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] en 1816: en colloráu, la [[Lliga de los Pueblos Llibres]].]] Les provincies federales intentaron entamase axuntando'l llamáu [[Congresu d'Oriente]] en [[Regueru de la China (pueblu)|Regueru de la China]], qu'empecipió les sos sesiones a fines de xunu de 1815, presidíu por Artigas.<ref>Reyes Abadie (1975): 222.</ref> Álvarez Thomas empecipió conversaciones colos federales, misión que foi respondida con una diputación a Buenos Aires; el Direutor Interín arrestó a los delegaos pa evitar qu'informaren que nesos díes partía una espedición armada camín de Santa Fe.<ref>Serrano (1996): 66-69.</ref> A fines d'agostu, coincidiendo col fallecimientu de Candioti, l'exércitu direutorial ocupó esa ciudá y forzó la eleición d'un gobernador delegáu del gobiernu nacional.<ref>Serrano (1996): 69-70.</ref> Esa meyora direutorial sobre una provincia clave nun representó una victoria completa: Córdoba siguía en manes federales<ref>Serrano (1996): 72-73.</ref> y —anque la ciudá de [[La Rioxa (Capital)|La Rioxa]] y la so xurisdicción dixebrar d'ella—<ref>{{cita llibru |apellíu=Bazán |nome=Armando Raúl |títulu=Historia de La Rioxa |editorial=Plus ultra |añu=1992 |páxines=248-250 }}</ref> el so exemplu foi asonsañáu en Santiago del Estero, onde'l [[coronel]] [[Juan Francisco Borges]] [[Sulevación autonomista de Borges en Santiago del Estero|llogró controlar la ciudá]] mientres cuatro díes. Derrotáu y prindáu, volvería intentar llograr l'autonomía de la so provincia al añu siguiente; esti segundu intentu sería castigáu cola so execución.<ref>{{cita llibru |autor=[[Luis Alén Lascano|Alén Lascano, Luis C.]] |títulu=Historia de Santiago del Estero editorial=Plus ultra |añu=1991 |páxines= }}</ref> A lo último, tamién Salta diose'l so propiu gobiernu, al escoyer gobernador al so caudiellu, Martín Miguel de Güemes, en mayu de 1815.<ref>Serrano (1996): 117-120.</ref> Les autonomíes de Salta y Córdoba, sicasí, nun significaron l'automática alliniación de los sos gobiernos col sistema artiguista; magar Córdoba unviaba los sos diputaos al Congresu d'Oriente, dambes provincies aceptaben l'autoridá del gobiernu direutorial y apurríen a la formación de los sos exércitos. Tamién participaríen nel [[Congresu de Tucumán]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Bischoff |nome=Efraín |títulu=Historia de Córdoba editorial=Plus ultra |añu=1979 |páxines=162-164 }}</ref> En marzu de 1816, los federales reaccionaron espulsando a les fuercies direutoriales; [[Mariano Vera]] foi escoyíu gobernador, y llevó alantre una política n'estricta consonancia coles provincies de Corrientes, Entre Ríos y l'Oriental.<ref>Serrano (1996): 70-72.</ref> En respuesta, Álvarez Thomas unvió un nuevu exércitu contra Santa Fe, al mandu de Manuel Belgrano; ésti unvió al so segundu, [[Eustoquio Díaz Vélez]], a axustar col gobiernu santafesino, resultando les conversaciones nel [[Pactu de Santu Tomé]], del 9 d'abril de 1816, pol que se disponía'l desplazamientu de Belgrano y d'Álvarez Thomas.<ref>Gianello (1988): 203-204.</ref> Ésti presentó'l so arrenunciu ante les autoridaes porteñas, que —en vista de que yá empezaren les sesiones del Congresu de Tucumán— reemplazar interinamente por [[Antonio González Balcarce]].<ref>Serrano (1996): 163-175.</ref> Por un tiempu, el Direutoriu y la Lliga Federal permanecieron en paz.<ref>Gianello (1988): 205-210.</ref> Pero como'l Congresu negar a reconocer la validez del Pactu de Santu Tomé y l'autonomía de les provincies federales, éstes negáronse a unviar diputaos a xunise al mesmu.<ref>Gianello (1988): 205.</ref><ref>Reyes Abadie (1986): 194.</ref> === Derrota del Exércitu del Norte === {{AP|Tercer espedición auxiliadora al Altu Perú}} A principios de 1815 empecipióse la [[Tercer espedición auxiliadora al Altu Perú]], que llogró reincorporar a les Provincies Xuníes Potosí, Chuquisaca, Cochabamba y Santa Cruz de la Sierra, mientres les zones rurales yeren controlaes poles Republiquetas; sicasí, l'Exércitu del Norte llegó dempués de la derrota definitiva de los rebeldes cuzqueños, de cuenta que tuvo d'enfrentar al [[Exércitu Real de Perú]] en plenu. La incapacidá de los xefes patriotes fixo'l restu, y la [[batalla de Viluma|batalla de Sipe Sipe]] resultó un desastre definitivu. L'exércitu retiróse nuevamente a Jujuy.<ref>Serrano (1996): 77-106.</ref> [[Ficheru:Martín Miguel de Güemes 1.jpg|thumb|185px|El xeneral [[Martín Miguel de Güemes]], líder de la [[Guerra Gaucha]].]] Al so regresu a Salta, Rondeau decidió deponer a Güemes y castigalo pol so desobediencia; ye que non yá se remontó contra l'autoridá del Direutor Supremu titula, sinón que s'apoderara de gran cantidá d'armamentu perteneciente al Exércitu y —tarreciendo que fuera unviada pa deponelo como gobernador— torgara qu'una poderosa división de refuerzu de xuniera al mesmu. Rondeau ocupó la ciudá de Salta, pero foi sitiáu nella y obligáu a apautar un alcuerdu pacíficu con Güemes; el Congresu de Tucumán ordenó a Rondeau retirase a Tucumán y encamentó a Güemes la defensa de la frontera norte.<ref>Serrano (1996): 114-138.</ref> El caudiellu nortizu tresformar nun aliáu del gobiernu central y pilastra de la Guerra de la Independencia na frontera norte. Cuatro meses más tarde, el xeneral Belgrano tuvo d'asumir nuevamente'l mandu del Exércitu del Norte, pero dende entós funcionó como auxiliar de les fuercies de Güemes.<ref>Serrano (1996): 139-141.</ref> Mientres l'añu 1816, les Republiquetas fueron ganaes una a una; los xefes más destacaos de les mesmes —como [[Manuel Asencio Padilla]] y [[Ignacio Warnes]]— pagaron cola so vida la so resistencia.<ref>{{cita llibru |apellíu=Mitre |nome=Bartolomé |títulu=La guerra de les republiquetas: les guerrilles na llucha pola independencia nacional |editor=Raúl Larra |editorial=Lautaro |añu=1965 }}</ref> Salvu por una episódica campaña menor dirixida por [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]],<ref>{{cita llibru |apellíu=Aráoz de Lamadrid |nome=Gregorio |enllaceautor=Gregorio Aráoz de Lamadrid |títulu=Memories |editorial=L'Elefante Blancu |añu=2007 |páxines= }}</ref> l'Exércitu del Norte quedó imposibilitáu de faer nueves incursiones nel Altu Perú. Foi parcialmente desmanteláu en beneficiu del exércitu que s'entamaba pa lliberar a Chile y utilizáu pa intentar someter a los federales del interior y de la mariña.<ref>Serrano (1996): 189-190.</ref> === El Congresu y la Declaración de la Independencia === {{AP|Congresu de Tucumán|Declaración d'independencia de l'Arxentina}} [[Ficheru:Casa de Tucumán.jpg|170px|right|thumb|La [[Casa de Tucumán]], onde se declaró la independencia.]] El [[Congresu de Tucumán]] empecipió les sos sesiones el 24 de marzu de [[1816]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Del Campu Wilson |nome=Estanislao |títulu=El Congresu de Tucumán |añu=1966 |editor=Seminariu d'Estudios d'Historia Arxentina |editorial=Club de Llectores |capítulu=La declaración de la nuesa independencia |páxina=43 }}</ref> Nél participaron representantes de les provincies qu'almitíen l'autoridá del Direutoriu; esto ye, nun taben representaes les de la Lliga Federal —cola notable esceición de Córdoba, que tenía cuatro diputaos—<ref name="AdL">{{cita llibru |apellíu=López Rosas |nome=José Rafael |títulu=El Congresu de Tucumán |añu= |editor=Seminariu d'Estudios d'Historia Arxentina |editorial=Club de Llectores |capítulu=Actitú del Mariniega |páxines=191-213 }}</ref> nin les ocupaes polos [[Exércitu Realista n'América|realistes]].<ref group="*">Sicasí, sí taben representaes les ciudaes y villes altoperuanas qu'escoyeren los sos diputaos mientres la tercer espedición d'Exércitu del Norte: [[Sucre|Llamargues]], [[Chichas]] y [[Mizque]].</ref> N'invirtiendo un mes en definir el so propiu funcionamientu y l'algame de la so misión y autoridá,<ref>Segreti (1991): 149-152.</ref> la primer midida d'importancia que tomó foi la eleición d'un nuevu Direutor del Estáu, por cuenta del arrenunciu d'Álvarez Thomas y la derrota de Rondeau. Pal cargu foi nomáu unu de los sos diputaos,<ref group="*">Pueyrredón yera diputáu pola [[ciudá de San Luis]]; magar yera nacíu en Buenos Aires y ellí moraba, había estáu desterráu en San Luis tres la cayida del Primer Triunviratu, del que fuera vocal.</ref> [[Juan Martín de Pueyrredón]],<ref>Del Campu Wilson (1966): 45-47.</ref> que poco dempués se treslladó a Buenos Aires.<ref>Segreti (1991): 149.</ref> Mientres los meses de mayu y xunu, el Congresu concentrar n'intentar destrabar el conflictu coles provincies federales, pero la intransixencia qu'unu y otros demostraron en defensa de les sos posiciones malogró estos intentos.<ref name="AdL"/><ref>Segreti (1991): 138-141.</ref> Nel mes de xunetu, en aldericándose distintes alternatives —como la posibilidá de coronar un rei d'ascendencia [[inca]]ica propuesta por Belgrano—<ref name="Inca">{{cita llibru |apellíu=Astesano |nome=Eduardo |títulu=Juan Bautista d'América: el Rei Inca de Manuel Belgrano |editorial=Castañeda |añu=1979 }}</ref> el Congresu emponer al discutiniu sobre la oportunidá de declarar la independencia; quien más primía nesi sentíu yera'l gobernador de Cuyo, José de San Martín.<ref>Del Campu Wilson (1966): 41-42.</ref> El día [[9 de xunetu]] de 1816 aprobóse y robló la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|Declaración de la Independencia]] de les Provincies Xuníes,<ref>Del Campu Wilson (1966): 57-59.</ref> que nel [[s:Acta de Declaración de la Independencia Arxentina|acta]] respeutiva yeren llamaes [[Provincies Xuníes en Sud América]]:<ref>Segreti (1991): 153.</ref> {{cita|Nos los representantes de les Provincies Xuníes en Sud América, axuntaos en congresu xeneral, invocando al Eternu que preside l'universu, en nome y pola autoridá de los pueblos que representamos, protestando al Cielu, a les naciones y homes toos del globu la xusticia que regla los nuesos votos: declaramos solemnemente a la cara de la tierra, que ye voluntá unánime ya indubitable d'estes Provincies romper los violentos venceyos que los amestaben a los reis d'España, recuperar los derechos de que fueron desaposiaos, y investirse del altu calter d'una nación llibre ya independiente del rei Fernando séptimu, los sos socesores y metrópolis. (...)}} Darréu amestóse-y<ref>{{cita llibru |apellíu=Flores Pirán |nome=Eduardu V. |títulu=El Congresu de Tucumán |añu=1966 |editor=Seminariu d'Estudios d'Historia Arxentina |editorial=Club de Llectores |capítulu=Noticies biográfiques complementaries |páxina=454 }}</ref><ref group="*">La iniciativa d'amestar estes pallabres perteneció al diputáu [[Pedro Medrano]]; aparentemente debíase a les suspicacias con que yeren recibíes pola opinión pública les negociaciones con Portugal, yá que se tarrecía que quixera reemplazase una dependencia colonial d'España por una dependencia d'otra potencia.</ref> {{cita|...y de toa otra dominación estranxera.}} Mientres el restu del mes de xunetu siguió aldericándose la forma de gobiernu, amosándose la mayoría favorable a una [[monarquía]] constitucional, anque la oposición de los diputaos de Buenos Aires y de Cuyo bloquió cualquier pronunciamientu nesi sentíu.<ref name="Inca"/> El 25 de xunetu oficializóse la [[Bandera de l'Arxentina]], creada cuatro años antes por Belgrano.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.manuelbelgrano.gov.ar/bandera_legislacion.htm |títulu=Legislación sobre la bandera nacional: reglamentación del Congresu de Tucumán |obra=Institutu Nacional Belgraniano }} |2=http://www.manuelbelgrano.gov.ar/bandera_legislacion.htm |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Mientres los meses siguientes, el Congresu negóse repetidamente a axustar colos federales,<ref>López Rosas (1981): 87-98.</ref> coles mesmes que llevó alantre negociaciones cola [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|corona portuguesa]], tendiente a una alianza contra España y tamién contra Artigas; por esa dómina yá s'empecipiara la invasión d'esi país al a Banda Oriental.<ref>López Rosas (1981): 289-290.</ref> A principios de 1817, al producise una nueva invasión realista a la provincia de Salta, el Congresu decidió alloñar del peligru, treslladándose a Buenos Aires. Esta midida tamién obedecía a la intención de controlar de cerca l'actuación del Direutoriu;<ref>{{cita llibru |apellíu=Gianello |nome=Leoncio |títulu=Historia del Congresu de Tucumán |editorial=Troquel |añu=1968 |páxines=277-301 }}</ref> na práutica, sirvió más bien por que Pueyrredón y la Loxa controlaren los actos del Congresu.<ref name="jmpcdt">Segreti (1981): 165-172.</ref> Trés de los cuatro diputaos por Córdoba negar a treslladase, pero'l nuevu gobiernu cordobés —partidariu del Direutoriu— reemplazar por dos diputaos lleales al grupu gobernante.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ferrero |nome=Roberto A. |títulu=La saga del artiguismo mediterraneu |editorial=Alción |añu=1996 |páxines=102-103 }}</ref><ref group="*">Córdoba tuvo cuatro diputaos en 1816, trés en 1817 y dos en 1818 y 1819.</ref> Mientres el restu de la so esistencia, el Congresu emponer a aldericar el testu d'una constitución,<ref>López Rosas (1981): 301-303.</ref> axustar amistosamente cola corona portuguesa la invasión a la Banda Oriental<ref>López Rosas (1981): 212-214.</ref> y buscar un príncipe pa coronalo nel Ríu de la Plata.<ref>López Rosas (1981): 291-297.</ref> Nun exerció'l Poder Llexislativu, nin controló visiblemente al Direutor Pueyrredón.<ref name="jmpcdt"/> === Direutoriu de Pueyrredón === [[Ficheru:Juan Martin de Pueyrredon.jpg|thumb|right|180 px|[[Juan Martín de Pueyrredón]].]] Antes de colar a Buenos Aires, Pueyrredón coló a Jujuy, dende onde unvió al Exércitu del Norte a acantonase en Tucumán, y alcordó con Güemes la defensa de la frontera norte;<ref>López Rosas (1981): 127.</ref> de siguío detúvose en Córdoba a aldericar col xeneral San Martín el so plan continental pa lliberar [[Chile]] y [[Perú]], comprometiendo tol so sofitu.<ref>López Rosas (1981): 201-203.</ref> Nun cuntando con un grupu dirixente en que sofitase, creó una Gran Loxa, con dalgunos de los más destacaos partidarios de la deposición de Alvear, dellos miembros de la estinguida Loxa Lautaro que salieren airosos del final del gobiernu d'ésti y los partidarios de San Martín.<ref>López Rosas (1981): 203-204.</ref> La llegada de Pueyrredón a Buenos Aires y la organización d'un grupu que respondía solamente a la Loxa llevó la paz a la capital, fondamente sopelexada dende un añu y mediu antes.<ref>Segreti (1980):.</ref> Un incipiente grupu federal surdió na capital, poniéndose n'abierta oposición al gobiernu y esixendo que la provincia de Buenos Aires escoyera a les sos autoridaes y dexara de someter a les demás a la so autoridá; ente los sos líderes cuntáronse [[Manuel Dorrego]], [[Miguel Estanislao Soler]] y [[Pedro José Agrelo]].<ref name="Dor">López Rosas (1981): 232-236.</ref> Tolos esfuercios militares del gobiernu de Pueyrredón tuvieron empobinaos a dos oxetivos centrales: entartallar la resistencia de los federales na Mariña y en Córdoba<ref name="Puey">López Rosas (1981): 201-236.</ref> y sostener los esfuercios de San Martín na so campaña a Chile.<ref>López Rosas (1981): 240-242.</ref> El frente norte foi práuticamente abandonáu y —anque siguió esistiendo— l'Exércitu del Norte foi destináu a someter les rebeliones federales: la [[sulevación autonomista de Borges en Santiago del Estero]],<ref>Serrano (1996): 146-157.</ref> les recurrentes [[Primer federalismu cordobés|insurrecciones federales en Córdoba]],<ref>Serrano (1996): 191-192.</ref> y especialmente a los federales en Santa Fe.<ref>Serrano (1996): 194-207.</ref> Si l'accesu del federalismu al poder en Córdoba fuera pacíficu, la so cayida demandó enfrentamientos armaos: [[Juan Pablo Bulnes]], xefe de les milicies de la ciudá, sulevar contra Díaz, y acusar de connivencia col Direutoriu. Ganar y obligar a arrenunciar, pero nel so llugar asumió'l gobernador nomáu pol Direutor Supremu, [[Ambrosio Funes]], suegru de Bulnes.<ref>Bischoff (1979): 165-166.</ref> Al producise la [[Invasión Lusu-Brasilana|invasión portuguesa]] a la Banda Oriental, a partir de 1816, el Direutor ufiertó a Artigas una ayuda considerable, en cuenta de qu'ésti aceptara'l sistema unitariu y sometiera a la so provincia a l'autoridá del Direutoriu. Ante la negativa del caudiellu federal, l'ayuda nunca foi apurrida.<ref>López Rosas (1981): 215-217.</ref> Amás utilizó la invasión portuguesa pa intentar torar a los federales de les provincies de la Mariña: a principios de 1817, Pueyrredón llanzó una cuarta invasión sobre Santa Fe, qu'algamó a ocupar la ciudá mientres 25 díes antes de ser espulsada. Curiosamente, mientres el restu d'esi añu nun hubo nueves hostilidaes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Gianello |nome=Leoncio |títulu=Historia de Santa Fe |editorial=Plus ultra |añu=1986 |páxines= }}</ref> Tamién la oposición porteña foi duramente escorrida: Pueyrredón sacar d'enriba a Soler unviándolo al Exércitu de los Andes, pero deportó a Dorrego a [[República Dominicana|Santu Domingu]].<ref group="*">Puesto que la isla taba en manes españoles y Dorrego yera bien conocíu polos absolutistes españoles, la deportación equivalía a una sentencia de muerte.</ref> Ésti terminó nos [[Estaos Xuníos]], arrodiáu per otros dirixentes del incipiente federalismu porteño, como [[Manuel Moreno]].<ref name="Dor"/> === Campaña Llibertadora a Chile === {{AP|Exércitu de los Andes}} [[Ficheru:Jose de San Martin por Navez.JPG|thumb|185px|El xeneral [[José de San Martín]].]] Al contrariu que les Provincies Xuníes, en Chile'l procesu independentista fuera relativamente pacíficu. Pero una espedición unviada dende'l Perú a partir d'empiezos de 1813 llogró controlar el sur del país.<ref>{{cita llibru |apellíu=Galdames |nome=Luis |títulu=Historia de Chile |editorial=Universitaria |añu=1995 |páxines=292-195 }}</ref> El gobiernu de les Provincies Xuníes unvió un [[Batallón d'Auxiliares Arxentinos|Batallón d'Auxiliares]] a esi país,<ref name="RFRB"/> que poco pudieron faer pa evitar la meyora realista y los conflictos ente dirixentes chilenos. Tres la victoria realista na [[batalla de Rancagua]], el bandu realista controló'l país y centenares de civiles y militares fuxeron a [[ciudá de Mendoza|Mendoza]].<ref>Galdames (2001): 306-307.</ref> Mientres el so pasu pol Exércitu del Norte, San Martín llegara a la conclusión de que yera imposible ganar a los realistes nel Altu Perú mientres éstos controlaren el Perú, de cuenta qu'escurrió llegar a [[Lima]] per mar, partiendo dende Chile.<ref>{{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Nueva historia del encruz de los Andes |editorial=Aguilar |añu=2011 |páxines=27-33 }}</ref> La conquista realista de Chile obligar a lliberar primero a esi país.<ref>Ruiz Moreno (2004), 215-218.</ref> Pa ello incorporó les tropes chilenes y los Auxiliares Arxentinos a les fuercies militares de la [[Intendencia de Cuyo]],<ref>{{cita llibru |editor=Academia Nacional de la Historia |títulu=Nueva historia de la nación arxentina |volume=IV |editorial=Planeta |añu=2000 |páxina=318 }}</ref> xunto a dellos batallones unviaos dende Buenos Aires, fuercies provenientes del Exércitu del Norte,<ref name="Otero">{{cita llibru |apellíu=Otero |nome=José Pacífico |títulu=Historia del Llibertador don José de San Martín |editorial=Círculu Militar |añu=1978 }}</ref> el [[Reximientu de Granaderos a caballu]] que creara y gran cantidá de voluntarios y esclavos de la rexón de Cuyo;<ref>Ruiz Moreno (2005): 199 y 206-207.</ref> a partir del 1 d'agostu de 1816, esta agrupación sería llamada [[Exércitu de los Andes]].<ref>López Rosas (1981): 245.</ref> L'armamentu y les ferramientes del Exércitu fueron fabricaes por Frai [[Luis Beltrán]].<ref>Camogli (2011): 117-133.</ref> En sofitu del so ''Plan Continental'', San Martín consideraba esencial la declaración de la independencia, colo que se reforzaríen los sentimientos patrióticos de los d'El Ríu de la Plata y podría solicitase ayuda estranxera. Por esa razón sofitó la formación del Congresu de Tucumán y primió viviegamente por que se declarara la independencia.<ref name="HCZ"/> [[Ficheru:Battle of Chacabuco.jpg|thumb|250 px|La [[batalla de Chacabuco]], según l'oleu de [[Pedro Subercaseaux]].]] [[Ficheru:BatallaDeMaipu.jpg|thumb|right|250 px|La [[batalla de Maipú]], según [[Mauricio Rugendas]].]] San Martín disponía de fuercies inferiores a les del gobiernu realista chilenu, de cuenta que caltuvo'l so plan de callao, pa tener una ventaya circunstancial nel momentu que empecipiárase l'encruz del [[Cordal de los Andes]].<ref name="Otero"/> El [[Encruz de los Andes]] empecipióse'l 6 de xineru de 1817, con 5350 homes d'armes —más 1200 milicianos qu'actuaben d'auxiliares—<ref>{{cita llibru |apellíu=Espejo |nome=Gerónimo |títulu=El paso de los Andes: Crónica histórica de las operaciones del ejército de los Andes, para la restauración de Chile en 1817 |editorial=C. Casavalle |añu=1882 |páxina=419 }}</ref> estremáu en [[rutes sanmartinianas|seis columnes]], dos de les cualos dirixíense sobre [[Santiago de Chile]].<ref>Ruiz Moreno (2004): 222-224.</ref> Axuntaes les columnes principales, el 12 de febreru llograron una completa victoria na [[batalla de Chacabuco]], qu'obligó al gobiernu realista abandonar Santiago,<ref>Camogli (2005): 84-93.</ref> la cual foi ocupada dos díes más tarde pol Exércitu de los Andes. El cabildru local nomó a [[Bernardo O'Higgins]] —hasta entós el segundu de San Martín— "Direutor Supremu del Estáu de Chile", y a San Martín comandante del "Exércitu Xuníu Llibertador de Chile", formáu poles unidaes del Exércitu de los Andes y les formaciones chilenes que s'incorporaron.<ref>{{cita web |url=http://www.pachami.com/SanMartin31.htm |títulu=Biografía del Llibertador José de San Martín |obra=La Páxina de Pablo Chami }}</ref> Empecipiábase'l periodu conocíu como la [[Patria Nueva]]. L'Exércitu Xuníu coló escontra'l sur, llogrando prindar toles ciudaes de la rexón, con esceición de [[Concepción (Chile)|Concepción]] y la vecina [[Talcahuano]], que fueron sitiaes per tierra; un [[Sitiu y asaltu de Talcahuano|intentu d'asaltu a Talcahuano]] terminó nun desastre.<ref>{{cita llibru |apellíu=Giunti |nome=Luis L. |títulu=Páxina de gloria editorial=Círculu Militar |añu=2002 |páxines=47-49 }}</ref> Poco dempués, los sitiaos recibieron poderosos refuerzos,<ref>Galdames (2001): 322-324.</ref> de cuenta qu'O'Higgins empecipió una retirada escontra'l norte y punxo l'Exércitu a órdenes de San Martín. Sorprendíu polos realistes el 19 de marzu de 1818 en [[batalla de Cancha Rayada (1818)|Cancha Rayada]], l'Exércitu Xuníu tuvo de retirase escontra Santiago. La gran actividá de San Martín, O'Higgins, Las Heras<ref>Galdames (2001): 324-325.</ref> y Beltrán dexó a los patriotes reorganizar l'exércitu en 15 díes, y llograr la victoria na sangrienta [[batalla de Maipú]], del 5 d'abril.<ref>Camogli (2005): 107-121.</ref> Los restos del exércitu realista recularon tol camín andáu dende Concepción, y n'agostu foi reembarcado escontra'l Perú. Fuercies realistes siguieron [[Guerra a muerte (Chile)|una resistencia en forma de guerrilles]] mientres dellos años entá, pero yá nun representaron una amenaza real pa la independencia chilena.<ref>Galdames (2001): 332-337.</ref> === La diplomacia direutorial y los proyeutos monárquicos === Hasta los primeros meses de la esistencia del Direutoriu, los gobiernos de la Revolución víense favorecíos, pa xustificar la so llexitimación frente a la opinión pública y les naciones estranxeres, pola ausencia del rei del tronu español. Tornáu Fernandu VII a Madrid y anunciada la [[restauración absolutista n'España]], el llinguaxe y los métodos diplomáticos tuvieron de camudar radicalmente.<ref>Segreti (1980) Vol. I: 144-147 y 172-173.</ref> Per otru llau, el rei ordenara la formación d'un poderosu exércitu que tenía de ser darréu unviáu al Ríu de la Plata, comandado por [[Pablo Morillo]].<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/2/2-019.htm |títulu=Les espediciones militares españoles ente 1811 y 1816 |autor=Cisneros, Andrés y Escudé, Carlos |obra=Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina |añu=1998 }}</ref> Por ello [[Manuel de Sarratea]], unviáu del Segundu Triunviratu a Europa, felicitó a Fernando pol so regresu al tronu y demostró la so aparente sumisión a l'autoridá del repuestu rei. Por ello fueron unviaos Belgrano y Rivadavia tamién a Europa, a axustar col rei la pretensión d'El Ríu de la Plata d'autonomía; en casu de fracasar, la so misión sería la de consiguir un príncipe de dalguna casa reinante n'Europa pa coronalo rei del Río de la Plata.<ref>{{cita llibru |apellíu=Lozier Almazán |nome=Bernardo |títulu=Proyeuto monárquicos nel Ríu de la Plata (1808-1825) |editorial=Sammartino |añu=2011 |páxines=95-97 }}</ref> Distintu foi, sicasí, el sentíu de les cartes de Alvear al ministeriu de rellaciones esteriores británicu en 1815, yá que significaben la sumisión llisa y llana a la soberanía inglesa;<ref>{{cita llibru |apellíu=Rosa |nome=José María |títulu=La misión García ante Lord Strangford |editorial=Institutu Nacional d'Investigaciones Históriques Juan Manuel de Rosas |añu=1951 }}</ref> sicasí, podría ser ser una venturera estrataxema pa forzar a Gran Bretaña a sofitar a les Provincies Xuníes contra España.<ref>{{cita publicación |títulu=Alvear ¿Traidor? |autor=Ocampo, Emilio |publicación Toa ye Historia |númberu=443 |añu=2004 }}</ref> El fracasu na misión conciliadora de Belgrano y Rivadavia llevar a proponer la coronación del [[Infante d'España|infante]] [[Francisco de Paula de Borbón]], cola supuesta avenida del so padre, el depuestu rei [[Carlos IV d'España]]. Los diplomáticos llegaron a sancionar un proyeutu de constitución monárquica y hasta entamaron el secuestru del príncipe pal so treslláu al Ríu de la Plata.<ref>Lozier Almazán (2011): 101-117.</ref> Darréu, yá instaláu'l Congresu de Tucumán, el mesmu Belgrano propunxo la coronación d'un rei d'ascendencia [[inca]]ica pa les [[Provincies Xuníes en Sud América]], qu'aparentemente incluyiríen tamién a Chile y el Perú. Darréu proyeutóse'l so enllaz matrimonial cola [[Casa de Bergancia]], que los sos miembros moraben en [[Rio de Janeiro]]. El proyeutu orixinal foi refugáu principalmente por razones de [[racismu]], y la so derivación bragantina foi refugada por [[Xuan VI de Portugal]].<ref>Lozier Almazán (2011): 118-141.</ref> Una vegada instaláu'l Congresu en Buenos Aires, y yá so la influencia de Pueyrredón, el ministru de rellaciones esteriores [[Gregorio García de Tagle]] unvió delles misiones a Europa p'axustar la coronación d'otros candidatos, ente los cualos consideráronse les opciones del [[Ducáu d'Orleans|Duque d'Orleans]] —el futuru rei [[Luis Felipe I de Francia]]— y del [[Carlos II de Parma|Príncipe de Luca]].<ref>Lozier Almazán (2011): 143-164.</ref> === Invasión portuguesa a la Banda Oriental y nuevu guerres civiles === [[Ficheru:Tropas brasileiras 1825.jpg|thumb|right|250 px|Entamu de la [[Invasión Lusu-Brasilana]].]] [[Ficheru:Pancho Ramírez.jpg|thumb|right|250 px|El caudiellu [[Provincia d'Entre Ríos|entrerriano]] [[Francisco Ramírez]].]] {{AP|Invasión Lusu-Brasilana|Segunda guerra ente'l Direutoriu y Artigas n'Entre Ríos|l2=Segunda guerra civil n'Entre Ríos}} Na Banda Oriental, Artigas pudo llevar alantre un gobiernu progresista y democrático. Fixo fondes reformes sociales y partió ente los probes les tierres, el ganáu y los bienes muebles de los emigraos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Sala de Tourón |nome=Lucía |apellíu2=de la Torre |nome2=Nelson |apellíu3=Rodríguez |nome3=Xunetu C. |títulu=Artigas y la so revolución agraria, 1811-1820 |editorial=Sieglu XXI |añu=1978 }}</ref> Pero n'agostu de 1816, cola escusa de delles correríes reales o supuestes— de gauchos nel sur del [[Brasil]], el rei de [[Portugal]] empecipió la [[invasión Lusu-Brasilana]] a la [[Provincia Oriental]]. Pueyrredón nun fixo nada por defender a la provincia invadida, y llegó a apautar col xefe invasor. En xineru de [[1817]], tres la [[batalla del Catalán]], los portugueses llograron prindar Montevideo, anque Artigas y les sos fuercies aguantaron entá trés años más nel interior de la provincia.<ref>{{cita llibru |apellíu=Maiztegui Cases |nome=Lincoln R. |títulu=Orientales una historia Política del Uruguái Vol. I: De los oríxenes a 1865 |editorial=Planeta |añu=2004 }}</ref> Puesto que el poder de Artigas tornaba por ganar ante los portugueses, Pueyrredón creyó poder someter a les provincies federales y restablecer l'autoridá de Buenos Aires. Por ello [[segunda guerra ente'l Direutoriu y Artigas n'Entre Ríos|unvió delles espediciones a Entre Ríos]] en sofitu de caudiellos menores que tuvieren dispuestos a una alianza con Buenos Aires. Entre Ríos nun tenía gobernador, y nel sistema de Artigas posiblemente nin siquier tuviera la categoría de provincia: taba estremada ente les comandancies militares de [[Paraná (Arxentina)|Paraná]] y Concepción del Uruguay. En 1817 el líder artiguista de Paraná, [[Eusebio Hereñú]] pasar al bandu direutorial con otros xefes menores, pero fueron ganaos pol nuevu comandante de [[Concepción del Uruguay]], subordináu de Artigas, [[Francisco Ramírez]]. Al añu siguiente produciéronse nuevos enfrentamientos, nos que Ramírez resultó nuevamente vencedor con llamativa facilidá. Dende esi momentu exerció como gobernador de tola provincia —ensin ostentar entá'l títulu— al mandu d'unes [[montonera|montoneres]] por demás disciplinaes y eficaces.<ref>{{cita llibru |autor=[[Beatriz Bosch|Bosch, Beatriz]] |títulu=Historia d'Entre Ríos editorial=Plus ultra |añu=1991 |páxines=47-53 }}</ref> Una segunda sulevación de Bulnes en Córdoba, de xineru de 1817, foi tamién encalorada pola reaición del gobiernu nacional. En marzu d'esi añu asumía como gobernador el salteño [[Manuel Antonio Castro]], nomáu por Pueyrredón, mientres La Rioxa volvía a la obediencia del gobiernu direutorial de Córdoba.<ref>Bischoff (1979): 166-169.</ref> Nel sur de la provincia permanecieron insurrectos dellos caudiellos federales, calteniendo la insurrección federal por otros trés años. Esto motivó la unviada d'una división del Exércitu del Norte, al mandu del coronel [[Juan Bautista Bustos]].<ref>Ferrero (1996): 73-77.</ref> Pela so parte, la provincia de Corrientes viose solmenada por desavenencies ente los mesmos federales, dalgunos de los cualos pasáronse al bandu direutorial, anque nun recibieron ayuda dalguna del mesmu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Domínguez |nome=Wenceslao Néstor |títulu=El artiguismo en Corrientes editorial= |añu=1973 |páxines=77-111 }}</ref> Les discordias fueron solucionaes pola ocupación de la capital pol cacique [[guaraníes|guaraní]] [[Andrés Guazurary]], afiáu de Artigas, y el marín [[Irlanda|irlandés]] [[Pedro Campbell]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Castello |nome=Antonio Emilio |títulu=Historia de Corrientes editorial=Plus ultra |añu=1991 |páxines=180-195 }}</ref> El gobernador santafesino Mariano Vera foi derrocáu polos partidarios más aponderaos de Artigas en xunetu de 1818. Como éstos nun llograron formar un gobiernu, el coronel [[Estanislao López]], xefe de les milicies rurales, ocupó la ciudá y nomóse a sí mesmu gobernador. Más tarde sería escoyíu pol cabildru y tendría un enorme sofitu popular.<ref>Gianello (1986): 210-212.</ref> En respuesta, Pueyrredón unvió a finales de 1818 un exércitu de 5000 homes al mandu de [[Juan Ramón Balcarce]],<ref group="*">Pueyrredón ye recordáu especialmente pola ayuda que dio al exércitu con que San Martín llibertó Chile. Ésti tenía 5.400 homes, de los cualos casi 1.000 chilenos: había menos arxentinos intentando lliberar Chile qu'intentando someter a Santa Fe.</ref> que llogró ocupar fugazmente la capital provincial, pero viose obligáu a recular, escalando la provincia. Simultáneamente avanzó la columna del Exércitu del Norte comandada pol coronel Bustos pa tomar ente dos fueos a López, pero ésti atacar en [[Bell Ville|Flaire Muertu]], dexándolo ensin movilidá. De siguío obligó a Balcarce a sacupar [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]; en vengación, Balcarce amburó Rosario.<ref>Gianello (1986): 213-216.</ref> Poco dempués, el xeneral Viamonte intentaba una nueva invasión, pero López repitió la so estratexa: atacó a Bustos en [[batalla de La Ferradura|La Ferradura]] y, como nun llogró vencelo, avanzó escontra [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y obligar a recular. Depués xiró escontra'l sur y presentóse frente a les fuercies de Viamonte en [[Coronda]], obligándolo a retirase nuevamente a Rosario, onde dambos alcordaron una tregua.<ref>Gianello (1986): 216-2127.</ref> === La disolución: Cepeda === {{AP|Motín de Arequito|batalla de Cepeda (1820)|l2=Batalla de Cepeda}} [[Ficheru:Estanislao López.JPG|thumb|right|180 px|[[Estanislao López]], gobernador de [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]] y vencedor na [[Batalla de Cepeda (1820)]].]] En xunu de 1819, tres trés años de xestión, Pueyrredón arrenunció al cargu de Direutor Supremu.<ref>López Rosas (1981): 311.</ref> Nel orde internu destacárase como un aportunante persiguidor de quien sosteníen el derechu de les provincies a la so autonomía: tolerara la invasión portuguesa a la Banda Oriental, desterráu de los xefes del partíu federal porteño, ordenáu a San Martín y Belgrano treslladar los exércitos de los Andes y del Norte a la Mariña p'acabar colos federales,<ref name="Puey"/> y promulgáu la [[Constitución Arxentina de 1819|constitución centralista de 1819]].<ref>López Rosas (1981): 301-307.</ref> El Congresu nomó a José Rondeau como'l so socesor. Ésti siguió y afondó la política del so antecesor, abandonando por completu la Guerra pola Independencia.<ref>López Rosas (1981): 312-314.</ref> Artigas, acorrexáu na Banda Oriental, esixía a los sos subordinaos de la Mariña atacar a Buenos Aires, derrocar al Direutoriu y reemplazalo por autoridaes dispuestes a combatir a los portugueses.<ref>Serrano (1996): 219-220.</ref> N'ochobre d'esi añu, l'armisticiu de San Llorienzo foi violáu per dambes partes: un convói de carretes con armes que viaxaba a Córdoba foi interceptáu polos santafesinos, yá que posiblemente eses armes seríen usaes por Bustos contra Santa Fe. La guerra volver# a entamar: les fuercies de López tomaron la iniciativa ya invadieron el norte de la provincia de Buenos Aires, escalando les [[estancia|estancies]] pa reponer el ganáu escaláu poles fuercies direutoriales n'años anteriores.<ref>Serrano (1996): 218-222.</ref> Rondeau llamó perentoriamente a dambos exércitos a la Mariña. Belgrano aportó y ordenó la marcha del Exércitu del Norte escontra Buenos Aires, anque delegó el mandu en [[Francisco Fernández de la Cruz]] por razones de salú.<ref>Serrano (1996): 217-218.</ref> San Martín, sicasí, refugó la orde y treslladó casi toles sos fuercies a Chile, pa entamar la campaña al [[Perú]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Vicuña Mackenna |nome=Benjamín |títulu=Xeneral Don José de San Martín |editorial=Francisco de Aguirre |añu=1971 |páxina= }}</ref> En payares de 1819, les fuercies remanentes del Exércitu del Norte en Tucumán subleváronse, nomando gobernador a [[Bernabé Aráoz]], ex gobernador y héroe de la batalla de Tucumán. Nos primeros díes de 1820 sublevóse unu de los pocos batallones que dexara San Martín en [[Provincia de San Juan|San Juan]], empecipiando la disolución de la [[Intendencia de Cuyo]].<ref>López Rosas (1981): 320-323.</ref> El día anterior, l'Exércitu del Norte [[motín de Arequito|sublevárase en Arequito]], xurisdicción de Santa Fe, y —n'espulsando al xeneral Fernández de la Cruz y dellos oficiales más— contramarchó escontra Córdoba, col enfotu de tornar al frente contra los realistes y nun volver entemeter se en guerres civiles.<ref>Serrano (1996): 225-245.</ref><ref group="*">Nun podría cumplir nengunu de los sos dos oxetivos: la mayor parte permanecería en Córdoba, onde aseguraría l'accesu de Bustos al gobiernu provincial y el so caltenimientu nel mesmu; el restu siguiría'l so viaxe escontra [[provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], onde s'eslleiría en socesives guerres civiles.</ref> Hasta entós, el Direutoriu sostuviérase sobre l'autoridá que podíen imponer l'Exércitu del Norte, l'Exércitu de los Andes y l'exércitu acantonáu na capital; el so sofitu al gobiernu fuera la principal garantía de la so autoridá nes provincies interiores. A fines de xineru de 1820, Rondeau yá nun tenía autoridá dalguna fuera de la provincia de Buenos Aires, porque nun cuntaba con más exércitu que'l de la capital.<ref>Segreti (1991): 40-41.</ref> Al mandu de esti postreru, Rondeau foi rápida y contundentemente derrotáu'l 1 de febreru na [[batalla de Cepeda (1820)|batalla de Cepeda]].<ref>Ruiz Moreno (2005): 280-281.</ref> Los caudiellos colaron sobre Buenos Aires, esixendo la disolución del gobiernu nacional y l'establecimientu d'un gobiernu representativu de la voluntá popular. La llerza apoderar de la ciudá, mientres les milicies porteñas sofitaben el derrocamientu de Rondeau. A pocu de llegar de regresu a la ciudá, el 11 de febreru, Rondeau presentó'l so arrenunciu ante'l Cabildru. El Congresu foi consideráu disueltu y dellos de los diputaos fueron arrestaos, como asina tamién Pueyrredón, Rondeau y otros personaxes direutoriales.<ref>Serrano (1996): 251-255.</ref> == Autonomíes provinciales ya intentos d'organización == {{AP|Anarquía del Añu XX|Situación de les provincies arxentines dende 1820}} [[Ficheru:1855 Colton Map of Argentina, Chile, Paraguay and Uruguay - Geographicus - ArgentinaChile-colton-1855.jpg|thumb|right|250 px|La [[República Arxentina]] y los sos estaos vecinos escontra 1855.]] El gobiernu central taba disueltu, y nada lo reemplazó. La provincia de Buenos Aires escoyó'l so propiu gobiernu,<ref>Halperín Donghi (1979): 338-352.</ref> siendo asonsañada por toles provincies qu'entá obedecíen al Direutoriu; amás, delles ciudaes dixebrar de les capitales d'intendencia, creando col so territoriu nueves provincies.<ref>{{cita llibru |apellíu=Romero |nome=Luis Alberto |títulu=La feliz esperiencia |serie=Memorial de la Patria editorial=La Bastilla |añu=1983 }}</ref><ref group="*">Namái en 1821 nacieron les provincies de [[Provincia de San Juan|San Juan]], [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia de San Luis|San Luis]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] y [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]]; al añu siguiente surdiría [[Provincia de Catamarca|Catamarca]]. [[Provincia de Jujuy|Jujuy]] tendría d'esperar hasta 1834.</ref> Nel Altu Perú nun quedaba práuticamente nada de les Republiquetas;<ref>{{cita llibru |apellíu=Roca |nome=José Luis |títulu=Nin con Lima nin con Buenos Aires: la formación d'un estáu nacional en Llamargues |serie=Travaux de l'Institut français d'études andines |editorial=Plural |añu=2007 }}</ref> na Banda Oriental, la [[batalla de Tacuarembó]] decidió la derrota definitiva de Artigas y la so anexón al [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve|Reinu de Portugal]].<ref>Reyes Abadie (1986): 299-300.</ref> Pero l'antigua metrópolis nun pudo aprovechar la oportunidá pa intentar una reconquista de les Provincies Xuníes: la sulevación de [[Rafael del Riego]] del 1 de xineru de 1820 causara la disolución del exércitu destináu al Ríu de la Plata. Y, de la mesma, provocaría l'entamu del [[Trieniu Lliberal]] n'España, un periodu mientres el cual producióse una fonda inestabilidá política que debilitó los sos esfuercios nes [[guerres d'independencia hispanoamericanes]].<ref name="Artola_1">{{cita llibru |apellíu=Artola |nome=Miguel |títulu=Antiguu réxime y revolución lliberal |editorial=Ariel |añu=1983 }}</ref> Buenos Aires y l'interior sufrieron l'[[Anarquía del Añu XX]], un periodu de complexos reordenamientos políticos, territoriales ya inclusive xurídicos, que desaguó nuna bien relativa estabilidá ente les provincies.<ref>Halperín Donghi (1979): 338-379 y 385-393.</ref> Cada provincia alministrar a sigo mesma, y na mayoría de los casos tuvieron de vencer el poder real a los [[caudiellos]], xefes militares y políticos —xeneralmente grandes estancieros— que paecíen poder defender les autonomíes de los territorios del so mandu.<ref>{{cita web |apellíu=Lafforgue |nome=Jorge |títulu=Histories de caudiellos arxentinos |editorial=Alfaguara |añu=1999 }}</ref> Les [[guerres civiles arxentines|guerres civiles]] ente caudiellos —y darréu ente éstos y los gobiernos centrales— siguieron mientres otros sesenta años. Los bandos engarraos identificaríense darréu como los [[Partíu Unitariu|unitarios]] y [[Partíu Federal (Arxentina)|federales]], anque en munchos casos estes denominaciones fueren artificiales.<ref>{{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Batalles ente hermanos editorial=Aguilar |añu=2009 }}</ref> El país camudó de nome: alredor de 1835 empezar a llamar [[Confederación Arxentina]], y dempués de 1862 adoptó'l so nome definitivu de '''República Arxentina'''.<ref>{{cita llibru |apellíu=Rosenblat |nome=Ángel |títulu=El Nome de l'Arxentina |editorial=Eudeba|añu=1964 }}</ref> Salvu por un curtiu periodu ente 1825 y 1827, l'Arxentina escareció por completu d'un gobiernu central hasta 1853; esi añu sancionóse una [[Constitución Arxentina de 1853|Constitución Nacional]] —n'esencia, la mesma que rixe güei al país— pero entá tuvieron de pasar casi tres décades más por que'l gobiernu nacional fuera reconocíu universalmente como única fonte de poder a nivel nacional.<ref>{{cita llibru |apellíu=Oszlak |nome=Oscar |títulu=La formación del Estáu arxentín |editorial=Ed. de Belgrano |añu=1982 }}</ref> El sistema políticu resultante sería un compromisu ente'l federalismu y el unitarismu: un gobiernu federal que, na práutica, tien un ampliu —anque non completu— control de les situaciones provinciales.<ref>{{cita llibru |apellíu=Florit |nome=Carlos |títulu=El roquismo |editorial=Hachette |añu=1979 |páxina=95 }}</ref> A pesar de toes estes vicisitúes y de los peligros qu'acesmaron la so unidá a lo llargo de la mayor parte del sieglu XIX, l'Arxentina llogró caltener la so independencia y la so identidá como nación.<ref>{{cita llibru |apellíu=Busaniche |nome=José Luis |títulu=Historia arxentina |editorial=Cortil/Hachette |añu=1965 }}</ref> == La sociedá y la Revolución == === La cultura nun periodu d'intensos cambeos === [[Ficheru:Gazeta de buenos aires-01.jpg|thumb|right|180 px|Primer númberu de la [[Gazeta de Bonos Ayres]].]] La educación primaria taba en manes de los cabildros y de les parroquies; de la mesma taben escluyíos los indíxenes, los esclavos y —na mayor parte del territoriu— les muyeres.<ref>{{cita llibru |apellíu=Babini |nome=José |títulu=Historia de la ciencia na Arxentina |editorial=Solar |añu=1986 |páxines=35-36 }}</ref> Una educación secundaria más bien elemental impartir n'establecimientos relixosos de munches de les ciudaes del interior.<ref>{{cita llibru |apellíu=Solari |nome=Manuel Horacio |títulu=Historia de laeducación arxentina |editorial=Paidós |añu=1949 |páxines=30-34 }}</ref> Les esceiciones más notables yeren el [[Colexu Nacional de Monserrat|Colexu de Monserrat]] en Córdoba<ref>{{cita web |url=http://www.cnm.unc.edu.ar/institucional/historia-del-colexu |títulu=Historia del Colexu |obra=Sitiu del Colexu Nacional de Monserrat |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110627172403/http://www.cnm.unc.edu.ar/institucional/historia-del |fechaarchivu=2011-06-27 }}</ref> y el [[Colexu Nacional de Buenos Aires|Colexu de San Carlos]] en Buenos Aires;<ref>Babini (1986): 36-40.</ref> esti postreru fuera fondamente desorganizado tres les Invasiones Ingleses, yá que el so edificiu destinárase a cuartel militar. Sicasí siguió esistiendo, siendo les clases impartíes en llocales privaos. Foi reorganizáu como ''Colexu de la Unión del Sur''' mientres el direutoriu de Pueyrredón, volviendo a un altu nivel d'enseñanza.<ref>{{cita llibru |apellíu=Sanguinetti |nome=Horacio J.|títulu=Curtiu historia del Colexu Nacional de Buenos Aires |editorial=Juvenilia |añu=2006 }}</ref> La educación universitaria dependía de la [[Universidá de Llamargues]], la meyor de la rexón nesa dómina, y dellos estudiantes d'El Ríu de la Plata cursaben na [[Universidá Nacional Mayor de San Marcos|Universidá de San Marcos]] en Lima, o na [[Real Universidá de San Felipe|Universidá de San Felipe]], en Santiago de Chile.<ref>Babini (1986): 40.</ref> Sicasí, la interrupción de les rellaciones y comunicaciones con esos territorios dexó los estudios mayores puramente en manes de la [[Universidá Nacional de Córdoba|Universidá de Córdoba]]. La mesma dictaba les carreres de [[derechu canónicu]] y [[derechu civil]], esti postreru dende la última década del sieglu XVIII.<ref>Babini (1986): 40-41.</ref> En Buenos Aires estableciéronse cases d'estudios téunicos, empezando por una Academia Militar de Matemátiques<ref>Babini (1986): 74-75.</ref> y l'Academia Nacional de Xurisprudencia fundada por [[Manuel Antonio Castro]], qu'enseñaba la práutica forense ensin afondar nes ciencies xurídiques.<ref>Babini (1986): 80-82.</ref> Tamién el Tribunal del Protomedicato, fundáu a fines del sieglu XVIII, dictaba cursos de medicina práutica, habilitando médicos pal exerciciu profesional.<ref>Babini (1986): 43-45.</ref> Hasta fines del sieglu XVIII nun hubiera mediu dalgunu de prensa nel Ríu de la Plata, y nos primeros años del sieglu XIX namái se publicar trés periódicos, toos de curtia vida: el ''[[Telégrafu Mercantil]]'', el ''[[Selmanariu d'Agricultura]]'', dambos sofitaos por Manuel Belgrano, y el ''[[Corréu de Comerciu]]'', editáu por ésti.<ref>{{cita llibru |apellíu=De Marco |nome=Miguel Ángel |títulu=Historia del periodismu arxentín |editorial=Universidá Católica Arxentina |añu=2006 |páxines=24-39 }}</ref> Tres l'españíu de la Revolución, Mariano Moreno editó la ''[[Gazeta de Bonos Ayres]]'', abiertamente oficialista, y utilizada pa faer propaganda revolucionaria. La so llectura foi declarada obligatoria pa los cures escontra los sos feligreses mientres los díes festivos, dempués d'oficiada la misa. Esti periódicu esistió mientres tol periodu de la independencia, camudando de mano so los socesivos gobiernos; asina, fueron los sos direutores, ente otros, Moreno, [[Pedro José Agrelo]], [[Bernardo de Monteagudo]], [[Camilo Henríquez]] y [[Julián Álvarez]].<ref>De Marco (2006): 48-62.</ref> Más tarde hubo dalgunos otros periódicos, toos de vida efímera, yá que nun cuntaben col sofitu oficial, como ''El Censor'', ''Mártir o Llibre'', o ''L'Americanu''. La so pretensión de ser independientes de l'absorbente política gubernamental condergar a la rápida desapaición. Más suerte tuvieron dos publicaciones semioficiales, ''El redactor de l'Asamblea'' y ''El redactor del Congresu Nacional'', que publicaben los discutinios y decisiones de l'Asamblea Xeneral Constituyente y del Congresu de Tucumán, tanto nel so periodu nortizu como na so estancia en Buenos Aires. La última fueya oficialista foi ''L'Americanu'', un periódicu furiosamente direutorial y antifederal redactáu por [[Pedro Feliciano Cavia]].<ref>De Marco (2006): 62-90.</ref> La lliteratura anterior a les Invasiones Ingleses, por casu les obres de teatru y poemes de [[Manuel José de Lavardén]], inscribir na corriente [[neoclasicismu|neoclásica]], con un marcáu gustu por temes [[romanticismu|prerrománticos]].<ref>{{cita web |url=http://www.revistaair.net/ManuelJosedeLavaden.htm |títulu=Manuel José de Lavardén na escena lliteraria del Río de la Plata (1754-1808) |autor=Cevasco, Mirta |añu=2005 |obra=Revista Air, revista-taller internacional de lliteratura }}</ref> La situación camudó dafechu al producise la victoria bélica, y sópitamente les temes patriótiques apoderaron toa espresión artística. Ensin abandonar l'estilu neoclásicu, poetes como [[Esteban de Luca]] y [[Vicente López y Planes]] publicaron decenes d'obres dedicaes a los trunfos patrios, tanto antes como dempués de la Revolución de Mayu.<ref>López Rosas (1981): 153-163.</ref> Estos dos autores compitieron pola oficialización de les sos obres como la ''Marcha Patriótica'' oficial na dómina de l'Asamblea Constituyente, llogrando'l trunfu l'actual [[Himnu Nacional Arxentín]], de López.<ref>{{cita publicación |autor=Blasi Brambilla, Alberto |títulu=Esteban de Luca, el poeta y la pólvora |publicación Toa ye Historia |númberu=77 |páxines=54-65 |añu=1973 }}</ref> La historiografía tuvo una primer apaición col ''Ensayu de la Historia civil del Paraguay, Buenos Aires y el Tucumán'', del [[Gregorio Funes|Deán Funes]], apaecíu en 1816 y 1817.<ref>Babini (1986): 84-85.</ref> === La Ilesia Católica y la Revolución === Gracies a la célebre bulda del [[Papa Pablo III]] [[Sublimis Deus]] de [[1537]] que declara a los indíxenes homes con tolos efeutos y capacidaes de cristianos, hubo un gran contraste ente la colonización española, l'anglosaxona y francesa n'América.<ref>{{cita web|url=http://hispanismo.org/tarrezas-de-portada/3166-contraste-ente-la-colonizacion-espanola-l'anglosaxona-y-francesa-en-america.html|títulu=Oldee ente la colonización española, l'anglosaxona y francesa n'América}}</ref> Nel [[Imperiu Español]] la unidá social concebíase al traviés de la unidá de la Fe de la [[Ilesia Católica]], única relixón dexada mientres el periodu colonial. Ésta taba rexida pol [[Patronatu d'Indies]], que dexaba a la corona controlar toa actividá relixosa per mediu del nomamientu de los [[obispu|obispos]] y alministraba los sos ingresossobremanera los [[diezmu|diezmos]]. Fora d'esta institución, na práutica, la Corona apenes podía controlar la instalación d'[[orde relixosa|órdenes relixoses]], que calteníen una fuerte autonomía llocal; de la mesma, los obispos controlaben la provisión de cargos eclesiásticos nes [[parroquia (relixón)|parroquies]] más importantes, mientres los cargos secundarios y les parroquies menores y capiyes yeren controlaes polos [[Cabildru catedraliciu|cabildros eclesiásticos]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Di Stéfano |nome=Roberto |apellíu2=Zanatta |nome2=Loris |títulu=Historia de la Ilesia Arxentina |editorial=Grijalbo |añu=2000 |páxines=46-70 }}</ref> Éstos teníen un altu grau d'autonomía, especialmente porque yeren los que gobernaben les [[diócesis]] mientres les vacancias producíes poles muertes de los obispos; vacancias que solíen ser bien llargues, poles necesaries tardanzas provocaes pola distancia cola Corte.<ref>{{cita llibru |apellíu=Bruno |nome=Cayetano |títulu=La Ilesia na Arxentina: Cuatrocientos años d'historia editorial=Centru Salesianu d'Estudio |añu=1993 |páxines=343-344 }}</ref><ref>Di Stéfano y Zannata (2000): 185.</ref> Dende'l so '''emancipación''' a partir de [[1810]], la [[Nación Arxentina]] tuvo influyida por dos [[corrientes de pensamientu]] distintes:<ref>{{cita web|url=http://www.cea.org.ar/07-prensa/ilesia_y_comunidá_nacional_1.htm|títulu="Ilesia y Comunidá Nacional" XLII Asamblea Plenaria de la Conferencia episcopal arxentina. 9 de mayu de 1981}}</ref> [[Ficheru:Manzana Jesuítica siglo XVIII.png|thumb|right|Vista de la [[Mazana Xesuita]] nel sieglu XVIII. Dichos edificios entá se caltienen. Na esquina repara la ilesia de la [[Compañía de Xesús]]. De siguío destáquense l'antigua sede de la Universidá (actual muséu y biblioteca mayor) y el [[Colexu Nacional de Monserrat|Colexu Monserrat]].]] * La [[racionalismu|racionalista]], [[llaicismu|laicista]] y [[Voltaire|iluminista de Voltaire]] que sofitó la filosofía política de la [[Revolución Francesa]]<ref>{{cita llibru |autor=[[Diego Abá de Santillán|Abá de Santillán, Diego]] |títulu=La Revolución de Mayu: Factores converxentes y determinantes |serie=Historia Arxentina |añu=1965 |editorial=TEA |páxina=391 }}</ref> y qu'influyó por casu nel [[Dean Funes]] en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. * Otra anterior, d'inspiración [[cristiana]], influyida, per un sitiu, pola doctrina del sacerdote [[xesuita]] [[Francisco Suárez]],<ref>{{cita llibru |autor=[[Atilio Dell'Oru Maini]]; Miguel A. Fiorito; [[Gustavo Franceschi]]; [[Guillermo Furlong]]; Oscar R. Güel; [[Faustino J. Legón]]; Doncel Menossi; [[Juan P. Ramos]] y [[Isidoro Ruiz Moreno]]|títulu=Guarda y suxestión del filósofu Francisco Suárez: la so influencia na Revolución de Mayu |añu=1959 |editorial=Ed. Guillermo Kraft Llindada }}</ref> de la [[Escuela de Salamanca]], qu'apregonó que ''l'autoridá ye dada por Dios pero non al rei sinón al pueblu''<ref>Abá de Santillán (1965): 409</ref> que foi aprendida na Universidá [[xesuita]] [[Universidá Mayor Real y Pontificia San Francisco Xavier de Chuquisaca|de Chuquisaca]] polos principales [[patriotes]] qu'impulsaron la [[Revolución de Mayu]]; y por otru, pol exemplu de la [[Revolución Americana]] que, anque tuvo otros oríxenes, el so lema nacional ye ''[[In God we trust]]'' (n'[[Idioma inglés|inglés]]: «En Dios confiamos»).<ref>{{cita web|url=http://www.rebanadasderealidad.com.ar/espul-09-15.htm|títulu=Corrientes interpretatives de la Revolución de mayu de 1810|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924085301/http://www.rebanadasderealidad.com.ar/espul-09-15.htm|fechaarchivu=24 de setiembre de 2015}}</ref> Nos primeros tiempos de l'Arxentina, [[Cornelio Saavedra]] y depués frai [[Cayetano Rodríguez]], frai [[Francisco de Paula Castañeda]], el Pbro. [[Pedro Ignacio de Castro Barros]], el Xeneral [[Manuel Belgrano]], [[Esteban Agustín Gascón]], [[Gregorio García de Tagle]], ente otros, fueron grandes defensores del [[Historia de la Ilesia católica n'Arxentina|pensamientu católicu y de la Ilesia]] contra'l [[anticatolicismu]] de los grupos lideraos primero por [[Mariano Moreno]] y [[Juan José Castelli]],<ref>Hugo Wast ([[Gustavo Martínez Zuviría]]), ''Añu X'', Ed. Goncourt, Bs. As., 1970.</ref><ref>“Les etapes de mayu y el verdaderu Moreno”, ediciones Theoría. Bs. As., 1963, páx. 73</ref> y dempués pol gobernante [[Bernardino Rivadavia]] qu'en [[1822]] ente otres midíes cerró dellos conventos, apoderar de tolos bienes que pertenecíen a les [[órdenes relixoses]], prindó los bienes propios del [[Basílica de La nuesa Señora de Luján|Santuariu de Luján]], de los de la Hermandá de Caridá, del Hospital de Santa Catalina y otros.<ref>{{cita web |url=http://www.razonyrevolucion.org/ryr/index.php?option=com_content&view=article&id=2202:un-reformador-llaicu-y-agrariu-rivadavia-y-la-expropiacion-a ordenar-eclesiasticas-santiago-rossi&catid=249:el-aromo-nd-70-qfin-de-recorridoq&Itemid=110|títulu=Rivadavia y la espropiación a les órdenes eclesiástiques }}</ref> [[Ficheru:Benito Lué y Riega.jpg|thumb|right|180 px|L'obispu de Buenos Aires, [[Benito Lué]], foi un destacáu enemigu de la independencia de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]].]] Na actual Arxentina había trés diócesis: les de [[Archidiócesis de Córdoba|Córdoba]], [[Archidiócesis de Buenos Aires|Buenos Aires]] y [[Archidiócesis de Salta|Salta]], toes elles dependientes de l'[[Archidiócesis de Sucre|Archidiócesis de Llamargues]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Di Stéfano |nome=Roberto |títulu=Los cures de la Revolución |añu=2002 |editor=Calvo, Nancy, Di Stéfano, Roberto y Gallu, Klaus |editorial=Emecé |capítulu=La revolución de les almes:relixón y política nel Ríu de la Plata insurrecto |páxines=19-20 }}</ref> Nes provincies de l'actual Arxentina, l'españíu de la Revolución de Mayu foi sofitáu pela mayor parte del [[cleru secular]],<ref group="*">Hubo numberosos casos de cures que sofitaron la Revolución por interés; por casu, na esperanza de llograr [[prebenda|prebendes]] del gobiernu.</ref> mientres les órdenes relixoses estremaron la so llealtá ente los independentistes y los realistes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carbia |nome=Rómulo D. |enllaceautor=Rómulo D. Carbia |títulu=La Revolución de Mayu y la Ilesia editorial=Nueva Hispanidá |añu-orixinal=1915 |añu=2005 |páxines=50-51 }}</ref> Nel Altu Perú, sicasí, la mayor parte del cleru —anque una parte importante de los cures de les poblaciones rurales fueron independentistes— pronunciar pola causa del Rei. En gran parte, esta opción foi causada pola cabileña conducta del Exércitu del Norte mientres la primer espedición a esa rexón, que los sos oficiales ofendieron el sentimientu relixosu con actos de naturaleza [[anticlericalismu|anticlerical]] o siquier pola so falta de cuidu nel respetu a les espresiones relixoses tradicionales.<ref>Bruno (1993): 388-395.</ref> Inda cuando viéronse obligaos a declamar llealtá a les instituciones revolucionaries, los trés obispos de les diócesis "de baxo" yeren consideraos realistes. L'obispu de Buenos Aires, [[Benito Lué]], manifestárase en contra del desplazamientu del virréi Cisneros; arriendes d'ello, prohibióse-y predicar na so propia catedral.<ref>Carbia (2005): 35-40.</ref> El de Córdoba, [[Rodrigo de Orellana]], fuera un destacáu dirixente de la [[Contrarrevolución de Córdoba]], polo que foi confináu lloñe de la so sede;<ref name="Tonda">{{cita llibru |apellíu=Tonda |nome=Américo |títulu=L'obispu Orellana y la revolución editorial=Xunta Provincial d'Historia de Córdoba |añu=1981 }}</ref> similar suerte corrió'l de Salta, [[Nicolás Videla del Pino]].<ref>{{cita web |url=http://www.portaldesalta.gov.ar/delpino.html |títulu=Nicolás Videla del Pino |autor=Sánchez Pérez, Emiliano y Parrón, Mario Gustavo |obra=Portal de Salta |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190109042729/http://www.portaldesalta.gov.ar/delpino.html |fechaarchivu=2019-01-09 }}</ref> Lué y Videla del Pino finaron mientres el periodu,<ref>{{cita publicación |autor=Scenna, Miguel Ángel |títulu=El casu del obispu envelenáu |publicación Toa ye Historia |númberu=32 |añu=1969 }}</ref><ref>Bruno (1993): 402-405.</ref> y Orellana fuxó a España.<ref name="Tonda"/> El sofitu del Papa a la restauración absolutista fixo imposible volver cubrir esos cargos, lo cual dexó a los gobiernos —al traviés del control de los cabildros catedralicios— cubrir les vacantes con provisores de los obispaos de llealtá probada a la nueva nación.<ref>Carbia (2005): 51-52 y 75-80.</ref> Col tiempu, esti antecedente llevaría a los posteriores gobiernos d'El Ríu de la Plata a reclamar pol [[regalismo]], esto ye, el control estatal de l'actividá de la Ilesia.<ref>Carbia (2005): 65-68.</ref> Pela so parte, les órdenes relixoses, incomunicaes colos sos superiores n'España o en Roma, tuvieron d'entamar la so propia xerarquía pal nuevu país, controlaos amás poles autoridaes nacionales nes sos actividaes polítiques. Los cures enemigos de la Revolución —y tolos d'orixe español peninsular— fueron fuertemente llindaos nes sos atribuciones pol gobiernu; munchos fuxeron a España o fueron espulsaos, y otros abandonaron los vezos.<ref>Carbia (2005): 41-44 y 52-53.</ref> Sumaos toos estos procesos a la desorganización relixosa que llindaba l'ordenamientu de nuevos sacerdotes y l'amenorgamientu de los ingresos eclesiásticos,<ref group="*">Los socesivos gobiernos echaron mano a los recursos económicos de la Ilesia mientres les socesives crisis de la guerra d'independencia. Esto foi entá más bultable en delles provincies que tuvieron de llevar alantre la guerra civil, especialmente nel bandu federal.</ref> llevaron a un bultable amenorgamientu nel númberu de sacerdotes y relixosos; dellos conventos que n'años anteriores fueren sirvíos por decenes de flaires taben práuticamente ermos a entamos de la [[años 1820|década del 20]], y munchos curatos permanecieron vacantes por llargos periodos.<ref>Bruno (1993): 465-467.</ref> La incorporación d'idees polítiques y culturales nueves traxo l'amenorgamientu de la piedá tradicional en sectores de los grupos dirixentes.<ref>Carbia (2005): 52-53.</ref> Bien particularmente, l'apaición de la [[Francmasonería|masonería]] resultó nel espardimientu d'idees filosófiques que contradicíen les doctrines de la Ilesia; magar la mayoría de los masones nun se manifestaron abiertamente anticlericales, claramente los aspeutos piadosu y disciplinariu de la relixón católica yéren-y indiferentes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Corbière |nome=Emilio |títulu=La Masonería: Política y Sociedaes Secretes |editorial=Suramericana |añu=2006 |páxines=162-164 }}</ref> === La nacencia de la política === [[Ficheru:Cabildoabierto-Subercaseaux.jpg|thumb|right|250 px|Más que los [[cabildru colonial|cabildros]], el venceyu ente les instituciones coloniales y la instauración de les autoridaes revolucionaries fueron los [[cabildru abiertu|cabildros abiertos]].<br />Na imaxe, el [[Revolución de Mayu#Martes 22 de mayu|cabildru abiertu del 22 de mayu de 1810]] en Buenos Aires.]] Los enfrentamientos intestinos y les guerres civiles obedecíen a la falta d'alcuerdos previos nos conceutos políticos más elementales.<ref>{{cita llibru |apellíu=Goldman |nome=Noemí |títulu=Llinguaxe y revolución; conceutos políticos clave en Ríu de la Plata (1780-1850) |editor=Goldman, Noemí |editorial=Prometeo |añu=2008 |capítulu=El conceutu de soberanía |páxina=9-18 }}</ref> N'efeutu, dende la Revolución l'únicu alcuerdu xeneralizáu ente dirixentes y faiciones foi la necesidá de nun volver a la situación política previa. N'esencia, na [[independencia]].<ref>Segreti (1980) Vol 2: 12-15.</ref> Aun así, tamién fueron consideraes otres posibilidaes, plantegaos en misiones diplomátiques unviaes polos gobiernos d'El Ríu de la Plata, como la dependencia d'otra potencia que nun fuera España,<ref>{{cita llibru |apellíu=Rosa |nome=José María |títulu=La misión García ante Lord Strangford: estudiu de la tentativa de 1815 pa tresformar a l'Arxentina en colonia inglesa |editorial=Peña Lillo |añu=1974 }}</ref> o la dependencia del rei español so una constitución que llindara l'absolutismu. Sicasí, esos proyeutos nun tuvieron sofitu dalgunu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Zago |nome=Manrique |títulu=Manuel Belgrano: los ideales de la patria |editor=Institutu Nacional |editorial=Manrique Zago Ediciones |añu=1995 |páxina=84-85 }}</ref> Antes de la Revolución hubiera [[alministración pública]], pero non [[política]] nel sentíu modernu del términu.<ref>Halperín Donghi (1979): 168-186.</ref> Los funcionarios coloniales gobernaben en nome l'autoridá absoluta del Rei d'España, y los [[cabildru colonial|cabildros]] formar por cooptación dientro de les clases sociales dominantes; nun actuaben en representación de los vecinos, sinón que yeren consideraos una selección de los funcionarios más capaces pa exercer ciertes esferes imprescindibles d'alministración pública local.<ref>{{cita llibru |apellíu=Rosa |nome=José María |títulu=Del conceyu indianu a la provincia arxentina |editorial=Peña Lillo |añu=1974 }}</ref> Al proclamar que gobernaben en nome de ''los pueblos'', los gobiernos posteriores a la Revolución víense obligaos a definir en qué consistíen los conceutos ''pueblos'', ''[[pueblu]]'', ''[[soberanía]]'', ''[[llibertá]]'', ''[[Derechu a la igualdá|igualdá]]'', etc.<ref>Segreti (1991): 38-39.</ref><ref name="NGGDM">{{cita llibru |apellíu=Goldman |nome=Noemí |apellíu2=Di Meglio |nome=Gabriel |títulu=Llinguaxe y revolución; conceutos políticos clave en Ríu de la Plata (1780-1850) |editor=Goldman, Noemí |editorial=Prometeo |añu=2008 |capítulu=Pueblo/pueblo |páxina=145-158 }}</ref> Quien discordaban coles definiciones establecíes polos gobiernos convertir n'[[oposición política|adversarios políticos]], y la falta de definición previa de les regles de xuegu polítiques llevaba sistemáticamente a l'aición política al campu de les combalechadures, les revoluciones y los enfrentamientos bélicos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ternavasio |nome=Marcela |títulu=Gobernar la revolución; poderes en disputa nel Ríu de la Plata editorial=Sieglu XXI |añu=2007 |páxines=183-191 }}</ref> A última hora, el discutiniu central yera sobre quién yera'l depositariu de los derechos reasumidos tres la rotura del orde políticu colonial.<ref name="NGGDM"/><ref group="*">Tamién taba en discutiniu quién tenía derechu a faer valir la so opinión, un conceutu que —anque na actualidá paeza equivalente a la cuestión del depositariu de los derechos políticos— nesa dómina yera una cuestión distinta: non tolos ciudadanos con derechos políticos podíen exercelos na práutica. Citando solamente'l casu más evidente, naide consideró seriamente otorgar a les muyeres el derechu a votar o a ser escoyíes.</ref> N'efeutu, los grupos de pensamientu elitista sosteníen que ''el pueblu'' taba formáu por un grupu acutáu de ciudadanos y que, entá ente los sos miembros, non toos teníen de tener accesu a l'aición política —esto ye, a escoyer y ser escoyíos. Pela so parte, los sectores más democráticos sosteníen un conceutu de pueblu muncho más ampliu, qu'arreyaba a la mayoría de la población y nel cual tolos sos miembros yeren eleutores y elegibles.<ref name="NGGDM"/> Dellos grupos estendíen el conceutu d'igualdá a la totalidá de los homes, incluyendo nellos a los indíxenes y los esclavos; tal foi'l casu de los artiguistas.<ref>Reyes Abadie (1986): 246-253.</ref> Esti tipu de discutinios xeneró divisiones dientro de los grupos dirixentes de cada ciudá, siendo especialmente notables los enfrentamientos en Buenos Aires, qu'adquirieron trescendencia nacional.<ref name="Lluna">{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |títulu=Buenos Aires y el país editorial=Suramericana |añu=1982 }}</ref> La ''[[retroversión de la soberanía]] a los pueblos'' con que se xustificara la Revolución<ref>Segreti (1980) Vol. I: 64-66.</ref> abría la interrogante sobre quién yeren esos ''pueblos'': si les ciudaes principales, si toles ciudaes, si incluyir a les villes, o si tamién s'incluyía a la población rural. Per otru llau, esistía un discutiniu sobre la soberanía fraccionada n'unidaes menores o unificada nuna sola nación soberana.<ref>Segreti (1991): 17-41.</ref> La situación especial de la ciudá de Buenos Aires, que reclamaba pa sigo una primacía sobre les demás ciudaes nos cuerpos colexaos nacionales percima de la so representación numbérica, y pretendía amás exercer un tutelaje sobre ciertes comunidaes imposibilitaes por razones béliques —o pola so supuesta inferioridá d'exercer la capacidá electiva enfrentar a les comunidaes que creíen tener los mesmos derechos que la capital.<ref name="Lluna"/> A última hora, l'ambición porteña d'imponer el so guía a les provincies subordinaes yera consecuencia d'una visión localista, que predominaba en toles ciudaes y provincies, cola gran diferencia de que Buenos Aires tenía la posibilidá de reclamar la imposición del so localismu a tol país subordináu a ella.<ref>{{cita llibru |apellíu=Barba |nome=Enrique M. |títulu=Unitarismu, Federalismu, Rosismo |editorial=Centro Editor d'América Llatina |añu=1982 |páxina= 19 }}</ref> Sobre esos discutinios xiró la base ideolóxica del enfrentamientu ente unitarios y federales.<ref>{{cita llibru |apellíu=Álvarez |nome=Juan |títulu=Les guerres civiles arxentines |editorial=Eudeba |añu=1966 }}</ref> Pero, amás, nel conflictu ente unitarios y federales se superponían los discutinios sobre la formación del pueblu soberanu y la organización centralizada o centrípeta. A lo llargo de la década siguiente van sumáse-y la defensa d'intereses económicos y personales, pa depués complicase entá más con enfrentamientos alrodiu de doctrines económiques y enclinos culturales. A tou ello suma la enclín de los sos dirixentes y propagandistes a simplificar la identidá de los sos aliaos y la de los sos enemigos baxu rótulos qu'asemeyaren una homoxeneidá que nun esistía más que nos deseos de los sos publicistes. Eses entrevesgaes combinaciones —inclusive dexando de llau los casos conocíos de cambeos de bandu— tornen imposible definir con exactitú quién formaben parte cada unu de los dos partíos qu'apoderaríen la política mientres mediu sieglu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Halperín Donghi |nome=Tuliu |títulu=De la revolución d'independencia a la confederación rosista |editorial=Paidós |añu=2000 |páxines= }}</ref> Munchos d'estos conflictos ideolóxicos diríen resolviéndose con muncha lentitú a lo llargo de la mayor parte del sieglu XIX. Namái la esperiencia política de los grupos dirixentes y de los empobinaos —que fuera pocu menos que nula a lo llargo de la década de la independencia— y los alcuerdos ente posiciones engarraes llevaríen a fines del sieglu XIX a una organización constitucional estable.<ref>{{cita llibru |apellíu=Alonso |nome=Paula |títulu=Jardín secretos, llexitimaciones públiques: el Partíu Autonomista Nacional y la política arxentina de fines del sieglu XIX |editorial=Edhasa |añu=2010 }}</ref> Sicasí, el plenu desenvolvimientu del conceutu d'igualdá entá llevaría munches décades más,<ref>{{cita llibru |apellíu=Orlandi |nome=Héctor Rodolfo |títulu=Ciencia política: Teoría de la política editorial=Plus ultra |añu=1975 |páxines=137-161 }}</ref> y posiblemente dalgunes d'estos discutinios nun fueron entá dafechu resueltes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Novaro |nome=Marcos |títulu=Piloto de Nubes: Crisis de Representación y Personalización de la Política n'Arxentina, 1989-1993 |añu=1994 }}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Cheresky |nome=Isidoro (comp.) |títulu=La política dempués de los partíos editorial=Prometeo |añu=2006 }}</ref> === L'alministración de xusticia === La [[Real Audiencia de Buenos Aires]] —reemplazaos los sos miembros contrarrevolucionarios por [[Vicente Anastasio Echevarría]], [[José Darregueira]] y [[Pedro Medrano]]— siguió exerciendo les funciones xudiciales mientres el periodu de la Xunta de Gobiernu, y la xusticia en primer instancia siguía siendo exercida polos cabildros. Con esceición de los escasos cambeos na llexislación apurríos pola Asamblea y el Congresu, tamién la xurisprudencia utilizada yera la llexislación colonial, anque en dellos casos utilizó un criteriu novedosu na so aplicación. Los socesivos reglamentos políticos y de xusticia esforciar en dixebrar el Poder Xudicial del Executivu, llindándose en munchos casos les funciones de los cabildros a exercer puramente como tribunales xudiciales, dexando de llau les sos funciones polítiques y edilicias.<ref name="Corval">{{cita web |url=http://www.scielo.org.ar/pdf/rhd/n39/n39a03.pdf |autor=Corval, María Angélica |títulu=La xusticia na primer década revolucionaria |obra=Scientific Electronic Library On line }}</ref> En xineru de 1812, el Primer Triunviratu eslleió la Real Audiencia, reemplazándola por una ''Cámara d'Apelaciones'' de cinco miembros, que duraben dos años nos sos cargos. La innovación principal foi la asignación de funciones xudiciales a los Alcaldes d'Hermandá, qu'antes exercíen solamente funciones policiales, nes zones rurales. Tamién se creaba la institución d'Alzada pa l'alministración de xusticia nes provincies, formada pol gobernador y un conjuez nomáu por caúna de les partes pa cada xuiciu. A lo último, establecíase una ''Comisión de Xusticia'', pa llevar alantre xuicios sumarísimos en casu de delitos contra la propiedá o la vida.<ref>{{cita llibru |apellíu=Petrocelli |nome=Héctor B. |títulu=Historia constitucional arxentina |editorial=Keynes Universitaria |añu=1988 |capítulu=Estatuto y lleis sobre llibertaes públiques ya individuales |url=http://argentinahistorica.com.ar/intro_llibros.php?tema=1&doc=57&cap=92 }}</ref> Toes estes instituciones fortalecíen la dependencia política de la xusticia respeuto del gobiernu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Sarghesso de López Aragón |nome=María Cristina |títulu=Nueva Historia de la Nación Arxentina |volume=Vol. 5 |editorial=Planeta |editor=Academia Nacional de la Historia |añu=2003 |capítulu=Los poderes públicos y el so funcionamientu (1810-1853) |páxines=85-87 }}</ref> L'Asamblea Xeneral Constituyente y los primeros Direutores Supremos nun paecen dalu especial importancia al Poder Xudicial, dándo-y una mayor independencia de fechu. L'Estatutu Provisional de 1815 confirmó la esistencia de la Cámara d'Apelaciones, a la qu'amestó la creación d'un ''Tribunal de Recursos Estraordinarios de Segunda Suplicación, Nulidá ya Inxusticia Bultable'' en cada casu que se presentaren recursos de tercer instancia;<ref name="Corval"/> anque s'aportunaba na independencia de la xusticia,<ref>{{cita llibru |apellíu=Méndez Calzada |nome=Luis |títulu=La función xudicial nes primeres dómines de la independencia: estudio sobre la formación evolutiva del poder xudicial arxentín |editorial=Losada |añu=1944 |páxines=103-104 }}</ref> esti tribunal yera formáu por cinco lletraos, nomaos pol Direutor del Estáu.<ref name="Corval"/> Fixéronse delles meyores tocantes a la garantía de defensa en xuiciu, y confirmóse l'aplicación de la llexislación indiana a les causes civil y criminal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ibáñez Frocham |nome=Manuel |títulu=La organización xudicial arxentina: (ensayu históricu) dómina colonial y antecedentes patrios hasta 1853 |editorial=La Facultá |añu=1938 |páxina=76 }}</ref> Tres la Declaración de la Independencia, el Reglamentu Provisional d'avientu de 1817 confirmaba les instituciones xudiciales yá establecíes.<ref>Méndez Calzada (1944): 194-196.</ref> Ensin perxuiciu d'aportunar na independencia de los poderes, el Direutor del Estáu podía remover a los xueces por razones polítiques, cola única condición d'informar de les causes al Congresu. Tamién s'acutar la facultá de suspender sentencies, especialmente nos xuicios que comprometíen fondos del Estáu.<ref name="Corval"/> La ''Alta Corte de Xusticia'' que la so formación sancionó la Constitución de 1819 nunca llegó a formase.<ref name="Corval"/> A última hora, anque'l principiu de [[separación de poderes]] enuncióse como un cambéu fundamental respectu del sistema colonial, nunca aportó a aplicáu en totalidá. La dependencia del Poder Xudicial respectu del Executivu foi la norma a lo llargo de tol periodu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Pugliese |nome=María Rosa |títulu=Nueva Historia de la Nación Arxentina |volume=Vol. 5 |editorial=Planeta |editor=Academia Nacional de la Historia |añu=2003 |capítulu=L'alministración de justicia |páxina=409-415 }}</ref> === Los militares nel centru de la escena === [[Ficheru:1806patricios01.jpg|thumb|right|180 px|La [[Guerra de la Independencia Arxentina]] llevó a los [[militar]]es al centru de la escena política mientres el periodu de la Independencia. Les [[guerres civiles arxentines|guerres civiles]] caltendríen pa esti sector una importancia crucial mientres gran parte del [[sieglu XIX]].]] Dende la [[Milicies creaes en Buenos Aires mientres les Invasiones Ingleses|creación de los cuerpos de milicia]] llocales tres les [[Invasiones Ingleses]], la importancia política de los militares ganó rápido un llugar privilexáu na política porteña.<ref>{{cita llibru |apellíu=Di Meglio |nome=Gabriel |títulu=¡Viva'l baxu pueblu! La plebe urbana de Buenos Aires y la política, ente la Revolución de Mayu y el rosismo |editorial=Prometeo |añu=2006 |páxines=86-90 }}</ref> La so actuación mientres l'[[Asonada de Álzaga]] y la [[Revolución de Mayu]] contribuyó a llevar a los oficiales a ser árbitros en cada situación conflictiva.<ref>Halperín Donghi (1994): 153-155 y 163.</ref> El golpe militar d'ochobre de 1812, que terminó col [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]], foi'l primeru de los actos polos cualos l'Exércitu —non en sofitu d'una movilización popular o elitista, sinón por sigo mesmu— baltó un gobiernu nacional.<ref>Di Meglio (2006): 125-129.</ref> Yá dende la dómina de la Primer Xunta, los funcionarios nomaos como gobernadores y tenientes de gobernadores nes provincies y ciudaes del interior fueron, na so gran mayoría, xefes militares.<ref name="FGB">{{cita llibru |apellíu=Floria |nome=Carlos Alberto |apellíu2=García Belsunce |títulu=Historia política de l'Arxentina contemporánea, 1880-1983 |editorial=Alianza |añu=1988 |páxina=33 }}</ref> Con poques esceiciones, cuando éstos fueron movíos por líderes llocales, quien tomaron el control tamién fueron xefes militares.<ref>{{cita llibru |apellíu=Luna |nome=Félix |títulu=Los caudiellos editorial=Peña Lillo |añu=1971 }}</ref> L'Exércitu insumía la mayor parte de los ingresos públicos,<ref>{{cita llibru |apellíu=Cortés Conde |nome=Roberto |títulu=La configuración de la República independiente |serie=Nueva historia de la Nación Arxentina |volume=Vol. 5 |editorial=Planeta |editor=Academia Nacional de la Historia |capítulu=Finances públiques, moneda y bancos (1810-1899) |páxina=464 }}</ref> y la solución de los sos problemes de suministru, enrolamiento y disciplina consumía les enerxíes de los organismos alministrativos. De cuenta que l'Exércitu llegó a tener una importancia bien cimera a la de cualesquier otra organización o [[estamentu]] social.<ref>Halperín Donghi (1994): 200-201.</ref> Dende 1815, tolos direutores supremos y casi tolos gobernadores fueron militares.<ref name="FGB"/> La crisis causada pola non reconocencia de la independencia foi solucionada per vía militar, y namái bien accesoriamente per medios diplomáticos;<ref name="HCZ"/> tamién les insurrecciones polítiques nel interior del país saldar con midíes militares. Si unes poques vegaes les negociaciones polítiques ente fraiciones fueron aldericaes en llugar de xenerar enfrentamientos armaos, los negociadores teníen en vista les sos posiciones militares relatives mientres les mesmes; cada vez que'l gobiernu central consideróse abondo fuerte como pa entartallar a los sos enemigos internos, ignoró o violó los alcuerdos de paz.<ref>López Rosas (1981): 72-74.</ref> Dende los principios mesmos de la Revolución, los mozos atoparon na carrera militar una fonte d'aventures, de prestíu y de realización personal, amás de sentise impulsaos a sirvir a la defensa de la so Patria.<ref>{{cita llibru |apellíu=Paz |nome=José María |títulu=Memories |editorial=Emecé |añu=2000 |páxina=15 }}</ref> De cuenta que l'Exércitu nun tuvo problemes en reclutar oficiales la cuenta, y un porcentaxe bien alto de los mozos de clase media ingresaron al mesmu.<ref>Halperín Donghi (1994): 213.</ref> En contraste, ente les clases baxes el enrolamiento producióse mayoritariamente contra la voluntá de los afeutaos. Tamién una alta proporción de los homes nuevos d'orixe humilde foi enrolada nos exércitos y milicies.<ref>Di Meglio (2006): 161-164.</ref><ref>Halperín Donghi (1994): 203-204.</ref> Los oficiales de les milicies sofitaben la so posición económica y política coles tropes del so mandu, que-yos yera personalmente lleal en cuenta de la solución de los sos problemes personales y la influyencia que los sos xefes podíen exercer en favor de los subordinaos.<ref>Halperín Donghi (1994): 207.</ref> Por antigües normatives, los habitantes de les ciudaes taben obligaos a emprestar servicios militares, y foi esti grupu'l que formó los primeros exércitos que colaron a frentes de combate alloñaos. Pero eses mesmes normes establecíen tamién que los miembros de les milicies llocales nun podíen ser obligaos a treslladase lloñe de la so ciudá, colo cual llograron el trespasu de la obligación de colar al frente a los milicianos rurales, que los sos servicios nun taben llindaos xeográficamente.<ref>{{cita llibru |apellíu=Fradkin |nome=Raúl O. |títulu=Historia de la Provincia de Buenos Aires 2: de la conquista a la crisis de 1820 |editorial=Edhasa |editor=Fradkin, Raúl O. |capítulu=Guerra, exércitos y milicies na conformanza de la sociedá bonaerense |añu=2012 |páxines=263-270 }}</ref> Per otru llau, los oficiales urbanos teníen un fuerte enclín a protexer en cierta midida a los "cívicos" a los sos órdenes, que lu sirvíen de fonte de prestíu.<ref>Di Meglio (2006): 136-143.</ref> La relativa paz qu'esistió colos indíxenes nesti periodu<ref>Di Meglio (2012): 178-179.</ref> facilitó la movilización de los [[gauchu|gauchos]] a frentes alloñaos, y la creciente importancia de la caballería fizo que fueren consideraos soldaos bien pervalibles pola so esperiencia nel manexu de caballos.<ref>{{cita llibru |apellíu=Pomer |nome=Lleón |títulu=Histories de gauchos y gauchisoldados |editorial=Colihue |añu=2007 |páxines=50-53 }}</ref> Los problemes pa movilizar soldaos pa los exércitos fueron solucionaos, en parte, cola movilización de los [[esclavitú|esclavos]] [[negru (persona)|negros]], a los que se [[manumisión|manumitía]] a cambéu del serviciu militar. El serviciu militar de los negros yera, na práutica, de duración indeterminada, de cuenta que'l sistema nun significó, por sigo mesmu, un cambéu sustancial del númberu de negros llibertos na sociedá civil.<ref>{{cita llibru |apellíu=Andrews |nome=George Reid |títulu=Los Afroargentinos de Buenos Aires |editorial=De La Flor |añu=1989 }}</ref> Sicasí, sí resultó nun debilitamientu de tol sistema servil, que foi desmontáu en gran midida na primer década independiente: la proporción d'esclavos na población total menguó bien aceleradamente, y poques décades dempués yá nun habría casi esclavos nes Provincies Xuníes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Morrone |nome=Francisco C. |títulu=Los negros nel Exércitu: declinación demográfica y disolución |editorial=Centro Editor d'América Llatina |añu=1995 }}</ref> === La economía en redol a 1820 === L'apertura al [[llibre comerciu]], moderadamente empecipiada pol virréi Cisneros<ref name="Martí_1">Martí (2010): 190-201.</ref> y firmemente sostenida por tolos gobiernos independientes,<ref>{{cita llibru |apellíu=Chiaramonte |nome=José Carlos |títulu=Nacionalismu y lliberalismu económicos n'Arxentina: 1860-1880 |editorial=Solar |añu=1971 |páxina=12 }}</ref> tendría, al llargu plazu, un efeutu xeneralizáu en tol territoriu del ex virreinatu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Hora |nome=Roy |títulu=Historia económica de l'Arxentina nel sieglu XIX |editorial=Sieglu XXI |añu=2010 |páxina=257 }}</ref> Sicasí, al curtiu plazu, l'efeutu direutu nun foi muncho más allá de les llendes de la [[provincia de Buenos Aires]] y la [[Banda Oriental]]. El restu del país quedó arreyáu a los circuitos comerciales previos, centraos nos mercaos de consumu llocales y la dependencia de los mercaos del [[Alto Perú]], de [[Chile]], ya inclusive del [[Paraguái]].<ref>Hora (2010): 81-84.</ref> Los circuitos comerciales tradicionales quedaron bien llueu disllocaos: la perda del Altu Perú quitó al Ríu de la Plata del so principal mercáu consumidor y de la rexón productora de metales preciosos. Les economíes del interior quedaron aisllaes, y los sos sectores mercantiles dexaron de cumplir el rol venceyante ente Buenos Aires y l'Altu Perú. Dende'l puntu de vista económicu, Córdoba tuviera más amestada pol so comerciu al Altu Perú y a [[Cuyo]] qu'a Buenos Aires. Cuyo, de la mesma, taba más cerca de Santiago de Chile que de la capital, y polo xeneral toles provincies del norte dependíen dende tou puntu de vista al Altu Perú.<ref>Hora (2010): 80-84.</ref> A midida que les provincies del interior empezaron a sentir los efeutos de l'apertura al comerciu mundial, pronunciar en contra de la mesma, yá que perxudicaba les sos economíes internes. El procesu revolucionariu nun pudo contener les tensiones que'l poder borbónico caltuviera ocultu. Mientres munchos años, les provincies del interior toleraren el centralismu de Buenos Aires sofitáu na llexitimidá del Rei, pero agora, la so desapaición esaniciaba toles razones por que esi malestar nun saliera a la lluz.<ref>{{cita llibru |apellíu=Álvarez |nome=Juan |títulu=Les guerres civiles arxentines |editorial=Eudeba |añu=1983 }}</ref> Sicasí, en Buenos Aires y la Banda Oriental el comerciu tresatlánticu xeneró una rápida espansión de la ganadería vacuna. La mesma tenía, sicasí, una seria torga na falta de trabayadores, acentuada pola incorporación de los homes n'edá llaboral a los exércitos patrios.<ref name="Hora_1">Hora (2010): 31.</ref> La falta de brazos pa la ganadería solucionar en parte con un procesu de [[migración interna n'Arxentina|migración interna]] dende les provincies del [[NOA|noroeste]], que nun habría de detenese d'equí p'arriba.<ref>Hora (2010): 88.</ref> A pidíu de los productores ganaderos, acentuóse la presión —que s'empecipiara mientres el virreinatu— sobre los "folgazanes y malentretenidos", que yeren incorporaos a les files del exércitu si nun probaben tar emplegaos por dalgún emplegaos conocíu per mediu de la llamada ''[[papeleta de conchabo]]''; magar les razones remanaes yeren principalmente morales, l'oxetivu central yera forzar a la numberosa población llabradora itinerante a emplegase al serviciu de los propietarios.<ref>{{cita llibru |apellíu=Mayu |nome=Carlos A. |títulu=Estancia y sociedá na pampa, 1740-1820 |editorial=Biblos |añu=2004 |páxina=101 }}</ref> Sicasí, la falta de mano d'obra siguió siendo un problema crónicu, llevando a los propietarios a competir ente ellos pola mesma, lo que causó un rápidu aumentu de los salarios.<ref>Hora (2010): 48-49.</ref> Al pie de la baxa nos precios de productos de primera necesidá, esti aumentu de salarios xeneró una evidente meyora nes condiciones materiales de vida de los [[gauchu|gauchos]], en midida bien similar al efeuto que tuvo nes ciudaes.<ref>Hora (2010): 33-38.</ref> Escontra fines del periodu de la independencia, la economía de les provincies interiores taba afarada polos efeutos de la guerra d'independencia, de les guerres civiles y del zarru de los mercaos tradicionales.<ref>Segreti (1980) Vol. 2: 190-194.</ref> En contraste, la economía porteña —y, anque sol poder portugués, tamién la oriental— sentía los efeutos benéficos de l'apertura comercial.<ref>Hora (2010): 33.</ref> L'apaición de los [[saladeros]] marcó l'entamu del ''ciclu del tasajo y del cueru''.<ref>{{cita llibru |apellíu=Montoya |nome=Alfredo Juan |títulu=Historia de los saladeros arxentinos |editorial=Letemendia |añu=2012 }}</ref> Pero, entá nes rexones más dinámiques, la situación económica del país yera bien débil: casi nun tenía industries, y les artesaníes taben en retrocesu ante la competencia europea,<ref>Hora (2010): 69-72.</ref> principalmente [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|britániques]]. De cuenta que se desenvolvió una rellación de dependencia económica de Gran Bretaña, qu'al curtiu plazu se convirtió nel principal comprador y vendedor de les Provincies Xuníes.<ref>Hora (2010): 53-54.</ref> L'estáu tenía d'enfrentar los gastos d'una burocracia creciente y de la guerra d'independencia;<ref name="Hora_1">Hora (2010): 31.</ref> los continuos faltantes de fondos fueron solucionáu con medios estraordinarios, tales como llimitaciones de los gastos en sueldos, contribuciones forzoses y confiscaciones de bienes a los españoles.<ref>Segreti (1980) Vol. 2: 205-206.</ref> De cuenta que les finances públiques pasaron a depender casi puramente de los impuestos al comerciu esterior, una carauterística que s'enllargaría por más d'un sieglu.<ref>Hora (2010): 56.</ref> La presión fiscal exercida sobre los comerciantes xeneró una baxa xeneralizada de los niveles de ganancia de los comerciantes más fanegueros, qu'amodo abandonaron les sos actividaes comerciales, invirtiendo principalmente en tierres dedicaes a la ganadería.<ref>{{cita llibru |apellíu=Cuccorese |nome=Horacio Juan |títulu=Arxentina: manual d'historia económica y social |volume=Vol. 1 |editorial=Macchi |añu=1971 |páxina=220 }}</ref> El so llugar nel comerciu esterior foi cubiertu por comerciantes británicos.<ref>Hora (2010): 32-33.</ref> El rápidu aumentu de la rentabilidá ganadera produció una ciertu amenorgamientu de la producción agrícola.<ref>Hora (2010): 49.</ref> A esto sumóse un movimientu de presión per parte de los ganaderos pa estender les llendes de la ganadería, ganando tierres sobre la frontera colos indíxenes pa incorporales a la ganadería.<ref>{{cita web |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?pid=S1668-80902007000100008&script=sci_arttext |autor=Barba, Fernando |títulu=Crecedera ganaderu y ocupación de tierres públiques, causes de conflictividá na frontera bonaerense |obra=Revista Andes |añu=2007 }}</ref> Los [[Campañes previes a la Conquista del Ermu|meyores sobre territorios indíxenes]] nel sur seríen una carauterística predominante nes décades siguientes.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ras |nome=Norberto |títulu=La guerra poles vaques |editorial=Galerna |añu=2006. }}</ref> == Notes == <references group=*/> == Fuentes == == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía utilizada === Cítense de siguío les obres xenerales sobre'l periodu de la Independencia Arxentina que fueron consultaes en fondura polos editores: * {{cita llibru |apellíu=Acevedo |nome=Edberto Óscar |títulu=La Revolución y les Intendencies editorial=Ciudá Arxentina |añu=2001 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=987-507-204-4 }} * {{cita llibru |apellíu=Arteaga |nome=Juan José |apellíu2=Coolighan |nome2=María Luisa |títulu=Historia del Uruguái |editorial=Barreiro y Ramos |allugamientu=Montevideo |añu=1992 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9974-33-000-9 }} * {{cita llibru |apellíu=Carranza |nome=Ángel Justiniano |enllaceautor=Ángel Justiniano Carranza |títulu=Campañes Navales de la República Arxentina, Volume I - Tomos 1 y 2 |editorial=Secretaría d'Estáu de Marina |añu=1962 |páxines=7-41 |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Ferrero |nome=Roberto A. |títulu=La saga del artiguismo mediterraneu |editorial=Alción |añu=1996 |allugamientu=Córdoba }} * {{cita llibru |apellíu=Goldman |nome=Noemí |títulu=Llinguaxe y revolución; conceutos políticos clave en Ríu de la Plata (1780-1850) |editor=Goldman, Noemí |editorial=Prometeo |añu=2008 |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Halperín Donghi |enllaceautor=Tuliu Halperín Donghi |nome=Tuliu |títulu=Revolución y guerra; formación d'una élite dirixente na Arxentina criolla |editorial=Sieglu XXI |añu=1979 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=987-98701-9-0 }} * {{cita llibru |apellíu=Horowicz |nome=Alejandro |títulu=El país qu'españó. Antecedentes pa una historia arxentina (1806-1820) |editorial=Suramericana |añu=2004 |isbn=950-07-2561-4 }} * {{cita llibru |apellíu=López Rosas |nome=José Rafael |títulu=Ente la monarquía y la república (1815-1820) |serie=Memorial de la Patria editorial=La Bastilla |añu=1981 |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Martí |nome=Gerardo Marcelo |títulu=El fracasu de Cisneros y la Revolución de Mayu editorial=AQL |añu=2010 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=978-987-115-988-8 }} * {{cita llibru |apellíu=Mata |nome=Sara Emilia |títulu=Los gauchos de Güemes |editorial=Suramericana |añu=2008 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=978-950-07-2933-8 }} * {{cita llibru |apellíu=Reyes Abadie |nome=Washington |enllaceautor=Washington Reyes Abadie |títulu=Artigas y el federalismu nel Ríu de la Plata editorial=Hyspamérica |añu=1986 |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Ruiz Moreno |nome=Isidoro |títulu=Campañes militares arxentines, Tomu I |editorial=Emecé |añu=2004 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-04-2675-7 }} * {{cita llibru |apellíu=Segreti |nome=Carlos S. |títulu=L'aurora de la Independencia: 1810-1815 |volume=Vol. I |serie=Memorial de la Patria editorial=La Bastilla |añu=1980 |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Segreti |nome=Carlos S. A. |títulu=El unitarismu arxentín; notes pal so estudiu na etapa 1810-1819 |editorial=A-Z |añu=1991 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-534-165-2 }} * {{cita llibru |títulu=El Congresu de Tucumán |añu=1966 |editor=Seminariu d'Estudios d'Historia Arxentina |editorial=Club de Llectores |allugamientu=Buenos Aires }} * {{cita llibru |apellíu=Serrano |nome=Mario Arturo |títulu=Arequito: por qué sublevóse l'Exércitu del Norte editorial=Círculu Militar |añu=1996 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=950-9822-37-X }} == Bibliografía adicional == Adicionalmente cítense delles obres xenerales sobre'l periodu que fueron consultaes dacuando polos editores, de les cualos cítense nes referencies aquelles utilizaes pa redactar párrafos puntuales: * {{cita llibru |apellíu=Acevedo |nome=Edberto Óscar |títulu=La independencia d'Arxentina |editorial=Fundación MAPFRE |ubicación=Madrid |añu=1992 }} * {{cita llibru |apellíu=Beruti |nome=Juan Manuel |enllaceautor=Juan Manuel Beruti |títulu=Memories interesaes |editorial=Emecé |allugamientu=Buenos Aires |añu=2001 }} * {{cita llibru |apellíu=Busaniche |nome=José Luis |enllaceautor=José Luis Busaniche |títulu=Historia arxentina |editorial=Taurus |allugamientu=Buenos Aires |añu=2005 |isbn=987-04-0078-7 }} * {{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Batalles pola llibertá |editorial=Aguilar |allugamientu=Buenos Aires |añu=2005 |isbn=987-04-0105-8 }} * {{cita llibru |apellíu=Camogli |nome=Pablo |títulu=Batalles ente hermanos editorial=Aguilar |allugamientu=Buenos Aires |añu=2009 |isbn=978-987-04-1285-4 }} * {{cita llibru |apellíu=Di Meglio |nome=Gabriel |títulu=¡Viva'l baxu pueblu! La plebe urbana de Buenos Aires y la política, ente la Revolución de Mayu y el rosismo |editorial=Prometeo |allugamientu=Buenos Aires |añu=2006 |isbn=987-574-103-5 }} * {{cita llibru |apellíu=Di Stéfano |nome=Roberto |títulu=El púlpitu y la plaza editorial=Sieglu XXI d'Arxentín |allugamientu=Buenos Aires |añu=2004 |isbn=987-1105-75-4 }} * {{cita llibru |apellíu=López |nome=Vicente Fidel |enllaceautor=Vicente Fidel López |títulu=Historia de la República Arxentina |editorial=Sopena |allugamientu=Buenos Aires |añu=1954 }} * {{cita llibru |apellíu=Mitre |nome=Bartolomé |enllaceautor=Bartolomé Mitre |títulu=Historia de Belgrano y de la independencia arxentina |editorial=Estrada |allugamientu=Buenos Aires |añu=1947 }} * {{cita llibru |apellíu=Mitre |nome=Bartolomé |enllaceautor=Bartolomé Mitre |títulu=Historia de San Martín y de la emancipación suramericana |editorial=Eudeba |allugamientu=Buenos Aires |añu=1968 }} * {{cita llibru |apellíu=Rosa |nome=José María |enllaceautor=José María Rosa |títulu=Historia arxentina |editorial=Empobine |allugamientu=Buenos Aires |añu=1998 |isbn=987-21726-2-5 }} * {{cita llibru |apellíu=Shumway |nome=Nicolás |títulu=La invención de l'Arxentina |editorial=Emecé |allugamientu=Buenos Aires |añu=2005 |isbn=950-04-2366-9 }} * {{cita llibru |apellíu=Sierra |nome=Vicente D. |títulu=Historia de l'Arxentina |editorial=Garriga |allugamientu=Buenos Aires |añu=1973 }} * {{cita llibru |apellíu=Ternavasio |nome=Marcela |títulu=Gobernar la Revolución editorial=Sieglu XXI |allugamientu=Buenos Aires |añu=2007 |isbn=978-987-1220-96-0 }} == Ver tamién == * [[Guerra de la Independencia Arxentina]] * [[Historia d'Arxentina]] * [[Guerres civiles arxentines]] * [[Situación de les provincies arxentines dende 1820]] * [[Arxentina nel Virreinatu del Río de la Plata]] * [[Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)]] == Enllaces esternos == {{wikisource|Acta de Declaración de la Independencia Arxentina}} *{{Enllaz rotu|1=Númberu especial nel Centenariu de la Declaración de la Independencia (Selección) |2=http://www.bibliotecadigital.gob.ar/biblioteca-digital/numbero-especial-centenariu-declaracion-independencia-seleccion--1916/biblioteca-digital/biblioteca?doc=c4cb656y-3eed-11e6-beb8-9y71128cai77 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</span> * {{Enllaz rotu|1=independencia arxentina/ La Independencia de l'Arxentina |2=http://www.historiadelnuevomundo.com/index.php/2017/07/la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} n'Historia del Nuevu Mundu. {{Tradubot|Independencia de la Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'Arxentina| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] kdvuruasi3jf9kwlo7dykggrk78b1bl 0 143428 4499317 4491389 2026-06-08T03:57:28Z Limotecariu 735 4499317 wikitext text/x-wiki {{banderaWD |usu = 111111 |símbolu = normal }} [[Ficheru:Retrato del Gral. Manuel Belgrano - Atribuído a Francois Casimir Carbonnier.jpg|miniatura|Manuel Belgrano.]] La '''bandera d'Arxentina''' o '''Bandera Nacional''' ye —xunto col [[Escudu de la República Arxentina]], el [[Himnu Nacional Arxentín]] y la [[Escarapela d'Arxentina]]— unu de los cuatro [[Símbolos nacionales d'Arxentina|símbolos nacionales]] de la [[Arxentina|República Arxentina]] y ta basada na [[bandera]] creada por [[Manuel Belgrano]], quien la diseñó colos colores azul y blancu de la [[escarapela d'Arxentina|escarapela]] [[Arxentina|nacional]]. Foi enarboliada per primer vegada en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], el [[27 de febreru]] de [[1812]], actu que foi desautorizáu naquel momentu pol [[Primer Triunviratu (Arxentina)|gobiernu]] de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|Provincies Xuníes]]. {{cita|''Siendo precisu enarbolar bandera y nun teniéndola, mandela faer blanca y celeste, conforme a los colores de la Escarapela Nacional. Espero que seya de l'aprobación de V.E.''|Manuel Belgrano. ''Oficiu al Primer Triunviratu''}} [[Ficheru:Market Place - Emeric Essex Vidal - Picturesque illustrations of Buenos Ayres and Monte Video (1820).jpg|miniatura|Quiciabes el primer cuadru de fecha fehaciente<ref>Puede comprobase que Vidal taba en Buenos Aires en 1816.</ref> en qu'apaez, anque por casualidá, la flamante [[bandera nacional]] o [[Bandera Arxentina]] en (El '[[Recova Vieya|Market Place of Bonos Ayres]]' del acuarelista inglés [[Emeric Essex Vidal]] (1791-1861).]] == Historia == [[Ficheru:Roundel of Argentina.svg|miniatura|derecha|Escarapela arxentina.]] === Escarapeles === {{AP|Historia de la escarapela de l'Arxentina}} La tradición considera que la [[escarapela arxentina]] surdió, a lo menos, ente los díes 22 y 25 de mayu de [[1810]]. Neses feches de la [[Revolución de Mayu]], los patriotes llamaos "chisperos" (llamatu despreciatible puestu polos [[Exércitu Realista n'América|realistes]] que queríen siguir subordinaos a [[España]]), que los sos xefes más bultables yeren [[Domingo French]] y [[Antonio Luis Beruti]], partíen cintes ente los adherentes a la lliberación. Hai quien suponen que yeren tan blanques cola figura del rei depuestu, y celestes y blanques como los colores qu'identifiquen, inclusive anguaño, a la dinastía de los [[Borbones]], reconocíos ente los partidarios d'una monarquía llindada per una carta constitucional y un parllamentu ([[monarquía constitucional|monarquía constitucional o lliberal]]). [[Ficheru:Escarapela Argentina (argentinische Rosette).png|miniatura|derecha|Escarapeles utilizaes nos primeros años de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|Provincies Xuníes del Sud]].]] En [[1812]], les tropes a les órdenes de [[Manuel Belgrano]] empezaron a utilizar una escarapela bicolor azul celeste y blancu. El mesmu Belgrano espresó nun informe oficial que nun usaba'l colloráu "''pa evitar tracamundios''", una y bones los exércitos "realistes" (esto ye, los contrarios a la independencia) utilizaben esi color. El 13 de febreru de 1812, Belgrano propunxo al gobiernu l'adopción d'una [[escarapela nacional]] pa los soldaos y diez díes dempués adoptar, depués de que'l 18 de febreru de 1812 la Xunta declarara abolida la escarapela colorada y reconociera la blanca y celeste. {{cita|Este va ser el color de la nueva divisa con que van colar al combate los defensores de la Patria|Manuel Belgrano, 13 de febreru de 1812}} Recién cuatro años más tarde, el 20 de xunetu de 1816, el Congresu de Tucumán consagró definitivamente'l pabellón celeste y blancu. Los Borbones y castellanos, al cayer [[Granada]], tomaron les sos banderes, blanques, coloraes y verdes omeyes. === La bandera === [[Ficheru:Monumento a la Bandera 50a 1.jpg|miniatura|[[Monumentu Históricu Nacional a la Bandera]] en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]].]] {{AP|Historia de la bandera de l'Arxentina}} El [[27 de febreru]] de [[1812]], Belgrano estableció dos bateríes d'artillería en dambes veres del [[ríu Paraná]], próximes a la entós pequeña población conocida como ''Villa del Rosario'' (l'actual ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]). Nesa mesma fecha, escontra les 18:30, y en solemne ceremonia, Belgrano dispunxo que fuera per primer vegada enarboliada una bandera de la so creación (presumir que de dos franxes horizontales, blanca la cimera y celeste la inferior). La tradición señala qu'esa primer bandera izada por Belgrano foi iguada pola vecina de Rosario de nombre María Catalina Echevarría de Vidal<ref>[http://www.sanlorenzo.gov.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=675&Itemid=237 «María Catalina Echevarría de Vidal» Municipalidá de San Llorienzo]</ref>y quien tuvo l'honor de izar enseñar foi un civil, Cosme Maciel, tamién vecín de Rosario. Nesta ciudá atopa'l [[Monumentu Históricu Nacional a la Bandera]] asitiáu nel ''Parque Nacional a la Bandera''. {{cita|¡Soldaos de la Patria! Nesti puntu tuvimos la gloria de vistir la escarapela nacional que designó'l nuesu Escelentísimu Gobiernu: naquel, la batería de la "Independencia", les nueses armes aumentaren les suyes; xuremos vencer a los nuesos enemigos interiores y esteriores, y l'América del Sur va ser el templu de la Independencia y de la Llibertá. En fe de qu'asina lo xuráis, dicíi conmigo "¡Viva la Patria!"}} El Gobiernu Nacional prohibió'l 3 de marzu de 1812 al xeneral Belgrano utilizala, por razones de política internacional, ordenar que la despintara disimuladamente y que la reemplazara pola usada na Fortaleza de Buenos Aires (la rojigualda). Como Belgrano partió escontra'l norte pa faese cargu del Exércitu del Norte, nun tomó conocencia de la orde de refugar la bandera. Depués d'avanzar a [[San Salvador de Jujuy]], el 25 de mayu de 1812 celebró'l segundu aniversariu de la Revolución de Mayu con un [[Te Deum]] na ilesia matriz, mientres el cual el [[canónigu]] [[Juan Ignacio Gorriti]] bendicir. El 29 de mayu Belgrano informó al gobiernu: {{cita|(...) el [[pueblu]] complacer de la señal que yá nos estrema de les demás [[nación|naciones]] (...)}} El Triunviratu amonestó por ello a Belgrano el 27 de xunu de 1812, quien contestó'l 18 de xunetu diciendo: {{cita|Guardar silenciosamente pa enarbolarla cuando se produza un gran trunfu de les nueses armes.}} El 24 de xunetu apurrir al Cabildru de Jujuy. El trunfu llograr él mesmu'l 24 de setiembre de 1812 na [[batalla de Tucumán]. En xineru de 1813 Belgrano volvió iguar otra bandera, lo cual foi aceptáu pola [[Asamblea del Añu XIII]] al empecipiar los sos deliberaciones el 31 de xineru de 1813, siempres y cuando fuera namái usada como bandera del Exércitu del Norte, y non del estáu. El día [[13 de febreru]] de [[1813]], dempués de cruciar el [[ríu Pasaje]] (dende entós llamáu tamién [[ríu Pasaje| Xuramentu]]), l'[[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]] emprestó xuramentu d'obediencia a la soberanía de l'Asamblea del Añu XIII. {{cita|Cumpliendo colo que la nuesa Excelencia ordenar con fecha 1° del corriente, procedí esti día a emprestar la reconocencia y competente xuramentu d'obediencia a la soberana representanción de l'Asamblea Nacional so la solemnidá respetuosa de les armes al mio mandu, y según la fórmula que V.E. prescríbeme. L'actu creo ser unu de los más solemnes que se celebraron en tola dómina de la nuesa feliz revolución. La bandera del Exércitu foi conducida pol Mayor Xeneral D. Eustoquio Díaz Vélez, a quien llevábamos en mediu'l Coronel Don Martín Rodríguez y yo escoltaos d'una compañía de granaderos que colaba al són de música. Formando l'Exércitu en cuadru, asítiase en mediu dichu Mayor Xeneral cola bandera, proclamé al exércitu, anunciándo-y la nueva que motivaba aquel actu, y fixi lleer en voz alta l'oficiu circular de V.E. ya impresu axuntu. Darréu empresté, pela mio parte, el xuramentu a presencia de les tropes, y so la fórmula prescripta, ante'l Mayor Xeneral, quien lo executó de la mesma ante mi. Siguieron dempués los coroneles y comandantes del exércitu y, concluyíu'l xuramentu d'éstos, entrugué so la mesma fórmula a tolos individuos que formaben el cuadru, quien coles sos espresiones y l'allegría de les sos semblantes, manifestaben la sinceridá de les sos promeses y l'allegría que causara en toos, el llogru de los sos xustos deseos. Asitiando dempués, el Mayor Xeneral, la so espada en cruz col estil bandera, toles tropes en desfilada, ser besando ún per ún, y rematáu ésti actu, volvió'l mesmu Mayor Xeneral cola bandera hasta'l llugar del mio agospiamientu a la cabeza de tolos cuerpos, que lu siguíen a són de música. Yo nun puedo manifestar a V.E. cuanto foi la gayola de les tropes y demás individuos que siguen a ésti exércitu: una recíproca felicitación de toos por considerase yá revistíos col calter d'homes llibres, y les más enceses y repitíes protestes de morrer antes de volver ser esclavos, fueron les espresiones comunes con que celebraron tan feliz nueva y que tienen d'afitar les esperances d'encimentar, bien en curtia, el gran edificiu de la nuesa llibertá civil.}} Apocayá esti acontecimientu foi reconocíu como trascendente polos historiadores: {{cita|...[L]o asocedíu'l 13 de febreru de 1813 tien mayor significación porque ésti ye'l momentu en que naz, ello ye que la bandera nacional, ininterrumpidamente enarboliada en delantre y espresamente reconocida pol Congresu de Tucumán como la única enseña de los arxentinos. ... aquella ceremonia del 13 de febreru de 1813 a veres del Pasaxe consistió na solemne y definitiva incorporación al Exércitu del Norte de la bandera escurrida por Belgrano –ensin qu'entá podamos afirmar cuál yera naquella oportunidá la distribución de los sos colores, ante la cual xefes, oficiales y soldaos xuraron obediencia a l'Asamblea del Añu XIII- y dientro de la hestoria patria tien mayor xerarquía que toles otres venceyaes col pabellón arxentín, por cuanto recién nesti momentu algama la nuesa bandera'l calter de símbolu de les Provincies Xuníes.<ref>Bisceglia, Ernesto. Bicentenariu del 13 de febreru de 1813: El porqué de la so importancia pa los arxentinos. L'Intransixente. Miércoles, 13/02/2013. http://www.elintransigente.com/notes/2013/2/13/bicentenariu-del febreru-1813-porque-importancia-pa-los arxentinos-170312.asp</ref>}} El [[20 de febreru]] de 1813 llibróse la [[Batalla de Salta]], na cual Belgrano llogró un trunfu completu. Esta ye la primer batalla que foi presidida pola bandera celeste y blanca, como bandera del Exércitu del Norte. Concluyida la batalla de Salta la bandera foi asitiada nel balcón del Cabildru por Eustoquio Díaz Vélez y los trofeos apoderaos de los realistes allugaos na Sala Capitular. Díaz Vélez, nomáu gobernador militar de la [[Intendencia de Salta del Tucumán]], foi la primer autoridá salteña n'utilizar la bandera celeste y blanca. {{Cita|Ye bonu recordar que Eustoquio Díaz Vélez va esponer depués nel cabildru pa manifestar que la Nación que se xestaba instalábase definitivamente nel güei noroeste arxentín.<ref>Homilía de la Te Deum del 20 de febreru de 2013 pronunciáu na Catedral Basílica de Salta pol Arzobispu de Salta, Mario Cargnello. El Tribunu. Salta. 20-2-13. http://www.eltribuno.info/salta/253901-La Ilesia-advirtio-sobre-enfrentamientos-ente-los arxentinos.note.aspx</ref>}} Foi usada mientres la [[Segunda espedición auxiliadora al Altu Perú]] hasta la [[batalla de Ayohúma]] el 13 de payares de 1813. La bandera foi adoptada oficialmente como símbolu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] el [[20 de xunetu]] o [[25 de xunetu]] de [[1816]] pol Congresu Xeneral Constituyente de [[San Miguel de Tucumán]]. Ye'l mesmu Congresu que proclamara'l [[9 de xunetu]] de [[1816]] la Independencia arxentina. En dichu Congresu participaron diputaos que representaron a [[Tarija]] y otres zones al norte d'Arxentina, actual Bolivia. Nesa sesión confirmóse l'usu de la bandera creada por Manuel Belgrano como la única bandera de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]. Esta bandera ye la que la República Arxentina recibió n'heriedu. La primer bandera arxentina constaba d'un cuadru celeste cosíu a un cuadru blancu d'igual tamañu (les midíes son imprecises, pos estes banderes yeren ellaboraes por militares en serviciu en circunstancies dacuando adverses que nun dexaben tomar tanto tiempu na ellaboración d'un distintivu). Camudóse pasu ente pasu al diseñu de faxes horizontales por cuenta de qu'en ocasiones les banderes yeren de tamaños desproporcionaos y debíen izarse de formes distintes. La bandera menor citada ta estremada en tres franxes horizontales d'igual. === Sol de Mayu === [[Ficheru:sol de mayo moneda.png|miniatura|[[Sol de Mayu]] na primera [[moneda]] del [[Ríu de la Plata]]]] [[Ficheru:Bandera de la República Argentina.jpg|miniatura|Bandera arxentina esventolexando nel mástil de la [[Casa Rosada]].]] Darréu, en [[1818]], el [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]] [[Juan Martín de Pueyrredón]] definió a la bandera mayor, incluyéndo-y el [[Sol de Mayu]] o [[Sol de Mayu|Sol Incaicu]], que representa a la [[Revolución de Mayu]] -xestada na nubosa y lluviosa xornada llevada a cabu na ciudá de Buenos Aires, el [[25 de mayu]] de [[1810]], en qu'asomó'l [[sol]] nel cenit dando empiezu al procesu d'[[independencia]] del [[Virreinatu del Río de La Plata]] del [[Reinu d'España]]- y al [[Inti|dios del sol inca]], [[Inti]] que ye un sol figuráu con cara humana, de color [[oru]] mariellu con trenta y dos rayo: 16 flamíxeros apuntando o «xirando» en sentíu horariu, y 16 rectos asitiaos alternativamente, según diseñu de la [[primer moneda arxentina]] -la moneda d'oru d'ocho [[Escudu (moneda)|escudu]]s y de la de [[plata]] d'ocho [[reales]]- que foi aprobada pola Llei de l'[[Asamblea Xeneral Constituyente]] de 13 d'abril de [[1813]].<ref>Decretu nacional Nᵘ 10.302/1944. B.O. 10/05/1944.</ref> Esti diseñu del sol deber al orfebre [[perú|peruanu]] [[Juan de Dios Rivera Túpac|Juan de Dios Rivera]] (moteyáu «L'Inca», yá que yera descendiente d'una [[ñusta]]), quien adoptó'l símbolu del Inti o Sol inca como emblemáticu de la nación arxentina. Manuel Belgrano aceptó esti agregu. Esti sol apaez nel centru de la bandera que tenía los color basáu nun azul más escuro. === Primer diseñu === Un exemplu del diseñu orixinal —anque ensin el sol— de la bandera arxentina son los dos atopaes na ilesia parroquial de la llocalidá anguaño [[bolivia]]na de [[Macha]]. Tales banderes daten de fines de [[1812]] y yeren les usaes poles tropes patriotes direutamente comandadas por Belgrano. Una d'elles (que quedó en Bolivia) tien la franxa central de color azul celeste y les otres dos blanques. La otra ye yá prácticamente'l mesmu diseñu que l'adoptáu por [[José Artigas]] (anque ensin el festón punzó), esto ye, el que, yá col sol, establecer en [[1818]]. Los colores de les banderes de Macha son n'efeutu blancu y azul celeste, anque destiñíos pola aición del tiempu y el clima. === Otres banderes === [[Ficheru:Flag of Jujuy province in Argentina.svg|miniatura|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]]Bandera donada por Belgrano al cabildru de Jujuy.]] [[Ficheru:Bandera de los andes (perspective corrected).jpg|miniatura|Bandera del Exércitu de Los Andes (retruque, orixinal: 1817).]] El 25 de mayu de 1813, el xeneral Manuel Belgrano donó al pueblu de [[Jujuy]] una bandera col escudu de l'Asamblea del Añu XIII: la Bandera Nacional de La nuesa Llibertá Civil. Nel documentu de donación, Belgrano estableció que la bandera foi creada por él y que la donó al pueblu de Jujuy {{Cita por que la caltuviera col honor y valor que manifestaren los dignos fíos d'esta ciudá y la so xurisdicción que sirvieren na mio compañía nes aiciones de 24 de setiembre y 20 de febreru últimu.<ref>{{cita llibru |apellíos = Cicarelli |nome=Vicente. Y. |títulu=Belgrano y la Bandera Nacional de La nuesa Llibertá Civil |añu=2012 |editorial=Ediciones Culturales de Jujuy |isbn=978-950-721-384-9 |ubicación=San Salvador de Jujuy}}</ref>}} Esto provocó un equívocu, yá que mientres un tiempu supúnxose que se trataba de la primer bandera nacional arxentina. El&nbsp;29 de payares&nbsp;de&nbsp;1994,&nbsp;sancionóse la Llei Provincial Nᵘ 4816 que designó a esta bandera como la Bandera de la Provincia de Jujuy. El 29 d'abril de 2015, sancionóse la Llei Nacional 27134 que reconoció a la Bandera Nacional de La nuesa Llibertá Civil como Símbolu Patriu Históricu. Nel artículu 6° d'esta llei axústase: {{Cita|La Nación Arxentina reconoz con gratitud los esfuercios del pueblu de la provincia de Jujuy, que cumplió cabalmente col legáu belgraniano, calteniendo hasta l'actualidá la bandera que'l prócer confió-y na histórica xornada del 25 de mayu de 1813.}} Pela so parte en [[1817]] [[José de San Martín]], inspiráu por Belgrano, fixo iguar pal [[Exércitu de los Andes]], creáu pa siguir cola campaña emancipadora, la llamada Bandera de Los Andes, que'l so diseñu ye'l qu'adoptó la [[provincia de Mendoza]] pa la so bandera. === Simbolismu de los colores na bandera === Tocantes a los dos franxes celestes, cabo esclariar que Manuel Belgrano proponer, al igual que pa la escarapela arxentina (azul celeste), d'un color azul próximu a la turquesa. Pero como na Arxentina d'entós —o ''Provincies Xuníes de Sud América'', o [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]— yera abondo difícil atopar paños de color azul celeste o turquesa, optar por utilizar provisionalmente el color azul o'l color celeste. Una teoría sostién que Belgrano inclinar por dichos tonos porque yeren los colores de la [[Orde de Carlos III]] de la [[Casa de Borbón]], que gobernaba [[España]]. Nes escueles arxentines foi común l'esplicar que Belgrano inspirar nos colores del cielu pa los colores de la Bandera Arxentina. Sicasí, los colores coinciden con delles populares [[Advocación mariana|advocaciones de la Virxe María]], que les sos vestes tradicionalmente son o fueron albicelestes; en cierto nenguna de les teoríes contradizse, una y bones los colores del cielu son representaos pol mantu de la [[Inmaculada Concepción|Inmaculada Concepción de La Virxe]], que los sos colores fueron escoyíos pola dinastía borbónica pa la so presea más importante entós dada: la citada Orde de Carlos III. D'esta presea o condecoración surdió depués, mientres les [[Invasiones Ingleses]], la escarapela y moñu del [[Reximientu de Patricios]]. <center> <gallery> Purísima Virgen María de Cotoca.JPG|Virxe María de [[Cotoca]] (la capa azul-celeste ta anguaño cubierta por un tul blancu). Berazategui-Caacupe-políptico-Virgen.jpg|[[Virxe de Caacupé]]. Fileteado Virgen de Luján Edgardo Morales.jpg|[[Virxe de Luján]]. </gallery> </center> === Bandera Federal === [[Ficheru:Bandera de Argentina - Punta Cuevas, Chubut (2).JPG|miniatura|250px|Bandera arxentina en [[Punta Cuevas (Chubut)|Punta Cuevas]], [[Puertu Madryn]], [[Chubut]].]] [[José Gervasio Artigas]], el primer adalid del federalismu d'El Ríu de la Plata adoptó la bandera de Manuel Belgrano, de cuenta que nel protocongreso de la independencia arxentina realizáu en [[1815]] na ciudá entrerriana de [[Concepción del Uruguay]] (llamáu [[Congresu d'Oriente]]), la [[Lliga Federal]] (o Unión de Los Pueblos Llibres) declaró como bandera de la lliga a la creada por Belgrano, col agregu d'un festón punzó en diagonal (color emblemáticu del [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu arxentín]]). Esa bandera ye l'actual bandera de la [[provincia d'Entre Ríos]] y unu de los símbolos nacionales d'[[Uruguái]], la ''[[bandera de Artigas]]'', sicasí de que dambes difieren anguaño na intensidá del color, siendo azul la usada n'Uruguái y celeste la usada n'Entre Ríos, difiriendo tamién nel anchu de la franxa colorada. Na [[años 1930|década de 1930]], una llei estableció'l color de les franxes celestes: "como'l color del cielu cuando empieza a amanecer", pero, magar la constitución federalista —predominando inclusive nos gobiernos la faición "unitaria"— interpretóse que tal color yera'l celeste desvaído (usáu polos "unitarios") qu'inda anguaño apaez en delles representaciones de la bandera de los arxentinos, magar tendió y tiende a imponese l'azul celeste orixinal qu'indicó Manuel Belgrano. Magar la dispersión respeuto de los colores de la bandera, un [[decretu]] del añu [[1944]] estableció finalmente que'l pabellón arxentín tenía los colores "celeste y blancu". N'agostu de [[1985]], el parllamentu arxentín promulgó una llei onde'l [[Sol de Mayu]] (o llamáu tamién "Sol de Guerra") tenía de figurar en toles banderes arxentines. Esto quier dicir que la bandera con sol yá nun ye esclusiva d'organismos oficiales, buques y edificios de les Fuercies Armaes. Un particular puede aportar a una bandera con sol, según empreses privaes (bancos, shoppings, hipódromos, etc.). Antes d'esta llei, "la bandera con sol" namái yera utilizada n'instituciones oficiales, d'ende que munches persones sigan creyendo equivocadamente qu'esisten dos tipos de banderes distintes, una militar y otra civil. L'usu de la bandera, ensin sol, anguaño queda p'adornu de fachaes d'edificios, vehículos y comercios.<ref>[https://web.archive.org/web/20060827051357/http://www.sde.gov.ar/educacion/ceremonial.php www.sde.gov.ar]</ref> Con motivu del fallecimientu de Manuel Belgrano el [[20 de xunu]] de [[1820]], establecióse dicha fecha como [[Día de la Bandera (Arxentina)|Día de la Bandera]] en conmemoración del prócer. === Xuramentu a la bandera === El xuramentu a la [[bandera]] ye un votu militar alusivu a la soberanía nacional que la so testu ye como sigue:<ref>{{Cita web |url=http://www.eam.iua.edu.ar/aldos/Revista-26/RevistaRumbos26-Nota10.html |títulu=Xura de Bandera |autor=Aldos Aeronauticos |fechaaccesu=22 d'agostu de 2012 }}</ref> {{cita| * Quien toma'l xuramentu: "Xuráis a la Patria, siguir constantemente la so bandera y defendela hasta perder la vida" * Respuende'l soldáu: ''"¡Sí, xuro!"''}} === Promesa de Llealtá a la Bandera Arxentina pa los escolares === ==== Versión 1 ==== {{cita| * Xuramentu: ''Neños/Alumnos, la Bandera blanco y celeste—Dios seya aponderáu—nun foi arreyada enxamás al carru trunfal de nengún vencedor de la tierra. Neños/Alumnos, esa Bandera gloriosa representa a la Patria de los Arxentinos. Prometáis rindi-y vuesu más sinceru y respetuosu homenaxe, querela con amor inmenso y forma-y, dende l'aurora de la vida un cultu fervorosu y imborrable nos vuesos corazones; preparar dende la escuela pa prauticar al so tiempu, con toa pureza y honestidá, les nobles virtúes inherentes a la ciudadanía, estudiar con enfotu la hestoria del nuesu país y la de los sos grandes benefactores con cuenta de siguir les sos buelgues lluminoses y a fin tamién d'honrar la Bandera y de que non se amortigüe enxamás nes vueses almes el delicáu y arrogante sentimientu d'amor a la Patria.''<br />''Nuna pallabra: ¿prometéis lo que tea nes midíes de les vueses fuercies que la Bandera Arxentina flamee per siempres sobra les nueses muralles y fortaleces, a lo cimero de los mástiles de les nueses naves y a la cabeza de les nueses lexones y por que l'honor seya los so aliendu, la gloria la so aureola, la xusticia la so empresa?'' * Respuende: "''¡Sí, prometo!''<ref>http://www.gob.gba.gov.ar/legislacion/legislacion/98-2785.html</ref>}} ==== Versión 2 ==== {{cita| * Xuramentu: ''Neños/Alumnos, esta ye la Bandera que creó Manuel Belgrano nos alboreceres de la nuesa llibertá, simboliza a la República Arxentina, la nuesa Patria. Neños/Alumnos, ye'l símbolu de la nuesa llibre soberanía, que fai sagraos a los homes y muyeres y a tolos pueblos del mundu. Convoca l'exerciciu de los nuesos deberes y los nuesos derechos, a respetar les lleis y les instituciones. Ye la espresión de la nuesa hestoria forxada cola esperanza y l'esfuerciu de millones d'homes y muyeres, los que nacieron na nuesa tierra y los que vinieron poblala al amparu de la nuesa bandera y la nuesa Constitución. Representa la nuesa tierra y los nuesos mares, los nuesos ríos y montes, los nuesos llanos y montes, l'esfuerciu de los sos habitantes los sos suaños y realizaciones. Simboliza'l nuesu presente, nel que, día ente día, tenemos de construyir la democracia que nos anoblez, y conquistar la conocencia que nos lliberar; y el nuesu futuru, el de los nuesos fíos y el de les socesives xeneraciones d'arxentinos.''<br />''Neños/Alumnos, ¿prometen defendela, respetala y amar, con fraternal tolerancia y respetu, estudiando con firme voluntá, comprometiéndose a ser ciudadanos llibres y xustos, aceptando solidariamente nes sos diferencies a tolos que pueblen el nuesu suelu y tresmitiendo, en toos y cada unu de los nuesos actos, los sos valores permanentes ya irrenunciables?'' * Respuende: "''¡Sí, prometo!''<ref>{{Cita web |url=http://www.me.gov.ar/efeme/20dejunio/promesa.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304052347/http://www.me.gov.ar/efeme/20dejunio/promesa.html |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref>}} == Himnos a la bandera == === Aurora === {{cita|lang=es| ''Alta en el cielo, un águila guerrera,'' ''audaz se eleva en vuelu trunfal,'' ''azul un ala del color del cielo,'' ''azul un ala del color del mar.'' ''Así en el alta aurora irradial,'' ''punta de flecha el áureo rostro imita,'' ''y forma estela al purpurado cuello,'' ''el ala es paño, el águila es bandera.'' ''Es la bandera de la patria mía,'' ''del sol nacida que me ha dado Dios;'' ''Es la bandera de la patria mía,'' ''del sol nacida que me ha dado Dios.'' ''Es la bandera de la patria mía,'' ''del sol nacida que me ha dado Dios.'' }} Lletra: [[Héctor Panizza]] Música: Héctor Panizza === Saludo a la bandera === {{cita|lang=es| ''Salve Argentina, bandera azul y blanca,'' ''jirón del cielo en donde impera el sol''; ''tú, la más noble, la más gloriosa y santa,'' ''el firmamento su color te dio.'' ''Yo te saludo, bandera de mi patria,'' ''sublime enseña de libertad y honor,'' ''jurando amarte, como así defenderte,'' ''mientras palpite mi fiel corazón.'' }} Lletra: [[Leopoldo Corretjer]] Música: Leopoldo Corretjer === Mi bandera === El cantar '''''{{lang|es|Mi bandera}}''''', munches vegaes llamada '''''{{lang|es|Himno a la bandera}}''''', ye un [[himnu]] usáu pa honrar al pabellón del país compuestu por [[Juan Imbroisi]], cola lletra creada por [[Juan Chassaing]].<ref>{{cita web |url=http://www.mundoencolores.com/himno_bandera.html |títulu=Himno a la Bandera |fechaaccesu=22 d'agostu de 2012 |fecha=2011 }}</ref> {{cita|lang=es| ''Aquí está la bandera idolatrada,'' ''la enseña que Belgrano nos legó,'' ''cuando triste la patria esclavizada'' ''con valor sus vínculos rompió.'' ''Aquí está la bandera esplendorosa'' ''que al mundo con sus triunfos admiró,'' ''cuando altiva en la lucha y victoriosa'' ''la cima de los Andes escaló.'' ''Aquí está la bandera que un día'' ''en la batalla tremoló trunfal,'' ''y llena de orgullo y bizarría'' ''a San Lorenzo se dirigió inmortal.'' ''Aquí está, como el cielo refulgente,'' ''ostentando sublime majestad,'' ''después de haber cruzado el continente,'' ''exclamando a su paso: ¡Libertad!'' ''¡Libertad! ¡Libertad!'' }} Lletra: [[Juan Chassaing]] Música: Juan Imbroisi == Normativa de diseñu == Ente [[2002]] y [[2004]] una serie de normes [[Institutu Arxentín de Normalización y Certificación|IRAM]] estableció les carauterístiques de les banderes arxentines, incluyendo los sos colores.<br /> Por un Decretu Presidencial Nᵘ 1650 del 23 de payares de [[2010]] (añu del [[Bicentenariu d'Arxentina]]) oficializóse la norma pal diseñu y los colores de la Bandera Arxentina afitaos enantes poles cuatro normes IRAM establecíes ente'l 2002 y el 2004, esti decretu concuerda col de 1944 qu'estableció a la bandera creada por Manuel Belgrano en cuanto Bandera Nacional Arxentina.<br /> Asina'l diseñu de la bandera arxentina ta normalizáu poles siguiente normes IRAM: * '''IRAM-DEF D 7679: 2002''' ''Bandera Arxentina de ceremonia: carauterístiques'' * '''IRAM-DEF D 7677: 2002''' ''Bandera Arxentina de izar: carauterístiques'' * '''IRAM-DEF D 7675: 2003''' ''Bandera Arxentina de ceremonia: accesorios'' * '''IRAM-DEF D 7674: 2004''' ''Bandera Arxentina: carauterístiques de la so confección'' Basándose nos diseños orixinal y tradicional, oficialmente establezse que la Bandera Arxentina d'usu ceremonial o la que se enarbola n'establecimientos oficiales tien 1,40 m de llargor y 0,90 m d'altor (esto ye, una proporción de 9/14), el diámetru del sol ye la 5/6 parte del altor de la franxa blanca. La cara figurada del sol ye 2/5 del so altor. Tales proporciones corresponder coles que s'usen teniendo como referencia al mástil: la bandera arxentina tien un anchu que ye de siquier 1/5 del altor del mástil, y un llargor de 1,6 vegaes el so anchu (según la [[Númberu áureo|proporción áurea]]). L'anchu de caúna de los trés franxes ye de 1/3 del anchu total. El diámetru del sol ye de (anchu/9)x 2,5 y la cara del sol ye de 1/9 del anchu total de la bandera. Los colores oficiales son el [[cerúleo]] (azul celeste) pa les franxes cimera ya inferior, el blancu pa la franxa central, el mariellu dorao pal sol, y la castañal pa los detalles escuros na cara del sol. Estos colores establecer en coordenaes [[Espaciu de color Lab|CIELab]]. La siguiente tabla amuesa dichos colores asimilaos a [[Modelu de color RGB|RGB]] y [[Pantone]]: {| {{tablaguapa}} border="1" ! colspan="6" align="center" | Colores oficiales |- | rowspan="1" colspan="2" align="center" | '''Denominación:''' | width="20%" | Mariellu dorao || width="20%" | Cerúleo || width="20%" | Castañu || width="20%" | Blanco |- | rowspan="2" align="center" | '''Web:''' | style="white-space:nowrap" | RGB ([[Sistema de numberación decimal|dec.]]): | width="20%" bgcolor="#fcbf49" | 252-191-73 || width="20%" bgcolor="#75aadb" | 117-170-219 || width="20%" bgcolor="#843511" | <span style="color:#ffffff">132-53-17</span> || width="20%" bgcolor="#ffffff" | 255-255-255 |- | style="white-space: nowrap" | RGB ([[Sistema hexadecimal|hex.]]): | bgcolor="#fcbf49" | FCBF49 || bgcolor="#75aadb" | 75AADB || bgcolor="#843511" | <span style="color:#ffffff">843511</span> || bgcolor="#ffffff" | FFFFFF |- | rowspan="3" align="center" | '''Pantone:''' | Testil: || 14-1064TC || 16-4132TC || 18-1441TC || &nbsp; |- | Gráficu: || 1235C ó 116O || 284C ó 284O || 1685C ó 1675O || &nbsp; |- | Plásticu: || Q03021 || Q30041 || Q12024 || &nbsp; |} == Banderes históriques de l'Arxentina == {{AP|Banderes históriques de l'Arxentina}} Ente [[1812]] y [[1813]], Manuel Belgrano creó dellos diseños de banderes, nun quedando definitivamente establecíu cuál foi'l primeru. Un modelu con colores invertíos a los actuales, ye dicir la franxa celeste nel mediu de dos blanques, podría ser el primeru, calteníu anguaño nel Muséu [[Casa de la Llibertá]] de [[Sucre]], [[Bolivia]]. La bandera bicolor de dos franxes verticales, que se diz utilizada por Belgrano, depués foi usada pol [[Exércitu de los Andes]]. <gallery> Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera usada pol gobiernu de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|Provincies Xuníes]] como parte de la «[[Mázcara de Fernandu VII]]» ente 1810 y 1815. Flag of Belgrano (1812).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera izada por Belgrano en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] escontra [[1812]]. Flag_of_Belgrano_(1812).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera usada por Belgrano en [[1812]] y Bandera de la Provincia de Tucumán dende 13 d'abril de 2010. Flag of Argentina (civil).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Primer bandera aprobada como oficial poles Provincies Xuníes en 1816. Flag of Argentina (1818).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera de [[1818]] a [[1820]], camudáu a azul en desterciu del celeste por negociaciones monárquiques con Francia.<ref>[http://www.angelfire.com/realm/jolle/argentina/argentina1818-29.htm Banderes d'Arxentina de 1818 a 1829]</ref> Flag of Artigas.svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] [[Bandera de Artigas]] usada pola [[Lliga Federal]] ente 1815 y 1820. Flag of Argentina (1840).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera de la Confederación Arxentina a fines de [[1840]]. Flag of the Argentine Confederation.svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera de la [[Confederación Arxentina]] ([[1860]]). Flag of Argentina (civil).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px]] Bandera civil de l'[[Arxentina]] hasta [[1985]]. Como "bandera de guerra" usóse siempres la bandera col Sol de Mayu. Flag of Argentina.svg|[[Ficheru:FIAV normal.svg|23px]] Bandera usada anguaño. Yá nun esiste "bandera de guerra", la bandera actual arxentina en tou tiempu de paz inclúi al Sol de Mayu, que foi almitíu por Manuel Belgrano. </gallery> == Unificación de la Bandera Arxentina en 1985 == Mientres décades na Arxentina utilizaron dos banderes simultáneamente. Una bandera celeste y blanca col sol nel so centru llamada “Bandera Oficial de la Nación”, delles persones dicíen-y bandera de guerra”, usada solamente pol Estáu ; mientres les persones ya instituciones particulares teníen d'usar otra bandera, una celeste y blanca pero ensin el sol, llamada “Bandera Civil”. Creando dacuando tracamundiu sobre « quien » y en qué «ocasión » debía enarbolar una o otra. Tal situación nel usu del pabellón arxentín empezó n'abril de 1944, col decretu nᵘ 10302/1944 ,<ref>{{Cita web |url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/55000-59999/59311/norma.htm |títulu=L'Escudu, la Bandera y l'Himnu son símbolos de la soberanía de la Nación y de la maxestá de la so historia |fechaaccesu=27 de febreru de 2017 |sitiuweb=www.infoleg.gov.ar}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/verNorma.do?id=59311 |títulu=InfoLeg - Símbolos Patrios |fechaaccesu=27 de febreru de 2017 |sitiuweb=www.infoleg.gov.ar}}</ref> del Presidente ''de facto'' [[Edelmiro Julián Farrell|Edelmiro J. Farrell]]. El testu del artículu 3° del decretu dicía: ''Tienen derechu a usar la Bandera Oficial, el Gobiernu Federal, los Gobiernos de Provincies y Gobernaciones. Los particulares van usar solamente los colores nacionales en forma de bandera, ensin sol, d'escarapela o d'estandarte, debiéndose-yos rindir siempres el condigno respetu.'' Quedando claro que ''los particulares podíen utilizar solamente los colores nacionales en forma de bandera'', que nun ye lo mesmo que «poder utilizar la bandera» … En 1985 dictóse una llei nacional sol gobiernu del Presidente [[Raúl Alfonsín|Dr. Raúl Alfonsín]], la llei 23.208 ,<ref>[http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/20000-24999/24855/norma.htm Llei 23.208 - Determina quién tienen derechu a usar la Bandera Oficial de la Nación.]</ref> qu'unificó l'usu del estandarte patriu, nel mes d'agostu quedó la bandera celeste y blanca con sol” como la única bandera nacional, pa usu de tolos arxentinos. Esta llei determina quién tienen derechu a usar la Bandera Oficial de la Nación. Establez nel so artículu 1º: ''Tienen derechu a usar la Bandera Oficial de la Nación, el Gobiernu Federal, los Gobiernos Provinciales y del Territoriu Nacional de la Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur, según tamién los particulares, debiéndose-y rindir siempres el condigno respetu y honor.'' == Otres banderes arxentines == Esisten otres banderes utilizaes na Arxentina, incluyendo a la bandera del Presidente, la Bandera Naval y banderes militares n'usu. === Bandera presidencial === [[Ficheru:Presidencial.png|miniaturadeimagen|150x150px|[[Bandera presidencial d'Arxentina|Estandarte presidencial arxentín]].]] El [[Estandarte Presidencial]] o [[Bandera Presidencial d'Arxentina]] ye una bandera que s'usa como insinia del presidente. Ye d'usu esclusivu y namái se enarbola nel llugar en que s'atopa'l Presidente de la República. {{clear}} === Pabellón de proa === [[Ficheru:Naval jack of Argentina.svg|miniatura|150px|[[Bandera de proa|Pabellón de proa]] de l'[[Armada Arxentina]].]] La [[bandera de proa]], tamién llamada ''bandera de tajamar'', o de ''moprés'', ye una bandera d'usu ceremonial que ye izada na [[proa]] de los [[buque]]s de l'[[Armada Arxentina]] nes ocasiones que regulen les [[ordenanza|ordenances]] correspondientes a esa fuercia. Esta bandera ye adautación de la bandera nacional, consiste d'un cuadráu blancu col [[Sol de Mayu]] nel centru sobre un campu azul celeste. La so proporción ye de 1 d'altu por 1,14 de llargu, según datos provistos pol ''Institutu d'Estudios Navales''. {{clear}} === Distintivu de cola === [[Ficheru:Argentine Naval Aviation fin flash.svg|miniatura|150px|[[Bandera|Distintivu de cola]] de l'Aviación Naval Arxentina.]] El [[distintivu de cola]] de l'[[Comandu d'Aviación Naval|Aviación Naval Arxentina]] ye enseñar qu'identifica a les unidaes aeronavales d'esta fuercia. {{clear}} === Xendarmería Nacional === [[Ficheru:Flag of the Argentinian Gendarmery.png|miniatura|150px|Bandera de la [[Xendarmería Nacional Arxentina]].]] La bandera de la [[Xendarmería Nacional Arxentina]] ye verde col emblema doráu. {{clear}} === Prefeutura Naval === [[Ficheru:Prefectura naval argentina.png|miniatura|150px|Bandera de la [[Prefeutura Naval Arxentina]].]] L'actual distintivu de la [[Prefeutura Naval Arxentina]], los dos fondies cruciaes, yá s'utilizaba nos membretes de la [[Capitanía de Puertu de Buenos Aires]] escontra [[1834]]. Incorporar por decretu del 6 d'ochobre de [[1893]] al escudu de la gorra del personal cimero. En [[1924]] pasaron a conformar el [[gallardete]] distintivu de la Prefeutura, consistente nuna bandera blanca con un ribete azul y los dos fondies centrales nel mesmu color. {{clear}} == Ver tamién == * [[Banderes históriques de l'Arxentina]] * [[Banderes provinciales arxentines]] * [[Banderes d'Arxentina]] * [[Banderes de conceyos de l'Arxentina]] * [[Alta nel cielu]] * [[Banderes de Centroamérica]] basaes na arxentina == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Carlos A. Ferro: ''Historia de la Bandera Arxentina.'' Ediciones Depalma, Buenos Aires 1991, ISBN 950-14-0610-5 * Pedro Ignacio Galarza: ''Historia de la bandera nacional según l'Archivu Capitular de Jujuy.'' in: ''Institutu Nacional Belgraniano - Segundu Congresu Nacional Belgraniano, 1994.'' L'Institutu, Buenos Aires 1995. * [[Dardu Corvalán Mendilaharsu]]: ''Los símbolos patrios.'' en: ''Academia Nacional de la Historia - Historia de la Nación Arxentina'' (dende los sos oríxenes hasta la organización definitiva en 1862). L'Atenéu, Buenos Aires, 1962. * Guillermo Palombo und Valentín A. Espinosa, ''Documentos pa la hestoria de la bandera arxentina'', Buenos Aires, 2001, ISBN 999-98761-0-5. == Enllaces esternos == {{enllaces bandera}} * [https://web.archive.org/web/20071112115128/http://www.visitarosario.com/monumentu/ Visita Virtual al Monumentu a la Bandera Arxentina] de [https://web.archive.org/web/20071101143748/http://www.visitarosario.com/ VisitaRosario.com] * [http://www.manuelbelgrano.gov.ar Institutu Nacional Belgraniano] * [http://manuelbelgrano.gov.ar/bandera/la-bandera-los-colores-y-su-simbolismo Colores y simbolismu de la bandera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127142300/http://manuelbelgrano.gov.ar/bandera/la-bandera-los-colores-y-su-simbolismo/ |date=2022-11-27 }} * [http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/educacion/publicaciones/glayo/mp3/aurora-vheredia.mp3 ''Cantar a la Bandera'' (Aurora) cantada por Víctor Heredia ya interpretada por Lito Vitale] (MP3) * [http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/educacion/publicaciones/glayo/mp3/aurora-inst.mp3 ''Cantar a la Bandera'' (Aurora) en versión instrumental] (MP3) * [http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/educacion/publicaciones/glayo/mp3/saludu_a_la bandera-fcantilo.mp3 ''Saludu a la Bandera'', cantada por Fabiana Cantilo] (MP3) * [http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/educacion/publicaciones/glayo/mp3/la mio_bandera-baglietto.mp3 Marcha ''La mio Bandera'' cantada por J. C. Baglietto ya interpretada por Lito Vitale] (MP3) * [https://web.archive.org/web/20110421040017/http://www.weple.org/timeline.html#ids=407896,149127,6023533,7471515,5735912,360387,69880,2346762,&title=Flag%20of%20Arxentina Persones mentaes nesti artículu visualizáu nuna llinia de tiempu] (n'inglés) {{Tradubot|Bandera de la Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Banderes nacionales|Arxentina]] [[Categoría:Banderes d'Arxentina| ]] k88j8zgjbo01qzv8hb8kz3x5nqkej25 0 143953 4499297 4487669 2026-06-08T03:43:54Z Limotecariu 735 4499297 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = ''Virreynato de Perú'' |nome_completu = Virreinatu de Perú |nome_común = Virreinatu de Perú |status = [[Virreinatu]] del [[Imperiu español]] |relixón= [[Ilesia católica|Católica]] |yera = [[Imperiu español]] |añu_entamu = 1542 |fecha_emtamu = |añu_fin = 1824 |fecha_fin = |eventu_empecipio= Creación por [[Real cédula]] en Barcelona |eventu_fin = El virréi Tristán acepta la [[capitulación d'Ayacucho]] y reconoz la independencia de Perú |p1 = Gobernación de Nueva Castiella |p2 = Gobernación de Nueva Toledo |s1 = Virreinatu de Nueva Granada |s2 = Virreinatu del Río de la Plata |s3 = Patria Nueva |s4 = Provincia Llibre de Guayaquil |s5 = Protectoráu de Perú |s6 = Gobiernu de Chiloé |s7 = Altu Perú |añu_s1 = 1717 |añu_s2 = 1776 |añu_s3 = 1818 |añu_s4 = 1820 |añu_s5 = 1821 |añu_s6 = 1824 |añu_s7 = 1824 |bandera = Cruz de Borgoña |bandera_denom= Cruz de Borgoña, enseña militar española |imaxe_bandera = Flag of Cross of Burgundy.svg |mapa = Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg |aclaración_mapa = En verde claro la máxima estensión inicial y nominal del Virreinatu de Perú escontra [[1542]], en verde escuru la so estensión final escontra [[1810]]. |bandera_p1 = Flag of Cross of Burgundy.svg |bandera_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg |bandera_s1 = Bandera de España 1701-1760.svg |bandera_s2 = Bandera d'España 1760-1785.svg |bandera_s3 = Flag of Chile (1817-1818).svg |bandera_s4 = Bandera de la Provincia Llibre de Guayaquil.svg |bandera_s5 = Flag of Peru (1821-1822).svg |bandera_s6 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |bandera_s7 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg |capital = [[Lima]] ([[1542]]-[[1821]])</br>[[Cuzco]] ([[1821]]-[[1824]]) |latd=12 |latm=2.6 |latNS=S |longd=77 |longm=1.7 |longEW=W |area = 0 |forma_de_gobiernu= Virreinatu indianu |títulu_líder = [[Llista de monarques d'España|Rei]] |líder1= [[Carlos I d'España|Carlos I]] |añu_líder1 = 1542<ref name=Carlos>Rei d'España dende 1516</ref> - 1556 |líder2= [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] |añu_líder2 = 1808<ref name=Bonaparte>Ente 1808 y 1813 ocupó'l tronu [[Xosé I Bonaparte|Xosé I]], impuestu por [[Napoleón]]. Nun foi reconocíu per parte d'España nin polos territorios ultramarinos</ref> - 1824<ref name=Fernando>Rei d'España hasta 1833</ref> |títulu_gobernante = [[Virréi de Perú|Virréi]] |gobernante1 = Blasco Núñez Vela |añu_gobernante1 = 1544 - 1546 |gobernante2 = José de la Serna y Hinojosa |añu_gobernante2 = 1821 - 1824 |gobernante3 = [[Pío de Tristán y Moscoso]]<br /><small>(interín)</small> |añu_gobernante3 = 1824 |eventu1 = Cayida de los [[Los inques de Vilcabamba|inques de Vilcabamba]] |fecha_eventu1 = mayu |añu_eventu1 = 1572 |eventu2 = Creación del [[Virreinatu de Nueva Granada]] |fecha_eventu2 = 27 de mayu |añu_eventu2 = 1717 |eventu3 = Creación del [[Virreinatu del Río de la Plata]] |fecha_eventu3 = 1 d'agostu |añu_eventu3 = 1776 |eventu4 = [[Batalla d'Ayacucho]]. [[Capitulación d'Ayacucho|Capitulación del virréi De la Serna]] |fecha_eventu4 = 9 d'avientu |añu_eventu4 = 1824 |eventu_posterior1 = [[Segundu sitiu del Callao|Cayida del Callao]] |fecha_eventu_posterior1 = 23 de xineru |añu_eventu_posterior1 = 1826 |idioma_principal = [[Idioma español|Castellán]] |idioma_non_oficial = [[Quechua]], [[Idioma aimara|aimara]], [[Idioma mapuche|mapudungun]], etc. }} El '''Virreinatu de Perú''' foi una [[virreinatu|entidá territorial]] asitiada n'[[América del Sur]], integrante del [[Imperiu español]] que foi creada pola [[Monarquía Española|Corona]] mientres la so [[Colonización española d'América|dominiu nel Nuevu Mundu]], ente los sieglos [[sieglu XVI|XVI]] y [[sieglu XIX|XIX]]. L'inmensu virreinatu tomó gran parte de [[Suramérica]], incluyida [[Panamá]] y delles islles d'[[Oceanía]]. Quedó fora d'él, tamién como bien [[realengu]], [[Capitanía Xeneral de Venezuela|Venezuela]], según la mariña atlántica de [[Brasil]], que pertenecía al [[Imperiu portugués|Imperiu de Portugal]].<ref>Ente los años [[1580]] a [[1640]], [[Portugal baxo la Casa d'Austria|Portugal compartió'l mesmu monarca]] qu'España nuna [[unión dinástica]] ''aeque principaliter'' so la [[Casa d'Habsburgu]] siendo, polo tanto mientres esi tiempu, parte de la inmensa [[Monarquía Hispánica]]. Brasil y tolos [[Territoriu d'ultramar|territorios d'ultramar]] portugueses n'África y Asia tamién fueron incluyíos a esta unión.</ref> Sicasí, mientres l'intre del [[sieglu XVIII]] la so superficie sufrió trés importantes amenorgues al crease -con parte del so territoriu- dos nuevos virreinatos de la corona española: el [[Virreinatu de Nueva Granada]] y darréu el [[Virreinatu del Río de la Plata]]. Coles mesmes la [[Reinu Uníu de Portugal, Brasil y Algarve|colonia portuguesa del Brasil]] estendía les sos fronteres escontra l'[[Amazonia]]. A pesar de les perdes territoriales, inda a principios del [[sieglu XIX]] el virreinatu de Perú yera la principal posesión de la Corona española<ref>"L'Imperiu Hispánicu n'América" (Capítulu V), Clarence H. Haring. Ed. Cortil / Hachette (1966)</ref> al tratase d'una de les sos principales fontes de riqueza. El procesu d'[[Guerres d'independencia hispanoamericanes|independencia hispanoamericana]] empecipió'l fin del virreinatu, conflictu nel que se caltuvo nel bandu [[Exércitu realista n'América|realista]], y funcionó como un importante bastión y centru estratéxicu de la corona española n'América del Sur. Esto provocó la guerra cola [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] (creada tres la cayida del [[Virreinatu del Río de la Plata|virreinatu homónimu]]), que pela cueta escoyera'l camín de la independencia y dende 1810 unviaba fuercies llibertadores en toes direiciones. Tres [[Independencia de Chile|independizar]] la [[Capitanía Xeneral de Chile]], el xeneral [[arxentín|d'El Ríu de la Plata]] [[José de San Martín]] xiró nuevamente la so atención escontra Perú y preparó un ataque naval. La campaña foi un ésitu y San Martín declaró la [[República de Perú]], pa darréu retirase de la so carrera militar. Entá quedaben árees so control colonialista, asina que siguió cola xera independentista'l xeneral [[Gran Colombia|grancolombiano]] [[Simón Bolívar]] cola [[Campañes del Sur|intervención de la Gran Colombia]], quien utilizó'l sofitu de les guerrilles peruanes y tolos recursos de loxística de la sierra peruana, requisando tou lo necesario pa una guerra de posiciones. Tres la [[batalla d'Ayacucho]] el virreinatu perdió'l so aldu con solo dellos focos de llealtá a la corona en Los Andes y la mariña del baxu y alto Perú. Con divisiones internes, ensin auxilios de la [[España|España peninsular]] y práuticamente aislláu del mundu, la resistencia del virreinatu peruanu venció en [[1824]]. == Historia == [[Archivu:Portrait of Francisco Pizarro.jpg|Francisco-pizarro|miniaturadeimagen|250px|derecha|El [[marqués]]<ref>''Trés Cuestiones Históriques sobre Pizarro''. ''[[Tradiciones Peruanes]]'', [[Ricardo Palma]][[:s:es:Trés_cuestiones_hist%C3%B3riques_sobre_Pizarro|*]].</ref> [[Francisco Pizarro]]<ref>''Francisca Pìzarro/ una pernomada mestiza'', [[María Rostworowski]] Tovar de Díez Canseco. Lima, IEP.</ref> foi [[adelantado]] y primer gobernador de [[Nueva Castiella]],<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=18706 Los fíos americanos de los Pizarros de la conquista], Cúneo-Vidal,R.</ref> que foi la base territorial sobre la cual asitióse y espandió el virreinatu.]] === Antecedentes === {{VT|Conquista de Perú}} Cola entrada de los españoles na ciudá del [[Cuzco]] en [[1534]], concluyó la [[Conquista de Perú|conquista militar de Perú]], llevada a cabu por [[Francisco Pizarro]], y dio empiezu'l desenvolvimientu del asentamientu español nel área apoderada hasta esi momentu pol [[Imperiu inca]] o [[Tahuantinsuyo]]. === Creación del virreinatu === Coles mesmes que se producía la cayida del [[Incario|Imperiu incaicu]] desamarróse un conflictu ente los conquistadores. Pa concluyila, el [[20 de payares]] de [[1542]], el [[Monarca|rei]] [[Carlos I d'España]] robló en [[Barcelona]] por [[Real Cédula]] les llamaes ''[[Lleis Nueves]]'', un conxuntu llexislativu pa les [[Indies]] ente les cualos dispunxo la creación del Virreinatu de Perú en reemplazu de les antigües gobernaciones de [[Gobernación de Nueva Castiella|Nueva Castiella]] y [[Gobernación de Nueva León|Nueva León]], de la que la sede de la [[Real Audiencia de Panamá]] foi treslladada a la [[Ciudá de los Reis]] o [[Lima]], capital del nuevu virreinatu. {{cita|y te ordenamos y mandamos que nes provincies o reinos de Perú more un virréi y una audiencia real de cuatro oidores lletraos y el dichu virréi presida na dicha audiencia la cual va morar na [[Lima|ciudá de los reis]] por ser na parte mas convenible porque d'equí alantre nun hai d'haber [[Audiencia de Panamá|audiencia en panamá]].| Lleis Nueves}} El flamante virreinatu entendió nun entamu y mientres casi trescientos años gran parte de Suramérica y el [[ismu de Panamá]], so diverses formes de control o supervigilancia de les sos autoridaes. Tomaba una inmensa superficie que correspondía a los actuales territorios que formen parte de les [[república|repúblices]] d'[[Arxentina]], [[Uruguái]], [[Paraguái]], [[Bolivia]], [[Colombia]], [[Chile]], [[Ecuador]], [[Panamá]], [[Perú]] y tola rexón oeste y sur del [[Brasil]]. Quedaben salvaes Venezuela, so xurisdicción del [[Virreinatu de Nueva España]] al traviés de la [[Real Audiencia de Santu Domingu]], y Brasil, qu'integraba'l [[Imperiu portugués]]. Foi'l so primer [[virréi]] [[Blasco Núñez Vela]], nomáu por real cédula del [[1 de marzu]] de [[1543]]. Sicasí, nun pudo exercer l'autoridá real por cuenta de los enfrentamientos ente los partidarios de [[Francisco Pizarro]] y [[Diego de Almagro]] pol dominiu de [[Perú]], y pereció asesináu por [[Gonzalo Pizarro]]. L'asesinatu de la primer autoridá del rei produció muncha consternación n'España; la corona dispunxo castigar severamente a quien atentara contra'l virréi, el representante del rei en territorios conquistaos. Pa ello, Carlos I unvió a [[Pedro de la Gasca]] col títulu de Pacificador pa solucionar esta situación. Yá nel Perú, La Gasca, seguro d'haber infundido la grana de la traición ente los partidarios de Gonzalo Pizarro, enfrentar al conquistador cerca del Cuzco, en [[1548]]. Gonzalo Pizarro vio a los sos capitanes pasase al bandu de la Gasca y la derrota pa él resultó aplastante. Conducíu a la ciudá del Cuzco, foi executáu por delitu d'alta traición al rei. Unos años dempués, en [[1551]], foi nomáu virréi [[Antonio de Mendoza y Pacheco]], depués d'exercer el cargu nel [[Virreinatu de Nueva España|virreinatu novohispano]]. {{VT|Guerres civiles ente los conquistadores de Perú}} === El virréi Álvarez de Toledo === {{AP|Francisco de Toledo}} [[Archivu:Francisco de Toledo Virrey.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|[[Francisco de Toledo|Francisco Álvarez de Toledo]], [[Virréi de Perú]], foi'l gran ordenador y organizador del virreinatu.]] Tres casi cuarenta años de desorde alministrativu, el ''virreinatu peruanu'' atopó a un eficiente conductor nel virréi [[Francisco de Toledo|Francisco Álvarez de Toledo]], quien, ente [[1569]] y [[1581]], llogró establecer el marcu políticu-alministrativu que rixó per munchos años nel Perú virreinal. Apenes llegáu a tierres peruanes, Francisco Álvarez de Toledo informóse de too cuanto asocediera nel virreinatu y de cuálos fueren les polítiques siguíes hasta esi momentu. Reconoció la inesistencia d'un fayadizu sistema tributariu, pos nun había un rexistru del total d'habitantes del virreinatu. Álvarez de Toledo realizó personalmente delles estenses visites xenerales a distintes partes del virreinatu y, per primer vegada, túvose rexistru de los recursos humanos y naturales de Perú. En sabiendo'l númberu de posibles tributarios, estableció les [[Amenorgamientu d'indios|amenorgamientos]], pueblos [[indíxenes]] nos que s'arrexuntaba a un númberu d'alredor de quinientes families. Asina se sabía con exactitú la cantidá de tributu que teníen d'apurrir. El virréi Álvarez de Toledo impulsó la distribución del trabayu indíxena per mediu de la [[mita]]. Por aciu l'emplegu d'esta aprovióse de mano d'obra a les riques [[mines]] de [[Potosí]], [[provincia de Llamargues]], productores d'inmenses cantidaes de mineral de [[plata]], y a [[Huancavelica]], de la que s'estrayía [[mercuriu (elementu)|mercuriu]] o [[mercuriu (elementu)|azogue]], necesariu pa la purificación argentífera, colo que se llogró convertir al Perú n'unu de los centros más importantes de producción de plata nel mundu. Francisco Álvarez de Toledo foi'l virréi más destacáu de Perú, yá que, por cuenta de los sos ésitos alcanzaos como funcionariu, sentó les bases del ''virreinatu peruanu'', pos consiguió la ordenación alministrativa del gobiernu y la llegalidá política de tol so ampliu territoriu. === El ciclu de la plata === [[Archivu:Audiencias del Virreinato del Perú en 1680.svg|miniaturadeimagen|derecha|250px|Audiencies del Virreinatu de Perú, escontra [[1650]]:<br /> 1) Real audiencia de Panamá<br /> 2) Real audiencia de Santa Fe de Bogotá<br /> 3) Real audiencia de Quito<br /> 4) Real audiencia de Lima<br /> 5) Real audiencia de La Plata de les Llamargues<br /> 6) Real audiencia de Chile.<br />]] Ente [[1580]] y [[1650]], el sistema económicu [[mercantilista]] enllantóse definitivamente nel Perú col surdimientu de la gran minería gracies a la esplotación de les vetes argentíferas de Potosí por aciu amalgamación col [[Mercuriu (elementu)|azogue]] de Huancavelica. No militar el virreinatu de Perú financió y sofitó militarmente, per mediu del ''[[real asitiáu]]'' y l'unvíu de soldaos y provisiones dende'l Perú, les campañes contra los [[mapuche]]s na [[Guerra d'Arauco]] que s'estendió per gran parte del periodu virreinal. Solamente nel añu 1662 fueron unviaos 950 soldaos y 300&nbsp;000 pesos pa los gastos de guerra,<ref>Biografía de Don Diego Benavides y de la Cueva. VIII Conde de Santistevan del Puertu, Comendador de Monreal na orde de Santiago Virréi de Perú en "Diccionariu históricu-biográficu de Perú" Tomu II páx. 28</ref> d'igual manera del virreinatu peruanu partieron les direutives xenerales pa la conducción de la campaña como foi la qu'unvió'l [[Francisco de Borja y Aragón|virréi Príncipe de Esquilache]] ordenando una guerra defensiva contra los [[amerindiu|indios]] y la prohibición del serviciu personal d'estos.<ref>Diccionariu históricu-biográficu de Perú. Tomu segundu, formáu y redactáu por Manuel de Mendiburu</ref> La fortificación del puertu del [[Callao]] y la mantención d'una fuercia naval pa defender al vastu territoriu d'incursiones de [[corsariu|corsarios]] y [[pirata|pirates]] foi tamién responsabilidá de los socesivos virréis de Perú. === Les reformes borbóniques === Nel sieglu XVIII destacaron les figures de los virréis qu'introducieron les [[Reformes Borbóniques]], midíes impuestes pola [[Casa de Borbón]], especialmente [[Manuel de Amat y Junyent]], que gobernó ente [[1761]] y [[1776]], [[Manuel de Guirior]], ente 1776 y [[1780]], [[Agustín de Jáuregui]], ente 1780 y [[1784]] y [[Teodoro de Croix]], ente 1784 y [[1790]], destinaes a revitalizar l'alministración virreinal con actuaciones como la incorporación del sistema d'[[intendencia|intendencies]]. Con ellos intentóse profesionalizar el gobiernu, sustituyendo les inoperantes figures de los [[correxidor]]es y los [[Alcalde mayor|alcaldes mayores]], dedicando especial interés a tou lo rellacionao cola [[Facienda colonial|facienda]]. [[Archivu:Los emperadores del Perú Parte1 - AHG.jpg|miniaturadeimagen|left|Detalle d'una galería de semeyes de los soberanos inques del llau esquierdu que foi publicada en 1744 na obra ''Rellación del Viaxe a l'América Meridional'' na que [[Jorge Juan]] y [[Antonio de Ulloa]] fueron los sos autores.]] [[Archivu: Emperadores del Peru Parte2 - AHG.jpg |miniaturadeimagen|derecha|Detalle d'una galería de semeyes de los soberanos españoles del llau derechu que foi publicada en 1744 na obra ''Rellación del Viaxe a l'América Meridional'' na que [[Jorge Juan]] y [[Antonio de Ulloa]] fueron los sos autores.]] La reorganización territorial llevada a cabu a lo llargo d'esi sieglu implicó desmembrar dos vastes rexones del virreinatu peruanu pa conformar con elles otros dos nuevos virreinatos: el [[Virreinatu de Nueva Granada]] en [[1717]], restauráu en [[1739]] tres un periodu de supresión, y depués el [[Virreinatu del Río de la Plata]] creáu en [[1776]]. Estes perdes de territoriu supunxeron la perda de protagonismu del Virreinatu de Perú como centru económicu d'España en Suramérica anque siguió siendo'l bien más pervalible de la Corona, por cuenta del so poder políticu, social y cultural. La posterior política económica de los [[Borbones]], que dexó'l [[comerciu]] direutu ente los puertos español y diversos puertos suramericanos ([[Maracaibo]], [[Guayaquil]], [[Arica]], [[Valparaíso]], etc.), amenorgó'l tráficu comercial al traviés del puertu del [[Callao]] y afectó a les rentes del Virreinatu, que tres la separación del [[Ríu de la Plata]] quedó confináu a les rutes comerciales secundaries del [[océanu Pacíficu]], ente que'l tráficu comercial más codalosu (el del océanu Atlánticu) quedaba so dominiu de los puertos de [[Buenos Aires]] o [[Cartagena de Indias]], fora de la influencia del virreinatu peruanu. La ciudá de Lima, antaño principal ciudá de Suramérica y posesora d'una vida cortesano y comercial comparable a la de la mesma [[Madrid]], perdió gran parte de la so antigua riqueza na segunda metá del sieglu XVIII, a lo cual xunióse la continua amenorga de los ricos depósitos de plata de Potosí que sofitaren la economía virreinal mientres dos sieglos, hasta que tol territoriu de [[Provincia de Llamargues|Llamargues]], tamién conocíu como [[Alto Perú]] (actual Bolivia) quedó xuníu al virreinatu d'El Ríu de la Plata en 1776. Los últimos años del mentáu sieglu, magar xeneraron una [[alministración]] más eficiente y un meyor manexu de los recursos del virreinatu en beneficiu d'España, amosaron un seriu cayente de la riqueza xeneral del virreinatu peruanu. === Emancipación === {{AP|Emancipación de Perú}} {{VT|Capitulación d'Ayacucho|Gobiernu de Chiloé|Gobiernu de Guayaquil}} [[Archivu:Abascal.PNG|miniaturadeimagen|250px|derecha|Bandu del 13 de xunetu de 1810 amestando la [[provincia de Llamargues]] y [[Córdoba del Tucumán]] al Virreinatu de Perú]] A partir de los entamos del sieglu XIX producieron los [[Descolonización d'América#Territorios españoles n'América|estallíos revolucionarios]] na [[América española]]. El virréi [[José Fernando de Abascal y Sousa]] fixo del virreinatu peruanu'l baluarte, apartaz y centru de la [[contrarrevolución]] en favor de la [[monarquía]]; dende esti virreinatu contúvose'l meyora de la revolución [[Independencia de l'Arxentina arxentina]], reconquistóse [[Capitanía Xeneral de Chile|Chile]] y encaloráronse los llevantamientos de [[Primer Berru d'Independencia|Quito]]. Tamién fueron reprimíos tolos intentos revolucionarios —en particular, la [[rebelión del Cuzco]]— y toa manifestación de signu independentista nel mesmu virreinatu. Sicasí, [[Provincia Llibre de Guayaquil|Guayaquil]] proclamóse Estáu independiente en [[1820]] y recibió l'ayuda gran colombiana del xeneral [[Simón Bolívar]]. === Fin del Virreinatu === {{VT|Independencia de Perú|Capitulación d'Ayacucho|Gobiernu de Chiloé|Gobiernu de Guayaquil}} Dempués de la victoria del [[Exércitu de los Andes]] sobre los [[Exércitu Real de Chile|realistes]], Chile declaró'l so [[Independencia de Chile|independencia en 1818]] y entamó xunto coles [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] una [[Espedición Llibertadora de Perú|espedición militar]] al mandu del ''Llibertador'' xeneral [[José de San Martín]], que desembarcó nel puertu de Pisco (al sur de Lima) el 8 de setiembre de 1820. A partir d'esi momentu, diverses provincies y pueblos de Perú empezaron a declarar la so independencia d'España, tales como Huamanga, Tarma, Lambayeque, Ferreñafe, Trujillo y Cajamarca. Finalmente, en [[1821]] San Martín ocupó la capital virreinal (Lima) y declaró la [[Independencia de Perú]] el 28 de xunetu d'esi mesmu añu. La sede virreinal foi treslladada al [[Cuzco]] y el virreinatu español de Perú caltener nos territorios ensin independizar hasta l'añu [[1824]], en que —tres la [[batalla d'Ayacucho]]— roblóse la [[Capitulación d'Ayacucho]] ente'l xeneral [[José de Canterac]] y [[Antonio José de Sucre]] al mandu de les fuercies militares revolucionaries, dando fin al virreinatu de Perú. La capitulación foi aceptada ensin resistencia por [[Pío de Tristán y Moscoso]] a la cabeza del gobiernu del virreinatu al apuerto al Cuzco del [[Exércitu Xuníu Llibertador de Perú|Exércitu Llibertador]] tres selmanes más tarde. El 7 d'abril de 1825 el [[Alto Perú]] independizóse como [[República de Bolivia]]. En xineru de [[1826]] púnxose fin a toa resistencia militar en [[Conquista de Chiloé#Tratáu de Tantauco|Chiloé]] y n'[[Segundu sitiu del Callao#Fin del sitiu|El Callao]]. === Organismos centrales o metropolitanos === ==== El rei d'España ==== Yera la suprema autoridá n'España, nes [[Indies]] y nel restu del so [[Imperiu español|Imperiu]]. El so gobiernu foi [[absolutista]]. El rei tenía la capacidá de decisión y la última pallabra en tou tipu de decisiones, magar hasta [[1700]] les [[Cortes de Castiella|Cortes]] remanaben los recursos públicos, aprobaben y derogaben lleis, acuñaben moneda, aceptaben o tornaben reis y rexentes, etc. Nel intre de los trés sieglos qu'esistió'l virreinatu de Perú asocedieron once monarques arrexuntaos en dos dinastíes: [[Archivu:Portrait of Philip II of Spain by Sofonisba Anguissola - 002b.jpg|miniaturadeimagen|derecha|[[Felipe II]] [[Rei d'España]].]] '''[[Casa d'Austria]] (dinastía d'orixe [[Austria|austriacu]], entroncada na familia real [[Casa d'Habsburgu|Habsburgu]])''' * [[Carlos I d'España|Carlos I]] ([[1542]]<ref name=Carlos /> - [[1556]]) * [[Felipe II d'España|Felipe II]] ([[1556]] - [[1598]]) * [[Felipe III d'España|Felipe III]] ([[1598]] - [[1621]]) * [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] ([[1621]] - [[1665]]) * [[Carlos II d'España|Carlos II]] ([[1665]] - [[1700]]) '''[[Casa de Borbón n'España|Casa de Borbón]] (dinastía d'orixe [[Francia|francés]] entroncada na familia real [[Casa de Borbón|Bourbon]])''' * [[Felipe V d'España|Felipe V]] ([[1700]] - [[1724]]) * [[Lluis I d'España|Lluis I]] ([[1724]]) * [[Felipe V d'España|Felipe V]] ([[1724]] - [[1746]]) * [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]] ([[1746]] - [[1759]]) * [[Carlos III d'España|Carlos III]] ([[1759]] - [[1788]]) * [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] ([[1788]] - [[1808]]) * [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] ([[1808]]<ref name=Bonaparte /> - [[1824]]<ref name=Fernando />) ==== El Conseyu de Indias ==== El [[Conseyu de Indias]] foi'l máximu organismu peninsular que tenía a cargu tou lo tocante a la política alministrativa, xudicial y l'exerciciu del Real [[Patronatu regio|Patronatu]] [[Indianu]], n'última instancia, tou aquello que pudiera presentase en tierres de l'América hispana. === Organismos locales === {{AP|Organización territorial del Virreinatu de Perú}} Fueron organismos que funcionaron nel mesmu virreinatu pa executar les disposiciones emanadas de la España europea. Fueron los siguientes: ==== El virréi ==== {{AP|Virréi de Perú}} Yera'l representante personal del [[Rei d'España]] nel virreinatu: el so “alter ego”, esto ye, “''el so otru yo''”. Como suprema autoridá del virreinatu foi l'encargáu d'impartir xusticia, alministrar el ''ayalga pública'' y velar pola evanxelización de los indíxenes. El virréi yera nomáu pol rei a propuesta del Conseyu de Indias, anque munches vegaes foi'l mesmu rei quien s'encargaba de revisar los nomes de los posibles virréis. El virréi de Perú moraba nel actual [[Centru históricu de Lima]], nel suntuosu [[Palaciu de Gobiernu de Perú|palaciu de los virréis]], arrodiáu d'una brillosa corte, metanes gran luxu, riqueces y abellugáu por una guardia d'honor. Mientres la esistencia del Virreinatu de Perú gobernaron [[virréi de Perú#Llista de virréis de Perú|40 virréis]]. ==== Les audiencies ==== [[Archivu:Grabado-Huaman-Poma-de-Ayala.png|miniaturadeimagen|derecha|250px|Grabáu de [[Felipe Huamán Poma de Ayala]] representando a la '''Real Audiencia de Lima'''.]] Les [[Audiencies Provinciales d'España|audiencies]] teníen como función principal l'alministración de xusticia, en calidá de segunda instancia nos xuicios o procedimientos xudiciales, a nivel de cortes cimeres. Coles mesmes, exercíen funciones polítiques, esto ye, facultaes puramente de gobiernu, pos l'Audiencia actuaba como asesor del virréi, polo que munches vegaes absolvió les consultes formulaes pol virréi. Otramiente, foi la encargada de tomar les riendes del virreinatu cuando'l virréi atopábase enfermu o morría de secute. Según la so categoría, les audiencies yeren de dos clases: Audiencies Virreinales, de mayor rangu, presidíes pol virréi, tal fueron los casos de l'audiencia de [[Real Audiencia de Lima]] y la [[Real Audiencia de Méxicu]], que teníen so la so autoridá a les otres audiencies del mesmu virreinatu, denominaes Audiencies Subordinaes. Nel virreinatu establecieron ocho estenses Reales Audiencies, que fueron los máximos tribunales dientro del mesmu. Estes audiencies fueron les siguientes: * [[Real Audiencia de Panamá]] ([[1538]]) * [[Real Audiencia de Lima]] ([[1543]]) * [[Real Audiencia de Santafé de Bogotá]] ([[1549]]) * [[Real Audiencia de La Plata de les Llamargues]] ([[1559]]) * [[Real Audiencia de Quito]] ([[1563]]) * [[Real Audiencia de Chile]] ([[1563]]-[[1573]]; [[1606]]) * [[Real Audiencia de Buenos Aires]] ([[1661]]-[[1672]]; [[1776]]) * [[Real Audiencia de Cuzco]] ([[1787]]) En Lima l'Audiencia foi presidida pol virréi y tuvo conformada polos [[oidores]] (de númberu variable llegando a tener mientres dellos años hasta doce miembros), dos fiscales, un alguacil mayor, un teniente del Gran Canciller y numberosu personal subalterno. ==== Los correximientos ==== Los [[correximientos]] fueron divisiones alministratives y territoriales de la corona española nel Perú. En [[1569]] el gobernador y capitán xeneral (nun yera virréi) [[Lope García de Castro]] creó los correximientos d'[[amerindiu|indios]] subordinaos a los correximientos d'españoles. Los correximientos fueron gobernaos por un altu funcionariu nomáu, mayormente, pol Conseyu de Indias, denomináu correxidor. Los correximientos teníen facultaes polítiques (calteníen l'orde y la bona marcha del correximientu), alministratives (cobraben el tributu de los habitantes que vivíen na xurisdicción) y xudiciales (faíen cumplir les lleis y resolvíen los pleitos surdíos ente los indíxenes). ==== Les intendencies ==== Los correximientos fueron suprimíos en [[1784]], por [[Carlos III d'España|Carlos III]], de resultes de la revolución de [[Túpac Amaru II]] y reemplazaos poles [[Intendencia|Intendencies]]. Dende [[1784]], llegaron p'alministrar los siete nueves intendencies : [[Trujillo (Perú)|Trujillo]], Lima, Arequipa, Cusco, [[Huamanga]], Huancavelica y [[Tarma]]. En [[1796]] amestar al Perú la intendencia de [[Puno]]. Los intendentes tamién recaldaben los tributos y entamaben mitas, pero nun podíen faer "reparties mercantiles". Hai paralelismu ente lo virreinal y lo republicano, al respeutive de la subdivisión políticu-territorial. Los departamentos equivalen a les intendencies; les provincies, a los partíos; y los distritos, a les doctrines. ==== Los cabildros ==== Denominaos tamién, [[conceyu|conceyos]], [[municipalidá|municipalidaes]] o conseyos municipales, fueron unes instituciones d'orixe español que se tresplantaron a América. El [[Cabildru colonial|cabildru]] tenía múltiples atribuciones alministratives. Ente elles correspondía-yos alministrar arbitrios, presidir espectáculos públicos, entamar fiestes pomposes al llegar los nuevos virréis, vixilar l'aséu de la ciudá, inspeicionar les cais y entamar la baxa policía. Estrémense tres tipos de cabildros: correspondientes a les villes y llugares, a les ciudaes diocesanes y a les ciudaes metropolitanes. Nes villes, constituyir por un alcalde ordinariu, escoyíu añalmente nun actu presidíu pol correxidor y que los sos cargos podíen ser mercaos o heredaos; cuatro regidor, un alguacil y un mayordomu. Nes ciudaes diocesanes: un alcalde elegible, ocho regidor, dos fieles executores, dos xuraos o diputaos de cada parroquia, un procurador xeneral, un mayordomu, un escribán de conseyu, dos escribanos públicos, un escribán de mines y otru de rexistru, un pregoneru mayor, un corredor de rula y dos porteros. Nes ciudaes metropolitanes: escoyíos ente los encomenderos y ente los vecinos notables que nun exercieren otros cargos incompatibles, doce regidor (en ''Méxicu fueron quince'' y en ''Lima aportaron a dieciocho'') y los demás oficiales perpetuos. Los alcaldes ordinarios yeren escoyíos polos rexidores por aciu votación secreta qu'en Lima yera presidida pol virréi. Los rexidores yeren escoyíos pol virréi cola autorización del monarca o por eleición del cabildru. ==== Autoridaes indíxenes: el curaca y el varayoq ==== Les autoridaes del gobiernu español creyeron conveniente siguir cuntando colos servicios de los antiguos dirixentes [[inques]] a nivel de pueblos y d'[[ayllu|ayllos]], por que la dominación sobre los [[Andes]] fora más rápida y efectiva. Una institución andina ancestral qu'usaron con eficacia foi'l curacazgo, costume milenaria de constituyir un xefe pa cada ayllu o comunidá: el [[curaca]], instituyíu sol nome de cacique, pallabra centroamericana equivalente al curaca. Los curacas, que mientres el Tahuantinsuyo rindieron cuenta al ''apunchic'' incaicu (unviáu pol inca), mientres el virreinatu tuvieron de rindir cuenta al correxidor español (unviáu pol rei d'España). Otra institución incaica utilizada foi'l varayoc, autoridá civil encargada de gobiernu alministrativu del pueblu, que, a semeyanza de los alcaldes velaba pol correutu desendolque del caserío o pobláu. == Organización económica del virreinatu == La economía virreinal sofitó la so estructura en: === La minería === [[Archivu:Capitulo-CIX.jpg|miniaturadeimagen|250px|Potosí. La primer imaxe n'Europa. [[Pedro Cieza de León]], [[1553]].]] [[Archivu:Moll - Map of South America - Detail Potosi.png|miniaturadeimagen|250px|derecha|La ciudá de [[Potosí]] mientres el Virreinatu de Perú.]] Foi l'actividá preferente nel virreinatu, a lo menos mientres el [[sieglu XVI]] y gran parte del [[XVII]], de mano a aparrar nel sieglu XVIII. Dientro de l'actividá minera estremáronse dos momentos: El primeru, que foi hasta l'establecimientu de la organización virreinal, carauterizáu por un sistema d'estracción intensiva del metal con base nuna febril actividá de la superficie, esmantelamientu, apropiación, y repartida de les riqueces del [[Imperiu inca|antiguu Perú]]. El segundu presentáu pol ordenamientu económicu qu'empieza coles [[Lleis Nueves|Ordenances de 1542]]. Les meyores mines, pola so calidá y rendimientu fueron de propiedá de la corona española. Les mines más pequeñes, sicasí, fueron esplotaes por particulares cola obligación de pagar como impuestu'l Quintu Real, esto ye, la quinta parte de la riqueza llograda. Los principales xacimientos mineros fueron: Castrovirreyna, Huancavelica, Cerro de Pasco, Cajabamba, Contumaza, Carabaya, Cayllama, Hualgayoc, toes allugaes nel actual [[Perú]]. Pero'l más grande a nivel mineru foi'l xacimientu de Potosí, que la so producción sofitar na mita minera. El [[Cuetu Ricu]] de Potosí apurrió les dos terceres partes de la plata qu'hubo nel Perú hasta qu'en 1776 pasó a formar parte del Virreinatu del Río de la Plata. Los centros mineros fueron ciudaes que rápido se convirtieron n'emporios comerciales qu'engranaron tou un circuitu comercial nel que s'atopaben la [[ciudá de Méxicu]] (para [[Zacatecas]] y [[Guanajuato]]) y ''Lima'' (pa Potosí, [[Cerro de Pasco]] y Huancavelica). Pa la estracción de la plata les téuniques andines incluyíen el métodu de la [[huayra]], que consistía nel emplegu d'un fornu al cual sometíase-y el plomu, estrayéndose finalmente la plata. Pero esta plata yera d'una impureza bultable. Na [[Nueva España]] llegar a afayar una téunica que s'aplicó nes mines de Potosí: consistió n'entemecer la plata col mercuriu (llamáu azogue). Depués, la plata dixebrábase, calteniéndose nun estáu de pureza. La producción minera tuvo la so puxanza ente [[1572]] a [[1580]] que fluctuó de 216&nbsp;000 a 1&nbsp;400&nbsp;000 pesos añales; pero menguó'l so ritmu extractivo al promediar el sieglu XVII y yá nel sieglu XVIII, la so decadencia foi bultable debíu, en gran parte, al sistema y forma empírica como se trabayaba nos centros mineros, tamién a la falta de caminos pa entainar el tresporte y la despoblación indíxena. Ente [[1790]] y [[1795]], según les memories del virréi [[Francisco Gil de Taboada]], topar n'esplotación nel so territoriu (actual Perú), ''728 mines de plata, 69 d'oru, 4 de mercuriu, 12 de plomu y 4 de cobre''. Magar que la minería yera na dómina una actividá desorganizada y riesgosa, la so puxanza foi tal que non menos del 40 % de los xacimientos qu'anguaño tán n'operación nel Perú, yá fueren descubiertos y trabayaos en tiempos del virreinatu. === Réxime comercial del virreinatu === El comerciu virreinal tuvo basáu nel [[monopoliu]] debíu al calter exclusivista y mercantilista que prevaleció na economía. Hasta'l debilitamientu, y depués la derogación del monopoliu universal, solo los territorios [[Imperiu español|españoles]] d'Europa podíen comerciar cola América española. Col tal propósitu y el de recaldar impuestos, crear en [[Sevilla]] la llamada [[Casa de Contratación de Indias]] en [[1503]], organismu encargáu de velar pol cumplimientu del monopoliu. Amás, en cada virreinatu funcionaba un [[Tribunal del Consuláu]], que controlaba'l movimientu comercial ya intervenía en tou lo rellacionao a él. [[Archivu:Comercio del peru colonial.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|[[Monopoliu]] comercial del Virreinatu de Perú.]] En [[1561]], [[Felipe II d'España|Felipe II]] estableció que los únicos puertos pal tráficu comercial fueren Sevilla en ''España'', [[Veracruz]], en ''Méxicu'' y [[Callao]] nel ''Perú'', en cuantes que [[Cartagena de Indias]] y [[Panamá]] yeren teníos como puertos de tránsitu. En cumplimientu d'esta disposición, añalmente salíen de Sevilla dos grupos de barcos cargaos de mercaderías y escoltaos por otros barcos de l'Armada española. El grupu de barcos que diba a Méxicu tomaba'l nome de ''flota'' y aportaba a Veracruz. Los que veníen al Perú tomaben el nome de ''galeones'' y llegaben, primero, al puertu de Cartagena de Indias y, d'ellí, pasaben al puertu de [[Portobelo (ciudá)|Portobelo]]. Ellí en Portobelo, realizábase una gran feria, a la qu'asistíen los comerciantes limeños que faíen el so apuerto a esti llugar, por aciu la llamada [[Armada del Mar del Sur]], hasta Panamá, y, depués, per tierra, travesaben l'ismu pa llegar a Portobelo. Efectuaes les compres y ventes en Portobelo, los comerciantes de Lima embarcábense, nuevamente, na Armada del Mar del Sur y aportaben al Callao, dende onde unviaben les mercaderías per tierra a los pueblos y ciudaes del interior del virreinatu como [[Arequipa]], Cuzco, [[Sucre|Llamargues]], Buenos Aires, [[Santiago de Chile|Santiago]] y [[Montevidéu]]. D'esta manera, el ''Virreinatu de Perú'' convertir n'exa del movimientu comercial. El Callao, como puertu autorizáu, caltuvo'l so preeminencia sobre otros puertos menores, tantu de la mariña del [[Pacíficu]], como del [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]]. El monopoliu nun dio resultáu pal Imperiu español; sicasí, fomentó'l ''comerciu ilícitu'', de [[contrabandu]], al cargu d'[[ingleses]], [[franceses]] y [[holandeses]]. Los barcos de los países contrabandistes aportaben a puertos menores, según tamién a caletas y cais, dende onde s'introducía la mercadería a la poblada redoma y ciudaes del interior del Virreinatu, llugares estos nos que se daba'l casu de mayor aceptación d'estos productos que s'espandíen a un preciu por demás baxu en rellación a los mesmos artículos traíos polos mercaderes españoles. La mayor intensidá d'esti ''comerciu ilícitu'' manifestar nos puertos del Atlánticu, llámese Montevideo y Buenos Aires; ello por cuenta de la alloñanza en que s'atopaben con al respeutive de la capital virreinal, Lima, y al puertu d'entrada autorizáu que yera'l Callao. Llegóse a envalorar que por cada ''dos mil tonelaes de comerciu lícitu'' entraben al Virreinatu de Perú ''trelce mil tonelaes ilícites'', esto ye, de contrabandu. Rompieron tamién el monopoliu comercial los tarrecibles [[corsariu|corsarios]] (que robaben pa beneficiar a los sos propios países o determinada nación europea) y los feroces [[Piratería|pirates]] (que lo faíen pal so propiu provechu). Tanto corsarios como pirates fueron el terror de los mares y de los puertos españoles. [[Archivu:1590 or later Marcus Gheeraerts, Sir Francis Drake Buckland Abbey, Devon.jpg|250px|miniaturadeimagen|[[Francis Drake]], famosu [[corsariu]] [[Inglaterra|inglés]], atacó los puertos del Virreinatu de Perú, sobremanera el del [[Callao]]. Morrió tres un ataque fallíu a [[Panamá]].]] Foi famosu, nesti sentíu, el corsariu [[Francis Drake]] que, actuando so la insinia de la corona inglesa en tiempos de [[Sabela I d'Inglaterra|Sabela I]], atacó a puertos d'América meridional, escaló'l Callao y [[Paita]], depués dirixóse a Panamá onde llogró atropar un gran botín, tornando a Inglaterra pela vía d'[[Oceanía]], na dómina del virréi Francisco Álvarez de Toledo. Tou ello determinó, que precisamente, Lima, fora arredolada de muralles y que, coles mesmes, construyérase la [[Fortaleza del Real Felipe]], o los [[Castiellos del Callao|Reales Castiellos]], del Callao. Ente los pirates y corsarios qu'atacaron les mariñes del virreinatu peruanu figuraron: * ''[[Francis Drake]]'' (1578) * ''[[Thomas Cavendish]]'' (1587) * ''Roberto Achines'' (1590) * ''[[Oliverio van Noort]]'' (1596) * ''Simón de Cordes'' (1596) * ''Almirante Veraje'' (1596) * ''[[Joris van Spilbergen]]'' (1607) * ''[[Henry Morgan|Enrique Morgan]]'' (1620) * ''[[Jacques L'Hermite|Jacobo Hermite]]'' (1624) * ''Carlos Ciere'' (1670) * ''Juan Guerin'' (1678) * ''Eduardo David '' (1685) Por diverses circunstancies el sistema del monopoliu foi frayándose. Asina, a la firma del [[tratáu d'Utrecht]], en [[1713]], España concedió a [[Inglaterra]] el derechu d'unviar cada añu a puertos del atlánticu, un barcu o “''navío de permisu''”, con quinientes tonelaes de mercaderías. En [[1735]] la mesma España concedió'l “''navío de rexistru''“ que, previa inscripción nos puertos españoles, llegaba a los puertos del Pacíficu con mercaderías pal so comercialización, hasta que'l rei Carlos III, en [[1778]], decretó'l [[llibre comerciu]], pol cual otros puertos españoles y suramericanos podíen efectuar esta actividá. En virtú d'esto, surdieron [[Valparaíso]], [[Arica]], [[Guayaquil]], Montevideo y Buenos Aires, qu'apostaron la supremacía del Callao. ==== Impuestos del Virreinatu ==== La llamada ''Real facienda'' o ''Caxa fiscal del Rei'' llograba recursos direutos col cobru d'una serie d'impuestos, qu'afectaben a les actividaes económiques. Había caxes partíes en tol virreinatu que recoyíen los fondos, cubríen los gastos de l'alministración y unviaben la demasía a la caxa principal asitiada en Lima (''Caxa Real de Lima''), la mesma que, saldando los gastos del propiu virreinatu, depués unviar a España. Ente los impuestos, que'l virreinatu pagaba a la corona figuraben: * EL ''Quintu Real'' ([[Quintu del Rei]]), la quinta parte de los metales estrayíos o de les ayalgues atopaes. * El ''Tributu Personal del Indiu''. Qu'obligaba al habitante andín, ente los dieciocho y cincuenta años, a pagar una suma añal. * El ''Alcabala'', el pagu que se faía por conceutu de la compra o venta de propiedaes * El ''Almojarifazgo'', que yera l'impuestu que se pagaba pola entrada y salida de mercaderías (güei aranceles o derechos d'aduana). * La ''Media Anata'', l'impuestu que gravaba añalmente los sueldos de los funcionarios públicos y burócrates. * La ''Arrama'', que yeren los donativos estraordinarios que s'obligaba a faer a los habitantes del virreinatu cuando España sostenía guerres colos sos rivales europeos. * Los ''Estancos''. Del sal, del tabacu, del papel selláu, de los naipes, etc., esto ye, l'impuestu que gravaba a tales productos, los mesmos que teníen que ser pagaos polos colonu. ==== La moneda ==== [[Archivu:Potosi Real.jpg|250px|miniaturadeimagen|[[Real d'a 8|Moneda de 8 reales]] conocida como ''Columnario de plata'']] Nun empiezu, mientres la conquista, nun hubo moneda pal comerciu, dempués apaez la primer espresión de la moneda nel Perú, la ''callana'', que yera una pieza rudimentaria fundida con especificación de pesu y llei que funcionó en [[Cajamarca]], Lima, Cuzco y [[Piura]]. Dempués iguóse'l [[Pesu (moneda)|pesu]], que foi un discu burdamente llabráu a cincel, llevando una cruz a cada llau; el so valor marcaba 450 maravedinos. Darréu apaecieron los [[Ducáu (moneda)|ducaos]], los [[Escudu (dineru)|escudos]] y los [[doblon]]ye, que fixeron más expeditiva la transaición comercial. Estes monedes yeren acuñaes nes llamaes ''[[ceca|Cases de Moneda]]'', qu'empezaron a funcionar alredor del sieglu XVI, especialmente en [[Casa de Moneda de Lima|Lima]] y [[Casa de la Moneda de Bolivia|Potosí]]. === L'agricultura y ganadería === L'[[agricultura]] nun tuvo un desenvolvimientu importante nel virreinatu. Al igual que n'otros llugares conquistaos polos españoles, la tenencia de la tierra tresmanóse, según l'usufructu que se faía d'ella. Cola llegada de los españoles llegaron tamién productos vexetales, animales de granxa y aves de corral. Dende un entamu los indíxenes fueron emplegaos nes xeres agrícoles y foi al traviés d'esta práutica que pudieron pagar los sos tributos. Nueves téuniques como'l [[barbechu (tierra)|barbechu]], la rosa y quema según distintos preseos fuéron-yos daos a los nativos por qu'esplotaren al máximu l'agricultura. [[Archivu:Obraje.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|Obraje nel Virreinatu de Perú.]] Les tierres destinaes a l'agricultura atopábense relativamente cercanes a les ciudaes por cuenta de que munchos de los alimentos nun aguantaben más de cinco díes de camín ensin malograrse. Alredor de Lima y Potosí, por casu, hubo grandes hectárees destinaes solamente a la producción llocal. Dientro d'esta producción nun se desdexaron los productos locales como l'[[olluco]] y la [[Erythroxylum coca|coca]]. Escontra 1600 la producción llocal foi lo suficientemente estable como pa sustituyir les importaciones que se faíen dende la España europea causando gran molestia a los comerciantes españoles. Ye dende entós que'l comerciu intraamericano empezó a tener puxanza, principalmente ente les rexones de Perú, Chile y [[Centroamérica]]. ==== Productos traíos polos españoles ==== * ''Ganáu:'' [[vacunu]], [[ganáu lanar|lanar]], [[caprino]], [[porcín]], [[equidae|equín]]. * ''Ceberes:'' [[trigu]], [[cebada]], [[centenu]] * ''Otros vexetales:''[[caña d'azucre]], [[llenteya|llenteyes]], [[garbanzu|garbanzos]], [[frijol]]ye, [[llechuga|llechuges]], [[Brassica oleracea var. capitata|col]], [[espinaca]], [[apiu]], [[espárragu]], [[cenahoria]], [[nabu]], [[betarraga]], [[rábanu|rábanos]], [[banana|bananes]], [[Naranxa (fruta)|naranxa]], [[Citrus × limon|llimón]], etc. === Los obrajes === Fueron centros llaborales de gran importancia nel Virreinatu dedicaos a la manufactura de testiles y filos de llana, algodón y cabuya. El primer obraje foi instituyíu por ''Antonio de Ribera'' en [[1545]]. El so númberu creció rápido por cuenta de que les vistimientes teníen gran demanda ente los indíxenes mineros (de distintes calidaes: bayetes, xírigues, frazadas, alforxes, medies, sombreros, costales). La so producción nun pudo superar lo artesanal porque'l monopoliu peninsular nun dexaba que s'espandiera o ellaborara productos de meyor calidá dientro de los sos territorios d'ultramar. == La Ilesia nel virreinatu == === Ambiente relixoso === {{AP|Diócesis católiques indianes españoles}} [[Archivu:Corpueschristiencuzco.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|[[Corpus Christi]] nel [[Cuzco]].]] Una de les causes del descubrimientu d'América foi l'espardimientu de la relixón [[católica]] y dende la creación del virreinatu peruanu la sociedá carauterizar por profesar el catolicismu y por tener un fondu espíritu relixosu. Nel sieglu XVII, la [[Ilesia católica]] espolletó descomanadamente: en Lima, con 26&nbsp;000 habitantes, cuntaba con diecinueve [[Ilesia (edificiu)|ilesies]] y [[monesterios]] y el diez per cientu de la so población taba constituyíu por [[sacerdotes]], [[canónigos]], [[flaires]] y [[monxa|monxes]], qu'enfusaron fondamente na vida del pueblu, en que les sos families yera casi una actitú tradicional destinar a unu de los fíos a la vida relixosa y reparar rigorosamente los rezos del [[Ángelus]] a mediudía y del [[Rosario (cristianismu)|rosariu]], amás d'asistir a les diverses actividaes de cultu. Fundada Lima, establecióse un [[obispáu]] en [[1541]] que, en 1548, foi alzáu a la categoría d'[[arzobispáu]], mientres el gobiernu del pacificador [[Pedro de la Gasca]]. Esti arzobispáu tenía so la so xurisdicción a tolos demás obispaos que, daquella, funcionaben na América del Sur, y yeren l'obispáu de Cuzco, Panamá, Papayán, Quito, Llamargues y Paraguay. El primer arzobispu foi frai [[Jerónimo de Loayza]] hasta que, en 1581, foi nomáu como arzobispu frai [[Toribio de Mogrovejo|Toribio Alfonso de Mogrovejo]], consideráu'l verdaderu organizador del sistema eclesiásticu nel virreinatu, pa que'l so efeutu axuntó en Lima dos [[conceyos]] provinciales. D'alcuerdu a esto la ilesia peruana entamar n'arzobispaos, obispaos y [[curatos]]. Cuntábase tamién colos cures doctrineros nes [[amenorgamientos]]. === Les órdenes relixoses === [[Archivu:SanFranciscoDeAsis view1.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|[[Basílica y Conventu de San Francisco (Lima)|Basílica y Conventu de San Francisco]], na ciudá de Lima perteneciente a la orde de los [[franciscanos]].]] Xunto colos miembros del [[cleru secular]] llegaron tamién los [[relixosos]] del [[cleru regular]] entamaos so la advocación d'un [[santu]] y que tuvieron como xera fundamental l'espardimientu de la fe católica y el adoctrinamiento de los indíxenes esvalixaos por tol virreinatu. Toos elles fundaron conventos y monesterios y edificaron formoses ilesies en Lima y otres ciudaes de Perú. Les [[órdenes relixoses]] que s'establecieron nel Perú fueron la [[Orde de Predicadores]] o [[Orde de Predicadores dominicos]], la [[Orde de Flaires Menores]] o [[Orde de Flaires Menores|franciscanos]], la [[Orde de la Mercé]] o [[Orde de la Mercé|mercedarios]], la [[Orde de San Agustín]] o [[Orde de San Agustín|agustinos]] y la [[Compañía de Xesús]] o [[Compañía de Xesús|xesuites]]. ==== Dominicos ==== La Orde de Predicadores foi la primera en llegar al Perú con frai [[Vicente de Valverde]] en [[1532]] (destacada actuación na captura del inca [[Atahualpa]] y primer obispu del [[Cuzco]]). El so primer conventu construyir sobre'l templu inca del [[Coricancha]], (Cuzco); fundó en Lima la [[Universidá de San Marcos]] ([[1551]]) ya implementó primeramente'l tribunal de la [[Santa Inquisición]]. Destacó pol so defensa de les poblaciones andines, siguiendo la llucha del flaire dominicu [[Bartolomé de las Casas]], y pol so gran llabor de adoctrinamiento de les poblaciones indíxenes (frai [[Domingo de Santu Tomás]] quien foi'l primer flaire n'estudiar el [[quechua]]). ==== Franciscanos ==== La Orde de Flaires Menores llegó al Perú en [[1533]], dedicándose especialmente a les [[Misión (relixón)|misiones]], esto ye, al espardimientu del catolicismu nel virreinatu. Llegó a instalar conventos n'[[Arequipa (ciudá)|Arequipa]], [[Huamanga]], [[Trujillo (Perú)|Trujillo]], [[Chachapoyas (ciudá)|Chachapoyas]] y otres ciudaes (construyeron el Conventu de Ocopa, en [[Huancayo]]). Foi una de les órdenes que más trabayó con misiones a les inhóspitas rexones de la selva. ==== Mercedarios ==== La Orde de la Mercé aportó al [[Perú]] en [[1533]] y el so centru d'operación foi la ciudá de Lima. Sicasí'l númberu de miembros de la orde nun foi significativu en comparanza col númberu de les otres órdenes relixoses. El so calter misioneru fizo que la orde mercedaria llegara a los altos cumes cordilleranas en busca d'indios pa evanxelizar. Fueron mercedarios Fray Martín de Murúa, cronista que se dedicó a la escoyeta de la hestoria del Tahuantinsuyo y autor de la crónica "Orixe y Descendencia de los Inques" y Fray Diego de Porres, misioneru dedicáu a la enseñanza de la fe católica, sofitándose en preseos nativos como'l quipu. Esplotó bienes inmuebles incursionando nes [[faciendes]] y otru tipu de negocios (repartimientos, encomiendes). Llogró controlar la Santa Inquisición dende mediaos del sieglu XVIII. ==== Agustinos ==== La Orde de San Agustín llegó en [[1551]] ya instalóse en Lima como la [[Provincia La nuesa Señora de Gracia de Perú]], y en delles partes del virreinatu peruanu, principalmente na [[Sierra (Perú)|Sierra]], estendiéndose inclusive hasta l'Altu Perú. Tomaron al so cargu'l célebre [[Basílica de La nuesa Señora de Copacabana|santuariu de Copacabana]], a veres del [[Llagu Titicaca]], a partir del cual predicaron con gran eficacia la doctrina católica a les poblaciones indíxenes. ==== Xesuites ==== La [[Compañía de Xesús]] vieno al Perú en [[1568]], como una organización moderno y poderoso, al serviciu de la [[Contrarreforma]], esto ye, a la llucha contra los [[protestantes]] europeos. Con esi antecedente, tuvo gran emburrie nel so llabor misioneru nel Perú, asumiendo con gran ésitu l'alministración de faciendes y fundando ensame de colexos (tamién incursionaron nel estudiu del quechua y del [[Llingües aimaras|aimara]]). Colos años, esti llabor adquirió gran prestíu ya influencia nos ámbitos políticos, culturales y económicos locales. Los xesuites fueron [[Espulsión de los xesuites espulsaos]] d'España y d'América por orde de Carlos III, en [[1768]], esmolecíu pol poder qu'exercíen y les posiciones sobre les llibertaes polítiques que dexaben entever. Esto constituyó un axatáu golpe pa la cultura y economía del virreinatu. === Procesu d'evanxelización === La [[evanxelización]] nel Virreinatu de Perú empezó'l mesmu día en que los españoles aportaron a estes tierres y entamaron la so empresa de conquista. El llabor evanxelizador dar de manera paulatina a midida que llegaben les órdenes relixoses, pero tamién con ciertu desorde pos la dispersión de los misioneros torgaba un eficaz llabor centralizáu. Les primeres aiciones importantes d'evanxelización empezaron dempués del primer ''Conceyu Limense'' en [[1551]]. La primer midida a tomar foi'l [[bautizu]] d'indíxenes, que nel actu teníen d'abandonar les [[Relixón na sociedá inca|práutiques autóctones]] y toles formes que diben contra les lleis eclesiástiques y contradicíen los mandamientos católicos. [[Archivu:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|[[Santa Rosa de Lima]].]] Nel segundu Conceyu Limense ([[1567]]-[[1568]]) retomóse la idea de destruyir les [[huaca|huaces]] y d'asitiar nel so llugar crucies o llevantar una ilesia o ermita en casu que la huaca fuera un importante llugar de [[cultu]]. El Tercer Conceyu Limense ([[1582]]-[[1583]]) marcó un cambéu significativu na evanxelización peruana. Lo nuevo foi en materia de testos y [[catecismu|catecismos]]. Les distintes órdenes teníen d'utilizar los mesmos materiales d'enseñanza y adoctrinamiento. Pa ello debía conocer a xeitu la llingua quechua (y les sos variantes). Los xesuites fueron los más entusiastes con esta nueva metodoloxía d'evanxelización por cuenta de que'l catecismu yera una de les sos principales virtúes. Sicasí, a principios del sieglu XVII los sacerdotes entá taben destruyendo reliquies incaiques, quemando momies del [[Incario]] y afayando [[Lama glama|llapaes]] destinaes a un sacrificiu ente andar de los santos. Foi entós que l'intentu de extirpación d'[[idolatría|idolatríes]] fíxose más rigorosu: los cures destruyeron tou oxetu incaicu consideráu [[herexe]], obligar a los indios a asistir a misa so pena d'azote y a bautizar a los sos fíos con nomes cristianos y escorrióse a bruxos y [[bruxos]]. === Santidá nel Virreinatu === La fe que profesaba la población dio como frutos que nel Perú hubiera la mayor cantidá de santos y [[Siervu de Dios siervos de Dios]] qu'en tolos virreinatos españoles. La mayoría apaeció ente [[1570]] y [[1660]], munchos d'ellos coesistiendo na sociedá limeña, tal como foi'l casu de [[San Martín de Porres]], [[San Juan Masías]], [[Santu Toribio de Mogrovejo]], [[San Francisco Solano]] y, bien especialmente, Isabel Flores d'Oliva, [[Virxinidá|virxe]] y [[mística]] que foi canonizada col nome de [[Santa Rosa de Lima]], [[Santu patrón|patrona]] principal del [[Nuevu Mundu]] (América), [[Filipines]] y [[Indies Occidentales]]. Factor activu na miedra de la relixosidá virreinal foi'l terremotu del [[31 de marzu]] de [[1650]] nel Cuzco, que dio llugar al cultu del ''Señor de los Temblones'', y el del [[20 d'ochobre]] de [[1687]], en Lima, qu'anició la festividá del ''[[Señor de los Milagros (Lima)|Señor de los Milagros]]''. === La Inquisición nel Virreinatu === [[Archivu: La Inquisicion en lima.jpg|250px|miniaturadeimagen|Camín escontra la plaza mayor de [[Lima]] pa la condena de la [[Inquisición española|Inquisición]].]] Nel Virreinatu peruanu'l [[Inquisición española|Tribunal de la Santa Inquisición]] establecer mientres el gobiernu del virréi Francisco Álvarez de Toledo, por real cédula de 25 de xineru de [[1569]]. Empezó a funcionar l'añu siguiente, en [[1570]]. La xurisdicción de la ''Inquisición limeña'' estender hasta les audiencies de Llamargues, Chile y Quito, que n'ocasiones actuaben con gran autonomía, dempués de qu'en [[1610]] creárase un nuevu distritu con sede en [[Cartagena de Indias|Cartagena]]. Nun empiezu, la so aición centrar na población blanca, quedando -polo tanto- escluyíos de les sos pesquises los indíxenes, que constituyíen la parte mayor de la población. La misión primordial de la Inquisición yera combatir la [[herexía]] pero llueu les sos atribuciones ampliar a la persecución de la [[blasfemia]], la [[bigamia]] o la [[bruxería]]. Asina, dende'l primer momentu, los procesos por herexía representaron nel tribunal limeñu una pequeña parte del total de causes. Dientro de los condergaos por [[luteranismu]] foi significativu'l númberu de los estranxeros, incluyendo a dellos pirates ingleses, ente ellos un sobrín de Francis Drake, trés de los cualos acabaron na foguera. Pero'l mayor númberu de condenes a la última pena dar ente los [[judaizantes]], na so mayor parte [[Portugal|portugueses]]. Solo un natural de Lima foi condergáu a la foguera: el bachiller Juan Bautista del Castillo, por proposiciones contra la fe. El mayor númberu de causes -blasfemia y delitos rellacionaos cola sexualidá- escorría caltener l'orde de valores y la moralidá establecíos y saldábense cola reconciliación y pequeñes penes espirituales. A partir de [[1620]] l'actuación del tribunal amenorgóse notablemente, cola esceición del procesu a los judaizantes portugueses de [[1639]], once de los cualos fueron quemaos. Nel sieglu XVIII tan solo celebróse un autu públicu de fe, en [[1736]], y nél dictó la última sentencia de muerte, recaída contra la judaizante María Francisca Ana de Castro. El postreru ''autillo de fe'' celebróse'l 17 de xunetu de [[1806]]. Nos tiempos finales incorporar a los tipos delictivos dalgún casu de pertenencia a la [[francmasonería]] y llectura de llibros prohibíos. En [[1813]], el Tribunal de la Inquisición foi abolíu poles [[Cortes de Cádiz]] y la sede limeña foi oxetu de saquéu. Inda foi restablecíu tres la llegada de Fernandu VII al poder, pero la so esistencia foi más que nada testimonial hasta la so definitiva supresión en 1820. Esti ríxidu y severu tribunal, que la so xurisdicción estender a los territorios de Perú, Bolivia, Chile, Uruguái, Paraguay y Arxentina, unvió a la foguera nes sos más de doscientos años d'esistencia a trenta y dos persones, de les que ventitrés lo fueron en siendo condergaes por judaizantes, seis como herexes [[protestantes]] —toos ellos estranxeros—, dos per delitu de proposiciones y unu por [[Allumaos|allumáu]]. Toos yeren blancos y solo unu criollu. Amás, el tribunal sentenció a unes 1474 persones a penes diverses.<ref>{{cita web |títulu=Muséu del Congresu y de la Inquisición |url=http://www.congreso.gob.pe/muséu.htm |fechaaccesu=25, agostu, 2012 |editor=Congresu de la República de Perú }}</ref> == La educación nel Virreinatu == La ''educación virreinal'' tuvo sometida a los moldes europeos y caracterizóse pol memorismo, la relixosidá, la rigurosidad y el clasicismu. Nella influyó y desempeñó gran papel la Ilesia al traviés de les sos órdenes relixoses, destacando nesti llabor los xesuites. La implantación de la educación siguió n'orde inversu al de la educación actual, esto ye, primero enllantóse la educación cimera, dempués el grau entemediu y, a lo último, la educación elemental. === Educación elemental o de primeres lletres === La educación básica diose al traviés de les escueles conventuales, parroquiales y les escueles misioneres. Ellí enseñábase a lleer a los neños, escribir, cantar, según los preceptos básicos. Les muyeres tuvieron casi marxinaes del procesu educativu. Tamién esistíen colexos menores que yeren dirixíos a párrocos ya indíxenes. Los oxetivos yeren enseñar a lleer, escribir, amás, a catequizar. === Educación entemedia === La educación entemedia nel Virreinatu de Perú dar nos colexos mayores y de [[caciques]]; estos asumíen un amiestu de lo que güei se conoz como educación secundaria o entemedia. Los colexos mayores cumplíen una suerte de función auxiliar con determinaes universidaes, como'l casu de los colexos San Felipe y San Martín, que sirvíen d'internáu pa los alumnos de la Universidá de San Marcos. Ente los principales colexos mayores puede mentase los siguientes: * [[Colexu Máximu de San Pablo de Lima]], de los xesuites, en [[1568]]. * [[Colexu Mayor de San Felipe y San Marcos|Colexu Real y Mayor de San Felipe y San Marcos]], en [[1575]]. * [[Colexu Real de San Martín]], en [[1582]]. * Centru d'Estudios del Real Colexu Secular de los Agustinos de San Ildelfonso, de la Orde de San Agustín, en [[1608]]. * Colexu San Bonaventura, al cargu de los franciscanos, en [[1611]]. * Colexu San Antonio Abá, de los xesuites en Cuzco, en [[1619]]. * El Colexu de [[Yungay (Perú)|Yungay]], [[Ancash]], fundáu'l 30 de payares de 1614, gracies a l'arrogancia de doña Inés de Sales Viuda de López de Villoso, quien donó testamentariamente les sos faciendes "Santa Catalina " y "Chorrillos" en ficies de que les sos rentes sirvan pa la educación de los neños y neñes de la Villa de Yungay. Esta institución educativa foi rexentada, nos sos entamos, polos flaires dominicos. * En 1619, los xesuites establecieron el la ciudá del Cusco el colexu de San Bernardo "Abá" funcionando de cutio y en [[1821]], [[Simón Bolívar]], al so pasu pela ciudá del Cusco, camudó-y el nome a: Colexu de "Ciencies y Artes"; pero dempués del terremotu qu'afaró a la ciudá del Cusco, y depués de la construcción del nuevu local terminó col nome de "Colexu Nacional de Ciencies", que funciona hasta l'actualidá. Atropando un total de 393 años de vida académica. * Colexu de San Pedro de Nolasco, fundáu en Lima, al cargu de los mercedarios, que les sos instalaciones hasta güei caltiénense. * El Colexu del Príncipe, creáu por Real Cédula del Rei [[Carlos III d'España|Carlos III]] dempués de la espulsión de los xesuites, yera l'antiguu Colexu de Caciques pa indios nobles, creáu mientres el gobiernu del Virréi [[Francisco de Borja y Aragón]], Príncipe de Esquilache, en Lima. El so equivalente cuzqueño foi'l [[Colexu San Francisco de Borja]], destináu a los fíos de los caciques, que recibíen enseñances del castellán y relixón. * Colexu La Victoria d'Ayacucho en Huancavelica, fundáu polos xesuites en [[1709]]. * Colexu de la Villa de Moquegua, fundáu en [[1711]] polos xesuites. * Colexu de Ica, fundáu en [[1719]] polos xesuites. * Colexu de San Carlos, fundáu en [[1770]], siendo virréi [[Manuel de Amat y Junyent]], crear en compensación de la espulsión de los xesuites y funcionó no que güei ye la [[Casona de San Marcos]]. Foi nesti colexu onde Don [[Toribio Rodríguez de Mendoza]] y Frai [[Diego Cisneros]] empecipiaron los movimientos de la reforma na enseñanza. * Colexu Santu Tomás en Lima, al cargu de los dominicos. Los colexos de caciques, implementáronse, ente otros motivos, como parte de les midíes de extirpación d'idólatres, con cuenta d'adoctrinar a caciques y fíos de caciques na doctrina católica, na gramática castellana, nel llatín, nes cantaraes relixoses, etc., y qu'ellos, de la mesma influyan sobre les poblaciones indíxenes entá non asimilaos al catolicismu. Fueron notables los colexos el príncipe de Lima y San Borja del Cuzco. Amás d'estos dos tipos de colexos, esistieron na colonia los seminarios, que formaben a los futuros sacerdotes. Ente ellos cunta'l de Santu Toribio de Mogrovejo (Lima), San Antonio d'Abá (Cuzco), San Cristóbal (Huamanga), San Jerónimo (Arequipa), San Marcelo y San Carlos (Trujillo). === Educación universitaria === [[Archivu:Universidad mayor de san marcos.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Casona antigua de la [[Universidá Mayor de San Marcos]], en [[Lima]].]] La enseñanza puramente cimera brindar nes universidaes. La enseñanza universitaria nel Perú inaugurar en [[1551]] cola fundación de la [[Universidá Nacional Mayor de San Marcos|Universidá Mayor de San Marcos]] en Lima, por obra de los dominicos, dir la institución d'educación cimera más antigua del continente americanu y la primer universidá d'América que foi oficial y solemnemente constituyida, esto ye, con toles formalidaes real y canónicu esixíes na dómina. Otres importantes universidaes fundaes nel virreinatu fueron: * [[Universidá Nacional Mayor de San Marcos]], en [[1548]] * [[Universidá Santu Tomás (Colombia)|Universidá Santu Tomás]], en [[1580]]. * [[Universidá Mayor Real y Pontificia San Francisco Xavier de Chuquisaca]], actual [[Sucre]], en [[1624]]. * [[Universidá Nacional de Córdoba|Universidá de Córdoba]], en [[1664]]. * [[Universidá de San Cristóbal]], en [[Huamanga]], actual [[Ayacucho]], en [[1677]]. * [[Universidá Nacional de San Antonio Abá del Cusco|Universidá de San Antonio Abá]], nel Cuzco, en [[1692]]. * [[Universidá Nacional de San Agustín|Universidá de San Agustín]], en Arequipa, en [[1714]]. * [[Real Universidá de San Felipe]], en [[Santiago de Chile]], en [[1738]]. Contribuyeron a la educación, como al espardimientu de la cultura nel ''virreinatu peruanu'', la instalación de la imprenta, en Lima, en [[1581]], al cargu de ''Antonio Ricardo''. En [[1583]], previes llicencies respeutives, publicóse'l primer llibru, Doctrina cristiana y catecismu pa la instrucción de los indios, escritu en tres idiomes: español, quechua y aimara (consagráu como'l primeru del so xéneru n'América). Otres publicaciones apaecieron en [[1594]], en tiempos del virréi [[García Hurtado de Mendoza]], por cuenta de la captura del pirata Hawkins. Los entamos fueron acutaos pos solo podía imprimise col permisu y conocencia de La Corona. Les obres trataben xeneralmente sobre temes relixoses y gramática quechua. Nel sieglu XVII la imprenta aumenta la so producción ya imprímense llibros d'interés médicu y cróniques históriques; pero cobraría importancia año dempués col ingresu del periodismu. [[Archivu:Mercurio Peruano1.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Portada del primer númberu del ''Mercurio Peruano''.]] El periodismu puramente dichu, fai la so apaición na segunda metá del sieglu XVII, con ''La Gaceta de Lima'', qu'apaeció en [[1744]], la so finalidá informativa foi de calter llocal, ensin proyeiciones a mayor ámbitu virreinal y solo publicóse hasta [[1777]]. Pero'l primer diariu, en tola so estensión de la pallabra, fundar un mozu de ventiséis años llamáu [[Jaime Bauzate y Meza]] en [[1790]]; llamóse ''El Diariu de Lima, Eruditu y Comercial'', que ensertaba nes sos páxines variaes noticies, informaciones y avisos (consideráu la primer publicación del continente). Al añu siguiente, en [[1791]], fundóse'l periódicu más importante na so xerarquía intelectual, cultural y patriótica, El ''[[Mercurio Peruano]]'', auspiciado por La Sociedá d'Amantes del País y gran difusor de la [[Ilustración]]. Síguenlu 039;'[[El Peruanu]]'', ''El Satélite del Peruanu'', ''La Gaceta del Gobiernu de Lima'', ''El Peruanu Lliberal'', ''El Verdaderu Peruanu'', ''El Argos Constitucional'', ''L'Investigador''; que fueron los periódicos que circularon casi al terminar el sieglu XVII y empiezos del sieglu XVIII; toos ellos espublizaron les idees [[lliberales]] de la Ilustración, convirtiéndose nos voceros de l'actividá independiente. == Arte y cultura == L'arte mientres los primeros años virreinales foi exclusividad de los relixosos y el so usu tuvo un fin práuticu, principalmente nel adoctrinamiento. La ciudá de Lima xugó un rol preponderante nel desenvolvimientu del arte nel virreinatu de Perú. La so rápida crecedera urbana, l'acumuladura de riqueza per parte de los encomenderos y la construcción de templos ya ilesies fueron motivos pa la demanda de pintures y escultures de les principales ciudaes de los reinos españoles. Especial preferencia tener poles obres provenientes de [[Flandes]] ya [[Italia]], anque les obres sevillanu y andaluz tuvieron igualmente gran demanda. Lima, como centru políticu del más importante virreinatu mientres el sieglu XVI, foi plaza importante pa destacaos artistes que nun duldar en venir y ufiertar el so arte a la Ilesia. Destaquen [[Angelino Medoro]], [[Bernardo Bitti]], [[Mateo Pérez de Alesio]], ente otros. Otra traza importante na evolución de les artes mientres la colonia constituyir la exquisitez de l'arquiteutura relixosa. Los templos fueron encamentaos a [[alarife]]s qu'apoderaben les téuniques de la edificación en piedra y folla, polo qu'alzaron obres de bona factura, bien cimera a les realizaes n'otres partes del continente. Nel interior del virreinatu la situación nun foi distinta. En Cuzco, Arequipa, [[Cajamarca]], Huamanga, Puno y Trujillo hubo un claru enclín escontra la busca de llinguaxes propios, basaos nel usu d'elementos locales. L'usu del sillar en Arequipa o la Piedra nel Cuzco ye muestra clara de l'adautación del arte europeo y el so tresformamientu pal usu local. El [[barrocu]] apoderó casi por dos sieglos les artes nel Perú ya impunxo el so sellu na pintura, escultura, arquiteutura, música y lliteratura. El sieglu XVIII carauterizar pola llegada de nuevos enclinos procedentes de [[Francia]], [[Austria]] y [[Alemaña]]. Les artes yá nun fueron exclusividad de los relixosos, otra manera, fueron los civiles y la corte los principales compradores d'estos enclinos. Unu d'estos estilos foi'l rococó. Impulsáu polos reis borbónicos, esti estilu manifiesta un gustu esquisito y refinao, amosándose principalmente na pintura y l'arquiteutura. Destaca la torre de la catedral de Santu Domingu, bellu exemplu de rococó nel Perú y atribuyida al diseñu del mesmu virréi [[Manuel Amat y Juniet]]. Per otru llau, los indíxenes fueron apoderándose adulces del llinguaxe artísticu traíu polos españoles. Otros, los más hábiles, llograron afigurar les sos creencies en pintures representatives de la [[Sagrada Familia]], superponiendo pa ello elementos andinos sobre figures sagraes. === Pintura === [[Archivu:Cuzqueña4.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|''L'adoración de los [[Reis Magos]]'', pintura anónima realizada ente 1740 y 1760, perteneciente a la [[Escuela cusqueña de pintura]]. Ye una representación [[Mestizu|mestiza]] d'una célebre pintura de [[Rubens]].]] Na etapa inicial del virreinatu la pintura recibió, amás de la evidente influencia española, una determinada influencia italiana, por cuenta de la llegada de munchos artistes d'esi país al Perú. El primer italianu en llegar foi'l xesuita [[Bernardo Bitti]], quien dende 1575, espublizó la so obra por tol virreinatu, a pesar de que'l so taller atopar en Lima. Cola llegada de Bitti produzse la dómina de mayor puxanza de la influencia de la renacencia italiana nel virreinatu. Xunto al maestru xesuita Bernardo Bitti destaquen, dientro de la corriente italiana llegada al Perú, [[Mateo Pérez de Alesio]] y [[Angelino Medoro]]. Los primeros síntomes de les nueves corrientes naturalistes barroques llegaron al virreinatu peruanu coles pintures encargaes en 1608 pol provincial de la [[Orde de Santu Domingu]] a los [[sevilla]]nos [[Miguel Güelles]] y [[Domingo Carru]] pal conventu de La nuesa Señora del Rosariu o de Santu Domingu de Lima. La serie, dedicada a la vida de [[Domingo de Guzmán|santu Domingu de Guzmán]], tenía de constar de cuarenta y un llenzos de los que se caltienen trenta y seis. Anque desiguales de factura, alvertir nellos una combinación d'idealismu entá [[manierista]] ya incipiente naturalismu bien carauterística de la pintura sevillana del momentu y que diba selo tamién de la pintura llocal del sieglu XVII.<ref>Ferre, Fátima, «El pintor Juan de Uceda: les sos rellaciones artístiques con Lima», ''Llaboratoriu d'Arte'', 15 (2002) páxs. 373-381.</ref> Nesti sieglu la proliferación d'arestes españoles favoreció l'apertura de dellos talleres non solo en Lima, sinón tamién nes principales ciudaes del virreinatu peruanu. Estos talleres tuvieron en [[Zurbarán]] (artista español, 1598-1664) unu de los sos principales referentes. Munchos de los sos cuadros fueron copiaos o sirvieron de molde pa nueves producciones. Otramiente, dalgunes de les sos obres llegaron al Perú y fueron motivu d'arguyu y prestu pa la orde relixosu que lu había encargáu (En Lima dalgunes de les sos obres pueden apreciase na ilesia de la Bona Muerte). Nel sieglu XVII, surdió una pintura [[Mestizu|mestiza]], que la so máxima espresión ensin dulda diose nel Cuzco; convirtiéndose asina n'unu de los referentes pictóricos más importantes del virreinatu. La presencia de [[Bernardo Bitti]] (1583-1585 y 1596-1598) nel Cuzco tuvo un gran impautu na plástica cusqueña. Sicasí, a pesar de que'l "movimientu italianu" foi base pa munches de les obres producíes nesta ciudá, lo cierto ye que s'empezar a dexar elementos y a incorporase otros propios de la rexón. N'otres pallabres, desenvolver colos años una personalidá y llinguaxe estremáu qu'ensin dulda reflexen la personalidá de los pintores (la gran mayoría andinos y mestizos) y tamién cual yera la so base d'inspiración (foi Rubens l'artista predilectu polos talleres cusqueños), dando asina llugar al estilu denomináu “[[Escuela cuzqueña de pintura]]“; que se caracteriza pol coloríu brillosu y profusa riqueza de les semeyes y marcos. Los sos principales representantes fueron: [[Diego Quispe Tito]], [[Basilio de Santa Cruz Pumacallao]], Juan Espinoza de los Monteros, [[Marcos Zapata (pintor)|Marcos Zapata]], Basilio Pacheco; anque la mayoría de les obres d'esta escuela ye d'artistes anónimos fueron los verdaderos impulsores de la corriente cusqueña pos al so trabayu añadiéronlu los elementos propios de la cultura llocal. Mientres el [[sieglu XVIII]], Lima siguió produciendo pintures barroques de gran influencia hispana. Sicasí l'arte yá nun foi exclusividad de la ilesia. La corte virreinal y la nobleza tuvieron accesu a la pintura al traviés de les semeyes. Estes pintures yeren más festives y con un llinguaxe pictóricu muncho más profuso que'l del sieglu anterior. Les pintures de Cristóbal de Lozano y [[Cristóbal d'Aguilar]] son les más afamaes, pos retrataron a los virréis más importantes del sieglu de les lluces. === Arquiteutura === [[Archivu:El claustro redondo en el Colegio de Santo Tomás, Lima.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|Los [[claustru|claustros]] fueron unu de los tipos d'edificios más espublizaos nel Virreinatu de Perú como'l Claustru redondu de [[Colexu de Santu Tomás (Lima)|Santu Tomás]] en [[Lima]].]] L'arquiteutura virreinal algamó la so máxima espresión na edificación d'ilesies, claustros, cases y casones señoriales, y en menor midida fortaleces y cuarteles. El so desenvolvimientu foi incentiváu fundamentalmente pola actividá relixosa, que construyó catedrales, [[claustru|claustros]] y conventos urbanos y rurales, esvalixaos por tola so xeografía. La mayoría de les ilesies de fines del sieglu XVI teníen planta góticu-isabelina con nave allargada y separada por presbiteriu o capiya mayor por un gran arcu denomináu toral. Sicasí, son pocos los exemplos d'arquiteutura del sieglu XVI. Dalgunes cases-patiu de Lima y Cuzco, y ciertes ilesies en provincia son la única muestra de les construcciones d'aquella dómina. Del sieglu XVI destaquen la casa de Jerónimo d'Árgoma en Lima, La Mercé en Ayacucho, la Ilesia de San Jerónimo en Cuzco y l'Asunción en Juli, Puno. {{AP|Barrocu Andín (arte)|l1=Barrocu Andín}} El sieglu XVII tuvo marcáu pola llegada del barrocu. Esti estilu aportó al Perú nun momentu de gran maduror artísticu de los alarifes afincaos nel Perú. La reinterpretación del estilu y la so adautación al mediu local fixeron de l'arquiteutura virreinal peruana una espresión nueva y orixinal del barrocu americanu. Mientres el barrocu afitábase, nel Perú hubo un cambéu na construcción y diseñu de les naves. Les ilesies dexaríen les plantes isabelines y afixéronse a la cruz llatina con bóveda de cañón y cúpules nel cruceru. Son exemplu del barrocu San Francisco'l vieyu, ilesia de les Trinitaries, ilesia de La Mercé, la Portada del Perdón de la Catedral de Lima, Santu Domingu, San Francisco, Santa Catalina en Cuzco, etc. A esti estilu tamién pertenez el [[Palaciu de Torre Tagle]]. Otru estilu que tuvo muncha aceptación nel Perú virreinal foi'l churrigueresco, exemplos d'esto constituyir los templos de [[Ilesia de San Agustín (Lima)|San Agustín]] y San Marcelo en Lima según los retablos en pan d'oru de munches de les ilesies virreinales de Perú. [[Archivu:Torre Tagle Lima.jpg|derecha|miniaturadeimagen|250px|Patiu del [[Palaciu de Torre Tagle]], una casona virreinal na ciudá de [[Lima]].]] Na segunda metá del sieglu XVIII apaez el rococó por influencia francesa, nel virreinatu; dexando exemplos del so estilu, la ilesia de les nazarenes y la Quinta Presa en Lima; la Casa del Almirante en Cuzco, etc. A la fin del sieglu XVIII surde l'estilu arquiteutónicu neoclásicu que tuvo la so inspiración nos moldes de la Grecia antigua y la roma imperial. Correspuende a esti estilu los retablos de la [[Catedral de Lima]], la fachada de la ilesia de San Pedro, l'altar mayor de la [[Ilesia de San Francisco (Lima)|ilesia de San Francisco]], etc. Nes ciudaes, la vivienda tuvo una fuerte influencia peninsular, especialmente [[Andalucía|andaluza]]. Fueron cases d'unu o dos pisos, con un zaguán nel ingresu. Usualmente, esti zaguán permanecía abiertu tol día pos a él llegaben los vendedores ambulantes o les visites. Un patiu apoderaba l'ingresu arrodiáu de los cuartos y habitaciones principales. Nel primer pisu atopábase la sala que usualmente conectaba a un segundu patiu y finalmente a la cocina. Munches cases en Lima tuvieron güertes nes que cultivaben productos de pan llevar. Les cases de dos pisos tuvieron usualmente un [[balcón]] zarráu por onde podía reparase la cai. Nel sieglu XVI y XVII estos balcones teníen celosías, a fines del XVIII y principios del XIX construyir so los cánones del neoclasicismu y del estilu imperiu, imponiéndose l'usu de ventanes de guillotina, como puede apreciase na [[Casa de Osambela]] en Lima. Los [[balcones de Lima]] confiriéron-y a esa ciudá una personalidá propia, yá qu'en nenguna ciudá americana esistieron tantos balcones como na capital del Virreinatu de Perú. === Escultura === {{AP|Escultura nel Virreinatu de Perú}} La escultura, al igual que toles artes, foi introducida al virreinatu peruanu pola ilesia. La escultura virreinal produció obres maestres, tantu pola delicadeza y la minuciosidad nos detalles, como pola magnífica espresión del conxuntu. Esculpiéronse, mayormente, imáxenes relixoses, pa enguapecer los altares, nos que predominaba'l doráu y la policroma; igualmente, otres estatues de santos, como aquelles qu'afaten les fachaes de los templos, al empar d'altares, púlpitos y confesionarios. En tolos casos emplegóse mayormente, la madera y escepcionalmente la piedra. La presencia de maestros españoles mientres el sieglu XVI y principios del XVII consolidó a Lima como importante fonte de producción escultórica. [[Archivu:CristosigloXVII.B.Gavilan.jpg |miniaturadeimagen|derecha|[[Baltazar Gavilán]]. [[Cristu]], sieglu XVIII.]] Ente los más importantes escultores del virreinatu figuren [[Juan Martínez de Arrona]], escelente ebanista especializáu en cajonería relixosa. La so obra más importante ye la Cajonería de la Catedral (1608) realizada so los cánones de la renacencia pos tenía d'harmonizar col estilu de [[Francisco Magüeta (arquiteutu)|Francisco Magüeta]], [[alarife]] de la catedral. Otru importante escultor foi [[Pedro de Noguera]], autor de la Sillería de la Catedral (1632), acasu la obra escultórica más bella de Lima construyida nel sieglu XVII. De los talleres del andaluz [[Juan Martinez Montañés]] (1568-1649) destaca'l retablu del Monesteriu de la Concepción (anguaño atópase na [[Catedral de Lima]]). Esti gran retablu describe nos sos relieves la vida [[San Xuan Bautista]] y foi unviáu, dende Sevilla, mientres quince años a la Ciudá de los Reis (1607-1622). Otra obra importante ye la escultura de [[Melchiorre Cafà|Melchor Caffa]] titulada "El tránsitu de Santa Rosa" (1699). D'orixe [[Malta|maltés]], Caffa educar en [[Roma]], polo que la obra n'honor a la santa peruana tien abondo paecíu cola [[Santa Teresa de Xesús]] de [[Bernini]]. Nel sieglu XVII, ocupa un llugar especial la obra del mestizu [[Baltazar Gavilán]]. Con un manexu esquisitu del barrocu, les sos obres imprimen un realismu ensin precedentes na plástica peruana. Destaquen La doliosa realizada pal conventu de San Francisco y La Muerte, pa la ilesia de San Agustín. De 1.95 m, esta escultura representa'l fin de la vida (cadarma con un arcu y flecha na mano) y según una tradición de [[Ricardo Palma]] foi'l mesmu Gavilán víctima d'esta obra, pos, cunta la lleenda, que tres una velea l'autor llevantóse y a media lluz atopóse cola horrible figura de "La muerte", morriendo de la impresión. === Lliteratura === {{AP|Lliteratura de la Colonia de Perú}} Les primeres manifestaciones lliteraries de Perú virreinal recibieron marcada influencia [[Lliteratura renacentista|renacentista]] ya [[italia]]na, espresada nos depuraos modelos [[Lliteratura grecorromana|grecollatinos]] en [[prosa]] y [[versu]] (gustu aristocráticu). Depués, el florecimientu de la lliteratura española ente los sieglos XVI y XVII, el llamáu [[sieglu d'oru]], sentaron la so influencia sobre les lletres peruanes, pero les sos carauterístiques, al fundise col espíritu de Perú virreinal, dieron resultancies que prestigian a la lliteratura mestiza. Los principales representantes fueron: * [[Inca Garcilaso de la Vega]], autor de les célebres obres históricu-lliteraries: ''[[Comentarios reales de los inques]]'', ''[[La Florida del Inca]]'' y ''[[Historia General del Perú]]''. * [[Juan de Espinosa Medrano]], autor de ''Apologético en favor de Don Luis de Góngora'' y ''La novena maravía''. * [[Antonio de León Pinelo]], autor de ''Paraísu nel Nuevu Mundu''. * [[Pedro Peralta y Barnuevo]], escribió numberoses obres de les que se destacar ''Lima Fundada''. * [[Amarilis]], desconocida poeta huanuqueña, qu'escribiera ''Epístola a Belardo'' (dirixida al dramaturgu español Lope de Vega) * [[Diego de Hojeda]], autor de ''La Cristiada''. * [[Juan del Valle y Caviedes]], autor de ''Diente del Parnasu''. * [[Pedro de Oña]], autor d'''[[Arauco Domado (Pedro de Oña)|Arauco Domado]]''. * [[Juan de Miramontes y Zuazola]], autor de ''Armes Antártiques''. * [[Diego Dávalos Figueroa]], autor de ''Miscelánea Austral''. * Otros destacables lliteratos coloniales fueron: [[Juan Dávalos de Ribera]], [[Toribio Rodríguez de Mendoza]], [[José Eusebio de Llanu Zapata]], [[Pablo de Olavide]], [[Alonso Carrió de la Vandera]] y [[José Hipólito Unanue]]. === Teatru === Les representaciones escéniques o teatrales surdieron a empiezos del virreinatu. Fueron los xesuites, hacia l'añu de [[1568]], los primeres n'inaugurar representaciones al campu na plazuela de San Pedro (Lima). Estes funciones facer nes tardes; pero dempués, programar n'horariu nocherniegu. Ye asina que a entamos del virreinatu, les primeres presentaciones teatrales dar nos atrios de les ilesies, col públicu na plaza frente del templu, col intre de los años, les presentaciones yeren sobre tabloides de madera allugaos nel centru de la plaza, finalmente, yá cuando'l teatru entra n'apoxéu, les presentaciones teatrales dar en coliseos, como'l denomináu ''coliséu de les comedies de Lima'' (les comedies gociaben de la predilección del públicu primero que'l drama). El teatru virreinal principalmente na ciudá de los Reis (Lima) yá se beneficiara con meyores n'infraestructura hasta'l sieglu XVIII, desafortunadamente el terremotu de 1746 destruyó'l Teatru principal de la ciudá, Darréu foi reconstruyíu pol dramaturgu ya iconu de la Ilustración y el pensamientu intelectual rebalbu, [[Pablo de Olavide]], lo qu'anició un conflictu ente la ilesia y l'alministración virreinal porque los principales templos de Lima demandaben arreglos, nesi sentíu acusaben de gastu impío aquella reconstrucción del teatru, como yera lóxicu'l limeñu Pablo de Olavide foi señaláu responsable, entós deshonrado Olavide viaxa a España y ye ellí onde reforma la escena teatral col so espíritu rebalbu. El Teatru Principal de Lima, güei llamáu Teatru Segura entá esiste. Amás de Olavide, llogró celebridá como dramaturgu l'intelectual Pedro de Peralta Barnueva, quien compunxo obres que constitúin la representación peruana nel teatru hispanoamericanu, como'l drama “trunfo d'amor y poder”, y la comedia “Ciños vencen fuercies” Coles mesmes, destácase'l drama incaicu, compuestu en quechua, denomináu [[Ollantay]], apaecíu nel sieglu XVIII, onde'l párrocu Pedro Valdés, quien recoyó la lleenda incaica, y adoptar con mentalidá europea pa la so puesta nel teatru. Destacar nel sieglu XVIII a una gran actriz, que se convirtió nun antecedente de les grandes dives qu'abondaron nel siguiente sieglu: Micaela Villegas y Hurtado (1748-1819), más conocida como [[La Perricholi]], considerada la reina de los escenarios limeños. Foi y sigue siendo fonte d'inspiración pa una vasta producción intelectual que toma xéneros diversos d'obres poétiques, dramátiques, musicales, cinematográfiques y de les artes plástiques. === Oratoria === Mientres el virreinatu, l'exerciciu de la oratoria tuvo circunscrito a la oratoria de calter relixosu y sacramental. Nesti aspeutu destacaron los xesuites polos sos sermones dominicales o nes grandes festividaes tamién se cultivó esta actividá na enseñanza, especialmente nos colexos máximos y, preferentemente, na cátedra universitaria. === Medicina === La conocencia médica mientres el virreinatu foi rudimentariu y empíricu. A pesar d'enseñase nes universidaes, la medicina acutar a amenorgar les dolencies que nun causaben muerte, como'l casu d'un resfrío o torciones de güesos. Cuando l'enfermu agravábase'l médicu yá nun tenía enforma por faer pos nun tener la téunica nin les conocencies necesaries pa curar enfermedaes como'l cáncer, hidropesía, apoplexía, "alfombrina" o tercianas, bien comunes y estudiaes mientres el virreinatu. Foi común que los barberos, ente les sos munches actividaes, dedicar a la práutica empírica de la medicina. Los escritos indiquen que fueron especialistes en sacar mueles y en preparar untaces y "parches" pa los güesos. Barbero y médicu empíricu foi [[San Martín de Porres]] antes de consagrase hermanu legu dominicu. == La capital virreinal == [[Archivu:Entrada Virrey Arzobispo Morcillo (detail).jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Entrada del Virréi Diego Morcillo en [[Lima]].]] Por decisión de la corona española, la ciudá de Lima, fundada orixinalmente col nome de [[Lima|''Ciudá de los Reis'']], foi la capital y el centru políticu y alministrativu del ''Virreinatu de Perú''. El comerciu de la zona taba concentráu nel puertu del Callao al cual llegaben tolos navíos provenientes de Panamá teniendo una suerte de monopoliu nel comerciu rexonal, esto provocó l'asediu de los [[pirata|pirates]], el más famosu d'ellos foi Francis Drake. Pa evitar estes invasiones el [[virréi]] [[Melchor Navarra y Rocafull|Melchor Navarra y Rocafull, Duque de la Palata]] mandó a construyir les célebres [[muralla|muralles]] limeñes. === La opulencia de Lima === La riqueza atopao y estrayío del territoriu del antiguu Imperiu inca, amás de los xacimientos minerales de Potosí y Llamargues, dio la posibilidá d'una vida social intensa y llena de fachendosos asuelos {{ensin referencies}}. En Lima, la ''tres veces coronada ciudá'', foise creando un parabuxel, una magnificencia, una opulencia y una vida cortesana d'un nivel al que llegaben escases capitales europees{{ensin referencies}}. L'autoridá del virréi, como representante del rei yera particularmente importante, una y bones esti destín suponía un ascensu político y social y la culminación d'una carrera na alministración indiana. Les llegaes a Lima de los nuevos virréis yeren especialmente campanudes. Pa la ocasión, ''empedriábense les cais con [[Plata|barras de plata]]'' dende les puertes de la ciudá capital hasta'l Palaciu del Virréi. A tou lo llargo d'esta mesma vía, llevantábense arcos al estilu del ''Imperiu romanu''{{ensin referencies}}, afataos con pintures y escultures. Amás, el virréi disponía pa la so persona d'un cuerpu de proteición y escolta, la ''[[Compañía de Xentiles homes, Llances y Arcabuces]]''. === Cuzco, postrera capital === Sol gobiernu del últimu virréi [[José de la Serna]] la ciudá del Cuzco convertir na capital del Virreinatu de Perú, estableciéndose ellí'l 31 d'avientu de [[1821]], y treslladando la sede del gobiernu virreinal al Cuzco el 30 de xineru de [[1822]]<ref>[https://books.google.es/books?lr=&um=1&q=La+Serna+traslad%C3%B3+la sede+del gobiernu+virreinal+a el+Cuzco+el+30+de+xineru+de+1822&btnG=Buscar+llibros Historia d'España.Ramón Menéndez Pidal]</ref> hasta rematar el dominiu español nel añu [[1824]] tres la capitulación de los sos exércitos na [[Batalla d'Ayacucho]] y el trespasu de poderes pol virréi interín y postreru representante de la Corona, [[Pío de Tristán y Moscoso]]. == Ver tamién == * [[Llista de virréis de Perú]] * [[Platería nel Virreinatu de Perú]] * [[Quintu del Rei]] * [[Capitanía Xeneral de Chile]] * [[Espediciones españoles a Tahití]] * [[Espediciones españoles a les islles Salomón y Vanuatu]] === Otros Virreinatos === * [[Virreinatu de Nueva España]] * [[Virreinatu de la Nueva Granada]] * [[Virreinatu del Río de la Plata]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |autor= Jorge Luis Valdez Morgan y Gonzalo Villamonte Duffo |títulu= Educared Perú. El Virreinatu de Perú }} * {{cita llibru |autor= Clarence H. Haring |títulu= L'Imperiu Hispánicu N'América (I PARTE) }} * {{cita llibru |autor= Guevara Espinoza, Antonio |títulu= Historia de Perú. (T III) }} * {{cita llibru |autor= Castillo Morales, Juan |títulu= Historia de Perú. (T. III) }} * {{cita llibru |autor= Chaunu, Pierre |títulu= Historia d'América Llatina }} * {{cita llibru |autor= Fisher, John |títulu= Gobierno y Sociedá nel Perú Colonial. Réxime de les Intendencies. }} * {{cita llibru |autor= Levene, Ricardo |títulu= Historia d'América. }} * {{cita llibru |autor= Marban Escobar, Edilberto |títulu= Historia de América. }} * {{cita llibru |autor= Ots capdequi, José María |títulu= L'Estáu Español nes Indies. }} * {{cita llibru |autor= Pastells, Pablo |títulu= Historia de la Compañía de Xesús. Na Provincia del Paraguay (Arxentina, Paraguay, Uruguái, Perú, Bolivia y Brasil). }} * {{cita llibru |autor= Roel Pineda, Virgilio |títulu= Esquema de la Evolución Económica. }} * {{cita llibru |autor= Roel Pineda, Virgilio |títulu= Historia Social y Económica de la Colonia. }} * {{cita llibru |autor= Sempat Assadourian, Carlos |títulu= El Sistema Económicu Colonial. Rexones y Espacios Económicos. }} * {{cita llibru |autor= Silva Santisteban, Fernando |títulu= Historia de Perú. (T. II) }} * {{cita llibru |autor= Vargas Ugarte, Rubén |títulu= Historia General del Perú. (Tomu III, IV, V) }} * {{cita llibru |autor= Zarate, Agustín |títulu= Historia de la Conquista de Perú. }} * {{cita llibru |autor= Vicens Vives, Jaime |títulu= Historia Social y Económica d'España y América }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Viceroyalty of Peru|Virreinatu de Perú|preposición=sobre'l}} * [[:m:s:es:Bandu_d'el_13_de_xunetu_de_1810|Bandu del virréi Abascal amestando les provincies de Llamargues y Córdoba del Tucumán al virreinatu de Perú]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Virreinatu de Perú|Virreinatu de Perú]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] nc9dqtzzc83g3oe1l0bbghmtnm8uinq 0 144456 4499338 4495270 2026-06-08T04:08:03Z Limotecariu 735 4499338 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Natalia Marisa Oreiro Iglesias''' {{nym}} ye una [[actriz]], [[cantante]], [[diseñadora]], [[empresaria]], [[presentadora]], [[Modelu (moda)|modelu]] [[Uruguái|uruguaya]] y [[Embaxadores de bona voluntá de Unicef#Embaxadores internacionales|embaxadora de bona voluntá]] d'[[UNICEF]] nel Ríu de la Plata. Dempués de realizar apaiciones n'anuncios publicitarios mientres el so preadolescencia, Oreiro camudar a [[Arxentina]] en 1994 pa siguir cola so carrera. A los sos 15 años, Natalia decidió presentase nun concursu pa ser paquita de Xuxa y Oreiro consiguió ganar el títulu de Súper Paquita y como premiu recibió un autu cero quilómetros, que lo vendió pa camudase a Arxentina. Los sos trabayos más notables inclúin les telenoveles ''[[90 60 90 Modelos]]'' (1996-1997), ''[[Ricos y famosos]]'' (1997), ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'' (1998-99), ''[[Kachorra]]'' (2002), ''[[Sos la mio vida]]'' (2006-07) y ''[[Solamente vos]]'' (2013-14).<ref>{{Cita web |url=http://www.viajeauruguay.com/cultura/l'actriz-y-cantante-natalia-oreiro.php |títulu=L'actriz y cantante Natalia Oreiro |editorial=''ViajeaUurguay'' }}</ref> Pol ésitu internacional collecháu con elles, empezó a ser considerada «La Reina de les telenoveles»,<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1453280-formular-secreta-de-la reina-de-la telenovela |títulu=La fórmula secreta de la reina de la telenovela |fechaaccesu=13 de febreru de 2015 |apellíu=Trzenko |nome=Natalia |fecha=3 de marzu de 2012 |editorial=La Nación }}</ref> dando pasu a la denominada ''Oreiromanía''.<ref>{{Cita web |url=http://stiri.apropotv.ro/life-style/7-ani-de-telenovele-fenomen-2140638 |títulu=7 años de telenoveles fenómeno |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 |fecha=31 de xineru de 2015 |editorial=''www.apropotv.com'' |ubicación=Rumanía}}</ref> Los sos trabayos en cine más reconocíos son les películes ''[[Un arxentín en New York]]'', ''[[Música n'espera]]'', ''[[La mio primer boda]]'', ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'' y les preseleccionaes al [[Premiu Óscar|Óscar]] ''[[Infancia clandestina]]'' y ''[[Wakolda]].<ref>{{Cita web |url=http://www.cinenacional.com/persona/natalia-oreiro |títulu=Natalia Oreiro Cine nacional |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lahiguera.net/cinemania/actores/natalia_oreiro/ |títulu=Natalia Oreiro Cine manía |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref> De la mesma desenvolvió una carrera musical como solista na cual grabó cuatro discos d'estudiu con altes ventes a nivel nacional ya internacional. Lleva más de 10 millones de discos vendíos en tol mundu. Los sos mayores ésitos musicales inclúin temes como «Que sí, que sí», «Camudo dolor», «Muerro d'amor», «El to venenu», «Ríu de la Plata», «Como te escaezo», «Cuesta arriba, cuesta abaxo», «Que digan lo que quieran», y «Toos mírenme ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20130907/Natalia-Oreiro-vuelve-probar-suerte-universo-musical-espectaculos15.htm |títulu=Natalia Oreiro vuelve probar suerte nel universu musical |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu'l Día'' }}</ref> Amás, nel añu 2001 foi coronada como reina del Festival de [[Viña del Mar]] en Chile. Esi mesmu añu institucionalizóse la inmersión de la Reina na piscina del [[Hotel O'Higgins]] una vegada coronada como tal. La primera en realizalo foi Natalia Oreiro, qu'amás participó como [[xuráu]] de la competencia internacional d'aquella edición.<ref>{{Cita web |url=http://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/notes-espectaculos-tv/2017/02/24/los-10-piscinazos-mas-sensuales-de-les reines-de-vina.shtml |títulu=Los 10 piscinazos más sensuales de les Reines de Viña |fechaaccesu=24 de xunetu de 2017 |editorial=''Biobiochile'' }}</ref> Otres ocupaciones de Oreiro inclúin ser [[Diseñu de moda|diseñadora]], [[empresaria]], [[modelu (persona)|modelu]] y [[Presentador de televisión presentadora]]. Ye propietaria, xunto a la so hermana, de la marca de ropa ''Les Oreiro''.<ref>{{Cita web |url=http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/natalia-oreiro/9693.html |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Revista Pa ti'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170803020140/http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/natalia-oreiro/9693.html |fechaarchivu=2017-08-03 }}</ref> Otru datu de Natalia, ye qu'en 1992 participó del concursu de guapura Miss Hawaiian Tropic Internacional, que se llevó a cabu nos Estaos Xuníos, onde representó a Uruguái.<ref>{{Cita web |url=http://sweetly-naty.blog.hu/page/36 | títulu=Miss Hawaiian Tropic Internacional |fechaaccesu=23 d'avientu de 2017 |editorial=''Miss Hawaiian Tropic Internacional'' }}</ref> Pola so personificación de Milagros Espósito en ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'', Oreiro foi nomada a los [[Premiu Martín Fierro]] como meyor actriz de novela consecutivamente en 1998 y 1999. Tamién foi nomada y llogró dellos premios pola so actuación como «la Monita» en ''[[Sos la mio vida]]'', incluyendo un [[Martín Fierro]] a la meyor actriz de comedia. Poles sos actuaciones como «Aurora Andrés» en ''[[Solamente vos]]'' y como «Ánxeles y Ariana» en ''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'', llogró tamién otros [[Premiu Martín Fierro]] como meyor actriz. Ente otros premios como actriz llogró un [[Premios Tato|Tato]], dos ''VIVA'' n'[[Israel]], un ''Gold Otto'' en [[Polonia]] y [[República Checa]] y un ''Story award'' n'[[Hungría]]. Poles sos actuaciones en cine recibió tres premios [[Cóndor de Plata]], dos [[premios Sur]], un premiu del ''[[Festival Unasur Cine|Festival Unasur]]'' y unu nel ''Festival Internacional de Cine Fine Arts''. Ganó'l [[Premios Platino|Premiu Platino]] del Públicu al Cine Iberoamericanu en Madrid, pol so papel en ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]''. Como cantante recibió los gallardones de ''Reina'' del [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]] en [[Chile]], el Premiu ''Gavilueta de Plata'' en [[Chile]], ''Stopudovy hit'' en [[Rusia]], Premios ''Oriental Awards'' y aportó a nomada a los [[MTV Video Music Awards]] y a los [[Grammy Llatinos]], ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.cmtv.com.ar/biografia/show.php?bnid=226 |títulu=Biografía de Natalia Oreiro |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''CMTV''}}</ref> == Biografía == Nació'l 19 de mayu de 1977 nel barriu del [[Villa del Cuetu|Cuetu]], [[Montevidéu]], [[Uruguái]]. Depués cola so familia treslladar a [[Madrid]], [[España]], onde vivió dos años, pa depués tornar al so país. A los ocho años empezó a estudiar teatru en Montevideo y a los dolce empezó nel mundu de la publicidá. Dende los 16 años mora en [[Buenos Aires]], [[Arxentina]], onde realizó tola so carrera, llogrando ser reconocida n'América y Europa. Tamién solicitó tramitar la so ciudadanía, ensin perder la uruguaya,<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.com/natalia-oreiro-soi-uruguaya-hasta-la-nuerte/ |títulu=La mesma Oreiro esclaria que sumaría la nacionalidá arxentina pero namái ensin perder la uruguaya |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Exitoina'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101010104105/http://exitoina.com/natalia-oreiro-soi-uruguaya-hasta-la-medula/ |fechaarchivu=10 d'ochobre de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/100930/lault-518644/mirador/-Yo-amo-a-el mio-país-Soi-uruguaya-hasta-el migollu-/ |títulu=Oreiro esclaria nel diariu El País que sumaría la nacionalidá arxentina ensin perder la uruguaya. |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu El país'' }}</ref> pa sumala a la [[España|española]], cola cual yá cuntaba. En 1996, cuando s'atopaba actuando na telenovela ''90–60-90'', un matrimoniu uruguayu creyó que la so fía apropiada mientres la dictadura d'esi país yera Oreiro. Ella llegó a faese dos analís d'ADN, que dieron negativos, sicasí'l casu llegó a tener una fuerte esposición mediática por esi entós.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/cultura/1064689-natalia-oreiro-reclamada-como-fía-sumida-en-dictadura |títulu=Natalia Oreiro reclamada como fía sumida en dictadura |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref> Caltuvo una rellación, mientres 5 años, col actor [[Pablo Echarri]] pero tres constantes separaciones y reconciliaciones finalmente acabaron dixebrándose. N'unu de los sos distanciamientos col actor, nel añu 1998 l'actriz foi venceyada sentimentalmente col músicu [[Iván Noble]], entós daquella líder de la banda de rock arxentina [[Caballeros de la quema]]. Nel añu 2001 empecipió una rellación con [[Ricardo Mollo]], líder de la banda de [[rock arxentín]]: ''[[Estremaos]]'', con quien se casó de callao en xineru del añu 2002, en [[Brasil]] nuna llocalidá allugada a 400 quilómetros de [[Recife]].<ref>{{Cita web |url=http://www.entelchile.net/secciones/entretencion/gente/boda-natalia.htm |títulu=La boda secreta de Natalia Oreiro |fechaaccesu=5 de setiembre de 2015 |editorial=EntelChile |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924001048/http://www.entelchile.net/secciones/entretencion/gente/boda-natalia.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> El 26 de xineru de 2012 nació por cesárea nel sanatoriu Los Arcos nel [[Palermo (Buenos Aires)|barriu de Palermo]] de la ciudá de [[Buenos Aires]], l'únicu fíu de Oreiro, un varón llamáu Merlín Atahualpa Mollo Oreiro. Sobre la decisión de que naciera n'Arxentina, ella espresó: {{cita|«Vivu n'Arxentina, tengo la mio vida n'Arxentina, quiero que sía arxentín. Va ser d'El Ríu de la Plata igual, como yo».<ref>{{Cita web |url=http://www.26noticias.com.ar/natalia-oreiro-foi-mama-y-merlin-vio-la lluz-146326.html |títulu=Natalia Oreiro foi ma y Merlín vio la lluz |fechaaccesu=26 de xineru de 2012 |editor=26noticias.com.ar |allugamientu=Bs. As.}}</ref>}} Según la mesma actriz esclarió,<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/120126/ultmo-620990/ultimomomento/nacio-el fíu-de-natalia-oreiro/ |títulu=Nació'l fíu de Natalia Oreiro. |fechaaccesu=27 de xineru de 2012 |editor=El País Dixital |allugamientu=Montevideo. }}</ref> la eleición de los nomes fueron por voluntá de Ricardo Mollo, pos la sigla «MAM» encuádrase dientro de la so tradición familiar, en concordanza colos sos dos fíes: Martina Aldabel y María Azul.<ref>{{Cita web |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=13406 |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Revista Gente |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402193159/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=13406 |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> == Carrera == === 1989-1997: entamos artísticos === La so carrera empezó n'Uruguái, a la edá de doce años, como [[modelu (moda)|modelu]] para más de 30&nbsp;comerciales publicitarios, de marques como [[Coca Cola]], [[Pepsi]], o [[Johnson & Johnson]]. Depués ganó un concursu pa integrar el repartu de ''paquitas'' (animadores y asistentes) de la versión llatinoamericana del programa infantil brasilanu ''[[Xuxa|El Show de Xuxa]]'' conducíu pola mesma brasilana, tresformándose asina en "la súper paquita". Robló contratu con "Xuxa Producciones Internacional" pa representar a la diva brasilana en países llatinoamericanos y ganó un autu cero quilómetros.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |títulu=La muñeca rusa. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Diariu Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090201200758/http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |fechaarchivu=2009-02-01 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.elintransigente.com/notes/2013/7/21/inedito-video-natalia-oreiro-como-paquita-xuxa-194852.asp |títulu=Inéditu video de Natalia Oreiro como paquita de Xuxa. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=L'intransixente}}</ref> A los 16 años, instalar na ciudá de [[Buenos Aires]], onde empecipió la so carrera como actriz n'Arxentina; actuó primero n'anuncios de televisión. Siguió con bolos en ''[[Alta comedia]]'' y ''[[Aprender a volar (serie de televisión)|Aprender a volar]]''.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1997/10/28/c-00601b.htm |títulu="Al mio interésame ser comercial". |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Diariu Clarín }}</ref> Depués llogró pequeños personaxes en telenoveles como ''[[Inconquistable corazón]]'' y ''[[Duce Ana]]'', dambes emitíes pola cadena de televisión [[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]].<ref>{{Cita web |url=http://www.latvnosdomina.com.ar/noticias/val/20392/natalia-oreiro-recuerda-los sos-entamos-en-la-actuacion-nun quixi-ser-solo-una-chica-carismatica.html |títulu=Natalia Oreiro recuerda los sos entamos na actuación "Nun quixi ser solo una moza carismática". |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=La tv apodéranos}}</ref> En 1996 interpretó a Lucía na telenovela ''[[90 60 90 Modelos]]'' protagonizada por [[Raúl Taibo]] y [[Silvia Kutika]],<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/61304-la-nueva-generacion |títulu=La nueva xeneración. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161119182239/http://www.lanacion.com.ar/61304-la-nueva-generacion |fechaarchivu=2016-11-19 }}</ref> y actuó na obra de teatru ''[[Butterflies Are Free]]'' de ''Leonard Gershe'', marcando'l so debú teatral.<ref>{{Cita web |url=http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/la muyer-maravía/3229.html |títulu=Lo nuevo, la muyer maravía |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Revista Pa ti}}</ref> Al añu siguiente, en 1997, llogró'l so primer papel protagonista na telenovela ''[[Ricos y famosos]]'' xunto a [[Diego Ramos]] en [[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]] y so producción d'[[Alejandro Romay]].<ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com/especiales/grammylatino2001/bio_nataliaoreiro.html |títulu=Grammy Llatín 2001. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Terra}}</ref> === 1998-1999: Internacionalización con ''Natalia Oreiro'' y ''Muñeca Brava'' === [[Ficheru:Natalia Oreiro.jpg|160px|left|thumb|Natalia en Cannes, 2007.]] En 1998 protagonizó'l so primer llargumetraxe ''[[Un arxentín en New York]]'', xunto a [[Guillermo Francella]], película que supero'l millón y mediu d'espectadores.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/90654-made-in-nueva-york |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160513031519/http://www.lanacion.com.ar/90654-made-in-nueva-york |fechaarchivu=2016-05-13 }}</ref> Tamién empezó a dedicase a la música [[pop]], primero grabando'l cantar «Que sí, que sí», tema principal de la película que protagonizó, y depués llanzando en xunetu d'esi mesmu añu'l so discu debú que llevó'l so nome, ''[[Natalia Oreiro (álbum)|Natalia Oreiro]]''. D'esti álbum esprendióse como primer senciellu «Del to amor», coronándose como un de los cantares más escuchaos de 1998 en Suramérica. Na primer selmana vendiéronse 60.000 unidaes del discu, solo n'Arxentina. Llegó a vender 400,000 discos en dichu país. Otros 200.000 n'América Llatina. N'España 300.000 copies y n'otros países europeos vendiéronse cerca de 700.000. Na República Checa 85.000 copies y en Polonia 150.000, llogrando asina 10 vegaes el discu de platín. Sumando hasta la fecha más de 1.600.000 discos vendíos y llogrando discu de diamante.<ref>http://www.todomusica.org/natalia_oreiro/</ref> A fines de 1998 y mientres el correr de 1999 protagonizó la telenovela ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca Brava]]'', interpretando a Milagros, la "''Cholito''", una mucama güérfana que se namora d'un millonariu, interpretáu por [[Facundo Arana]]. Foi emitida pola cadena de televisión [[Telefe]]; tamién foi emitida en más de 80 países, de toa [[América]], y n'otros tan alloñaos como [[Rusia]], [[República Checa]], [[Rumanía]], [[Polonia]], [[Israel]], ente otros. Nestos países llogró tener niveles d'audiencia bien altos, polo que Natalia empezó a ser mentada como ''la reina de les telenoveles''.<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/Solamente-Rusia-Polonia_0_987501371.html</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/118225-oreiro-con-muneca-pa-la telenovela</ref><ref>http://hoycinema.abc.es/noticias-cine/20070924/onda6-estrena-telenovela-muneca-152759.html</ref><ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-8543-2013-12-27.html</ref> Oreiro foi nomada como meyor actriz, mientres dos años consecutivos nos [[Premiu Martín Fierro]], anque ensin consiguir la estauína.<ref>http://www.pagina12.com.ar/1999/99-06/99-06-21/pag19.htm</ref><ref>http://www.elintransigente.com/notes/2012/12/4/natalia-oreiro-una-verdadera-muneca-brava-canta-rio-plata-159655.asp</ref> Muñeca brava tuvo como cortina musical el cantar «Camudo dolor» interpretada por Natalia, ya incluyíu nel so primer discu debú, y utilizáu como segundu senciellu del mesmu. Convertir nel so primer ésitu musical internacional, y nunu de los cantares de telenoveles llatines más recordaes de tolos tiempos.<ref>http://archivo.losandes.com.ar/notas/2012/8/9/cantares-recordaos-telenoveles-arxentines-659885.asp</ref> El tercer y postreru senciellu del álbum foi «Muerro d'amor», siendo utilizáu na mesma novela como tema principal de la pareya protagonista de Oreiro y Arana. === 2000-2005: ''El to venenu'', ''Turmalina'' y ''Kachorra'' === Nel añu 2000, presentó'l so segundu discu: ''El to Venenu''.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2000/08/06/c-00701.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161011171903/http://edant.clarin.com/diario/2000/08/06/c-00701.htm |fechaarchivu=2016-10-11 }}</ref> Mientres esi añu, dedicar a presentar el so discu nel [[Gran Rex]],<ref>http://www.lanacion.com.ar/37121-oreiro-el-debut-menos-sonáu</ref> y a realizar una xira mundial que tomó numberosos países d'[[América]], [[Europa]] y [[Oriente Mediu]]. El so primer senciellu foi «El to venenu» siendo'l cantar más esitosu del discu y de tola so carrera musical. El segundu senciellu foi «Ríu de La Plata» y el terceru y últimu «Cómo te escaezo», que'l so video clip foi rodáu nel Castiellu de Bran en [[Rumanía]]. Por esti álbum foi nomada a un ''[[Grammy|Grammy Llatín]]'' y a los premios [[MTV Video Music Awards]], siendo la primera uruguaya na hestoria nomada a dichos premios.<ref>{{Cita web |url=http://www.eltiempo.com.ec/noticias-cuenca/32600-nia-as-quieren-actuar-junto-a-natalia-oreiro/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924000020/http://www.eltiempo.com.ec/noticias-cuenca/32600-nia-as-quieren-actuar-junto-a-natalia-oreiro/ |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> “El to venenu” foi un ésitu comercial en ventes, coronándose como'l discu más vendíu en tola so carrera. L'álbum vendió 600.000 copies n'Arxentina, 800.000 n'España, 1.500.000 nel restu d'Europa, 500.000 n'Asia y 250.000 en Llatinoamérica, llogrando 20 discos de Platín. Y sumando un total de 3.650.000 copies, llogrando llograr el discu de diamante.<ref>http://www.terra.com.ar/canales/pop/4/4310.html</ref><ref>http://www.radio.cz/es/robla/cultura/actriz-y-cantante-uruguaya-natalia-oreiro-collecha-exitos-con-el to-venenu</ref><ref>http://www.losandes.com.ar/notas/2000/12/16/estilu-2478.asp</ref><ref>http://www.terra.com.ar/especiales/oreiro/biografia.shtml</ref> [[Ficheru:Martinsastre nataliaoreiro avantmisst.jpg|thumb|180px|Natalia xunto al direutor de cine [[Martín Sastre]]]] En 2001 presentóse con muncho ésitu nel [[Festival de Viña del Mar]], onde tamién foi escoyida con una gran diferencia como la [[Reina del Festival de Viña del Mar|reina del certame]].<ref>{{Cita web |url=http://www4.terra.com.ar/canales/musica/12/12789.html |títulu=La reina llámase Natalia Oreiro |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305011013/http://www.terra.com.ar/canales/musica/12/12789.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> Esto reflexa la so popularidá en Chile, motivu pol cual tornó al añu siguiente como parte del show y como presentadora del festival. Amás cantó a dúu con [[Raffaella Carrá]] n'[[Italia]], participando d'unu de los discos de grandes ésitos de Raffaella.<ref>http://www.infobae.com/2005/09/13/210184-rafaella-carra-vuelve-cantar-la-argentina</ref> En 2002 volvió a la televisión como protagonista de la telenovela ''[[Kachorra]]'' xunto a [[Pablo Rago]], nes tardes de [[Telefe]] y so producción de [[RGB Entertainment|RGB]]. La telenovela significó otru ésitu na carrera de Oreiro, siendo emitida en más de 50 países.<ref>http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2002/05/21/pantallayescenarios/PAN-02.html</ref> Esi mesmu añu llanzó'l so tercer material discográfico, [[Turmalina]], col cual entamó una nueva xira internacional por [[Llatinoamericana]], [[Europa]] y [[Asia]].<ref>http://www.losandes.com.ar/notas/2002/5/25/estilu-40888.asp</ref> L'álbum tuvo un llanzamientu simultáneu n'Arxentina, Chile, Uruguái, República Checa, Rusia, Hungría, Grecia, Rumanía, Israel y Corea algamando'l puestu númberu unu en países como Arxentina y República Checa, vendiendo cerca de 200.000 copies n'Arxentina, 150.000 copies n'España, 450.000 copies n'Europa y más de 1.000.000 de copies n'Asia, llogrando 10 discos de platín. Sumando 1.800.000 copies vendíes d'esti álbum en tol mundu, llogró'l discu de diamante. D'esti discu esprendieron los ésitos «Cuesta arriba, cuesta abaxo», que foi utilizáu como cortina musical de ''Kachorra'', y depués «Que digan lo que quieran».<ref>http://www.cooperativa.cl/noticias/cultura/natalia-oreiro-llogra-exito-con-su-discu-y-telenovela/2002-08-11/103300.html</ref> En [[Rusia]] dio 30 conciertos mientres l'añu 2003, cada unu de los cualos axuntó alredor de 12&nbsp;000&nbsp;persones.<ref>"En 2003 fixo 30 conciertos pel interior de Rusia, onde recibió los aplausos de 12.000 persones, permediu, en cada show." - [http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm Natalia Oreiro: ensalada rusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201200758/http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |date=2009-02-01 }}</ref> Tamién realizó conciertos n'[[Uruguái]], [[Israel]], [[Puertu Ricu]], [[Rumanía]], [[República Checa]], [[España]], [[Hungría]], [[Eslovaquia]], [[Costa Rica]] y [[Filipines]].<ref>http://www.terra.com.ar/canales/pop/5/5598.html</ref> Una vegada remataes les xires, Oreiro volvió al cine de la mano d'[[Eduardo Mignogna]]. La película titulóse ''[[Cleopatra (película de 2003)|Cleopatra]]'' y la mesma tamién tuvo protagonizada por [[Leonardo Sbaraglia]] y [[Norma Aleandro]].<ref>{{Cita web |url=http://historico.elpais.com.uy/02/09/26/pespec_13018.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094344/http://historico.elpais.com.uy/02/09/26/pespec_13018.asp |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref><ref>http://www.lahiguera.net/cinemania/pelicula/1036/</ref> Depués protagonizó ''[[El deséu (telenovela)|El deséu]]'' nel añu 2004. El programa foi tresmitíu pola canal Telefe. Foi'l so primer papel dramáticu nuna telenovela, pero la ficción nun tuvo los resultaos d'audiencia esperaos.<ref>http://www.lanacion.com.ar/608848-natalia-oreiro-la llei-del deséu</ref> Un añu dempués, treslladar a [[Rusia]] por dos meses, col fin de grabar la teleserie "Al Ritmu del Tango". Más tarde, entamó la xira ''Tahití 2005'', realizando conciertos n'Arreya y Henfrasa, y más tarde presentóse na [[Polinesia]].<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2005/03/15/espectaculos/c-938795.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424074928/http://edant.clarin.com/diario/2005/03/15/espectaculos/c-938795.htm |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref><ref>http://www.infobae.com/2006/01/26/235035-la-invasion-natalia-oreiro</ref> Al so regresu a l'Arxentina participó como protagonista d'unu de los episodios del unitariu [[Botinos (unitariu)|Botinos]].<ref>{{Cita web |url=http://historico.elpais.com.uy/05/04/13/pespec_147579.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094412/http://historico.elpais.com.uy/05/04/13/pespec_147579.asp |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> === 2006-2011: Torna a les telenoveles con ''Sos la mio vida'' === Nel añu 2006 volvió trabayar con [[Facundo Arana]], como protagonista de la telecomedia ''[[Sos la mio vida]]'',<ref>http://www.lanacion.com.ar/773058-bon-empiezu-pa-sos-la mio-vida</ref><ref>http://www.terra.com.ar/canales/tv/129/129327.html</ref> qu'algamó altos niveles d'índiz d'audiencia nel horariu de les nueve de la nueche, coronándose como la ficción arxentina de mayor índiz d'audiencia del añu.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2007/01/11/espectaculos/c-01101.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303215301/http://edant.clarin.com/diario/2007/01/11/espectaculos/c-01101.htm |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/799053-el-rating-esta-con-sos-la mio-vida</ref> Esta telenovela foi tresmitida en distintes cadenes televisives de más de 52 países, ente los cualos puede numberase a [[Rumanía]], [[Rusia]], [[Grecia]], [[Bélxica]], [[Turquía]], [[Eslovaquia]], [[República Checa]], [[Hungría]], [[Méxicu]], [[Chile]], [[Paraguái]], [[El Salvador]], [[Uruguái]], [[Venezuela]], [[Puertu Ricu]], [[Ecuador]], [[Panamá]], [[Polonia]], [[Israel]], [[Colombia]], [[Estaos Xuníos]] ente otros, convirtiéndose na segunda telenovela de Natalia (detrás de ''Muñeca Brava'') más esitosa internacionalmente en tola so carrera.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2007/03/21/espectaculos/c-01384313.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303235208/http://edant.clarin.com/diario/2007/03/21/espectaculos/c-01384313.htm |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> El programa cuntó cola tema "''Corazón Valiente''" de [[Gilda (cantante)|Gilda]], interpretáu pola mesma Oreiro y producíu pol vilbu de la cantante tropical,<ref>{{Cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=232324&IdxSeccion=100743 |títulu=Infobae - Natalia Oreiro homenajerá a Gilda |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080212001308/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=232324&IdxSeccion=100743 |fechaarchivu=2008-02-12 }}</ref> como cortina musical. Al añu siguiente, recibió un [[Premiu Martín Fierro]] nel rubro "Meyor actriz protagonista de comedia", pola so actuación na mesma. Amás, inclusive a pesar del trabayu implicáu en dichu programa, participó na ciudá de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]] de la filmación de la película ''La Peli''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070603070601/http://www.caras.uol.com.ar/edicion_1283/nota_03.htm Natalia Oreiro filmó en Rosario cola fiel compañía del so home]</ref> Mientres l'añu 2007 participó como actriz convidada en dellos episodios de la telenovela infantil ''[[Patito feu (telenovela)|Patito feu]]''.<ref>http://www.haceinstantes.net/2007/07/la vuelta-de-natalia-oreiro.html</ref> [[Ficheru:Amanda O logo.JPG|thumb|left|Amanda O, logo de telenovela protagonizada por Oreiro en 2008.]] En 2008 robló contratu con ''Dori Media Group'' pa protagonizar ''[[Amanda O]]'', una telenovela interactiva producida pa Internet, escrita por [[Erika Halvorsen]], [[Celina Amadeo]] y [[Daniel Dalmaroni]]. Pa ella grabó como cortina musical, la tema "''Amando, a Amanda O"''.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/07/24/espectaculos/c-00501.htm |títulu=La Monita yá ye Amanda |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216233148/http://www.clarin.com/diario/2008/07/24/espectaculos/c-00501.htm |fechaarchivu=2008-12-16 }}</ref> En [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]] presentó'l programa ''Recursu natural'', ciclu dedicáu a temes ecolóxiques y al cuidu del mediu ambiente.<ref>{{Cita web |url=http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=272214 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214554/http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=272214 |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> En cine coprotagoniza el filme ''Les vides posibles'', xunto a [[Germán Palacios]] y [[Ana Celentano]].<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2008/02/01/espectaculos/c-01011.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304095729/http://edant.clarin.com/diario/2008/02/01/espectaculos/c-01011.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Llogrando, pola so interpretación dramática, la so primer nominación a los premios [[Cóndor de Plata]] como ''actriz de repartu en drama''. En 2009 protagonizó xunto a [[Diego Peretti]], ''[[Música n'espera]]'',<ref>http://edant.clarin.com/suplemento/mujer/2009/05/30/m-01928976.htm</ref> na qu'interpretó a una madre soltera. Volvió compartir escenes cola primer actriz [[Norma Aleandro]]. La película estrenar en Buenos Aires en marzu del 2009 y foi vista por 235&nbsp;000&nbsp;espectadores. Mientres esi mesmu añu, percorrió diversos festivales internacionales de cine presentando'l filme empobináu por [[Adrián Caetano]] y que protagonizó, ''Francia''.<ref>http://www.elargentino.com/nota-94718-La-pelicula-Francia-con-Natalia-Oreiro-estrénase-esti xueves.html</ref> L'actriz y el direutor acompañaron a la película en San Sebastián,<ref>http://www.sansebastianfestival.com/es/pelicula.php?anu=2009&codigo=570362</ref> Festival Internacional de Cine de Brasilia, Festival Internacional de Cine de Mar del Plata,<ref>http://www.diarioelatlantico.com/diario/2009/11/07/4000-el cine-del-mundo-junto-al mar.html</ref> y Festival Internacional de Cine de Punta del Este,<ref>http://www.cinepunta.com.uy/uc_90_1.html</ref> ente otros. Nel 2010 protagonizó la película ''[[Miss Tacuarembó (película)|Miss Tacuarembó]]'',<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/cine/vida-sueno_0_298770272.html</ref> una comedia musical, que foi coproducción ente Uruguái, Arxentina y España. El repartu tamién tuvo conformáu por [[Mike Amigorena]] y [[Rossy de Palma]].<ref>{{Cita web |url=http://www.todaslascriticas.com.ar/pelicula/miss-tacuarembo |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309023205/http://www.todaslascriticas.com.ar/pelicula/miss-tacuarembo |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140331011028/http://24con.infonews.com/conurbano/nota/43785-natalia-oreiro-amuesa-les sos-suenos-en-miss-tacuarembo/</ref> Pola so actuación recibió'l premiu [[Iris]] a la ''meyor actriz''.<ref>http://exitoina.com/2011-06-02-56738-natalia-oreiro-y-flor-pena-premiaes-en-uruguay/</ref> Natalia amás participó de la banda sonora del filme, interpretando toles temes. Mientres esi añu condució ''Dicir de mi'',<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/Natalia_Oreiro_0_349165297.html</ref> un programa que buscó concientizar alrodiu de los derechos de la muyer.<ref>http://tiempo.infonews.com/notas/natalia-oreiro-conduz-dicir de-mi</ref> Mientres la primer metá del 2011 protagonizó xunto a [[Daniel Hendler]] ''[[La mio primer boda]]'', comedia cinematográfica empobinada por [[Ariel Winograd]].<ref>http://www.lahiguera.net/cinemania/pelicula/6394/</ref><ref>http://exitoina.com/2011-07-22-63189-trailer-de-la mio-primer-boda-la-nueva-pelicula-de-natalia-oreiro/</ref> === 2012-2013: ''Infancia Clandestina'', ''Wakolda'' y ''Solamente vos'' === [[Ficheru:Oreiroborges.JPG|250px|derecha|thumb|[[Graciela Borges]] y Natalia Oreiro na presentación del Green Film Fest]] En marzu de 2012 empezó la primer temporada pola pantalla de ''[[Movie City]]'' de la miniserie de ''[[Lynch (serie de televisión)|Lynch]]'', grabada en 2011 en [[Colombia]] y emitida pa toa Llatinoamérica.<ref>http://diario.latercera.com/2012/03/10/01/contenido/cultura-entretencion/30-103369-9-serie-protagonizada-por-natalia-oreiro-lidera-los-nuevos-estrenos-del cable.shtml</ref><ref>http://personajes.lanacion.com.ar/1612974-adelantu-esclusivu-como-sera-el-final-de-la serie-que-protagoniza-natalia-oreiro</ref> A mediaos de 2012 viaxó a [[Colombia]] a grabar la segunda y tercer temporada de ''Lynch'' emitíes ente 2012 y 2013.<ref>http://www.prensario.net/4765-Moviecity-estrena-segunda-temporada-de-la so serie orixinal-emLynchem.note.aspx</ref><ref>http://www.prensario.net/6329-Moviecity-estrena-temporada-final-de-emLynchem.note.aspx</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2013/lynch-serie-final-953047.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140331010242/http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2013/lynch-serie-final-953047.html |fechaarchivu=2014-03-31 }}</ref> El 20 de setiembre de 2012 estrenar n'[[Arxentina]] la película que protagonizó xunto a [[Ernesto Alterio]], ''[[Infancia clandestina]]'', película que trescurre na última dictadura militar arxentina. Foi'l filme escoyíu pola Academia de les Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina pa competir por una nominación a los [[premios Oscar]] 2013 na categoría meyor filme estranxeru.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1512495-oscar-2013-infancia-clandestina-representara-a-la-argentina |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150403082544/http://www.lanacion.com.ar/1512495-oscar-2013-infancia-clandestina-representara-a-la-argentina |fechaarchivu=2015-04-03 }}</ref> Pol so llabor nesti filme Oreiro llogró'l premiu [[Cóndor de Plata]] y el [[Premiu Sur]] a la meyor actriz.<ref>http://exitoina.com/2013-10-08-210935-natalia-oreiro-condor-de-plata-como-meyor-actriz/</ref> A fines de 2012 volvió a los escenarios nel marcu del ''Festival Superdiscoteca de los 90'', que tuvo llugar en [[San Petersburgu]], [[Rusia]] onde cantó frente a más de 10 mil persones.<ref>http://www.diariopopular.com.ar/notas/138286-natalia-oreiro-volvio-cantar-rusia</ref> Mientres 2013 protagonizó una nueva telenovela, que marcó'l so regresu a l'actuación en televisión depués d'un ''impasse'' de 7&nbsp;años, la comedia de [[Pol-Ka Producciones|Pol-Ka]], ''[[Solamente vos]]'' na que compartió cartelu al pie d'[[Adrián Suar]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pronto.com.ar/articulo/espectaculos/asi-sera-la-ficcion-de-oreiro-y-suar/20121001072031074243.html |títulu=Asina va ser la ficción de Oreiro y Suar |fechaaccesu=28 de payares de 2012 |fecha=27 de payares de 2012 |obra=Llueu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140324232856/http://www.pronto.com.ar/articulo/espectaculos/asi-sera-la-ficcion-de-oreiro-y-suar/20121001072031074243.html |fechaarchivu=24 de marzu de 2014 }}</ref> Pa la versión internacional de la ficción, Natalia interpretó la cortina musical del mesmu nome que'l ciclu, compuesta por [[Coti Sorokin]]. Pola so actuación nesta tira llogró los premios a la ''meyor actriz de comedia'' nos [[Premios Tato]] 2013, y [[Martín Fierro (premiu)|Martín Fierro]] 2014.<ref>http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/nueche-que-oreiro-descollo-martin.html</ref> El so siguiente protagónico, foi nel filme ''[[Wakolda]]'', rodada en 2012 na ciudá de [[Bariloche]], y estrenada en setiembre de 2013.<ref>http://vos.lavoz.com.ar/cine/natalia-oreiro-diego-peretti-llúcense-trailer-wakolda</ref> Esti filme, convertir nel segundu na carrera de Oreiro en ser preseleccionáu pola Academia de les Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina pa competir por una nominación a los premios Oscar 2014 na categoría ''meyor filme estranxeru''. Amás llogró pola so interpretación premios y nominaciones como ''meyor actriz'' nos [[Cóndor de Plata]], [[premiu Sur]], y nel ''Festival Unasur''. La película foi nomada a los [[premios Goya]] y ganó en dellos festivales de cine internacionales.<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/cine/Afaro-Wakolda_0_1022898082.html</ref> === 2014-2017: ''Nasha Natasha'', ''Ente caníbales'' y ''Gilda, nun peno d'esti amor'' === [[Ficheru:Uruguayan actress Natalia Oreiro, host of the Platino Ibero-American Film Awards 2016 - 160724-8983-jikatu (28499435996).jpg|thumb|Oreiro, conduciendo los premios Platino Ibero-Americanos 2016.]] A fines de 2013 retomó la so carrera musical realizando una xira ''Nasha Natasha Tour Hits'' por [[Europa del este]] realizando un nuevu cantar y videoclip d'una campaña publicitaria de ''Sedal'', el cover de [[Gloria Trevi]] «Toos mírenme».<ref>http://www.laubfal.com/como lo fixo-antes-natalia-oreiro-preparar pa-trunfar-en-rusia-y-polonia/</ref> Col “Nasha Natasha Tour 2014″ percorrió en total 19 ciudaes ruses realizando un total de 34 shows. Unu de los más importantes foi'l realizáu nel ''Olympic Sports Hall'' de [[Moscú]] que batió'l récor de tocar ante más de 60 mil persones.<ref>http://vos.lavoz.com.ar/poprock/increible-natalia-oreiro-canto-ante-60-mil-persones-en-rusia-video</ref><ref>http://elsolonline.com/noticias/ver/1404/201178/natalia-oreiro-canto-ante-mas-de-60-mil-persones-en-rusia</ref><ref>http://www.diariopopular.com.ar/notas/206816-natalia-oreiro-xira-y-la familia-cuestes-</ref><ref>http://laubfal.com/de-la mano-de-oreiro-suar-y-lali-en-rusia/</ref> En dichu país grabó en rusu una nueva versión de Muerro d'amor» («Я умираю от любви»), que inclúi un video clip al llau de [[Facundo Arana]].<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.perfil.com/2014-11-15-292013-el-nuevo-video-de-natalia-oreiro-junto-a-facundo-arana-en-rusu/ |títulu=El nuevu video de Natalia Oreiro xunto a Facundo Arana… ¡en rusu! |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |editorial=Exitoína }}</ref> En 2015 volvió a la televisión protagonizando la serie dramática ''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'', xunto a [[Benjamín Vicuña]] y [[Joaquín Furriel]], y so la direición de [[Juan Jose Campanella]]. La serie foi emitida pola cadena [[Telefe]] p'Arxentina, y por [[Fox Life]] pal mercáu llatinoamericanu. Nella interpretó a Ariana, una muyer que na so mocedá sufrió una violación, y años más tarde empieza una vengación contra los responsables.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/extrashow/tv/Ente_canibales-Natalia_Oreiro_0_1361263903.html |títulu="Ente caníbales": el secretu ta nos sos güeyos |fechaaccesu=26 de mayu de 2015 |fecha=21 de mayu de 2015 |obra=Clarín }}</ref> {{demostrar|En setiembre de 2016 protagoniza ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'', filme basáu na vida de la cantante tropical arxentina, [[Gilda (cantante)|Gilda]], finada nun accidente automovilísticu en setiembre de 1996. Cola película edita la banda sonora, y el cuartu álbum na so carrera musical, nel que reversiona los cantares más populares de la finada cantante. En [[Rusia]] presentar nel ''Super Discoteca de los '90'', onde presentó'l discu y los sos anteriores ésitos musicales.}} N'avientu presentó'l video y senciellu del so últimu álbum, «Corazón valiente» en collaboración del so compatriota [[Ruben Rada]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1967744-natalia-oreiro-bien-sexy-en-el so-nuevo-videoclip |títulu=Natalia Oreiro, bien sexy nel so nuevu videoclip |fechaaccesu=17 d'avientu de 2016 |fecha=16 d'avientu de 2016 |obra=''La Nación'' }}</ref> == Otros trabayos == === Trabayos empresariales === [[Ficheru:Natalia Orerio signature.JPG|thumb|left|Robla de Natalia Orerio]] Amás de la so faceta d'actriz y cantante, Natalia, en 2007, empezó a incursionar en distintes actividaes empresariales. Al pie de la so hermana, Adriana Oreiro, llanzó la so propia llinia de ropa femenino, ''Les Oreiro''. Ente los sos diseños más destacaos atópense los vistíos. Cola mesma marca llanzó al mercáu una llinia de zapatos, carteres, cintos, jeans, faldes, minifaldes, corsés y lentes.<ref>{{Cita web |url=http://www.revistaohlala.com/1304965-con-vista-al-rio-les-oreiro-presentaron-una-coleccion-bien-navy |títulu=Les Oreiro presentaron una coleición bien navy |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> Abrió trés locales comerciales, allugaos en Palermo, Paséu Alcorta, y Galerías Pacífico; trés esclusives zones de Buenos Aires. Más tarde presentó la tienda online de la marca.<ref>{{Cita web |url=http://estrelladastv.com.ar/2/3263natalia-oreiro-de-paquita-empresaria |títulu=NATALIA OREIRO: DE PAQUITA A EMPRESARIA |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402145016/http://estrelladastv.com.ar/2/3263natalia-oreiro-de-paquita-empresaria |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> === Trabayos publicitarios === Dende los 12 años protagonizó dellos comerciales tantu n'Uruguái como n'Arxentina. Depués yá consagrada como artista protagonizó comerciales d'importantes marques como ''Servideo'' y ''Ser''. En 2007 la firma de cosmética ''L'Oréal Paris'' escoyer como embaxadora de la guapura na Arxentina. La noticia dar a conocer mientres el llanzamientu d'una nueva llinia de tratamientu pa la cara. Depués protagonizó'l comercial de C&A.<ref>{{Cita web |url=http://www.iprofesional.com/notes/43194-YoungRubicam-present-una-nueva-campaa-pa-CA |títulu=YoungRubicam presenta una nueva campaña |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> En 2008 ye la figura escoyida de marcar Sedal pa la so campaña global "La vida nun puede esperar", xunto a trés de les muyeres más icónicas del mundu: Marilyn Monroe, Madonna y Shakira, pa los países Paraguay, Uruguái y Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.ultimahora.com/natalia-oreiro-llanzo-la-nueva-campana-sedal-n135037.html |títulu=Natalia Oreiro llanzó la nueva campaña de Sedal |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017 }}</ref> En 2010 protagonizó los comerciales de ''Garbarino''<ref>{{Cita web |url=http://www.sitemarca.com/2010/08/09/publicidá-de-garbarino-con-natalia-oreiro-y-el-peláu-de-cqc-canal-tecno/ |títulu=Publicidad de Garbarino con Natalia Oreiro y el peláu |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref> y ''Tarxeta Naranxa''.<ref>{{Cita web |url=http://www.cadena3.com/contenido/2009/10/31/40991.asp |títulu=Natalia Oreiro pa tarxeta naranxa |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> Mientres el 2012 foi una de les figures escoyíes pa la nueva saga de comerciales de la empresa de telefonía ''Claro''.<ref>{{Cita web |url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2013/1/20/marques-tecno-promocionen-celebridaes-692185.asp |títulu=Marques tecno promocionen celebridaes |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref> [[Ficheru:Lasoreiro.JPG|220px|thumb|Natalia Oreiro na presentación de la so marca]] En 2013 convertir na cara del acondicionador Sedal, cola cual grabó un nuevu video clip, que marca la so torna a la música.<ref>http://urbancom.co/ar/ver-sedal-junto-a-natalia-oreiro-presenten-la-segunda-edicion-de-1-2-3-peñaos-551</ref> En 2014 protagonizó los comerciales de la bébora ''Terma'' y de la financiera uruguaya ''Anda''.<ref>{{Cita web |url=http://frecuenciashow.com/terma-escueye-a-natalia-oreiro-como-embaxadora-de vida saludable/ |títulu=Terma escueye a Natalia Oreiro como embaxadora de la vida saludable |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://espectadornegocios.com/core.php?m=amp&nw=ODkzODI= |títulu=Nati Oreiro para Anda |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220408040530/http://espectadornegocios.com/core.php?m=amp&nw=ODkzODI= |fechaarchivu=2022-04-08 }}</ref> En 2016 y tamién nel 2017 vuelve ser la cara de la marca de zapatos "Lady Stork" y tamién de la reconocida marca de cosméticos "Avon" tanto como n'Arxentina, Uruguái y Chile. === Conducción === Debutó como presentadora en 1998, na edición númberu 28 de los ''[[premiu Martín Fierro]]'', xunto a [[Fernando Bravo]]. Nel añu 2000 la cadena [[Fox]] convoco a Natalia pa ser la presentandora de la versión llatinoamericana de los ''[[Teen Choice Awards]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/30180-pantalla-chica |títulu=Natalia Oreiro va apurrir Teen Choice Awards |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141019225405/http://www.lanacion.com.ar/30180-pantalla-chica |fechaarchivu=2014-10-19 }}</ref> Nel añu 2002 foi presentadora del [[XLIII Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]]. Dende l'añu 2008 y mientres ocho años consecutivos, foi la presentadora de ''[[Un sol pa los mozos]]'', eventu añal televisáu n'Arxentina, emitíu y realizáu por [[El Trece]] xunto con [[UNICEF]], destináu puramente a la donación de dineru pa esta institución, per parte d'empreses y televidentes.<ref>{{Cita web |url=http://www.baraderoteinforma.com.ar/un sol-pa-los mozos-yá-tien-conductores/ |títulu=Un sol pa los mozos yá tien conductores |fechaaccesu=16 de setiembre de 2015 |editorial=''www.Televisión.com''}}</ref> Mientres 2008 presentó un ciclu sobre'l cuidu del mediu ambiente, ''Recursu natural'', na [[televisión pública]]. Presentó mientres el correr de 2011, ''Dicir del mio'', un programa destináu a concientizar sobre los derechos de la muyer, na canal [[Alcuentru (canal de televisión)|Alcuentru]]. En mayu de 2011, condució xunto a [[Mike Amigorena]], la edición númberu 41 de los [[premiu Martín Fierro]], na cadena El trece.<ref>{{Cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/487130/sociedad/natalia-oreiro-volveria-conducir-martin-fierro.html |títulu=Natalia Oreiro volvería conducir los Martín Fierro |fechaaccesu=16 de setiembre de 2015 |fecha=20 d'abril de 2012 |editorial=''La Gaceta''}}</ref> El 4 de xunetu de 2016 presentó en [[Punta del Este]], [[Uruguái]] la [[Premios Platino de 2016|3ª edición de los Premios Platino]] xunto a los actores [[Santiago Segura]] y [[Adal Ramones]]. El 22 de xunetu de 2017 conduz nuevamente los [[Premios Platino]] na [[Caja Mágica]], [[Madrid]], [[España]], esta vegada na so [[Premios Platino de 2017|4ª edición]] xunto al asonsañador español [[Carlos Latre]].<ref>{{Cita noticia |apellíu=Díaz |nome=Aroa |títulu=Natalia Oreiro y Carlos Latre, presentadores de los Premios Platino |url=http://teleprograma.diezminutos.es/telenovela/2017/xunu/natalia-oreiro-carlos-latre-premios-platino-2017-madrid |fecha=22 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2017 |periódicu=Diez Minutos }}</ref> == Filantropía == Natalia tamién se destacar por participar constantemente en distintes causes humanitaries. En 2005 realizó tres concierto benéficos pa les situaciones d'emerxencia como'l terremotu d'[[Haití]].<ref>{{Cita web |url=http://www.unicef.org/argentina/spanish/overview_21565.htm |títulu=Unicef Arxentina |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Unicef Arxentina''}}</ref> Nel 2007 sumar a la campaña contra la Caza Comercial de Ballenes de [[Greenpeace]] participando del spot que filmó convocando a una gran marcha azul poles ballenes.<ref>{{Cita web |url=http://www.greenpeace.org/argentina/es/noticias/natalia-oreiro-junto-con-green|títulu=Natalia Oreiro xunto con Greenpeace convoquen a marcha azul|fechaaccesu=8 d'avientu de 2017 |editorial=''Greenpeace''}}</ref> En 2011 [[Greenpeace]] llanzó xunto a Natalia una campaña en defensa de los montes nativos arxentinos, realizando una producción de semeyes desnuda y lluciendo el so avanzáu embaranzu onde se proyeutaron imáxenes de los montes sobre'l so cuerpu.<ref>{{Cita web |url=http://www.greenpeace.org/argentina/es/noticia/Natalia-Oreiro-embarazada-y-polos montes-nativos-junto-a-Greenpeace---/ |títulu=Natalia Oreiro embarazada y polos montes nativos |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Greenpeace'' }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://cadena3.com/contenido/2011/12/20/89665.asp |títulu=Embarazada d'ocho meses, Natalia Oreiro esnudar pa una campaña ecolóxica |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Cadena 3''}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://js.lagaceta.com.ar/nota/470436/natalia-oreiro-se-desnudu-pa-greenpeace.html?orixe=mlt |títulu=Natalia Oreiro se desnudu pa Greenpeace |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |fecha=21 d'avientu de 2011 |editorial=''Diariu La Gaceta'' }}</ref> Foi nomada madrina d'[[UNICEF]] en 2011, cola misión d'espublizar la situación de la infancia y promover los derechos de los neños, les neñes y adolescentes del Ríu de la Plata. Esi mesmu añu realizó la Gala de los años venti a beneficiu de Unicef. Los fondos recaldaos por esti eventu fueron destinaos a promover maternidaes segures y centraes na familia.<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.com/2011-08-01-64279-natalia-oreiro-madrina-de-gala-a-beneficiu-de-unicef/ |títulu=Natalia Oreiro madrina de gala a beneficiu |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Exitoina''}}</ref> En 2013 xunto a la mesma Unicef llanzó la campaña binacional “Dar de mamar ye dar lo meyor de vos” coles mires de xenerar concencia sobre los beneficios de la lactancia materna mientres los primeros dos años de vida del neñu.<ref>{{Cita web |url=http://nataliaoreiro.com/unicef/ |títulu=Natalia Oreiro pa Unicef |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Unicef'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402130143/http://nataliaoreiro.com/unicef/ |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 }}</ref> Dende hai más de 15 años ye madrina de la [[Fundación Peluffo Giguens]]. == Artística == === Inflúis === {{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|semeya1 =Fiona-Apple.jpg|anchu1 = 172|semeya2 =Sui generis (1974).jpg|anchu2 = 250|testu = [[Fiona Apple]] y [[Sui generis]] son dalgunos de los artistes qu'inspiraron a Natalia}} Ente los referentes artísticos de Oreiro atópense artistes tan variaos como [[Janis Joplin]], [[Pearl Jam]], [[Los Redondos]], [[Los Ramones]], [[Charly García]], [[Sumu]], [[Almendra]], [[Sui generis]], [[Los Pioyos]] y [[Fiona Apple]]. Con respetu a les grandes diferencies musicales ente los sos trabayos y les sos influencies declaró a la revista [[Rolling Stone (revista)|Rolling stone]]: {{cita|«Que yo faiga pop llatín nun quier dicir qu'a mi nun puedan gustame los Redonditos. Los roqueros grabaron un discu n'homenaxe a Sandro, y cuando yeren nuevos los qu'oyíen a Sandro yeren unos grases, ¿o non? Sandro yera popular. La música ye música (xube'l tonu). Yo puedo tener prioridá por daqué, pero non podes ser tan zarráu. Anque nun concordar col to gustu, daqué te puede atraer igual.<ref>{{Cita web |url=http://www.rollingstone.com.ar/585493 |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro en RollingStone |fechaaccesu=7 de marzu de 2015 |editorial=''Revista Rolling Stone'' |allugamientu=Arxentina}}</ref>}} === Crítica y legado === Natalia ye considerada una de les artistes llatinoamericanes más reconocíes nel mundu gracies a les sos telenoveles y cantares. Por cuenta de la so enorme popularidá internacional coles sos ficciones, aportó a considerada ''la reina de les telenoveles''.<ref>{{Cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-8543-2014-01-01.html |títulu=Muñeca y Brava |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu Página 12''}}</ref> En países como Rusia ya Israel, debíu al enorme ésitu de les sos telenoveles, munchos mozos empezaron a estudiar l'idioma español.<ref>{{Cita web |url=http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/traductora-natalia-oreiro-rusia-amamos.html |títulu=Traductora y fan de Natalia Oreiro: "En Rusia amar millones" |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Tv Show''}}</ref> A pesar de que munchos medios xulgaren negativamente el talentu vocal de Oreiro, asitiar nel ámbitu musical como una de les cantantes llatinoamericanes más esitoses y premiaes, según la uruguaya con mayor ventes de discos nel mundu. «Camudo Dolor», «Muerro d'amor», «El to venenu»,« Ríu de la plata», «Que digan lo que quieran», fueron ésitos indiscutidos a nivel internacional. El so ésitu musical devasó les llendes d'América Llatina, yá que llogró asitiase como "estrella del cantar" en países tan alloñaos d'Europa del este y Mediu Oriente.<ref>{{Cita web |url=http://vos.lavoz.com.ar/miraes-opuestes-natalia-oreiro-vuelve-cantar-0 |títulu=Miraes opuestes: Natalia Oreiro vuelve cantar |fechaaccesu=15 d'avientu de 2013 |editorial=''Diariu Vos'' }}</ref> Foi la primer llatinoamericana na hestoria en recibir un ''Gold Otto'' en Polonia y un ''Stopudovy hit'' en Rusia.<ref>{{Cita web |url=http://www.ritmolatinofm.com/empecipio/noticia/44.html |títulu=Ritmu Llatín TV: Natalia Oreiro |fechaaccesu=7 de marzu de 2015 |editorial=''Ritmu Llatín FM'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211018045624/http://www.ritmolatinofm.com/empecipio/noticia/44.html |fechaarchivu=2021-10-18 }}</ref> Sobre'l so tan cuestionáu ésitu musical, ''Celina Alberto'' del diariu ''la voz'' dixo: {{cita|«Inútil va ser querer entender qué tien el Que sí que sí pa llevala tan lloñe, o por qué l'estribillu d'El to venenu entiesta'l sentimientu de cierta mocedá curtida pelos iviernu más crueles. Nada vamos atopar na métrica de Cambéu dolor que nos ayudar a descifrar cómo se namoren los polacos. Lo de Oreiro pasa per otru llau, unu más cerca de los convencimientos y la verdá cola qu'ella interpreta'l personaxe que más-y gusta ser: cantante, con brenga, gúste-y a quien-y guste... Esa verdá d'artista ye la que tesciende y ella saber. Nun importa lo bona actriz que pueda aportar a, los premios que gane en cine o l'algame de los ésitos que-y habiliten la TV y les circunstancies. Cantar ye otra cosa, inesplicable, ayena a toa calificación. Cantar ye refundiase, esnudase y amosar les zones fráxiles, los nuedos invencibles, les torpeces. Un talentu estraño que cuando nun ye formosu vuélvese almirable.<ref>{{Cita web |url=http://vos.lavoz.com.ar/miraes-opuestes-natalia-oreiro-vuelve-cantar-0 |2= |títulu=Miraes opuestes: Natalia Oreiro vuelve cantar |fechaaccesu=31 de mayu de 2015 |apellíu=Alberto |nome=Celina |fecha=15 d'avientu de 2015 |editorial=''La voz'' |allugamientu=Arxentina }}</ref>}} En 2014 en Rusia foi nomada la tercera llatinoamericana más influyente en dichu país.<ref>{{Cita web |url=http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/traductora-natalia-oreiro-rusia-amamos.html |títulu=Traductora qu'ama a Natalia |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Tv show'' |allugamientu=Arxentina}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://la.rusiahoy.com/articles/2011/09/20/les_12_llatinoamericanes_mas_populares_en_rusia_12823.html |títulu=Les llatinoamericanes más populares en Rusia |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''La Rusia güei'' |ubicación=Rusia}}</ref> Pola gran venta internacional de les ficciones que protagonizó; ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca Brava]]'', ''[[Kachorra]]'' y ''[[Sos la mio vida]]'', llegó a convertise na actriz meyor paga d'Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com.ar/canales/tv/187/187622.html |títulu=Canales de Tv |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Terra'' |allugamientu=Arxentina}}</ref> En 2013 el diariu arxentín [[La Nación (Arxentina)|La Nación]], nomar como una de ''les 50 persones de mayor inspiración del mundu de les artes''.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1647866-la-nacion-escueye-a-les-50-persones-que nos inspiraron-en-2013 |títulu=La nación escueye a les 50 persones que nos inspiraron en 2013 |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu La nación'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> La so guapura, la so imaxe y estética llevar a ser considerada una de les muyeres llatinoamericanes más belles y sexys del mundu, quedando asitiada ente ''les 25 llatines más belles'', según la revista [[People n'Español]].<ref>{{Cita web |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3049 |títulu=Les 25 llatines más sexys |fechaaccesu=26 de marzu de 2015 |apellíu=Ferrari |nome=Soledad |editorial=''Revsita xente'' |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526214239/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3049 |fechaarchivu=2015-05-26 }}</ref> En 2012 foi coronada como embaxadora de la guapura arxentina, pola marca L'Oréal Paris.<ref>{{Cita web |url=http://entremujeres.clarin.com/guapura/estetica/natalia-oreiro-embaxadora-loreal_0_1334269315.html |títulu=Natalia Oreiro, la cara de L´Oreal |sitiuweb=[[Clarín (periódicu)|Clarín]] |allugamientu=Arxentina}}</ref> == Trabayos == === Cine === {|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe !style="background:#B0C4DE;" | Direutor ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- |1998 |''[[Un arxentín en New York|Un arxentín en Nueva York]]'' |Verónica de Ricci |[[Juan José Jusid]] | |- |2003 |''[[Cleopatra (película de 2003)|Cleopatra]]'' |Milagros (alies "Sandra") |[[Eduardo Mignogna]] | |- |2004 |''La guerra de los ximnasios'' |Actriz |[[Diego Lerman]] |Curtiumetraxe |- |2007 |''[[La peli]]'' |Lola Montero |Gustavo Postiglione | |- |2008 |''Les vides posibles'' |Marcia Miconi |[[Sandra Gugliotta]] |Nomada - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz de repartu |- |2009 |''[[Música n'espera]]'' |Paula Otero |[[Hernán Goldfrid]] |Nomada - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a [[Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz|Meyor actriz]]<br /> Nomada - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz |- |rowspan="2"|2010 |''[[Francia (película)|Francia]]'' |Cristina |[[Adrián Caetano]] | |- |''[[Miss Tacuarembó (película)|Miss Tacuarembó]]'' |Natalia 'Cristal' / Cándida López |[[Martín Sastre]] |Ganadora - [[Premios Iris (Uruguái)|Premiu Iris]] a Meyor actriz<br /> Ganadora - Asociación de críticos de cine del Uruguái a Meyor actriz |- |2011 |''[[La mio primer boda]]'' |Leonora Bellami |[[Ariel Winograd]] | |- |rowspan="2"|2012 |''La despidida'' |Actriz |Diego Suárez |Curtiumetraxe |- |''[[Infancia clandestina]]'' |Cristina (alies "Charo") |Benjamín Ávila |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz<br /> Ganadora - [[Premiu Sur]] a [[Premiu Sur a la meyor actriz|Meyor actriz]]<br /> Ganadora - Festival Internacional de Cine Fine Arts a Meyor actriz<br /> Ganadora - Premios Sol a Meyor actriz |- |2013 |''[[Wakolda]]'' |Eva |[[Lucía Puenzo]] |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - Premiu del [[Festival Unasur Cine]] a Meyor actriz<br /> Nomada - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz <br /> Nomada - [[Premios Platino]] a Meyor actriz |- |rowspan="3"|2014 |''Protocolu Celeste'' |rowspan="3"|Actriz |rowspan="3"|Martín Sastre |Curtiumetraxe |- |''100 años de cine arxentín'' |Curtiumetraxe |- |''Nasha Natasha'' |Documental |- |rowspan="2"|2016 |''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'' |[[Gilda (cantante)|Gilda]] |Lorena Muñoz |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz <br /> Nomada - [[Premios Platino]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - Premiu Platino del Públicu a Meyor Actriz <br /> |- |''[[Los postreros (película)|Los postreros]]'' |Dra. Ortega |Nicolás Puenzo | |- |rowspan="2"|2018 |''[[Re Lloca]]'' |Pilar |Martino Zaidelis | |- |''So los tos pies'' |Actriz |Cristián Bernard | |- |2019 |''So l'agua'' |Actriz |Alejandro Chomski | |- |} === Televisión === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe/rol ! style="background:#B0C4DE;" | Canal ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- |1993 |''[[El Show de Xuxa (Telefé)|El Show de Xuxa]]'' |Ella mesma |[[Telefe]] |Ganadora del concursu "Super Paquita" |- |rowspan="3"|1994 |rowspan="2"|''[[Alta comedia (programa de televisión)|Alta comedia]]'' |Margarita |rowspan="2"|[[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]] | |- |Florencia |Episodiu: "Eva Floriada" |- |''[[Aprender a volar (serie de televisión)|Aprender a volar]]'' |Mónica |[[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]] | |- |1994-1995 |''[[Inconquistable corazón]]'' |Victoria / Natalia |rowspan="4"|Canal 9 | |- |1995 |''[[Duce Ana]]'' |Verónica Iturbe Montalbán | |- |1996-1997 |''[[90 60 90 modelos]]'' |Lucía Peralta |Protagonista |- |1997-1998 |''[[Ricos y famosos]]'' |Valeria García Méndez |Protagonista |- |1998 |''Casablanca'' |Rosa |Telefe |Protagonista. Nun se llegó a emitir. Realizáronse 22 capítulos xunto a Leonardo Sbaraglia. |- |1998-1999 |''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'' |Milagros Espósito (alies "La Cholito") |rowspan="3"|Telefe |Protagonista. Nomada en dos causes al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de drama<br /> Ganadora del Premiu Viva como Meyor actriz de telenovela |- |2002 |''[[Kachorra]]'' |Antonia Guerrero (alies "Kachorra") / Rosario Achával |Protagonista. Nomada al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia<br /> Nomada al Premiu Inte como Meyor actriz |- |2004 |''[[El deséu (telenovela)|El deséu]]'' |Carmen |Protagonista |- |rowspan="2"|2005 |''[[Botinos (unitariu)|Botinos]]'' |René |Canal 13 |Episodiu: "Baillarina en rosa y verde" |- |''Al ritmu del tangu'' |Natalia Pasarella |Rusia |Protagonista. Miniserie rusa |- |2006-2007 |''[[Sos la mio vida]]'' |[[Esperanza Muñoz]] (alies "La Monita") |rowspan="2"|Canal 13 |Protagonista. Ganadora del [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia<br /> Nomada al [[Premios Clarín|Premiu Clarín]] como Actriz de comedia |- |2007 |''[[Patito feu (telenovela)|Patito feu]]'' |Patricia González |Participación especial en 2 capítulos |- |2008 |''[[Amanda O]]'' |Amanda O |[[América TV]] |Protagonista. Nomada al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia |- |2011 |''[[Cuando me sonris]]'' |Leonora |Telefe |Cameo |- |2012-2013 |''[[Lynch (serie de televisión)|Lynch]]'' |Isabel Reyes (alies "Mariana") |[[Fox+|Moviecity]] |Protagonista. País d'orixe: Colombia |- |2013-2014 |''[[Solamente vos]]'' |Aurora Andrés |Canal 13 |Ganadora del [[Premios Tato|Premiu Tato]] a l'Actriz en telecomedia/novela y del [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] a l'Actriz protagonista de ficción diaria/telecomedia |- |2015 |''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'' |Ánxeles Pellegrini/Ariana Mendoza |Telefe |Ganadora del [[Premiu Martín Fierro]] a l'Actriz protagonista de ficción diaria |- |} === Producción === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Canal ! style="background:#B0C4DE;" | Nota |- |2019 |¿? |Telefe |Debú como productora |- |2019 |¿? |[[Telefe]] | Productora |- |} === Conducción === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Canal |- |1998 |''[[Premiu Martín Fierro 1997|Premiu Martín Fierro]]'' |Telefe |- |2000 |Teen Choice Awards (versión llatinoamericana) |[[Fox (Llatinoamérica)|Fox]] |- |2002 |''[[XLIII Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Festival de Viña del Mar]] |[[Canal 13 (Chile)|Canal 13 de Chile]] |- |2003 |Premios INTE (Miami) | |- |2008 |''Recursu natural'' |[[Televisión Pública Arxentina|Canal 7]] |- |2008-2009-2010-2013-2014-2015 |''[[Un sol pa los mozos]]'' |Canal 13 |- |2010 |''Dicir de mi'' |[[Alcuentru (canal de televisión)|Canal Atopo]] |- |2011 |''[[Premiu Martín Fierro 2010|Premiu Martín Fierro]]'' |Canal 13 |- |2016 |''38° Festival de Cine Internacional de Moscú'' |[[Rusia]] |- |2016 |''[[Premios Platino de 2016|Premios Platino]]'' |[[TNT (canal de televisión)|TNT]] |- |2017 |''[[Premios Platino de 2017|Premios Platino]]'' |[[TNT (canal de televisión)|TNT]] |} === Teatru === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe !style="background:#B0C4DE;" | Organización |- |1996 |''Butterflies Are Free'' |Jill | |- |2004 |''Rayuela, Homenaxe a Julio Cortazar'' | |Direutor Luis Luque |- |rowspan="2"|2007 |''Muyeres pola identidá'' | |[[Teatru pola Identidá]] |- |''Masculín singular'' | |Teatrísimo |- |} == Discografía == {{AP|Discografía de Natalia Oreiro}} === Álbumes d'estudiu === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !scope="col" rowspan="2"| Títulu !scope="col" rowspan="2"| Detalles |- | |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Natalia Oreiro (album)|Natalia Oreiro]]''' | * Publicáu: 24 d'ochobre de 1998 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[El to venenu]]''' | * Publicáu: 8 d'agostu de 2000 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Turmalina (album)|Turmalina]]''' | * Publicáu: 1 de xunu de 2002 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Gilda, nun peno d'esti amor (Banda de Soníu)|Gilda, nun peno d'esti amor]]''' | * Publicáu: 15 de setiembre de 2016 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]] |} == Xires == {| {{tablaguapa}} !Añu !Xira !Nᵘ de conciertos |- |2000-2002 |El to venenu Tour |35 conciertos |- |2003 |[[Tourmalina 2003]] |10 conciertos |- |2005 |Tahití, Haití Tour 2005 |3 conciertos |- |2012 |Festival Super Discoteca de los 90', San Petersburgu, Rusia |1 conciertu |- |2013 |Tour Hits 2013 |4 conciertos |- |2014 |Festival Super Discoteca de los 90', Moscú, Rusia |1 conciertu |- |2014 |Nasha Natasha Tour 2014 |16 conciertos |- |2015 |Festival Super Discoteca de los 90', San Petersburgu, Rusia |1 conciertu |- |2016 |Festival Super Discoteca de los 90', Olimpiysky, Rusia |1 conciertu |- |2016-2017 |Cumbia & Hits Tour |10 conciertos |- |2017 |Parque Camet (Mar del Plata), Festival de Peñes de Villa María, Antroxu de Lincoln, Fiesta Plop, Fiesta del Mate (San José) |5 conciertos |} == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Natalia Oreiro}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == * [http://www.nataliaoreiro.com] – Sitiu web oficial de Natalia Oreiro. * [https://www.vk.com/nataliaoreiro] – Cuenta oficial [[Vk]] * [https://www.youtube.com/user/OreiroVEVO/videos/ NataliaOreiroVEVO] – Cuenta oficial [[YouTube]]. {{commonscat|Natalia Oreiro}} {{NF|1977||Oreiro, Natalia}} {{Tradubot|Natalia Oreiro}} [[Categoría:Actores y actrices d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices d'Uruguái]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes de pop d'Arxentina]] [[Categoría:Cantantes d'Arxentina]] [[Categoría:Cantantes d'Uruguái]] [[Categoría:Diseñadores d'Arxentina]] [[Categoría:Diseñadores d'Uruguái]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Arxentina]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Uruguái]] [[Categoría:Modelos d'Arxentina]] [[Categoría:Modelos d'Uruguái]] [[Categoría:Festival de Viña del Mar]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] ouc0vmc0qmiptrpjj2mfq253vpxmw1v 4499339 4499338 2026-06-08T04:09:46Z Limotecariu 735 4499339 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Natalia Marisa Oreiro Iglesias''' {{nym}} ye una [[actriz]], [[cantante]], [[diseñadora]], [[empresaria]], [[presentadora]], [[Modelu (moda)|modelu]] [[Uruguái|uruguaya]] y [[Embaxadores de bona voluntá de Unicef#Embaxadores internacionales|embaxadora de bona voluntá]] d'[[UNICEF]] nel Ríu de la Plata. Dempués de realizar apaiciones n'anuncios publicitarios mientres el so preadolescencia, Oreiro camudar a [[Arxentina]] en 1994 pa siguir cola so carrera. A los sos 15 años, Natalia decidió presentase nun concursu pa ser paquita de Xuxa y Oreiro consiguió ganar el títulu de Súper Paquita y como premiu recibió un autu cero quilómetros, que lo vendió pa camudase a Arxentina. Los sos trabayos más notables inclúin les telenoveles ''[[90 60 90 Modelos]]'' (1996-1997), ''[[Ricos y famosos]]'' (1997), ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'' (1998-99), ''[[Kachorra]]'' (2002), ''[[Sos la mio vida]]'' (2006-07) y ''[[Solamente vos]]'' (2013-14).<ref>{{Cita web |url=http://www.viajeauruguay.com/cultura/l'actriz-y-cantante-natalia-oreiro.php |títulu=L'actriz y cantante Natalia Oreiro |editorial=''ViajeaUurguay'' }}</ref> Pol ésitu internacional collecháu con elles, empezó a ser considerada «La Reina de les telenoveles»,<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1453280-formular-secreta-de-la reina-de-la telenovela |títulu=La fórmula secreta de la reina de la telenovela |fechaaccesu=13 de febreru de 2015 |apellíu=Trzenko |nome=Natalia |fecha=3 de marzu de 2012 |editorial=La Nación }}</ref> dando pasu a la denominada ''Oreiromanía''.<ref>{{Cita web |url=http://stiri.apropotv.ro/life-style/7-ani-de-telenovele-fenomen-2140638 |títulu=7 años de telenoveles fenómeno |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2015 |fecha=31 de xineru de 2015 |editorial=''www.apropotv.com'' |ubicación=Rumanía}}</ref> Los sos trabayos en cine más reconocíos son les películes ''[[Un arxentín en New York]]'', ''[[Música n'espera]]'', ''[[La mio primer boda]]'', ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'' y les preseleccionaes al [[Premiu Óscar|Óscar]] ''[[Infancia clandestina]]'' y ''[[Wakolda]].<ref>{{Cita web |url=http://www.cinenacional.com/persona/natalia-oreiro |títulu=Natalia Oreiro Cine nacional |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lahiguera.net/cinemania/actores/natalia_oreiro/ |títulu=Natalia Oreiro Cine manía |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref> De la mesma desenvolvió una carrera musical como solista na cual grabó cuatro discos d'estudiu con altes ventes a nivel nacional ya internacional. Lleva más de 10 millones de discos vendíos en tol mundu. Los sos mayores ésitos musicales inclúin temes como «Que sí, que sí», «Camudo dolor», «Muerro d'amor», «El to venenu», «Ríu de la Plata», «Como te escaezo», «Cuesta arriba, cuesta abaxo», «Que digan lo que quieran», y «Toos mírenme ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20130907/Natalia-Oreiro-vuelve-probar-suerte-universo-musical-espectaculos15.htm |títulu=Natalia Oreiro vuelve probar suerte nel universu musical |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu'l Día'' }}</ref> Amás, nel añu 2001 foi coronada como reina del Festival de [[Viña del Mar]] en Chile. Esi mesmu añu institucionalizóse la inmersión de la Reina na piscina del [[Hotel O'Higgins]] una vegada coronada como tal. La primera en realizalo foi Natalia Oreiro, qu'amás participó como [[xuráu]] de la competencia internacional d'aquella edición.<ref>{{Cita web |url=http://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/notes-espectaculos-tv/2017/02/24/los-10-piscinazos-mas-sensuales-de-les reines-de-vina.shtml |títulu=Los 10 piscinazos más sensuales de les Reines de Viña |fechaaccesu=24 de xunetu de 2017 |editorial=''Biobiochile'' }}</ref> Otres ocupaciones de Oreiro inclúin ser [[Diseñu de moda|diseñadora]], [[empresaria]], [[modelu (persona)|modelu]] y [[Presentador de televisión presentadora]]. Ye propietaria, xunto a la so hermana, de la marca de ropa ''Les Oreiro''.<ref>{{Cita web |url=http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/natalia-oreiro/9693.html |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Revista Pa ti'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170803020140/http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/natalia-oreiro/9693.html |fechaarchivu=2017-08-03 }}</ref> Otru datu de Natalia, ye qu'en 1992 participó del concursu de guapura Miss Hawaiian Tropic Internacional, que se llevó a cabu nos Estaos Xuníos, onde representó a Uruguái.<ref>{{Cita web |url=http://sweetly-naty.blog.hu/page/36 | títulu=Miss Hawaiian Tropic Internacional |fechaaccesu=23 d'avientu de 2017 |editorial=''Miss Hawaiian Tropic Internacional'' }}</ref> Pola so personificación de Milagros Espósito en ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'', Oreiro foi nomada a los [[Premiu Martín Fierro]] como meyor actriz de novela consecutivamente en 1998 y 1999. Tamién foi nomada y llogró dellos premios pola so actuación como «la Monita» en ''[[Sos la mio vida]]'', incluyendo un [[Martín Fierro]] a la meyor actriz de comedia. Poles sos actuaciones como «Aurora Andrés» en ''[[Solamente vos]]'' y como «Ánxeles y Ariana» en ''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'', llogró tamién otros [[Premiu Martín Fierro]] como meyor actriz. Ente otros premios como actriz llogró un [[Premios Tato|Tato]], dos ''VIVA'' n'[[Israel]], un ''Gold Otto'' en [[Polonia]] y [[República Checa]] y un ''Story award'' n'[[Hungría]]. Poles sos actuaciones en cine recibió tres premios [[Cóndor de Plata]], dos [[premios Sur]], un premiu del ''[[Festival Unasur Cine|Festival Unasur]]'' y unu nel ''Festival Internacional de Cine Fine Arts''. Ganó'l [[Premios Platino|Premiu Platino]] del Públicu al Cine Iberoamericanu en Madrid, pol so papel en ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]''. Como cantante recibió los gallardones de ''Reina'' del [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]] en [[Chile]], el Premiu ''Gavilueta de Plata'' en [[Chile]], ''Stopudovy hit'' en [[Rusia]], Premios ''Oriental Awards'' y aportó a nomada a los [[MTV Video Music Awards]] y a los [[Grammy Llatinos]], ente otros.<ref>{{Cita web |url=http://www.cmtv.com.ar/biografia/show.php?bnid=226 |títulu=Biografía de Natalia Oreiro |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''CMTV''}}</ref> == Biografía == Nació'l 19 de mayu de 1977 nel barriu del [[Villa del Cuetu|Cuetu]], [[Montevidéu]], [[Uruguái]]. Depués cola so familia treslladar a [[Madrid]], [[España]], onde vivió dos años, pa depués tornar al so país. A los ocho años empezó a estudiar teatru en Montevideo y a los dolce empezó nel mundu de la publicidá. Dende los 16 años mora en [[Buenos Aires]], [[Arxentina]], onde realizó tola so carrera, llogrando ser reconocida n'América y Europa. Tamién solicitó tramitar la so ciudadanía, ensin perder la uruguaya,<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.com/natalia-oreiro-soi-uruguaya-hasta-la-nuerte/ |títulu=La mesma Oreiro esclaria que sumaría la nacionalidá arxentina pero namái ensin perder la uruguaya |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Exitoina'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101010104105/http://exitoina.com/natalia-oreiro-soi-uruguaya-hasta-la-medula/ |fechaarchivu=10 d'ochobre de 2010 }}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/100930/lault-518644/mirador/-Yo-amo-a-el mio-país-Soi-uruguaya-hasta-el migollu-/ |títulu=Oreiro esclaria nel diariu El País que sumaría la nacionalidá arxentina ensin perder la uruguaya. |fechaaccesu=4 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu El país'' }}</ref> pa sumala a la [[España|española]], cola cual yá cuntaba. En 1996, cuando s'atopaba actuando na telenovela ''90–60-90'', un matrimoniu uruguayu creyó que la so fía apropiada mientres la dictadura d'esi país yera Oreiro. Ella llegó a faese dos analís d'ADN, que dieron negativos, sicasí'l casu llegó a tener una fuerte esposición mediática por esi entós.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/cultura/1064689-natalia-oreiro-reclamada-como-fía-sumida-en-dictadura |títulu=Natalia Oreiro reclamada como fía sumida en dictadura |fechaaccesu=4 de marzu de 2015}}</ref> Caltuvo una rellación, mientres 5 años, col actor [[Pablo Echarri]] pero tres constantes separaciones y reconciliaciones finalmente acabaron dixebrándose. N'unu de los sos distanciamientos col actor, nel añu 1998 l'actriz foi venceyada sentimentalmente col músicu [[Iván Noble]], entós daquella líder de la banda de rock arxentina [[Caballeros de la quema]]. Nel añu 2001 empecipió una rellación con [[Ricardo Mollo]], líder de la banda de [[rock arxentín]]: ''[[Estremaos]]'', con quien se casó de callao en xineru del añu 2002, en [[Brasil]] nuna llocalidá allugada a 400 quilómetros de [[Recife]].<ref>{{Cita web |url=http://www.entelchile.net/secciones/entretencion/gente/boda-natalia.htm |títulu=La boda secreta de Natalia Oreiro |fechaaccesu=5 de setiembre de 2015 |editorial=EntelChile |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924001048/http://www.entelchile.net/secciones/entretencion/gente/boda-natalia.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> El 26 de xineru de 2012 nació por cesárea nel sanatoriu Los Arcos nel [[Palermo (Buenos Aires)|barriu de Palermo]] de la ciudá de [[Buenos Aires]], l'únicu fíu de Oreiro, un varón llamáu Merlín Atahualpa Mollo Oreiro. Sobre la decisión de que naciera n'Arxentina, ella espresó: {{cita|«Vivu n'Arxentina, tengo la mio vida n'Arxentina, quiero que sía arxentín. Va ser d'El Ríu de la Plata igual, como yo».<ref>{{Cita web |url=http://www.26noticias.com.ar/natalia-oreiro-foi-mama-y-merlin-vio-la lluz-146326.html |títulu=Natalia Oreiro foi ma y Merlín vio la lluz |fechaaccesu=26 de xineru de 2012 |editor=26noticias.com.ar |allugamientu=Bs. As.}}</ref>}} Según la mesma actriz esclarió,<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/120126/ultmo-620990/ultimomomento/nacio-el fíu-de-natalia-oreiro/ |títulu=Nació'l fíu de Natalia Oreiro. |fechaaccesu=27 de xineru de 2012 |editor=El País Dixital |allugamientu=Montevideo. }}</ref> la eleición de los nomes fueron por voluntá de Ricardo Mollo, pos la sigla «MAM» encuádrase dientro de la so tradición familiar, en concordanza colos sos dos fíes: Martina Aldabel y María Azul.<ref>{{Cita web |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=13406 |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Revista Gente |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402193159/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=13406 |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> == Carrera == === 1989-1997: entamos artísticos === La so carrera empezó n'Uruguái, a la edá de doce años, como [[modelu (moda)|modelu]] para más de 30&nbsp;comerciales publicitarios, de marques como [[Coca Cola]], [[Pepsi]], o [[Johnson & Johnson]]. Depués ganó un concursu pa integrar el repartu de ''paquitas'' (animadores y asistentes) de la versión llatinoamericana del programa infantil brasilanu ''[[Xuxa|El Show de Xuxa]]'' conducíu pola mesma brasilana, tresformándose asina en "la súper paquita". Robló contratu con "Xuxa Producciones Internacional" pa representar a la diva brasilana en países llatinoamericanos y ganó un autu cero quilómetros.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |títulu=La muñeca rusa. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Diariu Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090201200758/http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |fechaarchivu=2009-02-01 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.elintransigente.com/notes/2013/7/21/inedito-video-natalia-oreiro-como-paquita-xuxa-194852.asp |títulu=Inéditu video de Natalia Oreiro como paquita de Xuxa. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=L'intransixente}}</ref> A los 16 años, instalar na ciudá de [[Buenos Aires]], onde empecipió la so carrera como actriz n'Arxentina; actuó primero n'anuncios de televisión. Siguió con bolos en ''[[Alta comedia]]'' y ''[[Aprender a volar (serie de televisión)|Aprender a volar]]''.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1997/10/28/c-00601b.htm |títulu="Al mio interésame ser comercial". |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Diariu Clarín }}</ref> Depués llogró pequeños personaxes en telenoveles como ''[[Inconquistable corazón]]'' y ''[[Duce Ana]]'', dambes emitíes pola cadena de televisión [[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]].<ref>{{Cita web |url=http://www.latvnosdomina.com.ar/noticias/val/20392/natalia-oreiro-recuerda-los sos-entamos-en-la-actuacion-nun quixi-ser-solo-una-chica-carismatica.html |títulu=Natalia Oreiro recuerda los sos entamos na actuación "Nun quixi ser solo una moza carismática". |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=La tv apodéranos}}</ref> En 1996 interpretó a Lucía na telenovela ''[[90 60 90 Modelos]]'' protagonizada por [[Raúl Taibo]] y [[Silvia Kutika]],<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/61304-la-nueva-generacion |títulu=La nueva xeneración. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161119182239/http://www.lanacion.com.ar/61304-la-nueva-generacion |fechaarchivu=2016-11-19 }}</ref> y actuó na obra de teatru ''[[Butterflies Are Free]]'' de ''Leonard Gershe'', marcando'l so debú teatral.<ref>{{Cita web |url=http://www.parati.com.ar/lo-nuevo/personajes/la muyer-maravía/3229.html |títulu=Lo nuevo, la muyer maravía |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Revista Pa ti}}</ref> Al añu siguiente, en 1997, llogró'l so primer papel protagonista na telenovela ''[[Ricos y famosos]]'' xunto a [[Diego Ramos]] en [[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]] y so producción d'[[Alejandro Romay]].<ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com/especiales/grammylatino2001/bio_nataliaoreiro.html |títulu=Grammy Llatín 2001. |fechaaccesu=5 de marzu de 2015 |editor=Terra}}</ref> === 1998-1999: Internacionalización con ''Natalia Oreiro'' y ''Muñeca Brava'' === [[Ficheru:Natalia Oreiro.jpg|160px|left|thumb|Natalia en Cannes, 2007.]] En 1998 protagonizó'l so primer llargumetraxe ''[[Un arxentín en New York]]'', xunto a [[Guillermo Francella]], película que supero'l millón y mediu d'espectadores.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/90654-made-in-nueva-york |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160513031519/http://www.lanacion.com.ar/90654-made-in-nueva-york |fechaarchivu=2016-05-13 }}</ref> Tamién empezó a dedicase a la música [[pop]], primero grabando'l cantar «Que sí, que sí», tema principal de la película que protagonizó, y depués llanzando en xunetu d'esi mesmu añu'l so discu debú que llevó'l so nome, ''[[Natalia Oreiro (álbum)|Natalia Oreiro]]''. D'esti álbum esprendióse como primer senciellu «Del to amor», coronándose como un de los cantares más escuchaos de 1998 en Suramérica. Na primer selmana vendiéronse 60.000 unidaes del discu, solo n'Arxentina. Llegó a vender 400,000 discos en dichu país. Otros 200.000 n'América Llatina. N'España 300.000 copies y n'otros países europeos vendiéronse cerca de 700.000. Na República Checa 85.000 copies y en Polonia 150.000, llogrando asina 10 vegaes el discu de platín. Sumando hasta la fecha más de 1.600.000 discos vendíos y llogrando discu de diamante.<ref>http://www.todomusica.org/natalia_oreiro/</ref> A fines de 1998 y mientres el correr de 1999 protagonizó la telenovela ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca Brava]]'', interpretando a Milagros, la "''Cholito''", una mucama güérfana que se namora d'un millonariu, interpretáu por [[Facundo Arana]]. Foi emitida pola cadena de televisión [[Telefe]]; tamién foi emitida en más de 80 países, de toa [[América]], y n'otros tan alloñaos como [[Rusia]], [[República Checa]], [[Rumanía]], [[Polonia]], [[Israel]], ente otros. Nestos países llogró tener niveles d'audiencia bien altos, polo que Natalia empezó a ser mentada como ''la reina de les telenoveles''.<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/Solamente-Rusia-Polonia_0_987501371.html</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/118225-oreiro-con-muneca-pa-la telenovela</ref><ref>http://hoycinema.abc.es/noticias-cine/20070924/onda6-estrena-telenovela-muneca-152759.html</ref><ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-8543-2013-12-27.html</ref> Oreiro foi nomada como meyor actriz, mientres dos años consecutivos nos [[Premiu Martín Fierro]], anque ensin consiguir la estauína.<ref>http://www.pagina12.com.ar/1999/99-06/99-06-21/pag19.htm</ref><ref>http://www.elintransigente.com/notes/2012/12/4/natalia-oreiro-una-verdadera-muneca-brava-canta-rio-plata-159655.asp</ref> Muñeca brava tuvo como cortina musical el cantar «Camudo dolor» interpretada por Natalia, ya incluyíu nel so primer discu debú, y utilizáu como segundu senciellu del mesmu. Convertir nel so primer ésitu musical internacional, y nunu de los cantares de telenoveles llatines más recordaes de tolos tiempos.<ref>http://archivo.losandes.com.ar/notas/2012/8/9/cantares-recordaos-telenoveles-arxentines-659885.asp</ref> El tercer y postreru senciellu del álbum foi «Muerro d'amor», siendo utilizáu na mesma novela como tema principal de la pareya protagonista de Oreiro y Arana. === 2000-2005: ''El to venenu'', ''Turmalina'' y ''Kachorra'' === Nel añu 2000, presentó'l so segundu discu: ''El to Venenu''.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2000/08/06/c-00701.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161011171903/http://edant.clarin.com/diario/2000/08/06/c-00701.htm |fechaarchivu=2016-10-11 }}</ref> Mientres esi añu, dedicar a presentar el so discu nel [[Gran Rex]],<ref>http://www.lanacion.com.ar/37121-oreiro-el-debut-menos-sonáu</ref> y a realizar una xira mundial que tomó numberosos países d'[[América]], [[Europa]] y [[Oriente Mediu]]. El so primer senciellu foi «El to venenu» siendo'l cantar más esitosu del discu y de tola so carrera musical. El segundu senciellu foi «Ríu de La Plata» y el terceru y últimu «Cómo te escaezo», que'l so video clip foi rodáu nel Castiellu de Bran en [[Rumanía]]. Por esti álbum foi nomada a un ''[[Grammy|Grammy Llatín]]'' y a los premios [[MTV Video Music Awards]], siendo la primera uruguaya na hestoria nomada a dichos premios.<ref>{{Cita web |url=http://www.eltiempo.com.ec/noticias-cuenca/32600-nia-as-quieren-actuar-junto-a-natalia-oreiro/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924000020/http://www.eltiempo.com.ec/noticias-cuenca/32600-nia-as-quieren-actuar-junto-a-natalia-oreiro/ |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> “El to venenu” foi un ésitu comercial en ventes, coronándose como'l discu más vendíu en tola so carrera. L'álbum vendió 600.000 copies n'Arxentina, 800.000 n'España, 1.500.000 nel restu d'Europa, 500.000 n'Asia y 250.000 en Llatinoamérica, llogrando 20 discos de Platín. Y sumando un total de 3.650.000 copies, llogrando llograr el discu de diamante.<ref>http://www.terra.com.ar/canales/pop/4/4310.html</ref><ref>http://www.radio.cz/es/robla/cultura/actriz-y-cantante-uruguaya-natalia-oreiro-collecha-exitos-con-el to-venenu</ref><ref>http://www.losandes.com.ar/notas/2000/12/16/estilu-2478.asp</ref><ref>http://www.terra.com.ar/especiales/oreiro/biografia.shtml</ref> [[Ficheru:Martinsastre nataliaoreiro avantmisst.jpg|thumb|180px|Natalia xunto al direutor de cine [[Martín Sastre]]]] En 2001 presentóse con muncho ésitu nel [[Festival de Viña del Mar]], onde tamién foi escoyida con una gran diferencia como la [[Reina del Festival de Viña del Mar|reina del certame]].<ref>{{Cita web |url=http://www4.terra.com.ar/canales/musica/12/12789.html |títulu=La reina llámase Natalia Oreiro |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305011013/http://www.terra.com.ar/canales/musica/12/12789.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> Esto reflexa la so popularidá en Chile, motivu pol cual tornó al añu siguiente como parte del show y como presentadora del festival. Amás cantó a dúu con [[Raffaella Carrá]] n'[[Italia]], participando d'unu de los discos de grandes ésitos de Raffaella.<ref>http://www.infobae.com/2005/09/13/210184-rafaella-carra-vuelve-cantar-la-argentina</ref> En 2002 volvió a la televisión como protagonista de la telenovela ''[[Kachorra]]'' xunto a [[Pablo Rago]], nes tardes de [[Telefe]] y so producción de [[RGB Entertainment|RGB]]. La telenovela significó otru ésitu na carrera de Oreiro, siendo emitida en más de 50 países.<ref>http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2002/05/21/pantallayescenarios/PAN-02.html</ref> Esi mesmu añu llanzó'l so tercer material discográfico, [[Turmalina]], col cual entamó una nueva xira internacional por [[Llatinoamericana]], [[Europa]] y [[Asia]].<ref>http://www.losandes.com.ar/notas/2002/5/25/estilu-40888.asp</ref> L'álbum tuvo un llanzamientu simultáneu n'Arxentina, Chile, Uruguái, República Checa, Rusia, Hungría, Grecia, Rumanía, Israel y Corea algamando'l puestu númberu unu en países como Arxentina y República Checa, vendiendo cerca de 200.000 copies n'Arxentina, 150.000 copies n'España, 450.000 copies n'Europa y más de 1.000.000 de copies n'Asia, llogrando 10 discos de platín. Sumando 1.800.000 copies vendíes d'esti álbum en tol mundu, llogró'l discu de diamante. D'esti discu esprendieron los ésitos «Cuesta arriba, cuesta abaxo», que foi utilizáu como cortina musical de ''Kachorra'', y depués «Que digan lo que quieran».<ref>http://www.cooperativa.cl/noticias/cultura/natalia-oreiro-llogra-exito-con-su-discu-y-telenovela/2002-08-11/103300.html</ref> En [[Rusia]] dio 30 conciertos mientres l'añu 2003, cada unu de los cualos axuntó alredor de 12&nbsp;000&nbsp;persones.<ref>"En 2003 fixo 30 conciertos pel interior de Rusia, onde recibió los aplausos de 12.000 persones, permediu, en cada show." - [http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm Natalia Oreiro: ensalada rusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201200758/http://www.clarin.com/diario/2005/09/11/sociedad/s-1050638.htm |date=2009-02-01 }}</ref> Tamién realizó conciertos n'[[Uruguái]], [[Israel]], [[Puertu Ricu]], [[Rumanía]], [[República Checa]], [[España]], [[Hungría]], [[Eslovaquia]], [[Costa Rica]] y [[Filipines]].<ref>http://www.terra.com.ar/canales/pop/5/5598.html</ref> Una vegada remataes les xires, Oreiro volvió al cine de la mano d'[[Eduardo Mignogna]]. La película titulóse ''[[Cleopatra (película de 2003)|Cleopatra]]'' y la mesma tamién tuvo protagonizada por [[Leonardo Sbaraglia]] y [[Norma Aleandro]].<ref>{{Cita web |url=http://historico.elpais.com.uy/02/09/26/pespec_13018.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094344/http://historico.elpais.com.uy/02/09/26/pespec_13018.asp |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref><ref>http://www.lahiguera.net/cinemania/pelicula/1036/</ref> Depués protagonizó ''[[El deséu (telenovela)|El deséu]]'' nel añu 2004. El programa foi tresmitíu pola canal Telefe. Foi'l so primer papel dramáticu nuna telenovela, pero la ficción nun tuvo los resultaos d'audiencia esperaos.<ref>http://www.lanacion.com.ar/608848-natalia-oreiro-la llei-del deséu</ref> Un añu dempués, treslladar a [[Rusia]] por dos meses, col fin de grabar la teleserie "Al Ritmu del Tango". Más tarde, entamó la xira ''Tahití 2005'', realizando conciertos n'Arreya y Henfrasa, y más tarde presentóse na [[Polinesia]].<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2005/03/15/espectaculos/c-938795.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424074928/http://edant.clarin.com/diario/2005/03/15/espectaculos/c-938795.htm |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref><ref>http://www.infobae.com/2006/01/26/235035-la-invasion-natalia-oreiro</ref> Al so regresu a l'Arxentina participó como protagonista d'unu de los episodios del unitariu [[Botinos (unitariu)|Botinos]].<ref>{{Cita web |url=http://historico.elpais.com.uy/05/04/13/pespec_147579.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094412/http://historico.elpais.com.uy/05/04/13/pespec_147579.asp |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> === 2006-2011: Torna a les telenoveles con ''Sos la mio vida'' === Nel añu 2006 volvió trabayar con [[Facundo Arana]], como protagonista de la telecomedia ''[[Sos la mio vida]]'',<ref>http://www.lanacion.com.ar/773058-bon-empiezu-pa-sos-la mio-vida</ref><ref>http://www.terra.com.ar/canales/tv/129/129327.html</ref> qu'algamó altos niveles d'índiz d'audiencia nel horariu de les nueve de la nueche, coronándose como la ficción arxentina de mayor índiz d'audiencia del añu.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2007/01/11/espectaculos/c-01101.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303215301/http://edant.clarin.com/diario/2007/01/11/espectaculos/c-01101.htm |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/799053-el-rating-esta-con-sos-la mio-vida</ref> Esta telenovela foi tresmitida en distintes cadenes televisives de más de 52 países, ente los cualos puede numberase a [[Rumanía]], [[Rusia]], [[Grecia]], [[Bélxica]], [[Turquía]], [[Eslovaquia]], [[República Checa]], [[Hungría]], [[Méxicu]], [[Chile]], [[Paraguái]], [[El Salvador]], [[Uruguái]], [[Venezuela]], [[Puertu Ricu]], [[Ecuador]], [[Panamá]], [[Polonia]], [[Israel]], [[Colombia]], [[Estaos Xuníos]] ente otros, convirtiéndose na segunda telenovela de Natalia (detrás de ''Muñeca Brava'') más esitosa internacionalmente en tola so carrera.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2007/03/21/espectaculos/c-01384313.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303235208/http://edant.clarin.com/diario/2007/03/21/espectaculos/c-01384313.htm |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> El programa cuntó cola tema "''Corazón Valiente''" de [[Gilda (cantante)|Gilda]], interpretáu pola mesma Oreiro y producíu pol vilbu de la cantante tropical,<ref>{{Cita web |url=http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=232324&IdxSeccion=100743 |títulu=Infobae - Natalia Oreiro homenajerá a Gilda |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080212001308/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=232324&IdxSeccion=100743 |fechaarchivu=2008-02-12 }}</ref> como cortina musical. Al añu siguiente, recibió un [[Premiu Martín Fierro]] nel rubro "Meyor actriz protagonista de comedia", pola so actuación na mesma. Amás, inclusive a pesar del trabayu implicáu en dichu programa, participó na ciudá de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]] de la filmación de la película ''La Peli''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070603070601/http://www.caras.uol.com.ar/edicion_1283/nota_03.htm Natalia Oreiro filmó en Rosario cola fiel compañía del so home]</ref> Mientres l'añu 2007 participó como actriz convidada en dellos episodios de la telenovela infantil ''[[Patito feu (telenovela)|Patito feu]]''.<ref>http://www.haceinstantes.net/2007/07/la vuelta-de-natalia-oreiro.html</ref> [[Ficheru:Amanda O logo.JPG|thumb|left|Amanda O, logo de telenovela protagonizada por Oreiro en 2008.]] En 2008 robló contratu con ''Dori Media Group'' pa protagonizar ''[[Amanda O]]'', una telenovela interactiva producida pa Internet, escrita por [[Erika Halvorsen]], [[Celina Amadeo]] y [[Daniel Dalmaroni]]. Pa ella grabó como cortina musical, la tema "''Amando, a Amanda O"''.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/07/24/espectaculos/c-00501.htm |títulu=La Monita yá ye Amanda |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216233148/http://www.clarin.com/diario/2008/07/24/espectaculos/c-00501.htm |fechaarchivu=2008-12-16 }}</ref> En [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]] presentó'l programa ''Recursu natural'', ciclu dedicáu a temes ecolóxiques y al cuidu del mediu ambiente.<ref>{{Cita web |url=http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=272214 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214554/http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=272214 |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> En cine coprotagoniza el filme ''Les vides posibles'', xunto a [[Germán Palacios]] y [[Ana Celentano]].<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2008/02/01/espectaculos/c-01011.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304095729/http://edant.clarin.com/diario/2008/02/01/espectaculos/c-01011.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Llogrando, pola so interpretación dramática, la so primer nominación a los premios [[Cóndor de Plata]] como ''actriz de repartu en drama''. En 2009 protagonizó xunto a [[Diego Peretti]], ''[[Música n'espera]]'',<ref>http://edant.clarin.com/suplemento/mujer/2009/05/30/m-01928976.htm</ref> na qu'interpretó a una madre soltera. Volvió compartir escenes cola primer actriz [[Norma Aleandro]]. La película estrenar en Buenos Aires en marzu del 2009 y foi vista por 235&nbsp;000&nbsp;espectadores. Mientres esi mesmu añu, percorrió diversos festivales internacionales de cine presentando'l filme empobináu por [[Adrián Caetano]] y que protagonizó, ''Francia''.<ref>http://www.elargentino.com/nota-94718-La-pelicula-Francia-con-Natalia-Oreiro-estrénase-esti xueves.html</ref> L'actriz y el direutor acompañaron a la película en San Sebastián,<ref>http://www.sansebastianfestival.com/es/pelicula.php?anu=2009&codigo=570362</ref> Festival Internacional de Cine de Brasilia, Festival Internacional de Cine de Mar del Plata,<ref>http://www.diarioelatlantico.com/diario/2009/11/07/4000-el cine-del-mundo-junto-al mar.html</ref> y Festival Internacional de Cine de Punta del Este,<ref>http://www.cinepunta.com.uy/uc_90_1.html</ref> ente otros. Nel 2010 protagonizó la película ''[[Miss Tacuarembó (película)|Miss Tacuarembó]]'',<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/cine/vida-sueno_0_298770272.html</ref> una comedia musical, que foi coproducción ente Uruguái, Arxentina y España. El repartu tamién tuvo conformáu por [[Mike Amigorena]] y [[Rossy de Palma]].<ref>{{Cita web |url=http://www.todaslascriticas.com.ar/pelicula/miss-tacuarembo |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309023205/http://www.todaslascriticas.com.ar/pelicula/miss-tacuarembo |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140331011028/http://24con.infonews.com/conurbano/nota/43785-natalia-oreiro-amuesa-les sos-suenos-en-miss-tacuarembo/</ref> Pola so actuación recibió'l premiu [[Iris]] a la ''meyor actriz''.<ref>http://exitoina.com/2011-06-02-56738-natalia-oreiro-y-flor-pena-premiaes-en-uruguay/</ref> Natalia amás participó de la banda sonora del filme, interpretando toles temes. Mientres esi añu condució ''Dicir de mi'',<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/Natalia_Oreiro_0_349165297.html</ref> un programa que buscó concientizar alrodiu de los derechos de la muyer.<ref>http://tiempo.infonews.com/notas/natalia-oreiro-conduz-dicir de-mi</ref> Mientres la primer metá del 2011 protagonizó xunto a [[Daniel Hendler]] ''[[La mio primer boda]]'', comedia cinematográfica empobinada por [[Ariel Winograd]].<ref>http://www.lahiguera.net/cinemania/pelicula/6394/</ref><ref>http://exitoina.com/2011-07-22-63189-trailer-de-la mio-primer-boda-la-nueva-pelicula-de-natalia-oreiro/</ref> === 2012-2013: ''Infancia Clandestina'', ''Wakolda'' y ''Solamente vos'' === [[Ficheru:Oreiroborges.JPG|250px|derecha|thumb|[[Graciela Borges]] y Natalia Oreiro na presentación del Green Film Fest]] En marzu de 2012 empezó la primer temporada pola pantalla de ''[[Movie City]]'' de la miniserie de ''[[Lynch (serie de televisión)|Lynch]]'', grabada en 2011 en [[Colombia]] y emitida pa toa Llatinoamérica.<ref>http://diario.latercera.com/2012/03/10/01/contenido/cultura-entretencion/30-103369-9-serie-protagonizada-por-natalia-oreiro-lidera-los-nuevos-estrenos-del cable.shtml</ref><ref>http://personajes.lanacion.com.ar/1612974-adelantu-esclusivu-como-sera-el-final-de-la serie-que-protagoniza-natalia-oreiro</ref> A mediaos de 2012 viaxó a [[Colombia]] a grabar la segunda y tercer temporada de ''Lynch'' emitíes ente 2012 y 2013.<ref>http://www.prensario.net/4765-Moviecity-estrena-segunda-temporada-de-la so serie orixinal-emLynchem.note.aspx</ref><ref>http://www.prensario.net/6329-Moviecity-estrena-temporada-final-de-emLynchem.note.aspx</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2013/lynch-serie-final-953047.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140331010242/http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/2013/lynch-serie-final-953047.html |fechaarchivu=2014-03-31 }}</ref> El 20 de setiembre de 2012 estrenar n'[[Arxentina]] la película que protagonizó xunto a [[Ernesto Alterio]], ''[[Infancia clandestina]]'', película que trescurre na última dictadura militar arxentina. Foi'l filme escoyíu pola Academia de les Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina pa competir por una nominación a los [[premios Oscar]] 2013 na categoría meyor filme estranxeru.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1512495-oscar-2013-infancia-clandestina-representara-a-la-argentina |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150403082544/http://www.lanacion.com.ar/1512495-oscar-2013-infancia-clandestina-representara-a-la-argentina |fechaarchivu=2015-04-03 }}</ref> Pol so llabor nesti filme Oreiro llogró'l premiu [[Cóndor de Plata]] y el [[Premiu Sur]] a la meyor actriz.<ref>http://exitoina.com/2013-10-08-210935-natalia-oreiro-condor-de-plata-como-meyor-actriz/</ref> A fines de 2012 volvió a los escenarios nel marcu del ''Festival Superdiscoteca de los 90'', que tuvo llugar en [[San Petersburgu]], [[Rusia]] onde cantó frente a más de 10 mil persones.<ref>http://www.diariopopular.com.ar/notas/138286-natalia-oreiro-volvio-cantar-rusia</ref> Mientres 2013 protagonizó una nueva telenovela, que marcó'l so regresu a l'actuación en televisión depués d'un ''impasse'' de 7&nbsp;años, la comedia de [[Pol-Ka Producciones|Pol-Ka]], ''[[Solamente vos]]'' na que compartió cartelu al pie d'[[Adrián Suar]].<ref>{{Cita web |url=http://www.pronto.com.ar/articulo/espectaculos/asi-sera-la-ficcion-de-oreiro-y-suar/20121001072031074243.html |títulu=Asina va ser la ficción de Oreiro y Suar |fechaaccesu=28 de payares de 2012 |fecha=27 de payares de 2012 |obra=Llueu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140324232856/http://www.pronto.com.ar/articulo/espectaculos/asi-sera-la-ficcion-de-oreiro-y-suar/20121001072031074243.html |fechaarchivu=24 de marzu de 2014 }}</ref> Pa la versión internacional de la ficción, Natalia interpretó la cortina musical del mesmu nome que'l ciclu, compuesta por [[Coti Sorokin]]. Pola so actuación nesta tira llogró los premios a la ''meyor actriz de comedia'' nos [[Premios Tato]] 2013, y [[Martín Fierro (premiu)|Martín Fierro]] 2014.<ref>http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/nueche-que-oreiro-descollo-martin.html</ref> El so siguiente protagónico, foi nel filme ''[[Wakolda]]'', rodada en 2012 na ciudá de [[Bariloche]], y estrenada en setiembre de 2013.<ref>http://vos.lavoz.com.ar/cine/natalia-oreiro-diego-peretti-llúcense-trailer-wakolda</ref> Esti filme, convertir nel segundu na carrera de Oreiro en ser preseleccionáu pola Academia de les Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina pa competir por una nominación a los premios Oscar 2014 na categoría ''meyor filme estranxeru''. Amás llogró pola so interpretación premios y nominaciones como ''meyor actriz'' nos [[Cóndor de Plata]], [[premiu Sur]], y nel ''Festival Unasur''. La película foi nomada a los [[premios Goya]] y ganó en dellos festivales de cine internacionales.<ref>http://www.clarin.com/espectaculos/cine/Afaro-Wakolda_0_1022898082.html</ref> === 2014-2017: ''Nasha Natasha'', ''Ente caníbales'' y ''Gilda, nun peno d'esti amor'' === [[Ficheru:Uruguayan actress Natalia Oreiro, host of the Platino Ibero-American Film Awards 2016 - 160724-8983-jikatu (28499435996).jpg|thumb|Oreiro, conduciendo los premios Platino Ibero-Americanos 2016.]] A fines de 2013 retomó la so carrera musical realizando una xira ''Nasha Natasha Tour Hits'' por [[Europa del este]] realizando un nuevu cantar y videoclip d'una campaña publicitaria de ''Sedal'', el cover de [[Gloria Trevi]] «Toos mírenme».<ref>http://www.laubfal.com/como lo fixo-antes-natalia-oreiro-preparar pa-trunfar-en-rusia-y-polonia/</ref> Col “Nasha Natasha Tour 2014″ percorrió en total 19 ciudaes ruses realizando un total de 34 shows. Unu de los más importantes foi'l realizáu nel ''Olympic Sports Hall'' de [[Moscú]] que batió'l récor de tocar ante más de 60 mil persones.<ref>http://vos.lavoz.com.ar/poprock/increible-natalia-oreiro-canto-ante-60-mil-persones-en-rusia-video</ref><ref>http://elsolonline.com/noticias/ver/1404/201178/natalia-oreiro-canto-ante-mas-de-60-mil-persones-en-rusia</ref><ref>http://www.diariopopular.com.ar/notas/206816-natalia-oreiro-xira-y-la familia-cuestes-</ref><ref>http://laubfal.com/de-la mano-de-oreiro-suar-y-lali-en-rusia/</ref> En dichu país grabó en rusu una nueva versión de Muerro d'amor» («Я умираю от любви»), que inclúi un video clip al llau de [[Facundo Arana]].<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.perfil.com/2014-11-15-292013-el-nuevo-video-de-natalia-oreiro-junto-a-facundo-arana-en-rusu/ |títulu=El nuevu video de Natalia Oreiro xunto a Facundo Arana… ¡en rusu! |fechaaccesu=7 de setiembre de 2015 |editorial=Exitoína }}</ref> En 2015 volvió a la televisión protagonizando la serie dramática ''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'', xunto a [[Benjamín Vicuña]] y [[Joaquín Furriel]], y so la direición de [[Juan Jose Campanella]]. La serie foi emitida pola cadena [[Telefe]] p'Arxentina, y por [[Fox Life]] pal mercáu llatinoamericanu. Nella interpretó a Ariana, una muyer que na so mocedá sufrió una violación, y años más tarde empieza una vengación contra los responsables.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/extrashow/tv/Ente_canibales-Natalia_Oreiro_0_1361263903.html |títulu="Ente caníbales": el secretu ta nos sos güeyos |fechaaccesu=26 de mayu de 2015 |fecha=21 de mayu de 2015 |obra=Clarín }}</ref> {{demostrar|En setiembre de 2016 protagoniza ''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'', filme basáu na vida de la cantante tropical arxentina, [[Gilda (cantante)|Gilda]], finada nun accidente automovilísticu en setiembre de 1996. Cola película edita la banda sonora, y el cuartu álbum na so carrera musical, nel que reversiona los cantares más populares de la finada cantante. En [[Rusia]] presentar nel ''Super Discoteca de los '90'', onde presentó'l discu y los sos anteriores ésitos musicales.}} N'avientu presentó'l video y senciellu del so últimu álbum, «Corazón valiente» en collaboración del so compatriota [[Ruben Rada]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1967744-natalia-oreiro-bien-sexy-en-el so-nuevo-videoclip |títulu=Natalia Oreiro, bien sexy nel so nuevu videoclip |fechaaccesu=17 d'avientu de 2016 |fecha=16 d'avientu de 2016 |obra=''La Nación'' }}</ref> == Otros trabayos == === Trabayos empresariales === [[Ficheru:Natalia Orerio signature.JPG|thumb|left|Robla de Natalia Orerio]] Amás de la so faceta d'actriz y cantante, Natalia, en 2007, empezó a incursionar en distintes actividaes empresariales. Al pie de la so hermana, Adriana Oreiro, llanzó la so propia llinia de ropa femenino, ''Les Oreiro''. Ente los sos diseños más destacaos atópense los vistíos. Cola mesma marca llanzó al mercáu una llinia de zapatos, carteres, cintos, jeans, faldes, minifaldes, corsés y lentes.<ref>{{Cita web |url=http://www.revistaohlala.com/1304965-con-vista-al-rio-les-oreiro-presentaron-una-coleccion-bien-navy |títulu=Les Oreiro presentaron una coleición bien navy |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> Abrió trés locales comerciales, allugaos en Palermo, Paséu Alcorta, y Galerías Pacífico; trés esclusives zones de Buenos Aires. Más tarde presentó la tienda online de la marca.<ref>{{Cita web |url=http://estrelladastv.com.ar/2/3263natalia-oreiro-de-paquita-empresaria |títulu=NATALIA OREIRO: DE PAQUITA A EMPRESARIA |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402145016/http://estrelladastv.com.ar/2/3263natalia-oreiro-de-paquita-empresaria |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> === Trabayos publicitarios === Dende los 12 años protagonizó dellos comerciales tantu n'Uruguái como n'Arxentina. Depués yá consagrada como artista protagonizó comerciales d'importantes marques como ''Servideo'' y ''Ser''. En 2007 la firma de cosmética ''L'Oréal Paris'' escoyer como embaxadora de la guapura na Arxentina. La noticia dar a conocer mientres el llanzamientu d'una nueva llinia de tratamientu pa la cara. Depués protagonizó'l comercial de C&A.<ref>{{Cita web |url=http://www.iprofesional.com/notes/43194-YoungRubicam-present-una-nueva-campaa-pa-CA |títulu=YoungRubicam presenta una nueva campaña |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> En 2008 ye la figura escoyida de marcar Sedal pa la so campaña global "La vida nun puede esperar", xunto a trés de les muyeres más icónicas del mundu: Marilyn Monroe, Madonna y Shakira, pa los países Paraguay, Uruguái y Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.ultimahora.com/natalia-oreiro-llanzo-la-nueva-campana-sedal-n135037.html |títulu=Natalia Oreiro llanzó la nueva campaña de Sedal |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017 }}</ref> En 2010 protagonizó los comerciales de ''Garbarino''<ref>{{Cita web |url=http://www.sitemarca.com/2010/08/09/publicidá-de-garbarino-con-natalia-oreiro-y-el-peláu-de-cqc-canal-tecno/ |títulu=Publicidad de Garbarino con Natalia Oreiro y el peláu |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref> y ''Tarxeta Naranxa''.<ref>{{Cita web |url=http://www.cadena3.com/contenido/2009/10/31/40991.asp |títulu=Natalia Oreiro pa tarxeta naranxa |fechaaccesu=8 de marzu de 2015}}</ref> Mientres el 2012 foi una de les figures escoyíes pa la nueva saga de comerciales de la empresa de telefonía ''Claro''.<ref>{{Cita web |url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2013/1/20/marques-tecno-promocionen-celebridaes-692185.asp |títulu=Marques tecno promocionen celebridaes |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref> [[Ficheru:Lasoreiro.JPG|220px|thumb|Natalia Oreiro na presentación de la so marca]] En 2013 convertir na cara del acondicionador Sedal, cola cual grabó un nuevu video clip, que marca la so torna a la música.<ref>http://urbancom.co/ar/ver-sedal-junto-a-natalia-oreiro-presenten-la-segunda-edicion-de-1-2-3-peñaos-551</ref> En 2014 protagonizó los comerciales de la bébora ''Terma'' y de la financiera uruguaya ''Anda''.<ref>{{Cita web |url=http://frecuenciashow.com/terma-escueye-a-natalia-oreiro-como-embaxadora-de vida saludable/ |títulu=Terma escueye a Natalia Oreiro como embaxadora de la vida saludable |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://espectadornegocios.com/core.php?m=amp&nw=ODkzODI= |títulu=Nati Oreiro para Anda |fechaaccesu=8 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220408040530/http://espectadornegocios.com/core.php?m=amp&nw=ODkzODI= |fechaarchivu=2022-04-08 }}</ref> En 2016 y tamién nel 2017 vuelve ser la cara de la marca de zapatos "Lady Stork" y tamién de la reconocida marca de cosméticos "Avon" tanto como n'Arxentina, Uruguái y Chile. === Conducción === Debutó como presentadora en 1998, na edición númberu 28 de los ''[[premiu Martín Fierro]]'', xunto a [[Fernando Bravo]]. Nel añu 2000 la cadena [[Fox]] convoco a Natalia pa ser la presentandora de la versión llatinoamericana de los ''[[Teen Choice Awards]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/30180-pantalla-chica |títulu=Natalia Oreiro va apurrir Teen Choice Awards |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141019225405/http://www.lanacion.com.ar/30180-pantalla-chica |fechaarchivu=2014-10-19 }}</ref> Nel añu 2002 foi presentadora del [[XLIII Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]]. Dende l'añu 2008 y mientres ocho años consecutivos, foi la presentadora de ''[[Un sol pa los mozos]]'', eventu añal televisáu n'Arxentina, emitíu y realizáu por [[El Trece]] xunto con [[UNICEF]], destináu puramente a la donación de dineru pa esta institución, per parte d'empreses y televidentes.<ref>{{Cita web |url=http://www.baraderoteinforma.com.ar/un sol-pa-los mozos-yá-tien-conductores/ |títulu=Un sol pa los mozos yá tien conductores |fechaaccesu=16 de setiembre de 2015 |editorial=''www.Televisión.com''}}</ref> Mientres 2008 presentó un ciclu sobre'l cuidu del mediu ambiente, ''Recursu natural'', na [[televisión pública]]. Presentó mientres el correr de 2011, ''Dicir del mio'', un programa destináu a concientizar sobre los derechos de la muyer, na canal [[Alcuentru (canal de televisión)|Alcuentru]]. En mayu de 2011, condució xunto a [[Mike Amigorena]], la edición númberu 41 de los [[premiu Martín Fierro]], na cadena El trece.<ref>{{Cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/487130/sociedad/natalia-oreiro-volveria-conducir-martin-fierro.html |títulu=Natalia Oreiro volvería conducir los Martín Fierro |fechaaccesu=16 de setiembre de 2015 |fecha=20 d'abril de 2012 |editorial=''La Gaceta''}}</ref> El 4 de xunetu de 2016 presentó en [[Punta del Este]], [[Uruguái]] la [[Premios Platino de 2016|3ª edición de los Premios Platino]] xunto a los actores [[Santiago Segura]] y [[Adal Ramones]]. El 22 de xunetu de 2017 conduz nuevamente los [[Premios Platino]] na [[Caja Mágica]], [[Madrid]], [[España]], esta vegada na so [[Premios Platino de 2017|4ª edición]] xunto al asonsañador español [[Carlos Latre]].<ref>{{Cita noticia |apellíu=Díaz |nome=Aroa |títulu=Natalia Oreiro y Carlos Latre, presentadores de los Premios Platino |url=http://teleprograma.diezminutos.es/telenovela/2017/xunu/natalia-oreiro-carlos-latre-premios-platino-2017-madrid |fecha=22 de xunetu de 2017 |fechaaccesu=23 de xunetu de 2017 |periódicu=Diez Minutos }}</ref> == Filantropía == Natalia tamién se destacar por participar constantemente en distintes causes humanitaries. En 2005 realizó tres concierto benéficos pa les situaciones d'emerxencia como'l terremotu d'[[Haití]].<ref>{{Cita web |url=http://www.unicef.org/argentina/spanish/overview_21565.htm |títulu=Unicef Arxentina |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Unicef Arxentina''}}</ref> Nel 2007 sumar a la campaña contra la Caza Comercial de Ballenes de [[Greenpeace]] participando del spot que filmó convocando a una gran marcha azul poles ballenes.<ref>{{Cita web |url=http://www.greenpeace.org/argentina/es/noticias/natalia-oreiro-junto-con-green|títulu=Natalia Oreiro xunto con Greenpeace convoquen a marcha azul|fechaaccesu=8 d'avientu de 2017 |editorial=''Greenpeace''}}</ref> En 2011 [[Greenpeace]] llanzó xunto a Natalia una campaña en defensa de los montes nativos arxentinos, realizando una producción de semeyes desnuda y lluciendo el so avanzáu embaranzu onde se proyeutaron imáxenes de los montes sobre'l so cuerpu.<ref>{{Cita web |url=http://www.greenpeace.org/argentina/es/noticia/Natalia-Oreiro-embarazada-y-polos montes-nativos-junto-a-Greenpeace---/ |títulu=Natalia Oreiro embarazada y polos montes nativos |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Greenpeace'' }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://cadena3.com/contenido/2011/12/20/89665.asp |títulu=Embarazada d'ocho meses, Natalia Oreiro esnudar pa una campaña ecolóxica |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Cadena 3''}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://js.lagaceta.com.ar/nota/470436/natalia-oreiro-se-desnudu-pa-greenpeace.html?orixe=mlt |títulu=Natalia Oreiro se desnudu pa Greenpeace |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |fecha=21 d'avientu de 2011 |editorial=''Diariu La Gaceta'' }}</ref> Foi nomada madrina d'[[UNICEF]] en 2011, cola misión d'espublizar la situación de la infancia y promover los derechos de los neños, les neñes y adolescentes del Ríu de la Plata. Esi mesmu añu realizó la Gala de los años venti a beneficiu de Unicef. Los fondos recaldaos por esti eventu fueron destinaos a promover maternidaes segures y centraes na familia.<ref>{{Cita web |url=http://exitoina.com/2011-08-01-64279-natalia-oreiro-madrina-de-gala-a-beneficiu-de-unicef/ |títulu=Natalia Oreiro madrina de gala a beneficiu |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Exitoina''}}</ref> En 2013 xunto a la mesma Unicef llanzó la campaña binacional “Dar de mamar ye dar lo meyor de vos” coles mires de xenerar concencia sobre los beneficios de la lactancia materna mientres los primeros dos años de vida del neñu.<ref>{{Cita web |url=http://nataliaoreiro.com/unicef/ |títulu=Natalia Oreiro pa Unicef |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Unicef'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402130143/http://nataliaoreiro.com/unicef/ |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 }}</ref> Dende hai más de 15 años ye madrina de la [[Fundación Peluffo Giguens]]. == Artística == === Inflúis === {{Imaxe múltiple|posición_tabla = right|direición = horizontal|semeya1 =Fiona-Apple.jpg|anchu1 = 172|semeya2 =Sui generis (1974).jpg|anchu2 = 250|testu = [[Fiona Apple]] y [[Sui generis]] son dalgunos de los artistes qu'inspiraron a Natalia}} Ente los referentes artísticos de Oreiro atópense artistes tan variaos como [[Janis Joplin]], [[Pearl Jam]], [[Los Redondos]], [[Los Ramones]], [[Charly García]], [[Sumu]], [[Almendra]], [[Sui generis]], [[Los Pioyos]] y [[Fiona Apple]]. Con respetu a les grandes diferencies musicales ente los sos trabayos y les sos influencies declaró a la revista [[Rolling Stone (revista)|Rolling stone]]: {{cita|«Que yo faiga pop llatín nun quier dicir qu'a mi nun puedan gustame los Redonditos. Los roqueros grabaron un discu n'homenaxe a Sandro, y cuando yeren nuevos los qu'oyíen a Sandro yeren unos grases, ¿o non? Sandro yera popular. La música ye música (xube'l tonu). Yo puedo tener prioridá por daqué, pero non podes ser tan zarráu. Anque nun concordar col to gustu, daqué te puede atraer igual.<ref>{{Cita web |url=http://www.rollingstone.com.ar/585493 |títulu=Entrevista a Natalia Oreiro en RollingStone |fechaaccesu=7 de marzu de 2015 |editorial=''Revista Rolling Stone'' |allugamientu=Arxentina}}</ref>}} === Crítica y legado === Natalia ye considerada una de les artistes llatinoamericanes más reconocíes nel mundu gracies a les sos telenoveles y cantares. Por cuenta de la so enorme popularidá internacional coles sos ficciones, aportó a considerada ''la reina de les telenoveles''.<ref>{{Cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-8543-2014-01-01.html |títulu=Muñeca y Brava |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu Página 12''}}</ref> En países como Rusia ya Israel, debíu al enorme ésitu de les sos telenoveles, munchos mozos empezaron a estudiar l'idioma español.<ref>{{Cita web |url=http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/traductora-natalia-oreiro-rusia-amamos.html |títulu=Traductora y fan de Natalia Oreiro: "En Rusia amar millones" |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Tv Show''}}</ref> A pesar de que munchos medios xulgaren negativamente el talentu vocal de Oreiro, asitiar nel ámbitu musical como una de les cantantes llatinoamericanes más esitoses y premiaes, según la uruguaya con mayor ventes de discos nel mundu. «Camudo Dolor», «Muerro d'amor», «El to venenu»,« Ríu de la plata», «Que digan lo que quieran», fueron ésitos indiscutidos a nivel internacional. El so ésitu musical devasó les llendes d'América Llatina, yá que llogró asitiase como "estrella del cantar" en países tan alloñaos d'Europa del este y Mediu Oriente.<ref>{{Cita web |url=http://vos.lavoz.com.ar/miraes-opuestes-natalia-oreiro-vuelve-cantar-0 |títulu=Miraes opuestes: Natalia Oreiro vuelve cantar |fechaaccesu=15 d'avientu de 2013 |editorial=''Diariu Vos'' }}</ref> Foi la primer llatinoamericana na hestoria en recibir un ''Gold Otto'' en Polonia y un ''Stopudovy hit'' en Rusia.<ref>{{Cita web |url=http://www.ritmolatinofm.com/empecipio/noticia/44.html |títulu=Ritmu Llatín TV: Natalia Oreiro |fechaaccesu=7 de marzu de 2015 |editorial=''Ritmu Llatín FM'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211018045624/http://www.ritmolatinofm.com/empecipio/noticia/44.html |fechaarchivu=2021-10-18 }}</ref> Sobre'l so tan cuestionáu ésitu musical, ''Celina Alberto'' del diariu ''la voz'' dixo: {{cita|«Inútil va ser querer entender qué tien el Que sí que sí pa llevala tan lloñe, o por qué l'estribillu d'El to venenu entiesta'l sentimientu de cierta mocedá curtida pelos iviernu más crueles. Nada vamos atopar na métrica de Cambéu dolor que nos ayudar a descifrar cómo se namoren los polacos. Lo de Oreiro pasa per otru llau, unu más cerca de los convencimientos y la verdá cola qu'ella interpreta'l personaxe que más-y gusta ser: cantante, con brenga, gúste-y a quien-y guste... Esa verdá d'artista ye la que tesciende y ella saber. Nun importa lo bona actriz que pueda aportar a, los premios que gane en cine o l'algame de los ésitos que-y habiliten la TV y les circunstancies. Cantar ye otra cosa, inesplicable, ayena a toa calificación. Cantar ye refundiase, esnudase y amosar les zones fráxiles, los nuedos invencibles, les torpeces. Un talentu estraño que cuando nun ye formosu vuélvese almirable.<ref>{{Cita web |url=http://vos.lavoz.com.ar/miraes-opuestes-natalia-oreiro-vuelve-cantar-0 |2= |títulu=Miraes opuestes: Natalia Oreiro vuelve cantar |fechaaccesu=31 de mayu de 2015 |apellíu=Alberto |nome=Celina |fecha=15 d'avientu de 2015 |editorial=''La voz'' |allugamientu=Arxentina }}</ref>}} En 2014 en Rusia foi nomada la tercera llatinoamericana más influyente en dichu país.<ref>{{Cita web |url=http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/traductora-natalia-oreiro-rusia-amamos.html |títulu=Traductora qu'ama a Natalia |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Tv show'' |allugamientu=Arxentina}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://la.rusiahoy.com/articles/2011/09/20/les_12_llatinoamericanes_mas_populares_en_rusia_12823.html |títulu=Les llatinoamericanes más populares en Rusia |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''La Rusia güei'' |ubicación=Rusia}}</ref> Pola gran venta internacional de les ficciones que protagonizó; ''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca Brava]]'', ''[[Kachorra]]'' y ''[[Sos la mio vida]]'', llegó a convertise na actriz meyor paga d'Arxentina.<ref>{{Cita web |url=http://www.terra.com.ar/canales/tv/187/187622.html |títulu=Canales de Tv |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Terra'' |allugamientu=Arxentina}}</ref> En 2013 el diariu arxentín [[La Nación (Arxentina)|La Nación]], nomar como una de ''les 50 persones de mayor inspiración del mundu de les artes''.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1647866-la-nacion-escueye-a-les-50-persones-que nos inspiraron-en-2013 |títulu=La nación escueye a les 50 persones que nos inspiraron en 2013 |fechaaccesu=9 de marzu de 2015 |editorial=''Diariu La nación'' |allugamientu=Arxentina }}</ref> La so guapura, la so imaxe y estética llevar a ser considerada una de les muyeres llatinoamericanes más belles y sexys del mundu, quedando asitiada ente ''les 25 llatines más belles'', según la revista [[People n'Español]].<ref>{{Cita web |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3049 |títulu=Les 25 llatines más sexys |fechaaccesu=26 de marzu de 2015 |apellíu=Ferrari |nome=Soledad |editorial=''Revsita xente'' |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150526214239/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3049 |fechaarchivu=2015-05-26 }}</ref> En 2012 foi coronada como embaxadora de la guapura arxentina, pola marca L'Oréal Paris.<ref>{{Cita web |url=http://entremujeres.clarin.com/guapura/estetica/natalia-oreiro-embaxadora-loreal_0_1334269315.html |títulu=Natalia Oreiro, la cara de L´Oreal |sitiuweb=[[Clarín (periódicu)|Clarín]] |allugamientu=Arxentina}}</ref> == Trabayos == === Cine === {|class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe !style="background:#B0C4DE;" | Direutor ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- |1998 |''[[Un arxentín en New York|Un arxentín en Nueva York]]'' |Verónica de Ricci |[[Juan José Jusid]] | |- |2003 |''[[Cleopatra (película de 2003)|Cleopatra]]'' |Milagros (alies "Sandra") |[[Eduardo Mignogna]] | |- |2004 |''La guerra de los ximnasios'' |Actriz |[[Diego Lerman]] |Curtiumetraxe |- |2007 |''[[La peli]]'' |Lola Montero |Gustavo Postiglione | |- |2008 |''Les vides posibles'' |Marcia Miconi |[[Sandra Gugliotta]] |Nomada - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz de repartu |- |2009 |''[[Música n'espera]]'' |Paula Otero |[[Hernán Goldfrid]] |Nomada - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a [[Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz|Meyor actriz]]<br /> Nomada - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz |- |rowspan="2"|2010 |''[[Francia (película)|Francia]]'' |Cristina |[[Adrián Caetano]] | |- |''[[Miss Tacuarembó (película)|Miss Tacuarembó]]'' |Natalia 'Cristal' / Cándida López |[[Martín Sastre]] |Ganadora - [[Premios Iris (Uruguái)|Premiu Iris]] a Meyor actriz<br /> Ganadora - Asociación de críticos de cine del Uruguái a Meyor actriz |- |2011 |''[[La mio primer boda]]'' |Leonora Bellami |[[Ariel Winograd]] | |- |rowspan="2"|2012 |''La despidida'' |Actriz |Diego Suárez |Curtiumetraxe |- |''[[Infancia clandestina]]'' |Cristina (alies "Charo") |Benjamín Ávila |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz<br /> Ganadora - [[Premiu Sur]] a [[Premiu Sur a la meyor actriz|Meyor actriz]]<br /> Ganadora - Festival Internacional de Cine Fine Arts a Meyor actriz<br /> Ganadora - Premios Sol a Meyor actriz |- |2013 |''[[Wakolda]]'' |Eva |[[Lucía Puenzo]] |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - Premiu del [[Festival Unasur Cine]] a Meyor actriz<br /> Nomada - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz <br /> Nomada - [[Premios Platino]] a Meyor actriz |- |rowspan="3"|2014 |''Protocolu Celeste'' |rowspan="3"|Actriz |rowspan="3"|Martín Sastre |Curtiumetraxe |- |''100 años de cine arxentín'' |Curtiumetraxe |- |''Nasha Natasha'' |Documental |- |rowspan="2"|2016 |''[[Gilda, nun peno d'esti amor]]'' |[[Gilda (cantante)|Gilda]] |Lorena Muñoz |Ganadora - [[Premiu Cóndor de Plata|Cóndor de Plata]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - [[Premiu Sur]] a Meyor actriz <br /> Nomada - [[Premios Platino]] a Meyor actriz <br /> Ganadora - Premiu Platino del Públicu a Meyor Actriz <br /> |- |''[[Los postreros (película)|Los postreros]]'' |Dra. Ortega |Nicolás Puenzo | |- |rowspan="2"|2018 |''[[Re Lloca]]'' |Pilar |Martino Zaidelis | |- |''So los tos pies'' |Actriz |Cristián Bernard | |- |2019 |''So l'agua'' |Actriz |Alejandro Chomski | |- |} === Televisión === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe/rol ! style="background:#B0C4DE;" | Canal ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- |1993 |''[[El Show de Xuxa (Telefé)|El Show de Xuxa]]'' |Ella mesma |[[Telefe]] |Ganadora del concursu "Super Paquita" |- |rowspan="3"|1994 |rowspan="2"|''[[Alta comedia (programa de televisión)|Alta comedia]]'' |Margarita |rowspan="2"|[[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]] | |- |Florencia |Episodiu: "Eva Floriada" |- |''[[Aprender a volar (serie de televisión)|Aprender a volar]]'' |Mónica |[[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]] | |- |1994-1995 |''[[Inconquistable corazón]]'' |Victoria / Natalia |rowspan="4"|Canal 9 | |- |1995 |''[[Duce Ana]]'' |Verónica Iturbe Montalbán | |- |1996-1997 |''[[90 60 90 modelos]]'' |Lucía Peralta |Protagonista |- |1997-1998 |''[[Ricos y famosos]]'' |Valeria García Méndez |Protagonista |- |1998 |''Casablanca'' |Rosa |Telefe |Protagonista. Nun se llegó a emitir. Realizáronse 22 capítulos xunto a Leonardo Sbaraglia. |- |1998-1999 |''[[Muñeca brava (telenovela arxentina)|Muñeca brava]]'' |Milagros Espósito (alies "La Cholito") |rowspan="3"|Telefe |Protagonista. Nomada en dos causes al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de drama<br /> Ganadora del Premiu Viva como Meyor actriz de telenovela |- |2002 |''[[Kachorra]]'' |Antonia Guerrero (alies "Kachorra") / Rosario Achával |Protagonista. Nomada al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia<br /> Nomada al Premiu Inte como Meyor actriz |- |2004 |''[[El deséu (telenovela)|El deséu]]'' |Carmen |Protagonista |- |rowspan="2"|2005 |''[[Botinos (unitariu)|Botinos]]'' |René |Canal 13 |Episodiu: "Baillarina en rosa y verde" |- |''Al ritmu del tangu'' |Natalia Pasarella |Rusia |Protagonista. Miniserie rusa |- |2006-2007 |''[[Sos la mio vida]]'' |[[Esperanza Muñoz]] (alies "La Monita") |rowspan="2"|Canal 13 |Protagonista. Ganadora del [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia<br /> Nomada al [[Premios Clarín|Premiu Clarín]] como Actriz de comedia |- |2007 |''[[Patito feu (telenovela)|Patito feu]]'' |Patricia González |Participación especial en 2 capítulos |- |2008 |''[[Amanda O]]'' |Amanda O |[[América TV]] |Protagonista. Nomada al [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] como Actriz protagonista de comedia |- |2011 |''[[Cuando me sonris]]'' |Leonora |Telefe |Cameo |- |2012-2013 |''[[Lynch (serie de televisión)|Lynch]]'' |Isabel Reyes (alies "Mariana") |[[Fox+|Moviecity]] |Protagonista. País d'orixe: Colombia |- |2013-2014 |''[[Solamente vos]]'' |Aurora Andrés |Canal 13 |Ganadora del [[Premios Tato|Premiu Tato]] a l'Actriz en telecomedia/novela y del [[Premiu Martín Fierro|Martín Fierro]] a l'Actriz protagonista de ficción diaria/telecomedia |- |2015 |''[[Ente caníbales (telenovela)|Ente caníbales]]'' |Ánxeles Pellegrini/Ariana Mendoza |Telefe |Ganadora del [[Premiu Martín Fierro]] a l'Actriz protagonista de ficción diaria |- |} === Producción === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Canal ! style="background:#B0C4DE;" | Nota |- |2019 |¿? |Telefe |Debú como productora |- |2019 |¿? |[[Telefe]] | Productora |- |} === Conducción === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Canal |- |1998 |''[[Premiu Martín Fierro 1997|Premiu Martín Fierro]]'' |Telefe |- |2000 |Teen Choice Awards (versión llatinoamericana) |[[Fox (Llatinoamérica)|Fox]] |- |2002 |''[[XLIII Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar|Festival de Viña del Mar]] |[[Canal 13 (Chile)|Canal 13 de Chile]] |- |2003 |Premios INTE (Miami) | |- |2008 |''Recursu natural'' |[[Televisión Pública Arxentina|Canal 7]] |- |2008-2009-2010-2013-2014-2015 |''[[Un sol pa los mozos]]'' |Canal 13 |- |2010 |''Dicir de mi'' |[[Alcuentru (canal de televisión)|Canal Atopo]] |- |2011 |''[[Premiu Martín Fierro 2010|Premiu Martín Fierro]]'' |Canal 13 |- |2016 |''38° Festival de Cine Internacional de Moscú'' |[[Rusia]] |- |2016 |''[[Premios Platino de 2016|Premios Platino]]'' |[[TNT (canal de televisión)|TNT]] |- |2017 |''[[Premios Platino de 2017|Premios Platino]]'' |[[TNT (canal de televisión)|TNT]] |} === Teatru === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Títulu !style="background:#B0C4DE;" | Personaxe !style="background:#B0C4DE;" | Organización |- |1996 |''Butterflies Are Free'' |Jill | |- |2004 |''Rayuela, Homenaxe a Julio Cortazar'' | |Direutor Luis Luque |- |rowspan="2"|2007 |''Muyeres pola identidá'' | |[[Teatru pola Identidá]] |- |''Masculín singular'' | |Teatrísimo |- |} == Discografía == {{AP|Discografía de Natalia Oreiro}} === Álbumes d'estudiu === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !scope="col" rowspan="2"| Títulu !scope="col" rowspan="2"| Detalles |- | |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Natalia Oreiro (album)|Natalia Oreiro]]''' | * Publicáu: 24 d'ochobre de 1998 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[El to venenu]]''' | * Publicáu: 8 d'agostu de 2000 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Turmalina (album)|Turmalina]]''' | * Publicáu: 1 de xunu de 2002 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]], [[casete]] |- ! scope="col" style="width:4em;font-size:85%;"| '''''[[Gilda, nun peno d'esti amor (Banda de Soníu)|Gilda, nun peno d'esti amor]]''' | * Publicáu: 15 de setiembre de 2016 * Etiqueta: [[Sony BMG]] Ariola [[Arxentina]] * Formatu: [[CD]] |} == Xires == {| {{tablaguapa}} !Añu !Xira !Nᵘ de conciertos |- |2000-2002 |El to venenu Tour |35 conciertos |- |2003 |[[Tourmalina 2003]] |10 conciertos |- |2005 |Tahití, Haití Tour 2005 |3 conciertos |- |2012 |Festival Super Discoteca de los 90', San Petersburgu, Rusia |1 conciertu |- |2013 |Tour Hits 2013 |4 conciertos |- |2014 |Festival Super Discoteca de los 90', Moscú, Rusia |1 conciertu |- |2014 |Nasha Natasha Tour 2014 |16 conciertos |- |2015 |Festival Super Discoteca de los 90', San Petersburgu, Rusia |1 conciertu |- |2016 |Festival Super Discoteca de los 90', Olimpiysky, Rusia |1 conciertu |- |2016-2017 |Cumbia & Hits Tour |10 conciertos |- |2017 |Parque Camet (Mar del Plata), Festival de Peñes de Villa María, Antroxu de Lincoln, Fiesta Plop, Fiesta del Mate (San José) |5 conciertos |} == Premios y nomamientos == {{AP|Premios y nominaciones de Natalia Oreiro}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == * [http://www.nataliaoreiro.com] – Sitiu web oficial de Natalia Oreiro. * [https://www.vk.com/nataliaoreiro] – Cuenta oficial [[Vk]] * [https://www.youtube.com/user/OreiroVEVO/videos/ NataliaOreiroVEVO] – Cuenta oficial [[YouTube]]. {{commonscat|Natalia Oreiro}} {{NF|1977||Oreiro, Natalia}} {{Tradubot|Natalia Oreiro}} [[Categoría:Actores y actrices d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices d'Uruguái]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:cantantes en castellanu]] [[Categoría:Cantantes de pop d'Arxentina]] [[Categoría:Cantantes d'Arxentina]] [[Categoría:Cantantes d'Uruguái]] [[Categoría:Diseñadores d'Arxentina]] [[Categoría:Diseñadores d'Uruguái]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Arxentina]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Uruguái]] [[Categoría:Modelos d'Arxentina]] [[Categoría:Modelos d'Uruguái]] [[Categoría:Festival de Viña del Mar]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] c6j625zj49355dge6g5bcgddipyvp07 0 145068 4499350 4486882 2026-06-08T04:16:16Z Limotecariu 735 4499350 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Niní Marshall}} {{persona}} '''Marina Esther Traveso''' {{nym}}<ref name=Traveso_Traverso>[http://www.telam.com.ar/notas/201303/10674-10-peliculas-pa-recordar-a-nini-marshall.html «Diez películes pa recordar a Niní Marshall»], artículu del 18 de marzu de 2013 nel sitiu web de l'axencia Télam (Buenos Aires). Menta que'l so apellíu yera Traveso y non "Trave'''r'''so" como s'acostuma a mentala nos medios d'espardimientu.</ref>, más conocida como '''Niní Marshall''' foi una [[actuación|actriz]], [[guionista]] y [[comediante]] [[arxentina]].<ref>{{cita publicación |títulu=Niní Marshall: los sos 15 momentos más entrañables |añu=1999 |publicación=Espectador|volume= |númberu=26 |url=}}</ref> Empecipió la so carrera como redactora na revista ''Sintonía'' na década de 1930 sol seudónimu de Mitzy.<ref name="Diariu">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/96/03/19/ninias.html |títulu=A los 92 años, morrió Niní Marshall, la dama del humor |fecha=19 de marzu de 1996|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |apellíu=Cosentino |nome=Olga |enllaceautor=Olga Cosentino |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> Incursionó como cantante nuna serie de programes radiofónicos hasta que les sos dotes pa la comedia llevar a participar como actriz y formar un dúu risible con [[Juan Carlos Thorry]]. La so popularidá foi n'aumentu y [[Manuel Romero]] incorporar como actriz protagonista y guionista na película ''[[Muyeres que trabayen]]'' (1938).{{Harvnp|Blancu Palacios|2008|pp=156-7}} Ente 1939 y 1940, encabezó una triloxía empobinada por Romero qu'incluyó los filmes ''[[Divorciu en Montevideo]]'', ''[[Casoriu en Buenos Aires]]'' y ''[[Lluna de miel en Ríu]]''. La so observación minuciosa de la sociedá llevar a crear dos personaxes emblemáticos, Catita y Cándida, dos arquetipos de la inmigración europea del sieglu XX, colos qu'intervieno en gran parte de les sos películes. A empiezos de los años de 1940, encabezó les primeres superproducciones de la [[Cine de l'Arxentina|historia del cine arxentín]], ''[[Carmen (película de 1943)|Carmen]]'' (1943), ''[[Madame Sans Gene (película de 1945)|Madame Sans Gene]]'' (1945) —pola que llogró'l premiu a la meyor actriz risible de l'[[Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina|ACCA]]— y ''[[Mosquita muerta]]'' (1946), toes empobinaes por [[Luis César Amadori]].{{Harvnp|Blancu Palacios|2008|pp=156-7}} Tres el [[Revolución del 43|golpe d'Estáu de 1943]], Marshall debió exiliase en [[Méxicu]] depués de que les autoridaes consideraren el llinguaxe utilizáu polos sos personaxes como «una deformación del idioma».<ref name="Diariu"/> La situación volvió repitise en 1950 cuando, nun confusu episodiu, Marshall dexó de recibir ufiertes de trabayu mientres el gobiernu de [[Juan Domingo Perón]].<ref name="Lan1"/> La so torna al cine depués tres la [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|cayida del peronismu]] tuvo llugar en ''[[Catita ye una dama]]'' (1956), que nun tuvo'l mesmu ésitu que les sos películes anteriores. Les sos siguientes actuaciones fueron en comedies de baxu presupuestu que-y ufiertaron un llucimientu llindáu y tuvieron una mala receición. Sicasí, les sos presentaciones televisives nos años de 1960 nel ciclu de [[Nicolás Mancera]], ''[[Sábados circulares]]'', xeneraron repercusión nel públicu.{{Harvnp|Blancu Palacios|2008|pp=156-7}} En 1973, foi convocada por [[Lino Patalano]] pa desenvolver un espectáculu de ''[[café-concert]]'', ''Y... foinos redepente'', qu'algamó más de 1500 presentaciones y dexó-y llevar a escena toes los sos personaxes. A lo llargo de la so carrera teatral, pela so parte, destacar en ''Coqueluche'', ''Buenos Aires de seda y percal'' y ''La señora Barba Azul''. El so ésitu como humorista valió-y los llamatos de «la dama del humor» y «la Chaplin con faldes».<ref name="Fascículu"/><ref>{{cita web |url=http://blogs.lanacion.com.ar/archivoscopio/archivoscopio/nini-marshall-la-chaplin-con-pollero/ |títulu=Niní Marshall: la Chaplín con pollera |fecha=15 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=7 de xunu de 2011 |apellíu=Zoppi |nome=Alejandra |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> Marshall retirar del cine en 1980 dempués de filmar ''[[¡Qué llinda ye la mio familia!]]'' xunto a [[Luis Sandrini]], anque en 1985 publicó les sos memories y siguió trabayando esporádicamente en televisión hasta 1988. Los últimos años de la so vida tuvieron marcaos polos homenaxe,<ref name="Lan1"/> ente los que destaquen ser declarada «[[Ciudadana pernomada de la Ciudá de Buenos Aires]]» en 1989 y merecedora del premiu Podestá a la Trayeutoria en 1992. Al momentu de la so muerte en 1996, Marshall yera considerada una de les figures del espectáculu más importantes y reconocíes de l'Arxentina.<ref name="Lan1"/> Na actualidá, un teatru en [[Tigre (Buenos Aires)|Tigre]] y una cai de [[Puerto Madero]] lleven el so nome a manera de reconocencia.<ref name="tigre"/><ref name="cai"/> == Biografía == === Infancia y mocedá === [[Ficheru:Nini 1904.jpg|miniatura|Niní Marshall na so niñez, cerca de 1904.]] [[Ficheru:FachadaMCBA.JPG|miniatura|La vivienda de callar Defensa 219, na que vivió Marshall mientres la so infancia. Anguaño ye sede del Muséu de la Ciudá.]] Marina Esther Traveso<ref name=Traveso_Traverso/> —conocida darréu sol seudónimu de Niní Marshall—<ref name="Nin">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=381110 |títulu=Seis años ensin Niní |fecha=15 de marzu de 2002 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |obra= |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091218040827/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=381110 |fechaarchivu=2009-12-18 }}</ref> nació'l 1 de xunu de 1903 nel barriu porteño de [[Caballín (Buenos Aires)|Caballín]] como la menor de los fíos de Pedro Traveso y María Ángela Pérez, dambos inmigrantes [[Asturies|asturianos]]. Cuando cuntaba con apenes dos meses d'edá, el so padre morrió y los cuatro fíos del matrimoniu quedaron al cargu de la so esposa.{{Harvnp|Contreras|2003|pp|18-9}} Tres el decesu del so padre, la familia treslladar a una casona de la [[calle Defensa]] 219 —anguaño Muséu de la Ciudá— nel barriu de [[San Telmo (Buenos Aires)|San Telmo]], frente a la [[Basílica de San Francisco (Buenos Aires)|ilesia de San Francisco]], onde vivió parte de la so niñez.{{Harvnp|Contreras|2003|pp|18-9}} A los cuatro años, Marina foi inscrita na Escuela Juan José Paso, onde demostró'l so interés pola actuación,{{Harvnp|Contreras|2003|pp=25-6}} y un añu más tarde fixo la so primer presentación nel Centru Asturianu de Buenos Aires.<ref name="radiovideo">{{cita videu |títulu=WALTER VÁZQUEZ. RADIO. ESPECIAL NINI MARSHALL. PARTE 1. |persona=Walter Vázquez-Ángela Edelmann |añu=2015 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Lzjhvi3YFKE |mediu=YouTube |editorial=Radio Sentíos |llocalización=Buenos Aires |fechaaccesu=18 d'avientu de 2016}}</ref> Na so niñez, la familia treslladar al barriu de [[Monserrat (Buenos Aires)|Montserrat]] y Marina empecipió los sos estudios de dances españoles, pintura, dibuxu, cantar, pianu{{Harvnp|Contreras|2003|p=27}}{{Harvnp|Contreras|2003|p=30}} ya idiomes tales como'l [[Idioma francés|francés]], [[Idioma alemán|alemán]] ya [[Idioma inglés|inglés]]. Tamién lideró una peada de neños llamada ''Los Arribeños del Norte'', cola que desempeñaba pequeñes obres teatrales nel suétanu de la casa d'un tíu a manera d'entretenimientu.<ref name="Fascículu"/> Depués de rematar los sos estudios primarios, prosiguió los sos estudios nel Llicéu Nacional de Señorites N° 1, onde empezó a diseñar los sos primeros personaxes, polo xeneral imitaciones de los sos profesores.{{Harvnp|Contreras|2003|pp=34-5}} Marshall, nel so adultez, señaló que tuvo una infancia feliz» y caracterizábase pola so exacerbada cobardura: «La cobardura garrábame, por casu, cuando tenía que dar una lleición, o poneme de pies pa dici-y daqué a una maestra o a una profesora. Pero cuando se terminaba la hora de clase yera un monigote, como soi agora, un payasu. Nun fui bien bona alumna. ¡De verdá que non!».<ref name="Xente">{{cita publicación |apellíu=Braceli |nome=Rodolfo |títulu=Niní siempres |añu=1994 |publicación=Xente |volume= |númberu= |url=}}</ref> Foi nesa institución onde se recibió de [[bachiller]] en 1921.<ref name="Diariu"/> Al terminar la [[educación secundaria]], empecipió los sos estudios en [[Filosofía y Lletres]], que fueron atayaos cuando casóse en 1924 con Felipe Edelmann,<ref name="Fascículu"/> un inxenieru d'orixe rusu enforma mayor qu'ella y educáu n'[[Alemaña]],<ref name="Flax2"/> col que tuvo a la so única fía, Ángela Dora, en 1926.<ref name="Lan">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=465157 |títulu=La reina del humor yera una escritora |fecha=12 de xineru de 2003 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |apellíu=Brizuela |nome=Leopoldo |enllaceautor=Leopoldo Brizuela |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110125908/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=465157 |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0555/articulo.php?art=27762&ed=0555 |títulu=Recuerdo de la ‘Catita’ inolvidable |fechaaccesu=3 de xunetu de 2011 |apellíu=Seoane |nome=Ana |fecha=13 de marzu de 2011 |obra= |editorial=Perfil |ubicación=Arxentina |cita=... Angelita Edelmann de Abregó tien enforma pa cuntar, colos sos arrogantes y lúcidos 84 años |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111209212741/http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0555/articulo.php?art=27762&ed=0555 |fechaarchivu=2011-12-09 }}</ref> Marina vivía nesi entós en [[Provincia de La Pampa|La Pampa]] y tornó solamente a [[Buenos Aires]] pa dar a lluz a la so fía, ocasión na que-y embargaron la vivienda. A la muerte repentina de la so madre en 1926, la rellación col so maríu empezó a tornar y divorciáronse.<ref name="divorciu1">Contreras (2003), pp. 42-4.</ref><ref name="Clarín3">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/suplemento/zona/2000/12/31/z-00815.htm |títulu=Niní, Libertad y los celos d'Evita |fecha=31 d'avientu de 2000 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |apellíu=Narváez |nome=Patricia |enllaceautor=Patricia Narváez |obra= |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> Nes sos memories, Marshall definió esa etapa de la so vida como una catástrofe sentimental y económico».<ref name="Cente"/> Treslladóse temporalmente a la casa de la so hermana Blanca en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]], y darréu tornó cola so pequeña fía a Buenos Aires pa instalase nuna pensión y buscar emplegu nos medios gráficos.<ref name="Fascículu"/> === Entamos nel periodismu y la radio === En 1933, a instancies del so amigu Delfín Ravinovich, consiguió trabayu como redactora en ''La Novela Selmanal'', onde escribió artículos col fin de promocionar artefautos domésticos, como los de la empresa [[General Electric]].<ref name="Fascículu"/><ref>«[https://web.archive.org/web/20070828051059/http://www.leedor.com/notas/752---nini_marshall.html Niní Marshall]» Lleedor.com (sitiu de cultura). 6 d'avientu de 2004. Consultáu'l 17 de febreru de 2011.</ref> Otres de les sos publicaciones tuvieron venceyaes a la muyer y los cuidos pal cuerpu.{{Harvnp|Contreras|2003|pp=46-7}} El so trabayu siguió na revista ''Sintonía'', una de les más populares de la dómina xunto con ''Antena'' y ''Maribel''. Marshall, sol seudónimu de Mitzy, tenía al so cargu la redaición d'artículos sobre asuntos d'actualidá nun apartáu que se denominaba «Alfilerazos», onde se destacar pol so humor acedu y les sos observaciones punchantes.{{Harvnp|Contreras|2003|pp=46-7}}<ref name="Fascículu"/> Les sos redacciones rápido adquirieron popularidá y comentó alrodiu del so trabayu: {{cita|La mio especialidá yera un pocu toma-y el pelo a la xente de la radio. Tenía una páxina d'humor al mio cargu, na que faía los mios comentarios ilustraos colos mios propios ''monitos'', porque tamién defendo dibuxando. Diba, miraba, escribía y dibuxaba. Esi acercamientu, más les clases de cantar que tomara de moza, dexáronme empecipiar la mio carrera como cantante.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/las12/13-346-2002-09-25.html |títulu=Mamá Niní |fechaaccesu=7 de xunu de 2011 |apellíu=Vallejo |nome=Soledad |fecha=20 de setiembre de 2002 |obra= |editorial= Página/12 |allugamientu=Arxentina }}</ref>}} [[Ficheru:Nini Marshall como Candida.jpg|miniatura|Niní Marshall carauterizada como Cándida.]] En 1934, por suxerencia d'unu de los direutivos de ''Sintonía'', presentar nuna prueba radiofónica y resultó escoyida na categoría de cantante internacional». Un mes dempués, realizó la so primer presentación como cantante nel ciclu de radio ''La voz del aire'', onde cantó en tres idiomes y permaneció trabayando mientres ocho meses sol seudónimu de Ivonne D'arcy.{{Harvnp|Contreras|2003|p=50}} De la mesma, entrepoló actuaciones n'otres emisores tales como Porteña, Municipal, [[LRA Radio Nacional|Nacional]], [[Radio Belgrano|Belgrano]] y Fénix.<ref name="Clarín2">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/suplemento/cultura/2003/05/24/o-00201.htm |títulu=A los "pieses" de la Marshall |fecha=24 de mayu de 2003 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |apellíu=Noy |nome=Fernando |enllaceautor=Fernando Noy |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref>{{Harvnp|Muñoz Pace|2010|pp=48-9}} Pipita Cano, presentadora del ciclu ''El xalé de Pipita'' en Broadcasting Municipal, acolumbró les sos dotes pa la comedia y ufiertó-y interpretar a una [[mucama]] nel so programa. Foi según Marshall diseñó a Cándida, una emplegada doméstica inspirada nuna muyer d'orixe español que trabayaba na so casa de neña.{{Harvnp|Posadas|1993|p=29}}{{Harvnp|Contreras|2003|pp=52-3}} El personaxe, según la so biógrafa Marily Contreras, yera «una muyer ignorante, inocente y cabileña, pero querible, y que produció ente los oyentes de Niní una enorme cuota de tenrura, pola fonderada de bondá que emanaba el personaxe».{{Harvnp|Contreras|2003|pp=12-3}} La carauterización foi creciendo en popularidá a tal puntu que Roberto Llauró, un industrial destacáu, convocar pa promocionar la so marca de xabones en [[Radio El Mundo]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=47}} Los empiezos de la emisora en 1935 nun tuvieron demasiada trescendencia, motivu pol cual Marshall propunxo faer un programa risible basáu en guiones propios. Sicasí, [[Pablo Osvaldo Valle]], direutor de la radio, refugó la propuesta alegando que nun yera una actriz conocida y les muyeres nun escribíen llibretos.{{Harvnp|Contreras|2003|p=56}} En 1936, conoció a Marcelo Salcedo, un [[Contable públicu|contable]] [[Paraguái|paraguayu]] d'una empresa yerbatera col que se casó poco tiempu dempués<ref name="Flax2"/> y diseñó el so nome artísticu definitivu. El so apellíu foi constituyíu pola primera sílaba del nome y l'apellíu del so home (Mar-Sal); l'adhesión posterior d'una «h» y una «l» fizo que quedara Marshall.<ref name="Clarín2"/> Sicasí, optó por una deformación de Marina pal nome: Marinita-Ninita-Niní.<ref name="Fascículu"/> Al empiezu, delles emisores onde compartió cartelu con Encarnación Fernández, [[Pablo Palitos]] o Delfina Fuentes presentar nos sos anuncios como Lily Marshall, Niní Marschall o Niní Marshal por cuenta de la supuesta dificultá que-yos xeneraba pronunciar lo.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=47}} A partir de marzu de 1937, les sos presentaciones tuvieron acompañaes pola so ''partenaire'' [[Juan Carlos Thorry]], con quien trabayó asiduamente hasta los finales del apoxéu de la so carrera. La so esperiencia como redactora publicitaria y el so altu rendimientu en creatividá diéronlu rápido un perfil novedosu como artista.<ref name="Fascículu"/> L'ésitu del dúu amontó los niveles d'audiencia y Marshall llogró consiguir un espaciu de media hora nun horariu central. Nuna de les salíes de la radio, l'actriz reparó a les siguidores enardecidas que s'atacaben pa pidi-y autógrafos a Thorry y xestó el personaxe de Catita que,{{Harvnp|Contreras|2003|pp=58-61}}<ref name="Diariu"/> xunto con Cándida, convertir nes sos carauterizaciones más emblemátiques. L'empresariu Emilio Córdoba, enteráu del so nuevu personaxe, contratar pa promocionar la so Tienda La Piedá; a partir d'entós, dos funciones selmanales fueron dedicaes a Cándida y otros dos a Catita. El so llabor mientres esi añu mereció-y el premiu «Sensación Radiofónica» dau pola revista ''Sintonía''.{{Harvnp|Contreras|2003|pp=61/3}} === Empiezos nel mundu del cine === Anque l'equipamientu yera entá precariu, el cine empezó a asitiase como una industria activo y pequeña en redol a la cual artistes y direutores construyíen una popularidá creciente. El públicu empezó a inclinase pol cine como manera d'entretenimientu atraíu pola posibilidá de ver a los sos ídolos de radio en pantalla.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=63-5}} En 1938, Marshall foi convocada por [[Manuel Romero]] para filmar la so primer película.<ref name="Adiós1">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=167405 |títulu=Niní Marshall foi la voz y la imaxe del humor |fecha=19 de marzu de 1996 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |apellíu=España |nome=Claudio |enllaceautor=Claudio España |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241229001710/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=167405 |fechaarchivu=2024-12-29 }}</ref> Sicasí, el direutor tuvo de repitir delles vegaes el so llamáu ante'l refugu de l'actriz, a la que, nes sos propies pallabres, apavoriába-y el cine porque «nun tenía cara cinematográfica y por mieu a que la xente decepciónese».<ref name="Fascículu"/> Marshall aceptó una prueba de cámara y, eslleíos les sos medranes, rescindió'l so contratu cola radio y robló unu nuevu cola compañía cinematográfica [[Lumiton]]. L'actriz [[Mecha Ortiz]], integrante del repartu, recordó tiempu dempués que'l so pariente, el presidente [[Roberto Marcelino Ortiz]], al enterase de que filmaría con Marshall, solicitó-y que consiguiéra-y un autógrafu.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=63-5}} La película titulóse ''[[Muyeres que trabayen]]'' y l'actriz compunxo a Catita nel rol d'una vendedora de tienda. Les crítiques fueron polo xeneral positives y el ''Heraldu Cinematográficu'' apuntó que «la dicción nes escenes iniciales dexó daqué que deseyar, pero qu'esto nun avafó la resultancia final».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=67}} D'alcuerdu a Contreras, «la película ye una atolenada pintura de les emplegaes de comerciu de la dómina. La comicidad básase puramente nel llinguaxe».{{Harvnp|Contreras|2003|p=68}} Marshall, sicasí, amosóse insatisfecha col so trabayu.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=67}} Al rematar el rodaxe, l'actriz partió en xira escontra [[Tandil (Buenos Aires)|Tandil]] en compañía de Thorry pa depués siguir por [[Benito Juárez (provincia de Buenos Aires)|Benito Juárez]], [[Tres Arroyos (partíu)|Tres Arroyos]], [[Coronel Dorrego (partíu)|Coronel Dorrego]], [[Bahía Blanca (partíu)|Bahía Blanca]] y [[Coronel Pringles (partíu)|Coronel Pringles]]. Tres un curtiu regresu a Buenos Aires, la xira prosiguió por [[Santa Fe (provincia)|Santa Fe]], [[Mendoza (Arxentina)|Mendoza]], [[Entre Ríos (Arxentina)|Entre Ríos]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y [[San Juan (Arxentina)|San Juan]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=70}} En 1939, contratada nuevamente por Lumiton, protagonizó ''[[Divorciu en Montevideo]]'' xunto a [[Enrique Serrano]] y so direición de Romero.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=75-8}} L'argumentu, nel cual Marshall collaboró, señala que pa estremase de la so novia presumida un rapazu casóse con una manicura conviniendo divorciase meses dempués. El tratu llevar a cabu pero'l mozu entiende que se namoró del so exesposa y la busca pa volvese a casar.<ref>Abandomoviez.net. «[http://www.abandomoviez.net/indie/pelicula.php?film=10917 Divorciu en Montevideo: Ficha téunica]» Consultáu'l 2 de xunetu de 2011.</ref> La película estrenar a mediaos d'añu nel [[Cine Monumental (Buenos Aires)|cine Monumental]] y foi un ésitu a tal puntu que l'historiador [[Domingo Di Núbila]], nunu de los sos llibros, publicó qu'ende «non solo demostróse que Niní Marshall podía faer funcionar una película, sinón multiplicala por trés».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=75-8}} Esi mesmu añu llevó per primer vegada al so personaxe de Cándida al cine [[Cándida (película de 1939)|nun filme que se tituló col mesmu nome]].<ref name="Lan3">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=500420 |títulu=Niní Marshall: doctora en risa |fecha=1 de xunu de 2003 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |apellíu=Martínez C. |nome=Adolfo |enllaceautor=Adolfo C. Martínez |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100224021533/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=500420 |fechaarchivu=2010-02-24 }}</ref> Esta vegada, les crítiques fueron negatives; la revista ''Radiolandia'', por casu, definió al argumentu como de materiales primarios, arregláu con dellos llugares comunes de direuta repercusión nel auditoriu, sirve a los sos fines risible-sentimentales a la intérprete y resulta d'eficacia popular».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=80}} [[Zully Moreno]] y [[Pepe Biondi]] atopar ente les munches persones que se presentaron pa llograr dalgún papel como extra na película; dambos convertiríense en dos figures importantes años dempués.<ref name="Flax2"/> === Consagración y ésitu comercial === L'ésitu creciente de Marshall foi motivu de disputa ente dos compañíes cinematográfiques. Los direutivos de Lumiton enterar por mediu d'un periódicu d'un supuestu precontratu de l'actriz con otra empresa. El fechu xeneró consternación yá que Lumiton tenía la exclusividad de les interpretaciones de Catita, motivu pol cual Marshall tuvo d'esclariar que se tuviera en cuenta esi detalle nel so nuevu proyeutu con [[Arxentina Sono Film]] y Lumiton siguiría cola concesión de Catita.{{Harvnp|Posadas|1993|p=64}} Foi según en 1940 protagonizó ''[[Casoriu en Buenos Aires]]'', la secuela de ''Divorciu en Montevideo'', sobre la que ''Sintonía'' tituló «Impautu demasiáu fácil», ente que ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' rellató: «Episodios y tipos convencionales, armar con medios direutos y fáciles, pero ente unos y otros asómase... Catita».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=93}} La triloxía completar con ''[[Lluna de miel en Ríu]]'', onde actuó xunto a [[Tito Lusiardo]] y [[Juan Carlos Thorry]]. Anque taba ambientada en [[Brasil]], los rodaxes llevar a cabu en tan solo un mes en [[Munro (Buenos Aires)|Munro]].<ref name="cine2"/>{{Harvnp|Etchelet|2005|p=102}} Marshall convertir pa esi momentu nuna de les actrices más granibles del añu y la de mayor importancia na industria del cine.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=91/95}} [[Ficheru:Mirtha Niní Silvia.JPG|miniatura|270px|Marshall xunto a les ximielgues [[Mirtha Legrand|Mirtha]] y [[Silvia Legrand]] en ''Hay que educar a Niní'' (1940).]]En 1940, Marshall tamién protagonizó ''[[Los celos de Cándida]]'', que xeneró un modestu ésitu. L'actriz intervieno nel armáu de los diálogos xunto a [[Luis Bayón Herrera]] y la so actuación tuvo acompañada por [[Augusto Codecá]]. ''L'Heraldu'', nes sos suxerencies pal programa de mano, catalogar como una «magnífica comedia de gracia irresistible».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=81}} [[Jorge Luz]] realizó'l so debú como actor nesa película nuna curtia apaición como un bañista que caminaba por detrás de los personaxes protagónicos nes sableres de [[Mar del Plata]].{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=91/95}} Mientres el rodaxe, el direutor aprovechó la inorancia de Marshall na práutica de la [[ruleta]] por que'l so personaxe cometiera tou tipu de torpeces nuna de les escenes llevaes a cabu nel casino.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=96}} Nel mesmu añu, los hermanos Mentasti ufiertáron-y a Marshall una propuesta pa rodar la comedia ''[[Hay que educar a Niní]]'', que l'actriz aceptó cola condición d'escoyer el direutor ya intervenir los llibretos. Ante la imposibilidá d'interpretar a Cándida y Catita por cuestiones contractuales, Marshall apaeció nel rol de Niní Reboredo, una actriz de repartu que vive nun internáu de neñes y faise pasar pola fía d'un industrial ricu interpretáu por [[Francisco Álvarez (actor)|Francisco Álvarez]].<ref name="cine2">Contreras (2003), pp. 78-9</ref> Según Etchelet, los carpinteros y téunicos del estudiu abandonaben los sos puestos pa vela actuar y munches escenes tuvieron de repitise por causa de les rises.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=99}} Les hermanes [[Mirtha Legrand|Mirtha]] y [[Silvia Legrand]] apaecieron como extras na película. ''Hay que educar a Niní'' allugar nel puestu terceru na encuesta de lo meyor de la temporada efectuada pol ''Heraldu del Cinematografista''.{{Harvnp|Posadas|1993|p=72}} [[Horacio Salas]], al apurri-y el títulu de Ciudadana pernomada en 1989, espetólu: «Una de les sos películes llámase ''Hay que educar a Niní''. Pero ye Niní quien nos educa hai 50 años».<ref name="Lan1"/> En xunetu de 1940, Marshall robló un contratu de exclusividad con [[Arxentina Sono Film]] para filmar dos películes so direición de [[Luis César Amadori]] en seis meses, alcuerdu que depués s'estendió hasta avientu de 1943.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=101}} Ente payares y avientu d'esi añu, l'actriz incursionó per primer vegada nel ámbitu discográficu al grabar —nel so personaxe de la tonadillera Loli— un discu con catorce tarrezas musicales, ente los que destaquen «Cuntar a Noel», «Soi castañera» y «La Sinforosa», sol sellu Odeón.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=104}} Nuevamente dirixida por Romero, a empiezos de 1941 protagonizó ''[[Yo quiero ser bataclana]]'', onde Marshall representó una parodia del ballet ''[[La muerte del cisne]]'' de [[Saint Saens]] ya interpretó'l tangu «El vinu murnio» de [[Juan D’Arienzo]]. Recibió l'asesoramientu de [[Mecha Quintana]] y depués recordaría con humor en ''Les mios memories'' que «baillé de punta y maté al cisne como si fuera una pita».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=116-117}} La crítica cinematográfica calificar como «una bona cinta risible» y la mesma actriz destacó que «tuvo un ritmu febril, diálogos viviegos y escurrimientos atélites».<ref name="Fascículu">{{cita publicación |apellíu=Werchowsky |nome=Florencia |títulu=Fascículu Ídolos del Espectáculu Arxentín: Niní |añu=2008 |publicación=Clarín |volume= |númberu= |url=}}</ref>{{Harvnp|Etchelet|2005|p=115}} L'empresariu radiofónicu Pablo Valle, al notar que l'actriz taba siendo clisada pol cine, amosó'l so enfadu, ente que Llauró intentó convencela infructuosamente de tornar a la radio.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=106}} Paralelamente, Marshall empecipió una xira con [[Pedro Quartucci]] —en reemplazu de Thorry— y partió camín de [[Chile]] y [[Perú]]. Les sos presentaciones nesi país fueron tan populares que la demanda d'entraes superó les mires y permanecieron tola selmana a sala llena.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=110-1}} Marshall presentó un nuevu personaxe, la cantante llírica Giovanina Regadiera, nel so filme ''[[Orquesta de señorites]]'', col que fizo risión a les dives de [[Bel cantar]] que se presentaben nel [[Teatru Colón (Buenos Aires)|Teatru Colón]].{{Harvnp|Posadas|1993|p=73}} La so biógrafa Marily Contreras coincide en que la producción de los años 1939-1941 ye «impresionante», lo que xeneró cansanciu en Marshall, qu'amás alternaba les sos películes con presentaciones esporádiques en radio.{{Harvnp|Contreras|2003|p=79}} Un añu dempués, Amadori llogró introducila nel xéneru policial con ''[[La mentirosa]]'', estrenada nel cine Ocean; nuna de les escenes, l'impautu d'una bala fura la luneta trasera del automóvil y el personaxe de Marshall esclama: «¡Qué manca, un autu tan nuevu y yá se ta abicarando!».{{Harvnp|Contreras|2003|p=80}} [[Enrique Santos Discépolo]], unu de los compositores más relevantes de la dómina, incluyir nel so siguiente proyeutu, ''[[Cándida, la muyer del añu]]'' (1943), que perduró solo una selmana en cartel y resultó un fracasu comercial.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=139-41}} Abel Posadas analizó que «''Hay que educar a Niní'' (1940), ''Orquesta de señorites'' (1941), ''La mentirosa'' (1942) y ''[[La muyer ensin cabeza]]'' (1947), ufierten un engañador panorama de suañu partiendo del mecanismu de la impostura, tan caru al entretenimientu propuestu por Amadori».<ref name="Abel">Posadas (1993), p. 115</ref> === Primeres superproducciones y problemes políticos === Marshall volvió retomar el xéneru de la parodia cuando foi convocada en 1943 pa encabezar ''[[Carmen (película de 1943)|Carmen]]'', inspirada na [[Carmen (ópera)|ópera de Georges Bizet]] y considerada la primera superproducción del cine arxentín al serviciu d'una temática risible. La trama indica qu'una cordurera fanática de ''Carmen'' cree corporizarse na protagonista arriendes de un golpe na cabeza. D'alcuerdu a Contreras, el filme tien «un pocu de célebre ópera, otru pocu de lliteratura y enforma d'inxeniu y llocura».{{Harvnp|Contreras|2003|p=85}} Nuna de les escenes, el personaxe de Carmen tenía de rodar poles escaleres, motivu pol cual el direutor propunxo contratar una acróbata. Marshall negóse y realizó ella mesma la escena, que-y provocó una serie de moretones.{{Harvnp|Contreras|2003|p=86}} La revista ''Antena'' señaló que «Niní ye l'alma de Carmen y casi puede dicise que tola película ye ella».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=154}} L'ésitu inicial fizo que la película fora xeneradora d'una triloxía que completaron ''[[Madame Sans Gene (película de 1945)|Madame Sans Gene]]'' y ''[[Mosquita muerta]]'', dambes tamién basaes en pieces famoses entornaes a la parodia.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=155}} El 4 de xunu de 1943, un golpe militar conocíu como [[Revolución del 43]] destituyó al presidente [[Ramón S. Castillo]], lo que marcó'l fin de la denominada [[Década Infame]]. [[Arturo Rawson]] ocupó'l cargu hasta'l so arrenunciu tres díes más tarde, momentu en que foi reemplazáu pol coronel [[Pedro Pablo Ramírez]]. El 7 de xunu, fecha de la so llegada al cargu, creóse'l Conseyu Cimeru de les Tresmisiones Radiotelefóniques, que la so primer resolución foi presentar una llarga llista de pallabres y llocuciones mal emplegaes nel llinguaxe corriente que debíen «proscribirse de la radiofonía».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=147}} Marshall roblara un contratu con [[Radio Splendid]] por una importante suma de dineru y nes sos memories rellató que, al rematar una de les emisiones, «nun pudi col mio xeniu y despidíme diciendo: "Hasta'l vienres... si déxennos"». Marshall nun pudo volver presentase en radio y la so siguiente presentación foi reemplazada por una de [[Hugo del Carril]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=149}} Dende la oficina de Radiocomunicaciones, l'actriz recibió un comunicáu qu'espresaba que la prohibición fuera llevada a cabu «porque los sos personaxes deformaban l'idioma al pueblu arxentín, que nun tien capacidá de discernir».<ref name="Lan1">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=497579 |títulu=Niní Marshall: genia y figura |fecha=25 de mayu de 2003 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091202000217/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=497579 |fechaarchivu=2009-12-02 }}</ref> José Ramón Mayu, collaboracionista de Ramírez y home comprometíu cola defensa del bon usu del idioma, señaló nun reportaxe que «miles de persones dicíen como ella: "¿lo qué?"... Entós, un día llamar y dixímos-y que debía morigerar los sos llibretos. Lo que Niní nunca dixo ye que nos tomaba'l pelo, que colos nuesos encamientos faía lo que se-y daba la gana».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=148}} {{cita|Agora yá nun ye solo'l deséu de folgar. Agora'l so llabor, que nunca tuvo más censura que la mesma, tien d'entrar como toes nuna nueva y más rápida regla de propalaciones y los sos moñecos yá nun van ser los mesmos, yá nun lo yeren nes sos últimes nueches.|Publicación de ''Antena''.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=150}}}} [[Ficheru:Mosquita muerta.jpg|miniatura|250px|Niní Marshall y [[Francisco Charmiello]] en ''[[Mosquita muerta]]'' (1946).]] Marshall asonsañó la vida de [[Cathérine Hübscher]], la vilba del mariscal francés [[François Joseph Lefebvre]], en ''[[Madame Sans Gene (película de 1945)|Madame Sans Gêne]]'' (1945), que se convirtió na película más costosa del cine arxentín.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=170}} [[Conrado Nalé Roxlo]] foi l'encargáu d'afaer la obra teatral de Victoriano Sardou. El filme permaneció diez selmanes en cartel y munchos autores coinciden en calificala como la película cume» de Amadori.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=168-170}} La encuesta del ''Heraldu'' asitiar nel cuartu puestu dientro de les meyores producciones del añu y Marshall llogró'l premiu a la meyor actriz risible de l'[[Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=171}}{{Harvnp|Etchelet|2005|p=181}} Depués d'estrenar ''[[Santa Cándida]]'' en marzu de 1945, l'actriz permaneció ensin propuestes de trabayu hasta la temporada siguiente, de cuenta que dedicó'l so tiempu a ocupase de la so casa de [[Recoleta (Buenos Aires)|Recoleta]], tomar clases d'inglés y pintura, y folgar na so quinta de [[Moreno (Buenos Aires)|Moreno]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=177}} Al añu siguiente, foi convocada pa protagonizar ''[[Mosquita muerta]]'', basada nuna obra de 1883 de [[Henri Meilhac]], onde presentó dos nuevos personaxes, Gladys Minerva Pedantone y la Neña Jovita.{{Harvnp|Contreras|2003|p=91}} Les crítiques fueron mistes y magar nun tuvo'l mesmu ésitu que la so predecesora, permaneció ocho selmanes en cartel na ciudá y dolce nes contornes. Di Núbila definir como «una bufanada pocu cinematográfica y d'ésitu comercial».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=183}} === Desaceleración profesional === En 1947, Marshall retornó a la radio cuando viaxó a [[Uruguái]] y realizó una serie de presentaciones en [[Radio Carve]] de [[Montevidéu]]. En Buenos Aires, foi parte de la obra teatral ''Un llíu de millones'' nel Teatru Astral. L'actriz entusiasmar cola propuesta y encargóse de retocar los personaxes qu'escoyera representar. L'estrenu xeneró una gran concurrencia de públicu a tal puntu que la policía tuvo d'abrir pasu por que cada unu de los artistes pudiera baxar del so automóvil y llegar al ''hall'' del teatru ensin inconvenientes.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=187-8}} Sicasí, la obra solo se caltuvo un mes en cartelera, el plazu mínimu fitu por contratu, y la crítica destruyó al autor y la pieza; Marshall depués diría que «los autores clásicos meter con ellos y nun-yos perdonaron que yo escoyer. Coses peores viéronse».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=190}} En ''[[Una muyer ensin cabeza]]'', dirixida nuevamente por Amadori, les bones crítiques nun llograron que la so permanencia nes sales estender por más de dos selmanes. ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' publicó que «el públicu pudo ver nuevamente cómo enllena esta actriz l'interés de les escenes cola so presencia o la so pallabra».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=198}} Marshall volvió apaecer nun filme de menos d'una hora de duración tituláu ''[[Buenos Aires canta]]'', que consistía nuna serie de cuadros musicales onde se presentaben artistes y conxuntos populares, ente los que destacaben Hugo del Carril y [[Azucena Maizani]]. Ende, interpretó a Loli y cantó un cantar popular española. La versión completa del filme sumió y na actualidá nun esisten copies; delles versiones señalen que pudo ser desarmada por cuenta de que tratábase de fragmentos musicales.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=200}} La so siguiente película, ''[[Navidá de los probes]]'', estrenar en 1947 nel cine Monumental y significó la torna de Catita depués de seis años fora de la pantalla. Según ''[[La Prensa (Arxentina)|La Prensa]]'', Marshall «constitúi l'alma y la meyor base de la película».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=202}} La película foi un ésitu y el so llabor mereció'l premiu a la meyor actriz risible de la ACCA.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=214}} Marshall decidió probar suerte de nuevu col teatru cuando foi convocada en 1948 pa ser la coestrella de [[Pepe Arias]] en ''Y Pepe volvió con música'' nel Teatru Casín, a dos años del fracasu ''Un llíu de millones''. Los actores realizaron trés funciones diaries con dos espectáculos distintos y recibieron crítiques positives, especialmente Marshall, que buscaba consolidase nel mundu del teatru.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=221-2}} Esi mesmu añu tamién filmó ''[[Porteña de corazón]]'', onde nuevamente actuó nel rol de Catita a dúu con [[Augusto Codecá]]. D'alcuerdu a Di Núbila, «foi la meyor y más axilosa comedia de Catita en bastante tiempu»; sicasí, otres crítiques señalaron que «precisa volver a Madame Sans Gene o a la humana Cándida».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=208-9}} === Gobiernu peronista y prohibición === L'últimu trabayu de Marshall con Manuel Romero asocedió en 1949 con ''[[Muyeres que baillen]]'' y, a pesar del modestu ésitu, les crítiques viéronse movíes poles cróniques de fechos d'actualidá.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=225}} [[Fanny Navarro]], una actriz proveniente del drama, foi una de les integrantes del repartu y el so protagónico destacar por sobre'l de Marshall d'alcuerdu a la mayoría de los medios de prensa. Nes sos memories, Marshall manifestó que «la nuesa rellación foi bien cordial. Ella yera una formosa rapaza, atenta y obediente nel trabayu». Mientres la filmación de la película, Navarro topar en pareya con [[Juan Duarte]], hermanu d'[[Eva Perón]] y secretariu priváu del presidente. D'alcuerdu a Marshall, Navarro convidar en nome de Duarte en repitíes ocasiones pa cenar xuntos al sostener que yera «la so actriz favorita» pero l'actriz refugó toles propuestes «con cortesía pero ensin despintar la mio falta d'interés por conocelo».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=226-7}} Un mes dempués del estrenu del filme, Marshall partió escontra [[Nueva York]] contratada por [[Carlos Montalbán]] p'actuar nel Teatru Puertu Ricu. El contratu inicial de siete díes llueu s'estendió a dos selmanes y rematáu el mesmu,{{Harvnp|Etchelet|2005|p=228}} l'actriz viaxó a [[Méxicu]], onde se dispunxo a filmar la so primer película mexicana, ''[[Una gallega en Méxicu]]'', so direición de [[Julián Soler]]. El rodaxe alternar con presentaciones nel llocal nocherniegu [[Centru Nocherniegu "El Patiu"|El Patiu]] y nel Casino Follies. El so llabor mereció'l premiu a la meyor actriz del añu y ''Antena'' publicó que «Méxicu afayó a Niní como brillosa actriz dramática».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=230-2}} Los guiones fueron modificaos a razón de dos escenes que dieron la pauta de dotes dramátiques en Marshall y Soler decidió amestar delles situaciones qu'esplotaren esi perfil nel filme,{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=230-2}} que darréu foi estrenáu en [[Venezuela]] y [[Cuba]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=241}} [[Ficheru:Juan Duarte - Publicado en Revista Ahora -ca 1958.jpg|miniatura|[[Juan Duarte]], secretariu del presidente Perón.]] Mientres el [[peronismu]] (1946-1955), l'actividá nel mundu del cine fuera intensa pero la suma de favoritismu y censura pa tou lo qu'escapara a la visión oficial afectara la calidá de les producciones.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/664274-1955-1958-la cultura-en-anos-de-incertidumbre |títulu=1955-1958: la cultura n'años d'incertidume |fechaaccesu=3 de marzu de 2011 |apellíu=Quesada |nome=María Sáenz |enllaceautor=María Sáenz Quesada |fecha=19 d'avientu de 2004 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> La escasez de [[celuloide]] y la cayida de la industria cinematográfica faía que los proyeutos tuvieren de cuntar con sofitu del Estáu. Nun contestu de [[llistes negres]] d'artistes venceyaos a la oposición, un notable amenorgamientu nes realizaciones y la escasa distribución de película virxe, los productores estranxeros ufiertaron nueves posibilidaes a figures d'Arxentina.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=225}} D'esa manera, amás de recibir propuestes de filmación en Méxicu, Marshall foi convocada pa filmar n'[[España]] ''Yo nun soi'l Mata-Hari'' (1949), una parodia de la vida de la espía [[Mata Hari]] dirixida por [[Benito Perojo]].{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=236-7}} De regresu a Buenos Aires, [[Ángel Mentasti]] tresmitiólu a Marshall que teníen d'atayar tolos proyeutu que lu convocaben por un pidíu espresu de la primer dama [[Eva Perón]].{{Harvnp|Contreras|2003|pp=93-4}} Nes sos memories, Marshall rellató qu'ante esa situación decidió pidir una audiencia col presidente Perón: {{cita|En busca de razones solicité una entrevista al presidente de la Nación y contestáronme que me recibiría na Casa de Gobiernu, el so secretariu priváu, Juan Duarte, ¡el mio antiguu almirador! Tres veces fui a l'audiencia alcordada y en nenguna de les dos primeres recibióme. Na tercera... tres dos hores d'amansadora, nuna amplia antoxana con muncha otra xente alredor, salió'l secretariu del secretariu del Presidente y en voz alta glayó: «Señora, diz el señor Duarte que s'alcuerde cuando nuna fiesta de pitucos, vistida de prostituta, asonsañó a la so hermana Eva».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=243}}}} Marshall tuvo d'entamar l'exiliu ante la imposibilidá de trabayar n'Arxentina,{{Harvnp|Contreras|2003|p=95}} al igual que los sos pares [[Libertad Lamarque]] y [[Arturo García Buhr]]. Metanes una investigación realizada por causa de denuncies de corrupción, Juan Duarte foi topáu ensin vida nun aparente suicidiu n'abril de 1953. Tres la [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]], les prohibiciones volvieron repitise, esta vegada colos artistes venceyaos al peronismu, ente los que destacaben Fanny Navarro. La carrera de Navarro tornó seriamente a partir de 1955 y solo volvió a filmar tres películes más na década siguiente. Morrió prematuramente en 1971, escaecida pol públicu y alloñada del mediu artísticu.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=243}} === Exiliu y filmación en Méxicu === Marshall viaxó a Méxicu y establecióse na Casa Llatinoamericana, un edificiu de departamentos onde s'agospiaben otros artistes en similar situación como [[Amanda Ledesma]] y Libertad Lamarque, cola que caltuvo una íntima amistá hasta la so muerte.<ref name="Clarín3"/> El so primer trabayu mexicanu depués del so exiliu foi xunto a [[Joaquín Pardavé]] en ''[[Una gallega bailla mambo]]'', nunca estrenada oficialmente n'Arxentina.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=244-5}} Ente 1950 y 1951, Marshall filmó en Méxicu cuatro películes: ''Una gallega bailla mambo'', ''[[L'allegre casada]]'', ''[[El mio campeón]]'' —al pie de Lamarque— y ''[[Los enriedos d'una gallega]]'',{{Harvnp|Etchelet|2005|p=246}} que s'estrenaron depués n'Arxentina en sales de segunda categoría del interior del país.{{Harvnp|Posadas|1993|p=118}} Retomó al xéneru de la sátira cuando decidió filmar en 1952 ''[[Amor de llocura]]'', consideráu una de los sos meyores llabores mexicanos.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=252}} En 1953, Marshall intervieno en ''[[Reportaxe (película)|Reportaxe]]'', una película onde actuó xunto a [[Jorge Negrete]], [[María Félix]], [[Arturo de Córdova]], [[Dolores del Río]] y [[Pedro Infante]], repartu que participó ensin recibir remuneración dalguna. La película foi estrenada de manera inalvertida n'Arxentina en 1956 y Marshall, al igual qu'otros actores, nun fueron incluyíos nel armáu final nin nos creitos.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=250}} L'últimu trabayu de l'actriz íntegramente armáu en Méxicu foi ''[[Dios les cría (película de 1953)|Dios les cría]]'', una comedia de 1953 con esteriores rodaos na ciudá, [[Chapultepec]] y [[Fonte de Petroleos Mexicanos|Fonte de Petroleros]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=252}} A lo llargo de la so estancia nesi país, Marshall diseñó dos nuevos personaxes, Bárbara Mac Adam, una turista mexicana que gusta vistise con toles prendes típiques, y Lupe, una pueblerina maltratada pol so home. L'actriz presentar n'Arxentina mientres una actuación en [[Radio Belgrano]] en 1954 pero nun tuvieron repercusión.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=253}} A la muerte d'Evita, cola so fía a puntu de casase y rematada una xira que la llevó por [[Colombia]], [[Perú]] y [[Chile]], Marshall retornó definitivamente a Buenos Aires en 1954.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=257}} A pesar de que la so prohibición en cine siguía vixente, recibió una citación per parte de [[Raúl Apold]], secretariu de Prensa del gobiernu, que lu afirmó nel so despachu que volvería trabayar coles mesmes que-y ufiertó participar nun festival entamáu pola Secretaría de Prensa nel [[Teatru Presidente Alvear]], propuesta que l'actriz refugó alegando nun querer intervenir n'actos de gobiernu.<ref name="cita"/> Sicasí, optó por realizar una función radiofónica pa Radio Belgrano na sala del Conseyu Nacional de Muyeres{{Harvnp|Contreras|2003|pp=107-8}} y filmar una coproducción cubanu-mexicana, ''[[Una gallega en La Habana]]'' (1955), dirixida por [[René Cardona]].{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=261-2}} En marzu de 1956, Marshall participó en festivales, coleutes y funciones a beneficiu de los neños enfermos de [[poliomielitis]],{{Harvnp|Etchelet|2005|p=264}} un xestu de solidaridá similar al de 1944, cuando participó d'una convocatoria empobinada a artistes per parte del [[Grupu d'Oficiales Xuníu|GOU]] —encabezáu por Juan Domingo Perón— col fin de recaldar fondos pa les víctimes del [[Terremotu de San Juan de 1944|terremotu de San Juan]]. Nesa ocasión, Marshall foi condecorada por haber recaldáu la mayor cantidá de dineru —4964 [[Peso Moneda Nacional|pesos]], más 1000 apurríos por ella mesma—.<ref name="Clarín3"/> === Reveses profesionales === [[Ficheru:Niní Marshall.jpg|miniatura|210px|Niní Marshall a principios de los años de 1960.]] La so torna al cine arxentín asocedió en 1956 cuando estrenó ''[[Catita ye una dama]]'', que nun tuvo una bona receición en crítiques y solo perduró una selmana nes sales de cine. Nesi momentu, Marshall atalantó que el públicu camudara con respectu al de la década anterior y que tenía d'afaese al presente.{{Harvnp|Posadas|1993|pp=96-7}} Siguió actuando en radio, el so mediu preferíu, hasta qu'en 1957 debutó per primer vegada en televisión, nun ciclu denomináu ''Philco Music Hall'', que la catalogó como la «artista más costosa de la televisión arxentina» al percibir una remuneración de 50 000 pesos per cada emisión.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=274}} En 1958, debutó en radio con [[Guillermo Brizuela Méndez]] y mientres una de les sos actuaciones, presentó'l personaxe de Don Cosme. Poco dempués, recibió una carta d'un médicu del [[Hospital Ramos Mejía]] manifestándo-y que la voz del personaxe yera bien peligrosa pa les sos cuerdes vocales, motivu pol que darréu dexó d'interpretalo.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=278}} Tres una presentación en [[Radio Nacional d'España]], tornó a Arxentina pa llanzar el so propiu ciclu de televisión, ''Eses coses de Niní'', emitíu mientres 1960 por [[Canal 7 (Arxentina), la TV Pública|Canal 7]]. Sicasí, nun tuvo la prensa abonda y duró demasiao pocu. Marshall topóse asorada yá que el formatu del programa, que consistía en [[Monologuista risible|monologar]] frente a la cámara, yera'l mesmu qu'utilizaba [[Bob Hope]] con ésitu n'[[Estaos Xuníos]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=290}} En 1961, foi convocada por [[Manolo Fábregas]] p'actuar nel [[Teatru de los Insurxentes]] de Méxicu con ''Coses de ma y pá'', llabor pola que llogró'l premiu a la meyor actriz del añu de l'Asociación de Cronistes Teatrales Mexicanos.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=292}} Al so regresu, presentó la obra afecha pal públicu arxentín nel [[Teatru Odeón (Buenos Aires)|Teatru Odeón]], que significó la so torna a los escenarios dempués de catorce años. Según ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'', «foi mientres la permanencia de Niní nel escenariu que la obra algamó mayor animación».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=294}} Una versión pa televisión llevar a cabu pocu dempués. La so siguiente obra foi ''Buenos Aires de seda y percal'', una cabalgata musical con 18 cuadros musicales que recreaba la vida de la ciudá dende 1930 hasta 1963. Sicasí, al igual que ''La señora barba azul'', na que tamién participó la so fía Ángela, nun tuvo publicidá y les recaldaciones nun algamar les mires.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=296-7}} Marshall retornó al cine depués d'ocho años con ''[[Cleopatra yera Cándida]]'' en 1964, que resultó un fracasu al igual que tolos filmes que lu asocedieron hasta'l final de la so carrera.{{Harvnp|Posadas|1993|pp=100-1}} Ente 1967 y 1971, llogró intervenir en cuatro películes más —''[[Escándalu na familia]]'', ''[[Yá tien comisariu'l pueblu (película de 1967)|Yá tien comisariu'l pueblu]]'' (la primera a color), ''[[La novela d'un mozu probe (película de 1968)|La novela d'un mozu probe]]'' y ''[[Vamos suañar pol amor]]''—, polo xeneral producciones comerciales destinaes a dar a conocer a dalgún mozu cantante de la dómina. La carrera de Marshall paeció resurdir escontra 1967 cuando les sos presentaciones nel ciclu ''[[Sábados circulares]]'' de [[Nicolás Mancera|Pipo Mancera]] empezaron a adquirir popularidá.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=499304 |títulu=Niní: olvidos y memories |fecha=28 de mayu de 2003 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |apellíu=Stiletano |nome=Marcelo |enllaceautor=Marcelo Stiletano |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110130139/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=499304 |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref> Los sos espacios al aire empecipiar con cinco minutos de duración y al poco tiempu, estender a venti ensin publicidá entemedio. L'actriz, pela so parte, nun se topaba cómoda cola televisión en vivu: «... faise tou tan rápido, tan improvisáu. Si unu nun s'alcuerda la lletra pónen-y nes ñarices un terrible cartelu por que lo llea». Magar Marshall xulgaba con severidá la falta d'independencia y hostilidá de la TV,{{Harvnp|Posadas|1993|p=120}} les sos presentaciones algamaron ente 30 y 40 [[Cuota de pantalla|punto d'audiencia]].{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=307-8}} L'ésitu con Mancera motivar pa llanzar de nuevu un programa propiu, ''Teatralerías'', pero foi un fracasu atayante y el ciclu nun soportó los desniveles d'audiencia.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=314}} En 1969, presentó en teatru una versión musical de ''[[Les de Ribayu]]'', ''Alcordanza del vieyu Buenos Aires''. El proyeutu xeneró-y entusiasmo pero la obra allugar nel séptimu llugar ente los espectáculos más vistos y progresivamente baxó hasta'l décimu primeru.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=316}} Marshall interpretó a Victoria Valdor, una tía allocao y sensual, en ''Coqueluche'', onde apaeció con una peluca rubia. La obra estrenar en 1971 en [[Mar del Plata]] y permaneció con ésitu tou la temporada de branu pero, a pesar de la repercusión, l'actriz abandonó'l trabayu y foi reemplazada por [[Noemí Laserre]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=319}} === Resurdimientu y retiru === En 1972, [[Lino Patalano]] topar en busca d'un espectáculu pa montar y mientres gusmiaba una revista, lleó una entrevista de Marshall onde anunciaba'l so retiru. Patalano consiguió'l so teléfonu y comunicóse darréu col fin de convencela pa llevar a cabu un espectáculu de ''[[café-concert]]''. Depués d'aportunar mientres seis meses,{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=322-3}} l'actriz aceptó la propuesta y Patalano recordó que nuna ocasión Marshall enseñó-y unos llibretos de ''Y... foinos redepente'',<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/96/03/19/ninibs.html |títulu=Como Chaplin, pero con faldes |fecha=19 de marzu de 1996 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111209162113/http://edant.clarin.com/diario/96/03/19/ninibs.html |fechaarchivu=2011-12-09 }}</ref> un espectáculu de [[humor negro]] que redactara nos años de 1940 y nunca pudiera estrenar. Patalano destacó que Marshall yera desaxeradamente cobarde y «tou anduvo sobre ruedes hasta que'l día del ensayu xeneral, Niní díxonos: "¡Mozos, yo indemnizar pero nun debuto!"», a lo que reaccionó: «Señora, con tol respetu, ¡déxese de embromar! Váigase al hotel y mañana venga pa la función».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=322-3}} N'entrevistes posteriores, comentó que los productores «tuvimos hasta la nueche cortando clavos».{{Harvnp|Etchelet|2005|p=324}} L'espectáculu presentar en 1973 n'El Gallu Coxu Kabarett, foi un ésitu y enllargóse mientres 1800 funciones que se llevaron a cabu en Buenos Aires, [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Montevidéu]], [[Santiago de Chile]] y [[Lima]]. Tamién se realizó un especial pa televisión y darréu un discu;{{Harvnp|Etchelet|2005|p=324}}<ref name="Fascículu"/> la edá de Marshall y otros proyeutos eslleieron la idea de llevar l'espectáculu a Estaos Xuníos, Méxicu y [[Venezuela]]. La representación trescurría nun solu escenariu, el veloriu del zapateru Don Pascual, alredor del cual l'actriz recreó tola so galería de personaxes, que s'averaben a da-y el pésame a la viuda Electra.<ref name="pascual">Contreras (2003), pp. 113-4.</ref> En 1975, recibió un [[premiu Martín Fierro]] a títulu d'homenaxe xunto con otres figures del espectáculu como Libertad Lamarque, [[Tita Merello]] y [[Mirtha Legrand]].{{Harvnp|Etchelet|2005|p=327}} Un añu dempués, Marshall disponer a estrenar ''El pequeñu Marshall-Luz ilustráu'' xunto a [[Jorge Luz]] cuando sufrió un [[aneurisma]] y tuvo de suspender el proyeutu como asina tamién ''Y... foinos redepente'', que retomó depués de la so recuperación.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=328}} Depués, foi convocada pa una curtia temporada de ''Una nueche na radio'' que, gracies al so ésitu, foi estendida y presentada en [[Mar del Plata]]. En 1977, mientres tan solu trés díes, Marshall grabó un especial televisivu para [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]] tituláu ''L'humor de Niní Marshall'', presentáu dientro del ciclu ''El mundu del espectáculu''.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=330}} [[Ficheru:Quelidnaesmifamilia2.jpg|miniatura|[[Luis Sandrini]] y Niní Marshall en ''[[¡Qué llinda ye la mio familia!]]'' (1980), la última película de dambos.]] En 1980, en refugando'l papel central de ''[[La nona (película)|La nona]]'', filmó la so última película, ''[[¡Qué llinda ye la mio familia!]]'', xunto a [[Palito Ortega]] y [[Luis Sandrini]]. Mientres se tomaben fotografíes l'últimu día de rodaxe, Sandrini sufrió un colapsu vascular, foi internáu y finó once díes dempués.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=332}} La película primeramente diba llamase ''La familia ta de fiesta'' pero los productores optaron por modificar el títulu ante'l decesu del actor. Marshall, fondamente afeutada, nun foi capaz de ver la película nunca más.{{Harvnp|Contreras|2003|p=116}} Al añu siguiente recibió'l [[premiu Konex]] de Platino como meyor actriz risible.<ref name="premiokonex"/> Los sos trabayos finales incluyeron trenta emisiones nun ciclu radiofónicu xunto a [[Antonio Carrizu]] y una participación especial nel programa de TV ''Xuntos'' de 1982, tres los cualos decidió retirase y, nes sos propies pallabres, «nun asistir a los sos propios funerales».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=332, 334}}<ref name="cita"/> === Últimos años === Marshall llanzó les sos memories en 1985 cola collaboración de Salvador D'Anna y un añu dempués, donó parte de los vestuarios de los sos personaxes al [[Muséu del Cine Pablo Ducrós Hicken|Muséu del Cine]].{{Harvnp|Contreras|2003|p=117}}{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=336-7}} En 1988, atayó'l so retiru p'actuar como Doña Caterina nuna emisión del ciclu de televisión ''El mundu d'Antonio Gasalla''. L'actriz definió la so participación ende como «un horror».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=338}} Escontra'l final de la so vida, empezó a recibir honores y reconocencies pola so llarga trayeutoria nel espectáculu. En 1989, foi declarada [[Ciudadana pernomada de la Ciudá de Buenos Aires]] pola [[Llexislatura porteña]] y en 1992, recibió'l premiu Podestá a la Trayeutoria de manes de [[Mirtha Legrand]], que de casualidá debutara como extra nuna de les sos películes. Esi mesmu añu foi internada en terapia intensiva mientres diez díes y tarrecióse pola so vida.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=339}} En xunu de 1992, Marshall dexó los derechos de los sos guiones pa ser representaos en [[París]] nel espectáculu ''Mortadela'' y a pesar de la so avanzada edá, encargóse personalmente de supervisar la traducción de los mesmos al [[Idioma francés|francés]]. [[Marilú Marini]] foi la encargada de recrear los sos personaxes y la obra recibió'l [[Premiu Molière]] a la meyor comedia musical. Marshall asistió ente llárimes al estrenu nel [[Teatro Lola Membrives]] de Buenos Aires, onde foi ovacionada y dedicóse-y la función.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=342}} En 1995, estrenóse ''Niní'', una obra similar representada nel Teatru Petit Montparnasse, tamién protagonizada por Marini.{{Harvnp|Etchelet|2005|p=343}} Al igual que cola anterior, Marshall asistió al estrenu nel [[Teatru Maipo]] y comentó que me costar enforma roblar el contratu por que los mios testos sían actuaos por otra persona. Ya inda tengo de confesar que me gustaría tar enriba d'un escenariu».<ref name="cita">''Momentu de decisión''. ''Cares'': «Memories», 1993.</ref> Cuando'l públicu más nuevu averar a saludala y ría colos sos personaxes, solía dicir: «Hai una cuarta xeneración que m'aguanta».<ref>Comentariu de la so fía Ángela Edelmann na inauguración del Teatru Niní Marshall. [http://www.youtube.com/watch?v=hjD6rb0iP9Y Enllaz en YouTube]. Consultáu'l 18 d'avientu de 2016.</ref> {{cita|La vida diome munches coses, sobremanera l'amor de la xente que ye lo que yo más estimo. Dicir y voi dicir hasta'l cansanciu: «La mio vida nun ye más que la d'una señora de la so casa que se fixo la graciosa». Asina quiero que me sientan y asina quiero que me recuerden.|Niní Marshall, nel so 90ᵘ. cumpleaños.<ref name="cita"/>}} La última apaición pública de Marshall asocedió n'avientu de 1995 cuando, visiblemente débil y fráxil, asistió al [[Teatru Nacional Cervantes]] p'acompañar a la so amiga [[Libertad Lamarque]] nel homenaxe que-y brindó la [[Secretaria de Cultura de la Nación]].<ref>{{cita videu |títulu=Última apaición pública de Niní Marshall |persona=Libertad Lamarque-Niní Marshall |añu=1995 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-Z_YyJfjgdM |mediu=YouTube |llocalización=Buenos Aires |fechaaccesu=18 d'avientu de 2016}}</ref> === Fallecimientu === En xineru de 1996, Marshall foi ingresada na Clínica Bazterrica de la [[Recoleta (Buenos Aires)|Recoleta]] por molesties d'orixe respiratoriu.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=171003 |títulu=Ta internada l'actriz Niní Marshall |fecha=26 de xineru de 1996 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110125920/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=171003 |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref> La noticia nun se fixo pública hasta trés díes depués y les autoridaes de la institución nun dieron demasiaos detalles por pidíu espresu de la so familia. El 8 de marzu, foi nuevamente internada en [[Unidá de Cuidos Intensivos|terapia intensiva]] por una afección respiratoria y un cuadru severu de deshidratación que-y provocaron una descompensación xeneral y un progresivu desmeyoramientu físicu. Marshall finó a la edá de 92 años el 18 de marzu de 1996 a les 11.05 [[Fusu horariu|UTC-3]] por causa de un [[paru cardiorrespiratorio]].<ref name="Adiós">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/96/03/19/ninar1.html |títulu=L'adiós a una grande |fecha=19 de marzu de 1996 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111209215852/http://edant.clarin.com/diario/96/03/19/ninar1.html |fechaarchivu=2011-12-09 }}</ref> Los sos restos fueron velaos nel [[Teatru Nacional Cervantes]] y treslladaos a la bóveda familiar del campusantu d'Olivos.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=175917 |títulu=Un ensame despidió a Niní |fecha=20 de marzu de 1996 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110125451/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=175917 |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref> === Vida personal === Marshall casóse en 1924 con Felipe Edelmann, un inxenieru rusu enforma mayor qu'ella y educáu n'Alemaña, col que tuvo a la so única fía, Ángela, nacida en 1926. Edelmann yera [[ludópata]] y perdió tou los sos bienes pola mor del xuegu, ente ellos la casa onde convivía con Marshall, motivu pol cual l'actriz decidió dixebrase:<ref name="divorciu1"/> «el día que m'enteré recibí d'adulta. Quedé sola frente a les circunstancies... una sola cosa importóme: quedame cola mio fía», manifestó nuna ocasión.<ref name="Flax2">{{cita publicación |apellíu=Marrazzi |nome=Eduardo |títulu=Trés homes na so vida |añu=1996 |publicación=Flash|númberu=826}}</ref> Edelmann finó en xunetu de 1957. Cuando empezó a actuar en radio, conoció a Marcelo Salcedo, un [[Contable públicu|contable]] [[paraguái|paraguayu]] d'una empresa yerbatera, col que se casó vía Méxicu pocu dempués.{{Harvnp|Contreras|2003|p=51}} Salcedo acompañó a Marshall a lo llargo de la so carrera nos años de 1930 y 1940 pero optaron por dixebrar se en 1950 cuando l'actriz debió exiliase en Méxicu.{{Harvnp|Contreras|2003|p=99}} En 1953, mientres la so estancia na Casa Llatinoamericana, empecipió una rellación col productor y periodista [[Carmelo Santiago]], que se convirtió rápido nel so representante y con quien convivió mientres 15 años hasta 1968, cuando afayó que-y yera infiel.{{Harvnp|Contreras|2003|p=105}}<ref name="pascual"/> Santiago finó n'agostu de 1993. Marshall vivió la mayor parte de la so vida nel barriu porteño de [[Recoleta (Buenos Aires)|Recoleta]], frente a la [[Plaza Vicente López]], onde desenvolvió afición pola [[pintura]], la llectura y el [[coleicionismu]] d'antigüedaes.{{Harvnp|Contreras|2003|p=17}}{{Harvnp|Etchelet|2005|p=288}} El so nietu Carlos Gamallo incursionó como actor en seis películes arxentines ente 1993 y 2004, ente les que destaquen ''[[Gatica, el Monu]]''.<ref>«[https://www.imdb.com/name/nm0303642/ Ficha de Carlos Gamallo en IMDb]» Consultáu'l 19 d'avientu de 2016.</ref><ref name="cita"/> La so sobrina nieta, Susana Degoy (1943-2008), foi una escritora y ensayista especializada na investigación de la socioloxía del espectáculu.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1997/06/26/y-05501d.htm |títulu=Llibro y homenaxe oficial en memoria de Niní Marshall |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |apellíu=Kolesnicov |nome=Patricia |fecha=26 de xunu de 1997 |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> La fía de Degoy, sobrina bisnieta de Marshall, ye l'actriz ítalo-arxentina [[Antonella Mariña]]. == Legáu == [[Ficheru:Teatro Niní Marshall.jpeg|miniatura|Teatro Niní Marshall.]] [[María Elena Walsh]] definir como «Nuesa [[Miguel de Cervantes|Cervanta]]» y esplicó que «solo un prodixosu dominiu del idioma dexó-y a Niní escalabralo, travestirlo y llanzalo a les efímeres ondes del éter».<ref name="Lan1"/> El so talentu pa reproducir les traces de la fala de distintos sectores sociales o de coleutividaes foi un apurra non solo pa los sos monólogos sinón tamién pa la investigación filolóxica;<ref name="Diariu"/> la Facultá d'Humanidaes y Ciencies de la Educación de la [[Universidá Nacional de La Plata]] rexistró grabaciones con Marshall nos años de 1950 pa estudiar les particularidaes llingüístiques de los sos personaxes.<ref name="Diariu"/><ref name="Lan"/>{{Harvnp|Contreras|2003|p=74}} D'alcuerdu a Dora Cerati, que compiló media docena de compautos históricos de los sos programes de radio: «A la manera d'una [[Mafalda]] adulta, Niní sacó a lluz una clase social apostrada a la que-y fixo dicir o faer risión lo ''snob'', lo superfluo, pero ensin groseríes, ensin pallabres soeces, ensin golpes baxos».<ref name="Lan1"/> Marshall fixo visible, al traviés del humor, a la [[Inmigracion na Arxentina|clase inmigratoria]], que nos años de 1940 y 1950 tomaba gran parte de la población nacional y yera un sector discrimináu poles minoríes.{{Harvnp|Contreras|2003|p=69}}<ref name="Fascículu"/> La so fía Ángela Edelmann señaló nun reportaxe que la so madre destacóse percima del restu de les cómiques de la so xeneración yá que «escribía, dirixía, actuaba, vistía, maquillaba» los sos personaxes.<ref name="alcuentru">{{cita videu |títulu=Enrique Pinti fala de Niní Marshall|persona=Gabriel Di Meglio-Ángela Edelmann de Abregó |añu=2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ost36oDFks8 |mediu=YouTube |editorial=Alcuentru |llocalización=Buenos Aires |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |tiempu=6:17}}</ref> [[Enrique Pinti]] refirióse tamién a esi puntu y destacó que Marshall «construyía los sos propios personaxes y, por eso, ye abondo incomparable... Niní concebir dende una manera global».<ref>{{cita videu |títulu=Enrique Pinti fala de Niní Marshall|persona=Felipe Pigna-Enrique Pinti |añu= |url=https://www.youtube.com/watch?v=YODwrXyDv0A |mediu=YouTube |editorial=TV Pública |llocalización=Buenos Aires |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |tiempu=3:00}}</ref> En 1999, la familia de Marshall, en collaboración col sellu discográficu Gogni y Vea Más Multimedios, llanzaron trés [[discos compactos]] qu'arrexuntaron los sos monólogos más esitosos.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=127041 |títulu=Niní Marshall, una estrella compacta |fechaaccesu=7 de xunu de 2011 |fecha=6 de febreru de 1999 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081015032551/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=127041 |fechaarchivu=2008-10-15 }}</ref> Dende'l 2000, la residencia onde vivió na so niñez y na so adolescencia, la Casa de los Querubinos, ye sede del Muséu de la Ciudá. Un añu antes asitiárase una placa a manera de tributu.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=363-4}} El [[Corréu Arxentín]] honró la memoria de Marshall cuando en 2002 llanzó una serie llindada de estampillas postales cola so cara.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2003/05/12/s-03601.htm |títulu=Sale una serie de estampillas sobre arte arxentino |fechaaccesu=21 d'avientu de 2016 |fecha=12 de mayu de 2003 |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161222082746/http://edant.clarin.com/diario/2003/05/12/s-03601.htm |fechaarchivu=2016-12-22 }}</ref> En 2003, en conmemoración al so centenariu, realizáronse dellos homenaxes nel so honor, ente los que destaquen una muestra retrospectiva con semeyes, vestuarios y llibretos denominada ''Niní cumple 100 años'' nel [[Centru Cultural Recoleta]] y la proyeición de los sos filmes principales na sala Leopoldo Lugones.<ref name="Cente"/> Paralelamente, la señal de cable [[Volver (canal de televisión)|Volver]] emitió un ciclu especial coles sos películes y los autores Patricia Narváez y Marily Contreras publicaron dos llibros biográficos. En 2005, Raúl Etchelet estrenó'l documental ''La película de Niní'', basáu nun llibru biográficu del mesmu autor, que contién testimonios, material fílmico y narra la vida de Marshall.<ref name="Clarín">{{cita web |url=http://old.clarin.com/diario/2005/11/02/espectaculos/c-00811.htm |títulu=Ella yera una genia y dir a siguir siendo |fecha=2 de payares de 2005 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |apellíu=Zucchi |nome=Marina |enllaceautor=Marina Zucchi |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161221050024/http://old.clarin.com/diario/2005/11/02/espectaculos/c-00811.htm |fechaarchivu=2016-12-21 }}</ref> En 1996, ''[[Diariu Clarín|Clarín]]'' llevó a cabu una encuesta popular sobre los artistes arxentinos y Marshall resultó posesora del cuartu puestu nel rubro de la «artista más querida de tolos tiempos» con un 10.2{{esd}}% y la «más talentosa» con un 7.3{{esd}}%. El mesmu periódicu realizó otra similar en 2005 y ende llogró'l segundu puestu na seición del meyor risible de tola historia arxentina» con un 10.3{{esd}}%, solamente precedida por [[Alberto Olmedo]].<ref>{{cita web |url=http://old.clarin.com/diario/2005/11/18/espectaculos/c-01091970.htm |títulu=Los artistes que prefieren los arxentinos |fechaaccesu=20 de marzu de 2011 |fecha=18 de payares de 2005 |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112203701/http://old.clarin.com/diario/2005/11/18/espectaculos/c-01091970.htm |fechaarchivu=2012-01-12 }}</ref> La revista ''[[Viva (revista)|Viva]]'' incluyir dientro de «los diez arxentines del sieglu XX» en 1999 y nuna encuesta efectuada esi mesmu añu, resultó escoyida «l'actriz risible de tolos tiempos».{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=363-4}} El [[Muséu del Cine Pablo Ducrós Hicken]] cuenta con una sala Niní Marshall, qu'axunta fotografíes, cuadros, vistimientes y elementos cinematográficos que s'usaron dalguna vegada nes películes protagonizaes pola actriz, según tamién oxetos personales.<ref name="Flax2"/> Un pasaxe xunto al Teatru Candilexes en [[Villa Carlos Paz]] y un anfiteatru de la [[Costanera Sur (Buenos Aires)|Costanera Sur]] tamién fueron designaos col so nome.<ref name="cai"/>{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=363-4}} En 2009, una cai de [[Puerto Madero]] foi bautizada Niní Marshall por votación popular y en 2011, en conmemoración a los 15 años del so decesu, inauguróse un teatru col so nome nel partíu bonaerense de [[Partíu de Tigre|Tigre]], apadrináu pola actriz [[Norma Aleandro]] y declaráu d'interés municipal pol intendente [[Sergio Massa]].<ref name="cai">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2009/12/24/laciudad/h-02107332.htm |títulu=Escoyeron a Niní Marshall pa nomar una nueva cai en Puerto Madero |fecha= 24 d'avientu de 2009|fechaaccesu=4 de setiembre de 2010 |apellíu=Gómez |nome=Silvia |enllaceautor=Silvia Gómez |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref name="tigre">{{cita web |url=http://www.clarin.com/ciudades/Abrio-Tigre-teatru-Nini-Marshall_0_445155594.html |títulu=Abrió en Tigre'l teatru Niní Marshall |fechaaccesu=7 de xunu de 2011 |fecha=16 de marzu de 2011 |obra= |periódicu=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> Marshall foi interpretada pola actriz Alejandra Majluf na película biográfica ''[[Ai, Juancito]]'' (2004), dirixida por [[Héctor Olivera]]. El filme ta basáu na vida política de Juan Duarte y el so venceyu col mundu del espectáculu.<ref>«[https://www.imdb.com/title/tt0362789/fullcredits#cast Ficha del repartu d'Ai Juancito (2004)]» IMDb. Consultáu'l 19 d'avientu de 2016.</ref> == Personaxes == [[Ficheru:Niní Marshall sombrero y foto.JPG|miniatura|Sombreru perteneciente a los vestuarios de Marshall nel Muséu del Cine.]] Marshall tenía una observación minucioso y xagaz de la sociedá de la dómina, recursu que-y dexó crear los sos personaxes y reflexar nellos les particularidaes y defectos de les distintes clases sociales al traviés de la desaxeración. Los sos personaxes recreaben la idiosincrasia arxentina y convirtiéronse n'arquetipos de la [[Inmigración n'Arxentina|inmigración europea]] que llegó a América a empiezos del sieglu XX.<ref name="alcuentru"/> Marshall encontó la creación de los sos personaxes basada na observación y la [[Desaxeración burlesca|desaxeración]]: {{cita|Creo los mios personaxes reparando a la xente, emprestando atención a los pequeños defectos que pueden causar risa. Yo voi a la peluquería, por casu, y paru la oreya pa ver lo que falen los veceros. Ye increíble lo que pueden dicir ellí les muyeres: tán nos secadores y como l'aparatu tápa-yos les oreyes y fai ruíu, tienen de glayar pa escuchase. A berros cunten la vida y milagros de tol barriu. Polo xeneral, yo caricaturizo lo qu'ellí se diz, pero dacuando nin me fai falta cargar les tintes, lo mesmo nos tresportes públicos: xeneralmente nun viaxo en ómnibus porque me reconocen y mírenme, y eso ponme bien nerviosa; pero dacuando pongo los antioyos negros y doi una vuelta pa escuchar a la xente. Paez mentira lo indiscretos que son. Otra fonte bien jugosa ye la placita Vicente López que ta enfrente a la mio casa; ende espío a les mucamitas colos sos novios y llogro espresiones, dichos y situaciones que con solo repitilos causen gracia.|Niní Marshall<ref>{{cita publicación |títulu=Los secretos de la señora Niní Marshall |añu=1973 |publicación=Siete Díes}}</ref>}} La psicóloga [[Ana Padovani]] señaló nun reportaxe que Marshall «fixo un trabayu perinteresante cola pallabra. Ella llograba un bordáu testual a partir de la observación minuciosa de les corrientes inmigratorias, de les formes de falar, de los costumes. Nun tien una producción lliteraria nel sentíu estrictu, pero considero que tien bien ganáu'l estatus d'escritora».<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/espectaculos/4-39052-2016-06-04.html |títulu=Vides más apasionantes que les obres |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |fecha=4 de xunu de 2016 |periódicu=Página/12|allugamientu=Arxentina}}</ref> Pela so parte, María Moreno, nun artículu en ''[[Página/12]]'', apuntó que «l'actriz llevaba los sos rexistros orales a una desaxeración tal que, non solo volvíense críticos sinón que terminaben constituyendo, lloñe de traces típiques, singularidaes fecundes en creación ya inxeniu».<ref name="Cente"/> Los personaxes más emblemáticos de Marshall fueron Cándida y Catita; la primera personificaba a les emplegaes doméstiques gallegues que s'espresaben de manera errónea y la segunda a les muyeres típiques de [[conventillo]] provenientes d'una familia italiana. Tamién interpretó otros personaxes destacaos tales como doña Pola, estereotipu de la [[Poblacion xudía n'Arxentina|coleutividá xudía]], Mónica Bedoya Hueyo de Picos Pardos Sunsuet Crostón, la típica muyer de clase alta y superficial,{{Harvnp|Posadas|1993|pp=37/119}} la Neña Jovita, una solterona pasada de moda, Gladys Minerva Pedantoni, l'alumna más aplicada de la clase, y doña Caterina, la güela italiana de Catita que fala en [[cocoliche]]. Otros personaxes fueron constituyíos so la mesma estructura pero nun tuvieron la mesma repercusión, tal ye'l casu de Don Cosme, un italianu de voz ronca, Lupe, una nueva sufrida y maltratada pol so maríu, Belarmina Cueio, una moza provinciana y emplegada doméstica de la Neña Jovita, Loli, una actriz y cupletista pasada de moda, Mingo, l'hermanu traviesu de Catita, y Bárbara Mc Adam, una muyer refinao y estravagante estereotipu de la clase alta mexicana.<ref name="Cente">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/9-756-2003-05-25.html |títulu=Llocos por Niní |fechaaccesu=7 de xunu de 2011 |apellíu=Moreno |nome=María |fecha=25 de mayu de 2003 |obra= |periódicu=Página/12 |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref name="Lan2">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=688273 |títulu=Niní Marshall, el calquier de la so gracia nel espectáculu arxentín |fecha=17 de marzu de 2005 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |apellíu=Martín |nome=Paula María |enllaceautor=Paula María Martín |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091226230901/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=688273 |fechaarchivu=2009-12-26 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=211740 |títulu=Los mil y un inventos de Niní Marshall |fecha=30 de mayu de 1999 |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |obra= |periódicu=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110125010/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=211740 |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref> Los personaxes de Mingo y Catita escurríos por Marshall tuvieron más tarde los sos paralelos nos de [[Minguito Tinguitella]] y [[La Tota y la Porota|la Porota]], interpretaos con ésitu por [[Juan Carlos Altavista]] y [[Jorge Luz]] na década de 1980 respeutivamente.{{Harvnp|Contreras|2003|p=12}}<ref name="radiovideo"/> == Filmografía == Mientres los sos 50 años de carrera profesional, Marshall intervieno en 38 películes —28 n'Arxentina, 9 en Méxicu y una n'España— más 10 participaciones en ciclos de televisión. La so filmografía ta compuesta por [[Comedia cinematográfica|comedies]] y entendida ente 1938 y 1980, periodu nel que tamién se dedicó al teatru y la radio.{{Harvnp|Etchelet|2005|pp=347-60}} === Filmografía n'Arxentina === {{llista de columnes|3| * ''[[Muyeres que trabayen]]'' (1938). * ''[[Divorciu en Montevideo]]'' (1939). * ''[[Cándida (película de 1939)|Cándida]]'' (1939). * ''[[Casoriu en Buenos Aires]]'' (1940). * ''[[Los celos de Cándida]]'' (1940). * ''[[Hay que educar a Niní]]'' (1940). * ''[[Lluna de miel en Ríu]]'' (1940). * ''[[Yo quiero ser bataclana]]'' (1941). * ''[[Orquesta de señorites]]'' (1941). * ''[[Cándida millonaria]]'' (1941). * ''[[La mentirosa]]'' (1942). * ''[[Cándida, la muyer del añu]]'' (1943). * ''[[Carmen (1943)|Carmen]]'' (1943). * ''[[Madame Sans Gene (película de 1945)|Madame Sans Gene]]'' (1945). * ''[[Mosquita muerta]]'' (1946). * ''[[Santa Cándida]]'' (1945). * ''[[Una muyer ensin cabeza]]'' (1947). * ''[[Buenos Aires canta]]'' (1947). * ''[[Navidá de los probes]]'' (1947). * ''[[Porteña de corazón]]'' (1948). * ''[[Muyeres que baillen]]'' (1949). * ''[[Catita ye una dama]]'' (1956). * ''[[Cleopatra yera Cándida]]'' (1964). * ''[[Escándalu na familia]]'' (1967). * ''[[Yá tien comisariu'l pueblu (película de 1967)|Yá tien comisariu'l pueblu]]'' (1967). * ''[[La novela d'un mozu probe (película de 1968)|La novela d'un mozu probe]]'' (1968). * ''[[Vamos suañar pol amor]]'' (1971). * ''[[¡Qué llinda ye la mio familia!]]'' (1980). }} === Filmografía en Méxicu === {| |- valign=top | * ''[[Una gallega en Méxicu]]'' (1949). * ''[[Una gallega bailla mambo]]'' (1950). * ''[[L'allegre casada]]'' (1950). || * ''[[El mio campeón]]'' (1951). * ''[[Los enriedos d'una Gallega]]'' (1951). * ''[[Amor de llocura]]'' (1952). || * ''[[Reportaxe (película)|Reportaxe]]'' (1953). * ''[[Dios les cría (película de 1953)|Dios les cría]]'' (1953). * ''[[Una gallega en La Habana]]'' (1955). |} === Filmografía n'España === *''Yo nun soi'l Mata-Hari'' (1949). === Programes de televisión === {| |- valign=top | * ''Philco Music Hall'' (1957). * ''Niní Marshall'' (1958). * ''Eses coses de Niní'' (1960). * ''Coses de ma y pá'' (1964). * ''[[Sábados circulares]]'' (1966-69) (1971-72). || * ''Teatralerías'' (1967). * ''L'humor de Niní Marshall'' (1977). * ''Especial Niní Marshall'' (1977). * ''Al estilu de Mancera'' (1978). * ''Y... foinos redepente'' (1979). || * ''Mónica y Andrés'' (1980). * ''Xuntos'' (1982). * ''El mundu d'Antonio Gasalla'' (1988). |} === Obres de teatru === {| |- valign=top | * ''Un llíu de millones'' (1946). * ''Carrousel d'estrelles'' (1948). * ''Pepe volvió con música'' (1948). * ''Coses de ma y pá'' (1961). * ''Buenos Aires de seda y percal'' (1963). || * ''La señora Barba Azul'' (1963). * ''Escándalu en Mar del Plata'' (1965). * ''¡Vos que lo tenés, cuidalo!'' (1965). * ''Alcordanza del vieyu Buenos Aires'' (1969). * ''Coqueluche'' (1971). || * ''Y... foinos redepente!'' (1973). * ''El pequeñu Marshall-Luz ilustráu'' (1976). * ''Una nueche na radio'' (1977) (1981). * ''¿Quién apagó la radio?'' (1981). |} == Premios y distinciones == {| |- valign=top | * Premiu «Sensación Radiofónica» de la revista ''Sintonía'' (1937). * Premiu a [[Cóndor de Plata]] a la meyor intérprete risible de l'[[Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina]] (1945). * Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz risible de l'Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina (1947). * Placa d'Oru de ACDADT (1950). * Premiu a la meyor actriz de Méxicu (1951). * Premiu ACDADI (1956). * Premiu a la meyor actriz risible del cine arxentín (1956). * Medaya d'Oru de ALPI (1959). * Medaya de l'Asociación Israelita de l'Arxentina (1960). * Premiu a la meyor actriz de teatru en Méxicu (1961). * Premiu Selección al meyor discu pa neños (1962). * Copa de Plata de la coleutividá de Brasil n'Arxentina (1966). * Medaya d'oru d'Odia (1966). * Premiu Mástil d'Oru del gobiernu de Santa Fe (1966). * Declarada figura pionera del cine arxentín pola Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina (1967). * Testimoniu d'honor a la meyor actuación femenina en ''show'' (1967). * Premiu Leo (1968). * Premiu 9 d'Oru (1968). * Premiu 9 d'Oru (1969). * Premiu Karamba (1971). * Premiu Fondia d'Oru de la Municipalidá de [[San Fernando (Buenos Aires)|San Fernando]] (1972). * Premiu San Gabriel del [[Episcopáu arxentín]] (1973). || * Premiu La Estrella d'Oru de la revista ''Informe'' (1974). * Premiu Gallu Coxu d'Oru (1974). * Premiu Bamba de la Municipalidá de Córdoba (1974). * Medaya d'oru a la popularidá de la revista ''Informe'' (1975). * Premiu Sol d'Oru del Festival de la Popularidá de Ríu Fondu (1975). * [[Premiu Martín Fierro]] especial de APTRA (1975). * Premiu Palma d'Oru Audiencia (1977). * Premiu a la meyor actuación femenina en ''café-concert'' del diariu ''Popular'' de Mar del Plata (1978). * Reconocencia «a l'artista de tolos tiempos» de Canal 9 (1978). * Premiu Martín Fierro especial de APTRA (1979). * Premiu Cruz de Plata Esquiú nel rubro radio y televisión (1979). * Cámara Pathé del [[Muséu del Cine Pablo Ducrós Hicken]] (1980). * [[Premiu Konex|Premiu Konex de Platín]] a la meyor actriz risible (1981)<ref name="premiokonex">{{cita web |autor=Fundación Konex|títulu=Premiu Konex - 1981 - Espectáculos|url=http://www.fundacionkonex.com.ar/premios1981-espectaculos|fechaaccesu=13 d'abril de 2016}}</ref> * Distinción especial de l'Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina «pola so apurra al cine arxentín» (1983). * Distinción Obelisco de Plata del programa ''Sábadu de toos'' (1983). * Distinción Glories de la Cultura Nacional (1984). * Distinción «[[Ciudadana pernomada de la Ciudá de Buenos Aires]]» pola Llexislatura porteña (1989). * Premiu Martín Fierro como reconocencia a la trayeutoria artística de APTRA (1989). * [[Premiu Santa Clara d'Asís]] (1990). * Premiu Podestá a la trayeutoria artística (1992). * Premiu Fundación Elena B. de D'Anna (1994). |} ::Fonte: {{Harvnp|Etchelet|2005|pp=361-4}} == Ver tamién == * [[Libertad Lamarque]] * [[Cine d'Arxentina]] * [[Peronismu]] == Bibliografía == * {{cita llibru |nome1=Roberto |apellíu2={{versalita|Clemente}} |nome2=Raúl|títulu=Diccionariu d'Actrices del Cine Arxentín (1933-1997) |url= |fechaaccesu=7 de setiembre de 2010 |edición=2ª |añu=2008 |editorial=Corregidor |allugamientu=Arxentina |isbn=978-950-05-1787-4 |apellíu={{versalita|Blancu Palacios}}|enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=|capítulu=}} * {{cita llibru |nome=Marily |títulu=Niní Marshall: l'humor como abellugo |url= |fechaaccesu=8 de setiembre de 2010 |añu=2003 |editorial=Llibros del Malvís |allugamientu=Arxentina |isbn=987-1081-20-0 |enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=|apellíu={{versalita|Contreras}}}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Etchelet}} |nome=Raúl |títulu= Niní Marshall: la biografía |añu= 2005 |editorial Llarpiar |isbn=987-1004-55-9|enllaceautor=|url=|fechaaccesu=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Muñoz Pace}} |nome=Fernando |títulu=Fascículu "Ente la crisis y la guerra mundial": Niní Marshall |url= |fechaaccesu=5 de marzu de 2011 |edición=13ª |añu=2010 |editor=Artes Gráficas Rioplatense|editorial=Sol 90 |allugamientu=Arxentina |isbn=978-987-07-0873-5|enllaceautor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Posadas}} |nome=Abel |títulu=Niní Marshall: dende un ayeri alloñao |url= |fechaaccesu=8 de setiembre de 2010 |añu=1993 |editorial=Colihue |allugamientu=Arxentina |isbn=950-581-242-6 |enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} == Bibliografía complementaria == * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Degoy}} |nome=Susana |títulu=Niní Marshall: la mázcara prodixosa |url= |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |añu=1997 |editorial=Manrique Zago |allugamientu=Arxentina |isbn=9789509517813|enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Di Núbila}} |nome=Domingo |enllaceautor=Domingo Di Núbila |títulu=La dómina d'oru: historia del cine arxentín |edición=1ª |url= |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |añu=1998 |editorial=Del Xilgueru |allugamientu=Arxentina |isbn=9789879578650|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Lamarque}} |nome=Libertad |enllaceautor=Libertad Lamarque |títulu=Libertad Lamarque: autobiografía |url= |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |añu=1986 |editorial=Javier Vergara |allugamientu=Arxentina |isbn=9789501505993|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Marshall}} |nome=Niní |títulu=Les mios memories |url= |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |añu=1985 |editorial=Moreno |allugamientu=Arxentina |isbn=|enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} * {{cita llibru |nome1=Laura |apellíu2={{versalita|Petruccelli}} |nome2=Alejandro|apellíu3={{versalita|Russo}} |nome3=Diego|títulu=Niní Marshall: artesana de la risa |url= |fechaaccesu=19 d'avientu de 2016 |añu=1993 |editorial=Lletra Bona |allugamientu=Arxentina |isbn=9789507770739|apellíu={{versalita|Santos}}|enllaceautor=|editor=|páxina=|idioma=es|capítulu=}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * ''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Niní, clásica y moderna |2=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=136542 |date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot }}'', diariu ''La Nación'', 28 d'abril de 1999. * ''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Sensible homenaxe a Niní Marshall |2=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=546812 |date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot }}'', diariu ''La Nación'', 20 de payares de 2003. * ''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Homenaxe doble a Niní Marshall |2=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=535452 |date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot }}'', diariu ''La Nación'', 14 d'ochobre de 2003. * ''{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Llibru y documental pa recordar a Niní |2=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=750960 |date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot }}'', diariu ''La Nación'', 27 d'ochobre de 2005. {{NF|1903|1996|Marshall, Nini}} [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Guionistes de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Guionistes de radio]] [[Categoría:Humoristes d'Arxentina]] [[Categoría:Cantantes d'Arxentina]] [[Categoría:Periodistes d'Arxentina]] [[Categoría:Premiu Konex]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] iztwesqx7pt7b0go6lhk9awxb4v6z90 0 145179 4499270 4324251 2026-06-08T03:28:42Z Limotecariu 735 4499270 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250103103444}} {{persona}} '''Noemí Ulla''' {{nym}} foi una escritora, ensayista y doctora en Lletres arxentina. == Biografía == Dende bien nuevu integró viviegamente en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] los grupos de narradores y poetes qu'arriquecieron la vida intelectual d'aquella ciudá na década de [[1960]]. Recibir de Profesora d'Enseñanza Media, Normal, Especial y Téunica en Lletres na [[Facultá de Filosofía y Lletres (Universidá de Buenos Aires)|Facultá de Filosofía y Lletres]] de la [[Universidá Nacional de la Mariña]], na ciudá de [[Santa Fe (ciudá d'Arxentina)|Santa Fe]]. En [[1969]], Ulla aniciar en [[Buenos Aires]], onde algamó'l grau de Doctora en Filosofía y Lletres pola [[Universidá de Buenos Aires]]. Na capital arxentina desenvolvió una carrera destacada como docente ya investigadora. Foi becaria del DAAD (Deutscher Akademischer Austauschdienst, Serviciu Alemán d'Intercambiu Académicu) en [[Berlín]], [[Alemaña]] (1990), y de la MEET (Maison des Écrivains Étrangers et des Traducteurs) en [[Saint-Nazaire-d'Acton|Saint-Nazare]], [[Francia]] (1998). Como profesora convidada dio clases y dictó conferencies nes universidaes franceses de Toulouse-Le-Mirail, Blaise Pascal, Caen, Avignon, Paris Sorbonne y Paris VIII, na Universidá de La República del Uruguái y na Universidá de Miami, [[Estaos Xuníos]]. El so llabor como investigadora entornar en dellos ensayos, que consagró privilegiadamente a la coloquialidad na lliteratura del [[Ríu de la Plata]] y a la obra de figures como [[Silvina Ocampo]] y [[Adolfo Bioy Casares]], que como [[Jorge Luis Borges]] y tantos otros escritores brindáron-y la so amistá. Foi escoyida académica de númberu de l'[[Academia Arxentina de Lletres]] el [[22 de xunetu]] de [[2010]] pa ocupar el sillón “[[Domingo Faustino Sarmiento]]” nel cual preceder [[Matías Sánchez Sorondo|Matías G. Sánchez Sorondo]], Jorge Max Rohde y [[Antonio Pagés Larraya]]. L'actu oficial de receición realizó'l [[23 de xunu]] de [[2011]], onde pronunció'l so discursu “Buelgues de la oralidad na narrativa d'El Ríu de la Plata” y l'académicu Jorge Cruz pronunció'l discursu de bienvenida. == Premios y distinciones == * Premiu Novela, Direición de Cultura de la [[Provincia de Santa Fe]], que'l so xuráu integraron [[Augusto Roa Bastos]], [[Bernardo Verbitsky|Bernardo Verbitzky]] y [[Carlos Carlino]] (1967). * “La viajera perdida”, cuentu qu'integra'l llibru ''Ciudades'', mereció'l Premiu de cuentu nel concursu del selmanariu ''Cola'' de [[Montevidéu]], que'l so xuráu integraron [[Juan Carlos Onetti]], [[Mercedes Rein]] y [[Jorge Ruffinelli]]. * Faxa d'Honor de la [[Sociedá Arxentina d'Escritores]] (SADE) pol ensayu ''La insurrección literaria. De lo coloquial en la narrativa rioplatense de 1960 y 1970'' (1997). * Primer Premiu d'Ensayu, Subsecretaría de Cultura de la [[Buenos Aires|Ciudá de Buenos Aires]] por ''Identidad rioplatense 1930: la escritura coloquial (Borges, Arlt, Hernández, Onetti)'' (1990). * Primer Premiu d'Ensayu “[[Esteban Echeverría]]” concedíu por Xente de Lletres (2009). * Distinción “[[Juan Carlos Onetti]]” por Poetes y Narradores de los Dos Orielles, dirixíu por * [[Alfredo Villegas Oromí] y Rocío Cardoso Arias (2009). == Obres publicaes == '''Noveles''' * ''Los que esperan el alba'', Dirección General de Cultura de la [[Provincia de Santa Fe]], 1967. * ''Urdimbre'', Buenos Aires, de Belgrano, 1981. '''Rellatos''' * ''La viajera perdida'', Buenos Aires, CEAL, 1983. * ''Ciudades'', Buenos Aires, CEAL, 1983; traducido al idioma francés, Toulouse, Ombres Blanches, 1994). * ''El ramito'', Buenos Aires, Último Reino, 1990. * ''El cerco del deseo'', Buenos Aires, [[Editorial Sudamericana|Sudamericana]], 1994. * ''El ramito y otros cuentos'', Buenos Aires, Proa, 2002. * ''Juego de prendas y los dos corales'', Buenos Aires, Simurg, 2003. * ''Una lección de amor y otros cuentos'', Fundación Ross, Rosario, 2005. * ''Nereidas al desnudo (Néréides à nu''), edición bilingüe, Saint-Nazaire, Francia, 2006. * ''En el agua del río'', Rosario, Fundación Ross, 2007. * ''Nereidas al desnudo'' (n'español), Buenos Aires, Simurg, 2010. * ''Bailarina de tres brazos'', 2011. '''Cuentos incluyíos n'antoloxíes''' * ''Translation'' (The Journal of Literary Translation, v. XVIII, New York, Spring 1987). * ''Argentinien erzählt'' (Fischer, Frankfurt am Main, 1992) . * ''Hand in hand'' (Constable, London, 1992) . * ''Visiones femeninas. Violencia II'' (Desde la gente, Buenos Aires, 1993). * ''Escritoras argentinas contemporáneas'' (Peter Lang, New York, 1993). * ''Damas de letras'' (Ed. de María Moreno, 1998). * ''La Venus de papel'' (Ed. Mempo Giardinelli y Graciela Gliemmo, 1998). * ''El lenguaje de las cosas en la literatura del siglo XX'' (Desde la gente, Buenos Aires, 2001). * ''Il paese dei sogni perduti. Anni e storie argentine'', de Laura Pariani, (Entrevistas, Efigie Edizioni, Milano, Italia, 2004). * ''Por siempre madres'', Ed. Emecé, 2007. * ''Proa'', N.º7, Fundación Internacional Jorge Luis Borges, Buenos Aires, 2007. '''Ensayos y estudios''' * ''Tango, rebelión y nostalgia'' (ensayo), Buenos Aires, Jorge Álvarez, 1967; reeditado por CEAL en 1982 y traducido parcialmente al idioma alemán (''Melancholie der Vorstadt'': Tango, Berlin, Frölich & Kaufmann, 1982). * ''La revista Nosotros'', (selección y prólogo), Buenos Aires, Galerna, 1969. Colección LAS REVISTAS-3. * ''Diccionario Universal de Autores'', tomos I y II, con la colaboración de Jorge Lafforgue (Buenos Aires, CEAL, 1971). * ''Identidad rioplatense 1930: la escritura coloquial (Borges, Arlt, Hernández, Onetti)'' (ensayo, Buenos Aires, Torres Agüero, 1990. * ''Invenciones a dos voces: ficción y poesía en Silvina Ocampo'' (ensayos, Buenos Aires, Torres Agüero, 1992). * ''La insurrección literaria: de lo coloquial en la narrativa rioplatense de los años 1960 y 1970'', Buenos Aires, Torres Agüero Editor, 1996. Faja de Honor de la SADE 1997. * Prólogo-Ensayo, ''El país secreto de María de Montserrat'', Montevideo, 1999, Biblioteca Artigas, [[Colección de Clásicos Uruguayos]], v. 174. * ''Silvina Ocampo: una escritora oculta'' (textos reunidos y presentados por Noemí Ulla), Instituto de Literatura Argentina “Ricardo Rojas”, Facultad de Filosofía y Letras, Universidad de Buenos Aires, 1999. * ''Poesía inédita y dispersa'', prólogo, selección y notas sobre Silvina Ocampo, de Noemí Ulla, 2001. * “Centro Cultural del Río de la Plata: Buenos Aires”, en ''Literary Cultures of Latin America- A comparative History'', Mario J.Valdés y Djelal Kadir editors, Oxford, University Press, 2004, p.658-669. * Obsesiones de estilo, (antología crítica), Rosario, Fundación Ross, 2004. * ''De las orillas del Plata'' (antología crítica), Buenos Aires, Simurg, 2005. * ''Variaciones rioplatenses'' (antología crítica), Buenos Aires, Simurg, 2007. '''Diálogos sobre lliteratura''' * ''Encuentros con Silvina Ocampo'' (Buenos Aires, Editorial de Belgrano, 1982). * ''Encuentros con Silvina Ocampo'' (Buenos Aires, Leviatán, 2ª.edición ampliada, 2003). * ''Aventuras de la imaginación. De la vida y los libros de Adolfo BioyCasares. Conversaciones de Adolfo Bioy Casares con Noemí Ulla'', Buenos Aires, Editorial Corregidor, 1990. * ''Conversaciones con Adolfo Bioy Casares'' (Buenos Aires, Corregidor, 2000, 2ª. edición, corregida y aumentada). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.letras.edu.ar/?q=node/149 Currículum, con una ampliación de los sos estudios y d'actuación na docencia y en concursos académicos] * [http://www.aal.edu.ar/BID/bid69.pdf Noticia sobre la so muerte nel Boletín Informativu Dixital de l'Academia Arxentina de Lletres] páxina 8 * {{Enllaz rotu|1=obra-de-silvina-ocampo Noticia sobre la so muerte nel diariu ''La Nación'' |2=http://www.lanacion.com.ar/1901792-noemi-ulla-escritora-y-investigadora-de-la |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1940|2016|Ulla, Noemi}} {{Tradubot|Noemí Ulla}} [[Categoría:Escritores d'Arxentina]] [[Categoría:Ensayistes d'Arxentina]] ae8glaivyd1mbdfklpo8ubg080jolff 0 145669 4499279 4349734 2026-06-08T03:36:41Z Limotecariu 735 4499279 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''María Podestá''' {{nym}} foi una actriz de teatru d'[[El Ríu de la Plata]] conocida como ''La roxa cantora''. Fía de [[Gerónimo Podestá]] y Ana Viscaent, como integrante de la célebre familia d'artistes Podestá participó dende neña na compañía regenteada pol so tíu [[José Podestá]]. En 1901 casóse col empresariu Santiago Fontanilla (fundador del [[hipódromu]] San Martín) quien s'acomuñar al so suegru pa l'apertura del teatru El Nacional de Buenos Aires en 1906. Na compañía nacional que'l so padre formó al dixebrase del so hermanu [[José Podestá|Pepe Podestá]], foi primer actriz al pie d'[[Orfilia Rico]], estrenando ''[[M'fíu'l dotor]]'' de [[Florencio Sánchez]], ''Caín'' d'[[Enrique García Velloso]] y ''[[La gavilueta]]'', ente otres. Retiróse mozu pasu ente pasu del teatru, según atestigua la so hermana [[Blanca Podestá]], y finó en 1954. Según Laura Mogliani foi una actriz paradigmática del nativismo teatral.<ref>[https://books.google.com/books?id=L5wPPJXJkZ4C&pg=PA199&lpg=PA199&dq=compañia+jerónimo+podestá&source=bl&ots=PAQ8J74Vnz&sig=YZqTkAKdOVuxZDQWSfxvcQzT66Y&hl=en&ei=ujlPTL3LFMH98AaD9s3BAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CC0Q6AEwBA#v=onepage&q&f=false]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ''Tiempu, testu y contestu teatrales'', Volume 2005 - Osvaldo Pellettieri, Grupu d'Estudios de Teatru Arxentín. * [[Blanca Podestá]], Delles alcordances de la mio vida artística, B. Aires, 1951. * [[Maria Esther Podestá]], Dende yá y ensin interrupciones, Editorial Corregidor 1985. {{NF|1875|1954|Podesta, Maria}} {{Tradubot|María Podestá}} [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Uruguái]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] [[Categoría:Familia Podestá]] 8jpi3u3qu98vc7uf9j2qylndsaetuv3 0 146650 4499277 4480118 2026-06-08T03:35:27Z Limotecariu 735 4499277 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Concepción Matilde Zorrilla de San Martín Muñoz''', conocida como '''China Zorrilla''' {{nym}},<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2014/09/17/1595487-a-los-92-anos-fallecio-l'actriz china-zorrilla |títulu=Morrió China Zorrilla |editorial=[[Infobae]] |fecha=17 de setiembre de 2014 }}</ref> foi una [[actriz]], [[comediante]] y [[Direutor de cine|direutora]] [[Uruguái|uruguaya]] que desenvolvió una relevante carrera internacional, especialmente n'[[Arxentina]], onde s'estableció en 1971. Una de les personalidaes artístiques más populares y carismátiques del [[Ríu de la Plata]] y ''grande dame'' del teatru d'[[El Ríu de la Plata]], foi actriz y direutora teatral premiada en cine, radio y televisión, con llarga trayeutoria en dambes márxenes de la Plata, amás de guionista, productora, traductora y adaptadora. En payares de [[2008]] foi-y dada pol gobiernu de [[Francia]] la condecoración de la [[Lexón d'Honor]] nel grau de ''caballeru'' (''Chevalier''),<ref>{{cita web |url = http://www.criticadigital.com/tapaedicion/diarioentero248paraweb__.pdf|títulu = Legión d'Honor pa China Zorrilla|autor = criticadigital|fechaaccesu = 18 de xineru de 2013|formatu = pdf|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120304123252/http://criticadigital.com/tapaedicion/diarioentero248paraweb__.pdf|fechaarchivu = 4 de marzu de 2012}}</ref> en 2000 pol gobiernu chilenu la [[Orde al Méritu Docente y Cultural Gabriela Mistral]] y en 2011 el gobiernu uruguayu homenaxar con un sellu del corréu.<ref>{{cita web|url =https://www.elpais.com.uy/111018/pespec-600468/espectaculos/china-zorrilla-y%C3%A1-collecho-el%20so%20sellu%20propiu/|títulu =China Zorrilla y acosechó el so sellu propiu|autor =[[El País (Uruguái)|El País]]|fecha =18 d'ochobre de 2011|fechaaccesu =18 de xineru de 2013|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20111018224643/https://www.elpais.com.uy/111018/pespec-600468/espectaculos/china-zorrilla-y%C3%A1-collecho-el|fechaarchivu =2011-10-18}}</ref> == Biografía == === Infancia === Nació en [[Montevidéu]] nel senu d'una familia tradicional uruguaya: ye fía de l'arxentina Guma Muñoz del Campo y del escultor [[José Luis Zorrilla de San Martín]] (1891-1975) —autor d'obres escultóriques como'l ''[[Obeliscu a los Constituyentes de 1830]]'', ''La fonte de los atletes'' y el ''Monumentu al gauchu'' en Montevideo, según los monumentos a [[Julio Roca]] y a Artigas en [[Buenos Aires]]. El so güelu paternu foi'l poeta [[Juan Zorrilla de San Martín]] (1855-1931), autor de ''La epopeya de Artigas'', ''[[Tabaré (epopeya)]]'' y ''La lleenda patria''; foi [[ministru]] plenipotenciario del Uruguái na corte del rei español [[Alfonso XIII]] y designáu ente los mandatarios suramericanos pa representalos en [[Cádiz]], nos actos polos 400 años del [[Descubrimientu d'América]]. La segunda de cinco hermanes —la mayor foi [[Guma Zorrilla]], destacada vestuarista teatral— Concepción "China" Zorrilla ta emparentada per vía materna con [[José Gervasio Artigas]], principal prócer del Uruguái y col poeta arxentín [[Estanislao del Campo]] (autor del gallardoniáu ''[[Fausto]]'' criollu). Ver «Xenealoxía», a la fin d'esti artículu. La so infancia trescurrió en [[París]], onde'l so padre —discípulu d'[[Antoine Bourdelle]]— escoyó trabayar dempués de ganar el concursu pal ''Monumentu al gauchu''. Más tarde foi a Uruguái, onde asistió al [[Colexu Sagráu Corazón (Montevideo)|Colexu Sagráu Corazón]], de Montevideo. L'orixe del so nome artísticu foi declaráu por ella mesma: en Montevideo yera frecuente moteyar a les muyeres que'l so nome de pila ye Concepción col [[hipocorísticu]] ''Cochona'' (mutación del moteyo Concha frecuente nel restu del mundu hispanófono pero que nel [[dialeutu d'El Ríu de la Plata]] resulta malsonante), pero cuando lu llevaron a Francia na so infancia -y deformaron fácilmente esi nomatu llamándola “cochon” (gocha), prefirió que-y dixeren "cochina" porque ellí nun yera un insultu, y depués embrivió'l so llamatu autodenominándose '''China'''. === Entamos profesionales === Empecipiar nel teatru independiente en 1943 nel grupu "Ars Pulcra" (de l'Asociación d'Estudiantes Católicos), debutando en ''L'Anunciación a María'' (''L'Annonce faite à Marie'') de [[Paul Claudel]] dirixida por [[Román Viñoly Barreto]]. En [[1946]] viaxó a [[Londres]] becada pol [[British Council]] pa estudiar na [[Royal Academy of Dramatic Art]] onde tomó cursos con figures de la talla de [[Katina Paxinou]], la gran tráxica griega. Na [[British Broadcasting Corporation|BBC]] conoció al críticu teatral uruguayu [[René Arturo Despouey]] y tuvo en contautu con importantes figures del quefer cultural européu. Fixo teatru n'español so la direición de [[José Estruch]], qu'emigrara a Londres dende España dempués de la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]]. === Teatru n'Uruguái === Al so regresu de Londres debutó en ''Una familia feliz'' d'[[Antonio Larreta]] na [[Comedia Nacional]] Uruguaya en 1948 onde actuó en más de 80 obres de teatru como primer actriz nel [[Teatro Solís]] de [[Montevidéu]] en más d'una ocasión en compañía de la llexendaria [[Margarita Xirgu]] que la dirixó en [[La celestina]], ''[[Bodes de sangre]]'' (de [[Federico García Lorca]]), ''Tres homes y una muyer'' de Roger Ferdinand dirixida pol uruguayu Calderón de la Barca,<ref name="montevideo">{{cita web |url=http://www.montevideo.com.uy/auc.aspx?247248,127 |títulu=El pasu de China Zorrilla pola Comedia Nacional |sitiuweb=montevideo.com.uy |fecha=17 de setiembre de 2014}}</ref> ''[[Suañu d'una nueche de branu]]'' y ''[[Romeo y Julieta]]'' (de [[Shakespeare]]); tamién foi dirixida por [[Armando Discépolo]] (en [[Locos de verano]]) y por [[Orestes Caviglia]] (en "El nuesu pueblu" y "El soldáu de chocolate" de [[Bernard Shaw]]). En teatru de repertoriu impúnxose como actriz dramática y como brillosu comediante primeru na [[Comedia Nacional]],<ref name="montevideo"/> el TCM (Teatru de la Ciudá de Montevideo) y depués nel Teatru [[El Galpón (teatru)|El Galpón]]. Recuérdense les sos actuaciones en: * ''[[Madre Coraje y los sos fíos]]'' (de [[Bertolt Brecht]]), * ''[[Los xigantes del monte]]'' (de [[Luigi Pirandello]]), * ''[[La gavilueta]]'' (d'[[Anton Chekhov]]), * ''[[Les de Ribayu]]'' (de [[Gregorio de Laferrère]]), * ''[[Tartufo]]'' (de [[Molière]]), * ''[[La Celestina]]'' (de Rojas), * ''El nuesu pueblu'' (de [[Thornton Wilder]]), * ''[[Macbeth]]'' y ''[[Suañu d'una nueche de branu]]'' (de Shakespeare), * ''Fin de selmana (fiebre de segáu)'' (de [[Noel Coward]]), * ''L'amor de los cuatro coroneles'' (de [[Peter Ustinov]]), * ''[[Don Gil de les calces verdes]]'' (de [[Tirso de Molina]]), * ''La farsa nel castiellu'' (de [[Ferenc Molnár]]), * ''[[L'alcalde de Zalamea]]'' (de [[Calderón de la Barca]]), * ''[[El tobogán]]'' (de [[Jacobo Langsner]]), * ''[[Filomena Marturano|Filumena Marturano]]'' (d'[[Eduardo De Filippo]]), * ''Plaza Suite'' (de [[Neil Simon]]), * ''[[La Lloca de Chaillot]]'' (de [[Jean Giraudoux]]), * ''Tou seya para bien'' (de Luigi Pirandello), * ''La casamentera'' (de Thornton Wilder), * ''Danza macabra'' (d'[[August Strindberg]]), * ''L'honor nun ye cosa de muyeres'' (de Robert de Flers), * ''[[El diariu d'Ana Frank]]'' (dirixida por Antonio Larreta), * ''Baal'' (de Bertolt Brecht), * ''Sabor a miel'' (de Shelagh Delaney), * ''La estravagante Sra. Bennet'' (de John Patrick), y otres.<ref>{{cita web |url=http://memorias.todouy.com/memmasinfo38.htm |títulu=Allá lloñe y va tiempu: China Zorrilla |editorial=todouy.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120426005142/http://memorias.todouy.com/memmasinfo38.htm |fechaarchivu=2012-04-26 }}</ref> [[Ficheru:China Zorrilla, 1975.jpg|thumb|200px|China Zorrilla en 1975]] En [[1961]] fundó'l Teatru de la Ciudá de Montevideo (TCM) xunto con [[Antonio Larreta]] y [[Enrique Guarnero]], con que'l so repartu viaxaría a Buenos Aires, París y [[Madrid]]. Na capital francesa actuaron nel Teatru de les Naciones y na española presentaron nel Teatru Español: ''La zapatera prodigiosa'' de [[Federico García Lorca]], en plenu réxime de [[Francisco Franco|Franco]], ''En familia'', ''Mano santa'' y ''[[Aportunar hasta morrer]]'' de [[Lope de Vega]] pola que ganaron el Premiu de la Crítica Española. Produció, tradució, afixo y dirixó les obres de teatru ''[[Llegó un inspector]]'' y ''[[Esquina peligrosa]]'' de [[J. B. Priestley]] y cola compañía del [[SODRE]] les óperes ''[[La Boheme]]'' (de [[Giácomo Puccini]]) y ''[[Un ballo in maschera]]'' (de [[Giuseppe Verdi]]). En 1975, Zorrilla dirixó ''[[El barberu de Sevilla]]'' de [[Rossini]] nel vieyu [[Teatru Arxentín de La Plata]] (Arxentina). Ente otres múltiples actividaes desempeñóse como corresponsal del diariu madrilanu ''[[El País]]'', cubriendo'l [[Festival de Cannes]] y otros eventos internacionales y como periodista y animadora de televisión n'Uruguái nos programes de Saeta Canal 10 ''Llar Club'' y ''De padre a fía'', recordándose les entrevistes televisaes col so padre, con quien aldericaben l'actualidá y el pasáu uruguayu. === Nueva York === A mediaos de los años sesenta fixo un paréntesis na so actividá teatral estableciéndose per espaciu de cuatro años en [[Nueva York]], onde trabayó como profesora de francés y secretaria d'una axencia teatral. Col humorista [[Carlos Perciavalle]] presentó en [[Broadway]] la comedia musical ''Cantares pa mirar'', un espectáculu pa neños sobre testos de [[María Elena Walsh]], col que retornó a Montevideo llevándolo en xira per Uruguái. Al regresu, actuó y dirixó ''L'honor nun ye cosa de muyeres'' (de [[Robert de Flers]] y [[Gastón Armen de Caillavet]]), y el ciclu televisivu ''El teatru y l'amor''. === Arxentina === En [[1971]] viaxó a [[Buenos Aires]] onde rodó la so primer película, ''Un guapu del 900'' (dirixida por [[Lautaro Murúa]]) y depués ''La maffia'' (de [[Leopoldo Torre Nilsson]]) con [[Alfredo Alcón]], empecipiando una entrañable rellación cola Arxentina. Na temporada teatral marplatense reemplazó a [[Ana María Campoy]] na pieza ''Butterflies Are Free'' xunto a [[Rodolfo Bebán]] y [[Susana Giménez]] (nel so debú teatral). Actuando en teatru con tres monólogo (''Hola hola, un dos trés'') y los ''Cantares pa mirar'' instalóse definitivamente en Buenos Aires esplegando una intensa carrera en cine, teatru y televisión, mediu que-y dio inmensa popularidá gracies a la so participación en teleteatros so l'autoría d'[[Alberto Migré]]. La so estancia en Buenos Aires coincidió col advenimiento de la [[dictadura militar]] uruguaya onde foi proscrita poles autoridaes [[de facto]] motivando'l so exiliu n'Arxentina. En televisión arxentina amás apaeció en recordaes producciones del ciclu ''Alta comedia'' (en ''El tobogán'' de [[Jacobo Langsner]] xunto a [[Narciso Ibáñez Menta]], [[Inda Ledesma]] y [[Pepe Soriano]] y la versión orixinal d'[[Esperando'l xarré (teatru)|Esperando'l xarré]] que sería afecha pa cine en 1985), un especial onde interpretó siete heroínes del teatru universal (d'[[Oscar Wilde]], [[Antón Chejov]], [[Eugene O'Neill]], etc.) y otros ciclos unitarios como ''Atrevese'', ''La mio ma ámame'' y ''[[La salú de los enfermos]]'' empobinaos por [[Alejandro Doria]]. [[Ficheru: Los gauchos judíos.jpg|right|thumb|200px|Con [[Pepe Soriano]] en ''Los gauchos xudíos''.]] Foi una presencia constante nos postreros 35 años del teatru arxentín collechando ésitos como'' Judith Bliss'' en ''Fin de selmana'' de [[Noel Coward]], ''[[Queríu mentirosu]]'' (basáu na correspondencia ente l'actriz [[Patrick Campbell]] y l'autor [[George Bernard Shaw]] interpretáu por [[Villanueva Cosse]]), ''[[La voz humana]]'' de [[Jean Cocteau]], ''Encantada de conocelo'' d'[[Oscar Viale]], ''Una corona pa Benito'' y ''Una margarita llamada Mercedes'' de [[Jacobo Langsner]] —que foi llevada al cine como ''Besos na frente''—, ''Delirante Leticia'' de [[Peter Shaffer]], ''[[El camín a La Meca]]'' d'[[Athol Fugard]] y na adautación de ''El diariu priváu d'Adán y Eva'' de [[Mark Twain]] que representó en 1985 y nuevamente nel 2007-2009 al pie del so compatriota Carlos Perciavalle. Bien recordada ye la so actuación nel monólogu ''[[Emily]]'' (''The Belle of Amherst'') de [[William Lluz]] sobre la poeta norteamericana [[Emily Dickinson]] —traducíu al castellán por [[Silvina Ocampo]]— col que percorrió'l país y Llatinoamérica rematando con una presentación nel Kennedy Center ([[Centro John F. Kennedy pa les Artes Escéniques]]). En 1984 ''Emily'' favoreció una torna trunfal a Montevideo nun Uruguái nuevamente democráticu. Los diarios titularon «El regresu de China Zorrilla tuvo un claru valor simbólicu: al estrenar «Emily» tendió una ponte pal realcuentru de tolos uruguayos»<ref>{{cita web |url=http://www.acceder.buenosaires.gov.ar/es/td:Revistes_y_articulos_periodisticos.3/1162202|títulu=El regresu de China Zorrilla tuvo un claru valor simbólicu: Al estrenar Emily tendió una ponte pal realcuentru de tolos uruguayos - Catálogu Aportar|fechaaccesu=2009|autor=buenosaires.gov.ar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407114937/http://www.acceder.buenosaires.gov.ar/es/td%3ARevistas_y_articulos_periodisticos.3/1162202|fechaarchivu=7 d'abril de 2012}}</ref> y «China Zorrilla volvió xunto cola democracia: dempués de tar 10 años prohibida, la popular actriz xubió de nuevu a un escenariu de Montevideo».<ref>{{cita web |url = http://www.acceder.buenosaires.gov.ar/es/td:Revistes_y_articulos_periodisticos.3/1162204 |títulu = China Zorrilla volvió xunto cola democracia: dempués de tar 10 años prohibida la popular actriz xubió de nuevu a un escenariu de Montevideo - Catálogu Aportar <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |fechaaccesu = 2009 }}</ref> Nel so homenaxe la sala del Teatru Alianza foi nomada «Sala China Zorrilla». Viaxó con ''Emily'' y otros monólogos presentándose en [[Lima]], [[Santiago de Chile|Santiago]], [[La Paz]], [[Quitu]], [[Caraques]], n'el'' Festival de Teatru'' de [[Bogotá]], en [[Nueva York]], [[Miami]], [[Tel Aviv]], [[San Xuan de Puertu Ricu]] y nel ''[[Festival Grec]]'' de [[Barcelona]]. Encarnó en televisión (''Les cuatro cares de Victoria'') y depués en teatru a la escritora [[Victoria Ocampo]] na pieza ''Eva y Victoria'' de [[Mónica Ottino]] que plantegó una confrontación imaxinaria ente les figures antagóniques d'[[Eva Perón]] y l'aristócrata escritora, fundadora de la [[Revista Sur]]. [[Ficheru: China Zorrilla as Emily Dickinson.jpg|thumb|200px|right|En [[Emily]] como la poeta [[Emily Dickinson]], 1980.]] En 1995 nel [[Teatru Colón (Arxentina)|Teatru Colón]] de Buenos Aires, China Zorrilla alicó'l papel de recitante que [[Igor Stravinsky]] escribió para [[Día Rubinstein]] y que la Ocampo estrenó en 1936 nel teatru dirixida pol mesmu Stravinsky: la ópera-ballet ''[[Perséphone (Stravinski)|Perséphone]]'' ([[Perséfone]]) sobre testos d'[[André Gide]]. La multifacética Zorrilla amás produció y dirixó dellos espectáculos teatrales como ''Arlecchino, servidor de dos patrones'' de [[Carlo Goldoni]], ''Scapino'' (un musical basáu na obra de [[Molière]]), ''Dando Pasos'', ''Salven al cómicu'', ''La pulga na oreya'' de [[Georges Feydeau]], ''La muyer invisible'', ''[[Doce hombre ensin piedad|Doce homes en bracéu]]'' y la multipremiada ''[[Perdíos en Yonkers]]'' de [[Neil Simon]] con [[Soledad Silveyra]] y [[Lydia Lamaison]]. === Cine === Dende 1971 hasta 2008 actuó en más de 50 películes empobinada por [[Leopoldo Torre Nilsson]] (''La Maffia''), [[Luis Puenzo]] (''La Peste''), [[María Luisa Bemberg]] (''Señora de naide''), [[Alejandro Doria]] ''([[Dase cuenta (película)|Dase cuenta]], [[Esperando'l xarré (película)|Esperando'l xarré]])'', [[Marcos Carnevale]] ''([[Elsa y Fred]], [[Tocar el cielu]])'', [[Oscar Barney Finn]] (''Cuntar hasta diez'', ''Cuatro cares pa victoria''), [[Raúl de la Torre]] (''Heroína'', ''Pubis anxelical'', ''Probe caparina''), [[Edgardo Cozarinsky]] (''Guerreros y cautives''), [[Adolfo Aristarain]] (''Últimos díes de la víctima''), [[Carlos Gallettini]] (''Besos na frente''), [[Manuel Antín]] (''La invitación''), [[André Melancon]] (''El branu del potru''), [[Santiago Carlos Oves]] ''([[Conversaciones con ma]])'', [[Ricardo Wullicher]] (''La nave de los llocos''), [[Juan José Jusid]] (''[[Los gauchos xudíos]]''), [[Héctor Olivera]] (''Les vengaciones de Beto Sánchez''), [[Fernando Ayala]] (''Dios criar''), [[Javier Torre]], [[Sergio Renán]] (nun curtiu papel escritu especialmente pa ella por [[Mario Benedetti]] pa la versión fílmica de ''La tregua'', primer filme arxentín nomáu pa un [[Premiu Óscar|Óscar]] de l'Academia de [[Hollywood]] en 1975 y en ''Trés de corazones''), como Doña Carlota nel debú cinematográficu como direutor d'[[Antonio Larreta]] ''(Nunca tuvi en Viena)'' y nel 2008 en ''Sangre del Pacíficu'', dirixida por [[Boy Olmi]]. Como protagonista o en participaciones especiales acompañó a [[Alfredo Alcón]] (''La Maffia'', ''Pubis anxelical''), [[Federico Luppi]] (''Últimos díes de la víctima''), [[Héctor Alterio]] (''La Maffia'', ''Les vengaciones de Beto Sánchez'', ''La tregua'', ''Cuntar hasta diez'', ''El branu del potru''), [[Pepe Soriano]] (''Heroína'', ''Les vengaciones de Beto Sánchez'', ''Los gauchos xudíos'', ''Pubis anxelical'', ''Probe caparina''), [[Luis Brandoni]] (''La tregua'', ''[[Dase cuenta]]'', ''[[Esperando'l xarré (película)|Esperando'l xarré]]''), [[Soledad Silveyra]] (''Últimos díes de la víctima'', ''Dios criar''), [[Graciela Borges]] (''Heroína'', ''Pubis anxelical'', ''Probe caparina''), [[Luisina Brando]] (''Los gauchos xudíos'', ''Señora de naide''), [[Cipe Lincovsky]] (''La tregua'', ''Probe caparina''), [[Norma Aleandro]] (''La tregua'', ''Les sorpreses''), [[Ulises Dumont]] (''Últimos díes de la víctima'', ''La invitación'', ''Conversaciones con ma''), [[Alberto de Mendoza]], [[Facundo Arana]] (''[[Tocar el cielu]]''), etc.— o internacionales —[[William Hurt]], [[Dominique Sanda]], [[Leslie Caron]], [[Manuel Alexandre]], etc. === Música === Na década del 60, foi ''[[direutor d'escena|regisseur]]'' na compañía del [[Serviciu Oficial d'Espardimientu, Radiotelevisión y Espectáculos|SODRE]] de [[Montevidéu]]. Ellí dirixó les óperes ''[[La Boheme]]'' (de [[Giácomo Puccini]]) y ''[[Un ballo in maschera]]'' (de [[Giuseppe Verdi]]). En 1975, Zorrilla dirixó ''[[El barberu de Sevilla]]'' de [[Rossini]] nel vieyu [[Teatru Arxentín de La Plata]] (Arxentina). En 1995 nel [[Teatru Colón]] de Buenos Aires, China Zorrilla alicó'l papel de recitante que [[Igor Stravinsky]] escribió para [[Día Rubinstein]] y que la Ocampo estrenó en 1936 nel teatru dirixida pol mesmu Stravinsky: la ópera-ballet ''[[Perséphone (Stravinski)|Perséphone]]'' ([[Perséfone]]) sobre testos d'[[André Gide]]. Tradució y escribió los cantares pa delles comedies musicales, ente elles ''Sugar'' y ''La muyer del añu'', con [[Susana Giménez]] y [[Ricardo Darín]]. En 2010 foi la voz narradora del discu conceptual ''Otra vida'' del compositor inglés [[Clive Nolan]]. == Retiru de la vida profesional y fallecimientu == En 2008 l'actriz sufrió una insuficiencia respiratoria y tuvo de ser internada pa la so estabilización. Retirar del escenariu y la vida pública nel añu 2012 al cumplir 90 años.<ref>{{cita web|url= http://personajes.lanacion.com.ar/1726065-murio-china-zorrilla-la-gran-dama-de-la escena-rioplatense|títulu= Morrió China Zorrilla, la gran dama de la escena rioplatense|fechaaccesu= 29 d'ochobre de 2014|obra= [[La Nación (Arxentina)|La Nación]]|fecha= 17 de setiembre de 2014}}</ref> El domingu 14 de setiembre de 2014 foi internada nuevamente por un principiu de [[neumonía]] n'unu de los sos pulmones. Magar el primer día'l so cuadru ameyoró llevemente, nel segundu día de internación tuvo una recaída, hasta que finalmente finó a los 92 años d'edá.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/china-zorrilla-fallecio-hoy-xx.html |títulu=Gobierno decretó duelu oficial tres muerte de China Zorrilla |editorial=[[El País (Uruguái)]] |fecha=17 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://archive.today/20140917161825/https://www.elpais.com.uy/informacion/china-zorrilla-fallecio-hoy-xx.html |fechaarchivu=17 de setiembre de 2014 }}</ref>El gobiernu uruguayu decretó duelu nacional, los sos restos fueron velaos nel Salón de los Pasos Perdíos del [[Palaciu Llexislativu (Uruguái)|Palaciu Llexislativu]] de Montevideo y el cortexu aciagu pasó frente al [[Teatro Solís]].<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/informacion/uruguay-da-y-adios-china.html |títulu=Uruguái da-y l'últimu adiós a China Zorrilla |fecha=18 de setiembre de 2014 |editorial=El País (Uruguái) }}</ref> Darréu tuvo llugar el sepelio nel panteón de la familia Zorrilla de San Martín del [[Campusantu Central de Montevideo]]. == Honores recibíos == [[Ficheru:China zorrilla.jpg|thumb|100px|China Zorrilla en 1984.]] * [[Orde de Mayu]] del Gobiernu arxentín. * Premiu [[Fondu Nacional de les Artes]] * 1998, [[Ciudadanu Pernomáu de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires|Ciudadana Pernomáu de la Ciudá de Buenos Aires]].<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1998/10/08/c-01601d.htm |títulu=La pucha, que val la pena tar viva! |fecha=8 d'ochobre de 1998 |editorial=[[Diariu Clarín]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160315110300/http://edant.clarin.com/diario/1998/10/08/c-01601d.htm |fechaarchivu=2016-03-15 }}</ref> * 2000, [[Orde al Méritu Docente y Cultural Gabriela Mistral]] del Gobiernu chilenu. * 2008, [[Ciudadanu Pernomáu de Montevideo|Ciudadana Pernomada de Montevideo]].<ref>{{cita web |url =http://www.montevideo.gub.uy/institucional/noticies/intendenta-participa-en-homenaxe-postumo-a-china-zorrilla |títulu =Intendenta participa n'homenaxe póstumu a China Zorrilla |ubicación =Uruguái |autor =IM |fecha =18 de payares de 2014 |fechaaccesu =20 de febreru de 2016 }}</ref> * 2008, ''Chevalier'' de la [[Lexón d'Honor]] del gobiernu francés. * Ciudadana Pernomada de [[Mar del Plata]]. * 2010, Mención d'Honor [[Domingo Faustino Sarmiento]] del Senáu de la Nación Arxentina.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1288165 |títulu=Pantalles arxentines |fecha=26 de xunetu de 2010 |editorial=La Nación (Arxentina) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100806080048/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1288165 |fechaarchivu=2010-08-06 }}</ref> * 2011, Sellu postal honoríficu d'Uruguái.<ref>{{cita web|url = https://www.elpais.com.uy/11018/pespec-600468/espectaculos/china-zorrilla-yá-collecho-el so sellu propiu/|títulu = China Zorrilla yá collecho'l so propiu sello|autor = [[El País (Uruguái)|El País]]|fecha = |fechaaccesu = 20 de febreru de 2016}}</ref> == Premios y nomamientos == === [[Premiu Cóndor de Plata]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Película !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[1985]] | Meyor actriz de repartu | [[Dase cuenta (película)|Dase cuenta]] | '''Ganadora''' |- | [[1996]] | Meyor actriz | [[Besos na frente]] | Nomada |- | [[2002]] | Premiu a la Trayeutoria | | '''Ganadora''' |- | [[2005]] | Meyor actriz | [[Conversaciones con ma]] | Nomada |- | [[2006]] | Meyor actriz | [[Elsa y Fred]] | '''Ganadora''' |- |} === [[Premios Konex]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[1981]] | Diploma al méritu: Actriz de comedia en cine y teatru | '''Ganadora''' |- | [[1991]] | Diploma al méritu: Actriz de comedia en cine y teatru | '''Ganadora''' |- | [[2001]] | Mención especial | '''Ganadora''' |- |} === [[Círculu d'Escritores Cinematográficos|Medaya del CEC]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Película !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2006]] | [[Medaya del CEC a la meyor actriz|Meyor actriz]] | [[Elsa y Fred]] | Nomada |- |} === [[Festival Internacional del Nuevu Cine Llatinoamericanu de L'Habana|Festival Internacional de Cine de L'Habana]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Película !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[1985]] | Meyor actriz | [[Dase cuenta (película)|Dase cuenta]] | '''Ganadora''' |- |} === [[Festival Internacional de Cine de Moscú]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Película !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2004]] | Meyor actriz | [[Conversaciones con ma]] | '''Ganadora''' |- |} === [[Premiu Martín Fierro]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Programa !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[1973]] | Meyor actriz de repartu | | '''Ganadora''' |- | [[1975]] | Meyor actriz de repartu Nomada |- | [[1997]] | Meyor actriz de repartu | [[R.R.D.T.]] | Nomada |- | [[1999]] | Meyor actriz de repartu | [[Gasoleros]] | Nomada |- | [[2005]] | Participación especial | [[Los Roldán]] | '''Ganadora''' |- | [[2006]] | Premiu a la Trayeutoria | | '''Ganadora''' |- |} === [[Premios Clarín]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Trabayu !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2006]] | Meyor actriz en cine | [[Elsa y Fred]] | '''Ganadora''' |- | [[2007]] | Premiu a la Trayeutoria | | '''Ganadora''' |- |} === [[Premios Iris (Uruguái)|Premios Iris]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2000]] | Iris d'Oru | '''Ganadora''' |- | [[2012]] | Premiu a la Trayeutoria | '''Ganadora''' |- |} === [[Premios ACE (Arxentina)|Premiu ACE]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Obra !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | rowspan="2" |[[2003]] | Meyor actriz dramática | [[El camín a La Meca]] | '''Ganadora''' |- | ACE d'Oru | | '''Ganadora''' |- |- |} === [[Premios Estrella de Mar]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Obra !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | rowspan="2" |[[2009]] | Meyor actriz de comedia | [[Diariu priváu d'Adán y Eva, el musical]] | '''Ganadora''' |- | Estrella de Mar d'Oru | | '''Ganadora''' |- |} === [[Premiu Florencio]] === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Obra !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2003]] | Meyor actriz | [[El camín a La Meca]] | '''Ganadora''' |- |} === Premiu Trinidá Guevara === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Obra !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2003]] | Meyor actriz | [[El camín a La Meca]] | '''Ganadora''' |- |} === Premiu María Guerrero === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Categoría !style="background:#B0C4DE;" | Obra !style="background:#B0C4DE;" | Resultáu |- | [[2003]] | Meyor actriz | [[El camín a La Meca]] | '''Ganadora''' |- |} == Filmografía == [[Ficheru:China Zorrilla.jpg|thumb|100px|Homenaxe a China Zorrilla na [[Casa Rosada]].]] === Guionista === * ''[[Dase cuenta]]'' ([[1984]], idea orixinal) === Intérprete === {{llista de columnes| * 1971: ''[[Un guapu del 900 (película de 1971)|Un guapu del 900]]'' * 1972: ''[[La maffia]]''...Asunta Donato * 1972: ''[[Heroína (película de 1972)|Heroína]]'' * 1973: ''[[Les vengaciones de Beto Sánchez]]''...la maestra * 1974: ''[[La tregua (película de 1974)|La tregua]]'' * 1974: ''[[Los gauchos xudíos (película)|Los gauchos xudíos]]'' * 1975: ''[[Triángulo de cuatro]]'' * 1975: ''[[Les sorpreses]]'' (episodio «Corazonada») * 1982: ''[[Señora de naide]]'': la madre * 1982: ''[[Últimos díes de la víctima]]'' Beba * 1982: ''[[Pubis anxelical (película)|Pubis anxelical]]'' * 1982: ''[[La invitación (película)|La invitación]]'' * 1984: ''[[Dase cuenta]]'' (tamién idea orixinal) * 1985: ''[[Cuntar hasta diez]]'' l'actriz * 1985: ''[[Esperando'l xarré (película)|Esperando'l xarré]]:'' ...Elvira Romero de Musicardi * 1986: ''[[Probe caparina]]'' * 1989: ''[[Nunca tuvi en Viena]]'' doña Carlota * 1991: ''[[El branu del potru]]'' * 1991: ''[[Dios les cría (película de 1991)|Dios les cría]]'' * 1991: ''[[La peste (película)|La peste]]'' Emma Rieux * 1992: ''[[Cuatro cares pa Victoria]]'' (producida en 1988/1989) * 1994: ''[[Guerreros y cautives]]'' (producida en 1989) * 1995: ''[[La nave de los llocos (película de 1995)|La nave de los llocos]]'' * 1995: ''[[Semeyes de l'alma]]'' * 1995: ''[[Lola Mora (película)|Lola Mora]]'' * 1996: ''[[Besos na frente]]'' Mercedes Arévalo * 1996: ''[[Ensin querer]]'' * 1997: ''[[Ente la solombra y l'alma]]'' (curtiumetraxe) * 2004: ''[[Conversaciones con ma]]:'' Ma * 2005 ''[[Mujeres asesinas (Arxentina)|Mujeres asesinas]] * 2005: ''[[Elsa y Fred]]:'' Elsa * 2006: ''[[Trés de corazones]]'' * 2007: ''[[Tocar el cielu]]'' * 2008: ''[[Doria (película)|Doria]]'' * 2008: ''[[Sangre del Pacíficu]]'' }} == Telefilmes == * 1996: ''[[La salú de los enfermos]]'' (TV): Ma === Entrevistada === * 2003: ''[[Margarita Xirgu]], la desterrada''.<ref>{{cita web |url = http://www.tv3.cat/elmeuavi/2003/xirgu/contenidotext.htm|autor = tv3.cat|títulu = Margarida Xirgum, la desterrada|idioma = catalán|fechaaccesu = 18 de xineru de 2013|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111212060821/http://www.tv3.cat/elmeuavi/2003/xirgu/contenidotext.htm|fechaarchivu = 12 d'avientu de 2011}}</ref> * 2008: ''Doria'' == Xenealoxía == <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''China Zorrilla (Concepción Matilde Zorrilla de San Martín Muñoz)''' |2= 2. [[José Luis Zorrilla de San Martín]] |3= 3. Guma Muñoz del Campo |4= 4. [[Juan Zorrilla de San Martín]] |5= 5. Concepción Blanco Sienra |6= 6. Enrique Muñoz Vidal |7= 7. Gumersinda del Campo |8= 8. Juan Manuel Zorrilla de San Martín |9= 9. Alexandrina del Pozo y Aragón |10= 10. Juan Ildefonso Blanco Vila |11= 11. Elvira García de la Sienra |12= 12. Enrique Muñoz Herrera |13= 13. Dolores Liberata Vidal y Batlle |14= 14. Juan Félix del Campo Martínez |15= 15. Isolina Pagola Miranda |16= 16. Bernabé Antonio Zorrilla de San Martín Martínez de Helguera |17= 17. Nicolasa Zorrilla de San Martín Gutiérrez de Rozas |18= 18. Francisco María del Pozo Blancas |19= 19. Antonia Aragón Buzó |20= 20. [[Juan Benito Blanco|Juan Benito Blanco Farías]] |21= 21. María Casimira Vila Villamil |22= 22. José García de la Sienra y Martínez |23= 23. María Álvarez y Guardado |24= 24. [[Francisco Joaquín Muñoz]] y Quirós |25= 25. Cipriana Herrera Basabilvaso |26= 26. Daniel Vidal Villagrán-Artigas |27= 27. María de la Concepción Batlle y Carrió-Maurigade |28= 28. Nicolás Dámaso del Campo Maciel |29= 29. María Francisca Martínez y Álvarez |30= 30. José Agustín de Pagola Carbayos |31= 31. Melchora Inocencia Miranda de Lleón }}</center> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1922|2014|Zorrilla, China}} {{Tradubot|China Zorrilla}} [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Uruguái]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Uruguái]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices d'Uruguái]] [[Categoría:Direutores de teatru d'Uruguái]] [[Categoría:Direutores de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Productores de teatru d'Uruguái]] [[Categoría:Productores de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Ganadores del premiu Florencio]] [[Categoría:Premiu Konex]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Clarín a la meyor actriz]] [[Categoría:Filántropos d'Uruguái]] [[Categoría:Caballeros de la Lexón d'Honor]] [[Categoría:Diaristas d'Uruguái]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] khb3iq97xm3p4jxu87dbi7rflp88rpq 0 147408 4499356 4378984 2026-06-08T04:21:46Z Limotecariu 735 4499356 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Claudia Fernández}} {{persona}} '''Claudia Fernández''' {{nym}} ye una [[modelu (modes)|modelu]], [[vedette]], actriz, [[presentador|presentadora]] y empresaria [[Uruguái|uruguaya]]. == Biografía == Actriz y vedette de dellos espectáculos d'[[El Ríu de la Plata]], en 2007 participó del programa [[Bailando por un sueño (Arxentina)|Bailando por un sueño]] y [[Patinando por un sueño (Arxentina)|Patinando por un sueño]].<ref name = bio>{{cita web |url = http://encuentros.elpais.com.uy/claudiafernandez.html|títulu = Encuentro Claudia Fernández|autor = [[El País (Uruguái)|El País]]|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 19 d'abril de 2016}}</ref>Ye tamién presentadora dende'l 2008 del ciclu uruguayu [[Bendita TV (Uruguái)|Bendita TV]], mientres seis temporaes.<ref>{{cita web|url = http://www.canal10.com.uy/bendita-tv|títulu = Bendita TV|autor = Canal 10|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141006072540/http://www.canal10.com.uy/bendita-tv|fechaarchivu = 2014-10-06}}</ref><ref>{{cita web|url = https://www.elpais.com.uy/sabado-show/puru-carnaval-claudia-fernandez.html|títulu = Diva d'antroxu|autor = [[El País (Uruguái)|El País]]|ubicación = Uruguái|fecha = 13 de febreru de 2016|fechaaccesu = 13 de febreru de 2016}}</ref> Como empresaria ye la cara d'una llinia d'esmaltes y cremes. En 2013, llanzó la so llinia de [[ropa interior]] col so nome como marca y onde modela les sos prendes.<ref>{{cita web |url = http://www.tvshow.com.uy/farandula/claudia-fernandez-infartante-gracies-marca.html|títulu =Claudia Fernández infartante gracies a la so marca de lencería |autor =EL País|ubicación = Uruguái |fecha = 23 de mayu de 2014|fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014}}</ref><ref>{{cita web|url = http://www.sisi.com.uy/claudia-fernandez/n1_13/|títulu = Claudia Fernández Coleición 2014|autor = Sisi|4 = |ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141006124729/http://www.sisi.com.uy/claudia-fernandez/n1_13/|fechaarchivu = 6 d'ochobre de 2014}}</ref> En teatru realizó delles obres, ente elles, una cola actriz [[Gladys Florimonte]] llamada Ximielgues.<ref>{{cita web|url = https://www.elpais.com.uy/divertite/teatro/florimonte-claudia-fernandez-movie.html|títulu = Florimonte y Claudia Fernández nel Movie|autor = El País|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141006135444/https://www.elpais.com.uy/divertite/teatro/florimonte-claudia-fernandez-movie.html|fechaarchivu = 6 d'ochobre de 2014}}</ref> En 2014, llogró'l [[Premios Iris (Uruguái)|Premiu Iris]] como la más elegante.<ref>{{cita web|url = https://www.elpais.com.uy/sabado-show/elegante-esplosiva.html|títulu = Claudia Fernández: elegante y esplosiva|autor = El País|ubicación = Uruguái|fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141004131116/https://www.elpais.com.uy/sabado-show/elegante-esplosiva.html|fechaarchivu = 4 d'ochobre de 2014}}</ref> En 2016, foi gallardoniada nos [[Premios Iris (Uruguái)|Premiu Iris]] por conducción femenina.<ref>{{cita web |url =http://www.tvshow.com.uy/pantalla-caliente/nomaos-premios-iris-tv-1.html |títulu= Nomaos a los Premios Iris 2016 en televisión|autor = El País|ubicación = Uruguái |fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2014}}</ref> En xunetu de 2016, Claudia Fernández participó de la campaña «Adoptar nun ye una Moda» de la organización uruguaya [[Animales Ensin Llar]]; formen tamién parte de la campaña: [[Julieta Rada]] y Ximena Torres, ente otros.<ref>{{cita web|url= http://www.lr21.com.uy/comunidad/1298076-animales-ensin-llar-y-black-liberty-xunir pa-llanzar-la campana-raza-perru-adoptar-nun ye-una moda |títulu=Animales Ensin Llar y Black & Liberty xunir pa llanzar la campaña “Raza Perru: Adoptar nun ye una Moda” |autor=lr21 |ubicación=Uruguái|fecha=27 de xunetu de 2016|fechaaccesu=27 de xunetu de 2016}}</ref> == Vida privada == == Teatru == Dalgunes de les sos actuaciones nel teatru fueron: *2009 al 2010: ''Fortuna *2010 al 2011: ''El gran show'' *2010 al 2011: ''Fortuna 2'' *2011: ''La maxa del Tupilán'' *2011-2012: ''Ximielgues'' *2011-2012: ''Qué gauchita ye'l mio mucama'' *2012: ''La maxa de Claudia'' *2012, ''Ciruxía pa dos'' *2014, ''Matrimoniu por conveniencia'' *2016, ''Un papanata importante'' == Televisión == *1995, Caya quien caya *2001, Dale con Tou *2007, [[Bailando por un sueño (Arxentina)|Bailando por un sueño]] *2007, [[Patinando por un suañu (Arxentina)|Patinando por un suañu]] *2008, [[Bendita TV (Uruguái)|Bendita TV]] *2012, La Pelu *2017, Escape perfectu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1976||Fernandez, Claudia}} [[Categoría:Actores y actrices d'Uruguái]] [[Categoría:Modelos d'Uruguái]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'Uruguái]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] e9wynfouww7bfo0fylpgfd8us3qmylv 0 148219 4499286 4277619 2026-06-08T03:40:28Z Limotecariu 735 4499286 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{persona}} '''Cristina Ilesia''' {{nym}} ye una [[escritora]] y [[ensayista]] [[arxentina]] que los sos trabayos especializaos en lliteratura arxentina del periodu colonial y [[sieglu XIX]] son reconocíos nel campu académico de los estudios culturales llatinoamericanos. == Biografía == Nació en [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]] en 1944 y dende [[1967]] vive en [[Buenos Aires]]. Estudió Lletres na [[Universidá Nacional del Nordeste]] y tuvo a cargu, como profesora Regular Titular de la Cátedra de Lliteratura Arxentina I (Colonial y Sieglu XIX) na Facultá de Filosofía y Lletres de la Universidá de Buenos Aires, hasta'l 2014.<ref>http://letras.filo.uba.ar/sites/lletres.filu.uba.ar/files/2013%202C%20-%20LLITERATURA%20ARXENTINA%20I%20A%20-%20ILESIA_0.pdf. Consuktado 8 de marzu de 2016</ref> === Trayeutoria profesional === Les sos investigaciones y los sos trabayos críticos enceten les rellaciones ente ficción y hestoria na lliteratura colonial d'El Ríu de la Plata, la constitución de les figures autorales de los escritores y escritores fundadores de la lliteratura arxentina del sieglu XIX. Especialízase tamién nes maneres de la autoficción nel sieglu XIX. Dirixó y dirixe tesis de doctoráu na [[Universidá de Buenos Aires]], na de París VIII y na [[Universidá Federal de Rio de Janeiro]]. Dictó cursos de doctoráu n'Universidaes d'Arxentina, Estaos Xuníos, Brasil y Francia ya Italia. Participó como panelista convidada en numberosos congresos nacionales ya internacionales y dictó conferencies na Arxentina, España, Bélxica, Francia, Italia, Brasil, República Dominicana y Estaos Xuníos. Moró en Berlín con una beca del Institutu Iberoamericana de Lliteratura. Ye miembru de la Comisión Directiva de la Maestría de Lliteratures Llatinoamericana y Española de la Facultá de Filosofía y Lletres de la UBA y dirixir nel periodu 2011-2012. == Obra == * ''Historia Crítica de la Lliteratura Arxentina'', v. 1 (en collaboración) dirixida por Noé Jitrik, Emecé Editores, 2014 * ''Rellatos completos'' Gerardo Pisarello (estudiu preliminar y edición), Buenos Aires, Artes Gráfiques Papiros S. A. 2008 * ''Lletres y divises. Ensayos sobre lliteratura y rosismo'', Buenos Aires, Eudeba, 1998 (Santiago Arcos, 2004)<ref>http://www.cervantesvirtual.com/obra/buenos-aires-cartografia-punzo-amalia-de-jose-marmol/</ref> * ''La violencia del azar. Ensayos sobre lliteratura arxentina'', Buenos Aires, Fondu de Cultura Económica, 2003 * “Continxencies de la intimidá” en ''Historia de la vida privada na Arxentina'', v. I, Taurus Alfaguara, Buenos Aires, 1999 * ''Causeries éditas ya inédites de Lucio V Mansilla''. Ed. Biblos * ''Islles de la memoria. Sobre l'Autobiografía de Victoria Ocampo'', Buenos Aires, Cuenca de la Plata, 1996 * ''La dote de la patria. Ensayos críticos sobre Juana Manuela Gorriti'', (compilación y prólogu), Buenos Aires, Feminaria, 1993 * "La muyer cautiva" en ''Historia de les muyeres''; Dir. Duby, J., M. Perrot y A. Farge, Madrid, Taurus, 1992<ref>https://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=11809 consultáu 8 de marzu de 2016</ref> * ''Cautives y misioneros, mitos blancos de la conquista'' (en collaboración) Buenos Aires, Catálogos, 1987 === Ficción === * ''Xusto Entós'', Beatriz Viterbo, 2014<ref name=edi>http://www.beatrizviterbo.com.ar/int/llibros.php?id=343&autor=Cristina%20Ilesia&isbn=978-950-845-307-5 consultáu 8 de marzu de 2016</ref> * ''Corrientes'', Beatriz Viterbo,2010<ref name=edi/> == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1944||Ilesia, Cristina}} {{Tradubot|Cristina Iglesia}} [[Categoría:Críticos y crítiques de lliteratura d'Arxentina]] [[Categoría:Escritores d'Arxentina]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] 4g8eik9hnfw1t2azcz290ga5jmziqmv 0 148720 4499355 4392317 2026-06-08T04:21:25Z Limotecariu 735 4499355 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Cecilia Berdichevski''' {{nym}} foi una programadora arxentina, pionera nel área d'informática y nel usu de [[Clementina (ordenador)|Clementina]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Impagliazzo|nome=John|enllaceautor=|títulu=History of Computing and Education 2 (Hce2)|url=|fechaaccesu=|añu=2006|editorial=Hofstra University|isbn=9780387346373|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=inglés|capítulu=}}</ref> Dempués de la [[Nueche de los Cayaos Llargos]] empezó a trabayar na empresa de [[Manuel Sadosky|Sadosky]], Guber y Chamero.<ref name=":0">{{cita web|url=http://noticias.unsam.edu.ar/2017/03/08/cecilia-berdichevsky-y-hedy-lamarr-mandáu-femenín-de-la ciencia-y-la-tecnologia/|títulu=Cecilia Berdichevsky}}</ref> == Trayeutoria profesional == Berdichevski estudió matemátiques na [[Facultá de Ciencies Exactes y Naturales (Universidá de Buenos Aires)|Facultá de Ciencies Exactes]] de la [[Universidá de Buenos Aires]] onde tuvo los sos primeros acercamientos a la informática. Tomó cursos cola programadora inglesa [[Cicely Popplewell]] y col español Ernesto García Camarero, convirtiéndose na primer programadora de la [[Clementina (ordenador)|primer gran ordenador]] que tuvo l'Arxentina.<ref>{{cita publicación |apellíu=Carlos Borches Y Raul Carnota|nome=|títulu=Clementina, la memoriosa|url=https://www.clarin.com/rn/ideas/Clementina-memoriosa_0_B15fdytDmx.html|fecha=8 d'avientu de 2015|fechaaccesu=28 d'abril de 2018|periódicu=Clarín|allugamientu=|páxina=|númberu=}}</ref> Depués siguió los sos estudios en [[Mánchester|Manchester]] y volvió a l'Arxentina en [[1963]]. Amás de ser programadora, Cecilia tamién trabayó como Xefa de Trabayos Práuticos de Cálculu Numbéricu I, onde'l profesor titular yera Sadosky.<ref>{{cita web |url=https://www.educ.ar/recursos/132323/pioneras-informáticas-rioplatenses|títulu=Pioneres informátiques d'El Ríu de la Plata}}</ref> En 1962 llogró una beca pa trabayar na University of London Computer Unit y depués siguió'l so trabayu en Francia. Cecilia trabayó en distintes empreses amestaes a la teunoloxía como: ACT, la empresa de Sadosky, Guber y Chamero; EIVISSA; y, en [[1984]], pasó a ser subgerente Xeneral de la Caxa d'Aforru, a cargu del Centru de Cómputos. Depués de la so xubilación, trabayó como consultora n'informática y participó n'importantes proyeutos y organismos internacionales como'l [[Programa de les Naciones Xuníes pal Desarrollu|PNUD]].<ref name=":0" /> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1926|2010|Berdichevski, Cecilia}} {{Tradubot|Cecilia Berdichevski}} [[Categoría:Programadores]] [[Categoría:Científicos y científiques d'Arxentina]] [[Categoría:Persones de Vilnius]] 0a4ot69v7f4x22tu91661nvzdplw7fc 0 149506 4499328 4469493 2026-06-08T04:02:54Z Limotecariu 735 4499328 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Dalila Elena Colombo Sánchez''' {{nym}}, más conocida como '''Dalila Colombo''', ye una actriz y cantante de tangu [[Venezuela|venezolana]].<ref>{{cita web |url = https://www.imdb.com/name/nm0173044/|títulu = Dalila Colombo|autor = IMDb}}</ref> == Biografía == Ye fía d'un inmigrante italianu primer oboe de la Orquesta de Milán, Mario Colombo. A los cuatro años fai la so primer incursión como actriz representando al fíu de ''[[Madame Butterfly]]'' de [[Puccini]], nel Teatru Municipal, participando depués n'otres óperes xunto a grandes figures del cantar llírico como [[Alfredo Sadel]], [[Reina Calanche]], [[Cornell McNeil]] ente otros, so la direición del Maestru [[Primu Casale]]. Estudió arquiteutura, teoría y solféu, harmonía, historia de la música, violín, cantar, ballet, danza, pintura, escenografía, dramaturxa, llocución. Arcea pol [[INCIBA]], estudia diez años na "Academia Interamericana de Ballet" de les hermanes Contreras y más tarde trés años de Danza Contemporánea col "Negru" Ledezma. Estudia música nel "Conservatoriu Musical Juan Manuel 0livares": Solféu y Harmonía con [[Ana Mercedes de Rugeles]] y [[Alberto Grau]], ente otros; Violín colos maestros Mario García y [[Mario Mescoli]], Guitarrra con [[Antonio Lauro]], Cantar Llírico con [[Carmen Teresa Hurtado]] y [[Francisco Salazar (actor)|Francisco Salazar]]. Estudia actuación con Eduardo Mancera, [[Levy Rossel]] y [[Rodolfo Santana]] ente otros. Representa a Venezuela en prestixosos festivales de teatru d'América y Europa. De la mano de la gran actriz venezolana [[Doris Wells]] llega a la televisión, cuando la escueye pa protagonizar un cuentu escritu por ella nel añu 1983. Les sos participaciones en cine son numberoses, dirixida por prestixosos direutores como [[Carlos Azpúrua]], [[Oscar Lucien]], [[Ana Cristina Henríquez]]. Formó parte del esitosu "Show del Boleru" mientres quince años al llau de grandes cantantes venezolanes, interpretando los boleros de forma bien personal y dándo-y el toque de jazz que tanto-y gusta. Na actualidá incursiona con gran pasión y ésitu nel difícil arte de la música d'El Ríu de la Plata: el Tangu, acompañada polos Maestros Danilo Rivero (bandoneón) y Salvador Soteldo, (contrabaxu). Y agora n'España pol estupendu pianista arxentín Juan Esteban Cuacci. En Venezuela,como actriz tien filmao na pantalla grande películes como ''[[Secuestro Express (película)|Secuestro Express]]'', ''[[Amaneció de golpe]]'', ''Lluna llena'' y ''Teresa Carreño''. Fixo teatru con grupos y direutores emblemáticos, participó en más de 20 telenoveles en roles protagónicos. Actuó nel musical sobre'l ''[[Diariu d'Ana Frank]]'' nel Teatru Calderón o Teatru Häagen-Dazs, en Madrid. Madre de dos fíos, ta residenciada n'España y fixo una vida de paz y harmonía al llau del so maríu Moisés.<ref>https://www.facebook.com/.../photos/a.../703651786393828/</ref> == Telenoveles == * 1985, ''[[Topaciu]]'' ([[RCTV]]) * 1986, ''[[Casona de Luxe]]'' ([[RCTV]]) * 1986, ''[[La dama de rosa]]'' ([[RCTV]]) - Leyla Kebil * 1987, ''[[Selva María]]'' ([[RCTV]]) - Evelyn * 1987, ''[[Primavera]]'' ([[RCTV]]) - Augusta Mijares * 1988, ''[[Abigaíl (telenovela)|Abigaíl]]'' ([[RCTV]]) - Rosalba * 1989, ''[[Rubí rebalbu]]'' ([[RCTV]]) - Lucrecia de Miranda #2 * 1990, ''[[Carmen querida]]'' ([[RCTV]]) - Doña Julia * 1990, ''[[Caribe (telenovela)|Caribe]]'' ([[RCTV]]) * 1993, ''[[Rosangélica (telenovela)|Rosangélica]]'' ([[Venevisión]]) - Gisela #1 * 1998, ''[[Anque me costar la vida]]'' ([[RCTV]]) - Martiriu Larrazábal * 1999, ''[[Mariú]]'' ([[RCTV]]) - Piedá Sampedro * 2001, ''[[Carissima]]'' ([[RCTV]]) - Esmeralda Aquino / Thania Guzmán * 2005, ''[[Planeta de 6]]'' == Cine == * 1991, ''[[Un suañu nel abismu]]'' * 1992, ''[[Lluna llena (película)|Lluna llena]]'' * 1992, ''[[Ángel (película de 1992)|Ángel]]'' * 1998, ''[[Amaneció de golpe]]'' * 2005, ''[[Secuestro Express (película)|Secuestro Express]]'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1954||Colombo, Dalila}} {{Tradubot|Dalila Colombo}} [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Venezuela]] [[Categoría:Persones de Caraques]] 0kvuvw7y6wmsyluvn8a7a6f5wg9c665 0 150237 4499319 4362729 2026-06-08T03:58:10Z Limotecariu 735 4499319 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Horacio Quiroga}} {{persona}} '''Horacio Silvestre Quiroga Forteza''' {{nym}} foi un escritor de cuentos, [[dramaturgu]] y poeta [[Uruguái|uruguayu]]. Foi'l maestru del [[cuentu]] llatinoamericanu, de prosa vívida, [[Naturalismu|naturalista]] y [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernista]].<ref name=Salveje>[https://web.archive.org/web/20091010221914/http://www.somosjovenes.cu/index/selmana152/quiroga.htm El xavaz Horacio Quiroga», biografía]</ref> Los sos rellatos, que de cutiu retraten a la naturaleza so traces tarrecibles y horrorosos, y como enemiga del ser humanu. Foi comparáu col escritor d'[[Estaos Xuníos]] [[Edgar Allan Poe]]. La vida de Quiroga, marcada pola traxedia, los accidentes y los suicidios, remató por decisión propia, cuando bebió un vasu de [[cianuru]] nel [[Hospital de Clínica José de San Martín|Hospital de Clíniques]] de la ciudá de [[Buenos Aires]] a los 58 años d'edá, en enterándose de que carecía [[cáncer de próstata]].<ref name=Suicidiu1>[http://edant.clarin.com/suplemento/cultura/2007/02/24/o-01369071.htm Horacio Quiroga: cita cola fatalidá] ''[[Diariu Clarín]]''</ref> == Biografía == Horacio Silvestre Quiroga Forteza nació'l 31 d'avientu de 1878 na ciudá uruguaya de [[Salto (Uruguái)|Salto]], nel oeste del país, sobre'l [[ríu Uruguái]]. Foi'l segundu fíu del matrimoniu de Prudencio Quiroga, vicecónsul arxentín, y Pastora Forteza. Por parte paterna baxaba del caudiellu rioxanu Facundo Quiroga. El so padre finó cuando él cuntaba tan solu dos meses, cuando tres una xornada de caza, al baxar de la embarcación disparóse-y por fuercia la escopeta, delantre de la so esposa que lu recibía con Horacio en brazos. En 1891 la vilba casóse con Ascencio Barcos, que foi un bon padrastru col chicu pero sufrió un [[derrame cerebral]] en 1896 que-y dexó semiparalizado y mudu. Suicidóse disparándose na boca con una escopeta remanada col pie xustu cuando Horacio, de 18 años, entraba na habitación.<ref>{{cita web |url=http://www.escritores.org/biografias/247-horacio-quiroga|títulu=Biografíes: Horacio Quiroga}}</ref> === Adolescencia y formación === [[Ficheru:Horacio Quiroga 1897.jpg|thumb|Horacio Quiroga a los 18 años, frente a la so casa natal en [[Salto (Uruguái)]].]] Fixo los sos estudios en [[Montevidéu]], capital d'[[Uruguái]] hasta terminar el colexu secundariu. Estos estudios incluyeron formación téunica (Institutu Politéunicu de Montevideo) y xeneral (Colexu Nacional), y yá dende bien nuevu demostró interés pola lliteratura, la química, la [[fotografía]], la mecánica, el [[ciclismu]] y la vida de campu. A esa temprana edá fundó la Sociedá de Ciclismu de Salto y viaxó en [[bicicleta]] dende Salto hasta [[Paysandú]] (120 km). Nesta dómina pasaba perllarges hores nun taller d'arreglu de maquinaries y ferramientes. Por influencia del fíu del dueñu empezó a interesase pola filosofía. Se autodefiniría como «francu y vehemente soldáu del [[materialismu]] filosóficu». Simultáneamente tamién trabayaba, estudiaba y collaboraba coles publicaciones ''La Revista'' y ''La Reforma''. Adulces, foi apolazando'l so estilu y faciéndose conocíu. Entá se caltién el so primer cuadiernu de poesíes, que contién ventidós poemes de distintos estilos, escritos ente [[1894]] y [[1897]]. Mientres l'antroxu de [[1898]] el mozu poeta conoció al so primer amor, María Esther Jurkovski, qu'inspiraría dos de les sos obres más importantes: ''Les sacrificaes'' ([[1920]]) y ''Una estación d'amor''. Pero los desencuentros provocaos polos padres de la moza —que refiertaben la rellación, debíu al orixe non xudíu de Quiroga— bastiaron la separación definitiva. === Viaxe a París === En 1897 fundó la ''Revista de Salto''. Dempués del suicidiu del so padrastru, que guardó, Horacio decidió invertir l'heriedu recibíu nun viaxe a [[París]]. Tuvo —cuntando'l tiempu de viaxe— cuatro meses ausente. Sicasí, les coses nun salieron como entamara: el mesmu mozu arguyosu que partiera seya comoquier en [[Montevidéu]] en primer clase, tornó en tercera, andrajoso, afamiáu y con una llarga barba negra que yá non se quitar nunca más. Resumió les sos alcordances d'esta esperiencia en ''Diariu d'un viaxe a París'' (1900). === El Consistoriu del Gai Saber y primeros llibros === [[Ficheru:Quiroga1900a.jpg|thumb|Quiroga posando en 1900.]] Al volver al so país, Quiroga axuntó a los sos amigos Federico Ferrando, Alberto Brignole, Julio Jaureche, Fernández Saldaña, José Hasda y Asdrúbal Delgado, y fundó con ellos el Consistoriu del [[La gaya ciencia|Gay Saber]]»,<ref>{{cita web |url=http://hquiroga.blogspot.com/2009/11/el consistoriu-del gai-saber-y-primeros.html |títulu=Horacio Quiroga - El Consistoriu del Gai Saber y primeros llibros |fechaaccesu=20 de xunu de 2011|autor= |fecha=18 de payares de 2009 |obra= |idioma= |cita= }}</ref> una especie de llaboratoriu lliterariu esperimental onde toos ellos probaríen nueves formes d'espresase y preconizaríen los oxetivos modernistes de la [[xeneración del 900]]. Magar la so curtia esistencia, el ''Consistoriu'' presidió la vida lliteraria de Montevideo y los discutinios col grupu de [[Julio Herrera y Reissig]]. El Consistoriu del Gai saber foi unu de los cenáculos de Montevideo, xunto cola Torre de los Panorames. Estos llugares yeren el centru de xunta d'escritores y pensadores de principios del sieglu XX.1​ El Consistoriu desenvolver dende 1900 hasta 1902 nuna pensión onde Horacio Quiroga arrendaba una habitación, en Montevideo. Emil Rodríguez Monegal manifestó que Quiroga, depués de la so residencia en Salto, partió a la capital a vivir con Julio J. Jaureche nuna casa de pensión asitiada na cai 25 de Mayu 118, segundu pisu, ente Colón y Pérez Castellanu. El so amigu dende adolescencia, Alberto J. Brignole, vivía cerca d'ellí (25 de Mayu 87).2​ Con Asdrúbal Y. Delgado y José María Fernández Saldaña restauraron el vieyu grupu, al que se sumó un primu de Jaureche, Federico Ferrando. Na pieza que compartía con Jaureche fundó Quiroga el so tercer cenáculo lliterariu: el Consistoriu de Gai Saber, asina lo bautizó Ferrando inspirándose nes agrupaciones poétiques provenzales L'allegría que-y provocó l'apaición del so primer llibru (''Los petones de coral'', poemes, cuentos y prosa llírica, publicáu en Buenos Aires en 1901, dedicáu a [[Leopoldo Lugones|Lugones]]) viose torgada dafechu —una vegada más— poles muertes de dos de los sos hermanos, Prudencio y Pastora, víctimes de la [[fiebre tifoideo]] nel [[Provincia del Chaco|Chaco]]. L'aciagu añu de [[1901]] guardaba entá otra espantible sorpresa pal escritor: el so amigu Federico Ferrando, que recibiera males crítiques del periodista montevideano Germán Papini Zas, comunicó a Quiroga que deseyaba batese en [[duelu]] con aquél. Horacio, esmolecíu pola seguridá de Ferrando, ufiertar a revisar y llimpiar el [[revólver]] que diba ser utilizáu na disputa. Inesperadamente, mientres inspeccionaba l'arma, escapóse-y un tiru qu'impactó na boca de Federico, matándolo instantáneamente. Llegada al llugar la policía, Quiroga foi deteníu, sometíu a interrogatoriu y darréu treslladáu a una cárcel correccional. Al comprobase la naturaleza accidental y desafortunao del homicidiu, l'escritor foi lliberáu tres cuatro díes de reclusión. La pena y la culpa pola muerte del so queríu compañeru lliterariu llevaron a Quiroga a eslleir el Consistoriu y a abandonar l'Uruguái pa pasar a l'[[Arxentina]]. Crució'l [[Ríu de la Plata]] en [[1902]] y foi vivir con María, otra de les sos hermanes. En [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires|Buenos Aires]] l'artista algamaría'l maduror profesional, que llegaría al so puntu culminante mientres les sos estancies na selva. Amás, el so cuñáu empecipiar na pedagoxía, consiguiéndo-y trabayu baxu contratu como maestru nes meses d'exame del [[Colexu Nacional de Buenos Aires]]. === Misiones y el Chaco === Designáu profesor de castellán nel Colexu Británicu de Buenos Aires en marzu de [[1903]], Quiroga quixo acompañar, en xunu del mesmu añu y yá convertíu nun fotógrafu espertu, a Leopoldo Lugones nuna espedición a [[Provincia de Misiones|Misiones]], financiada pol Ministeriu d'Educación, na que l'insigne poeta arxentín entamaba investigar unes ruines de les misiones [[Compañía de Xesús|xesuites]] nesa provincia. La excelencia de Quiroga como fotógrafu fizo que Lugones aceptara llevalo, y l'uruguayu pudo documentar n'imáxenes esi viaxe de descubrimientu. === Cuentista === Al tornar a Buenos Aires depués de la so fallida esperiencia nel Chaco, Quiroga abrazó la narración curtia con pasión y enerxía. Foi asina qu'en [[1904]] publicó'l notable llibru de rellatos ''El crime d'otru'', fuertemente influyíu pol estilu d'[[Edgar Allan Poe]], que foi reconocíu y emponderáu, ente otros, por [[José Enrique Rodó]]. Estes primeres comparances col ''«Maestru de Boston»'' nun fadiaben a Quiroga, que les escucharía con preste hasta'l fin de la so vida, respondiendo de cutiu que Poe yera'l so primera y principal maestru. Mientres dos años Quiroga trabayó n'ensame de cuentos, munchos d'ellos de terror rural, pero otros en forma de delicioses hestories pa neños poblaes d'animales que falen y piensen ensin perder les carauterístiques naturales de la so especie. A esta dómina pertenecen la novela curtia ''Los escorríos'' (1905), productu d'un viaxe con [[Leopoldo Lugones]] pola selva misionera, hasta la frontera con Brasil, y el so sobeyosu y horrorosu ''El almohadón de pluma'', publicáu na revista arxentina ''[[Caras y Caretas (Arxentina)|Caras y Caretas]]'' en [[1905]], que llegó a publicar ocho cuento de Quiroga al añu. A pocu d'empezar a publicar nella, Quiroga convertir nun collaborador famoso y prestixoso, que los sos escritos yeren buscaos ávidamente per miles de llectores. === L'amor y la selva === [[Ficheru:Museo Provincial Horacio Quiroga - reconstrucción (2006).jpg|thumb|Reconstrucción exacta de la primer casa de Quiroga en [[San Ignacio (Misiones)|San Ignacio]]. La orixinal foi destruyida polos aboríxenes.]] En [[1906]] Quiroga decidió volver a la so amada selva. Aprovechando les facilidaes que'l gobiernu ufiertaba pa la esplotación de les tierres, mercó una chacra (xunto con [[Vicente Gozalbo]]) de 185 hectárees na provincia de Misiones, sobre la vera del [[Ríu Paraná|Alto Paraná]], y empezó a faer los preparativos destinaos a vivir ellí, mientres enseñaba Castellán y Lliteratura. Mientres les vacaciones de [[1908]], el lliteratu treslladar a la so nueva propiedá, construyó les primeres instalaciones y empezó a edificar el ''[[bungalow]]'' onde s'establecería. Namoráu d'una de les sos alumnes —l'adolescente Ana María Cires—, dedicó-y el so primer novela, titulada ''[[Historia d'un amor turbio]]''. Quiroga aportunó na rellación frente a la oposición de los padres de l'alumna llogrando por fin el permisu pa casase y llevala a vivir a la selva con él. Los suegros de Quiroga, esmolecíos polos riesgos de la vida selvaxe, siguieron al matrimoniu y treslladáronse a Misiones cola so fía y xenru. Asina, pos, el padre d'Ana María, la so madre y una amiga d'esta, instalar nuna casa cercana a la vivienda del matrimoniu Quiroga. Un añu dempués, en [[1911]] Ana María dio a lluz a la so primer fía, Eglé Quiroga, na so casa de la selva. Mientres esi mesmu añu, l'escritor empezó la esplotación de les sos [[Yerba mate|yerbatales]] en sociedá col so amigu uruguayu Vicente Gozalbo y, coles mesmes, foi nomáu Xuez de Paz (funcionariu encargáu de mediar en disputes menores ente ciudadanos privaos y celebrar matrimonios, emitir certificaos de fallecimientu, etc.) nel Rexistru Civil de [[San Ignacio (Misiones)|San Ignacio]]. Les xeres de Quiroga como funcionariu merecen mención estreme: olvidadizu, desorganizado y desdexáu, tomó'l costume d'anotar les muertes, casorios y nacencies en pequeños cachos de papel que «archivaba» nuna llata de galletes. Más tarde axudicaría conductes similares al personaxe d'unu de los sos cuentos. Al añu siguiente nació'l so fíu menor, Darío. En cuanto los neños aprendieron a caminar, Quiroga decidió ocupase personalmente de la so educación. Severu y dictatorial, esixía que cada pequeñu detalle tuviera fechu según les sos esixencies. Dende bien pequeños, acostumar al monte y a la selva, esponiéndolos de cutiu —midiendo siempres los riesgos— al peligru, por que fueren capaces de desendolcase solos y de salir de cualquier situación. Foi capaz de dexalos solos na xungla pela nueche o d'obligalos a sentase en cantu d'un altu cantil coles piernes colgando nel vacíu. L'home y la neña, sicasí, nun se negaben a estes esperiencies —qu'apavoraben y exasperaban a la so madre— y esfrutar. La fía aprendió a criar animales monteses y el neñu a usar la escopeta, remanar una [[moto]] y navegar, solo, nuna [[canoa]]. === Buenos Aires === Ana María Cires (1890-1915) suicidóse inxiriendo un sublimado emplegáu nel reveláu fotográficu, que-y provocó una agonía d'ocho díes en que foi atendida por Horacio. Bien afeutáu, apenes volvería mentar a la so primer esposa.<ref>{{cita web |url=http://www.elterritorio.com.ar/m/mnota.aspx|títulu=Ana María Cires, la primer esposa de Horacio Quiroga|fecha=13 de febreru de 2017}}</ref> Tres el suicidiu del so mozu cónyuge, Quiroga treslladar colos sos fíos a Buenos Aires, onde recibió un cargu de Secretariu Contador nel Consuláu Xeneral uruguayu nesa ciudá, tres trabayoses xestiones d'unos amigos orientales que deseyaben ayudar. A lo llargo del añu [[1917]] habitó colos neños nun suétanu de l'avenida Canning (güei Raúl Scalabrini Ortiz) 164, alternando los sos llabores diplomáticos cola instalación d'un taller na so vivienda y el trabayu en munchos rellatos que diben siendo publicaos en prestixoses revistes como les yá mentaes, «P.B.T.» y «Pulgarcito». La mayoría d'ellos fueron arrexuntaos por Quiroga en dellos llibros, el primeru de los cualos foi ''Cuentos d'amor de llocura y de muerte'' (1917) (por decisión espresa del autor, el títulu nun lleva coma).<ref name=coma1>{{cita llibru |apellíos=Gálvez |nome=Manuel |enllaceautor=Manuel Gálvez |títulu=Amigos y maestros de la mio mocedá |url= |fechaaccesu=20 de xunu de 2011 |idioma= |otros= |edición= |añu=1944 |editor= |editorial=Editorial Guillermo Kraft |allugamientu=Buenos Aires |isbn= |capítulu= |páxina= |cita=Púnxo-y por títulu ''Cuentos d'amor de llocura y de muerte'', y nun quixo que se punxera coma dalguna ente eses pallabres.}}</ref> La redaición del llibru fuéra-y solicitada pol escritor [[Manuel Gálvez]], responsable de Cooperativa Editorial de Buenos Aires, y el volume convirtióse de momentu nun enorme ésitu de públicu y de crítica, consolidando a Quiroga como'l verdaderu maestru del cuentu llatinoamericanu.<ref name=coma1 /> Al añu siguiente establecer nun pequeñu departamentu de la cai Agüero, de la qu'apaeció el so celebráu ''Cuentos de la selva'', coleición de rellatos infantiles protagonizaos por animales y ambientaos na selva misionera. Quiroga dedicó esti llibru a los sos fíos, que lo acompañaron mientres esi periodu de probeza nel húmedu suétanu de dos pequeñes habitaciones y cocina-comedor. Con dos importantes ascensos nel escalafón consular (primero a cónsul de distritu de segunda clase y depués a cónsul adscritu) llegó tamién el so nuevu llibru de cuentos, ''El xavaz'' (1919). Al añu siguiente, siguiendo la idea del Consistoriu, fundó Quiroga l'Agrupación [[Anaconda]], un grupu d'intelectuales que realizaba actividaes culturales n'Arxentina y Uruguái. La so única obra teatral (''Les Sacrificaes'') publicar en [[1920]] y estrenóse en [[1921]], añu en que salía a la venta ''Anaconda y otros cuentos'', otru llibru de cuentos. El perimportante diariu arxentín [[La Nación (Arxentina)|''La Nación'']] empezó tamién a publicar los sos rellatos, qu'a estes altures gociaben yá d'una impresionante popularidá. Collaboró tamién en ''La Novela Selmanal''. Ente [[1922]] y [[1924]], Quiroga participó como secretariu d'una embaxada cultural a [[Brasil]] (que la so Academia de Lletres estremar especialmente) y, de regresu, vio publicáu'l so nuevu llibru: ''El desiertu'' (cuentos). Por enforma tiempu l'escritor dedicar a la crítica cinematográfica, teniendo al so cargu la seición correspondiente de la revista Atlántida, El Llar y La Nación. Tamién escribió'l guión pa un llargumetraxe («La jangada florida») qu'enxamás llegó a filmarse. Poco tiempu dempués, foi convidáu a formar una Escuela de Cinematografía. El proyeutu, financiáu por inversionistas rusos y que cuntaría cola inclusión d'[[Arturo S. Mom]], Gerchunoff y otros, nun espolletó. === Nuevos amores === [[Ficheru:Horacio Quiroga 2.jpg|thumb|Quiroga cola so segunda esposa en Misiones (1932).]] Pocu dempués, Horacio tornó a Misiones. Nuevamente namoráu, esta vegada yera d'una moza de 17 años, Ana María Palaciu, intentó convencer a los padres de que la dexaren dir vivir con él a la selva. La negativa d'éstos y el consiguiente fracasu amorosu inspiró la tema de la so segunda novela, ''Pasáu amor'', publicada en [[1929]]. Nella narra, como componentes autobiográficos de la trama, los mil estrataxemes que tuvo de prauticar pa consiguir accesu a la rapaza: refundiando mensaxes pela ventana dientro d'una caña acovanada, unviándo-y cartes escrites en clave ya intentando cavar un llargu túnel hasta la so habitación pa secuestrala. Finalmente, cansaos yá del pretendiente, los padres de la nueva llevar lloñe y Quiroga viose obligáu a arrenunciar al so amor. Nuna parte de la so vivienda, Horacio instaló un taller nel qu'empezó a construyir una embarcación a la que bautizaría «Gavilueta». Na so casa —agora convertida n'estelleru— foi capaz de concluyir esta obra y, puesta yá na agua, pilotar ríu abajo dende San Ignacio hasta Buenos Aires, realizando con ella numberoses espediciones fluviales. A principios de [[1926]] Quiroga volvió a Buenos Aires y arrendó una quinta nel partíu suburbano de [[Vicente López (partíu)|Vicente López]]. Nel cumal mesma de la so popularidá, una importante editorial dedicó-y un homenaxe, del que participaron, ente otros, figures lliteraries como [[Arturo Capdevila]], [[Baldomero Fernández Moreno]], [[Benito Lynch]], [[Juana de Ibarbourou]], [[Armando Donoso]] y [[Luis Franco]]. Amante de la música clásica, Quiroga asistía con frecuencia a los conciertos de l'Asociación [[Richard Wagner|Wagneriana]], afición qu'alternó cola llectura incansable de testos téunicos y manuales sobre mecánica, física y artes manuales Para [[1927]] Horacio decidiera criar y adomar animales selvaxes, mientres publicaba'l so nuevu llibru de cuentos, quiciabes el meyor, ''Los desterraos''. Pero'l enamoradizo artista afitara yá los güeyos na que sería'l so postreru y definitivu amor: María Elena Bravo, compañera d'escuela de la so fía Eglé, que venció a los sos reclamos y casóse con él nel cursu d'esi mesmu añu ensin cumplir venti años. === Amistaes lliteraries === [[Ficheru:Taller Quiroga.jpg|thumb|El taller de Quiroga, coles sos ferramientes.]] Amás de los yá mentaos [[Leopoldo Lugones]] y [[José Enrique Rodó]], la infatigable llabor de Quiroga nel ámbitu lliterario y cultural ganó-y l'amistá y almiración de grandes ya influyentes personalidaes. D'ente ellos destáquense la poeta arxentina [[Alfonsina Storni]] y l'escritor ya historiador [[Ezequiel Martínez Estrada]]. Quiroga llamaba cariñosamente a esti postreru «el mio hermanu menor». ''Caras y Caretas'', mentanto, publicó diecisiete artículos biográficos escritos por Quiroga, dedicaos a personaxes como [[Robert Falcon Scott|Robert Scott]], [[Louis Pasteur]], [[Robert Fulton]], [[H. G. Wells]], [[Thomas de Quincey]] y otros. En [[1929]] Quiroga esperimentó'l so únicu fracasu de ventes: la yá citada novela ''Pasáu amor'', que solo vendió nes llibreríes la exigua cantidá de cuarenta exemplares. Al empar empezó a tener graves problemes conxugales. === Otra vegada la selva === A partir de [[1932]] Quiroga aniciar por última vegada en Misiones, no que sería'l so retiru definitivu, cola so esposa y la so tercer fía (María Helena, llamada «Pitoca», que naciera en 1928). Pa ello, y nun teniendo otros medios de vida, consiguió que se promulgara un decretu treslladando'l so cargu consular a una ciudá cercana. Los celos apoderaben a Quiroga, quien pensó que metanes la selva podría vivir tranquil cola so muyer y la fía del so segundu matrimoniu. Pero un avatar políticu provocó un cambéu de gobiernu, que nun quixo los servicios del escritor y espulsar del consuláu. Dellos amigos de Horacio, como l'escritor salteño (de Salto, Uruguái) [[Enrique Amorim]], tramitaron la xubilación arxentina pa Quiroga. Empezando a partir d'esti problema, l'intercambiu epistolar ente Quiroga y Amorím fíxose numberosu. Les cartes que se caltienen demuestren que Horacio faía parte al so confidente de la mayor parte de los sos problemes —casi toos de índole íntima y familiar—, pidiéndo-y conseyos y ayuda: a la muyer de Quiroga —al igual que'l so infortunada antecesora— nun-y gustaba la vida nel monte y les engarradielles y violentos discutinios volviéronse diaries y permanentes. Nesta dómina de frustración y dolor salió a la venta una coleición de cuentos yá publicaos titulada ''Más allá'' ([[1935]]). A partir del so interés nes obres de [[Axel Munthe|Munthe]] y [[Henrik Ibsen|Ibsen]], Quiroga decantar por nuevos autores y estilos, y empezó a entamar la so autobiografía. === La enfermedá, l'abandonu, y el final === [[Ficheru:Quiroga Lugones y otros.jpg|thumb|350px|Xunta de lliteratos en Buenos Aires, 1928: Horacio Quiroga (de pies, el primeru de la esquierda), el so amigu [[Leopoldo Lugones]] (con brazos cruzaos), [[Baldomero Fernández Moreno]] (sentáu, a la izquierda) y [[Alberto Gerchunoff]] (sentáu, al centru).]] Nesi añu de [[1935]] Quiroga empezó a esperimentar cafiantes síntomes, aparentemente venceyaos con una [[prostatitis]] o otra enfermedá prostática. Les xestiones de los sos amigos dieron frutos al añu siguiente, concediéndose-y una xubilación. Al intensificase los dolores y dificultaes pa mexar, la so esposa llogró convence-y de treslladase a [[Posadas]], ciudá na cual los médicos diagnosticáron-y hipertrofia de próstata. Pero los problemes familiares de Quiroga siguiríen: la so esposa y fía abandonar definitivamente, dexándo-y —solu y enfermu— na selva. Elles volvieron a Buenos Aires, y l'ánimu del escritor decayó dafechu ante esta grave perda. Cuando l'estáu de la enfermedá prostática fizo que nun pudiera aguantar más, Horacio viaxó a Buenos Aires por que los médicos trataren los sos carecimientos. Internáu nel prestixosu [[Hospital de Clínica José de San Martín|Hospital de Clíniques de Buenos Aires]] a principios de [[1937]], una ciruxía exploratoria reveló que sufría d'un casu avanzáu de cáncer de próstata, intratable y inoperable. María Elena, atristayada, tuvo al so llau nos últimos momentos, según gran parte del so numberosu grupu d'amigos. Pela tarde del 18 de febreru una xunta de médicos esplicó al lliteratu la gravedá del so estáu. Daqué más tarde Quiroga pidió permisu pa salir del hospital, lo que-y foi concedíu, y pudo asina dar un llargu paséu pela ciudá. Tornó al hospital a la hora 23:00. Al ser internáu Quiroga na Clíniques, enterárase de que nos suétanos atopábase zarráu una bisarma: un desventuráu paciente con espantibles deformidaes similares a les del tristemente célebre inglés [[Joseph Merrick]] (l'Home Elefante»). Compadecido, Quiroga esixó y llogró que'l paciente —llamáu [[Vicente Batistessa]]— fuera llibertáu del so encierre y agospiárase-y na mesma habitación onde taba internáu l'escritor. Como yera d'esperar, Batistessa fíxose amigu y rindió adoración eterna y un gran agradecimientu al gran cuenteru. Desesperáu polos sufrimientos presentes y por venir, y entendiendo que la so vida acabara, el sobeyosu Horacio Quiroga confió a Batistessa la so decisión: antemanar al cáncer y embriviría el so dolor, a lo que l'otru comprometer a ayudar. Esa mesma madrugada (19 de febreru de 1937) y en presencia del so amigu, Horacio Quiroga bebió un vasu de cianuru que lu mató pocos minutos dempués ente espantibles dolores.<ref name=Suicidiu2>{{Cita web |url=http://www.filmica.com/jacintaescudos/archivos/007299.html |títulu=Una vida d'amor, llocura y muerte: Horacio Quiroga |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200217002142/http://www.filmica.com/jacintaescudos/archivos/007299.html |fechaarchivu=2020-02-17 }}</ref> El so cadabre foi veláu na Casa del Teatru de la [[Sociedá Arxentina d'Escritores]] (SADE) que lo cuntó como fundador y vicepresidente. Tiempu dempués, los sos restos fueron repatriaos al so país natal. Unu de los deseos de Quiroga yera que cuando morriera'l so cuerpu fuera cremado y les sos cenices espardíes na selva misionera. Como los sos familiares y amigos añoraban el so regresu a Salto, resolvieron buscar daqué que fuera simbólicu y por eso decidieron faer la urna en algarrobo y asina lo pidieron al escultor rusu Stephan Erzia. Erzia tuvo venticuatro hores trabayando nesta pieza que s'atopa nel Muséu Casa Quiroga en Salto, Uruguái. L'escuru destín que paecía escorrelo concretóse inclusive tres la so muerte: los sos dos fíos mayores tamién se suicidaron; Eglé un añu dempués, en 1937, y Darío en 1952. == La so obra Siguidor de la escuela [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernista]] fundada por [[Rubén Darío]] y obsesivu llector d'[[Edgar Allan Poe]] y [[Guy de Maupassant]], Quiroga sintióse atraíu por temes que tomaben los aspeutos más estraños de la Naturaleza, de cutiu tiñíos d'horror, enfermedá y sufrimientu pa los seres humanos. Munchos de los sos rellatos pertenecen a esta corriente, que la so obra más emblemática ye la coleición ''Cuentos d'amor de llocura y de muerte''. Per otra parte percíbese en Quiroga la influencia del británicu [[Rudyard Kipling]] (''Llibru de les tierres vírxenes''), que cristalizaría nel so propiu ''[[Cuentos de la selva]]'', deliciosu exerciciu de fantasía estremáu en dellos rellatos protagonizaos por animales. El so ''Decálogu del perfectu cuenteru'', dedicáu a los escritores noveles, establez ciertes contradicciones cola so propia obra. Ente que el decálogu apregona un estilu económico y preciso, emplegando pocos [[axetivu|axetivos]], redaición natural y llana y claridá na espresión, en munches de los sos rellatos Quiroga nun sigue los sos propios preceptos, utilizando un llinguaxe recargáu, con abondosos axetivos y un vocabulariu por momentos fachendosu. Al desenvolvese entá más el so particular estilu, Quiroga evolucionó escontra la semeya realista (casi siempres angustiosu y desesperáu) de la selvaxe Naturaleza que lu arrodiaba en Misiones: la xungla, el [[ríu Paraná|ríu]], la fauna, el clima y el terrén formen l'andamiaxe y el decoráu en que los sos personaxes muévense, carecen y de cutiu muerren. Especialmente nos sos rellatos, Quiroga describe con arte y [[humanismu]] la [[traxedia]] qu'escuerre a los miserables obreros rurales de la rexón, los peligros y carecimientos a que se ven espuestos y la manera en que se perpetúa esti dolor esistencial a les xeneraciones siguientes. Trató, amás, munchos temes consideraes tabú na sociedá de principios del sieglu XX, revelándose como un escritor ventureru, desconocedor del mieu y avanzáu nes sos idees y tratamientos. Estes particularidaes siguen siendo evidentes al lleer los sos testos anguaño. Dellos estudiosos de la obra de Quiroga cunten que la fascinación cola muerte, los accidentes y la enfermedá (que lo rellaciona con Edgar Allan Poe y [[Charles Baudelaire|Baudelaire]]) deber a la vida increíblemente tráxica que lu tocó en suerte. Sía esto ciertu o non, en verdá Horacio Quiroga dexó pa la posteridá dalgunes de les pieces más tarrecibles, brilloses y trascendentales de la lliteratura hispanoamericana del sieglu XX. == Analís de la so obra == Nel so primer llibru, ''Los petones de coral'', compuestu por dieciocho poemes, trenta páxina de prosa poética y cuatro relato, Quiroga pon n'evidencia la so inmadurez y tracamundiu adolescente. Puntu estreme pa los rellatos, nos cualos ta yá en xerme l'estilu modernista y [[Naturalismu|naturalista]] qu'identificaría al restu de la so obra. Los sos dos noveles ''Historia d'un amor turbio'' y ''Pasáu amor'' traten sobre la mesma tema —qu'encegolaba al autor na so vida personal—: los amores ente homes maduros y mocines adolescentes. Na primera d'elles Quiroga estrema l'acción en tres etapes. Na primera, una neña de nueve años namorar d'un home adultu. Na segunda parte, l'home, que nun se decató del amor de la neña, pasaos ocho años (ella tien agora diecisiete) empieza a cortexala. Na tercera parte l'home narra la última etapa del so amor: pasaron diez años desque la nueva abandonar. L'acción empecípiase equí: ye'l tiempu presente de la novela. En ''Pasáu amor'' la hestoria repitir: un home maduru torna a un llugar depués d'años d'ausencia y namórase d'una mocina a la qu'amara siendo neña. Conociendo la hestoria personal de Quiroga, se evidencian les carauterístiques autobiográfiques de dambes noveles: hasta'l nome de la protagonista de ''Historia d'un amor turbio'' ye Eglé (asina se llamaba la fía de Quiroga, d'una de que les sos compañeritas namoróse l'escritor y que aportaría a la so segunda esposa). Los avatares sentimentales de Quiroga con rapaces bien nueves pueblen el drama d'estos dos noveles, con especial fincapié na oposición de los sos padres, refugu que Quiroga aceptara como parte integrante de la so vida y col que tuvo de trepar siempres. Dexando a un llau el teatru de Quiroga, pocu espublizáu y al que los críticos siempres llamaron «un error», lo más trascendente de la so obra son los cuentos curtios, xéneru en que l'autor algama'l maduror, impulsando nel mesmu sentíu a tola narrativa llatinoamericana. Ye Horacio Quiroga el primeru que s'esmolez polos aspeutos téunicos de la narrativa curtia, apolazando incansablemente el so estilu (para lo cual vuelve y restola siempres sobre les mesmes temes) hasta algamar la casi perfeición formal de les sos últimes obres. Claramente influyíu por Rubén Darío y los [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernistes]], adulces el modernismu del oriental empieza a volvese decadente, describiendo a la naturaleza con minuciosa precisión pero dexando en claro que la rellación d'ella col home siempres representa un conflictu. Tresmanamientos, mancadures, miseria, fracasos, fame, muerte, ataques d'animales, tou en Quiroga plantega l'enfrentamientu ente naturaleza y home tal como lo faíen los griegos ente [[Humanu|Home]] y [[Destín]]. La naturaleza contraria, poques gracies, casi siempres vence na narrativa quiroguiana. La morbosa obsesión de Quiroga pol tormentu y la muerte ye aceptada muncho más fácilmente polos personaxes que pol llector: la téunica narrativa del autor presenta protagonistes avezaos al riesgu y al peligru, que xueguen según regles clares y específiques. Saben que nun tienen de cometer errores porque la selva nun perdona, y, al cayer, facer con daqué d'espíritu deportivu» y suelen morrer, dexando ''al llector'' ansiosu y angustiado. La naturaleza ye ciega pero xusta; los ataques sobre'l llabrador o'l pescador (un ensame d'[[Apis mellifera|abeyes]] enfurecidas, un [[Caiman yacare|yacaré]], un [[Phthiraptera|parásitu hematófagu]], una [[Víbora|culiebra]], la crecida, lo que fora) son a cencielles llances d'un xuegu espantible nel que l'home intenta arrincar a la naturaleza unos bienes o recursos (como intentó Quiroga na vida real) qu'ella se niega en redondu a soltar; una llucha desigual que suel terminar cola derrota humana, la llocura, les muertes o, a cencielles, cola desilusión. Hipersensible y escitable, dau a amores imposibles, atayáu nes sos empreses comerciales pero aun así emocional y por demás creativu, Quiroga abebentó na so propia vida tráxica y na naturaleza a la qu'estudió y careció, cola so ferrial voluntá de trabayador y el so sutil mirada de minuciosu observador pa construyir una obra narrativa a la que la mayor parte de los críticos consideraron (y entá consideren) «poéticamente [[Autobiografía|autobiográfica]]». Seique nesti «[[Realismu lliterariu|realismu]] internu» o «orgánicu» de les pieces de Quiroga more l'irresistible encantu qu'entá güei exercen sobre los llectores, que, ensin dase cuenta, afayen nes sos páxines la verdadera naturaleza del escritor que, seique como bien pocos na lliteratura llatinoamericana, foi capaz de bisbisar les sos propies pallabres al escuchu, anque dacuando'l murmuriu tresformar nun berru desesperáu. == Llibros == Cronología bibliográfica de publicaciones en vida del autor:<ref>{{cita llibru | autor= Walter Rela | títulu= Horacio Quiroga: Repertoriu bibliográficu anotáu | edición= | editorial= Casa Pardo S.A.C., Buenos Aires | añu= 1972 | url= http://www.walterrela.com/Descargues/Horacio_Quiroga.pdf | isbn= | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131210104409/http://walterrela.com/Descargues/Horacio_Quiroga.pdf | fechaarchivu= 10 d'avientu de 2013 }}</ref> * ''Diariu de viaxe a París ''(Testimoniu y observaciones, Ed. Páxines d'Espluma, Montevideo, 1900) * ''Los petones de coral'' (Prosa y versu, El Sieglu Ilustráu, Montevideo, 1901) * ''[[El crime del otru]]'' (Cuentos, Ed. Emilio Spinelli, Buenos Aires, 1904) * ''Los escorríos'' (Rellatu, Ed. Arnaldo Moen y Hno., Buenos Aires, 1905) * ''Historia d'un amor turbio'' (Novela, Ed. Arnaldo Moen y Hno., Buenos Aires, 1908) * ''[[Cuentos d'amor de llocura y de muerte]]'' (Cuentos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1917) * ''[[Cuentos de la selva]]'' (Cuentos infantiles, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1918) * ''El xavaz'' (Cuentos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1920) * ''Les sacrificaes'' (Cuentos escénicos en cuatro actos, Soc. Coop. Editorial Ltda., Buenos Aires, 1920) * ''Anaconda'' (Cuentos, Axencia Xeneral de Llibrería y Publicaciones, Buenos Aires, 1921) * ''El desiertu'' (Cuentos, Ed. Babel, Buenos Aires, 1924) * ''Los desterraos'' (Cuentos, Ed. Babel, Buenos Aires, 1926) * ''Pasáu amor'' (Novela, Ed. Babel, Buenos Aires, 1929) * ''Suelu natal'' (Cuentos, Ed. Crespillo, Buenos Aires, 1931) * ''Más allá'' (Cuentos, Soc. Amigos del Libro Rioplatense, Buenos Aires - Montevideo, 1935) == Ver tamién == * [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu]] * [[Realismu lliterariu|Realismu]] * [[Materialismu]] == Bibliografía == * Barsky, Julián, Horacio Quiroga y el cine, ''Tou ye Hestoria'', Buenos Aires, 2006. * Franco, Jean (ed.), ''Historia de la Lliteratura Hispanoamericana'', Ariel, Barcelona, 1993 (9ª ed.) ISBN 84-344-8315-7 * Fleming, Leonor, prólogu a Horacio Quiroga, ''Cuentos'', Cátedra, Madrid, 1994, ISBN 84-376-0959-3 * Lafforgue, J., intr. crítica a Horacio Quiroga, ''Los desterraos y otros testos'', Castalia, Madrid, 1990. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} {{wikisource|idioma={{{idioma|es}}}|nome={{{autor|Horacio Quiroga}}}|preposición=de}} *[http://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/junio_02/18062002_03.htm Serie Figures Americanes, artículu sobre Horacio Quiroga, ''L'oncenu mandamientu'', nel Centru Virtual Cervantes, por Karim Taylhardat] {{NF|1878|1937|Quiroga, Horacio}} [[Categoría:Escritores d'Uruguái]] [[Categoría:Escritores de cuentos d'Uruguái]] [[Categoría:Ensayistes d'Uruguái]] [[Categoría:Escritores d'aventures]] [[Categoría:Escritores de terror]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] eogolg42vqe1v69ztdolcopb2zt38mb 0 150244 4499313 4492358 2026-06-08T03:54:19Z Limotecariu 735 4499313 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Juan Manuel de Rosas''', nacíu como '''Juan Manuel José Domingo Ortiz de Rosas y López de Osornio''' {{nym}}, foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Arxentina|arxentín]] que nel añu 1829 ―en ganando al [[xeneral]] [[Juan Lavalle]]― foi gobernador de la [[provincia de Buenos Aires]] aportando a, ente 1835 y 1852, el principal caudiellu de la [[Confederación Arxentina]]. La so influencia sobre la historia arxentina foi tal que'l periodu marcáu pol so dominiu de la política nacional ye llamáu de cutiu [[dómina de Rosas]]. Yera sobrín bisnietu del [[Condáu de Poblaciones|conde]] [[Domingo Ortiz de Rozas]], [[Gobernación de Buenos Aires|gobernador colonial de Buenos Aires]] y [[Capitanía Xeneral de Chile|de Chile]]. == Orixe familiar y primeros años == Juan Manuel José Domingo Ortiz de Rozas y López de Osornio nació'l [[30 de marzu]] de [[1793]] en [[Buenos Aires]], capital del [[Virreinatu del Río de la Plata]]. La so nacencia producir na cortil de propiedá de la so madre, [[Agustina López de Osornio]], qu'habitara'l so güelu maternu [[Clemente López de Osornio]], asitiáu na cai que nesi entós denominábase Santa Lucía, actual cai Sarmiento ente les cais Florida y San Martín, na ciudá de Buenos Aires. [[Ficheru:Casa donde nació Rosas.JPG|miniatura|left|Casa onde nació Rosas, actual cai Sarmiento ente les cais San Martín y Florida.]] [[Ficheru:Juan Manuel de niño.jpg|miniatura|200px|left|Semeya de Juan Manuel de Rosas, cuando esti yera un neñu.]] Yera fíu del militar [[León Ortiz de Rozas]] (Buenos Aires, 1760-1839) ―que'l so padre yera Domingo Ortiz de Rozas y Rodiellu (Sevilla, 9 d'agostu de 1721 - Buenos Aires, 1785) y el güelu paternu, Bartolomé Ortiz de Rozas y García de Villasuso (n. [[Rozas (Soba)|Rozas]] del [[valle de Soba]], España, 4 de setiembre de 1689) y, poro, León yera un sobrín nietu del [[Condáu de Poblaciones|conde]] [[Domingo Ortiz de Rozas]], [[Gobernación de Buenos Aires|gobernador de Buenos Aires]] de [[1742]] a [[1745]] y [[Capitanía Xeneral de Chile|capitán xeneral de Chile]] dende [[1746]] hasta [[1755]]― polo cual pertenecía al [[llinaxe]] de los [[Ortiz de Rozas]] que tienen el so orixe nel pueblu de Rozas del valle de Soba, en [[La Montaña]] de [[Castiella la Vieya]] ―actual [[Cantabria]]― perteneciente a la [[Reinu d'España|Corona d'España]].<ref>{{cita llibru |autor=Arana, Enrique |títulu=Juan Manuel de Rosas na historia arxentina: Rosas na evolución política arxentina |editorial=Institutu Panamericanu de Cultura |añu=1954 |páxines=727-733 }}</ref> Ingresó a los ocho años d'edá nel colexu priváu que dirixía Francisco Javier Argerich (1765-1824), magar dende mozu demostró vocación poles actividaes rurales; atayó los sos estudios pa participar, cuntando con trece años d'edá, na [[Reconquista de Buenos Aires]] en [[1806]] y darréu se enroló na compañía de neños del Reximientu de [[Migueletes]], combatiendo na Defensa de Buenos Aires en [[1807]], dambos fechos mientres les [[invasiones ingleses]], onde foi estremáu pol so valor.<ref>[http://www.lagazeta.com.ar/rosas1806.htm «Actuación de Juan Manuel mientres les invasiones ingleses»], artículu publicáu na revista ''La&nbsp;Gazeta Federal'' (Buenos Aires). Según l'historiador [[Adolfo Saldías]]: ::<small>Llevar a la so casa de la cai Cuyo a dellos de los sos mozos amigos, afalar a la engarradiella, armar como pudo y presentóse a la cabeza d'ellos al xeneral Liniers.</small></ref><ref>{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php |títulu=Juan Manuel de Rosas (1793-1877) |autor=Felipe Pigna |obra=L'Historiador |urlarchivu=https://www.webcitation.org/69yWHa94V?url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php |fechaarchivu=17 d'agostu de 2012 }}</ref> Más tarde, retiráu al campu de la so madre, una gran [[estancia]] de la [[rexón pampeana|pampa]] bonaerense. Al producise los sucesos que remataron cola [[Revolución de Mayu]] de [[1810]], Rosas cuntaba con 17&nbsp;años y caltúvose al marxe de los mesmos, de la evolución política posterior, y de la [[guerra d'independencia de l'Arxentina]]. En [[1813]], magar la oposición materna ―que Rosas venció al faer creer a la so madre que la moza taba embarazada― casóse con [[Encarnación Ezcurra]], con quien tuvo trés fíos: Juan Bautista, nacíu'l 30 de xunetu de [[1814]], María, nacida'l 26 de marzu de [[1816]] y finada a otru día, y [[Manuela Rosas|Manuela]], conocida como Manuelita y nacida el 24 de mayu de [[1817]], quien depués sería la so compañera indixebrable. Poco dempués, por cuenta de un entredichu que tuvo cola so madre, devolvió a los sos padres los campos qu'alministraba pa formar los sos propios emprendimientos ganaderos y comerciales. Amás camudóse l'apellíu «Ortiz de Rozas» por Rosas», cortando simbólicamente la dependencia de la so familia. Foi alministrador de los campos de los sos primos [[Nicolás Anchorena|Nicolás]] y [[Tomás Manuel de Anchorena]]; esti postreru ocuparía cargos importantes dientro del so gobiernu, una y bones Rosas siempres-y tuvo un especial respetu y almiración. En sociedá con [[Luis Dorrego]] ―hermanu del coronel [[Manuel Dorrego]]― y con [[Juan Nepomuceno Terrero (empresariu)|Juan Nepomuceno Terrero]] fundó un [[saladero]]; yera'l negociu del momentu: la carne salao y los cueros yeren casi la única esportación de la nueva nación. Atropó una gran fortuna como [[ganadería|ganaderu]] y [[esportación|esportador]] de [[carne]] vacuna, distante de los acontecimientos emerxentes que conducieron al [[Virreinatu del Río de la Plata]] a la [[emancipación]] del dominiu español en 1816. Per esos años conoció al doctor [[Manuel Vicente Maza]], quien se convirtió nel so patrocinador llegal, cuantimás nuna causa que los sos propios padres habíen entabláu contra él. Más tarde foi un escelente conseyeru políticu. En [[1818]], por presión de los abastecedores de carne de la capital, el [[Direutor supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata direutor supremu d'El Ríu de la Plata]] [[Juan Martín de Pueyrredón]] tomó una serie de midíes en contra de los saladeros. Rápido, Rosas camudó de rubro: dedicar a la producción agropecuaria en sociedá con Dorrego y los Anchorena, que tamién-y encargaron la direición de la so estancia Camarones, al sur del [[Ríu Saláu (Buenos Aires)|ríu&nbsp;Saláu]]. Al añu siguiente mercó la estancia Los Cerrillos, en [[San Miguel del Monte]]. Ellí entamó una compañía de caballería (aumentada al poco tiempu a reximientu), los Coloraos del Monte, pa combatir a los [[indíxena|indíxenes]] y a los cuatreros de la zona pampeana. Foi nomáu'l so comandante, y algamó el grau de [[teniente coronel]]. Per esos años escribió les sos famoses ''Instruiciones a los mayordomos d'estancies'', na que detallaba con precisión les responsabilidaes de cada unu de los alministradores, capataces y peones. Nesi llibrín demostraba la so capacidá p'alministrar simultáneamente delles esplotaciones con métodos bien efectivos, nun anticipu de la so futura capacidá p'alministrar l'estáu provincial. == Los entamos na política == Hasta [[1820]] Juan Manuel de Rosas dedicar a les sos actividaes privaes. Dende esi añu hasta la so cayida producida na [[batalla de Caseros]], en [[1852]], consagró la so vida a l'actividá política, liderando ―yá nel gobiernu o fora d'él― la [[provincia de Buenos Aires]], que cuntaba non solo con unu de los territorios granibles más ricos de la naciente [[Arxentina]], sinón cola ciudá más importante ―Buenos Aires― y el [[puertu]] que concentraba'l comerciu esterior de les restantes [[Provincies d'Arxentina|provincies]], según los derechos d'importación de l'[[aduana]] (controlaos hasta 1865 pola provincia de Buenos Aires). En rellación a estos recursos desenvolviéronse gran parte de los conflictos institucionales y les [[guerres civiles arxentines]] del [[sieglu XIX]]. En 1820 concluyó la etapa del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata|Direutoriu]] col arrenunciu de [[José Rondeau]] por cuenta de la [[Batalla de Cepeda (1820)|Batalla de Cepeda]] que dio pasu a l'[[Anarquía del Añu XX]]. Foi nesa dómina que Rosas empezó a arreyase na política, al contribuyir a refugar la invasión del [[caudiellu]] [[Estanislao López]] al mandu de los sos Coloraos del Monte. Participó na victoria de Dorrego nel [[combate de Pavón]] pero xunto al so amigu [[Martín Rodríguez]] negar a siguir la invasión escontra [[provincia de Santa Fe|Santa&nbsp;Fe]], onde Dorrego foi ganáu dafechu na [[batalla de Gamonal (1820)|batalla de Gamonal]]. Con sofitu de Rosas y otros estancieros foi electu [[gobernadores bonaerenses|gobernador]] de la [[Provincia de Buenos Aires]] el so colega'l xeneral Martín Rodríguez. El 1 d'ochobre españó una revolución, dirixida pol coronel [[Manuel Pagola]], qu'ocupó'l centru de la ciudá. Rosas poner a disposición de Rodríguez, y el día 5 empecipió l'ataque, ganando dafechu a los rebeldes. Los cronistes d'esos díes recordaron la disciplina que reinaba ente los [[gauchu|gauchos]] de Rosas,<ref>Especialmente [[Juan Manuel Beruti]], ''Memories interesaes'', op. cit.</ref> que foi xubíu al grau de coronel. Con Martín Rodríguez, el grupu de los estancieros empezó a tener un papel públicu. Tamién foi parte de les negociaciones que concluyeron col [[Tratáu de Benegas]], que punxo fin al conflictu ente les provincies de Santa Fe y Buenos Aires. Foi'l responsable del cumplimientu d'una de les cláusules secretes del mesmu: apurrir al gobernador Estanislao López 30.000 cabeces de ganáu como arreglu de los daños causaos poles tropes bonaerenses nel so territoriu. La cláusula yera secreta, pa nun enllordiar l'honor» de Buenos Aires. Asina s'empecipiaba l'alianza permanente que tendría esta provincia cola de Buenos Aires hasta [[1852]]. Los primeros años dempués de la disolución de los poderes nacionales fueron un periodu de paz y prosperidá en Buenos Aires, conocíu como la «feliz esperiencia», principalmente por cuenta de que Buenos Aires usufructuó nel so esclusivu provechu les rentes de l'Aduana, una fonte perenal de riqueza que la provincia decidió nun compartir coles sos hermanes nin con exércitos esteriores. Ente [[1821]] y [[1824]] mercó dellos campos más, especialmente la estancia que fuera del virréi [[Joaquín del Pino y Rozas]] (conocida como Estancia del Pino, nel partíu de [[La Matanza (partíu)|La Matanza]]), a la que llamó San Martín n'honor del xeneral [[José de San Martín]]. Tamién aprovechó la llei d'[[enfiteusis]] promovida pol ministru [[Bernardino Rivadavia]] p'aumentar los sos campos. En llugar d'ayudar a los pequeños hacendados, esta llei terminó dexando en propiedá d'unos pocos grandes [[terrateniente]]s cerca de la metá de la superficie de la provincia. Los desórdenes producíos pola Anarquía del Añu XX habíen dexáu desguarnecida la [[frontera sur]], polo qu'enfoscaren los [[malón|malones]]. [[Martín Rodríguez]] dirixó entós tres campañes al desiertu, usando un estrañu amiestu de diálogos de paz y guerra colos [[Pampes (etnia)|indíxenes]]. En [[1823]] fundó [[Fuerte Independencia]], l'actual ciudá de [[Tandil]]. En casi toes estes campañes acompañar Rosas, que tamién participó d'una espedición en que l'[[agrimensor]] [[Felipe Senillosa]] delineó y estableció planos catastrales de los pueblos del sur de la provincia. El xefe nominal d'esa campaña yera'l coronel [[Juan Lavalle]]. Mientres la [[guerra de Brasil]], el [[Presidentes de la Nación Arxentina|presidente]] Rivadavia nomar comandante de los exércitos de campaña con cuenta de caltener pacificada la frontera cola [[Pampes (etnia)|población indíxena]] de la rexón pampeana, cargu que volvió exercer dempués, mientres el gobiernu provincial del coronel Dorrego. En [[1827]], nel contestu previu al entamu de la guerra civil qu'españaría en [[1828]], Rosas yera un dirixente militar, representante de los propietarios rurales, socialmente [[conservadorismu|conservadores]] ya identificaos coles tradiciones coloniales de la rexón. Taba alliniáu cola corriente [[Partíu Federal (Arxentina)|federalista]], [[proteicionista]], adversa a la influencia forana y a les iniciatives de corte [[Llibrecambismu|llibrecambistes]] preconizaes pol [[partíu unitariu]]. === La revolución d'avientu === Terminada la Guerra de Brasil, el gobernador de la Provincia de Buenos Aires, [[Manuel Dorrego]] ―por una intensa presión diplomática y financiera― robló un tratáu de paz que reconoció la [[independencia d'Uruguái]], y el llibre navegación del [[Ríu de la Plata]] y de los sos afluentes solu per parte de l'Arxentina y del [[Imperiu de Brasil]] pero pol términu acutáu de quince años; lo que foi vistu polos miembros del exércitu n'operaciones como una traición. En respuesta, la madrugada del 1 d'avientu de [[1828]], el xeneral unitariu Juan Lavalle tomó'l [[Fuerte de Buenos Aires]] y axuntó a miembros del partíu unitariu na [[Basílica de San Francisco (Buenos Aires)|ilesia de San Francisco]] ―nominamente como representación del pueblu― siendo escoyíu gobernador. Siguiendo la mesma lóxica, eslleió la [[Xunta de Representantes de Buenos Aires]]. Juan Manuel de Rosas llevantó la campaña contra los sublevaos y axuntó un pequeñu exércitu de milicianos y partíes federales, mientres Dorrego retirar al interior de la provincia pa buscar la so proteición. Lavalle, coles sos tropes dirixir a la campaña pa enfrentar a les fuercies federales de Rosas y Dorrego, a quien atacó sorpresivamente na [[batalla de Navarro]], ganándolos. Por cuenta de la disparidad esistente ente les embravecíes y esperimentaes fuercies sublevaes sol mandu de Lavalle, con al respeutive de les milicies que defendíen al gobernador Dorrego, Rosas aconseyó-y a esti retirase a Santa Fe, pa xunir fuercies coles d'[[Estanislao López]], pero'l gobernador negóse. Mientres Rosas retirar a Santa Fe con aquel propósitu, Dorrego decidió abellugase en [[Saltu (Buenos Aires)|Saltu]], nel reximientu del coronel [[Ángel Pacheco]]. Pero, traicionáu por dos oficiales d'esti ―[[Bernardino Escribano]] y [[Mariano Acha]]― foi unviáu prisioneru a Lavalle. [[Ficheru:Rosas, exterminador de la anarquía.jpg|miniatura|277px|Afiche de la dómina de Rosas.]] Como Rosas criticara la so falta de previsión ante la revolución unitaria, Dorrego respondió: {{cita|Señor don Juan Manuel: qu'usté me quiera dar lleiciones de política, ye tan avanzáu como si yo propunxérame enseñar a usté cómo se gobierna una estancia.|Manuel Dorrego}} Vencíu y fechu prisioneru Dorrego, Lavalle, influyíu pol deséu de vengación de los ideólogos unitarios, ordenó'l so fusilamiento y fíxose cargu de tola responsabilidá. Na so última carta, escrita a Estanislao López, Dorrego pidía que la so muerte nun fuera causa de derramamiento de sangre. Magar esti pidíu, el so fusilamiento dio pasu a una llarga guerra civil, la primera en que tuvieron simultáneamente implicaes casi toles provincies arxentines. A principios de xineru de [[1829]], el xeneral [[José María Paz]], aliáu de Lavalle, empecipiaba la invasión de la [[provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]], onde derrocaría al gobernador [[Juan Bautista Bustos]]. D'esi manera xeneralizó la [[segunda guerra ente unitarios y federales nel interior|guerra civil]] en tol país. Lavalle unvió exércitos en toes direiciones, pero varios pequeños caudiellos aliaos de Rosas entamaron la resistencia. Los xefes unitarios recurrieron a toa clase de crímenes pa entartallala, un fechu pocu espublizáu pola historiografía de les guerres civiles arxentines.<ref>Fradkin, Raúl (2008): ''¡Fusilaron a Dorrego!, o cómo un alzamientu rural camudó'l cursu de la historia''. Buenos Aires: Suramericana, 2008. ISBN 978-950-07-2946-8.</ref> El gobernador Lavalle unvió al coronel [[Federico Rauch]] escontra'l sur, y una de les sos columnes, al mandu del coronel [[Isidoro Suárez]], ganó y prindó al mayor Mesa, que foi unviáu a Buenos Aires y executáu. Al frente del gruesu del so exércitu, Lavalle avanzó hasta ocupar [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]]. Pero, pocu dempués, López dexó ensin caballos a Lavalle, que se vio obligáu a recular. López y Rosas escorrieron a Lavalle hasta cerca de Buenos Aires, ganándolo na [[batalla de Ponte de Márquez]], llibrada'l 26 d'abril de 1829. Mientres López tornaba a Santa Fe, Rosas sitió la ciudá de Buenos Aires. Ellí crecía la oposición a Lavalle (a pesar de que los aliaos de Dorrego fueren espulsaos), sobremanera pol crime sobre'l gobernador. Lavalle aumentó la persecución sobre los críticos, lo que lu llevaría enforma sofitu a Rosas, na ciudá que siempres foi la capital del unitarismu. Lavalle, desesperáu, llanzar a faer daqué insólitu: dirixóse, dafechu solo, al cuartel xeneral de Rosas, la Estancia del Pino. Como esti nun s'atopaba, char a esperalo nel catre de campaña de Rosas. A otru día, 24 de xunu, Lavalle y Rosas treslladar a la estancia La&nbsp;Caledonia ―propiedá d'un tal Miller― onde roblaron el [[Pactu de Cañuelas]],<ref>Pomés, Raúl (2009): [http://www.unlam.edu.ar/descargas/123_EstanciadelPino.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224195122/https://www.unlam.edu.ar/descargas/123_EstanciadelPino.pdf |date=2021-02-24 }} ''Historia de la estancia El Pinu'' (páxs.&nbsp;70-72). [[Universidá Nacional de La Matanza]], 2009.</ref> qu'axustaba que se llamaría a eleiciones, nes que solo se presentaría una llista d'unidá de federales y unitarios, y que'l candidatu a gobernador sería [[Félix de Álzaga]].<ref>{{cita llibru |autor=[[José María Rosa|Rosa, José María]] |títulu=Historia Arxentina |volume=Tomo IV: Unitarios y federales |editorial=Empobine |añu=1965 |páxines=113-114 }}</ref> [[Ficheru:Museo del Bicentenario - Retrato de Juan Manuel de Rosas.jpg|miniatura|160px|Juan Manuel de Rosas.]] Lavalle presentó'l tratáu con un mensaxe qu'incluyía una inesperada opinión sobre'l so enemigu: {{cita|El mio honor y el mio corazón impónenme remover pela mio parte tolos inconvenientes pa una perfecta reconciliación...Y sobremanera llegó'l casu de que veamos, tratemos y conozamos de cerca de Juan Manuel de Rosas como a un verdaderu patriota y amante del orde.|Juan Lavalle}} Pero los unitarios presentaron la candidatura de [[Carlos María de Alvear]], y al preciu de trenta muertos ganaron les eleiciones. Les rellaciones quedaron rotes nuevamente, obligando a Lavalle a un nuevu tratáu, el [[pactu de Barraques]], del 24 d'agostu. Pero, agora más qu'antes, la fuercia taba del llau de Rosas. Al traviés d'esti pactu nomó gobernador a [[Juan José Viamonte]]. Este llamó a la llexislatura derrocada por Lavalle, allanándole a Rosas el camín al poder. == Primer gobiernu == {{AP|Dómina de Rosas Primer gobiernu de Rosas|l1=Primer gobiernu de Rosas}} La Llexislatura de Buenos Aires proclamó a Juan Manuel de Rosas como Gobernador de Buenos Aires el 6 d'avientu de 1829, honrándolo amás col títulu de Restaurador de les Lleis ya Instituciones de la Provincia de Buenos Aires, y nel mesmu actu dio-y toles facultaes ordinariu y estraordinariu que creyera necesaries, hasta la xunta d'una nueva llexislatura». Nun yera daqué escepcional: les facultaes estraordinaries yá-yos fueren conferíes a [[Manuel de Sarratea]] y a [[Martín Rodríguez]] en 1820, y a los gobernadores de munches otres provincies nos últimos años; tamién [[Juan José Viamonte]] tener. El mesmu día en que xuró'l so cargu, declaró al diplomáticu uruguayu [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]]: {{cita|Creen que soi federal; non señor, nun soi de partíu dalgunu sinón de la Patria... A lo último tou lo que yo quiero ye evitar males y restablecer les instituciones, pero siento que me traxeren a esti puestu.}} Lo primero que fizo Rosas foi realizar un estraordinariu funeral al xeneral Dorrego, trayendo los sos restos a la capital, colo cual llogró l'adhesión de los siguidores del fináu líder federal, sumando'l sofitu del pueblu humilde de la capital al que yá tenía de la población rural.<ref>Di Meglio, Gabriel (2006): ''¡Viva'l baxu pueblu! La plebe urbana de Buenos Aires y la política, ente la Revolución de Mayu y el rosismo''. Buenos Aires: Prometeo, 2006. ISBN 987-574-103-5</ref> Al respeutive de la forma d'organización constitucional del estáu y al federalismu, Rosas foi un pragmáticu. En cartes unviaes en 1829 al xeneral [[Tomás Guido]], al xeneral [[Eustoquio Díaz Vélez]] y a [[Braulio Mariña]], el financista de Quiroga, escribíalos pa informa-yos que {{cita|...el xeneral Rosas ye unitariu por principiu, pero que la esperiencia fíxo-y conocer que ye imposible adoptar nel día tal sistema porque les provincies contradicir, y les mases polo xeneral repúnenlo, pos a la fin namái ye camudar de nome.<ref name=Roberti>{{cita web |url=http://www.historiaparatodos.com.ar/ROSES%20TXT.html |títulu=Juan Manuel de Rosas |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012 |apellíu=Roberti |nome=Miguel Ángel |fecha=2007 |obra=Historia pa Toos }}</ref>}} === La guerra civil nel interior === El xeneral [[José María Paz]] ocupara [[provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y ganara a [[Facundo Quiroga]]. Rosas unvió una comisión a mediar ente Paz y Quiroga, pero esti foi derrotáu y abellugóse en Buenos Aires. Rosas fíxo-y dar un recibimientu trunfal ―como si fuera'l vencedor― anque'l caudiellu consideraba que la guerra terminara pa él. Paz aprovechó la victoria pa invadir les provincies de los aliaos de Quiroga, asitiando nellos gobiernos unitarios. Los bandos quedaben definíos: les cuatro provincies de la mariña, federales; los nueve del interior, unitaries y xuníes dende agostu de [[1830]] nuna [[Lliga Unitaria]], que'l so «supremu xefe militar» yera Paz. A los pocos meses, en xineru de [[1831]], Rosas y Estanislao López impulsaron el [[Pactu Federal (Arxentina)|Pactu Federal]] ente Buenos Aires, Santa Fe y [[Entre Ríos]]. Esti ―que sería unu de los pactos presistentes» mentaos nel [[Preámbulu de la Constitución de la Nación Arxentina]]― tenía como oxetivu poner un frenu a la espansión del unitarismu encarnáu nel xeneral Paz. [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] xuntaríase más tarde al Pactu, porque'l diputáu correntino [[Pedro Ferré]] intentó convencer a Rosas de nacionalizar los ingresos de l'aduana de Buenos Aires ya imponer proteiciones aduaneres a la industria llocal. Nesti puntu, Rosas sería tan inflexible como'l so antecesores unitarios: la fonte principal de la riqueza y del poder de Buenos Aires provenía de l'aduana. El caudiellu [[Provincia de Santiago del Estero|santiagueño]] [[Juan Felipe Ibarra]], abellugáu en Santa Fe, llogró que López empecipiara aiciones contra Córdoba. Seríen aiciones guerrilleres, porque nesi tipu d'aiciones tenía ventaya sobre les disciplinaes tropes de Paz. A principios de 1831, l'exércitu porteño empecipió tamién les operaciones, al mandu de [[Juan Ramón Balcarce]]; pero l'exércitu porteño nunca llegó a xunise al santafesino. Cuando'l coronel Ángel Pacheco ganó a [[Juan Esteban Pedernera]] na [[batalla de Flaire Muertu]], Paz decidió faese cargu personalmente del frente oriental. Pel so llau, Quiroga decidió volver a la llucha. Pidió fuercies a Rosas, pero esti solu ufiertó-y los presos de les cárceles. Quiroga instaló un campu d'entrenamientu y, cuando se consideró llistu, avanzó sobre'l sur de Córdoba. Nel camín, Pacheco apurrió-y los pasaos de Flaire Muertu: con ellos conquistó [[Cuyo]] y [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] en pocu más d'un mes. La inesperada captura de Paz por un tiru de [[boleadoras]] d'un soldáu de López, el 10 de mayu de 1831, provocó un repentín cambéu: [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] fíxose cargu del exércitu unitariu, col que se retiró escontra'l norte y foi vencíu por Quiroga na [[batalla de La Ciudadela]], el 4 de payares, xunto a la ciudá de [[San Miguel de Tucumán|Tucumán]], colo cual la Lliga del Interior foi eslleida. === Convención de Santa Fe === Nos meses siguientes, les provincies restantes fuéronse xuntando al Pactu Federal: [[provincia de Mendoza|Mendoza]], Córdoba, [[provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] y [[provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]] en 1831. Al añu siguiente, Tucumán, [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], [[provincia de San Luis|San Luis]], [[provincia de Salta|Salta]] y [[provincia de Catamarca|Catamarca]]. En cuanto terminó la guerra, los representantes de delles provincies anunciaron que, cola pacificación interior, llegara la ocasión esperada pa la organización constitucional del país. Pero Rosas argumentaba que primero se teníen qu'entamar les provincies y depués el país, una y bones la constitución tenía de ser la resultancia escrita d'una organización que tenía de dase primeru. Aprovechó una acusación del diputáu correntino [[Manuel Leiva]] p'acusalo de tener ''idees anárquiques'' y retirar el so representante de la convención de Santa Fe. N'agostu de [[1832]], la convención quedaba eslleida, y la oportunidá d'entamar constitucionalmente el país retardar por otros venti años. Por un tiempu, el país quedó estremáu en tres árees d'influencia: Cuyo y el noroeste, de Quiroga; Córdoba y la mariña, de López; y Buenos Aires, de Rosas. Per unos años, esti triunviratu virtual gobernaría'l país, anque les rellaciones ente ellos nunca fueron bien bones.<ref name=autogenerated1>Barba, Enrique M., ''Correspondencia ente Rosas, Quiroga y López''. Buenos Aires: Hyspamérica, 1986.</ref> En 1832, en carta a Quiroga, Rosas díxo-y {{Cita|... siendo federal por íntimu convencimiento, subordinaríame a ser unitariu si'l votu de los pueblos fora pola unidá.<ref name="Roberti"/>}} === El gobiernu de la provincia === El primer gobiernu de Rosas na Provincia de Buenos Aires foi un gobiernu «d'orde»; nun foi una [[tiranía]] despótica, anque más tarde los historiadores fadríen estensives al so primer gobiernu delles carauterístiques del segundu. Nesti primer momentu sofitar en dalgunos de los dirixentes del Partíu del Orde de la década anterior, lo cual dexó que fuera acusáu de ser el continuador del Partíu Unitariu, anque col tiempu alloñar d'ellos. Ente los fechos negativos atribuyóse-y responsabilidá na invasión británica de les [[islles Malvines]], anque esti fechu asocedió'l 3 de xineru de [[1833]], mientres el gobiernu de Balcarce, qu'asocediera a Rosas, que taba entamando la so campaña al desiertu. Estes islles, que fueren oxetu de disputa ente España ya Inglaterra, atopar en posesión d'España al momentu de declarase la independencia arxentina, ya Inglaterra implícitamente reconoció la continuidá xurídica de los derechos arxentinos sobre les posesiones españoles al celebrar el tratáu d'Amistá, Comerciu y Navegación, robláu en Buenos Aires el 2 de febreru de [[1825]], a pocos años de la Independencia arxentino y ratificao pol gobiernu británicu nel mes de mayu d'esi mesmu añu. Amás, les islles Malvines fueren poblaes pol Gobiernu de Buenos Aires y designárase un gobernador. Esta primer alministración de Rosas foi, tamién, un gobiernu progresista: fundáronse pueblos, reformáronse'l Códigu de Comerciu y el de Disciplina Militar, se reglamentó l'autoridá de los xueces de paz de los pueblos del interior y robláronse trataos de paz colos caciques, colo que se llogró una cierta tranquilidá na frontera. Sicasí, la supremacía llograda nun tuvo acomuñada a un sofitu incondicional de tola población. Rosas tuvo d'enfrentar, otra manera, una dura resistencia mientres el cursu del so gobiernu. == Interregno == {{AP|Dómina de Rosas#Ente dos mandatos|l1=Dómina de Rosas: ente dos mandatos}} A fines de [[1832]], la Llexislatura de Buenos Aires reelixó a Rosas. Dicir mientres munchos años que refugó la so reeleición porque nun se-y concedíen les facultaes estraordinaries, lo que nun ye exactu: nun se sentía capaz de gobernar ―nin quería faelo― ensin la unanimidá de la opinión pública nel so favor. Esperaría que lo llamaren desesperadamente, mientres buscaba la forma de faese imprescindible. Nel so llugar foi electu [[Juan Ramón Balcarce]], importante militar de la dómina de la [[Guerra de la Independencia Arxentina]] y xefe d'un grupu federal non rosista, a quien Rosas apurrió'l gobiernu'l 18 d'avientu de 1832. === Campaña al Desiertu === {{AP|Campaña de Rosas al Desiertu}} La [[llanura pampeana]] bonaerense había estáu sometida al dominiu blancu apenes nuna franxa estrecha xunto al [[ríu Paraná]] y el [[ríu de la Plata]], a lo menos hasta la década de 1810. De magar, la frontera col indiu» adelantrárase hasta una llinia que pasaba aproximao peles actuales ciudaes de [[Balcarce (Buenos Aires)|Balcarce]], Tandil y [[Las Flores (Buenos Aires)|Las Flores]]. En cuanto Rosas dexó'l gobiernu a fines de 1832, a principios del siguiente añu coordinó la campaña colos de Mendoza, de San Luis y de Córdoba pa faer una batida xeneral, qu'amás acompañaría a la otra qu'empezara a principios del mesmu añu'l xeneral [[Manuel Bulnes]], en [[Chile]] y nel estremu noroeste de la [[Patagonia arxentina|Patagonia oriental]], específicamente pela redolada de les [[llagunes de Epulafquen]]. La comandancia xeneral foi-y ufiertada a [[Facundo Quiroga]], pero esti nun participó nella. Rosas concentró y adomó la tropa na so estancia de Los Cerrillos, cerca del [[fortín]] y pueblu [[San Miguel del Monte]]. El 6 de febreru de [[1833]] foi aprobada la llei qu'autorizaba al Poder Executivu a axustar un creitu d'un millón y mediu de [[Peso Moneda Corriente|pesos m/c]], pa costear los gastos de la espedición, anque al poco tiempu, el ministru de Guerra comunicó que nun podría faese cargu de dichu oxetivu, y polo cual Rosas y Juan Nepomuceno Terrero terminaron suministrando ganáu vacuno y caballar pal suministru, sumáu a que los sos primos Anchorena, el doctor [[Miguel Mariano de Villegas]],<ref>Arana, Enrique (op. cit., p. 540, añu 1954).</ref> [[Victorio García de Zúñiga]] y l'entós coronel [[Tomás Guido]] donaren dineru n'efectivu por que pudieren empecipiala,<ref>lbarguren, Carlos (op. cit., p. 194, añu 1954).</ref><ref>Beretta Curi, Alcides (op. cit., p. 53).</ref> polo cual, pudieron partir d'ellí en marzu del citáu añu. La columna oeste, al mandu de [[José Félix Aldao]], percorrió un territoriu que fuera «llimpiáu» d'aboríxenes apocayá, polo que se llindó a llegar al [[ríu Coloráu (Arxentina)|ríu Coloráu]]. La del centru venció al [[cacique]] [[ranquel]] [[Yanquetruz]] y tornó rápido. La que fizo la mayor parte de la campaña foi la del este, al mandu del propiu Rosas. Esti establecer a veres del ríu Colorado ―cerca de l'actual llocalidá de [[Pedro Luro (Villarino)|Pedro Luro]]― y unvió cinco columnes escontra'l sur y escontra l'oeste, que consiguieron ganar a los caciques más importantes. De siguío robló trataos de paz con otros, secundarios hasta entós, que se convirtieron en preseos aliaos. Al añu siguiente sumóse'l más importante d'ellos, [[Calfucurá]]. Durante los primeros años del so segundu gobiernu, la política de Rosas para colos indíxenes alternó trataos de paz y donaciones con campañes d'estermín. Solo dempués de la crisis qu'empezó en [[1839]] camudar por una política de paz permanente. La campaña tamién incorporó [[científicu|científicos]] qu'axuntaron información sobre la zona percorrida, pero les rexones desérticas quedaron en manes de los indíxenes. Recibió amás la visita del científicu [[Charles Darwin]], quien nel so diariu de viaxe describió parte de la campaña: {{cita|Los indios formaben un grupu d'unes 110 persones (homes, muyeres y neños); casi toos fueron fechos prisioneros o muertos, pos los soldaos nun dan cuartel a nengún home. Los indios sienten anguaño un terror tan grande, que yá non s'aguanten en masa; cada cual entaínase a fuxir por separáu, abandonando a muyeres y fíos. [...] Ensin disputa, eses escenes son horribles, ¡pero cuántu más horrible inda ye'l fechu ciertu de que los soldaos dan muerte a sangre frío a toles indies que paecen tener más de venti años! Y cuando yo ―en nome de la humanidá― protesté, retrucóme: «¿Qué otra cosa podemos faer? ¡Tienen tantos fíos eses selvaxes!».<ref>[[Charles Darwin|Darwin, Charles]] [1833]: [https://books.google.com.ar/books?id=IpjR3HNTPCYC&pg=PA148&dq=indios+sienten+anguaño+un+terror+tan+grande,&hl=es&sa=X&ei=kwdgT4O-M4GyiQLzltGRDQ&sqi=2&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=indios%20sienten%20anguaño%20un%20terror%20tan%20grande%2C&f=false ''Viaxe d'un naturalista alredor del mundu''.] Buenos Aires: L'Atenéu, 1940.</ref>}} [[Ficheru:Pradere imagen.jpg|miniatura|400px|Iconografía de 1833.]] Aseguróse la tranquilidá pa los campos y pueblos yá formaos, y llogróse una relativa meyora nel suroeste de la provincia, pero los adelantos de la frontera fueron muncho menos espectaculares que los llograos na [[Conquista del Desiertu]] entamada bien darréu pol xeneral [[Julio Argentino Roca]] en [[1879]]. Lo más importante que llogró Rosas foi poner del so llau al exércitu, a los estancieros y la opinión pública. Y el agradecimientu de les provincies de Mendoza, San Luis, Córdoba y Santa Fe, que se vieron llibres de saqueos importantes per munchos años. Sicasí, l'únicu grupu d'aboríxenes que nun foi totalmente apoderáu, los [[ranqueles]], siguieron siendo vistos como un problema pa los habitantes d'estes provincies. El preciu a pagar pola paz foi sostener a les [[tribu|tribus]] amigues con entregues añales de ganáu, caballos, farina, texíos y aguardiente. A partir d'esti momentu, les tribus cazadores dependieron de les entregues d'alimentos, y fueron consideraos polos bonaerenses como costosos parásitos del erariu públicu, escaeciendo que ―dende'l puntu de vista de Rosas― los pagos yeren un preciu a pagar pol usu de territorios qu'ellos consideraben sos. Esta actitú pacificadora, y el cumplimientu de los pactos celebraos, ganáron-y a Rosas el respetu de dalgunos de los xefes de los ''indios amigos''. Cuando esti asumió per segunda vegada la gobernación de la provincia, el cacique [[Catriel]] en [[Tapalqué]] declaró: {{cita|Juan Manuel ye'l mio amigu. Nunca m'engañó. Yo y tolos mios indios vamos morrer por él. Si nun fuera por Juan Manuel nun viviríamos como vivimos en fraternidá colos cristianos y ente ellos. Mientres viva Juan Manuel toos vamos ser felices y vamos pasar una vida sele al llau de les nueses esposes y fíos. Tolos que tán equí pueden atestiguar que lo que Juan Manuel nos dixo y aconseyáu salió bien.<ref>{{cita llibru|apellíos=Garretón|nome=Adolfo, comp.|títulu=Partes detallaos de la espedición al desiertu de Juan Manuel de Rosas en 1833 |editorial=EUDEBA |allugamientu=Buenos Aires |añu=1975}}</ref>}} Años dempués de la cayida de Rosas, el mesmu Catriel señalaba: {{cita|El nuesu hermanu Juan Manuel indiu roxu y xigante que vieno al desiertu pasando a nadu el Samborombón y el Saláu y que jineteaba y boleaba como los indios y se loncoteaba colos indios y que nos regaló vaques, yegües, caña y prendes de plata, mientres él foi Cacique Xeneral nunca los indios malones invadimos, pola amistá que teníamos por Juan Manuel. Y cuando los cristianos echar y desterrar, invadimos toos xuntos|citáu por [[Julio A. Mariña]] en ''Roca y Texedor''<ref>{{cita llibru|apellíu=Costa|nomes=Julio A.|enllaceautor=Julio A. Costa|títulu=Roca y Texedor |editorial=Mario |allugamientu=Buenos Aires |añu=1927}}</ref>}} Más tarde, el mesmu Rosas dirixó la redaición d'una ''Gramática de la llingua pampa''. Nesta campaña destacáronse dellos oficiales que formaron la siguiente xeneración de militares porteños: [[Pedro Ramos (militar)|Pedro Ramos]], Ángel Pacheco, [[Domingo Sosa]], [[Hilario Llagos]], [[Mariano Maza]], [[Jerónimo Mariña]], [[Pedro Castelli]] y [[Vicente González (militar)|Vicente González]] (el ''Carancho del Monte''). Un elementu carauterísticu de la campaña fueron los llamaos [[Santu y seña rosista|santos]] que yeren pequeños mensaxes que sirvíen de comunicación ente Buenos Aires y la espedición por entemediu d'un sistema de 21&nbsp;postas establecíes mientres la campaña. === La Revolución de los Restauradores === {{AP|Revolución de los Restauradores}} Mientres Juan Manuel de Rosas taba nel so campamentu del ríu Coloráu, los desalcuerdos internos del partíu federal diben n'aumentu. Una de les fraiciones yera ideolóxicamente [[lliberal]], y deseyaba la organización constitucional; nes sos files militaben el gobernador Balcarce y los sos ministros [[Enrique Martínez (militar)|Enrique Martínez]] y [[Félix Olazábal]]. Los sos adversarios, lleales a Rosas, llamar ''llombos negros'', por cuenta de que el aviesu de la llista na cual postulábense yera de color negru. Nel partíu de Rosas figuraben estancieros, militares y comerciantes minoristes. L'enfrentamientu conducióse principalmente na prensa, estremada en dos bandos, que s'atacaben escandalosamente; el gobiernu decidió procesar a dellos periódicos tanto opositores como oficialistas. Entós púnxose en aición Encarnación Ezcurra, esposa y conseyera de Rosas, qu'axuntaba diariamente a los sos aliaos na so casa, y entamaba les manifestaciones y agresiones contra los opositores. Cuando s'anunció'l xuiciu a los periódicos, unu d'ellos yera llamáu «El Restaurador de les Lleis». Encarnación fixo empapelar la ciudá cola noticia de que diba ser enxuiciáu'l Restaurador, lo que la xente interpretó como un xuiciu al xefe del partíu federal. Producióse una gran manifestación, y los sos participantes axuntar nes contornes de la ciudá; na so ayuda vieno'l xeneral [[Agustín de Pinedo]], que punxo a sitiu a la ciudá, provocando unos díes más tarde l'arrenunciu de Balcarce. [[Ficheru:Flag of Federal Army.svg|miniatura|Bandera militar arxentina usada polos reximientos federales.]] Nel so llugar foi nomáu'l xeneral [[Juan José Viamonte]], y nos díes siguientes abondaron les agresiones de los partidarios de Rosas, entamaos na ''[[Sociedá Popular Restauradora]]'', formada poles clases medies de la ciudá y parte de los oficiales d'orixe humilde. El so brazu armáu yera [[Sociedá Popular Restauradora|la Panoya]], un grupu de agitadores qu'atacaba les cases de los opositores a Rosas, causando falcatrúes y agresiones físiques a quien yeren consideraos opositores. Hubo unos pocos crímenes, pero enagora nun tuvieron la estensión que tendríen nel futuru. Unos meses dempués llegaba Rosas de regresu a Buenos Aires, y Viamonte viose obligáu a arrenunciar. Nel so llugar foi escoyíu Rosas, pero nun aceptó porque nun se-y concedíen les ''facultaes estraordinaries''. Nun se sentía capaz de gobernar ―nin-y interesaba faer lo― so les llimitaciones d'un [[estáu de derechu]]. Foi electu gobernador el so amigu [[Manuel Vicente Maza]], presidente de la llexislatura. == Segundu gobiernu == {{AP|Dómina de Rosas Segundu gobiernu de Rosas|l1=Segundu gobiernu de Rosas}} [[Ficheru:Suma del poder público.jpg|miniatura|277px|Delegación de la Suma del Poder Públicu sobre'l gobernador bonaerense Juan Manuel de Rosas.]] Al españar un conflictu que s'amenara ente Salta y Tucumán, Rosas llogró que'l gobernador de la Provincia de Buenos Aires, Manuel Vicente Maza, unviara como mediador al xeneral Facundo Quiroga, que moraba en Buenos Aires. Nel trayeutu, este foi emboscado y asesináu en [[Fuécara Yaco]], provincia de Córdoba, el 16 de febreru de [[1835]] por Santos Pérez, un [[sicariu]] venceyáu a los [[hermanos Reynafé]], que gobernaben Córdoba. La muerte de Quiroga provocó un clima d'inestabilidá y violencia, polo que Maza presentó'l so arrenunciu'l 7 de marzu d'esi añu. La Llexislatura de Buenos Aires llamó a Rosas por que se fixera cargu del gobiernu provincial. Rosas condicionó la so aceptación a que se-y otorgara la suma del poder públicu», pola cual la representación y exerciciu de los trés poderes del estáu recayeríen nel gobernador, ensin necesidá de rindir cuenta del so exerciciu. La llexislatura aceptó esta imposición, dictando esi mesmu día la correspondiente llei. La suma del poder públicu dióse-y col compromisu de: # Caltener, defender y protexer la [[Catolicismu|relixón católica]]. # Sostener la causa nacional de la [[Partíu Federal (Arxentina)|Federación]]. # L'exerciciu de la suma del poder públicu duraría «tol tiempu que'l Gobernador considere necesariu». Nun eslleió la llexislatura nin los tribunales; enagora, la suma del poder apaecía como la sanción llegal del calter escepcional que tenía'l so mandatu. La naturaleza dictatorial d'esa institución política apruciría más tarde, cuando Rosas fixera usu de too esi poder. Per otru llau este asesinatu dio-y a Rosas la oportunidá única de nun compartir el mandu del partíu federal, qu'hasta entós se partió con Quiroga y López. Este, en cuantes que proteutor de los Reynafé, quedó bien debilitáu; y morrería a mediaos de [[1838]]. Inclusive los caudiellos con poder propiu cayeron na so órbita, como [[Juan Felipe Ibarra]], de Santiago del Estero, y [[José Félix Aldao]], de Mendoza. Por cuenta de que el país nun cuntaba daquella con una [[constitución]] propia ―la so cayida sería, en [[1853]], condición necesaria para [[Constitución de la Nación Arxentina|la so sanción]]― los poderes de los que goció Rosas nel so segundu mandatu fueron cimeros a los d'un [[presidente]] [[de facto]], yá que dientro d'estos incluyó'l d'alministrar xusticia. Gran parte de la [[historiografía]] arxentina sigui considerando a Rosas un [[dictador]] o un [[tiranía|tiranu]], ente que la [[Revisionismu históricu n'Arxentina|corriente revisionista]] niéga-y tal calter, considerándolo un defensor de la soberanía nacional. Antes d'asumir como gobernador, el Restaurador esixó que se realizara un [[plebiscitu]] que confirmara'l sofitu popular a la so eleición. El plebiscitu realizar ente los díes 26 y 28 de marzu de 1835 y la so resultancia foi 9.713 votos a favor y 7 en contra. Por esos tiempos la provincia de Buenos Aires cuntaba con 60.000 habitantes, de los cualos nun aportaben al [[sufraxu]] les muyeres nin los neños. La Sala de Representantes nomó gobernador a Rosas el día 13 d'abril de 1835 pol quinqueniu qu'entendía de 1835 a 1840. El discursu que pronunció Rosas nel Fuerte, sede del gobiernu provincial, al momentu de l'asunción del so segundu mandatu como gobernador caracterizaría la so posición frente a los sos opositores: {{cita|¡Que d'esa raza de bisarmes nun quede unu ente nós y que la so persecución sía tan aportunante y brengosa que sirva de terror y d'espantu a los demás que puedan venir d'equí p'arriba!<ref>Romero Carranza, Ambrosio; Rodríguez Varela, Alberto; y Ventura, Eduardo (1993): ''Historia política y constitucional de l'Arxentina'' (páxs.&nbsp;164-165). Buenos Aires: A-Z Editores, 1993.</ref>}} Rosas asumió'l so nuevu gobiernu cola suma del poder públicu qu'utilizó pa hostigar a los sos disidentes fueren estos federales o unitarios. {{cita|Nun se tien entá noticia de ciudadanu dalgunu que nun fora votar. Tengo De dicilo n'agasayo de la verdá histórica, nunca hubo un gobiernu más popular, y deseyáu, nin más bien sosteníu pola opinión. Los unitarios qu'en nada habíen tomáu parte, recibir siquier con indiferencia, los federales ''llombos negros'', con desdeñu, pero ensin oposición; los ciudadanos pacíficos esperar como una bendición y un términu a les crueles oscilaciones de dos llargos años; la campaña, a lo último como'l símbolu del so poder y l'humildación de los ''caxetos'' de la CIUDÁ. [...]<br /> Concibese como pudo asoceder que nuna provincia de cuatrocientos mil habitantes, según asegurar la ''Gaceta'', solo hubiera tres voto contrarios al gobiernu? Seria acasu que los disidentes nun votaron? Nada d'eso! Nun se tien entá noticia de ciudadanu dalgunu que nun fora votar; los enfermos llevantar de la cama a dir dar el so asentimientu, medrosos de que los sos nomes fueren inscritos en dalgún negru rexistru; porque asina se suxiriera. [...]<br /> El terror taba yá na atmósfera, y anque el truenu nun españara entá, toos víen la nube negro y foscono que venía cubriendo'l cielu.|[[Domingo Faustino Sarmiento]]<ref>Sarmiento, Domingo Faustino, ''Civilización y Barbarie. Vida de Juan Facundo Quiroga'', Sesta edición, Cátedra de Lletres Hispániques, Santiago de Chile, 1845, páx. 311.</ref>}} Nesti sentíu, una semeya vívido d'esa dómina foi'l legáu pola pluma d'[[Esteban Echeverría]] en ''[[El mataderu]]'', [[cuentu]] precursor del realismu d'El Ríu de la Plata que trescurre na provincia de Buenos Aires mientres la [[años 1830|década de 1830]]. Dende la óptica opositora, Echeverría describió les guerres ente unitarios y federales, y les figures del caudiellu Rosas y los sos siguidores, atribuyendo a estos últimos cualidaes brutales y sanguinaries. En cuanto asumió, Rosas ordenó la captura de Santos Pérez y los Reynafé, y tres un xuiciu que tardó años, fueron condergaos a muerte y executaos. El xuiciu dio-y a Rosas una autoridá nacional nun ámbitu inesperáu: la so provincia tenía un tribunal penal d'autoridá nacional. Esa autoridá nun yera llegal pero yera real, y apurrió cierta unidá a l'alministración nacional. Esanició de tolos cargos públicos a los sos opositores: espulsó a tolos emplegaos públicos que nun fueren federales «netos», y borró del escalafón militar a los oficiales sospechosos d'opositores, incluyendo a los exiliaos. De siguío fixo obligatoriu'l lema de «Federación o muerte», que sería gradualmente reemplazáu por «¡Muerran los xabaces unitarios!», pa encabezar tolos documentos públicos; ya impunxo a los emplegaos públicu y militar l'usu del ''[[Divisa punzó|cintillo punzó]]'', que llueu sería usáu por toos. Ente los funcionarios separaos del so cargu por orde del gobernador tuvo'l doctor [[Miguel Mariano de Villegas]] que fuera [[decanu]] del [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación (Arxentina)|Cimeru Tribunal de Xusticia]], por non merecer l'enfotu del gobiernu.<ref>Cutolo, Vicente Osvaldo (op. cit., p. 672, añu 1968).</ref> Por oposición, más tarde los unitarios llevaríen divises celestes, lo que tendría un resultáu inesperada: la [[bandera arxentina]] yera, hasta esi momentu, de color azul y blancu. Los exércitos de Rosas empezar a usar con un color azul escuru, casi violeta; pa estremase, los unitarios utilizar de color celeste y blancu.<ref>José María Rosa, ''El revisionismu respuende'', Ed. Pampa y Cielu, Buenos Aires, 1964.</ref> Pa consiguir los sos oxetivos políticos Rosas cuntó tamién col sofitu de la Sociedá Popular Restauradora, cola cual nesa dómina venceyábase especialmente la so esposa Encarnación, integrada pol grupu más lleal de los sos partidarios. Y al traviés del cuerpu parapolicial de la Panoya, que volvió actuar na persecución de los sos adversarios. Una vegada que llogró consolidar el so poder impunxo los criterios federales y formó aliances colos líderes de les demás provincies arxentines, llogrando'l control del comerciu y de los asuntos esteriores de la Confederación. === La Llei d'Aduanes === {{AP|Llei d'Aduana de 1835}} El gobernador de Corrientes, [[Pedro Ferré]], realizó un enérxicu plantego reclamando midíes [[proteicionismu|proteicionistes]] pa los productos d'orixe local, que la so [[producción (economía)|producción]] deteriorábase por cuenta de la [[llibrecambismu|política de llibre comerciu]] de Buenos Aires. El 18 d'avientu de 1835, Rosas sancionó la Llei d'Aduanes en respuesta a esi plantego, que determinaba la prohibición d'importar dellos productos y l'establecimientu d'aranceles pa otros casos. Sicasí caltenía baxos los impuestos d'importación a les máquines y los minerales que nun se producíen nel país. Con esta midida buscaba ganase la bona voluntá de les provincies, ensin vencer lo esencial, que yeren les entraes de l'Aduana. Estes midíes impulsaron notablemente'l mercáu internu y la producción del interior del país.{{ensin referencies}} Sicasí, Buenos Aires consolidóse como la principal ciudá. Nacer d'un impuestu básicu d'importación del 17% y díbase aumentando pa protexer a los productos más vulnerables. Les importaciones vitales, como l'aceru, el latón, el carbón y les ferramientes agrícoles pagaben un impuestu del 5%. L'azucre, les bébores y productos alimenticios el 24%. El calzáu, ropes, muebles, vinos, coñá, llicores, tabacu, aceite y dellos artículos de cueru'l 35%. La cerveza, la farina y papar el 50%. L'efeutu inesperáu, pero que Rosas considerara correutamente, yera que menguaron les importaciones, pero la crecedera del mercáu internu compensó esa cayida. Ello ye que los impuestos por importación aumentaron significativamente. Más tarde, sol efeutu de los bloqueos, amenorgar estes tases d'importación (ensin aportar a tan baxos como lo fueron antes y dempués del gobiernu de Rosas). Simultáneamente pretendió obligar a [[Paraguái]] a incorporase a la Confederación Arxentina afogándola económicamente, pa lo cual impunxo una fuerte contribución al tabacu y los cigarros. Como tarrecía qu'entraren de contrabandu por Corrientes, esos impuestos algamaron tamién a los productos correntinos. La midida contra'l Paraguay fracasó, pero tendría graves consecuencies respeuto de Corrientes. La so política económica foi decididamente conservadora: controló los gastos al máximu, y caltuvo un equilibriu fiscal precariu ensin emisiones de moneda nin endeldamientu. Tampoco pagó la delda esterna contraida en tiempos de Rivadavia, salvu en pequeñes sumes durante los pocos años en que'l Ríu de la Plata nun tuvo bloquiáu. El papel moneda porteño caltuvo bien estable'l so valor y circuló por tol país, reemplazando a la moneda metálica boliviana, colo cual contribuyó a la unificación monetaria del país. El Bancu Nacional fundáu por Rivadavia taba controláu por comerciantes ingleses y provocara una grave crisis monetaria con continues emisiones de papel moneda, de cutio depreciado. En [[1836]], Rosas declarar sumíu, y nel so llugar fundó'l [[Bancu de la Provincia de Buenos Aires]].<ref group=n>Ye sintomáticu que la historia mente a Rivadavia como fundador del Bancu, cuando Rosas eslleir y reemplazar por otru con una estructura y una distribución aicionaria dafechu distinta.</ref> La so alministración yera por demás refecha, anotando y revisando puntillosamente los gastos ya ingresos públicos, y publicar casi mensualmente. Inclusive, cuando más tarde castigó a los sos enemigos con embargos de los sos bienes ―nun realizó confiscaciones, a diferencia de lo que fizo Lavalle primero qu'él, o [[Valentín Alsina]] y [[Pastor Obligado]] dempués―, fizo que se-yos apurrieren a los parientes de los asina castigaos recibos detallaos de tolo embargao. === La política esterior === Nel norte, les ambiciones del dictador bolivianu [[Andrés de Santa Cruz]], qu'apoderaba l'acabante fundar [[Confederación Perú-Boliviana]] y quixo invadir Jujuy y Salta col sofitu de dellos emigraos unitarios, llevaron a una [[Guerra ente la Confederación Arxentina y la Confederación Perú-Boliviana|guerra ente esos países y Arxentina]]. La guerra tuvo al cargu d'[[Alejandro Heredia]], gobernador de Tucumán. Este yera'l postreru de los caudiellos federales que fizo dalguna solombra a Rosas, pero'l Restaurador llogró disciplinarlo per mediu del financiamientu d'esta guerra. A fines de [[1838]], col asesinatu de Heredia a manes d'unu de los sos oficiales, paralizáronse les operaciones y sumió el so postreru competidor federal. Los adversarios internos qu'apaeceríen dende l'añu siguiente yá nun seríen competidores pol control del federalismu, sinón decididamente enemigos del sistema rosista. Les rellaciones con [[Brasil]] fueron bien males, pero nunca se llegó a la guerra, a lo menos hasta la crisis que desaguaría na [[Batalla de Caseros]]. Nunca hubo problemes con [[Chile]], anque nesi país abellugábense munchos opositores, que llegaron a llanzar delles espediciones dende ellí contra les provincies arxentines. El Paraguay [[Acta de la Independencia del Paraguay|proclamó la so independencia]] y anunciar oficialmente a Rosas, que respondió que nun taba en condiciones de reconocer nin desconocer esa declaración. Na práutica, la so pretensión yera reincorporar l'antigua provincia del Paraguay a la Confederación, polo cual caltuvo'l bloquéu de los ríos interiores, con cuenta de forzar al Paraguay a axustar. El Paraguay respondió aliándose colos enemigos de Rosas, pero nunca hubo enfrentamientu dalgunu ente dambos exércitos nin escuadres. N'[[Uruguái]], el nuevu presidente [[Manuel Oribe]] llibrar de la tutoría del so antecesor [[Fructuoso Rivera]]; pero esti, con sofitu d'unitarios de Montevidéu (ente ellos Lavalle) y de los imperiales [[brasilanu|brasilanos]] establecíos en [[Rio Grande do Sul]], formó'l [[Partíu Coloráu (Uruguái)|partíu «coloráu»]] ―al que Oribe opúnxo-y el [[Partíu Nacional (Uruguái)|partíu «blancu»]]― y llanzóse a la revolución empecipiándose la llamada [[Guerra Grande]]. A mediaos de 1838 empezó'l sitiu de parte de los ''coloriaos'' al gobiernu, abellugáu tres los murios de [[Montevidéu]]. Los coloraos tuvieron dende'l primer momentu'l sofitu de la flota francesa y el protectoráu brasilanu. Ante esto, Oribe arrenunció n'ochobre de 1838, dexando en claro que lo obligara una flota estranxera, y retiróse a Buenos Aires. === El bloquéu francés === {{AP|Bloquéu francés al Ríu de la Plata}} Los peores problemes empezaron con [[Francia]]: la política esterior francesa permaneciera nun perfil baxu por dos décades, hasta que'l rei [[Luis Felipe]] intentó recuperar pa Francia'l so papel de gran potencia, obligando a dellos países débiles a face-y concesiones comerciales y, cuando yera posible, amenorgalos a protectoraos o colonies. Esi foi'l casu d'[[Arxelia]], por solo citar un exemplu. Dende 1830, Francia buscaba aumentar la so influencia n'América Llatina y, especialmente, llograr la espansión del so comerciu esterior. Consciente del poder inglés, en 1838 el rei Luis Felipe esponía ante'l parllamentu que «solo col sofitu d'una poderosa marina podríen abrir nuevos mercaos a los productos franceses». En payares de [[1837]], el vicecónsul francés presentar al ministru de rellaciones esteriores, [[Felipe Arana]], esixéndo-y la lliberación de dos presos de nacionalidá francesa, el grabador [[César Hipólito Bacle]], acusáu d'espionaxe a favor de Santa Cruz, y el contrabandista Lavié. Tamién reclamaba un alcuerdu similar al que tenía la Confederación Arxentina con [[Inglaterra]] y l'esceición del [[serviciu militar]] pa los sos ciudadanos (que nesi momentu yeren dos). Arana refugó les esixencies, y meses más tarde, en marzu de 1838 l'[[armada]] francesa bloquió «el puertu de Buenos Aires y tou la mariña del ríu perteneciente a la República Arxentina». Y estender a les demás provincies mariniegues, pa debilitar l'alianza de Rosas con elles, ufiertando llevantar el bloquéu contra cada provincia que rompiera con él. Tamién n'ochobre de 1838, la escuadra francesa atacó la [[isla Martín García]], ganando colos sos cañones y la so numberosa infantería a les fuercies del coronel [[Jerónimo Mariña]] y del mayor [[Juan Bautista Thorne]]. Debíu al desempeñu honroso y valiente demostráu polos arxentinos, fueron conducíos a Buenos Aires y dexaos en llibertá, con una nota del comandante francés Hipólito Daguenet, faciendo saber tal circunstancia a Rosas, nos siguientes términos: {{cita|...Encargáu pol Señor Almirante Le Blanc, comandante en xefe de la estación de Brasil, y de los mares del Sud, d'apoderame de la isla de Martín García coles fuercies puestes a la mio disposición pa tal oxetu, desempeñé'l 14 d'este la misión que me fuera confiada. Ella presentóme la oportunidá d'apreciar los talentos militares del bravu coronel Mariña, gobernador d'esa isla y de la so animosa llealtá escontra'l so país. Esta opinión tan francamente manifestada ye tamién la de los capitanes de corbetes franceses la Expeditive y la Bordelaise, testigos de la increíble actividá del señor coronel Mariña, como de les acertaes disposiciones tomaes por esti oficial cimeru, pa la defensa de la importante posición que taba encargáu de caltener. Llenu d'estimación por él creyí que nun podría da-y una prueba meyor de los sentimientos que m'inspiró, que manifestando a V. Y. el so bizarra conducta mientres l'ataque empobináu contra él, el 11 del corriente, por fuercies bien cimeros a les del so mandu...}} El bloquéu afectó enforma la economía de la provincia, al cerrar les posibilidaes d'esportar. Eso dexó bien descontentos a los ganaderos y a los comerciantes, munchos de los cualos pasáronse silenciosamente a la oposición. Sobre'l reclamu particular de Francia, esto ye, la exención del serviciu d'armes pa los sos súbditos, el gobiernu de Buenos Aires retrasó la respuesta por más de dos años. Rosas nun s'oponía a reconocer a los residentes franceses nel Ríu de la Plata'l derechu a un tratu similar al que se daba a los ingleses, pero solu tuvo dispuestu a reconocelo cuando Francia unvió un ministru plenipotenciario, con plenos poderes pa la firma d'un tratáu. Eso significaba un tratu d'igual a igual, y una reconocencia de la Confederación Arxentina como un estáu soberanu. === El periodismu controláu === Cola llegada de Rosas al poder dar por rematada cualquier posibilidá de llibertá d'espresión nel periodismu de Buenos Aires. A partir de 1829 yá nun se publicar periódicos d'orientación ideolóxica unitaria o que simpatizaran colos unitarios. Hubo emigraciones en masa de periodistes y homes de lletres a Montevidéu. Tola prensa de Buenos Aires foi oficialista y sofitó les polítiques de Rosas ensin nengún cuestionamiento. Competía pa ver quien sofitaba más al gobiernu de Rosas. Nel curtiu plazu de dos años, ente 1833 y 1835 sumieron la mayoría de los periódicos. En 1833 había 43 periódicos en total. En 1835 quedaben solamente trés. Ente los periódicos más importantes clausuraos pol restaurador taben ''El Defensor de los Derechos Humanos'', ''El Constitucional'', ''L'Iris'', ''L'Amigu del País'', ''L'Imparcial'' y ''El Censor Arxentín''.<ref>Carretero, Andrés (2000): ''Vida cotidiana en Buenos Aires, dende la Revolución de Mayu hasta la organización nacional''; volume&nbsp;I: «El periodismu controláu» (páxina&nbsp;176). Buenos Aires: Planeta, 2000. ISBN 950-49-0456-4.</ref> Los rosistas encargar d'abrir nueves publicaciones. Dalgunos de los periódicos más importantes d'esa dómina fueron ''El Torito de los rapazos'', ''El Torito del Once'', ''Nuevu Tribunu'', ''El Diariu de la Tarde'', ''El Restaurador de les Lleis'', ''El Lucero'' y ''El Monitor'', toos ellos fuertemente rosistas, dedicaos a aponderar la figura del Restaurador de les Lleis, y criticar a los unitarios. === La xeneración del '37 === En 1837 surdió un grupu de mozos intelectuales qu'empezó a axuntase na llibrería de [[Marcos Sastre]]. Ente ellos cuntaben Esteban Echeverría, [[Juan Bautista Alberdi]], [[Juan María Gutiérrez]], [[José Mármol]] y [[Vicente Fidel López]]. El so pensamientu identificar cola clase política que protagonizara'l procesu independentista hasta la organización unitaria de [[1824]] y xuntaba a les idees del [[romanticismu]] européu y la [[democracia lliberal]]. Esti grupu llogró cierta influencia a partir de dos instituciones: el ''Salón Lliterariu'', clausuráu por orde de Rosas, y ''La Moza Arxentina'', sociedá secreta fundada por Echeverría en 1838. Estos mozos, constituyentes de la segunda xeneración criolla, intentaron ser una alternativa a federales y unitarios. Ellos favorecieron una organización nacional mista, el cambéu de los costumes sociales y la necesidá de cuntar con una lliteratura nacional. Tanto les sos idees como les sos aiciones tuvieron una gran influencia na organización nacional y el procesu constitucional posterior a la cayida de Rosas. Dellos historiadores [[revisionismu históricu n'Arxentina|revisionistes]] acusar de considerar tou lo europeo superior a lo americano o español, de querer tresplantar Europa a América ensin considerar a los americanos, y d'aliase a los enemigos estranxeros del so gobiernu traicionándolo. Toos ellos pronunciáronse en contra de les polítiques de Rosas y respectu de la so política contra les potencies estranxeres, especialmente de Francia. Toos ellos fueron escorríos pola Panoya, brazu armáu de la Sociedá Popular Restauradora. Toos ellos terminaron por exiliase. La gran mayoría pasó a Montevidéu. Otros, como Domingo Faustino Sarmiento, emigraron a [[Santiago de Chile]]. Nel exiliu confundir colos opositores refuxaos, los más antiguos de los cualos yeren los unitarios, a los que se sumaren los ''llombos negros'' de la dómina de Balcarce; formaríen un grupu más o menos homoxéneu, globalmente llamaos «unitarios» polos partidarios de Rosas. === Palermo de San Benitu === [[Ficheru:La Residencia de Rosas en Palermo.jpg|miniatura|400px|Residencia de Rosas en [[Palermo (Buenos Aires)|San Benitu de Palermo]], actual [[parque Tres de Febrero]]. Terminada hacia 1848, foi abandonada col so exiliu y baltada en 1899.]] Mentanto, Juan Manuel de Rosas avanzara na compra d'una gran cantidá de terrenes y propiedaes na zona conocida como «bañáu de [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]]», en Buenos Aires. Anque les fontes refundien diverses feches, sería ente 1836 y 1838 que'l Gobernador empezaría col so proyeutu personal pa construyir la so nueva residencia y quinta nesta rexón alloñada del centru porteño.<ref name="frescu">Frescu, Carlos (1992): [http://www.palermonline.com.ar/noticies_2008/nota361_Palermo_Benitu.htm «El día en que Palermo acomuñar con San Benitu»], artículu del 12 de xineru de 1992 nel diariu antirrosista ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).</ref><ref>[http://www.iaa.fadu.uba.ar/cau/?p=2286#more-2286 «Palermo de San Benitu: vindicación y rescate»], artículu publicáu na ''Revista de la [[Sociedá Central d'Arquiteutos]]'', nᵘ&nbsp;141; xunetu de 1988.</ref> Durante los siguientes diez años, Rosas entamó l'ambiciosu y costosu proyeutu, qu'incluyía non solo una pimpana casona, la más grande de Buenos Aires naquel momentu, sinón un estanque artificial con una canal, delles dependencies y l'arboláu y parquizado d'un área importante. Escontra 1848, instalaríase definitivamente na estancia qu'él mesmu bautizó Palermo de San&nbsp;Benitu y tamién conocida como San Benitu de Palermo, nome sobre'l cual esisten entá güei diverses hipótesis que nun pudieron ser confirmaes.<ref name="frescu"/> === La guerra civil del '40 === En xunu de 1838 llegó a Buenos Aires el ministru de gobiernu santafesino [[Domingo Cullen]], cola misión de llograr un acercamientu ente Rosas y la flota francesa. Pero al paecer se extralimitó nos sos órdenes, y axustó col xefe de la flota'l llevantamientu de la mesma pa la so provincia, en cuenta de ayudar a Francia contra Rosas y suprimir la delegación que la so provincia fixera de les rellaciones esteriores na de Buenos Aires. Pero a metá de la negociación morrió'l gobernador Estanislao López, polo que Cullen fuxó a Santa Fe. Ellí fíxose escoyer gobernador, pero Rosas y l'entrerrianu [[Pascual Echagüe]] desconocer como tal, cola escusa de que yera español. Foi depuestu y reemplazáu por [[Juan Pablo López]], hermanu del so antecesor. Cullen fuxó a [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]] y abellugóse en casa del gobernador [[Juan Felipe Ibarra|Ibarra]], dende onde llogró entamar una invasión a la provincia de Córdoba per parte de los opositores al gobernador [[Manuel López (militar)|Manuel López]]. Estos fueron derrotaos, y Ibarra unvió a Cullen presu a Buenos Aires. Al llegar a la llende de la provincia de Buenos Aires, foi fusiláu pol coronel Pedro Ramos en xunu de 1839. Cullen unviara al so ministru [[Manuel Leiva]] a axustar col gobernador correntino [[Genaro Berón de Astrada]] una alianza contra Rosas, que'l correntino aceptó. Pero ante la cayida de Cullen, buscó sofitu nel uruguayu Rivera, con quien robló un tratáu d'alianza, qu'esti nunca cumplió. Y declaró la guerra contra Buenos Aires y Entre Ríos. El gobernador Echagüe invadió Corrientes y estrozó al exércitu enemigu na [[batalla de Pagu Llargu]], onde Berón pagó la derrota cola so vida. En mayu, con sofitu y dineru porteño, Echagüe invadió Uruguái, con sofitu de gran númberu de militares blancos», dirixíos por [[Juan Antonio Lavalleja]], [[Servando Gómez]] y [[Eugenio Garzón]]. Llegó hasta mui cerca de Montevidéu, pero foi ganáu na [[batalla de Cagancha]]. El gobiernu francés nun consiguió enforma col so bloquéu, polo que decidió financiar campañes militares contra Rosas, tantu pagando un fuerte subsidiu al gobiernu de Rivera, como a los unitarios entamaos na ''Comisión Arxentina'', dirixida por [[Valentín Alsina]]. Estos buscaron un xefe militar prestixosu pa dirixir la revolución, y la eleición cayó en Lavalle, a quien Alberdi convenció de ponese al mandu de les tropes. Al producise l'ataque de Echagüe a Uruguái, Lavalle decidió aprovechar pa invadir Entre Ríos. Como nun consiguió sofitu dalgunu nesa provincia pa la so ''cruciada'' contra Rosas, dirixir a Corrientes, onde'l gobernador Ferré poner al mandu del so exércitu. Lo primero que fizo Ferré foi llanzar contra Santa Fe al fundador de l'autonomía provincial, [[Mariano Vera]], pero esti foi rápido derrotáu y muertu. ==== La revolución de los Llibres del Sur ==== {{AP|Llibres del Sur}} Na mesma ciudá de Buenos Aires xestóse un movimientu en contra del gobernador Rosas, pa torgar que fuera reelecto como gobernador de la provincia. El mandu militar foi asumíu pol coronel [[Ramón Maza]], fíu del presidente de la llexislatura provincial, [[Manuel Vicente Maza]]. Simultáneamente, nel sur de la provincia de Buenos Aires, a 200 quilómetros de la ciudá, entamóse otru grupu opositor, llamáu los ''[[Llibres del Sur]]'', encabezáu polos ganaderos sollertaos pola cayida de les esportaciones y pola posible perda de los sos derechos que llograren sobre les sos tierres pol vencimientu de la [[llei de enfiteusis]], yá que a munchos d'ellos, Rosas ―por consideralos opositores― negára-yos la venta de los sos campos a pesar de que fuera sancionada una llei provincial que dispunxera la so enayenadura. Planiaron una revolución en contra del gobernador que s'estendió rápido por tol sur provincial. Cuntaben col sofitu de Lavalle, que tenía de desembarcar na [[badea de Samborombón]]. Pero tou salió mal: nun pudieron cuntar cola ayuda de Lavalle quien se dirixó a Entre Ríos pa invadila, quitando a los revolucionarios de les sos tropes. Coles mesmes el grupu de Maza foi delatáu: el examigo de Rosas foi asesináu nel so despachu oficial y el so fíu —el mesmu xefe militar— fusiláu por orde de Rosas na cárcel. Los ''Llibres del Sur'', descubiertos, llanzar a la insurreición pero apenes dos selmanes más tarde fueron ganaos por [[Prudencio Rosas]], hermanu del gobernador, na [[batalla de Chascomús]]. Los cabezaleros morrieron na batalla, otros fueron executaos o encarcelaos y dalgunos debieron exiliase. ==== La Coalición del Norte ==== Dende la muerte de Heredia, los unitarios del norte habíense alloriáu entamando y empezaron a controlar los gobiernos de Tucumán, Salta, Jujuy y Catamarca. Rosas recordó que teníen nel so poder l'armamentu unviáu por él pa la guerra contra Bolivia, y decidió mandar un emisariu pa quitar lo primero que se pronunciaren contra él. La eleición foi unu de los más serios y evidentes errores en tola carrera del Restaurador: el xeneral Gregorio Aráoz de Lamadrid, líder unitariu tucumano de la década anterior, que al llegar a Tucumán camudó de bandu y xunióse a los rebeldes. Estos pronunciáronse contra Rosas y formaron la [[Coalición del Norte]], dirixida pol ministru tucumano [[Marco Ablanéu]]. Intentaron estender l'alianza seduciendo a los gobernadores [[Tomás Brizuela]], de La Rioxa, y Ibarra, de Santiago del Estero. Dambos yeren federales, pero al primeru convencer dándo-y el mandu militar supremu; Ibarra negóse. A fines de [[1840]], Lamadrid invadió Córdoba, onde un grupu de lliberales derrocó a Manuel López. Inclusive intentaron revoluciones en San Luis y Mendoza, pero dambes fracasaron. ==== Campañes de Lavalle ==== Lavalle invadió Entre Ríos y enfrentó a Echagüe en dos batalles indecises. Abellugar na mariña sur de la provincia y embarcóse na flota francesa, desembarcando nel norte de la provincia de Buenos Aires. Tornó al xeneral Pacheco y dirixóse escontra Buenos Aires, estableciéndose en [[Merlo (Buenos Aires)|Merlo]], y ellí esperó que la ciudá pronunciar al so favor. Rosas entamó'l so cuartel xeneral nos ''[[Santos Llugares de Rosas Santos Llugares]]'' ―anguaño [[San Andrés (Buenos Aires)|San Andrés]], [[Xeneral San Martín (partíu)|Partíu de General San Martín]]― el mesmu cuartel que más tarde se fadría famosu polos prisioneros recluyíos ellí y pol fusilamiento de [[Camila O'Gorman]]. Cerró-y el pasu escontra la capital, mientres Pacheco arrodiar pel norte. Mentanto, l'exércitu de Lavalle desarmar poles deserciones, y la ciudá sofitó incondicionalmente a Rosas. Entós Lavalle reculó. Tolos unitarios criticar enforma por esa decisión, pero realmente nun podía faer otra cosa. La retirada de Lavalle fizo que los franceses roblaren la paz con Rosas y llevantaren el bloquéu. Lavalle, ensin sofitu naval, ocupó [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], pero'l so exércitu siguía menguando. Pela so parte, Rosas llanzó na so persecución a Pacheco, y pocu dempués punxo a Oribe al mandu del exércitu federal. ==== El terror ==== Cuando se supo que Lavalle fuxía, españó'l terror xeneral na ciudá: decenes de persones fueron asesinaes por [[la Panoya]], centenares de cases escalaes y les cais quedaron vacíes. Los antiguos partidarios de los unitarios fueron escorríos, y tamién los que fueren sospechosos de selo, por cualesquier motivu. El mesmu [[Manuel Vicente Maza]], unu de los homes de mayor enfotu del gobernador, foi asesináu abarruntáu de traición. Los símbolos de los unitarios, y hasta los oxetos de colores identificaos colos unitarios ―celeste y verde― fueron destruyíos. Les cases, la ropa, los uniformes, tou lo que pudiera colorearse foi pintáu de color coloráu. Rosas nun fixo nada pa detener la masacre desamarrada polos sos partidarios cola so avenida, y posiblemente nun pudiera controlala una vegada empecipiada. Solo a fines d'esi añu, cuando tuvo seguru de que diba ser obedecíu, anunció qu'a cualesquier que lo afayara violando una casa, robando o asesinando sería pasáu poles armes. La violencia detúvose esi mesmu día. El terror del añu '40 foi la culminación del usu políticu de la violencia per parte de Rosas y el so partíu. Dellos historiadores estienden la imaxe d'eses selmanes de violencia a tol so gobiernu, ente qu'otros sostienen que nun foi asina. Hubo dellos periodos nos que los opositores fueron escorríos, pero los crímenes de tolos díes solo asocedieron a fines de 1840. Ello ye que Rosas usó más el terror como escurre pa primir les conciencies que pa esaniciar persones.<ref>Di Meglio, Gabriel, ''Muerran los xabaces unitarios. La Panoya y la política en tiempos de Rosas'', ed. Suramericana, Buenos Aires, 2007.; Carretero, Andrés M., ''La santa federación''. Memorial de la Patria, tomu VIII, Ed. La Bastilla, Buenos Aires, 1984.; Bilbao, Manuel ''Vindicación y Memories de don Antonino Reyes'', Ed. L'Elefante Blanco, Buenos Aires, 1998.</ref> ==== Final de la guerra civil ==== Lavalle retirar escontra la provincia de Córdoba pero al entrar nella foi ganáu na [[batalla de Quebracho Ferráu]], lo que lo obligó a retirase a Tucumán. Ellí axuntóse y dixebróse nuevamente de Lamadrid, que coló a invadir Cuyo. El xefe de la so vanguardia, [[Mariano Acha]] (el qu'apurriera a Dorrego en manes de Lavalle), venció a [[José Félix Aldao]] na [[batalla de Angaco]], pero foi rápido derrotáu [[batalla de La Chacarilla]] y executáu al poco tiempu. Unes selmanes más tarde, Lamadrid faíase nomar gobernador de Mendoza, munido de les facultaes estraordinaries» tan criticaes,<ref group=n>Nun foi l'únicu casu, yá qu'en cada crisis concediéronse-y a casi tolos gobernadores, como Martín Rodríguez, Paz, Ablanéu y munchos otros. Lo que naide otorgara hasta entós fuera la suma del poder públicu».</ref> solo pa ser puestu derrotáu en [[batalla de Rodiu del Mediu|Rodiu del Mediu]]. Los sobrevivientes emigraron a Chile. Lavalle esperó a Oribe en Tucumán, y ellí foi ganáu na [[batalla de Famaillá]], en setiembre de [[1841]]. El so aliáu Marco Ablanéu foi executáu, y el mesmu Lavalle morrió nun tirotéu casual en [[San Salvador de Jujuy]]. Los sos restos fueron llevaos a [[Potosí]], onde tamién s'abellugaron los postreros unitarios del norte. Los antirrosistas, sicasí, tuvieron un ésitu inesperáu en Corrientes, onde'l xeneral Paz estrozó l'exércitu de Echagüe en [[batalla de Caaguazú|Caaguazú]]. Dende ellí invadió Entre Ríos (simultáneamente con Rivera) y fíxose nomar gobernador. Un conflictu con Ferré obligó-y a fuxir, dexando les sos fuercies en manes de Rivera. Por esa dómina fixo delles campañes navales el futuru héroe nacional [[italia|italianu]] [[Giuseppe Garibaldi]], que nos ríos arxentín y uruguayu afaró les poblaciones y caseríos; y anque l'almirante [[Guillermo Brown]] resaltó la valentía del italianu,<ref>Romano, Nando: [http://www.garibaldirosario.org/html/SP/desafío_a_lo_llargo_d'el_parana.pdf «Desafíu a lo llargo del ríu Paraná»], artículu publicáu nel sitiu web Garibaldi Rosario ([[Rosario (Arxentina)|Rosario]]).</ref> consideró l'actuación de los sos subordinaos pirática.<ref>[[Guillermo Brown|Brown, almirante Guillermo] [1842]: «Parte del combate naval de Punta Brava», publicáu en ''La Gaceta Mercantil'' del 20 de setiembre de 1842.<br />Citáu en [[Adolfo Saldías]]: ''Historia de la Confederación Arxentina'', reeditáu parcialmente como ''Por qué produció'l bloquéu anglofrancés'' (páx.&nbsp;27). Buenos Aires: Plus ultra, 1974. ::<small>La conducta d'estos homes, excelentísimo señor, foi bien de pirates, pos qu'escalaron y destruyeron cuanta casa o criatura cayía nel so poder.</small> </ref> En Santa Fe, Juan Pablo López pasar al bandu contrariu dempués de la derrota de la Coalición del Norte, de cuenta que Oribe tornó y ganar fácilmente n'abril de [[1842]]. Abellugar xunto a Rivera, nel este d'Entre Ríos, onde Oribe ganar en [[batalla de Regueru Grande (1842)|Regueru Grande]], n'avientu de 1842. Munchos de los prisioneros d'estes batalles fueron executaos por orde de Oribe o de Rosas. Siquier, enagora, la guerra civil terminara na Arxentina. === La década final === [[Ficheru:Retrato de Juan Manuel de Rosas.jpg|miniatura|Juan Manuel de Rosas, semeya de 1842.]] La historiografía lliberal decimonónica arxentina, que tuvo a [[Bartolomé Mitre]] y a [[Vicente Fidel López]] como los sos máximos esponentes y difusores, suel atribuyir grandes cambeos y tresformamientos a los años que siguieron a la cayida de Rosas, que'l so gobiernu sería un llargu periodu d'estancamientu, imaxe derivada más bien de postures ideolóxiques que d'un exame sollerte de los fechos. La Llei d'Aduanes de 1836 tuvo una aplicación variable, y derogóse y volvió aplicar según les necesidaes y los bloqueos. La combinación de dambos procesos llevó a una gran crecedera económica nes provincies interiores, siendo'l casu d'Entre Ríos bien claro, pero non esclusivu. Magar hubo una fuerte inmigración europea, les sos carauterístiques fueron dafechu distintes de la masiva inmigración posterior a la so cayida. Llegaron inmigrantes d'[[Irlanda]], [[Galicia]], el [[País Vascu]] ya inclusive d'[[Inglaterra]]. Pero nun s'afincaron en colonies agrícoles sinón que tuvieron d'integrase nuna sociedá controlada polos criollos. Munchos irlandeses y vascos dedicar a la cría de ganáu ovín, y en pocos años llograron convertise en propietarios. La ganadería puramente vacuna foi reemplazada por otra, apoderada poles oveyes, y na cual el principal renglón de les esportaciones foi, cada vez más, la llana. Eso llevó a aumentar la dependencia económica respectu d'Inglaterra, principal compradora de llana del mundu. La sociedá arxentina quedó llibre de toa disidencia. Quien nun se xunieron al partíu gobernante tuvieron d'emigrar o, en munchos casos, fueron muertos. Nel interior del país, l'adhesión automática a Rosas foi impuesta polos exércitos porteños o polos caudiellos locales. Munchos d'estos surdieren como emanaciones de la voluntá de Rosas, como [[Nazario Benavídez]] en San Juan, [[Mariano Iturbe]] en Jujuy o [[Pablo Lucero]] en San Luis. Inclusive foi obra de Rosas la llegada al poder de [[Justo José de Urquiza]] n'Entre Ríos, pero yera un casu distintu: este yera'l xeneral más capaz del bandu federal, solo comparable a Pacheco. Dempués de Regueru Grande, los trunfos más importantes llograr él, con tropes entrerrianes y dellos refuerzos porteños. De segundes, yera un home bien ricu, y aprovechó la so situación de poder p'arriquecese entá más. A lo último, pola so posición militar, Rosas viose obligáu a faer la vista gorda cuando l'entrerrianu dexaba'l contrabandu dende y escontra Montevidéu. === Política relixosa === {{VT|Ilesia católica n'Arxentina}} {{VT|Historia de la Ilesia católica n'Arxentina}} Magar Rosas yera católicu y tradicionalista na so forma de pensar, durante los sos gobiernos les rellaciones cola [[Ilesia católica]] fueron bastante complicaes debíu, principalmente, a que siempres reclamó la continuidá del [[Patronatu d'Indies]] sobre la Ilesia na Arxentina. El gobernador dexó la torna de los [[xesuites]] en [[1836]] y devolvió-yos dalgunos de los sos bienes pero rápido tuvo conflictos cola orde yá que como estos yera fieles siguidores del [[papáu]] en rellación al [[patronatu regio|patronatu]] y negáronse a sofitar públicamente al so gobiernu, esta situación derivó finalmente nun enfrentamientu abiertu con Rosas. Por esti motivu, hacia 1840 los xesuites terminaron exiliándose en Montevidéu. Rosas estendió les sos polítiques a la relixón. En toles ilesies, los sacerdotes tuvieron de sofitar públicamente al rosismo. Celebraron mises n'agradecimientu a los sos ésitos y en desgraviu a los sos fracasos. Y según la sociedá civil quedó sometida al pensamientu y a les práutiques uniformes del réxime rosista, similar situación dar en senu mesmu del [[cleru]]. La intromisión foi tal qu'hasta a los [[santu|santos]] de los púlpitos asitióse-yos la divisa punzó ―la famosa cintilla colorada que caracterizó al rosismo― y la semeya de Rosas enllantar nos altares, compartiendo'l llugar que la Ilesia dedíca-y a los santos. Rosas toleró al [[obispu]] [[Mariano Medrano]], electu mientres el gobiernu del xeneral [[Juan José Viamonte]], pero nun aceptara nengún otru que nun cuntara cola so aprobación yá que se consideró continuador de les polítiques [[regalista|regalistes]] del patronatu eclesiásticu que tuvieren los reis d'España. Unu de los fechos más conocíos del so gobiernu foi l'aventura d'amor de [[Camila O'Gorman]] (23) y el cura [[Ladislao Gutiérrez]] (24), que s'escaparon xuntos pa formar una familia. Rosas foi enguizáu pola prensa unitaria dende Montevidéu y Chile. [[Ficheru:CamilaO'Gorman.jpg|miniatura|[[Camila O'Gorman]] (1825-1848).]] El 3 de marzu de 1848, Domingo Faustino Sarmiento escribió: {{cita|Llegó al estremu la horrible corrupción de costumes so la tiranía espantible del Calígula de la Plata que los impíos y sacrílegos sacerdotes de Buenos Aires fuxen coles neñes de la meyor sociedá, ensin que'l sátrapa infame adopte midida dalguna contra eses monstruoses [sic] inmoralidaes.|Domingo Faustino Sarmiento<ref>Sarmiento, Domingo Faustino (1848): artículu del 3 de marzu de 1848 nel diariu [[El Mercurio (Santiago de Chile)|''El&nbsp;Mercuriu'']] de Chile. Citáu en [[José María Rosa|Rosa, José María]] (1974): ''Rosas, el nuesu contemporaneu'' (páxs.&nbsp;95-96). Buenos Aires: Peña Lillo, 1974.</ref>}} El gobernador Rosas foi enguizáu polos mesmos federales, ya inclusive pol padre de la nueva, Adolfo O'Gorman, y inesperadamente ordenó fusilalos, lo que se cumplió nel campamentu de [[Santos Llugares (provincia de Buenos Aires)|Santos Llugares]]. El 26 d'agostu de 1849, Domingo Faustino Sarmiento publicó en ''La Crónica'' de [[Montevidéu]] la nota titulada «Camila O'Gorman», onde criticaba'l xabacismu puestu de manifiestu nel fusilamiento de la nueva.<ref>{{cita llibru |apellíos=Campobassi |nome=José S. |títulu=Sarmiento y la so dómina |añu=1975 |editorial=Buenos Aires: Losada |volume=1ᵘ 1811/1863 |páxina=320 }}</ref> Dellos autores afirmen que nenguna llei del derechu arxentín o del derechu heredáu d'España autorizaba la pena de muerte polos actos cometíos, y que Gutiérrez tenía de ser enregado a la xusticia eclesiástica, onde como autor del raptu ensin violencia yera pasible de la pena de confiscación de bienes conforme al [[Fueru Xulgo]] llei&nbsp;1ᵘ, llibru&nbsp;3ᵘ, títulu 3ᵘ y por tratase d'un clérigu llixeru tenía de ser castigáu con degradación y destierru perpetuu. Tocantes a Camila, debía solamente ser unviada a la so propia casa.<ref name=saenz>{{cita publicación |apellíu=Sáenz | nome=Jimena |títulu=Love Story, 1848: el casu de Camila O'Gorman |publicación=[[Tou ye Historia]] |editorial=Tor's S.C.A. |fecha=1971 |volume=añu V |númberu=51 |páxines=66-77 }}</ref> Otros autores, sicasí, afirmen que les lleis vixentes sancionaben el [[sacrilexu]] del robu y escándalu rellacionaos col casu cola pena de muerte, d'alcuerdu a les Partíes 1 4-71, I 18-6 y VII 2-3, aplicables al casu.<ref>{{cita llibru |autor=[[José María Rosa|Rosa, José María]] |títulu=Rosas, el nuesu contemporaneu |editorial=Peña Lillo |añu=1974 |páxines=95-96 }}</ref> Martín Ruiz Moreno en ''La Organización Nacional'' afirmó: «Foi un asesinatu vulgar. Ensin procesu, xuiciu, defensa, nin audiencia».<ref name=saenz/> Nuna carta del 6 de marzu de 1870 dirixida a Federico Terrero, Rosas afirmó: {{cita|Nenguna persona aconseyóme la execución del cura Gutiérrez y Camila O'Gorman, nin persona dalguna falóme nin escribió nel so favor. Otra manera, toles persones primeres del clérigu faláronme o escribieron sobre esi atrevíu crime, y l'urxente necesidá d'un exemplar castigu pa prevenir otros escándalos asemeyaos o paecíos. Yo creía lo mesmo. Y siendo mio la responsabilidá, ordené la execución.<ref name=saenz/>}} === El sitiu de Montevidéu y una nueva rebelión correntina === Dempués de la victoria de Regueru Grande, Oribe inda tenía una cuenta que saldar: atacó a Rivera nel Uruguái, ya instalóse frente a Montevidéu, a la que -y [[Sitiu de Montevidéu (1843-1851)|punxo sitiu]] col sofitu de dellos reximientos arxentinos. Sofitáu per Francia, Inglaterra y darréu Brasil, y defendíu por refuxaos arxentinos y mercenarios europeos, Rivera llogró que la ciudá aguantara hasta [[1851]]. La flota porteña del almirante Guillermo Brown estableció'l bloquéu del puertu, lo que significara la inmediata cayida de la ciudá pero la escuadra anglo-francesa al mandu del Comodoro [[John Brett Purvis|Purvis]], llogró alloñar a les embarcaciones de Buenos Aires y caltener asina una vía abierta p'abastecer a la población. Rivera foi espulsáu de la ciudá, pero Oribe nunca llogró prindala. Mientres tou esi tiempu, les meyores tropes de Buenos Aires quedaron inmovilizaes nel Uruguái. Na historia uruguaya, esti periodu ye conocíu como la [[Guerra Grande]]. Corrientes volvió alzase contra Rosas en [[1843]], sol mandu de los hermanos [[Joaquín Madariaga|Joaquín]] y [[Juan Madariaga]], pero nun llograron esportar la so rebelión a les demás provincies.<ref>Solo Juan Pablo López llogró recuperar Santa Fe per un mes, pero'l nuevu gobernador Echagüe ganar vergonzosamente.</ref> Tres más de cuatro años de resistencia, el nuevu gobernador entrerrianu Justo José de Urquiza vencer en dos batalles, en [[batalla de Llaguna Llimpia|Llaguna Llimpia]] y en [[batalla de Vences|Rincón de Vences]]. A fines de [[1847]], l'Arxentina quedó uniformemente alliniada detrás de Rosas. === El bloquéu anglu-francés === {{AP|Bloquéu anglu-francés del Río de la Plata}} El gobiernu de Rosas prohibiera'l navegación pelos ríos interiores con cuenta de que reforzar l'Aduana de Buenos Aires, únicu puntu pol que se comerciaba col esterior. Mientres llargu tiempu, Inglaterra reclamara'l llibre navegación pelos ríos [[ríu Paraná|Paraná]] y [[ríu Uruguái|Uruguái]] pa poder vender los sos productos. En cierta midida, esto provocara la destrucción de la pequeña producción llocal, pero la única provincia beneficiada por esa política foi la de Buenos Aires, yá que se prohibía comerciar polos puertos fluviales. Por cuenta de esta disputa, el 18 de setiembre de [[1845]] les flotes inglés y francés bloquiaron el puertu de Buenos Aires y torgaron que la flota porteña sofitara a Oribe en Montevidéu. Ello ye que la escuadra del almirante Guillermo Brown foi prindada pola flota británica. Unu de los oxetivos políticos fundamentales del bloquéu yera torgar que la [[Banda oriental]] cayera en poder de Rosas y quedara dafechu so soberanía arxentina. La flota combinada avanzó pel ríu Paraná, intentando entrar en contautu col gobiernu rebalbu de Corrientes y con Paraguay, que'l so nuevu presidente, [[Carlos Antonio López]], pretendía abrir en daqué'l réxime zarráu heredáu del doctor Francia. Llograron vencer la fuerte defensa que fixeron les tropes de Rosas, dirixíes pol so cuñáu [[Lucio Norberto Mansilla]] na batalla de [[batalla de la Vuelta d'Obligado|Vuelta d'Obligado]] pero meses más tarde fueron ganaos na [[batalla de Quebracho]]. Eses batalles fixeron demasiao costosu'l trunfu, polo que nun se volvió a intentar asemeyada aventura. Al saber les noticies sobre la defensa de la soberanía arxentina na Plata, el xeneral [[José de San Martín]], que vivía en Francia, escribió: {{cita|Sobremanera, tien pa mi'l xeneral Rosas que supo defender con toa enerxía y en toa ocasión el pabellón nacional. Por esto, dempués del combate d'Obligado, tentáu tuvi de manda-y la espada con que contribuyí a defender la independencia americana, por aquel actu d'entereza, nel cual, con cuatro cañones, fixo conocer a la escuadra anglofrancesa, que pocos o munchos, ensin cuntar los elementos, los arxentinos saben siempres defender la so independencia.|José de San Martín<ref>{{cita llibru|autor=[[Ernesto Quesada|Quesada, Ernesto]] |títulu=La dómina de Rosas editorial=Ediciones del Restaurador |allugamientu=Buenos Aires |añu=1950 |páxina=63}}</ref>}} Yá nel so testamentu redactáu'l 23 de xineru de [[1844]] ―un pocu más d'un añu y mediu antes d'Obligado― yá mandara'l so [[Sable corval de San Martín|sable corval]], la espada más preciada que tenía, la qu'usara en [[batalla de Chacabuco|Chacabuco]] y [[batalla de Maipú|Maipú]], al gobernador Rosas, el que la recibirá dempués del fallecimientu del llibertador. {{cita|El sable que m'acompañó en tola guerra de la independencia de l'América del Sud, va se-y apurríu al Xeneral de la República Arxentina don Juan Manuel de Rosas como una prueba del prestu que, como arxentín, tuvi al ver la firmeza con que sostuvo l'honor de la República contra les inxustes pretensiones de los estranxeros que trataben d'humildala.|José de San Martín<ref>Font Ezcurra (1965): ''Correspondencia ente San Martín y Rosas''. Buenos Aires: Plus ultra, 1965.</ref><ref>Rosas, de la mesma, habría de mandar el so propiu sable al mariscal paraguayu [[Francisco Solano López]] nuna disposición testamentaria del 17 de febreru de 1869, con estes pallabres: ::<small>La so excelencia'l Xeneralísimu, Capitán Xeneral don José de San Martín, honróme cola siguiente manda: «La espada que m'acompañó en tola guerra de la Independencia va ser apurrida al xeneral Rosas pola firmeza y sabiduría con que sostuvo los derechos de la Patria». Y yo, Juan Manuel de Rosas, al so exemplu, dispongo que'l mio albacea apurra a la so Excelencia'l señor Gran Mariscal, Presidente de la República Paraguaya y Xeneralísimu de los sos exércitos, la espada diplomático y militar que m'acompañó mientres foime posible defender esos derechos, pola firmeza y sabiduría con que sostuvo y sigue sosteniendo los derechos de la so Patria.</small></ref>}} Sicasí, San Martín nun aprobaba la política interna de Rosas. Nuna carta a un amigu, escrita cinco años antes, dicía:<ref>{{cita llibru |autor=González Arrilli, Bernardo |títulu=La tiranía y la llibertá: xuiciu históricu sobre Juan Manuel de Rozas |editorial=Llibera |añu=1970 |páxina=506 }}</ref> {{cita|El mio queríu Goyo, ye con verdaderu sentimientu que veo l'estáu de la nuesa desgraciada patria, y lo peor de too ye que nun veo una acolumbre qu'ameyore la so suerte. Tu conoces los mios sentimientos y por consiguiente yo nun puedo aprobar la conducta del xeneral Rosas cuando veo una persecución contra los homes más honraos del nuesu país.|Carta de José de San Martín a Gregorio Gómez, 21 de setiembre de 1839.}} Gran Bretaña llevantó'l bloquéu en [[1847]], anque recién en [[1849]], col tratáu Arana-Southern, concluyóse definitivamente esti conflictu. Francia tardó un añu más, hasta la firma del tratáu Arana-Lepredour. Estos trataos reconocíen la navegación del ríu Paraná como ''un navegación internu de la Confederación Arxentina y suxeta solamente a les sos lleis y reglamentos, lo mesmo que la del ríu Uruguái de mancomún col Estáu Oriental''. ''Vease tamién: [[Batalla de la Vuelta d'Obligado]] y [[Batalla de Quebracho]]'' === La cayida === {{AP|Batalla de Caseros}} [[Ficheru:Caseros.jpg|miniatura|400px|La [[Batalla de Caseros]] produció la cayida de Rosas.]] Dempués de la retirada de Francia y [[Gran Bretaña]], Montevidéu solo dependía del [[Imperiu de Brasil]] pa sostenese. Este, que yera garante de la independencia d'Uruguái, abusara d'esa condición en provechu propiu. Juan Manuel de Rosas consideró inevitable una guerra con Brasil, y pretendió aprovechala pa reconquistar les [[Misiones Orientales]]. Declaró la guerra al Imperiu y nomó comandante del so exércitu a Justo José de Urquiza. Dellos personaxes del partíu federal acusaron a Rosas de llanzase a esta nueva aventura solo pa eternizar la situación de guerra qu'esti usaba como escusa pa nun convocar una convención constituyente. Los más intelixentes de los sos opositores convencer de que nun se podía vencer a Rosas solu colos unitarios. El xeneral Paz, por casu, creía que dalgún de los sos caudiellos subalternos yera quien lo diba a baltar; y pensó en Urquiza. Urquiza nun sentía nengún pruyimientu de llibertá distinta del de Rosas, anque'l so estilu yera distintu en dellos aspeutos. Pero a fines del añu [[1850]], Rosas ordenólu que cortara'l contrabandu dende y escontra Montevidéu, que beneficiara descomanadamente a Entre Ríos nos años anteriores.<ref group=n>José María Rosa afirma que'l verdaderu beneficiariu del contrabandu yera Urquiza, non la so provincia, y que la mayor parte d'esi contrabandu yera financiáu per este. Vease ''El Pronunciamientu de Urquiza'', 1960.</ref> Afeutáu económicamente, una y bones el pasu obligáu pola Aduana de Buenos Aires pa comerciar col esterior yera un problema económicu de magnitú pa la so provincia, Urquiza preparar a enfrentar a Rosas. Pero nun pretendió ganar a un enemigu tan poderosu a la manera de los unitarios, llanzándose a l'aventura; tres dellos meses de negociaciones, alcordó una alianza secreta con Corrientes y col Brasil. El gobiernu imperial comprometer a financiar les sos campañes y tresportar les sos tropes nos sos buques, amás d'apurrir enormes sumes de dineru al propiu Urquiza pal so usu personal, podemos creer que destináu a fines políticos. El 1 de mayu de [[1851]], llanzó'l so '' [[pronunciamientu de Urquiza|Pronunciamientu]]'', pol que reasumió la conducción de les rellaciones esteriores de la so provincia, aceptando inesperadamente l'arrenunciu que tolos años Rosas faía de les mesmes.<ref group=n>Esti arrenunciu periódicu de la representación de les provincies nel esterior taba destinada a ratificar el poder del gobernador de Buenos Aires.</ref> Urquiza tampoco se llanzó direutamente sobre'l so enemigu, sinón que primero atacó a Oribe n'Uruguái. Obligar a capitular con él y apurrir el gobiernu a una alianza de los disidentes del so partíu colos ''coloriaos'' de Montevidéu. De siguío apoderóse del armamentu arxentín que formaba parte de les fuercies de Oribe… y de los sos soldaos, que fueron incorporaos al ''[[Exércitu Grande]]'' de Urquiza como si fueren ganáu. Solo entós, Urquiza treslladar a Santa Fe, derrocó ellí a Echagüe y atacó a Rosas. Tres la defeición de Pacheco, Rosas asumió'l comandu del so exércitu,<ref group=n>Foi un tarrecible error: Rosas yera un gran políticu y un bon estratega militar, pero como tácticu nuna batalla nun yera n'absolutu capaz d'enfrentar a Urquiza, unu de los más destacaos militares de la historia arxentina.</ref> al frente del cual foi ganáu na [[batalla de Caseros]], el 3 de febreru de [[1852]]. Tres la derrota, Rosas abandonó'l [[campu de batalla]] ―acompañáu namái por un ayudante― y robló el so arrenunciu nel "Buecu de los sauces" (actual Plaza Garay de la ciudá de Buenos Aires): {{cita|Creo enllenar la mio deber colos mios conciudadanos y compañeros. Si más nun fiximos nel sostén de la nuesa independencia, la nuesa identidá, y del nuesu honor, ye porque más nun pudimos.|Juan Manuel de Rosas}} == Exiliu y muerte == {{VT|Sixto Villegas #Xuez nacional y provincial, y el xuiciu a Rosas}} Juan Manuel de Rosas abellugar nel consuláu británicu, la tarde del día siguiente, protexíu pol cónsul real [[Robert Gore]], partió escontra Inglaterra nel [[buque de guerra]] británicu ''Conflict''. Instalar nes contornes de Southampton.<ref group=n>Anguaño, el sitiu ―entós un pueblu separáu de la ciudá― atópase dientro de la ciudá de Southampton.</ref> Ellí vivió nuna granxa qu'arrendó,<ref> Octavio Amadeo, "Vides Arxentines", 7ª edición, Editorial Cimera, Buenos Aires 1945, páx. 373</ref> onde intentó reproducir delles de les carauterístiques d'una estancia de la pampa. Foi otra de les tantes contradicciones de la so vida, al buscar abellugu nun país col que tuvo repetidamente en conflictu. Nel so exiliu recibió bien poques visites, pero escribió un bon númberu de cartes a quien fueren los sos amigos. Polo xeneral, trataben de la so situación económica, de testimonios sobre la so propia vida y en dellos casos tocaba temes de política actual. Complicando entá más la so propia imaxe, yá bastante revesosa, escribió a Mitre que lo que-y convenía a Buenos Aires yera dixebrase del restu del país y establecese como una nación independiente.<ref group=n>L'historiador [[José María Rosa]] repara qu'esta repudiable actitú quiciabes fixera ensin querer un gran serviciu al so país: los dirixentes porteños empeñar en faer lo contrario de lo que fixera Rosas; esti conseyu, viniendo de Rosas, puede influyir na decisión de nun dixebrar formalmente'l [[Estáu de Buenos Aires]] de la Confederación.</ref> Nunca aprendió a falar inglés nin nengún otru idioma.<ref group=n>A mediaos del sieglu&nbsp;XX, l'historiador [[Fermín Chávez]] (1924-2006) creyó afayar una novelita romántica escrita por Rosas en francés. L'usu d'esti idioma, la tema casi feminista que trataba y l'ambiente puramente européu del testu paecen desmentir tajantemente l'autenticidá del mesmu.</ref> Entá en vida del exgobernador, [[José Manuel Estrada (pensador)|José Manuel Estrada]] cuntó que Rosas: {{cita|Tiranizó por tiranizar, tiranizó por prestu, por vocación, a impulsos de nun sé qué fatalidá orgánica, ensin dar al país la paz que prometió, antes más bien llevando d'un cabu a otru de la República, la depravación y el fierro y destruyendo toles condiciones moral y xurídicu sobre les cualos fuelga l'orde de les sociedaes humanes.|[[José Manuel Estrada (pensador)|José Manuel Estrada]]<ref>[[José Manuel Estrada (pensador)|Estrada, José Manuel]] (1873): ''La política lliberal so la tiranía de Rosas''. Buenos Aires, 1873.</ref>}} [[Ficheru:Rosas memorial.JPG|miniatura|277px|Memorial en [[Southampton]] nel Old Cemetery (‘campusantu antiguu').]] Morrió nel [[exiliu]] el 14 de marzu de [[1877]], acompañáu pola so fía Manuelita, na so finca de Southampton, Inglaterra. Cuando la noticia de la so muerte llegó a Buenos Aires, el gobiernu prohibió faer nengún funeral nin misa en favor de la so alma, y entamó un inusual responsu poles víctimes de la so tiranía. La casona de Rosas, San Benitu de Palermo, quedó abandonada col so exiliu, y foi una ruina mientres la siguiente década. Depués foi utilizada pol Gobiernu Nacional con dellos fines: Colexu Militar, Escuela Naval, etc.,<ref>[http://www.iaa.fadu.uba.ar/cau/?p=1218#more-1218 El caserón de Rosas (periodu 1895-1898)] Congresu Nacional d'Historia Militar, volume II, Buenos Aires. 1996</ref> mientres el presidente Domingo Faustino Sarmiento impulsó'l tresformamientu de los terrenes d'estancia nun espaciu públicu, el [[parque Tres de Febrero]], llamáu n'honor a la batalla de Caseros. L'edificiu siguió de pies hasta'l 3 de febreru de [[1899]], cuando l'Intendente [[Adolfo Bullrich]] executó la so implosión, con bien poca oposición social. == Dempués de Rosas == Dempués de la cayida de Juan Manuel de Rosas, Urquiza declaró que nun habría «nin vencedores nin vencíos»,<ref>Frase publicada'l 2 de xunu de 1859 nun artículu del diariu ''El&nbsp;Nacional Arxentín'', añu VIII, nᵘ&nbsp;48. Citada en [[Beatriz Bosch|Bosch, Beatriz]] (1984): ''Urquiza y el so tiempu: la Organización Nacional''. Buenos Aires: Centro Editor d'América Llatina, 1984.</ref> entainar a axuntar el [[Congresu Constituyente de Santa Fe]], que sancionó la Constitución Arxentina de [[1853]] el 1 de mayu d'esi añu. Y al añu siguiente asumió como presidente de l'Arxentina. Pero la [[Estáu de Buenos Aires|provincia de Buenos Aires]], apoderada polos unitarios ―más munchos antiguos collaboradores de Rosas― negar a participar nesa Constitución y dixebróse del país. En 1859 el país foi unificáu llegalmente xunto cola provincia de Buenos Aires, anque la reunificación real producir pola fuercia― a partir de [[1861]]. Tampoco hubo un cambéu significativu nes costumes polítiques una y bones los gobernantes que lu asocedieron, que s'opunxeren al so réxime quexándose de les persecuciones sufríes, hostigaron con estrema crueldá a los sos opositores, a quien negaron los derechos más elementales, executando a munchos d'ellos cola escusa de que nun yeren partidarios n'armes, sinón simples bandíos. Les llargues guerres civiles que siguieron a la cayida de Rosas, a lo menos hasta [[1880]] ―nes cualos participaron miembros del partíu federal hasta [[1873]]― xustificaron nel mesmu Rosas la so permanente na esperada aición pacificadora y modernizadora de la constitución que combatiera. Los críticos más emblemáticos de Rosas y el so gobiernu fueron políticos d'ideoloxía lliberal como Mitre y Sarmiento. Estos debieren emigrar nesi periodu escontra otros países, como Uruguái y Chile. Tres la batalla de Caseros, toos ellos tornaron juntamente colos cientos de exiliaos pola mor del rosismo. Alberdi sicasí, anque tamién debió exiliase, alternó una fuerte oposición inicial con una actitú de xustificación basada na idea de la necesidá d'una autoridá nacional fuerte; visitó a Rosas en Southampton en 1857 y caltuvo un curtiu intercambiu epistolar con él.<ref>{{cita web|apellíos1=Castagnino|nome1=Leonardo|títulu=Rosas y Alberdi|url=http://www.lagazeta.com.ar/rosasyalberdi.htm|obra=La Gazeta Federal|fechaaccesu=20 d'abril de 2016}}</ref> Tamién espresó Alberdi: {{cita|Anque opuestu a Rosas como home de partíu, dixi qu'escribo esto con colores arxentinos. A los mios güeyos, Rosas nun ye un simple tiranu. Si na so mano hai una vara sangrienta de fierro, tamién veo na so cabeza la escarapela de Belgrano. Nun me ciega tantu l'amor de partíu, pa nun conocer lo que ye Rosas.|Juan Bautista Alberdi<ref>{{cita llibru|apellíos1=Sierra|nome1=Vicente D.|títulu=Historia de l'Arxentina. Gobiernu de Rosas – La so cayida – Escontra un nuevu réxime (1840-1852)|fecha=1945|editorial=Editorial Científica Arxentina|páxina=454|url=https://books.google.com.ar/books?id=g8ZoAAAAMAAJ&lpg=PA454&ots=HggpygDtEw&dq=%22Rosas%20non%20ye%20un%20simple%20tiranu%20a%20los mios%20güeyos%3B%20si%20en%20el so%20mano%20hai%20una%20vara%20sangrienta%20de%20fierro%2C%20tambi%C3%A9n%20veo%20en%20el so%20cabeza%22&pg=PA454#v=onepage&q=%22Rosas%20non%20ye%20un%20simple%20tiranu%20a%20los mios%20güeyos;%20si%20en%20el so%20mano%20hai%20una%20vara%20sangrienta%20de%20fierro,%20tambi%C3%A9n%20veo%20en%20el so%20cabeza%22&f=false|fechaaccesu=20 d'abril de 2016}}</ref>}} El pensamientu de Alberdi y la so obra ''Bases y puntos de partida pa la organización política de la República Arxentina'', conxuntamente col modelu d'[[Estaos Xuníos]], y les constituciones arxentines anteriores fueron la xénesis de la nueva Constitución Nacional. L'Estáu de Buenos Aires sometió a Rosas a un procesu criminal; entá primero que esti fora resueltu, el 9 d'agostu de 1856 el Senáu de Buenos Aires sancionó un proyeutu de llei, nel cual calificábase a Rosas: {{cita|Reu de lesa patria, pola tiranía sangrienta qu'exerció sobre'l pueblu y por faer traición a la independencia de la so patria.|Senáu de Buenos Aires<ref>Senáu de Buenos Aires (1856): ''Llei de Procesu Criminal contra Rosas''. Senáu de Buenos Aires, 9 d'agostu de 1856.</ref>}} Yá nel sieglu XX, l'investigador [[Tuliu Halperín Donghi]], citáu por [[Mario O'Donnell|Pacho O'Donnell]], sostuvo que Rosas: {{cita|Yera un autócrata por naturaleza y hasta'l fin de los sos díes amosóse convencíu de qu'a los países había que gobernalos con mano fuerte pa evitar lo qu'él consideraba'l so natural enclín a l'anarquía. Hai quien afirma que Rosas conocía la obra del francés Bossuet, defensor del absolutismu monárquico, que les sos idees testuales reproduciría nos sos escritos: «El rei puede comparase con un padre y recíprocamente un padre puede ser comparáu col rei,...Amar, gobernar, compensar y castigar ye lo que tienen de faer un rei y un padre».|[[Tuliu Halperín Donghi]] (historiador arxentín)<ref>[[Mario "Pacho" O'Donnell|O'Donnell, Mario ''Pacho'']]: [http://www.elortiba.org/rosas1.html «El revisionismu históricu»], artículu publicáu nel sitiu web El&nbsp;Ortiba (Buenos Aires).</ref>}} Coles mesmes numberosos académicos contemporáneos siguen sosteniendo la posición altamente negativa y tiránica de Rosas. Tal el casu d'[[Alberto Benegas Lynch]] (h), quien nel so artículu «Juan Manuel de Rosas: perfil d'un tiranu», fai un acabáu resume citando la opinión de bien diversos autores partidarios d'esta postura.<ref>Benegas Lynch, Alberto (fíu): [http://www.elcato.org/juan-manuel-de-rosas-perfil-de-un tiranu «Juan Manuel de Rosas: perfil d'un tiranu»], artículu del 13 de febreru de 2012 publicáu nel sitiu web Elcato.</ref> == Rosas na actualidá == [[Ficheru:Recoleta 112.jpg|miniatura|277px|Balta de Rosas nel [[Campusantu de la Recoleta]].]] Los restos de Juan Manuel de Rosas permanecieron nel exiliu mientres más d'un sieglu. El so cuerpu foi repatriáu'l 1 d'ochobre de [[1989]], mientres la presidencia de [[Carlos Saúl Menem]], en cumplimientu d'una llei promulgada en [[1974]] pola presidenta [[María Estela Martínez de Perón]]. Reposen anguaño nel panteón familiar del [[Campusantu de la Recoleta]] na [[Ciudá de Buenos Aires]]. En [[1999]] construyóse'l primer monumentu nel so honor, allugáu na Plaza Intendente Seeber, na esquina de l'[[Avenida del Llibertador]] y [[Avenida Xeneral Sarmiento]], nel [[parque Tres de Febrero]], nel barriu [[Porteño (de Buenos Aires)|porteño]] de [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/159134-emplazaron-en-palermo-una estatua-de-juan-manuel-de-rosas «Emplazaron en Palermo una estatua de Juan Manuel de Rosas»], artículu del 29 d'ochobre de 1999 nel diariu antirrosista ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).</ref> [[Juan Manuel de Rosas (metro de Buenos Aires)|Una estación]] de la [[Llinia B (metro de Buenos Aires)|llinia B del metro]] de la capital lleva'l so nome, anque nun esiste nenguna cai nesa ciudá que la conmemore. Sicasí, n'otres llocalidaes de l'Arxentina recordar la toponimia urbana: en [[partíu de La Matanza|La Matanza]], la [[Ruta Nacional 3 (Arxentina)|Ruta Nacional 3]] denominar ''Avenida Brigadier Xeneral Juan Manuel de Rosas''. En [[Jose León Suárez]] (Partíu de Gral San Martín) el trayeutu de la ruta 4 tamién lleva'l so nome. L'avenida costanera de la ciudá de [[San Carlos de Bariloche]] tamién lleva'l so nome. Una cai céntrica de la ciudá de Rosario lleva'l so nome. Nel añu [[1991]], el Corréu Oficial arxentín, emitió una [[estampilla]] d'un valor de 4000 [[Austral (moneda)|australes]], alusiva a la Repatriación de los restos del brigadier xeneral don Juan Manuel de Rosas», col so [[efixe]]. Dende 1992 los billetes de 20&nbsp;[[pesu (moneda d'Arxentina)|pesos]] llevaron la so figura. N'ochobre de 2017, el Gobiernu de Mauricio Macri decretó remplazarlos pola efixe d'un [[guanacu]].<ref>De Sanctis, Juan Pablo (2017): [https://www.clarin.com/sociedad/rosas-20-billete-desaposiáu-quixo-cerrar-resquiebru_0_Hy_68LbhZ.html «Rosas de $20: va ser reemplazáu por un guanacu»], artículu del 3 d'ochobre de 2017 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).</ref> Na ciudá de [[San Miguel del Monte]], provincia de Buenos Aires, caltiénse'l ranchu de Rosas, construyíu en [[1817]]. Pertenecía a la estancia Los&nbsp;Cerrillos, cercana a la ciudá, y foi treslladáu al so allugamientu actual en 1987. Ellí funciona'l muséu Guardia de Monte.<ref>{{cita web |url=http://www.portaldemonte.com.ar/ciudad/lugar.html |títulu=Lugar imperdibles |obra=San Miguel del Monte, portal de noticies }}</ref> Na llocalidá de [[Virréi del Pino (Buenos Aires)|Virréi del Pino]] ―cai Máximu Herrera&nbsp;5700―, nel partíu de La Matanza, Provincia de Buenos Aires, caltiénse'l cascu de l'antigua estancia San Martín (Estancia El Pinu), adquirida'l 20 d'abril de 1822 pola sociedá Rosas, Terrero y&nbsp;Cía., formada por Rosas, Juan Nepomuceno Terrero y Luis Dorrego. Al eslleise esa Sociedá en 1837, pasó a ser de propiedá esclusiva de Rosas. Ellí funciona anguaño'l Muséu Históricu Municipal (de La Matanza) Brigadier Xeneral Don Juan Manuel de Rosas.<ref>[http://museorosas.blogspot.com.ar Muséu Rosas]</ref> Na llocalidá de [[San Andrés (Buenos Aires)|San Andrés]], cai 72-Diego Pombo nᵘ 3324, nel [[Partíu de General San Martín]], Provincia de Buenos Aires, caltiénse l'edificiu construyíu en 1840 mientres el conflictu que l'Arxentina caltuvo con Francia nos años 1838-1840, onde funcionó la comandancia del campamentu de los [[Santos Llugares de Rosas]]. == Iconografía == En munches semeyes de Rosas apaez portando una gran condecoración qu'escolga del pescuezu, tratar d'una medaya d'oru en forma de Sol, con círculu de brillantes inscripto nel anverso «La espedicion á los desiertos del Sur del añu 33 engrandeció la Provincia y aseguró les sos propiedaes» y nel aviesu la columna alzada por decretu de 9 de febreru de 1834.<ref>{{cita llibru|apellíos=Rosa|nome=Alejandro|títulu=Coleición de lleis, decretos y otros documentos sobre condecoraciones militares, medayes conmemorativas, moneda metálica, etc. de dellos países d'América del Sud|añu=1891|editorial=Imprenta de Martín Biedma|páxines=70-71|allugamientu=Buenos Aires|url=http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000042894&page=1|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014}}</ref><ref>{{cita llibru|apellíos=Pradère|nome=Juan|títulu=Juan Manuel de Rosas. La so iconografía|añu=1914|editorial=J. Mendesky é Fíu|ubicación=Buenos Aires|url=http://trapalanda.bn.gov.ar/jspui/handle/123456789/3788|fechaaccesu=15 d'avientu de 2014|páxina=72}}</ref> == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros de Juan Manuel de Rosas'''. </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Juan Manuel Ortiz de Rozas y López de Osornio''' |2= 2. [[León Ortiz de Rozas|León Ortiz de Rozas y Gózalez de la Corte]] |3= 3. [[Agustina López de Osornio|Agustina Josefa Teresa López de Osornio y del Rubio]] |4= 4. Domingo Ortiz de Rozas y Rodiellu de Brizuela |5= 5. Catalina Gónzalez de la Corte y Fernández de la Parra |6= 6. [[Clemente López de Osornio|Clemente López de Osornio y Gamiz de las Cuevas]] |7= 7. María Manuela del Rubio y Díaz de Cabrera |8= 8. Bartolomé Ortiz de Rozas y García de Villasuso |9= 9. María Antonia Rodiellu de Brizuela |10= 10. Pablo González de la Corte y Zabala |11= 11. Isabel Fernández de la Parra y Ponce de León |12= 12. Francisco López de Osornio y Merlo |13= 13. María Gamiz de las Cuevas y Álvarez de Lasarte |14= 14. Juan José del Rubio y Cascu de Mendoza |15= 15. Isabel Díaz de Cabrera y Gamiz de la Cueva |16= 16. Urbano Ortiz de Rozas y Fernández de Soto |17= 17. Isabel García de Villasuso y Sainz de la Maza |18= |19= |20= 20. Pablo González de la Corte |21= 21. María de Zabala |22= 22. Juan Bautista Fernández de la Parra y García |23= 23. Catalina Ponce de León y Naharro-Humanés |24= 24. Francisco López de Osornio |25= 25. Tomasa Merlo y de la Mota |26= 26. Pedro Gamiz de las Cuevas |27= 27. Tomasa Álvarez de Lasarte y González |28= 28. Juan José del Rubio y Murios |29= 29. Bartola Catalina Casco de Mendoza y Machado |30= 30. Antonio Díaz de Cabrera |31= 31. Teresa Gamiz de las Cuevas y Álvarez de Lasarte }}</center> </div></div> == Ver tamién == * [[Revisionismu históricu n'Arxentina]] * [[Guerres civiles arxentines]] * [[Constitución Arxentina de 1853]] * [[Juan Bautista Alberdi]] * [[Bartolomé Mitre]] * [[Domingo Faustino Sarmiento]] * [[Felipe Arana]] == Notes == {{llistaref|grupu=n}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{versalita|Amadeo}}, Octavio (1945): ''Vidas argentinas''. Buenos Aires: Cimera, 7ª edición, 1945. * {{versalita|Arana}}, Enrique (1954): ''Juan Manuel de Rosas en la historia argentina: Rosas en la evolución política argentina''. Buenos Aires: Instituto Panamericano de Cultura, 1954. * [[Enrique M. Barba|{{versalita|Barba}}, Enrique M.]] (1974): ''Quiroga y Rosas''. Buenos Aires: Pleamar, 1974. * [[Enrique M. Barba|{{versalita|Barba}}, Enrique M.]] (1986): ''Correspondencia entre Rosas, Quiroga y López''. Buenos Aires: Hyspamérica, 1986. * [[Enrique M. Barba|{{versalita|Barba}}, Enrique M.]] (1972), ''Unitarismo, federalismo, rosismo''. Buenos Aires: Pannedille, 1972. * {{versalita|Beretta Curi}}, Alcides: ''Hacendados, tierras y fronteras en la provincia de Buenos Aires: 1810-1852''. Montevideo: Universidad de Montevideo, sin año. * {{versalita|Bilbao}}, Manuel: ''Historia de Rosas''. Buenos Aires: Anaconda, sin año. * {{versalita|Boully}}, Víctor (1984): ''El interregno de los lomonegros''. Buenos Aires: La Bastilla (colección Memorial de la Patria, tomo&nbsp;VI), 1984. * Burgin, Miron (1979): ''Aspectos económicos del federalismo argentino''. Buenos Aires: Hachette, 1979. * [[José Luis Busaniche|{{versalita|Busaniche}}, José Luis]] (1969): ''Historia argentina''. Buenos Aires: Solar, 1969. * {{versalita|Carrera}}, Héctor J. I.: «Caudillos en las invasiones inglesas», artículo en la revista ''Todo es Historia'', n.º&nbsp;34. * {{versalita|Carretero}}, Andrés M., ''La santa federación''. Buenos Aires: La Bastilla (colección Memorial de la Patria, tomo&nbsp;VIII), 1984. * {{versalita|Castello}}, Antonio E., «El gran bloqueo», artículo en la revista ''Todo es Historia'', n.º&nbsp;182. * {{versalita|Chávez}}, Fermín (1991): ''La cultura en la época de Rosas''. Buenos Aires: editorial desconocida, 1991. * {{versalita|Chiviló}}, Norberto J. (2008): «Rosas y Urquiza: ¿amigos o enemigos?», artículo publicado en el periódico rosista ''El&nbsp;Restaurador'', n.º&nbsp;9, [[General San Martín (Buenos Aires)|General San Martín]] (Buenos Aires), diciembre de 2008. * {{versalita|Cisneros}}, Andrés, y [[Carlos Escudé|{{versalita|Escudé}}, Carlos]] (1999): ''Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina'', tomo IV: «Juan Manuel de Rosas y sus conflictos con Estados provinciales y extranjeros». Buenos Aires: Centro de Estudios de Política Exterior, 1999. ISBN 950-694-557-8. * {{versalita|Cutolo}}, Vicente Osvaldo (1968): «Juan Manuel de Rosas», artículo en el ''Nuevo diccionario biográfico argentino''. Buenos Aires: Elche, 1968. * {{versalita|Doallo}}, Beatriz C. (2012): ''El exilio del Restaurador''. Buenos Aires: Fabro, 2012. ISBN 978-987-1677-57-3. * {{versalita|El Federal Apostólico}} (2010): «Los Santos Lugares de Rosas», artículo publicado en el periódico rosista ''El&nbsp;Restaurador'', n.º&nbsp;14, [[General San Martín (Buenos Aires)|General San Martín]] (Buenos Aires), marzo de 2010. * {{versalita|Ezcurra Medrano}}, Alberto (1939): «Rosas en los altares», artículo publicado en la ''Revista del Instituto de Investigaciones Históricas Juan Manuel de Rosas'', n.º&nbsp;4; Buenos Aires, 1939. * {{versalita|Ferré}}, Pedro (1969). ''La constitución de la nación bajo el sistema federativo''. Buenos Aires: Juárez, 1969. * {{versalita|Font Ezcurra}}, Ricardo (1965): ''San Martín y Rosas''. Buenos Aires: editorial Juan Manuel de Rosas, 1965. * {{versalita|Galmarini}}, Hugo R. (1984): ''Del fracaso unitario al triunfo federal''. Buenos Aires: La Bastilla (colección Memorial de la Patria, tomo&nbsp;V), 1984. * [[Manuel Gálvez|{{versalita|Gálvez}}, Manuel]] (1943): ''Vida de Juan Manuel de Rosas'', Tor, 1943. * {{versalita|Gras}}, Mario César (1948): ''San Martín y Rosas: una amistad histórica''. Buenos Aires, 1948. * [[Tulio Halperín Donghi|{{versalita|Halperin Donghi}}, Tulio]] (1971): ''De la revolución de independencia a la confederación rosista'' (tomo 3: ''El surgimiento de la Confederación''). Buenos Aires: Paidós (Colección de Historia Argentina), 1971. * {{versalita|lbarguren}}, Carlos (1954): ''Juan Manuel de Rosas''. Buenos Aires, 1954. * {{versalita|Irazusta}}, Julio (1943): ''Vida política de Juan Manuel de Rosas a través de su correspondencia''. Buenos Aires: Albatros, 1943. * {{versalita|Iriarte}}, Ignacio Manuel: «Los libres del sur», artículo en la revista ''Todo es Historia'', n.º&nbsp;47. * [[Tomás de Iriarte|{{versalita|Iriarte}}, Tomás de]] (1962): ''Memorias''. Buenos Aires: Compañía General Fabril, 1962. * {{versalita|Laferrère}}, Roberto de (1953): ''El nacionalismo de Rosas''. Buenos Aires: Haz, 1953. * {{versalita|Luna}}, Félix (editor, 1999): ''Juan Manuel de Rosas''. Buenos Aires: Planeta (Colección Grandes Protagonistas de la Historia Argentina), 1999. ISBN 950-49-0238-3. * {{versalita|Lynch}}, John (1984): ''Juan Manuel de Rosas''. Buenos Aires: Emecé, 1984. (ISBN 950-04-0315-3.). * [[Lucio Norberto Mansilla|{{versalita|Mansilla}}, Lucio Norberto]]: ''Memorias póstumas''. * {{versalita|Méndez Avellaneda}}, Juan: «Degollados y decapitados», artículo en la revista ''Todo es Historia'', n.º&nbsp;290. * [[Pacho O'Donnell|{{versalita|O'Donnell]]}}, Pacho (2001): ''Juan Manuel de Rosas: el maldito de nuestra historia oficial''. Buenos Aires: Planeta, 2001. * {{versalita|O'Donnell}}, Pacho (2010): ''La gran epopeya''. Buenos Aires: Norma, 2010. * {{versalita|Paz}}, José María, ''Memorias póstumas''. Buenos Aires: Emecé, 2000. * {{versalita|Piñeiro}}, Armando Alonso, ''Historia del general Viamonte y su época''. Buenos Aires: Plus Ultra, 1969. * [[Ernesto Quesada|{{versalita|Quesada}}, Ernesto]], ''La época de Rosas''. Buenos Aires: Editorial del Restaurador, 1950. * [[José María Rosa|{{versalita|Rosa}}, José María]]: ''Rosas, nuestro contemporáneo''. Buenos Aires: La Candelaria, 1970. * {{versalita|Rosas}}, Juan Manuel, ''Diario de la expedición al desierto''. Buenos Aires: Plus Ultra, 1965. * {{versalita|Rube}}, Julio Horacio, ''Hacia Caseros''. Buenos Aires: La Bastilla (colección Memorial de la Patria, tomo&nbsp;IX), 1984. * {{versalita|Ruiz Moreno}}, Isidoro J. (2004): ''Campañas militares argentinas'' (tomos&nbsp;I y II). Buenos Aires: Emecé, 2004-2006. * {{versalita|Sáenz Quesada}}, María (1980): ''Los estancieros''. Buenos Aires: Editorial de Belgrano, 1980. * [[Adolfo Saldías|{{versalita|Saldías}}, Adolfo]] (1987): ''Historia de la Confederación Argentina''. Buenos Aires: EUDEBA, 1987. (ISBN 950-614-574-1.). * {{versalita|Saraví}}, Mario Guillermo (1981): ''La suma del poder''. Buenos Aires: La Bastilla (colección Memorial de la Patria, tomo&nbsp;VII), 1981. * {{versalita|Sarmiento}}, Domingo Faustino [1845]: ''[[Facundo o civilización y barbarie en las pampas argentinas]]''. Buenos Aires: Emecé, 1999. * {{versalita|Sáenz Quesada}}, María: «Encarnación Ezcurra y los restauradores», artículo en la revista ''Todo es Historia'', n.º&nbsp;34. * {{versalita|Sulé}}, Jorge Oscar (2007): ''Rosas y sus relaciones con los indios''. Buenos Aires: Corregidor, 2007. == Enllaces esternos == {{Commonscat|Juan Manuel de Rosas}} {{wikisource|idioma=es|nome=Autor:Juan Manuel de Rosas|preposicion=de}} {{wikiquote}} * Pigna, Felipe: [https://web.archive.org/web/20120807123058/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php «Biografía de Juan Manuel de Rosas»], publicada na revista ''El&nbsp;Historiador'' (Buenos Aires). * Sepúlveda, Patricia: [http://www.saber.golwen.com.ar/elrgimen.htm saber.golwen.com.ar/elrgimen.htm «El réxime de Juan Manuel de Rosas (1829-1832 y 1835-1852)»], artículu publicáu nel sitiu web Saber Golwen. * [[José María Rosa|Rosa, José María]]: [https://web.archive.org/web/20060813222722/http://ar.geocities.com/paginajosemariarosa/tema05.htm «En redol a Rosas»], publicáu n'agostu de 2006 nel sitiu web José María Rosa (Buenos Aires). * [[Pacho O'Donnell|O'Donnell, Pacho]]: [https://web.archive.org/web/20060902135314/http://www.odonnell-historia.com.ar/anecdotariu/JuanMdeRosasParte%20I.htm «Juan Manuel de Rosas, el malditu de la historia oficial»], publicáu nel sitiu web O'Donnell Historia (Buenos Aires). * [http://www.todo-argentina.net/historia/anarquia/rosas/index.html «Gobiernu de Juan M. de Rosas (1835-1952)»], artículu publicáu nel sitiu web Tou Arxentina (Buenos Aires). * [https://www.academia.edu/9731980/La_pol%C3%ADtica_de_Juan_Manuel_de_Rosas_durante_su_primer_mandato_A_pol%C3%ADtica_de_Juan_Manuel_de_Rosas_durante_seu_primeiro_mandato «La política de Juan Manuel de Rosas durante'l so primer mandatu»], artículu publicáu nel sitiu web Academia.edu. {{NF|1793|1877|Rosas, Juan Manuel de}} {{Tradubot|Juan Manuel de Rosas}} [[Categoría:Militares d'Arxentina]] [[Categoría:Gobernadores d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Federal]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] dti3poleu9o5gni6w0g5wc9qd36y532 0 150328 4499344 4498993 2026-06-08T04:12:15Z Limotecariu 735 4499344 wikitext text/x-wiki {{Estremar|la [[Historia de Chiloé|conquista española]] del archipiélagu, realizada en 1567}} {{Ficha de conflictu militar |nome = Campaña de Chiloé |imagen = Archipiélago de Chiloé-blank.PNG |descripción_imagen = Mapa del Archipiélagu de Chiloé (Chile). |leyenda = |conflictu= [[Guerra d'Independencia de Chile]] |fecha = [[1820]]-[[1826]]. |llugar = [[Isla Grande de Chiloé]]. |coordenaes = |resultáu = Victoria chilena. |consecuencies = Robla del [[Tratáu de Tantauco]]. |descripción = |casus = |territorio = Anexión del [[archipiélagu de Chiloé]] al territoriu chilenu. |combatientes1 =[[Ficheru:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Chile|Supremu gobiernu de Chile]] |combatientes2 =[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Gobiernu de Chiloé]]<ref group="n">[//es.wikisource.org/wiki/Declaraci%C3%B3n_de_la independencia_de_Chile ''Declaración de la Independencia de Chile'']: «el territoriu continental de Chile y les sos Islles axacentes formen de fechu y por derechu un Estáu llibre Independiente y Soberanu, y queden pa siempres dixebraos de la Monarquía española».</ref> |combatientes3 = |comandante1 = [[Bernardo O'Higgins]]<br />[[Thomas Cochrane]]<br />[[Ramón Freire]]<br />[[Robert Forster (marín)|Robert Forster]]<br />[[Manuel Blanco Encalada]] |comandante2 = [[Antonio Quintanilla]]{{surrender}}<br /> [[Mateo Mainery]]{{POW}}<br /> [[José Rodríguez Ballesteros]]{{surrender}} |comandante3 = |soldaos1 =[[Ficheru:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Exércitu de Chile]]:<br />160 (1820)<ref name= "Folles530" >Barros, 1892: 530</ref><br /> 2.149 (1824)<ref>Encina, 1948a: 19</ref><br /> 2.575 (1826)<ref>Silva, 1928: 381</ref><ref name="Dinator_1">Dinator, 1915: 143</ref><br /> [[Ficheru:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Armada de Chile]]:<br />2 tresportes (1820)<ref name= "Folles530" /><br />5 buques de guerra y 4 tresportes (1824)<ref>González, 1997: 238</ref><br /> 5 buques de guerra y 5 tresportes (1826)<ref>González, 1997: 244</ref> |soldaos2 = [[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Exércitu Real de Chile|Exércitu realista]]:<br />1.000<ref name= Folles531 >Barros, 1892: 531</ref>-1.200<ref name= Torres27 >Torres, 1985: 27</ref> (1820)<br />2.800 (1824)<ref>Toro Dávila, 1977: 175</ref><br />2.000 (1826)<ref>Torres, 1985: 55</ref><br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Armada Real Española]]:<br /> 8 llanches cañoneras<ref name="González_1">González, 1997: 246</ref><br /> 3 buques corsarios<ref name= "Lopez215s" >López, 2007: 215-216</ref> |soldaos3 = |baxes1 = |baxes2 = |baxes3 = |campaña = de Chiloé |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |anterior = |posterior = |nota1 = |nota2 = |nota3 = }} La '''Conquista de Chiloé''', tamién conocida como '''campaña''' o '''campañes de Chiloé''' ye'l nome que se-y da a una serie d'operaciones militares asocedíes ente [[1820]] y [[1826]], llibraes ente realistes (peninsulares y de Chiloé) y patriotes chilenos pol dominiu del [[archipiélagu de Chiloé]], últimu enclave que permanecía en poder de la [[Imperiu español#El fin del Imperiu global (1808–1898)|Monarquía española]] nel actual territoriu chilenu tres el fin de la [[Patria Nueva]] en [[1823]]. == Antecedentes == === Contexto históricu === {{VT|Historia de Chiloé}} Columbrada la isla per primer vegada pol navegante español [[Alonso de Camargo]] en [[1540]] y vuelta visitar trece años dempués, por un navegante de la mesma nacionalidá, [[Francisco de Ulloa]]. Los sos pobladores nativos yeren los [[huilliches]], [[cuncos]], [[payos]] y [[chonos]].<ref>Çaglević, 2014: 10-11</ref> Conquistada en [[1567]] por [[Martín Ruiz de Gamboa]] y recibiendo una pequeña inmigración europea,<ref>Caglevic, 2014: 11</ref> dempués abellugar na isla gran númberu de persones que fuxíen de la [[rebelión mapuche de 1598]] y que significó la partición de Chile en dos zones aisllaes. Tamién vivieron incursiones de corsarios, la más importante, en [[1600]], cuando cinco naves holandeses de [[Baltazar de Cordes]] tomaron Castro con ayuda de los indios de Lacuy -descontentos colos españoles- hasta que fueron [[Combate de Castru espulsaos]] polos sos vecinos y pol iñerizu que causaron nos huilliches.<ref>Caglevic, 2014: 12-13</ref> Chiloé tenía una enorme importancia estratéxica nel [[Océanu Pacíficu]] sur, a mediu camín ente [[Valparaíso (Chile)|Valparaíso]] y l'[[estrechu de Magallanes]].<ref>Caglevic, 2014: 31</ref> La provincia sufría un crónicu aislamientu. Dependía de les rutes marítimes pa contautar col mundu. La ciudá más cercana yera Valdivia, que taba a 40 [[llegua|llegues]] ya igual d'aisllada, a 120 taba Concepción y La Frontera, a 200 Valparaíso, principal puertu de Chile, y a 600 Callao, máximu puntu col que se tenía contautu direutu y regular, equivalente a 30 ó 40 díes de navegación.<ref>Urbina, 1983: 20, 22</ref> El puertu peruanu yera l'únicu col que los isleños tuvieron contautu sigo hasta fines del sieglu XVIII.<ref>Urbina, 2016: 152</ref> Los de Chiloé teníen males rellaciones colos araucanos, les malocas del sieglu XVII causaren que los indios mirar con rocea.<ref>Urbina, 1983: 23</ref> Los sos territorios componer de la [[Isla Grande de Chiloé|Isla Grande]], decenes de castros ya islles menores y les tierres de l'actual comuña de [[Maullín]] nel continente.<ref>Urbina, 1983: 19</ref> Sicasí, mientres la mayor parte de la Colonia nel continente habiten pocos de Chiloé, la mayoría son espediciones de reconocencia unviaes pol gobernador cada tantu o misioneros relixosos.<ref>Urbina, 1983: 22</ref> Pol so duru clima y mala xeografía, el mariniegu poniente y meridional y l'interior de la Isla Grande taben despoblaes, cubiertes de montes, sierres y quebraes. Al este y el norte'l clima yera un pocu más benignu y la mariña estazada en golfos, caletas, ensenaes, canales, penínsules, islles y castros dexaba establecer radas protexíes de los fuertes vientos.<ref>Urbina, 1983: 19-20, 47</ref> Ente finales del sieglu XVIII y entamos del XIX la población isleña creció descomanadamente, algamando les 40.000<ref>Barrientos, 2013: 100; Barros, 1856: 13; Cartes, 2014: 181; Torres, 1985: 12; Urbina, 1983: 38</ref> a 50.000 almes,<ref>Urbina, 1983: 38</ref> dempués de cayer dende la conquista,<ref>Urbina, 1983: 44-45</ref> anque nun hai datos claros del periodu.<ref>Urbina, 1983: 39</ref> Esta crecedera dexó qu'hubiera abondes de Chiloé pa repoblar Osorno y Carelmapu.<ref>Urbina, 1983: 46</ref> Anque los de Chiloé estremar n'indios y españoles nos padrones, dambes categoríes incluyíen a gran númberu de mestizos, especialmente los españoles pos la diferencia nun yera clara.<ref>Urbina, 1983: 43-44</ref> Dende'l sieglu XVII la población de Castro (única villa de la Isla Grande) esvalixar por medrana a los ataques corsarios, quedando la villa vacía y namái visitada nes fiestes relixoses.<ref name="Urbina_1">Urbina, 1983: 47</ref> Los que fuxeron a les islines del mar interior establecieron chacras esperdigaes llixeramente retiraes de la vera del mar, ocultes pola topografía y arrodiaes de carbes de arrayán. Solo delles ilesies y ranchos yeren visibles dende les agües.<ref>Urbina, 1983: 47-48</ref> Los que s'establecieron nes ensenaes de la Islla Grande teníen les sos cases xuntes, enriba del mar, sobre pilotes y cola fachada principal mirando les agües. Al so alredor teníen «corrolades» que sofitaben a la familia. Na parte posterior había güertos, chacras o espacios de «monte y pampa» destinaos al llendo. El clima ivernizu faía que cada familia viviera zarrada na so propia casa con poco contautu social.<ref name="Urbina_1">Urbina, 1983: 47</ref> Anque la gobernación presentó cierta prosperidá nel sieglu XVI, ufiertando oportunidaes d'arriquecimientu, darréu decayó nun periodu d'absoluta miseria y nulu comerciu de la que namái empezaría a salir a entamos del sieglu XVIII.<ref>Urbina, 1983: 66-67, 76</ref> Esta dispersión foi considerada la causa de la ruina relixoso y económico de Chiloé,<ref>Urbina, 1983: 48</ref> llevando a les autoridaes a fundar San Carlos y concentrar a los isleños en redol a esa villa, Castro y el Chacao.<ref>Urbina, 1983: 51-52</ref> Esto yera facilitáu pola frondosidad de los montes, que faíen difícil poblar lloñe de les ciudaes.<ref>Urbina, 1983: 29-30</ref> Tolos poblaos nun yeren más que «conxuntu de cabanos» y ranchos, arrexuntaos bonalmente y ensin orde. Gran cantidá de capiyes decoraben tol paisaxe.<ref>Urbina, 1983: 49, 51-52</ref> Tolos edificios (incluyendo los fuertes) yeren dafechu de madera, pola so bayura frente a l'ausencia de cal y piedra. L'interior taba forrada por tables bien xuníes, los sos pisos yeren de tablones de lloréu y los techos de paya o «''canutillo''». A finales del periodu xeneralizárase usar tables de alerce pa los techos y los armazones de caña brava o «coligüe». Teníen usualmente solo una habitación con un sector onde'l pisu yera de tierra pa un fogón siempres encendíu. El fumu complacía a los isleños, dicíen que caltenía los sos techos y colleches. Usualmente dientro tamién habíen pites y otros animales domésticos. Poques edificaciones teníen peslleres, la mayoría «''tranquillas''».<ref>Urbina, 1983: 52</ref> Al este había un mar interior que tamién dixebraba l'archipiélagu del continente, anque aquella rexón apenes taba esplorada, cubierta de montes, con un duru clima y llena de fiordos, llagunes y montes.<ref>Urbina, 1983: 24</ref> Misioneros y comerciantes suañaben atopar perhí dalgún pasu que-yos dexara llegar direutamente a les pampes.<ref>Urbina, 1983: 25-26</ref> Usualmente solo visitar los «hacheros» pa estrayer madera de alerce ente setiembre y mayu, anque mientres les últimes décades repórtase la esistencia de potreros y pequeñes guarniciones nesa mariña.<ref>Urbina, 1983: 25</ref> Al sur había incontables islles hasta'l [[Cabu de Fornos]] habitaes namái por indios colos qu'había pocu contautu.<ref>Urbina, 1983: 26-27</ref> Poques espediciones fueron unviaes a cartografiar o evanxelizar la zona, usualmente esixendo a los locales xurar fidelidá al rei español y emprestar los sos servicios como vixilantes d'eses mariñes.<ref>Urbina, 1983: 27</ref> Eses espediciones siempres yeren veraniegues, riquiendo atropar numberosa cebera, dependiendo de la Real Facienda o contribuciones voluntaries de vecinos. Usualmente yeren una cada añu y llegaben hasta'l [[archipiélagu Guayaneco]] o la [[isla Madre de Dios]], riques en recursos pa la sobrevivencia y retirándose n'abril o antes pol clima. Cuando había rumores que los ingleses fundaren una colonia llegar hasta'l [[Estrechu de Magallanes]]. Cuntaben con una embarcación grande (una goleta o ''galeote'') y otres menores ([[dalca|dalques]] o piragües) pa introducise nes canales.<ref>Urbina, 1983: 28</ref> En [[1768]] dexó de depender de la [[Capitanía Xeneral de Chile]], anque dicha dependencia llindar a que dende Santiago designaben a los gobernadores, pero a mediaos del sieglu los barcos que viaxaben de la isla a Valparaíso o Coquimbo pasaron d'unu o dos añales a cero y reforzáronse los venceyos col Callao,<ref>Urbina, 1983: 31</ref>pasa direutamente a manes del [[Virreinatu de Perú]] y créase el [[gobiernu de Chiloé]].<ref>Caglevic, 2014: 20, 32</ref>El so estatus yera similar a les gobernaciones de Valdivia, Valparaíso y Juan Fernández, anque ensin el calter presidiariu.<ref>Urbina, 1983: 30</ref>Esi añu, [[Carlos de Beranger y Renaud|Carlos de Beranger]] fundó [[Ancud|San Carlos de Chiloé]] (güei Ancud) cola población de [[Chacao (Chile)|Chacao]], más los refuerzos traíos de Perú, amestándose la guarnición que yá tenía l'archipiélagu.<ref>Caglevic, 2014: 14</ref>El plan yera convertir a la gobernación nun «antemural» pa prevenir cualquier intentu de les potencies enemigues de colonizar l'Estrechu de Magallanes, la isla Madre de Dios o hasta les Malvines d'una potencia rival. Por cuenta de esto decidió fortificar la canal del Chacao.<ref>Urbina, 1983: 31-32</ref>Mientres la segunda metá de la centuria'l contrabandu aumento y eso esixó ameyorar el control de les rutes navales, sobremanera porque les reformes borbóniques convirtieron al Cabu de Fornos, en reemplazu de Panamá, como'l principal llugar d'encruz interoceánico.<ref name= Cartes185 >Cartes, 2014: 185</ref>Na mente de los virréis, la perda de Chiloé equivalía a perder el control de la Patagonia y del Estrechu de Magallanes y dexar vulnerable tolos puertos del Pacíficu Sur. La so proteición esixía midíes similares a les realizaes nes islles caribeñes.<ref>Urbina, 1983: 206-207</ref>Esi mieu viose amontáu en [[1741]], cuando seis naves ingleses al mandu del almirante [[George Anson (almirante)|George Anson]] cruciaron pol Cabu de Fornos nel so [[Viaxe de Anson alredor del mundu vuelta al mundu]]. Nesa ocasión la fragata ''Wager'' naufragó al sur del archipiélagu y los sobrevivientes, ente ellos el futuru contralmirante [[John Byron]], fueron treslladaos a Chiloé y dempués a Santiago.<ref name= Cartes185 /> Les autoridaes peruanes demostraron desconocer cuálos yeren les necesidaes de Chiloé.<ref>Urbina, 1983: 33</ref>Mientres el gobiernu del virréi [[Carlos Francisco de Croix]] llegar a la conclusión que la vinculación nun funcionara y decidió retrotrayese la gobernación a Santiago, lo que nunca se fixo efectivu.<ref>Urbina, 1983: 33-35</ref>A fines del sieglu, viendo lo ruinosa que resultara pa la provincia la vinculación tantu con Chile como con Perú,<ref>Urbina, 1983: 35</ref>l'intendente Francisco de Hurtado suxer que'l virreinatu llindar d'aprovir a la isla de recursos pal so defensa y que esta pasé a ser una Capitanía Xeneral, como [[Capitanía Xeneral de Puertu Ricu|Puertu Ricu]], [[Capitanía Xeneral de Santu Domingu|Santu Domingu]] y [[Capitanía Xeneral de Venezuela|Venezuela]].<ref>Urbina, 1983: 36</ref>La vinculación con España sería direuta, daqué similar a lo qu'asocedería nel gobiernu de Quintanilla.<ref>Urbina, 1983: 37</ref> A finales del periodu colonial, l'archipiélagu, llamáu dacuando «Nueva Galicia» pol so clima, componer de cuarenta islles que sumaben 9.500&nbsp;km². Les sos ciudaes principales yeren San Carlos y Castro, con decenes de pequeños pueblos nes sos ensenaes, montes ya islles, especialmente escontra'l mar interior. La so economía de subsistencia basar na pesca, la marinería y el cultivu del papa, cebada, llinu y si el tiempu dexar, el trigu. En menor midida cultivábense fabones, frijoles, cebolles, ayos, guindes, cirueles y sobremanera mazanes. Les poques tierres cultivables estremar en pequeñes parceles familiares, onde los llabradores usaben llabraos de madera curvu o rectos y el cuchu d'oveyes como abonu.<ref>Caglevic, 2014: 29; Garay, 2010: 72; Urbina, 1983: 69-70</ref> Les autoridaes escribieron informes sobre lo probe y primitivo que yera la agrícultura nel archipiélagu.<ref>Urbina, 1983: 70</ref> Tamién se podía comerciar con madera de alerce, productu del que dependía la so probe economía.<ref>Urbina, 1983: 31, 72-73</ref> La «[[Real de alerce|moneda de madera]]», bien valorada en Lima y que llegó a establecer una «[[pulgada maderera]]» pa valorar les pieces -12 pies de llongura por 10 pulgaes d'anchu y una d'espesura-.<ref>Caglevic, 2014: 29-30; Urbina, 1983: 73-74</ref> Hasta era usada pa escribir, les tables yeren más barates que'l papel.<ref>Urbina, 1983: 99</ref> Esto favorez la esistencia de bonos carpinteros y ferreros bien hábiles en fabricar dalcas, canoes y goletes, habiendo fuerte competencia ente indios y españoles por esi mercáu. A la fin del periodu colonial dexar de fabricar embarcaciones pequeñes y namái se faen grandes a pidíu de la Real Facienda. Pola so calidá, pensar en convertir a Chiloé nel estelleru naval del Pacíficu Sur, en reemplazu de Guayaquil.<ref>Urbina, 1983: 74</ref> La producción artesanal, realizada polos «plebeyos» (españoles probes) o indios (hasta l'abolición de les encomiendes), llindar a iguar artículos de madera, sandalías y ropa de llana pa Lima.<ref>Urbina, 1983: 73</ref> La ganadería amenorgar a unes poques cabeces de bovinos y equinos (pa usu puramente militar), un gran númberu de porcinos (que dexaben la so esportación al virreinatu) y d'oveyes (que xeneraron tou un rubro de ponchos, bordiellos y cubrecamas que tamién s'esportaben). Pocos vecinos teníen más de diez o trenta animales.<ref>Caglevic, 2014: 30; Urbina, 1983: 71, 73</ref> A cambéu importaben paños, cuchiellos, pañuelos, papel, vinu, aguardiente, sal, azucre y ají peruanos y yerba mate paraguaya.<ref>Caglevic, 2014: 30; Urbina, 1983: 86</ref> Nesta rellación los comerciantes peruanos tendíen a ser bien abusivos colos de Chiloé, obligaben a los gobernadores a regular los intercambios pa protexer a los insulares.<ref>Caglevic, 2014: 30; Urbina, 1983: 33</ref> Ante la escasez crónica de monedes, recurrir al trueque d'especies (tamién llamáu permuta o «cambalache»). El gobiernu intento introducir el circulante argentífero, pero la madera siguió siendo más usada.<ref>Urbina, 1983: 86-88</ref> Los navíos virreinales llegaben pa comerciar una o dos veces al añu a San Carlos, en primavera o branu, formando feries.<ref>Caglevic, 2014: 30-31</ref> La vida económica concentrar en San Carlos y Castro y por razones climátiques, namái ente payares y abril viaxar a vender pol restu de la Isla Grande.<ref>Urbina, 1983: 76-78</ref> El comerciu con Chile ye cuasi inesistente pola competencia peruana y con Valdivia namái s'amonta na segunda metá de la última centuria colonial.<ref>Urbina, 1983: 82-83</ref> L'archipiélagu terminó siendo una sociedá probe y rústico pero «de les más militarizadas del Reinu de Chile»,<ref name="Garay_1">Garay, 2010: 81</ref>onde'l pesu de les milicies trescendía tolos aspeutos de la vida.<ref name="Garay_2">Garay, 2010: 82</ref>Anque delles vegaes pensar n'abandonar la isla y repoblar cola so población Osorno, el so valor estratéxicu como primer puntu onde fondiar dempués de pasar pol [[estrechu de Magallanes]] o'l [[cabu de Fornos]] torgar. Convertir a la provincia nuna fortaleza poblada de milicies, navíos y fortificaciones que supieron espulsar les incursiones de corsarios holandeses y británicos.<ref>Cartes, 2014: 178; Garay, 2010: 79-80; Torres, 1985: 11</ref>P'ameyorar el so defensa foi puesta direutamente so l'autoridá de Lima dende 1784.<ref>Garay, 2010: 80-81; Torres, 1985: 11</ref> La sociedá estremar nuna especie de nobleza d'orixe español y que pa caltener la so pureza de sangre nun se casaba col restu de la población. Baxaben de los encomenderos que gociaben los beneficios del trabayu d'indios tributarios en cuenta de evanxelizalos y protexelos. El mestizaje y la probeza fizo que la distinción sumiera na práutica; por casu, munchos d'ellos realizaben [[oficios llainos y mecánicos]].<ref>Caglevic, 2014: 15; Urbina, 1983: 104</ref> Productu de les inxusticies producíes nes encomiendes unviaron correxidores pa protexer xurídicamente a los indíxenes. Sicasí, estos munches vegaes nun cumplieron col so trabayu y esto llevó a revueltes indíxenes, [[Rebelión huilliche de 1712|la más importante]] en [[1712]]. Finalmente, ante'l descensu de la población india y l'aumentu de los mestizos abolióse la encomienda en [[1782]].<ref>Caglevic, 2014: 15, Urbina, 1983: 113, 140</ref> Sicasí, la rocea mutua nunca sumió.<ref>Urbina, 1983: 114</ref> Unos cincuenta encamientes partir ente los nobles, amás d'otros trés pa los xesuites, mercedarios y franciscanos, que nun podíen exerceles direutamente y taben a cargu del gobernador.<ref>Caglevic, 2014: 17</ref> Debaxo d'esta aristocracia taben los españoles medios», d'orixe peninsular pero ensin alcurnia y na base los plebeyos, esto ye, indios y en menor númberu mestizos, toos probes, con pequeñes propiedaes agrícoles y pocos animales (la situación económica de la nobleza munches vegaes nun yera meyor).<ref>Caglevic, 2014: 16; Urbina, 1983: 103, 105</ref> Los mesmos indios taben estremaos en veliches y payos, que trabayaben nes encomiendes; los huilliches que vivíen al norte de la canal del Chacao y que por defender como «reyunos» la frontera norte taben exentos de tributos; y los «neófitos», que vivíen nes misiones de la zona sur y taben llibres tamién de les encomiendes.<ref>Caglevic, 2014: 16; Urbina, 1983: 109-110</ref> La presencia de los xesuites foi importantisíma pal desenvolvimientu cultural de la isla, a la que darréu se -y xunieron les otres órdenes. Crearon un sistema de «[[Misión Circular]]», dende setiembre a mayu los misioneros o «patírus» percorríen en dalcas les mariñes pa visitar les distintes capiyes. Permanecíen en caúna un par de díes y dempués designaben un «[[Fiscales de Chiloé|fiscal]]», feligrés local, al cargu de la vida relixosa del pobláu pol restu del añu.<ref>Caglevic, 2014: 18</ref> Cada dalca llevaba seis indios bogadores, un sacristán y un pilotu.<ref>Urbina, 1983: 129</ref> Por esto la mayoría de les capiyes o «oratorios» taben xunto a la sablera, pa facilitar la xunta de la población mientres les visites.<ref>Urbina, 1983: 60</ref> Tamién fueron los encargaos de la educación nes islles.<ref>Urbina, 1983: 107-108</ref> El gobernador de la isla taba al cargu d'asuntos políticos, alministrativos y militares. Designaba a dos tenientes, unu veníu ente los sos capitanes pa los asuntos militares y otru veníu de los vecinos pa la política. Había un comisionado de xusticia pa la provincia y dellos Alcaldes Ordinarios» que teníen d'impartila. La facienda taba al cargu de dos oficiales de les Caxes Reales que cobraren tributos, impuestos a los navíos y grávamenes al tabacu, los naipes, el papel selláu, les buldes y los diezmos. Esistía un diputáu con derechu a representar a los más probes sobre posibles abusos nos precios.<ref>Caglevic, 2014: 21</ref> El cabildru de Castro representaba los intereses de la élite blanca de la isla, y formar un correxidor, dos alcaldes ordinarios, seis regidor y un escribán, toos miembros d'esa élite. El correxidor, el Capitán Embraveza» -encargáu d'entrenar les milicies- y la xusticia mayor yeren nomaos pol gobernador. Había poques posibilidaes d'ascensu social y educación pa los más probes.<ref>Caglevic, 2014: 22</ref> Cada vez qu'un gobernador terminaba'l so mandatu someter a un [[xuiciu de residencia]], una investigación sobre posibles abusos o corruptelas que se dieren nel so mandatu, usualmente marcáu por conflictos cola población.<ref name="Caglevic_1">Caglevic, 2014: 23</ref> Ello ye que munchos nun acababen los sos periodos, espulsaos por esquilmar colos sos axustes a la población o enfastiaos del aislamientu ciscaben un treslláu.<ref>Caglevic, 2014: 26</ref> Otros acababen enfrentaos a la nobleza, que tendía a actuar xunida pa reclamar ante la Corona contra lo que consideraba abusos de les autoridaes.<ref>Urbina, 1983: 118-119</ref> La isla estremar en diez partíos que teníen 83 pueblos o «capiyes» d'españoles, indios o mistos. En 77 vivíen indios tributarios. Cada pueblu tenía los so cacique, dos alcaldes, un rexidor y un alguacil mayor o «gobernadorcillo». Pa defender nos casos llegales los indíxenes teníen un proteutor o coaxutor, un vecín de Chiloé, pero esti varies vegaes prefería ayudar a los encomenderos; fueron abolíos xunto a les encomiendes.<ref>Caglevic, 2014: 24</ref> Dempués de les reformes borbóniques, el cabildru permaneció en Castru ente que l'alministración colonial foi a San Carlos. Ello ye que los gobernadores escasamente conocíen l'interior de la isla polo que'l control del cabildru yera mayor neses árees.<ref name="Caglevic_1">Caglevic, 2014: 23</ref> === Tradición miliciana === L'exércitu realista n'América estremar en trés: «''l'exércitu de dotación''», tropes de llinia formaes principalmente por americanos, «''l'exércitu de refuerzu''» o «exércitu d'operaciones n'Indies», unidaes peninsulares unviaes n'espediciones a distintes rexones cuando yera necesariu reforzar a les americanes, y les «''milicies''», empobinaes usualmente por comerciantes y terratenientes y simbolizaben la fidelidá al rei como ser miembru de la nobleza de Chiloé».<ref>Garay, 2010: 79</ref> Chiloé terminó cuntando con una guarnición permanente de 395 soldaos de llinia más inxenieros ya instructores militares, toos pagos pol [[Real Asitiáu]] unviáu pol virréi limeñu. Tamién había 2.000 milicianos, reclutados ente los vecinos y pagos pol mesmu gobiernu provincial.<ref name= "Urbina2008" >Urbina, 2008</ref><ref>Barros Arana, 1886: 167</ref><ref name= "Urbina245" >Urbina, 1983: 245</ref>El Real Asitiáu yeren 40.000 pesos que se suponíen añales pero usualmente llegaben con dos o trés años d'atrasu.<ref>Cartes, 2014: 181</ref>Les milicies concentrar na mariña y alredor de [[Castro (Chile)|Castro]], los regulares guarníen [[Calbuco]] y San Carlos. Una compañía d'artilleros taba siempres llista pa evitar l'encruz de cualquier invasor pela [[canal de Chacao]]. Pa finales del [[sieglu XVIII]], la sociedá de Chiloé yera bien probe, tradicionalista y altamente militarizada. Pal gobiernu colonial la isla yera vital, la so perda significaría desguarnecer tou Chile.<ref>Campos Harriet, 1958: 271</ref>Les milicies considerábense homes lleales y amantes del Rei» que defenderíen apropiadamente la isla, pero nunca se consideraba la falta d'estímulos y que tienen de costar ellos mesmos el so equipamientu.<ref name= "Urbina245" />Sirvir na milicia yera una obligación pa tou español home adultu, tantu que yera sinónimu de sirvir y ser blancu.<ref name= "Urbina240" >Urbina, 1983: 240</ref>Se enrolaban a partir de los 16 años y podíen ser llamaos hasta los 40, quedando la so vida determinada polos llamaos a les armes.<ref name="Garay_2">Garay, 2010: 82</ref>P'ameyorar la calidá d'estes unidaes, ente 1780 y 1783 únviense mil fusiles y dos oficiales dende Lima pa entrena-yos.<ref name= "Urbina240" />El númberu de milicianos fluctúo mientres el sieglu XVIII ente los 1.300 y 2.900. En 1741 yeren 1.396, en 1755 crecen a 1.600, cuatro años dempués son 1.619 (17 compañíes d'infantería de 60 homes caúna, 6 de caballería con igual númberu de miembros y una de nobles formada por 193 vecinos beneméritos de Castro), en 1768 Beranger entamar nel reximientu de milicies de Castro (1.192 infantes en dos batallones estremaos en 18 compañíes y 267 caballeru nun escuadrón de 5 compañíes).<ref name= "Urbina241" >Urbina, 1983: 241</ref>L'inxenieru militar Manuel Zorrilla, en 1781, escribió un informe encamentando concentrar les milicies en Chacao, San Carlos y Castro, que sumaben entós 1.145 infantes, 608 caballeru y 28 artilleros.<ref>Garay, 2010: 81, nota 7</ref> Amás, encamienta reclutar pal serviciu 300 homes añalmente, lo que dexaría cuntar en pocos años con 1.500 a 2.000 milicianos entrenaos y disciplinaos.<ref>Urbina, 1983: 244</ref>En 1784 otru inxenieru militar, Manuel Pineda, señala que nun se respeta la organización de batallones o reximientos, namái de compañíes, asina qu'aconseya entamales como les milicies reglaes cubanes.<ref name= "Urbina241" />En 1805 los informes virreinales falen de 2.160 milicianos d'infantería disciplinada na provincia.<ref>Maldonado, 2013: 16</ref> La tradición de milicies yera antigua en Chiloé, pero tamién la presencia de tropes regulares. Mientres tol sieglu XVIII los gobernadores nun dexaron de solicitar la unviada de nueves unidaes.<ref>Urbina, 1983: 233</ref>Y eso que na centuria anterior hasta'l 50% de los vecinos españoles yeren, ello ye que tropes reglaes ende instalaes.<ref>Urbina, 1983: 232</ref>Sicasí, la so disciplina nun ye la meyor. Munchos gobernadores namái usaben a les tropes pa recaldar los diezmos o tributos, otros dáben-yos permisos por qu'atoparen trabayos colos que subsistir.<ref>Urbina, 1983: 238</ref>Los soldaos yeren guardias pero tamién vixilantes, sobremanera de los indios, nunca dafechu fiables.<ref>Urbina, 1983: 242</ref>La población indíxena mientres el sieglu XVI sufrió tresllaos masivos al continente, pasando dempués a una situación más estable.<ref name="Urbina_1">Urbina, 1983: 47</ref>Los pleitos ente españoles ya indios lleguen a los tribunales, estos postreros son acusaos de faer xuntes en llugares remotos pa entamar el torgamientu de delles obres.<ref>Urbina, 1983: 115</ref>Munchos siguen n'[[encomienda|encomiendes]], tantu qu'en 1768 por orde del virréi [[Manuel de Amat y Junyent]] ufiértase-yos lliberar de sirvir na construcción del [[Fuerte de San Carlos (Ancud)|fuerte San Carlos]].<ref>Urbina, 1983: 140</ref>L'armamentu de les tropes incluyía piques armaes con pólvora nos sos estiles, llances, arcabuces y mosquetes, aparte de l'artillería.<ref>Urbina, 1983: 236</ref> La vida ofendía a los oficiales y soldaos ellí unviaos. En [[1806]], el virréi Abascal llega a Lima con oficiales peninsulares y entama una brigada de tres compañíes d'infantería y una de caballería. Esta cuntaba con 400 veteranos españoles y peruanos y 700 milicianos reclutados en Chiloé y Valdivia, munchos d'ellos probablemente yeren guarniciones de los fuertes y namái deseyaben volver a Lima.<ref>Maldonado, 2013: 11</ref> === Xuntes de gobiernu === A empiezos del [[sieglu XIX]], toa [[Hispanoamérica]] viose somorguiada nuna [[Guerres d'independencia hispanoamericanes|fola de revueltes separatistes]] que poníen en xaque al tricentenario [[Imperiu español]]. Chiloé, xunto a [[Valdivia (Chile)|Valdivia]] -y [[Osorno]]-, yeren dos provincies bastante aisllaes del restu de Chile y con fuertes llazos col virreinatu peruanu, asina que rápido convirtiéronse nos principales baluartes de la causa monárquica.<ref>Águila, 2010: 4; Bengoa, 2000: 83, 138; Contador, 1998: 40; Garay, 2010: 72, 76</ref> Dambes provincies compartíen una identidá estremada, fuertemente católiques, tradicionalistes, rexonalistes y marineres.<ref>Garay, 2010: 71-72</ref> De la mesma, los predicadores [[franciscanu|franciscanos]] consiguieron l'adhesión mayoritaria del campesinado de «la goda [[Chillán]]», [[Concepción (Chile)|Concepción]], [[Talcahuano]] y la mayoría de les tribus [[mapuche]]s, destacando la so llucha guerrillera, especialmente na posterior [[Guerra a muerte (Chile)|Guerra a muerte]],<ref>Garay, 2010: 72, 86; Pinto, 2000: 84, 135</ref> entendida como una espresión de rebelión de los sectores marxinales de la sociedá.<ref>Garay, 2010: 72</ref> Dempués de la victoria patriota, los franciscanos fueron espulsaos del país.<ref name="Garay_3">Garay, 2010: 75</ref> La élite de Concepción, en fracasando'l proyeutu de la so propia [[Revolución del 5 de setiembre de 1811 en Concepción xunta de gobiernu]] y engarrada al proyeutu centralista de los sos pares de [[Santiago de Chile|Santiago]], capital de la Capitanía Xeneral, convertir nel principal nucleu realista.<ref>Pinto, 2009: 79-80</ref> Como puede apreciase, la división mientres la guerra nun yera ente americanos autóctonos» contra españoles, sinón ideolóxica y/o rexonal; hubo dalgunos peninsulares que combatieron pola independencia «en beneficiu de la so ideoloxía lliberal y quiciabes la so pertenencia masónica»,<ref>Garay, 2010: 76, 78</ref> y los realistes nun yeren «tropes foranes» españoles sinón principalmente chilenos.<ref>Garay, 2010: 78</ref> La [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile|Primer Xunta de Gobiernu]] esmolecióse enforma de la estratéxica isla de Chiloé, medrana que se demostraría ciertu, pos foi base de les espediciones realistes de 1813 y 1814. La isla taba protexida pol so clima y les sos mariñes desmembradas, surtía de madera y homes n'edá militar a les fuercies virreinales.<ref name="López_1">López, 2007: 208</ref> Sicasí, taba demasiáu ocupada, primero empecipióse un conflictu ente [[Bandu patriota (Chile)|aponderaos]], qu'esixíen la independencia total d'España, y [[Moderáu (Chile)|moderaos]], que deseyaben reformes y estabilidá dientro del imperiu, por controlar el [[Primer Congresu Nacional de Chile|Primer Congresu]];<ref>Caglevic, 2014: 34</ref> dempués, los motinos y combalechadures qu'enfrentaron a la xunta santiaguina colos sos símiles de Concepción y Valdivia.<ref>Caglevic, 2014: 35</ref> Al movimientu juntista tou Chile sumar nos sos empiezos, inclusive Valdivia.<ref name="Garay_2">Garay, 2010: 82</ref> Solo'l [[cabildru]] de Castru caltener dende un principiu lleal a les autoridaes nomaes pola [[Corona española]] cola so negativa a obedecer órdenes de nenguna [[xunta de gobiernu]]. Unos 2.000 persones de Chiloé sirvieron nel [[Exércitu Real de Chile]] mientres la guerra en tierra firme, esto ye, el continente; dende'l sur de Chile hasta'l [[Altiplanu]].<ref group="n">Alexander, 2009: 99 {{Cita|More than two thousand Chilotes fought on the side of the royalists during the independence wars on the mainland.}}</ref> Anque otros alcen la cifra a 4.000 homes movilizaos ente 1813 y 1815, la décima parte de la población, comparable la movilización fecha pola [[Primer República Francesa]] de primeres de la [[Primer Coalición]].<ref>Garay, 2010: 73; Torres, 1985: 63-64</ref> Otros dicen que 3.000 hasta la toma de Rancagua en 1814.<ref name= Urbina161 >Urbina, 2016: 161</ref> Destacar nes aiciones de [[Sitiu de Chillán|Chillán]] (1813), [[Batalla de Rancagua|Rancagua]] (1814), [[Batalla de Venta y Media|Venta y Media]], [[Batalla de Viluma|Sipe-Sipe]] (1815), [[Toma de Valdivia|Valdivia]] (1820) y [[Batalla d'Ayacucho|Ayacucho]] (1824), ente otres. === Xente de Chiloé na Patria Vieya === {{VT|Campaña de la Patria Vieya}} [[Ficheru:Gemälde - Schlacht von Rancagua.jpg|thumb|300 px|La batalla de Rancagua, llibrada ente'l 1 y el 2 d'ochobre de 1814. Oleu de [[Pedro Subercaseaux]] qu'amuesa los últimos momentos del enfrentamientu.]] El gobernador de la isla dende 1804 y ex intendente d'Arequipa, el brigadier vigués Antonio Álvarez y Jiménez, caltúvose fiel a les autoridaes de la península y en 1811 fixo un llamáu a escoyer representantes pa les [[Cortes de Cádiz]].<ref name= Alvarado2016 >Alvarado, 2016</ref>Dio abellugu a Alberto Alejandro Eagar, [[Gobiernu de Valdivia|gobernador]] realista de Valdivia depuestu'l 1 de payares de 1811.<ref name= Urbina156 >Urbina, 2016: 156</ref> La so primer aición bélica foi'l desembarcu de 200 isleños en [[Carelmapu]] en mayu de [[1812]], colando escontra'l norte, entrando ensin oposición en [[Osorno]] el [[26 de xunu]]. El so oxetivu yera sofitar a los oficiales monárquicos que recuperara'l control de Valdivia el [[16 de marzu]] d'esi añu.<ref name= Urbina156 />La so guarnición yera vital, 1.000<ref>Cartes, 2014: 171</ref>quiciabes hasta 1.500 soldaos de llinia bien pertrechados que se pasaron a esi bandu.<ref name="Adams_1">Adams, 2010: 63</ref>En conociendo d'estes noticies, el virréi peruanu, [[José Fernando de Abascal]], unvió 20 oficiales, 50 soldaos, 25.000 a 50.000 pesos y numberosu armamentu, vestuariu y equipu militar en cinco navíos pa reclutar un exércitu en Chiloé. Al mandu de la misión taba'l brigadier [[Antonio Pareja]].<ref>Barros Arana, 1888: 10-11; Caglevic, 2014: 35; Cartes, 2014: 178, 186; Garay, 2010: 80, 83; Garfias, 1974: 79</ref>Zarparon el [[5 d'avientu]] nel [[Callao]] y fondiaron en San Carlos el [[18 de xineru]] de [[1813]].<ref>Barros Arana, 1888: 11</ref>El virréi nun tenía tropes pa unviar a Chile, asina que tenía de confiar en movilizar a les fuercies locales.<ref name="Garay_4">Garay, 2010: 80</ref>Anque dellos historiadores sostienen que los de Chiloé apurrieron gustosos a los sos mozos, otros estudios suxeren qu'hubo descontentu y muncha crítica al nuevu gobernador,<ref>Caglevic, 2014: 36</ref>coronel cubanu<ref name= Alvarado2016 />Ignacio María Justis y Urrutia.<ref>Caglevic, 2014: 139</ref> Empecipiábase una llarga y agotadora guerra pa los isleños. Esta estrémase en dos etapes, la primera ente 1811-1818, contingentes de xente de Chiloé llevaron la guerra a territoriu continental. Na segunda, 1818-1826, caltuviéronse a la defensiva, esperando refuerzos d'España y Perú qu'enxamás llegaron, mientres la guerra averábase cada vez más al so territoriu.<ref name= Urbina156 /> En tres meses de recluta y entrenamientu,<ref group="n">Encina, 2006: 8. Primeramente, el virréi Abascal planiara unviar 1.500 soldaos de Perú a Chile, pero la necesidá de defender otros frentes, el sofitu popular a la causa realista y la debilidá de la xunta santiaguina fixéron-y agorar que bastaría con formar un exércitu de chilenos p'aselar la situación.</ref>Pareja entamó'l batallón Voluntarios de Castru a cargu del sarxentu mayor [[José Rodríguez Ballesteros]] (800 places), batallón Veteranu de San Carlos del capitán Carlos Oresqui (450 places) y una brigada d'artillería operando ocho cañones comandada pol teniente Tomás Pla (120 places).<ref name= Folles138 >Barros, 1888: 13, nota 8</ref><ref>Cartes, 2014: 179, 186</ref>Anque otres fontes dicen que namái yeren 761 soldaos d'infantería.<ref name= Cartes186 >Cartes, 2014: 186</ref>El [[17 de marzu]] salieron de San Carlos, atracando en Valdivia trés díes depués; ende sumáronse-yos el batallón d'infantería de la plaza (600 efectivos) y una brigada de 100 soldaos operando 12 pieces.<ref>Barros, 1888: 14; Benavente, 1867: 30</ref>La flotilla componer de tres fragates, un bergantín y dos pequeñes goletes traíos de Perú, y una fragata y una llancha cañonera que taben en Valdivia.<ref name= Folles138 /> De los que partieron, bien pocos volvieron a los sos llares.<ref name= "Torres64" >Torres, 1985: 64</ref>A los oficiales peninsulares xuniéronse-yos españoles instalaos na isla. Amás, el párrocu de San Carlos dio-yos un emprestamo por 4.500 pesos n'oru de la dómina, el primeru de munchos.<ref name="Garay_5">Garay, 2010: 83</ref>El 26 desembarcaron en [[San Vicente (Chile)|San Vicente]], ocupando rápido Talcahuano y Concepción ensin muncha resistencia gracies al coronel portorricanu Ramón de Jiménez Navia, quien apurro les places xunto a 20 cañones de distintu calibre, 530 fusiles, 173 pares de pistoles, 514 espaes de caballería, 1.517 de golpe, 1.369 llances, 4.000 bales de cañón, 27.700 cartuchos de fusiles, 200 quintales de pólvora y demás pertrechos.<ref name="Garay_6">Garay, 2010: 84</ref>El [[1 d'abril]] Pareja cuntaba con 3.560 infantes, 300 artilleros operando 36 pieces d'a cuatro, seis y ocho, y 250 dragones a caballu con abondosos fusiles, sables y pistoles de repuestu.<ref>Benavente, 1867: 41</ref>Siete díes dempués salieron 3.035 fusileros y artilleros escontra'l norte.<ref>Benavente, 1867: 42</ref>El [[15 d'abril]] entraron en Chillán, onde se-yos xunieron 2.000 milicianos.<ref name="Garay_6"/>Mientres el camín sumáronse-yos les guarniciones, centenares de milicianos del [[Provincia de Ñuble|Ñuble]], tropes de los fuertes de [[La Frontera (Chile)|La Frontera]] y dellos araucanos.<ref name="Adams_1">Adams, 2010: 63</ref>Tamién se-yos xunieron persones que se destacar na llucha comandando tropes, como los comerciantes españoles [[Ildefonso Elorreaga]] y [[Antonio de Quintanilla]], el d'El Ríu de la Plata [[Manuel Barañao]] y el chilenu [[Clemente Lantaño]], ente otros. Los mandos incluyíen peninsulares, chilenos, peruanos y al d'El Ríu de la Plata.<ref name="Garay_5">Garay, 2010: 83</ref>La fuercia de Pareja algamaba los 2.000 fusileros, 2.000 a 3.000 milicianos -llanceros a caballu-, 200 artilleros y 25 cañones,<ref>Mitre, 1903: 341; Raffo de Retar, 1935: 544</ref>ensin escaecer el sofitu araucanu. Tou ello con pocoñín de ayuda esterior y cuasi ensin peninsulares nes sos files.<ref name="Garay_5">Garay, 2010: 83</ref>Una fuercia formada principalmente por milicies más dellos refuerzos peruanos y españoles, principalmente los primeres.<ref name="Garay_7">Garay, 2010: 96</ref> Sicasí, la mayoría de les tropes de llinia yeren de Chiloé y valdivianos y resabiaben de los milicianos chilenos dempués de la muerte del xefe Juan Tomás de Vergara por fueu amigo;<ref name="Garay_6">Garay, 2010: 84</ref> munchos de los primeres reclamaben a los sos oficiales poder volver a les sos cases. Pa ellos la so misión yera reconquistar Concepción, lo que s'había consiguíu, nun avanzar sobre Santiago, amás la sorpresa patriota en [[Batalla de Yerbas Bones|Yerbas Bones]] el [[27 d'abril]] amenorgara la so moral. Finalmente, los contingentes negar a cruciar el [[ríu Maule]]. La rocea de xente de Chiloé y valdivianos amosóse correuta, n'empecipiando la retirada al sur, la mayoría de los milicianos desertaron y pasáronse al exércitu rebalbu de la [[Primer Xunta de Gobiernu de Chile|Xunta de Santiago]].<ref>Barros, 1888: 92</ref> En xunu Justis volvió a la isla, onde se dedica a axuntar y unviar dineru y refuerzos. En setiembre lleguen dellos unviaos del virréi a ayudar nel llabor. En payares zarpó de Callao a San Carlos el bergantín [[Bergantín Potrín|''Potrín'']] col sarxentu mayor Ramón Jiménez Navía pa recaldar 8.000 pesos que llevó a Arauco y dar órdenes d'entamar un nuevu batallón.<ref name= Cartes186 /><ref name="Garay_8">Garay, 2010: 85</ref> Naquel mes los realistes apoderárase de la cuenca del Biobío y la zona d'Arauco, restablecíu les comunicaciones con Valdivia y Chiloé y aisllar a Carrera en Concepción.<ref>Campos Harriet, 1958: 26</ref> Los realistes abellugar en Chillán, permaneciendo la iniciativa bélica en manes de los patriotes. El cambéu vieno cola llegada a [[Arauco (Chile)|Arauco]] de 200 soldaos del [[Reximientu Real de Lima]] al mandu del brigadier [[Gabino Gaínza]] el [[31 de xineru]] de [[1814]] nuna corbeta y un bergantín, y de un cañón y un batallón de Chiloé de 600 milicianos (anque otres fontes varien ente 300 a 700)<ref>Barros, 1888: 321; Barrientos, 2013: 102; Caglevic, 2014: 37, 43; Cartes, 2014: 186; Garay, 2010: 86; Toro, 1977: 71; Urbina, 2016: 161</ref>llegaos quince díes antes en dos fragates mercantes.<ref>Barros, 1888: 321</ref>Pa esi entós, les unidaes de Chiloé nel continente taben curtidas en dellos combates y yeren auténtiques tropes veteranes<ref name="Garay_8">Garay, 2010: 85</ref>anque víen con malos güeyos el tratu preferente que recibíen los pocos soldaos d'orixe peninsular.<ref>Caglevic, 2014: 43</ref>Fadiába-yos les diferencies de salarios ente criollos y españoles, por casu, un coronel y un ciruxanu europeos ganaben 5 y 2 vegaes más que les sos contrapartes americanes.<ref name= Amunategui41 >Amunátegui Aldunate, 1851: 41</ref> Gaínza, que reemplazara al fináu brigadier Pareja, alicó la guerra contra los patriotes asocediéndose mientres tres meses varios enfrentamientos pero que nun producieron resultaos concluyentes y solo escosaron y dexaron en pésimes condiciones loxístiques a dambos bandos, polo que depués de delles negociaciones róblase'l [[Tratáu de Lircay]]. El pactu provocó una curtia guerra civil patriota ente [[carrerinos]] y [[O'Higginismo|o'higginistas]] y el reemplazu de Gaínza pol xeneral [[Mariano Osorio]], acompañáu por un batallón del [[Real Reximientu de Talavera de la Reina]] (550 places) y media compañía d'artillería (50 places), en xunetu.<ref>Barros, 1888: 515, 517; Campos Harriet, 1958: 145; Toro, 1977: 83</ref>Esi batallón volvióse la élite de les sos fuercies.<ref>Campos Harriet, 1958: 107</ref>Tres la [[batalla de Rancagua]] ente'l [[1]] y [[2 d'ochobre]], los primeros realistes entraben el [[5 d'ochobre]] en Santiago. Siguieron llegando nos díes siguientes, hasta que les últimes unidaes y el so comandante en xefe llegaron el día 9.<ref>Amunátegui Aldunate, 1851: 32</ref>Con una compañía de Chiloé'l capitán criollu Leandro Castilla y el comandante Manuel Gordones ocuparon Copiapó con cuenta d'añu, calteniendo la paz con un réxime d'orde bien rigorosu qu'incluyo como primeres midíes llamar a les armes a la población llocal. Yera la primer vegada que la guerra llegaba hasta eses poblaciones.<ref>Dávila, 1870: 204</ref> Osorio intento una política de reconciliación efectuando solo los castigos consideraos ejemplificantes, pero a la llarga les campañes de represión llevaríen a que parte importante de la población de la capital pasar al bandu patriota. Daqué que foi decisivu pal cursu de la guerra.<ref>Caglevic, 2014: 44</ref>El papel de Chiloé y Valdivia fuera fundamental n'homes, dineru y alimentos pa llograr ganar a los patriotes y reconquistar Chile.<ref name= "Urbina2008" />Sicasí, el gobiernu español foi ingrato colos sos veteranos; 200 lisiados pudieron volver, fueron de los pocos que lo llograron, y recibieron una asignación mínima, viéndose na necesidá de pedimiar.<ref name= Amunategui41 /> === Xente de Chiloé en Reconquistar y nel Altu y So Perú === [[Ficheru:Bandera Coronela del Batallón de Voluntarios de Castro.jpg|thumb|left|Bandera Coronela del Batallón de Voluntarios de Castro.]] Dempués de pacificar Chile, Osorio entamaba cruciar los [[Andes]] poles buraques del sur y tomar [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]] y [[San Juan (Arxentina)|San Juan]] con una tropa de 2.000 infantes, 1.000 caballeru y 200 artilleros, toos veteranos bien armaos y altamente motivaos.<ref>Barcia, 1943: 366</ref> Pero a empiezos de [[1815]] tuvo d'unviar 1.150 soldaos, so los mandos de los coroneles [[Rafael Maroto]] y [[José Rodríguez Ballesteros]], a ayudar a encalorar la [[rebelión del Cuzco]] y a engarrar nel Altu Perú. Ente estos taben la mayoría del reximientu de Talavera y el batallón de Voluntarios de Castro –o de Chiloé-, reclutado primeramente por Pareja.<ref>De la Presa, 1978: 28</ref> Otros 300 persones de Chiloé fueron reclutados pa reemplazar les baxes de los Talavera.<ref name= "Torres64" /> Los de Chiloé combatieron nel Altu Perú, destacando especialmente en Sipe-Sipe, el sometimientu de les [[republiqueta|republiquetes]] y la [[Invasión Grande]] a [[Provincia de Salta|Salta]]. Permanecieron en Llamargues hasta [[1820]], volviendo al actual Perú, batallando hasta la [[Capitulación d'Ayacucho]], epilogo de la guerra d'independencia, el [[9 d'avientu]] de [[1824]]. Pa esi entós nun quedaríen munchos de los de Chiloé orixinales, les baxes na década de combates seríen cubiertes con reclutes altoperuanos.<ref name= "Torres64" /><ref>Garay, 2010: 88</ref> Según el puntu 2 de la [[:s:Capitulación d'Ayacucho|Capitulación]], dempués d'apurrir les armes, los realistes podíen embarcase pa España pero teníen prohibición de dir a territorios americanos so poder monárquicu. Nel 13 s'esplícita que los barcos españoles teníen autorización de reparase, avituallarse y viaxar a la [[península ibérica]] pero nun podíen comprometese en combates mientres el viaxe nin esviase a Chiloé o otros puertos americanos so poder español. Sicasí, munchos soldaos embarcaos en Perú llegaron a Chiloé, onde Quintanilla usar pa reforzar a les milicies locales, amenorgaes per años de guerra, y xubir l'ánimu de los habitantes pola causa.<ref>Aguilar, 2010: 16</ref> Sábese qu'unos pocos de Chiloé llucharon sol mandu del xeneral [[Pedro Antonio Olañeta]] mientres la última resistencia nel [[Campaña de Sucre nel Altu Perú|Alto Perú]].<ref>Garay, 2010: 92</ref> Pela so parte, el batallón de Chiloé, la otra gran fuercia formada de xente de Chiloé pol brigadier Pareja, permaneció nel [[Reconquista (Chile)|Reconquistáu]] Chile. Mientres la [[Guerra de Zapa]], enfrentar a les montoneras patriotes lideraes por [[Manuel Javier Rodríguez Erdoíza|Manuel Rodríguez]] qu'operaben na zona centro sur de Chile. Rodríguez siempres intentó faer desertar a los soldaos de Chiloé.<ref>Pinto, 2009: 99</ref>Finalmente, esta fuercia de 200 persones de Chiloé, considerada una de los meyores ente los monárquicos, acabó aniquilada na [[batalla de Chacabuco]], el [[12 de febreru]] de [[1817]], cuando sufrieron tol pesu de la carga patriota nel so lladral,<ref>Gara, 2010: 89</ref>anque los sos restos sirvieron de base pa nueves unidaes.<ref name= "Torres64" />Los sobrevivientes del exércitu realista abellugar en Talcahuano o escaparon por Valparaíso escontra Perú.<ref>Toro, 1977: 107</ref>Llegaron ente'l [[27 de febreru]] y el [[1 de marzu]]. Ente los 1.100 embarcaos n'once buques, taba un oficial apellidado Quintanilla na barca ''Mariana'', que como tolos sos compañeros foi sometíu a un procesu pa análizar la so actuación. Embarcáu na fragata mercante ''Palafox'' con camín de Chiloé, tuvo un destín bien distintu a la mayoría de los oficiales, que fueron unviaos a defender Talcahuano.<ref>Caglevic, 2014: 45-46; Garay, 2010: 89</ref>Tarreciendo que los d'El Ríu de la Plata invadieren tamién Valdivia, los mal armaos milicianos de Chiloé fueron unviaos a guarnir los pasos cordilleranos de la zona dexando desguarnecida la so isla.<ref name= Cartes187 >Cartes, 2014: 187</ref> === Quintanilla ye nomáu gobernador de Chiloé === {{VT|Fidelismo en Chiloé}} [[Ficheru:Antonio de Quintanilla.jpg|thumb|El gobernador de Chiloé, coronel Antonio de Quintanilla.]] En Chacabuco, destacárase'l coronel [[Antonio de Quintanilla]], unu de los pocos oficiales sobrevivientes del desastre y que llograra escapar a Perú. El nuevu virréi, [[Joaquín de la Pezuela]], nomar gobernador de Chiloé en reemplazu del vieyu y arrenunciáu coronel Ignacio Justis. En cuanto llegó a la isla nun atopó soldaos a la so disposición, la mayoría colárase y bien pocos vueltu, teniendo de recurrir a les reserves humanes de la isla, aparentemente perenals.<ref name= "Torres64" /> Chiloé yá llevantara n'armes a unos 2.000 de los sos homes, munchos d'ellos unviaos lloñe, lo qu'equivalía que práuticamente cada familia de la provincia había enlistado a un miembru de la so familia.<ref group="n">Urbina, 2008. Les rexones más populoses de Perú movilizaben menos xente nos años más álgidos, como yera 1820. Pisco tenía 900 homes n'armes, Cuzco 500, La Paz 900 y Guayaquil que movilizaba 1.000.</ref> Quintanilla siendo consideráu yá unu de los meyores oficiales realistes, desempeñaríase como gobernador por cuasi nueve años, dende marzu de 1817 hasta xineru de 1826, demostrando ser un gran organizador y preparador, sofitándose na naturaleza –clima y xeografía- y la falta de recursos del gobiernu de Santiago.<ref name="López_1">López, 2007: 208</ref> Esmolecer de ganase la llealtá de la población llocal a la so persona, amosándose como defensor de la causa real, y dempués entamó un batallón pa defender la isla con doscientos fusiles, fixo construyir llanches cañoneras en cada unu de los seis partíos de la provincia, recaldo dineru y vistimientes pa los soldaos y armó la goleta ''Quintanilla'', de cuatro cañones.<ref>Aguilar, 2010: 7; Caglevic, 2014: 37; Garay, 2010: 90</ref> Incentivó'l cultivu de papes, la ganadería bovina y l'actividá armadora menor,<ref name="Garay_9">Garay, 2010: 90</ref> por casu, pa les llanches apurrió'l fierro necesariu pa la so construcción y una vegada llistes montáron-yos el so propiu cañón a caúna.<ref>Garay, 2010: 93</ref> Nestes primeres etapes Quintanilla tuvo d'encarar una conxura de militares na so contra, nun duldar en faer fusilar a los cinco cabezaleros.<ref name="Caglevic_2">Caglevic, 2014: 75</ref> Los de Chiloé yá apurrieren 200.000 pesos pa reconquistar de Chile,<ref>Cartes, 2014: 186; Garay, 2010: 73</ref> anque otros amenorguen la cifra a 60.000.<ref name="Caglevic_3">Caglevic, 2014: 37</ref> Aquel día la provincia taba sobrepoblada de vilbes y güérfanos,<ref>Aguilar, 2010: 9</ref> pero balera de soldaos, asina Lima dexó d'unviar el Real Asitiáu añal, los cincuenta mil duros pa caltener la guarnición.<ref name="Caglevic_3">Caglevic, 2014: 37</ref> L'estratéxicu archipiélagu taba económicamente poles ruines y el virreinatu en guerra esmolecíase pocu d'él, costume que venía dende los tiempos de paz. La isla apenes tenía guarnición y la so agricultura arruinada por non tener homes que llaboriaren la tierra.<ref name= Cartes187 /> A pesar que la isla yá sufría de la gastadura demográfica (unviar centenares d'homes a combatir y a munchos a morrer) y económicu (reclutando homes n'edá adulta), Quintanilla fixo un supremu esfuerciu y unvió dos compañíes con cien soldaos, ensin armes, a sofitar a les tropes realistes comandadas pol coronel [[José Ordóñez]] que yeren [[Sitiu y asaltu de Talcahuano|sitiaos nel puertu de Talcahuano]] n'avientu.<ref name= "Urbina2008" /><ref>Aguilar, 2010: 7; Garay, 2010: 90</ref>Los realistes llograron aguantar el sitiu y col refuerzu unviáu pol virréi Pezuela de 3.262 soldaos sol mandu del xeneral Mariano Osorio, formóse un exércitu d'alredor de 5.000 soldaos col cual reconquistar Chile nuevamente, pero tres el decisivu desastre que significó [[Batalla de Maipú|Maipú]] el [[5 d'abril]] de [[1818]] pa les armes realistes, los patriotes afitaron la victoria na zona central del país y dedicáronse a escorrer a los postreros realistes arrexuntaos na [[Provincia de Concepción (Chile)|provincia de Concepción]] que taben sol mandu del coronel [[Juan Francisco Sánchez]], tres el regresu de Osorio a Perú en setiembre. A finales d'esi añu, llegó dende [[España]] un convói con 2.080 soldaos de refuerzos a Talcahuano pa intentar formar un nuevu exércitu pero la flota chilena [[Captura de la Espedición de Cádiz|interceptó]] gran parte d'esi refuerzu, xuniéndose a les fuercies de Sánchez unos cuantos.<ref>Muiño, 1982: 174-176</ref>Tarreciérase qu'eses tropes españoles llegaren a Chiloé y Valdivia pa preparar un exércitu col qu'invadir el Valle Central.<ref>López, 2007: 58</ref>Pa esi entós, munchos de los prisioneros y desertores realistes pasaron a integrase nel exércitu republicanu.<ref>Garay, 2010: 95</ref> A entamos de [[1819]] les ciudaes de Chillán, Concepción y Talcahuano cayeríen ante la meyora d'un exércitu de 3.385 patriotes unviaos pol direutor supremu [[Bernardo O'Higgins]], y Sánchez replegar coles fuercies que tenía a Valdivia pa depués embarcase tamién a Perú.<ref>Rodríguez, 1975: 151</ref>Munchos civiles monárquicos fuxeron a esi puertu austral dende la derrota de Chacabuco.<ref>Cartes, 2014: 172</ref>Les poques fuercies que quedaron pela redolada fueron reagrupaes en montoneras por [[Vicente Benavides]], quien col grau de teniente coronel conferíu pol virréi Pezuela, encargóse-y caltener una viva guerra contra los patriotes. Benavides, aprovechando'l sofitu de los grupos indíxenes, l'engrose de les sos fuercies y los enclaves de Valdivia y Chiloé, como bases de suministros, llogra controlar los territorios fronterizos al sur del [[ríu Biobío]] y incursionar al norte d'aquel ríu p'atacar constantemente a les guarniciones patriotes esplegaes na zona.<ref>Campos Harriet, 1958: 26; Galdames, 1925: 332-337</ref>El so oxetivu yera torgar a los rebeldes el preparar la invasión del virreinatu peruanu, polo que recibió constantes suministros vía marítima dende Lima.<ref>Rodríguez, 1975: 171</ref> L'aislamientu que vivió Chiloé naquellos últimos tiempos llevó a que se volviera un pequeñu estáu autónomu, una «[[republiqueta]] monárquica», que'l so destino n'última distancia decidíen y apostaben les potencies europees y los nuevos países americanos.<ref>Garay, 2010: 90, 92</ref> == Campañes de Chiloé == Contra la isla unviaron trés espediciones pa tomala; la primera pol vicealmirante [[Thomas Cochrane]] en 1820, y les otres dos pol direutor supremu [[Ramón Freire]] en 1824 y 1826 respeutivamente, siendo esta postrera la que remató col dominiu realista en Chiloé. Tamién s'unviaron a la isla espediciones menores y esporádiques, como por casu la efectuada pola corbeta [[Corbeta Chacabuco (1°)|''Chacabuco'']] en [[1821]], que teníen como fin bloquiala navalmente p'aisllala y torgar la llegada de posibles refuerzos o suministros dende'l [[Perú]].<ref name= "Lopez209" >López, 2007: 209</ref> Per otra parte, ye de destacar que'l gobernador Quintanilla nun se llindó a intentar defendese de los ataques patriotes a la isla, yá que tamién sofitó con elementos militares a les montoneras de Benavides unviando'l bergantín ''Chilote'' a Arauco y dempués a Perú en 1820,<ref>Caglevic, 2014: 52</ref> entamó na so oportunidá un destacamentu militar pa recuperar territorios nel continente, como l'atayáu intentu encargáu al teniente coronel [[Gaspar Fernández de Bobadilla]] a empiezos de 1820, y amás, esplegó buques [[Corsariu|corsarios]] pa hostigar a los patriotes en tola mariña.<ref>Torres, 1985: 37</ref> La conquista de Chiloé nun foi nun empiezu de prioridá pal gobiernu chilenu, dirixíu nesi entós pol direutor supremu O'Higgins ente'l [[16 de febreru]] de 1817 al [[28 de xineru]] de [[1823]], yá que los sos güeyos taben puestos nel norte, en Perú, que yera'l centru del poder realista, y depués de que los patriotes facer col control del norte y la zona centro sur de Chile, el gobiernu d'O'Higgins concentró los sos esfuercios políticos, militares y económicos en formar una [[Espedición Llibertadora de Perú|poderosa fuercia espedicionario]] pa unviala a Perú y destruyir el virreinatu, asegurando d'esa forma la independencia. Ello ye que el primer intentu por tomar la isla que foi efectuáu por Cochrane a empiezos de 1820, foi pola so iniciativa personal d'él y non por encargu del gobiernu.<ref name= "Lopez209" /> Recién en [[1822]] el gobiernu decide proyeutar una espedición a Chiloé, O'Higgins consideraría la importancia de tomar la isla al dicir que: «''la conquista de Chiloé ye daqué necesariu ya indispensable pa completar la independencia nacional; ensin Chiloé vamos tar siempres amenaciaos polos realistes''»,<ref name="López_1">López, 2007: 208</ref> pero la falta de recursos, el mal tiempu y conflictos internos nun fixeron posible efectuar la espedición. Cola abdicación d'O'Higgins, asume como direutor supremu'l xeneral Ramón Freire que gobernaría ente'l [[4 d'abril]] de 1823 y el [[9 de xunetu]] de 1826. Nel so gobiernu llograríase finalmente tomar Chiloé nel últimu añu del so mandatu.<ref>Caglevic, 2014: 65</ref> La esplicación del ferrial sofitu a la monarquía de los isleños en condiciones medianamente precaries más que debese a que los de Chiloé considerábense españoles, yera que'l gobernador supo demostrar que la defensa de la causa real implicaba lo meyor pa los intereses de los isleños de nun cayer so la hexemonía de Chile o otra potencia.<ref>Aguilar, 2010: 8</ref> Obviamente, taben presente'l sentise españoles, la so tradición de defender los sos territorios en nome del rei y caltener el sistema xurídicu que conocíen y protexer.<ref name="Garay_3">Garay, 2010: 75</ref> Tamién Chiloé basaba la so cohesión social nel respetu de los raigaños hispánicos, l'aislamientu y la fonda «evanxelización itinerante per mar» de los xesuites;<ref name="Garay_1">Garay, 2010: 81</ref> el sentise españoles y católicos los hizos espulsar a los invasores holandeses en [[1600]].<ref name="Garay_4">Garay, 2010: 80</ref> La historiografía lliberal decimónonica presentaba a la sociedá de Chiloé como una sociedá superticiosa y fanáticamente relixosa, yera la única esplicación pa la so adhesión a la causa real pos a los sos güeyos yera una «auténtica anomalía de la razón».<ref>Caglevic, 2014: 27; Garay, 2010: 73, 75, 78</ref><ref group="n">Zarama Rincón, Rosa Isabel (2004). "Héroes y Antihéroes en Campera y Coro, 1821-1824". Revista ''Montalbán''. Caraques: Universidá Católica Andrés Bello, non. 38, páxs. 114-115. La mesma esplicación tuvieron los historiadores lliberales d'esa centuria pa esplicar la feroz resistencia de los [[Campaña de Campera|pastusos]] y [[Campaña d'Occidente|corianos]] en nome del rei, retratando a dambos pueblos como fanáticos ya inorantes.</ref> L'espíritu de [[cruzada]] relixosa -que dambos bandos invocaben pa la so causa- qu'anicio la formación del Exércitu Real de Chiloé y Valdivia» en 1813 y nun acabaría hasta la capitulación de 1826, animaría a la población a lluchar hasta'l momentu en que consumieron tolos recursos nes campañes de Chile, Perú y Llamargues y na defensa de la isla.<ref name="Garay_7">Garay, 2010: 96</ref> {{Cita|Podría aplicase a Chiloé el calificativu de la [[Guerra de la Vendée|Vendeé]] chilena, pos amuesa semeyances con aquella rexón francesa, marxinal, que tamién s'aguantó a la revolución que se-y quería imponer dende la capital nacional (sic).<ref>Torres, 1985: 13</ref>}} El sistema defensivu desenvueltu por Quintanilla yera triple: primero taben les defenses marítimes basaes nes llanches cañoneras y los corsarios; dempués, un sistema de fortificaciones bien dispuestos pa refugar ataques per tierra y per mar, especialmente alredor de San Carlos; y a lo último, los contingentes terrestres, como'l batallón veteranu, seis compañíes de milicies, un escuadrón de milicianos a caballu, unidaes d'artilleros y les milicies. Tou xuníu al fuerte sofitu de los cabildros locales al gobernador.<ref name="Garay_10">Garay, 2010: 90-91</ref> === Intentu de Cochrane === {{AP|Campaña de Thomas Cochrane}} [[Ficheru:Castillo de Agüi 4.jpg|thumb|300 px|Cañones del fuerte San Miguel de Agüi.]] El [[11 d'avientu]] de 1818 recibió'l mandu de la naciente [[Armada de Chile|armada chilena]], col grau de vicealmirante, un veteranu marín británicu contratáu pol gobiernu d'O'Higgins, lord Thomas Cochrane, al envís de tener un comandante naval aptu pa les operaciones que se diben a realizar en Perú. Depués de dos espediciones de hostigamiento naval realizaes por Cochrane a les mariñes peruanes a mediaos y finales de 1819 respeutivamente, produciéndose na postrera fechos non bien satisfactorios pol mal resultancia de los [[Cohete Congreve|cohetes Congreve]], el vicealmirante tomó la decisión de dir al sur de Chile col propósitu de prindar el segundu más importante enclave realista allugáu en Valdivia. Cochrane ordenó a una parte de los sos buques caltenese nes mariñes peruanes per dellos meses, al restu facer volver a Valparaíso pa informar al gobiernu de los sos planes y él solo cola fragata [[Fragata O'Higgins (1°)|''O'Higgins'']] dirixir a inspeicionar el bastión realista de Valdivia lo que realizó'l [[18 de xineru]] de [[1820]] usando la [[Operación de bandera falsa|táctica de bandera falsa]], y depués dirixóse a Talcahuano recalando'l [[20 de xineru]] pa solicitar al gobernador de Concepción, xeneral Ramón Freire, tropes pa la operación que quería realizar. Freire facilíto-y 250 soldaos d'infantería de los batallones Nᵘ 1 y 3 al mandu del mayor francés [[Jorge Beauchef]], que xuníu a los infantes de marina comandados pol mayor inglés [[Guillermo Miller]] completaben 350 soldaos,<ref name="ref1">{{cita web|url=http://legionarios.webhispana.net/33%20Batalles%20y%20Combates/Febreru/03%20Asaltu%20de%20Valdivia.htm|títulu=Legión de Los Andes - Asalto y Toma de Valdivia|fechaaccesu=4 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251018003135/http://legionarios.webhispana.net/33%20Batalles%20y%20Combates/Febreru/03%20Asaltu%20de%20Valdivia.htm|fechaarchivu=2025-10-18}}</ref> a esto amestáronse dos tresportes, la goleta [[Goleta Moctezuma (1°)|''Moctezuma'']] y el bergantín [[Bergantín Desacobardáu (1°)|''Desacobardáu'']], completando la flota cola insinia del vicealmirante, la fragata ''O'Higgins'', anque esti buque llancaría antes de la operación y sería darréu rehabilitada. Tien De mentase que nuna carta al ministru [[José Ignacio Zenteno]], escrita en Santiago'l 31 de xunetu de 1819, Cochrane pidió que se-y asignaren 600 infantes, 150 caballeros y 50 artilleros pa tomar exitosamente dambes posiciones, que poles sos condiciones xeográfiques y militares podíen enllargar largamente la so resistencia.<ref>Bulnes Pinto, 1887: 303</ref> Mientres la nueche del [[3 de febreru]] al [[4 de febreru]], les fuercies de Cochrane [[Toma de Valdivia|tomaron por asaltu]] el [[sistema de fuertes de Valdivia]]. L'estratéxicu puertu cuntaba con una numberosa guarnición que depués d'un reñíu combate esvalixóse, reagrupándose dalgunos en guerrilles depués del desastre, xuniéndose a los patriotes o buscando abellugu en Chiloé. Llueu se-yos xuniríen na retirada los españoles de Osorno y Carelmapu, una y bones estos poblaos cayeríen depués so poder republicanu.<ref>Peri, 1989: 36</ref> Los republicanos facer con más de 1.000 quintales de pólvora, 10.000 bales de cañón (2.500 de bronce), 170.000 cartuchos de fusil, 128 cañones (53 de bronce y 75 de fierro), gran cantidá d'armes menores, una fragata que se vendería más tarde por 20.000 pesos, pervalibles documentos y 20 caxones de plata llabrao evaluaos en 16 pesos.<ref>López, 2007: 126-128</ref>Dempués d'esti trunfu, el vicealmirante Cochrane, vio la oportunidá p'acabar col amenazante poder realista de Chiloé y consolidar la independencia territorial chilena.<ref>Aguilar, 2010: 11</ref> De tener al archipiélagu y Valdivia nes sos manes, les guerrilles realistes en La Frontera tendríen definitivamente cortaes les sos llinies de suministros.<ref>López, 2007: 69</ref>Ello ye que taben seriamente enzancaes dende tomar de Valdivia.<ref>López, 2007: 113</ref> Con un curtiu númberu d'homes, 160 soldaos d'infantería, Cochrane zarpó'l [[16 de febreru]], embarcando estes fuercies nes goletes ''Moctezuma'' y ''Dolores'' –esta postrera, prindada en Valdivia-. Dambes escarecíen d'artillería. A pesar de cuntar con poques tropes pa la operación que quería realizar, por cuenta de que de los 350 soldaos d'infantería que traxo cuando decidió atacar Valdivia más o menos la metá quedar al mandu del mayor Beauchef guarniendo esi pobláu apocayá conquistáu, confiaba en que'l factor sorpresa, el descontentu ente los habitantes de Chiloé contra Quintanilla y la so llegada animaría la subversión de les milicies realistes. Sicasí, Quintanilla que dende la so llegada a la isla fixera construyir defenses y entamáu una fuercia d'aproximao un millar de milicianos reclutados en tola isla y dellos soldaos españoles qu'escaparon hasta ende,<ref>Caglevic, 2014: 51; Silva, 1928: 348</ref> taba informáu de la presencia de los patriotes y llistu ante cualquier eventualidá. El [[17 de febreru]], pela mañana, les goletes patriotes llegaron a la punta Huechucuicuy, nel estremu occidental de la canal del Chacao, y desembarcaron a 60 infantes, 30 caballeros y una pieza de campaña na sablera de Chaumán.<ref>Silva, 1928: 348</ref> Enteráu Quintanilla d'esto, decidió arrexuntar les sos fuercies y atrincherase nel [[castillo San Miguel de Agüi]], el más fuerte del sistema de fortaleces que defendía San Carlos de Ancud, entós capital del archipiélagu. Construyíu'l [[1779]], el castiellu taba enclaváu na península de Lacuy, a unos 40 km de la ciudá per tierra y 2 milles per mar. Protexía l'ingresu a la canal pel oeste, cuntando con once cañones, un polvorín, un cuartón y un foso. Nel amanecer del 18, Miller coló con 60 homes escoyíos contra la fortaleza, tomando nel dificíl camino dellos fortines menores. Pero al [[Combate de Agüi|atacar]] nel castiellu de Agüi, los patriotes son derrotaos teniendo 20 muertos y 20 mancaos, ente estos postreros el comandante Miller que foi mancáu por metralla na so zanca teniendo de rescatalo los sos propios homes. Tres esto retiráronse y reembarcaron, tornando a Valdivia y recalaron el día 20 del mesmu mes. El fracasu de Cochrane pa tomar Chiloé deber a que Quintanilla yá tenía conocencia de la cercanía de los patriotes, pos se llograra enterase de la cayida de Valdivia por un informante veníu per tierra, polo que tea tomara los procuros del casu. Tamién otru de los motivos pol que falló l'ataque yera que'l supuestu descontentu qu'esistía na isla nun yera del tou ciertu yá que magar nun principiu producióse, la bona alministración del español llograra aselar los ánimos de los pobladores colos recursos que cuntaba y los que se-y unviaron dende'l Perú. Dempués d'esti ataque, Cochrane vio inútil dar nel archipiélagu un golpe de mano tan feliz como aquel que lo fixo dueñu de Valdivia. Les sos tropes, diminutes nel so númberu, dempués de sufrir esti duru revés quedaron dafechu inutilizaes pa entamar un nuevu ataque. Quintanilla entendió con esta aición que la defensa de la isla na so situación yera posible, y que los republicanos tendríen qu'emplegar mayores elementos p'atacalo, polo que se dedicó a entrenar más homes y entamar de meyor forma les defenses. Productu d'esti ésitu, el virréi Pezuela compensó col ascensu inmediatu a los capitanes de la 1ª y 2ª compañíes del batallón Veteranu y una compañía de milicianos. A les tropes dio un escudu distinguíu.<ref>Caglevic, 2014: 61</ref> === Combates nel continente, bloqueos a la isla ya intentu de negociación === [[Ficheru:Monumento El Toro.JPG|thumb|300 px|Monumentu del combate d'El Toro, fechu asocedíu'l 6 de marzu de 1820.]] Mentanto, nel continente les tropes patriotes y realistes siguíen batallando. Col regresu de Cochrane a Valdivia, el mayor Beauchef pudo xuntar eses fuercies coles que tenía él faciendo 200 soldaos pa colar al sur y tomar los poblaos que taben en posesión realista. El [[27 de febreru]], el mayor Beauchef entraba en Osorno y prosiguía la persecución de los realistes, que fuxíen con camín de Chiloé.<ref>Sáez Eikchoff, 2014</ref> Tres esto, los realistes reagrupar en [[ríu Maullín]] por orde de Quintanilla que-yos facilitó homes y armes, y designó como comandante d'eses tropes al teniente coronel [[Gaspar Fernández de Bobadilla]] a quien ordenó recuperar los territorios perdíos ante los patriotes. Pero los realistes son ganaos por Beauchef nun [[Combate d'El Toro|combate na facienda d'El Toro]] el [[6 de marzu]], perdiendo los realistes toa oportunidá de recuperar los territorios al norte del ríu Maullín y amás, pasándose al bandu patriota delles tropes realistes al convencese del fracasu de la so antigua causa. De los quinientos monárquicos, trés quintos son prindaos y los oficiales españoles llogren fuxir al archipiélagu.<ref>López, 2007: 132</ref> Enteráu de la derrota, Quintanilla mandó entamar una tropa de reserva de 600 milicianos y recoyó 40 a 50 fusiles.<ref>López, 2007: 131-132</ref> Daquella, les fuercies realistes na isla yeren 1.000<ref name= Folles531 /> y 1.200<ref name= Torres27 /> homes. En xunu llegó un bergantín con 25.000 pesos, xusto cuando nun había un real pa pagar a los soldaos. Tamién llevaba brin y paños pa vistilos. La dieta de la población amenorgar a papes y trigu, apenes abondos pa los de Chiloé y con una situación empeorando pasu ente pasu a midida que numberoses families realistes (y distinguíes) abellugar na provincia.<ref name= Torres27 /> La obligación del gobiernu chilenu de caltener aislláu Chiloé y prevenir posibles intentos per parte de Quintanilla de llevar ofensives nel continente fixeron necesariu faer que la corbeta ''Chacabuco'', única unidá naval de guerra disponible nesos momentos, zarpara de Valdivia a bloquiar el puertu de San Carlos, torgando la llegada de refuerzos monárquicos, y amás intentar prindar la fragata ''Presidente'' y los dos llanches cañoneras ende fondiaes.<ref name= "Lopez209" /> El so comandante, el francés [[Juan José Tortel Maschet|Jean-Joseph Tortel Maschet]], acolumbró les mariñes de Chiloé'l [[16 de xineru]] de 1821 pero darréu produciéronse fuertes airaes y los sos oficiales aconseyáron-y tornar a Valdivia pol mala traza en que quedara'l so buque, pero'l francés aportunó. Esa mesma nueche, la ''Chacabuco'' averar a la isla [[Doña Sebastiana]], onde s'unviaron furtivamente 35 homes bien escoyíos nuna llancha al mandu de [[Santiago Jorge Bynnon]] y un bote encabezáu por Santiago Terim. El plan yera armar dambes embarcaciones y asaltar sorpresivamente la ''Presidente'', mientres la ''Chacabuco'' abellugar en mar adientro. A otru día la corbeta volvió a la isla a buscar a dambes embarcaciones, pero una fuerte torbonada españó y cuasi fundió al navío. Ello ye que la tripulación perdió'l control de la ''Chacabuco'' y quedaron al debalu, milagrosamente les corrientes abasnáronlos a Valparaíso, llegando'l [[26 de xineru]].<ref>López, 2007: 210</ref> Una vegada nel puertu, la corbeta sería reparada y el so capitán xulgao y absuelto por un conceyu militar. Respectu del bote, la llancha y los 35 homes dexaos tras, tuvieron de volver pelos sos propios medios a Valdivia. En mayu de 1821, O'Higgins al envís de rindir Chiloé unvió a Valdivia al coronel [[Clemente Lantaño]], ex militar realista prindáu en Perú poles fuercies espedicionaries y que depués se pasó al bandu patriota, p'axustar con Quintanilla y face-y ver lo inútil de la so resistencia ante los ésitos que los republicanos llograren en Perú nesos momentos. Fixo d'entemediu pa esta negociación el vecín y gobernador de Osorno, [[Diego Plaza de los Reis]], como conductor a la isla de les proposiciones pacífiques del gobiernu chilenu y de la correspondencia particular del coronel Lantaño. Tal intentu de negociación nun tuvo acoyida nel gobernador español, que prefería siguir la resistencia na isla hasta'l final. Daquella, la guarnición de Valdivia tarrecía polos rumor que'l [[caudiellu]] realista [[Vicente Benavides]] atacar dende'l norte con trés mil llances, o que Quintanilla desembarcaría en [[Carelmapu]] y atacaría la so ciudá. Estos rumores llevaron al gobernador civil y militar de la plaza, sarxentu mayor d'inxenieros [[Cayetano Letelier y Maturana]],<ref>Pérez Valenzuela, 2009</ref> a construyir fortificaciones alredor de Valdivia y unviar al gruesu de los sos homes a protexer Osorno d'un ataque dende'l sur.<ref>Barros, 1894: 446-447; 453-454</ref> Pero los 1.200 soldaos y milicianos<ref>Sotomayor, 1900: 450</ref> qu'unvió remontáronse'l [[15 de payares]]. Pa esi entós, Osorno taba cuasi dafechu despoblada pola guerra y la miseria. A finales d'esi mesmu añu, 1821, preparábase la unviada d'una nueva embarcación pa bloquiar la isla. Daquella, el bergantín [[Bergantín Galvarino (1°)|''Galvarino'']] volvía de Perú faltu de tripulación y como la corbeta ''Chacabuco'' siguía n'arreglos decidió tresportase la tripulación de la corbeta al bergantín. Diríen al mandu d'un teniente apellidado Brown, pero los tripulantes del segundu navío negar a sirvir so los sos órdenes, dáu'l so conocíu calter violentu. Foi necesariu camudar al comandante por qu'asina pudiera'l bergantín zarpar a bloquiar la isla.<ref name="Lopez211">López, 2007: 211</ref> Per otra parte, el [[11 de febreru]] de 1822 el sarxentu realista Florentín Palacios, que formara guerrilles na zona, y el [[toqui]] Calfuco, antiguu llinguarexu de Valdivia convertíu en cacique pola guerra, asaltaron con 800 llances el castiellu de Cruces. La guarnición nun taba preparada y el so comandante, el ''Comisariu de Naciones'' o ''Llingua Xeneral'', sarxentu mayor Leandro Uribe y Asenjo, ye asesináu darréu a pesar de ser pariente de Benavides.<ref>Delgado, 2007: 42</ref> Primero que Quintanilla aprovechara toes estes circunstancies pa recuperar la rexón, Beauchef, proveniente de Talcahuano, desembarcó na zona con nuevos contingentes y sometió la revuelta de Osorno el [[14 d'abril]].<ref>[http://legionarios.webhispana.net/33%20Batalles%20y%20Combates/Payares/15%20Motin%20de%20Osorno.htm "Motín de Osorno"]. ''Lexón de los Andes''.</ref> El gobernador Letelier morrió mientres el motín. Con esto, Quintanilla termina per atayar cualesquier ofensiva tres la llegada de Beauchef. Per otra parte, el cacique Calfuco sería prindáu n'avientu, ente que Palacios sería apurríu polos indios y executáu a empiezos de xineru de [[1823]], consiguiéndose'l sometimientu de les tribus al sur del [[ríu Toltén]] y les montoneras realistes de la zona.<ref>Guarda, 1953: 266; Presa, 1978: 53</ref> Beauchef volvió a Valdivia por orde del gobiernu, pa preparar una segunda espedición contra los realistes de Chiloé qu'él comandaría.<ref>[http://legionarios.webhispana.net/33%20Batalles%20y%20Combates/Mayu/31%20Expedicion%20de%20Beauchef.htm La Espedición de Beauchef]. ''Lexón de los Andes''.</ref> === Fracasu del proyeutu d'espedición === [[Ficheru:Jorge Beauchef2.jpg|thumb|200 px|Comandante Jorge Beauchef Isnel.]] Mientres 1821, el caudiellu realista Benavides entendió qu'enxamás recibiría auxilios dende l'esterior y empezó a dedicase a la piratería nel [[golfu d'Arauco]], aprovechándose que'l gruesu de la marina chilena taba operando nel Perú.<ref>López, 2007: 211-212</ref> Pa estes operaciones Benavides designó a un marín xenovés llamáu [[Mateo Mainery]], a quien-y confirió'l títulu de teniente primeru de la Real Armada, sol permisu del virréi. El [[24 de febreru]] la flotilla realista prindaba la ballenera norteamericana ''Hero'' y el [[13 de mayu]] al bergantín mercante, tamién d'Estaos Xuníos, ''Hersilia''. Nesti postreru navío, el capitán foi asesináu y la tripulación foi forzada a enlistarse como corsarios. Benavides unvió al ''Hersilia'' a Chiloé, pero una nube fundir y la tripulación llegó como pudo a Talcahuano nun bote. El [[7 de xunetu]], con tres lancha cañoneras, atacó y fixo llancar al bergantín ''Ocean'', que tresportaba quince mil fusiles, carabines y sables pa los realistes peruanos y que quedaron na sablera. Depués rescatar y guardaron nuna ilesia; tamién atoparon ropes y planches de cobre que forraben la nave, depués usaes pa fabricar tambores.<ref name="Lopez211" /><ref>Encina, 2006: 65; Rodríguez, 1975: 172</ref> Poco dempués, la fragata norteamericana ''Golconda'' tamién cayía nel so poder; taba fondiada na [[Isla Santa María (Chile)|isla Santa María]]. Más tarde, Benavides intentó asaltar Talcahuano coles sos llanches y fracasu. Buques de guerra británicos y americanos intentaron dar cola flotilla del caudiellu pero fracasaron, llindándose a alvertir a los sos mercantes qu'averase a la isla Santa María yera peligrosa por cuenta de que la mayor parte de les preses facer nesi llugar.<ref name= "Lopez212" >López, 2007: 212</ref> Finalmente, Benavides foi vencíu nes [[Combate de les Vegas de Saldías|Vegas de Saldías]], el [[9 d'ochobre|9]] y [[10 d'ochobre]]. Intentó escapar nun bote a Perú, pero tuvo de recalar en [[Topocalma]] para reabastecerse, siendo traicionáu polos sos homes que lo acompañaron y apurríu a les autoridaes chilenes. Foi executáu en Santiago, el [[13 de febreru]] de 1822. Ante esto y aprovechando el regresu de parte de la escuadra chilena de Perú, O'Higgins preparó una nueva espedición al mandu del agora coronel Beauchef, pa terminar colos realistes de Chiloé. Apuntáronse dellos buques de la escuadra, que diríen al mandu del capitán de navío d'Estaos Xuníos Charles Wooster, la fragata [[Fragata Lautaro (1°)|''Lautaro'']], la corbeta ''Chacabuco'' y dos tresportes, pero hubo d'esperar una y bones nun había recursos pa reparar y fornir les naves. Esperábase tresportar a 900 soldaos na flotilla.<ref>Caglevic, 2014: 67</ref> Recurrir al salvataje, buscando una ancla perdida pola fragata ''Begoña''<ref group="n">Ayala Pérez, Teresa (2010). "[http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0718-93032010000100002&script=sci_arttext Testos periodísticos chilenos nel periodu de la Independencia]". ''Boletín de Filoloxía''. Vol. 45, n. 1, páxs. 43-74. ISSN 0718-9303. Les fragates Begoña y Escorpión pasaron por Valparaíso y prindáronse, incluyendo 12 cañones, el [[24 de febreru]] de [[1812]] cargaes de mercancíes procedentes del Callao.</ref> en [[Quintero]] pa la ''Lautaro'', pero namái s'atoparon un bon cachu de cadena y un tamborete, na sablera atopó un palu que sirviría de mastelero. Como ancla usó una del arsenal, dexada pola fragata inglesa ''Andromache''.<ref name= "Lopez212" /> La escuadrilla llegó a Corrolada a mediaos d'abril de 1822. Beauchef decidió esperar la primavera pol mal tiempu, acantonando les sos tropes en Valdivia mientres unviaba a la corbeta ''Chacabuco'', ende fondiada, a bloquiar San Carlos; pero tamién se precisaba de cebera pa les fuercies espedicionaries y viaxó a Valparaíso a buscalos a mediaos de xunu. Mientres el trayeutu atopar con una nube qu'obligó al so comandante, el teniente John Kelly, a refundiar al mar los sos 10 cañones pa non zozobrar. Tres esto, llegó al puertu en tan males condiciones que nun pudo faese a la mar, y p'ochobre entá nun llegaba nada a Valdivia.<ref name="López_2">López, 2007: 213</ref> [[Ficheru:Carlos Guillermo Wooster.JPG|thumb|left|Capitán de navío Charles Whiting Wooster.]] El comandante Wooster partió de Valdivia cola ''Lautaro'' a Talcahuano -y si yera necesariu a Valparaíso- poles provisión que faíen falta. Fondió en Talcahuano el [[23 d'ochobre]] y ende recibió pertrechos y echar# voz de que 2 tresportes vendríen dende Valparaíso con más, pero la so tripulación remontar pa nun dir al sur xustu cuando se preparar pa una visita de Freire. Wooster negar a los sos pidimientos de faese cargu del buque hasta que devolvieren les armes a los oficiales, asina que lo prindaron y fixéronse a la mar. Informáu pol cocineru qu'entamaben llevar el barcu a una isla, por seguridá, decidió aceptar el mandu.<ref name="López_2">López, 2007: 213</ref> Llevó'l barcu a Valparaíso onde la tripulación apurrir al fondiar el 26 d'esi mes, Wooster traxo soldaos del puertu y obligo a los líderes del motín a baxar a tierra pa ser xulgaos por un conceyu de guerra. La ''Lautaro'' nun taba en condiciones de viaxar y ordenóse a la corbeta ''Independencia'' dir bloquiar San Carlos faciendo vela con esi oxetivu'l [[24 de payares]]. D'esa manera concluyó l'intentu per parte del gobiernu d'O'Higgins de proyeutar la espedición a la isla, una y bones los problemes polítiques tomaríen l'atención del gobiernu. O'Higgins, que dende'l so nomamientu, exerciera un gobiernu autoritariu, militarista y centralista gracies a la so asociación cola [[Loxa Lautarina]].<ref>Salazar, 2011: 154</ref> Los sos planes de xunir el continente sol mandatu de la mesma nun podíen aceptar la oposición de la tradición democrática de "los pueblos"»,<ref>Salazar, 2011: 155</ref> yá que estos consideraben que la soberanía local y democrático de los sos cabildros tenía de ser la base sobre la que se construyera'l nuevu Estáu.<ref>Salazar, 2011: 164</ref> Esti conflictu foi'l que finalmente, ente avientu de 1822 y xineru de [[1823]], llevó a una revolución ciudadana que balto a O'Higgins, quien tuvo que exiliase en Perú.<ref>Salazar, 2011: 180</ref> El [[7 de mayu]] de 1822, tres meses de conflictu ente'l mandatariu y el Senáu, O'Higgins fixo'l llamáu a eleiciones d'una Convención Preparatoria que prepara la eleición d'un Parllamentu que sancionaría una Constitución definitiva pal país.<ref>Salazar, 2011: 163</ref> El direutor supremu unvió misives secretes onde dicía a cada cabildru a quien escoyer, la mayoría miembros de la vieya aristocracia favorable al gobernante;<ref>Salazar, 2011: 165, 167</ref> estes fueron lleíes públicamente, anque decidió siguise les indicaciones.<ref>Salazar, 2011: 166</ref> El [[17 de xunetu]] quedaba instalada la Convención,<ref>Salazar, 2011: 167</ref> pero en llugar de preparar eleiciones parllamentaries dedicar a sancionar una nueva Carta Magna, daqué fora de les sos atribuciones.<ref>Salazar, 2011: 168, 171</ref> [[Constitución Política del Estáu de Chile de 1822|Esta]] promulgóse'l [[30 d'ochobre]] y establecía que'l gobiernu d'O'Higgins enllargar por otros seis años, que les eleiciones parllamentaries tendríen fuertes controles faciéndoles bien manipulables pol gobiernu y tarazaba fuertemente l'autonomía llograda polos cabildros.<ref>Salazar, 2011: 170-171</ref> Los habitantes y les tropes acantonaes en Concepción, 1.600 soldaos, fueron los primeres n'alzase<ref>Amunátegui, 1853: 432</ref> el [[8 d'avientu]].<ref>Salazar, 2011: 173</ref> El [[10 d'avientu]] convencieron a Freire en liderar les tropes.<ref>Amunátegui, 1853: 433</ref> El xeneral yá alvirtiera a O'Higgins en cartes privaes y proclames públiques el descontentu qu'esiste nes provincies cola so xestión, lo que consideraba perfectamente llexítimu.<ref>Salazar, 2011: 173, 175</ref> Esti fuera un fiel llugarteniente d'O'Higgins, llegando a fusilar a más de mil de guerrilleros realistes y salteadores en La Frontera ente 1819 y 1823,<ref group="n">Salinas Campos, Maximiliano Augusto (1986). "El bandoleru chilenu del sieglu XIX. La so imaxe na sabiduría popular". Revista ''Araucaria de Chile'', Non. 36, Madrid: Ediciones Michay, páxs. 57-75. Cifra proveniente del artículu "El bandolerismo antiguu y el bandolerismo modernu en Chile", de Benjamín Vicuña Mackenna en periódicu ''El Ferrocarril'', 21 de setiembre y 10 d'ochobre de 1878.</ref> pero la rellación foise esfreciendo a midida que Freire sentíase cada vez más identificáu colos intereses de l'aristocracia penquista.<ref>Caglevic, 2014: 64</ref> Tamién se-yos sumaría Beauchef, quien mandaba una flotilla formada pola goleta ''Moctezuma'' y la fragata ''Independencia'' con 400 infantes, 30 artilleros, 4 pieces de campaña y numberosa cebera y municiones fondiada en Talcahuano a la espera de la espedición sobre Chiloé.<ref name= "Amunategui435" >Amunátegui, 1853: 435</ref> Finalmente, Freire ordenó tresportar per mar a 1.600 infantes a Valparaíso, mientres 600 caballeros al mandu del teniente coronel Salvador Puga colaben per tierra.<ref name= "Amunategui435" /><ref name="Salazar_1">Salazar, 2011: 182</ref> Poco dempués sumir Coquimbo y [[La Serena (Chile)|La Serena]] el [[20 d'avientu]].<ref>Salazar, 2011: 176</ref> Dende esta postrera, una columna al mandu de [[José Miguel Irarrázaval Alcalde]] compuesta de 150 guardias cívicos d'infantería de Coquimbo, 150 d'[[Illapel]], 25 artilleros operando un par de pieces, 100 milicianos de caballería y 30 fusileros españoles prindaos en Maipú<ref>Amunátegui, 1853: 442</ref> y lliberaos en cuenta de combatir pola causa rebalba.<ref>Amunátegui, 1853: 443</ref> Mientres la marcha incorpórense-yos milicianos de [[San Felipe (Chile)|San Felipe]] y [[Los Andes (Chile)|Los Andes]].<ref>Amunátegui, 1853: 444</ref> [[Miguel de Zañartu Santa María|Miguel de Zañartu]], axente chilenu en Buenos Aires, volvía a Santiago cuando supo del alzamientu de Freire. Fixo tolo posible pa convencer al gobiernu mendocino de sofitar a O'Higgins, ufiertándo-y al direutor supremu 1.500 a 2.000 soldaos d'El Ríu de la Plata pero los o'higginistas creíen segura la victoria y refugar.<ref>Amunátegui, 1853: 451-452</ref> El direutor supremu foi abandonáu poles sos tropes y l'aristocracia capitalina,<ref>Salazar, 2011: 178-179</ref> finalmente'l cabildru santiaguino obligó-y a abdicar el [[28 de xineru]] y exiliase al Perú'l [[17 de xunetu]].<ref>Salazar, 2011: 179</ref> Asocedió-y una [[Xunta de Gobiernu de Chile (1823)|xunta capitalina]] qu'intentó exercer un mandatu centralista,<ref name="Salazar_1">Salazar, 2011: 182</ref> pero nun cuntaba col sofitu militar abondu como pa oponese a Freire y l'Exércitu del Sur -primeramente, intento axuntar tropes en Valparaíso cola sida d'unviales a Perú-,<ref>Salazar, 2011: 181</ref> la oposición de les provincies obligó-y a nomar al xeneral Freire como nuevu direutor supremu'l [[4 d'abril]].<ref>Salazar, 2011: 186-187</ref> Pa esi entós la flota que mandaba Cochrane yá aportara a Valparaíso en xunu del añu anterior, depués d'un llargu cruceru por tola mariña hasta [[California]], y llicenciárase a les tripulaciones con mediu sueldu y desarmáronse los navíos.<ref>López, 2007: 214</ref> Pa marzu de 1823, se comisionó al armador Peter Oliver pa realizar un minuciosu estudiu de la situación de los barcos fondiaos en Valparaíso. Según Oliver, namái la ''Lautaro'' y la ''Independencia'' podíen sirvir, la fragata ''O'Higgins'', que pasaría a llamase ''María Isabel'', precisaba 95.000 pesos n'arreglu y respectu de l'antigua fragata [[Fragata Esmeralda (1791)|''Esmeralda'']], que dende'l so [[Captura de la fragata Esmeralda|prinda]] llamábase ''Valdivia'', salía más baratu faela de nuevu. Tres una serie de desastres militares en Perú en 1823, el gobiernu chilenu preparó la fragata ''Lautaro'', y les goletes ''Mercedes'' y ''Moctezuma'' pa unviar una [[Espedición de Benavente al Perú|espedición]] de 2.500 homes a Perú al mandu del coronel [[José María Benavente]] pa xunise a les tropes peruanu y gran colombianes na llucha contra los realistes.<ref>Caglevic, 2014: 68; López, 2007: 214</ref> Pa tal cometíu, les fragates ''Sesostris'', ''Ceres'', ''Santa Rosa'' y ''Ester'' sirviría como tresportes. La espedición partió'l [[15 d'ochobre]] y volvió en tres meses depués de dellos vaivenes y desalcuerdos, trayendo devuelta amás a la división chilena qu'entá taba en Perú a cargu del brigadier [[Francisco Antonio Pinto]],<ref>Caglevic, 2014: 68; López, 2007: 215</ref> anque unos 300 soldaos quedaron en Perú y xunto a otros chilenos que taben integraos nos Granaderos a caballu y en dellos cuerpos peruanos engarraron hasta en Ayacucho.<ref>Bulnes, 1897: 598, 601</ref> Freire, pa non desperdiciar los medios aconceyaos, decidiría usar estes fuercies pa dir a Chiloé y vencer d'una vegada a los realistes qu'ellí s'atopaben. Pela so parte, Quintanilla en 1823 taba nel so meyor momentu al tar les sos defenses más desenvueltes. El virréi, [[José de la Serna]], fletara dos buques ingleses pa unvia-y armes y municiones, pocu dempués tamién-y llegaba dineru pa remunerar a les sos tropes. El comandante William Wilkinson de la ''Independencia'' viaxó a Valdivia a informar d'estos fechos a Beauchef, quien llevaba un añu esperando poder volver atacar Chiloé. L'intendente español había amás entamáu una pequeña anque eficiente fuercia corsario.<ref>López, 2007: 215</ref> === Corsarios realistes de Chiloé === [[Ficheru:Bergantin Aguila (1796).jpg|thumb|300px|Bergantín de la dómina que pudo tener les carauterístiques del corsariu ''General Valdés''.]] Nel añu 1823, Quintanilla llanzara al mar dos buques [[Corsariu|corsarios]] pa hostigar a los patriotes nel mar. Pa esi entós el poder naval de Chile había ablayáu pola falta de medios pa sostener los sos buques en bones condiciones en forma permanente, lo qu'escontra susceptibles les sos mariñes a l'actividá d'estos buques. Yera unu d'estos corsarios el bergantín inglés ''Puig'' armáu con 18 cañones, que diba al mandu d'un pilotu apellidado Michel y que venía de [[Rio de Janeiro]] con un cargamentu pal Callao. Al recalar en San Carlos a finales d'agostu, supo del bloquéu naval que los patriotes peruanos sosteníen nes mariñes peruanes faciendo d'esa manera imposible realizar la entrega, polo que dexó'l so cargamentu na isla y fíxose corsariu llogrando una patente del gobernador español. Xuniéronse como tripulantes dellos realistes que fuxeren del so encarcelamientu en Buenos Aires. El ''Puig'' foi rebautizado como'l ''General Valdés'', n'honor al oficial español [[Gerónimo Valdés]] que combatía a los patriotes en Perú, y depués de completar el so equipamientu y tripulación facer a la mar el [[14 d'ochobre]] camín de les mariñes de Perú.<ref>Cartes, 2014: 188</ref> La primer aición corsaria del ''General Valdés'' mandáu por Michel foi'l [[25 d'ochobre]], nes cercaníes de [[Quilca]], onde prindó a la fragata mercante chilena ''Mackenna'', que llevaba alredor de 300 homes, ente soldaos y oficiales, del exércitu del xeneral [[Andrés de Santa Cruz]] que reculó a la mariña pa embarcase depués de la so [[Segunda Campaña d'Entemedios|fracasada campaña n'entemedios]] de mediaos d'esi añu. Michel treslladó al ''General Valdés'' a dellos oficiales, ente los qu'había dalgunos de graduación, y poner n'estrechu arrestu. Depués de la captura d'esti buque dirixir con ella a Chiloé. Nel trayeutu a la isla atopar cola fragata xenovesa ''Colombia'' que traía a Valparaíso un cargamentu mercaderías europees. Prindó a esti buque tamién a pesar de ser neutral, embarcando a bordu al capitán y al pilotu, dambos italianos.<ref name= "Lopez215s" /> Michel prosigió el so viaxe con estos dos preses y al llegar a les cercaníes de Chiloé a mediaos de payares una fuerte torbonada esvalixó a los trés buques. El ''Mackenna'' y la ''Colombia'' llograron aportar a San Carlos el [[25 de payares]], pero'l corsariu ''General Valdés'' sumió con tola so tripulación y los prisioneros y el botín que llevaba. Quintanilla dio bon tratu a los prisioneros del ''Mackenna'' y comprendiento la situación que-y xeneraben estos, al arrobinar na isla les idees revolucionaries, llamó a les files realistes a los que quixeren tomar serviciu y dexó al restu en llibertá pa poder treslladase a Valdivia, facilitando los medios por que pasaren al continente. En cuanto al ''Colombia'', retuvo'l buque y a los sos prisioneros por trés meses esperando l'aportó de Michel col so buque pa esplicar la captura d'esti buque neutral siendo esti fechu un actu pirata. Pero al nun aportar, dexó-y al ''Colombia'' con tola so tripulación y cargamentu siguir el so viaxe a Valparaíso al mandu del segundu pilotu del buque, un home apellidado Natún, quien informó de lo asocedío a les autoridaes correspondientes.<ref>López, 2007: 216</ref> L'otru buque corsariu foi'l consiguíu pol pilotu xenovés [[Mateo Mainery]], quien depués de traicionar y apurrir a Benavides recibió una amnistía del gobiernu chilenu ya instalóse en [[Guayaquil]], sirviendo na goleta mercante ''Cinco Hermanes'' como contramaestre. Mientres un viaxe, onde'l mercante tenía de dir a [[Méxicu]] con un cargamentu de cacáu qu'unviaron los dueños del buque, convenció a la tripulación de remontase, y fechu esto, decidió dir a Chiloé pa llograr una patente de corsariu. Mainery rebautizó al buque como ''Xeneral Quintanilla'' pa falagar al gobernador y armóse-y con 8 cañones, amás de dotala con dellos soldaos d'infantería. Facer a la mar el [[22 de payares]], col encargu de hostilizar el comerciu nes contornes de Valparaíso, y de ser posible, estendese hasta les mariñes peruanes.<ref name= "Lopez215s" /> El corsariu ''Xeneral Quintanilla'' mandáu por Mainery, que tendría una mayor duración hostilizando les mariñes, realizaba la so primer aición el [[11 d'avientu]] frente a [[Acovez (Chile)|Acovez]] al intentar prindar a la goleta ''Moctezuma'' que taba armada con un cañón xiratoriu y yera comandada pol capitán Guillermo Winter, yera esti buque'l insigna que convoyaba la espedición de Benavente que se retiraba de les mariñes peruanes tres una serie de desalcuerdos. El corsariu llevaba esventolexando una bandera de la Gran Colombia, engañando nun principiu al buque chilenu al que se foi averando, pero depués sustituyir pola española y abrió darréu fueu. La ''Moctezuma'' intento defendese, pero la mala calidá de la so pólvora inutilizó el so únicu cañón. Asina, Mainery empezó a dar vueltes al so alredor, averándose amodo pa enceta-y mientres-y atacaba con fueu de fusiles. Nesos momentos onde paecía tou perdíu, el teniente norteamericanu Freedman Oxley en mediu del fueu enemigo llogró desatapar el cañón y el buque chilenu consiguió faer un disparu certeru, causando gran dañu al barcu realista que tuvo de recular. Finalmente, la llegada de la nueche dexó a la ''Moctezuma'' retirase y llegar a [[Arica]] onde s'axuntó col restu de la escuadrilla y prosiguió el so viaxe a Coquimbo. Frustada esa primer tentativa del corsariu, llevaría depués acometíes mas afortunaes, pero que merecen el calificativu de [[piratería]], por ser executaes sobre barcos neutrales que saleaben absolutamente despreveníos. Mainery saleando agora nes mariñes chilenes prindó a la fragata norteamericana ''Huron'', que los sos tripulantes que fueron abandonaos nes cercaníes de Coquimbo, arrobinaron la noticia del peligru qu'amenaciaba al comerciu na zona. Más palantre, prindó dos buques ingleses, la fragata ''Extremor'' y la goleta ''Catilina'', ente otres preses. Mainery, como se vio, nun reconocía nin acataba banderes estranxeres. Esto solía obligar darréu a Quintanilla a sufrir les molesties de tener que devolver eses preses a los sos llexítimos dueños, dando al empar esplicaciones y escuses nel nome del so rebelde subalternu pa evitar problemes internacionales. El [[5 de febreru]] de [[1824]], nel Callao, la [[Sulevación del Callao|guarnición patriota sublevóse a favor del rei]] y llueu cayía Lima en poder de los realistes. L'erariu limeñu taba escosu y el so gobiernu amosábase incapaz de solucionar la crisis. Agora los realistes teníen dos puertos bien fortificaos nel Pacíficu sur.<ref name="López_3">López, 2007: 221</ref> Amás al prindar el puertu llográrase faer con dellos buques de guerra como la fragata ''Guayas'' (ex ''Vengación''), que se hallana esmanteláu, y el bergantín ''Pezuela'', y dellos mercantes. El xeneral [[Simón Bolívar]], quien tuvo d'asumir como dictador en Perú pa poner orde nel caos reinante, ordenó-y al comandante de la flota peruana [[Martín Guise|Martin Guisse]] qu'atacara darréu'l Callao. Guisse efectuó esto na madrugada del [[25 de febreru]] llogrando amburar a la ''Guayas'' xunto a otros buques mercantes y prindar otros tantos. Magar esto, el comandante realista del puertu, coronel [[José Ramón Rodil y Campillo]], llogró poner de pies de guerra al bergantín ''Pezuela'' y a una corbeta contrabandista inglesa prindada per este, llamada ''Victoria de Ica'' y delles llanches cañones. Rodil tamién dio patente de corsu a los bergantinos ''Moyano'' (ex ''Real Felipe'') y ''Constante''. Estos buques corsarios hostilizarían les mariñes peruanu y chilenu. Pa intentar detenelos, el gobiernu chilenu dispunxera que la corbeta ''Chacabuco'' saliera, pero nun había fondos pa paga-y a la tripulación o a los oficiales.<ref name="López_4">López, 2007: 222</ref> Pela so parte, la flota peruana en xunto cola gran colombiana mandaes ambes por Guisse, llindar a bloquiar el Callao a mediaos d'esi añu. Entrín y non, los ataques de Mainery a buques neutrales obligaron al xefe de les fuercies navales d'[[Estaos Xuníos]] a dirixise a les mariñes peruanes col navío ''Franklin'' pa prindar al corsariu, coles mesmes qu'espachaba a les mariñes de Chiloé a la goleta ''Amanda'' col mesmu oxetivu, anque a la fin dambes nun llograron dar con él.<ref name="Barros Arana_1">Barros Arana, 1856: 54</ref> Pela so parte, el comandante de les fuercies navales britániques nel Pacíficu, espachó al capitán John Ferguson cola corbeta ''Mercey'' a San Carlos pa pidir a Quintanilla prestos poles tropelías del so corsariu, llogrando esplicaciones y la devolución de los buques ingleses prindaos per este en marzu de [[1824]].<ref name="Barros Arana_1">Barros Arana, 1856: 54</ref> Toos estos fechos, amás de ser un enclave estratéxicu de sofitu a les guerrilles realistes na Araucanía y oxetivu escontra onde se dirixía una flotilla gaditana col enfotu de devolver a [[España]] el dominiu del Pacíficu meridional,<ref name="López_5">López, 2007: 217</ref> motivaron al xeneral Freire a facer una espedición escontra Chiloé a mediaos de marzu pa tomala, pero l'intentu de Freire terminó en fracasu y tuvo que reembarcarse pal continente. Mainery nesos momentos caltener col so buque en San Carlos y al retirase la fuercia espedicionario chilena a mediaos d'abril, facer a la mar realizando nuevamente actividaes de pirata. En Arica, el ''Xeneral Quintanilla'' prindara al bergantín mercante francés ''La Vigie'' y armólu improvisadamente como corsariu, poniéndolo sol mandu d'un pilotu d'orixe escocés. Poco dempués, ''La Vigie'' atopar col bergantín peruanu ''Congresu'', comandando pol capitán inglés [[Jorge Young Holmes|George Young Holmes]]. Mainery abandonó a la so suerte a ''La Vigie'' y retiróse. Holmes ordenó a los sos homes operar el barcu galu y escorrer al corsariu con dambos buques. A otru día, Holmes atopar col bergantín de guerra francés ''Diligent'', cerca de [[Quilca]].<ref name="López_4">López, 2007: 222</ref> El so comandante, el capitán Bíllard, pidió la devolución de ''La Vigie'' pero Young negóse y dispunxo a la so tripulación colos cañones llistos en casu de que'l buque francés tomar pola fuercia; Bíllard arrenunció y xunióse-yos na cacería del corsariu español. Dellos díes dempués, la flotilla columbró al ''Xeneral Quintanilla'' xunto a un mercante qu'acababa de prindar. El barcu realista fuxo darréu, abandonando a la so presa, Holmes facer amburar. Mientres dichu alcuentru, el ''Congresu'' averóse demasiáu a la mariña y cuasi llancó. Mainery vio la so oportunidá, volvió y unvió botes a encetalo, pero'l capitán Bíllard diose cuenta y unvió botes propios. L'asaltu del corsariu foi refugáu<ref name= "Lopez223" >López, 2007: 223</ref> y el ''Xeneral Quintanilla'' retirar del llugar p'atopar proteición en Quilca, amparándose nes autoridaes virreinatales del llugar. El capitán Bíllard bloquió'l puertu esperando prindar al corsariu, pero nesos momentos intervinieron nel asuntu les autoridaes realistes que pidieron al marín francés qu'arrenunciara nel asuntu, amás de promete-y que se fadríen responsanbles polos perxuiciu ocacionados pol corsariu al prindar el mercante francés. Pero tando pendientes eses negociaciones, Mainery, dispuestu a tou, y favorecíu pola escuridá de la nueche, salió del puertu inesperadamente el [[14 de mayu]] y viendo al ''Diligent'' a l'ancla y col velame recoyíu, nun pudo aguantar la tentación y disparó-y dellos cañonazos demostrando la so altanería. Ante esto, el capitán Bíllard fíxose rápido a la mar pa escorrer al corsariu al que llogró algamar na mañana del día siguiente y vencer en poco tiempu, obligando a Mainery a rindise. Asina terminaben les correríes del postreru corsariu de Chiloé. Depués d'esto, Bíllard treslladó a Mainery y a tola so tripulación al buque francés y dirixóse col ''Xeneral Quintanilla'' a Valparaíso. El gobernador llocal Ignacio Zeballos fixo lo que pudo por que Bíllard apurriéra-y al corsariu xenovés, pero'l capitán galu resabiando de la xusticia chilena llevar al so país pa xulgalo por piratería, siendo executáu antes d'acabar l'añu de 1824. El ''Xeneral Quintanilla'' acabó como indemnización pa los dueños de ''La Vigie''.<ref name= "Lopez223" /> Mientres les sos actividaes corsaries, dichu navío llogró 296.057 pesos, esto ye, 7 reales de botín pa les arques fiscales que'l gobernador de Chiloé usu pa pagar y vistir a les tropes.<ref name="Garay_9">Garay, 2010: 90</ref> === Primer espedición de Freire === El gobiernu chilenu planió una poderosa operación combinada contra Chiloé. El plan orixinal esperaba tresportar trés a cuatro millares de soldaos na espedición.<ref>Miller, 1918: 324</ref> Finalmente, unos 2.149 homes arrexuntaos en cinco batallones, un escuadrón de caballería y una compañía d'artilleros<ref>Caglevic, 2014: 70; Toro, 1977: 174-175</ref><ref name= "Folles283" >Barros, 1897a: 283</ref> (anque dellos historiadores falen de 2.200 a 2.500 y el mesmu Quintanilla de 3.000).<ref name="Caglevic_4">Caglevic, 2014: 70</ref> Les primeres tropes aconceyaes por Freire acamparon na isla [[Quiriquina]] siendo 1.940 infantes, 95 dragones a caballu y 24 artilleros<ref name= "Lopez2178" >López, 2007: 217-218</ref> con 2<ref name="Toru_1">Toro, 1977: 175</ref> ó 3<ref name= "Lopez218" >López, 2007: 218</ref> cañones de monte. El direutor supremu, yera secundáu pol xeneral [[Luis de la Cruz]] que yera'l xefe del Estáu Mayor. La flota chilena, mandada pol capitán de navío [[Robert Forster (marín)|Robert Forster]], taba compuesta de cuatro tresportes (''Ceres'', ''Valparaíso'', ''Pacíficu'' y ''Tucapel'') y cinco buques de guerra (les corbetes ''Independencia'', ''Chacabuco'' y ''Voltaire'', la fragata ''Lautaro'' y bergantín ''Galvarino''),<ref name= "Lopez2178" /><ref name="Caglevic_4">Caglevic, 2014: 70</ref> axuntar en Talcahuano, embarcando pocu dempués la tropa<ref name="López_5">López, 2007: 217</ref> y saleó a Corrolada'l [[2 de marzu]] de [[1824]],<ref name= "Lopez218" /> onde completo la dotación de soldaos, zarpando ente'l [[17]]<ref>Caglevic, 2014: 70; Toro, 1977: 175</ref> y [[18 de marzu]].<ref name="Caglevic_4">Caglevic, 2014: 70</ref><ref name= "Lopez218" /> Les tropes que participaron nesta espedición yeren los batallones Nᵘ 1, 7 y 8, el reximientu Guardia d'Honor, l'escuadrón de caballería Guíes y un grupu d'artilleros. Nesta espedición, Freire cometiera l'error de zarpar demasiáu tarde, pos el clima de Chiloé solo ye benignu ente xineru y entamos de marzu, con nubes toa'l restu del añu.<ref>Aguilar, 2010: 12</ref> Les defenses más importantes del archipiélagu taben alredor de la so capital, 1.500 soldaos y milicianos realistes guarníen San Carlos, los fuertes y les bateríes al so alredor.<ref name="Toru_1">Toro, 1977: 175</ref> Beauchef, quien taba al cargu de Valdivia dende 1822 y agora na espedición yera comandante del Nᵘ 8 y xefe d'una de les tres divisiones del exércitu, tenía les meyores informaciones. Según él, l'ataque tenía de producise ente marzu y abril, cuando los milicianos yeren llicenciaos pa collechar y la defensa quedaba amenorgada a los regulares, insuficientes en númberu pa una llarga llucha, dexando un ataque fulminante que decidiera la guerra.<ref name= "Folles283" /> El día 20, una nube esvalixó a la flota chilena en frente de la punta de Huechucucuy, el bergantín ''Pacíficu'' tuvo de volver por arreglos a Valdivia. La escuadra axuntóse y fondio n'isla de Lacao o Latao. La ''Volteire'' acolumbró a la goleta corsaria ''Xeneral Quintanilla'' con ánimu d'atacar, pero al ver la flota fuxó.<ref name= "Lopez218" /> Cuando pasaron frente a a la isla Doña Sebastiana abrieron fueu contra les bateríes de Carelmapu, pero la distancia yera tan grande que nun hubo daños. Desembarcaron dos batallones en Latao con Beauchef a la cabeza, y tomaron el pueblu y les bateríes. A otru día, el comandante Henry Cobbet, capitán del bergantín ''Galvarino'', con alredor de 300 soldaos tomó la batería de Coronel rápido.<ref name= "Lopez218" /> Quintanilla, por cuenta de que yera finales del branu y pocu antes llegára-y noticies d'un motín en Valdivia, nun esperaba un ataque y la llegada de la espedición sorprender en sobremanera.<ref>Aguilar, 2010: 13</ref> Ente'l [[23 de marzu]], los patriotes cruciaron la canal del Chacao y fixeron dellos desembarcos nes cercaníes de San Carlos ensin atopar resistencia. D'esta miente, el 25, tomáronse delles bateríes menores en Chacao y Corona. A otru día, Freire unvió un emisariu y esperó que Quintanilla presentara la so capitulación, pero nunca se produció, asina que los chilenos treslladar por mar con aldu al sur, siguiendo la mariña.<ref>Caglevic, 2014: 70-71</ref> El plan inicial de Freire fuera asaltar sorpresivamente San Carlos, pero rápido entendióse lo fuerte que yeren les defenses.<ref>Toro, 1977: 175-177</ref> El [[28 de marzu]], una nube fixo llancar a la ''Volteire'' en Carelmapu, salvóse la tripulación pero perdió l'armamentu y les municiones. A otru día la ''Chacabuco'' y la ''Ceres'' partieron a [[Dalcahue]].<ref name= "Lopez218" /> El tresporte ''Valparaíso'' tamién foi abasnáu poles corrientes y llancó nos baxos de Carelmapu, al norte de la canal.<ref name="Caglevic_5">Caglevic, 2014: 72</ref> A otru día, Freire ordena que la ''Chacabuco'' y la ''Ceres'' con 600 soldaos saleen a Dalcahue a les órdenes de Beauchef.<ref name="Caglevic_5">Caglevic, 2014: 72</ref> Eses fuercies desembarcaron en [[Dalcahue]], el [[31 de marzu]], al mandu de Beauchef col enfotu de colar per tierra de vuelta al norte y atacar San Carlos, a 65 km de distancia.<ref name= "Toru177" >Toro, 1977: 177</ref> N'otres pallabres, el plan yera cortar les comunicaciones ente San Carlos y Castro pa dempués atacar pel sur a la primera mientres Freire facer dende'l norte.<ref name="Caglevic_6">Caglevic, 2014: 73</ref> Mientres la operación, la ''Chacabuco'' esvalixó 4 llanches cañoneras en mar abiertu al costu de 8 oficiales y 22 soldaos muertos, amás d'un centenar de mancaos. Dellos desertores realistes, antiguos prisioneros del ''Mackenna'', informáronlu qu'un gran númberu de monárquicos taba fuertemente atrincheráu nel camín qu'esperaba siguir Beauchef.<ref name= "Lopez219" >López, 2007: 219</ref> Entrín y non, Freire encabezaría personalmente otru desembarcu en Lacao y avanzaría dende l'este sobre San Carlos.<ref name= "Toru177" /> Con tal motivu, concentró al gruesu de les sos fuercies cerca de la punta de Pugañón y na ''Chacabuco'' axuntar con Beauchef. Les tropes d'esti postreru taben debilitaes en tomando Dalcahue.<ref name= "Lopez219" /> A esi ataque sorpresivu, sumaríense-y les fuercies yá desembarcaes nes mariñes de Chiloé de la canal del Chacao, qu'avanzaríen dende'l nordeste sobre la ciudá. Entrín y non, el sarxentu mayor [[Manuel Riquelme]] cruciaría la canal y tomaría Carelmapu, so poder realista, con sofitu de la caballería de Osorno.<ref name= "Toru177" /> Antes de zarpar de Valdivia, Freire unviara al mayor Manuel Labbé colos caballeros osorninos p'atacar esa zona pero llegaron dempués de la so conquista.<ref name="Caglevic_5">Caglevic, 2014: 72</ref> Riquelme desembarcó del ''Galvarino'' con 250 homes, apoderar del fortín del Maullín y del pueblu de Carelmapu. El navío cuasi llancó por averar se a la mariña y tuvo d'abandonar los sos dos fondies pa volver a mar abiertu.<ref name= "Lopez219" /> Sicasí, la meyora per tierra de los patriotes de Beauchef resultó perlentu, una y bones el terrén yera enfollagáu y cubiertu de trupos montes. Per otru llau, los de Chiloé yá alvirtieren de la meyora enemiga y taben ocultes, atrincheraes, nos montes próximos a les siendes que diben dende Dalcahue al [[camín de Caicumeo]], que comunicaba Castro y San Carlos.<ref>Toro, 1977: 178</ref> Disponíen d'un cañón y perfecta conocencia del terrén. Finalmente, el [[1 d'abril]], alredor de 600 realistes empobinaos pol coronel [[José Rodríguez Ballesteros]], xefe de la guarnición de Castro,<ref name= "Toru177" /> emboscaron a 600 patriotes comandados por Beauchef nes [[Combate de Mocopulli|barraqueres de Mocopulli]].<ref name="Caglevic_6">Caglevic, 2014: 73</ref> [[Ficheru:Batalla de Mocopulli.jpg|thumb|left|Recuerdo a la batalla de Mocopulli de 1824, a un llau de la ruta 5 camín a Castro.]] L'ataque realista producir dende una posición elevada. Asoráu cola so sorpresa a los patriotes. Pa empeorar les coses, el batallón Nᵘ 7, al mandu del coronel italianu [[José Rondizzoni]], refugar a combatir porque los sos sueldos siguíen impagos. Sicasí, el restu de les tropes de Beauchef consiguieron recomponese y repeler a los sos enemigos.<ref name= "Toru179" >Toro, 1977: 179</ref> Los republicanos sufrieron 300 baxes ente muertos y mancaos, los realistes unos 120.<ref name="Caglevic_6">Caglevic, 2014: 73</ref> Nun hubo un vencedor claru, anque los monárquicos retiráronse. Depués los republicanos volvieron a Dalcahue y abandonaron el plan de tomar San Carlos. Entrín y non, Freire llegó al ríu Pudeto, pero viendo la imposibilidá de crucialo y enterándose de lo asocedío en Mocopulli, decidió retirase a Chacao.<ref name= "Toru179" /> Ende ordenó reagrupase en Picuy.<ref name= "Lopez219" /> Nel Conceyu de Guerra, celebráu nel Chacao el [[6 d'abril]], decidió abandonase la campaña, reembarcándose el día 15 y fondiando en Talcahuano el 29.<ref name= "Toru179" /> La culpa yera de Freire, pretendiera cruciar el monte austral dende Dalcahue p'atacar San Carlos pola retaguardia con escasos recursos y pocos caminos.<ref name= "Lopez219" /> Tamién contribuyó qu'un batallón remontóse dempués de Mocopulli, los soldaos empobinaos pol veteranu Rondizzoni llevaben meses colos sos sueldos impagos.<ref name="Caglevic_6">Caglevic, 2014: 73</ref> Mientres la campaña, les corrientes abasnaron a la ''Lautaro'' contra les roques de Pugañón, quedó tan estropiada que precisaba con urxencia volver a Valparaíso; la ''Tucapel'' salvar d'igual destín gracies a el remangu del so capitán. Por daños similares, la fragata ''Ceres'' tuvo de zarpar dos díes primero que'l restu del convói.<ref name= "Lopez220" >López, 2007: 220</ref> La ''Galvarino'' foi estropiada pol vientu y volvió a Valdivia, ensin saber que la flota había dexáu Chiloé volvió a la isla, sufriendo l'ataque de 5 llanches cañoneras y de les bateríes del castiellu de Chacao. Dende ende foi a Castro, dio una vuelta por tola mariña de Chiloé y volvió a Valdivia. En dichu puertu ordenóse-y volver a Talcahuano, pero siguió a Valparaíso por arreglos y p'atender a los sos malogrados tripulantes.<ref name= "Lopez220" /> La espedición de Freire ensin dulda foi pocu afortunáu anque tuvo la suerte de retirase a tiempu, yá que pocu dempués de colase llegó una flotilla realista dende Cádiz, lo que pudo empeorar la so posición.<ref name="Caglevic_7">Caglevic, 2014: 74</ref> === Entemediu === Dos selmanes tres el reembarco, llegó una flotilla española, pero nun yera la poderosa armada de refuerzu que tarrecieren les autoridaes republicanes –motivándolos a invadir l'archipiélagu-, compuesta d'un navío de guerra, dos fragates y dos corbetes. Resultaron apenes el navío Asia de 64 cañones y el bergantín Aquiles; el so comodoro yera capitán de navío, [[Roque Guruceta y Aguado]] (1771-1854),<ref>[http://foro.todoavante.es/viewtopic.php?f=46&t=8872 "Biografía de don Roque Guruceta y Aguado"]. ''Historia Naval d'España y Países de fala española''.</ref> quien fuera releváu del mandu por negase a comandar una de les fragates mercaes a [[Rusia]] en 1817 pola so mala traza y porque nunca se consultó al almirantazgo a la d'adquiriles.<ref name="López_3">López, 2007: 221</ref> Pensárase de primeres n'unviar les citaes fragates, pero'l so malísimo tao llevo a los oficiales d'altu rangu a negase a utilizales. El so oxetivu yera'l Callao, pero en sabiendo de la escuadra chilena, Guruceta creyó prudente recalar en San Carlos. Los sos tripulantes taben mal pagos y alimentaos, azotaos por cuatro meses d'iviernu austral y seguros de sirvir por una causa perdida. Fondiaron el [[28 d'abril]] de 1824 en San Carlos, onde comunicaron de la «satisfactoria real» del [[19 d'avientu]] del añu anterior, pola que'l rei prometía premios polos sos fieles servicios y que los virréis Pezuela y La Serna emponderaron públicamente los actos del gobernador y los esfuercios de los de Chiloé.<ref>García Camba, 1916: 403-404</ref> Tamién se-y comunicó que'l virréi La Serna, reconociendo la valía de los isleños como guerreros solicitara diez ó trenta d'ellos pa ser el so guardia personal. Quintanilla unviar pero fueron prindaos antes de desembarcar en Perú.<ref name= "Torres64" /><ref name= "Garcia404" >García Camba, 1916: 404</ref> Dempués de recibir les noticies del alzamientu monárquicu en Callao, dambos buques zarparon. Al altor de Talcahuano atopar col mercante inglés Snype, al que preguntaron poles fragates que teníen d'acompañalos pero dixebrárense mientres el viaxe. Yera mentira, esos barcos nunca zarparon, pero como esperaron, el Snype informó a les autoridaes chilenes, causando gran alarma. Nesi entós, el país taba cuasi fundíu na anarquía y la ruina económica pola fallíu espedición.<ref name="López_4">López, 2007: 222</ref> Llegaron ensin mayores respigos al Callao, xuniéndose-yos la corbeta Constante y el bergantín Pezuela.<ref name= "Lopez223" /> Ante esta situación, Freire decidió unviar al Perú a Blanco Encalada pa ponese al serviciu de Bolívar.<ref name= "Lopez223" /> L'armada chilena componer de la fragata O'Higgins al mandu de Robert Forster (1784-1862),<ref>[http://www.armada.cl/armada/tradicion-y-hestoria/biografias/f/robert-forster/2014-01-16/160114.html "Robert Forster".] ''Armada de Chile''.</ref> con 48 cañones y 382 tripulantes; la corbeta Chacabuco con Carlos García del Postigo a la cabeza, 20 cañones y 80 homes; el bergantín Galvarino, dirixíu pol capitán Winter, con una dotación de 19 cañones y 83 marineros; y la goleta Moctezuma del capitán Servando Xordán, con 9 cañones y 72 tripulantes. Blanco Encalada ordenó nun dar más privilexos a marinos y oficiales estranxeros.<ref>López, 2007: 224</ref> Zarparon a finales d'añu, pero una airada facer atracar en [[Coquimbo]]. La O'Higgins y la Moctezuma tuvieron de ser reparaos polos carpinteros de la goleta norteamericana Dolphin. Llegaron al Callao a empiezos de 1825 y [[Segundu sitiu del Callao|bloquiaron el puertu]] xunto a les armaes de Perú y Colombia. Blanco Encalada intento convencer al brigadier [[José Ramón Rodil y Campillo]] (1789-1853), xefe de la guarnición realista, de lo inútil de la so resistencia. Nenguna armada o exércitu vendría ayudar, taba totalmente aislláu. En fracasando les negociaciones, el [[26 de febreru]], el vicealmirante chilenu intentu asaltar el puertu coles llanches de los sos barcos pero foi refugáu.<ref name= "Lopez226" >López, 2007: 226</ref> A esta escuadra suponíase que se xuniría un refuerzu, la [[Fragata Lautaro (1°)|fragata Lautaro]], la corbeta Independencia y la goleta Mercedes, pero Zeballos nun consiguió dineru pa reparales. A la fin nun resultó necesariu, La Serna capituló en Ayacucho.<ref group="n">López, 2007: 225. Bloquiaben el Callao per Perú la fragata Prueba, los bergantinos Guayaquil, Macedonia, Limeña y Congresu; per Colombia les corbetes Pinchincha y Chimborazo; y per Chile la fragata O'Higgins y la goleta Moctezuma.</ref> En sabiendo de la capitulación del últimu virréi de Perú, el navío de guerra Asia, la corbeta Constante y bergantín Aquiles escaparon a Quilca, onde prindaron a la fragata norteamericana Clarington por vende-yos armes a los patriotes, llevándo-yla con ellos a [[Filipines]]. Sicasí, en [[Guam]], les tripulaciones del Asia y la Constante remontáronse, amburaron la Clarington y punxeron camín de [[Méxicu]]. El capitán del Aquiles, teniente de navío José Fermín Pavía, astutamente torgó que los remontaron prindaren el so barcu escondiéndose n'haber de Agana. Pero dempués que los barcos remontaos coláronse, entós los chilenos Pedro Angulo y Francisco Aranzana con 10 marineros facer col buque.<ref name= "Lopez226" /> Otros dos navíos, al ser tresportes menores, retirar del Callao escontra Chiloé, pero esto violaba los alcuerdos de la rindición, asina que s'unvió al Galvarino na so persecución. Pero nun pudo interceptalos, en dando una vuelta a la isla volvió a Valdivia por falta de cebera.<ref>López, 2007: 225</ref> Respectu del Aquiles, los españoles fueron abandonaos en Guam y Angulo llevar a [[Alta California]], onde s'enteró que'l gobiernu mexicanu fixérase col Asia y la Constante. Medrosu de que-y quitaren el navío, Angulo facer a la mar. Dos meses dempués llegaba a Valparaíso, apurriéndo-y al gobiernu chilenu un bergantín y 20 cañones de dolce llibres.<ref name="López_6">López, 2007: 227</ref> Otra consecuencia d'Ayacucho producir en San Carlos el [[6 de febreru]] de 1825, cuando lleguen el tresporte Trinidá y el bergantín goleta Real Felipe coles noticies de la capitulación del virréi y la determinación de la flota española sobreviviente d'alloñar de les mariñes del Pacíficu sur. Tan desalentarodas fueron les novedaes que los patriotes prisioneros nel bergantín convencieron a dos capitanes d'entamar un motín al mandu de los capitanes Fermín Pérez -xefe d'un reximientu y primu de la esposa del gobernador- y Manuel Velásquez -xefe del batallón de San Carlos- y l'habilitáu Alvarado.<ref name="Caglevic_7">Caglevic, 2014: 74</ref> Na nueche del 7 toos presentar nuna xunta, sacaron cada unu un par de pistoles y arrestaron a Quintanilla, al coronel Saturnino García, dos capitanes del batallón veteranu, al comandante d'artillería, al capitán de puertu y al ministru de la Real Facienda, amenaciándolos col paredón si negar a collaborar.<ref>Caglevic, 2014: 74-75, García Camba, 1916: 404</ref> La noticia de la capitulación espublizárase ente los isleños y la moral taba nel suelu, amás que los sueldos taben impagos por non llegar el Real Asitiáu y los rebeldes acusaben al gobernador de quedase con parte del dineru aforrao.<ref name="Caglevic_2">Caglevic, 2014: 75</ref> Los rebeldes lleeron una proclama al batallón local onde se autonombraba gobernador y a Velásquez coronel.<ref>Feliú Cruz, 1964: 246</ref> Tres la sorpresa inicial, los isleños rápido encaloraron el movimientu. Unu de los cabezaleros foi fusiláu y el restu desterraos de la isla.<ref>García Camba, 1916: 404-405</ref> Dempués d'esto, Quintanilla busco en devanéu sofitu económicu de la península ibérica<ref>Aguilar, 2010: 14</ref> unviando como emisariu al so ayudante d'Estáu Mayor, Juan Francisco de Adriasola y Lorca, col cónsul español en [[Rio de Janeiro]].<ref name="Caglevic_8">Caglevic, 2014: 76</ref> Agora sabía que la so posición yera muncho más débil que nos años anteriores y nun cuntaba cola llealtá absoluta de los sos subordinaos,<ref>Caglevic, 2014: 75-76</ref> a pesar que nes cartes al so rei indicara lo contrario.<ref name="Caglevic_9">Caglevic, 2014: 78</ref> Fracasáu l'intentu chilenu d'amestase l'archipiélagu, [[Simón Bolívar]] (1783-1830), deseosu de ganase'l favor de la élite peruana empezó a considerar unviar una espedición pa ponelo so la soberanía de [[Lima]]<ref>Aguilar, 2010: 14; Toro, 1977: 180-181</ref><ref name= "Campos281" >Campos Harriet, 1958: 281</ref> primero qu'España axustara y dexara la isla a Inglaterra o Francia,<ref name="Caglevic_9">Caglevic, 2014: 78</ref> potencies que se sabía taben interesaes nesi territoriu, o intentara una espedición a dalguna rexón del Pacíficu sur.<ref name="Caglevic_10">Caglevic, 2014: 79</ref> Pal gobiernu chilenu, el tener tropes bolivarianas al sur y al norte -en [[1825]], tres la ocupación del Altu Perú, les fuercies de Bolívar pasaron a apoderase de tol territoriu al norte del [[Ríu Apondera|Lloa]]- yera consideráu una amenaza a la so soberanía. El refugu al proyeutu de la [[Gran Colombia]] va faese obviu cola negativa chilena d'unviar representantes al [[Congresu de Panamá]].<ref>Ayala, 2013: 144</ref><ref group="n">Goedder, Carlos. [http://www.eldiarioexterior.com/bolivar-y-san-martin-afayu-42686.htm “Bolívar y San Martín: Afayu sobre la so Entrevista de Guayaquil”]. ''El Diariu Esterior.com''. 20 d'agostu de 2013. Consultáu'l 16 de febreru de 2013. Yá na [[Entrevista de Guayaquil]], Bolívar había dexáu clara la so intención de formar confederar al el so [[Gran Colombia]] al Perú, Llamargues y Chile, anque entá non al Ríu de la Plata poles guerres civiles que lo faíen ingobernable. Sicasí, el proyeutu del [[Presidente vitaliciu]] fracasu. En 1825, Llamargues independizar col nome de [[República de Bolívar]]; en 1826, los peruanos espulsaron a los colombianos y el so [[Congresu de Panamá]] nun consiguió nenguna unidá panamericana; en 1828, el gobiernu d'[[Antonio José de Sucre]] en [[Bolivia]] foi derrocáu por una [[Intervención peruana en Bolivia de 1828|invasión peruana]]; y en [[1830]], s'[[Disolución de la Gran Colombia|estazo]] el so Gran Colombia.</ref> Pola mesma razón, refúgose la ufierta de Bolívar de formar una espedición conxunta qu'incluyiría 2.000 soldaos colombianos.<ref name= "Campos281" /><ref>Barros Arana, 1897b: 18-19</ref> Finalmente, el gobernante de Colombia y Perú esixiría al gobiernu de Freire acabar cola amenaza que'l Chiloé realista representaba pa Suramérica o lo amestaría a Perú.<ref name= "Campos281" /> Tamién esixía que la campaña producir en 1826 o tropes peruanes y colombianes fadríen el trabayu.<ref group= "n">Grez Pérez, Carlos Y. (1983). ''Simón Bolívar Palacio: el Llibertador''. Santiago: Editorial Andrés Bello, páxs. 76. Carta de Bolívar a Unanue, La Paz, 28 de xunetu de 1825.</ref> Esto diba en contra de los planes de Freire d'asegurar la independencia y cohesión territorial de Chile frente a otres potencies.<ref>Aguilar, 2010: 14, 17</ref> Entrín y non, una escuadra chilena zarpaba'l [[15 de payares]] de 1824 p'ayudar nel bloquéu del Callao. Componer de 670 tripulantes, 95 cañones, la fragata insinia O'Higgins al mandu de Robert Foster, la corbeta Chacabuco empobinada por Carlos García del Postigo, el bergantín Galvarino de William Winter y el bergantín goleta Moctezuma de Servando Xordán.<ref name="Caglevic_8">Caglevic, 2014: 76</ref> La comandaba el vicealmirante Blanco Encalada, que s'enterara de les intenciones de Bolívar y otres autoridaes limeñes d'amestase l'archipiélagu austral polos sos antiguos venceyos con Perú, cuando recaló cola so flota en Quilca el [[6 de xineru]] de 1825,<ref>Caglevic, 2014: 77</ref> asina qu'en xunu decidió volver a Valparaíso cola flota chilena pa informar que tenía de conquistase la isla cuanto antes.<ref name= "Lopez226" /> En setiembre, el Congresu chilenu autorizó a Freire encabezar personalmente la espedición como esixía la [[Constitución Política y Permanente del Estáu de Chile de 1823|Constitución]], sicasí, los diputaos capitalinos esixeron a cambéu que condicionara les eleiciones en provincia pa favorecer a los sos candidatos, allegaos a los intereses de la élite mercantil de Santiago, y que pidiera ayuda a Lima.<ref>Salazar, 2011: 254</ref> Un refuerzu de mil soldaos peruanos.<ref name= "Salazar255" >Salazar, 2011: 255</ref> El federalismu de Freire,<ref>Salazar, 2011: 185</ref> quien gociaba del sofitu absolutu de les provincies,<ref name="Salazar_2">Salazar, 2011: 247</ref> yera bien aguantáu pola aristocracia capitalina, d'enclinos ideolóxicos fuertemente centralistes.<ref>Salazar, 2011: 106</ref> D'ende, los sos permanentes intentos d'establecer un réxime autoritariu que punxera fin a la democracia llocal de los [[Cabildru abiertu|cabildros abiertos]] de les villes del restu del país,<ref>Salazar, 2011: 109</ref> y les sos permanentes combalechadures pa sabotear los intentos d'establecer un Estáu lliberal y federal.<ref>Salazar, 2011: 327</ref> Les rellaciones ente'l Congresu y les provincies yeren tan males, que Coquimbo y Concepción alcordaron formar les sos propies asamblees autónomes, sofitar el mandatu executivu de Freire y crear el so propiu códigu constitucional. Yera «un réxime federal de facto».<ref name="Salazar_2">Salazar, 2011: 247</ref> Sicasí, fracasaron porque Concepción taba escosa económicamente y dependía militarmente de Santiago -la mayoría de les operaciones militares desenvolver nel so territoriu y siguíen bien actives les guerrilles realistes-, asina que Coquimbo -que producía parte importante de los fondos del erariu nacional- quedaba aisllada.<ref name= "Salazar266" >Salazar, 2011: 266</ref> Una de les combalechadures santiaguinas buscaba aprovechar que Freire concentraría los gruesu del exércitu nel sur del país pa la espedición, unos 3.000 homes, mientres dexaba la capital y el restu del territoriu chilenu práuticamente desguarnecido (apenes 1.000 soldaos). La idea sería que los refuerzos peruanos aprovecharíen p'atacar Santiago y reponer nel poder a O'Higgins con rapidez. Esti millar de peruanos nun sería más que la vanguardia del exércitu qu'unviaría Bolívar a reponer a O'Higgins.<ref name= "Salazar255" /> Ensin saber de la capitulación del virréi, Quintanilla fleto la fragata mercante norteamericana Adonis y unvió un pequeñu contingente de refuerzos a La Serna.<ref name="López_6">López, 2007: 227</ref> Pero'l capitán d'Estaos Xuníos llevar a [[Juan Fernández]] y los abandonu a la so suerte. Sicasí, un oficial consiguió llegar nuna pequeña goleta a Coquimbo ya informar a les autoridaes. La Galvarino foi unviada a recoyelos. El [[20 de marzu]] de 1825, llegaben a Valparaíso 90 de Chiloé que s'incorporaron voluntariamente al exércitu republicanu.<ref name= "Lopez228" >López, 2007: 228</ref> === Segunda espedición de Freire y anexón definitiva de Chiloé === [[Ficheru:Captura-de-Chiloé.jpg|thumb|300px|La escuadra chilena mientres la segunda espedición de Freire a Chiloé en 1826.]] Nesta oportunidá, al direutor supremu Ramón Freire volvió dirixir personalmente la última campaña escontra la isla. Un papel decisivu pa la preparación y l'ésitu d'esta espedición fueron los réditos que dexó pal Estáu chilenu'l descubrimientu de la mina d'[[Arqueros (mina)|Arqueros]], más un emprestu de 120.000 pesos fechu por [[Carlos Lambert]], empresariu mineru establecíu en [[La Serena (Chile)|La Serena]], que dexaron financiar esta campaña.<ref>Ossa Santa Cruz, 2007</ref> La English Mining Company dio otros 100.000 pesos.<ref name="Caglevic_10">Caglevic, 2014: 79</ref> Les fuercies de Freire esta vegada yeren de cinco batallones con 2.352 soldaos d'infantería, un escuadrón de caballería con 143 caballeru y una compañía de 80 artilleros operando 4 cañones. En total 2.575 homes regularmente armaos, pero con una bona organización.<ref>Barros, 1897a: 616</ref><ref group="n">Barros, 1856: 175. Estos informes oficiales fueron criticaos, según historiadores como Barros Arana les fuercies republicanes bien pudieron ser 3.300 en total. Rodríguez, 1975: 173, arredondia en trés mil. Campos Harriet, 1958: 281, arredondia en dos mil quinientos.</ref> Como segundu de Freire taba agora'l xeneral [[José Manuel Borgoño]], que yera xefe del Estáu Mayor. Les tropes entamar nos batallones d'infantería Nᵘ 1, 4, 6, 7 y 8, l'escuadrón de caballería Guíes y un grupu d'artilleros, habiendo dellos cuerpos que yá participaren na primer espedición de Freire.<ref name="López_7">López, 2007: 229</ref><ref name="Dinator_1">Dinator, 1915: 143</ref> Aprendiendo la lleición de la campaña anterior, decidióse que la campaña tenía de realizase ente avientu y febreru.<ref>Aguilar, 2010: 15</ref> La flota de la República de Chile axuntar en Valparaíso. Yeren cinco barcos de guerra y cuatro tresportes, toos baxu'l mandu del vicealmirante [[Manuel Blanco Encalada]]. Polos primeres, la fragata ''María Isabel'' (insignía de Blanco Encalada), les corbetes ''Independencia'' y ''Chacabuco'', y los bergantinos ''Aquiles'' y ''Galvarino''. Pelos segundos, les fragates ''Lautaro'' (convertíu en tresporte), ''Resolución'' y ''Ceres'', y los bergantinos ''Infatigable'' y ''Golondrina''.<ref name= "Lopez228" /><ref>Caglevic, 2014: 80-81</ref> Teníen una ventena de botes, tresportaos nos buques, dende onde los soldaos podíen disparar colos sos fusiles p'anular a les cañoneras.<ref name="Caglevic_11">Caglevic, 2014: 82</ref> Con dellos díes d'anticipación a la salida de la espedición, unviar a Chiloé a la corbeta ''Chacabuco'', comandada pol capitán de fragata [[Carlos García del Postigo]], pa voltejear la so contorna y faer una nueva tentativa con Quintanilla pa llograr la rindición pacifica de la isla, informándo-y amás de la capitulación de los realistes en Ayacucho. El [[25 de payares]] averar a San Carlos con bandera de parllamentu y unviaba nun bote a tierra al capitán Manuel Velásquez, unu de los cabezaleros del motín que lu intentó derrocar. El gobernador español nun lu dexó desembarcar amenaciándolo con ser fusiláu, y amás declarando que nun aceptaría nenguna comunicación del enemigu. Ante esto, Del Postigo bloquió'l puertu y decidió unviar a tierra varies proclames patriotes a los isleños, pero'l teniente josé Ojeda encargáu de distribuyiles foi arrestáu apenes desembarcar, foi sometíu a conceyu de guerra y condergáu a muerte.<ref name= "Lopez228" /> La segunda espedición de Freire zarpaba de Valparaíso el [[27 de payares]] de [[1825]], llegando los primeres a Corrolada'l [[11 d'avientu]],<ref name="Toru_2">Toro, 1977: 181</ref> pero una nube haber tremáu, asina que s'axuntaron toos recién el 18, onde se-yos xunió la ''Chacabuco'' y la ''Galvarino''.<ref name= "Lopez228" /> El plan de Freire yera desembarcar en Puertu Inglés, apoderase de los fortines de la península del Lacuí y avanzar per tierra sobre San Carlos mientres la flota bloquiaba'l puertu.<ref name="Toru_2">Toro, 1977: 181</ref><ref name="López_7">López, 2007: 229</ref> Yera n'estremu peligrosu, pos el castiellu de San Miguel Ahui o Agüi podía disparar cola so artillería y los sos fusiles sobre quien entraba en Puertu Inglés, llugar onde les fuertes marees acutaben enforma los movimientos que podíen faese con seguridá.<ref name="Garay_10">Garay, 2010: 90-91</ref> Pela so parte, tres l'ésitu de 1824, l'intendente de Chiloé, Quintanilla, reclutó ya instruyó a más milicianos, ameyoró les fortificaciones de la isla y estableció defenses nel camín ente San Carlos y Castro.<ref name="Toru_2">Toro, 1977: 181</ref> Les fuercies provinciales fueron envaloraes n'hasta 5.000 homes por Quintanilla, anque Barros Arana considerar una desaxeración. Según el gobernador español, en casu de necesidá podía movilizar 3.000 milicianos de Chiloé arrexuntaos en 38 compañíes. El restu yeren dos compañíes d'infantería veterana (160 places), una de dragones a caballu (80) y otra d'artilleros (130), anque en casu de necesidá sumábase un centenar más d'artilleros. Entamar nes guarniciones de San Carlos (2.241), Agüi, Corona, [[Balcacura|Bulcacura]] y [[Quetalmahue|Quetalmague]] (191), Castro y Chacao (377) y [[Departamentu de Carelmapu|Carelmapu]], Maullín y Coronel (486), les milicies de San Carlos o los batallones de milicies de Castro (580), Achao (493) y Lemui (300).<ref group="n">Barros, 1856: 12, 207. Según un conteo oficial fechu por Quintanilla en xineru de 1826.</ref> Pero, a pesar de la llegada de refuxaos civiles y militares dende'l continente, tres la peralta perdida d'homes nos años previos, ye pocu probable que la isla pudiera movilizar fuercies de tal tamañu. Agustín Toro Dávila envalorar en 1.300 soldaos de llinia, na so mayoría peninsulares, y 1.300 a 1.500 milicianos criollos, más de la metá concentraos en San Carlos.<ref name="Toru_1">Toro, 1977: 175</ref> Sicasí, el coronel José Rodríguez Ballesteros, xefe militar en Castro,<ref>Caglevic, 2014: 81</ref> calcula en 1.232 infantes, 280 caballeros y 190 artilleros, unos 1.702 homes en total, anque bien podríen algamar los dos millares, insuficientes pa detener a los espedicionarios.<ref group="n">Aguilar, 2010: 19; Barros, 1897a: 511; Torres, 1985: 55. Infantería: 650 homes del Batallón Veteranu, 293 en tres compañíes milicianes de granaderos, 289 n'otros trés compañíes milicianes de cazadores. Caballería: 200 del escuadrón de Maullín y 80 de la compañía de Quinchao. Artillería: 90 de la compañía de veteranos y 100 n'otra de milicianos.</ref> Osvaldo Silva Galdames considerada que nun pasaríen los 2.000 defensores.<ref>Silva, 2005: 74</ref> Solo 1.300 teníen fusiles, polo que compañíes enteres d'infantería diben armaes solo con llances. La caballería solo tenía sables.<ref name="Caglevic_12">Caglevic, 2014: 80</ref> Nel mar, Quintanilla cuntaba con siete<ref name="Caglevic_11">Caglevic, 2014: 82</ref> o ocho<ref name="González_1">González, 1997: 246</ref> llanches cañoneras, cinco d'elles en San Carlos.<ref name="Caglevic_11">Caglevic, 2014: 82</ref> Puede apreciase que San Carlos taba sólidamente defendida, pero Castro tenía munchos menos defenses, solo destacando'l fuerte Tauco pa vixilar les canales que la conectaben al mar abiertu.<ref>Aguilar, 2010: 19</ref> L'artillería nes llanches y bateríes costeres yeren la principal fortaleza de les sos fuercies.<ref name="Caglevic_12">Caglevic, 2014: 80</ref> La espedición zarpó nel [[Añu Nuevu]] de [[1826]] con camín de Ancud, en pasando dellos díes reparándose a la ''Chacabuco'' y la ''Galvarino''. El [[10 de xineru]], los republicanos fondiaron na ensenada de Puertu Inglés, a otru día desembarcaron na sablera Yuste<ref>Aguilar, 2010: 18</ref> y tomaron el fortín de la Coronal o Coronel. Ende fondió la escuadra y preparóse p'atacar con tola tropa los fuertes de Agüi o Ahui y Balcacura o Balcarare, que torgaben el pasu de llexar frente a la península de Lacuí.<ref name="López_7">López, 2007: 229</ref> A otru día, el coronel [[José Santiago Aldunate]] lideró a 210 homes en marches forzaes so una agua enchente y asaltu exitosamente el fuerte de Balcacura, aisllando Agüi. El día 12, tola flota, sacante la ''María Isabel'', forzó'l pasu y bombardeó Agüi. Namái'l ''Aquiles'' y la ''Independencia'' sufrieron daños nel intercambiu de fueu, incluyendo trés mancaos. Asina, la escuadra finalmente fondio en Balcacura, cerca de [[San Carlos (Chile)|San Carlos]].<ref name="López_7">López, 2007: 229</ref> Mientres el combate, dellos realistes facer a la mar en delles llanches cañoneras y algamaron a abellugase en San Carlos, pero dos llanches fueron algamaes por trés botes del ''Aquiles'' al mandu del teniente Freeman Oxley. El teniente prindó una llancha, pero al intentar asaltar la segunda foi mancáu de muerte y los sos homes arrenunciaron. Freire esperaba que Quintanilla rindiérase, pero caltuvo firme.<ref name="López_8">López, 2007: 230</ref> La flota reembarcó y dirixóse al golfu de Quetelmahue, desembarcando na badea de Lechaga, dende ellí atacaríen la batería de Puquillahue, pero'l mesmu día cuando la ''María Isabel'' paso frente al fortín de Agüí a axuntase col restu de la flota foi bombardiada. Blanco Encalada xubió al barcu y desatraco catorce lancha y botes na madrugada del [[13 de xineru]]. Encabezaes por Guillermo Bell, la flotilla estremar en dos columnes y atacó sorpresivamente a les cañoneras realistes frente a Ancud. El [[Combate de Pudeto|combate]] saldar con un republicanu muertu y diez mancaos.<ref name="López_8">López, 2007: 230</ref> Tres lancha realistes fueron prindaes y otres tantes escaparon, arrodiando la península de Ancud y llegando a Pudeto, onde Quintanilla facer fundir a otru día.<ref name="López_9">López, 2007: 231</ref> La táctica chilena dirixir a ganar el control del mar p'acutar les posibilidaes de los defensores, arrequexando a Quintanilla.<ref>Aguilar, 2010: 20</ref> Esti movimientu obligaba al gobernador español a abandonar los sos defenses pa enfrentar la nueva amenaza, aquel día la moral de les sos tropes taba pelos suelos.<ref>Aguilar, 2010: 21</ref> El [[14 de xineru]], en reconociendo personalmente les posiciones de Puquillahue, Freire y Borgoño tuvieron d'alcuerdu en que yeren demasiáu fuertes. Preferíen atacar Pudeto, Blanco Encalada ufiertó-yos un plan: Bell atacaría con llanches mientres los soldaos atacaben Pudeto dende tierra.<ref name="López_9">López, 2007: 231</ref> Les llanches yeren cuatro, prindaes a los realistes mientres les operaciones previes y con dos cañones caúna.<ref>Barros, 1897a: 625</ref> Foi aceptáu y tres menos d'una hora de combate, los realistes retirar a Bellavista, nel camín ente San Carlos y Castro, siendo [[Combate de Bellavista|atacada]] a otru día esta posición pol exércitu republicanu, torgar a los sos enemigos faese fuertes nesa sólida posición. Quintanilla tenía cuatro cañones nos altores, pero l'ataque de les dos compañíes de granaderos al mandu del sarxentu mayor [[Guillermo Tupper]] obligó a los realistes a retirase a Castru mientres la compañía de cazadores del coronel [[Nicolás Maruri]] consiguió conquistar delles zones alredor de San Carlos. Bell siguió col so flotilla pola mariña, atacando tolos fortines y bateríes qu'atopó al so pasu. Detrás d'él venía la escuadra que, nel atapecer, entró nel muelle de San Carlos y l'exércitu entraba per tierra na ciudá. Los republicanos nun dexaron d'escorrer a les tropes enemigues escorribandes hasta la llegada de la nueche.<ref>Aguilar, 2010: 21-22; Caglevic, 2014: 83</ref> Al rematar la campaña los patriotes contabilizaben 121 baxes ente muertos y mancaos y los realistes trés o cuatro veces mayor númberu de baxes, más prisioneros y la dispersión del restu. El fuerte de Agüí, la única defensa que nun foi tomáu pola dificultá que significaba, fuera abarganáu siendo intimada la so rindición la que s'efectuó al siguiente día ante toa imposibilidá de vencer.<ref>Barros, 1897a: 628</ref> Pela so parte, Quintanilla retirar al interior de la isla con delles tropes pa intentar reorganizase y siguir la llucha, pero les sos tropes cansaes de tanta llucha y insubordinadas por esta razón torgaron esto, obligando al gobernador español a llograr una rindición honrosa.<ref name="López_9">López, 2007: 231</ref> El 16 unvió un emisariu y prometiéronse cuatro díes de tregua. Mentanto, los espedicionarios ocupaben una vacía San Carlos, anque llueu los sos habitantes tornaron.<ref>Aguilar, 2010: 22-23</ref> D'esta manera'l dominiu realista en Chiloé llegaba al so fin. == Consecuencies == === Tratáu de Tantauco === El [[18 de xineru]] roblábase'l [[Tratáu de Tantauco]], el [[archipiélagu de Chiloé]] quedaba so soberanía chilena y Quintanilla con dalgunos de los sos oficiales y soldaos pudo reembarcarse de vuelta a España. Roblaron Antonio Pérez y Saturnino García en representación del gobernador Quintanilla y Pedro Palazuelos con [[José Francisco Gana López|Francisco Gana]] en representación de Freire. Establecíase que los de Chiloé pasaben a ser ciudadanos chilenos, colos mesmos derechos y deberes que'l restu de los sos compatriotes, los derechos y propiedaes de los vencíos seríen respetaos y apurriríase a encomalo espedicionaria toles armes, municiones y distintivos.<ref>Aguilar, 2010: 24-25</ref> El [[19 de xineru]] foi ratificáu por Freire. Tres díes más tarde, xurábase la independencia de Chiloé y el día 31 incorporábase-y por aciu Decretu Supremu como una provincia más. Xunto cola [[Sitiu del Callao|rindición]] de la [[fortaleza del Real Felipe]], nel [[Callao]], significó la cayida de les últimes posiciones realistes n'[[América del Sur]]. El [[30 d'agostu]], sobre la base de los territorios apocayá adquiríos, creábase la [[provincia de Chiloé]]. El tratáu yera bastante prometedor, paeciendo más un alcuerdu ente Freire y un pueblu soberanu pa integrase a Chile qu'una imposición de conquistadores a conquistaos, satisfaía los intereses de los pobladores. Amás, dexaba a los españoles residentes l'instalase definitivamente y caltener les sos propiedaes o poder volver en paz a España.<ref>Aguilar, 2010: 24, 26-27</ref> Solo ocho oficiales coles sos families escoyeron al última opción.<ref>Caglevic, 2014: 85</ref> La mayoría de los peninsulares abellugaos na isla yá volvieren a Europa nos años anteriores.<ref>Caglevic, 2014: 53</ref> Obviamente, a Freire interesába-y demostrar a los de Chiloé que ser chilenos podía ser más beneficiosu que caltenese españoles.<ref>Aguilar, 2010: 27-28</ref> Los años siguientes demostraríense decepcionantes. Les autoridaes chilenes unviaron siempres gobernadores militares esmolecíos de fortalecer militarmente les sos posiciones y adoctrinar a la xente pa torgar tou llevantamientu contra la república.<ref>Aguilar, 2010: 41</ref> L'esfuerciu y sacrificiu demostráu polos de Chiloé en defensa del so rei tien poques comparances a escala continental. Barros Arana destaca que colos pocos recursos del so archipiélagu, los realistes isleños pudieren enfrentase per llargos años al movimientu revolucionariu de Santiago, que munches vegaes controló la mayoría de los recursos del país.<ref>Torres, 1985: 64-65</ref> L'historiador d'Estaos Xuníos Donald Enmet Worcester escribió: «poques rexones fixeron mayores esfuercios a favor del rei d'España mientres les guerres d'independencia».<ref name="López_1">López, 2007: 208</ref> El mesmu virréi La Serna escribió dos mensaxes, fechaos el [[3 d'abril]] de 1822, llamaos ''A los mozos de Chiloé'' y ''A los habitantes de Chiloé'', reconociendo les sos aptitúes militares y el valor estratéxicu de la isla. Dambos nun llegaron a los de Chiloé. Nun informe al rei, Quintanilla espresó los sos aponderamientos a los isleños esi mesmu añu.<ref name= "Torres64" /> Tolos soldaos que participaron na campaña recibieron pensiones vitalicies del Estáu.<ref>Aguilar, 2010: 36</ref> D'esta manera, terminaba la guerra d'independencia chilena al nun quedar más fuercies realistes que combatir. Les montoneras o guerrilles realistes al sur del [[ríu Biobío]] fueren ganaes en 1824, y los [[Hermanos Pincheira|grupos sobrevivientes]] convirtiérense en [[Bandíos sociales|bandíos]] que yá nun lluchaben pola causa del rei. === Situación de Chile depués de la espedición y revuelta o'higginista fracasada en Chiloé === [[Ficheru:JSAldunateToro.jpg|thumb|250px|Coronel José Santiago Aldunate y Toro.]] El [[30 de xineru]], el gruesu de la tropa espedicionaria chilena se reembarcaba con aldu al continente, dexando una pequeña guarnición de los soldaos del batallón Nᵘ 4 al mandu del coronel Santiago Aldunate.<ref>Toro, 1977: 185</ref> Hubo muestres d'allegría en tou Chile al sabese la noticia. El [[18 de febreru]] premiar por decretu con condecoraciones a los xefes y oficiales del Exércitu Llibertador de Chiloé.<ref>López, 2007: 232</ref> Los buques de guerra ''Independencia'', ''Galvarino'' y ''Chacabuco'' pasaron por Valdivia, Talcahuano y Valparaíso siendo recibíos trunfalmente.<ref name="López_9">López, 2007: 231</ref> Sicasí, según [[Francisco Antonio Encina]], entá había un fuerte sentimientu realista na rexón. Bastaría pa España una espedición de cuatro barcos y mil homes pa reconquistar la isla y reiniciar el conflictu.<ref>Encina, 1948b: 203</ref> Afirmación un tanto esaxerada si tener en cuenta arruinar que terminara Chiloé, más de 2.000 homes perdieren la so vida en más d'una década de guerra constante.<ref name= "Urbina2008" /> Los gastos de la espedición dexaron cuasi vacíes les arques del Estáu de Chile, debiéndose pidir un préstamu de 50.000 pesos y vendese los buques, sacante la ''Lautaro'', la ''Galvarino'' y la ''Moctezuma'', que pol so mala traza desguazáronse. Tan rápido como apaeciera, el poderíu naval chilenu sumía.<ref>López, 2007: 233</ref> El mesmu poderíu que Chile consiguiera pola so cuenta, con un llindáu apurra de [[Buenos Aires]], pa depués apoderar el Pacíficu sur y usáu corsarios pa destruyir la flota mercante española o detener los convóis con refuerzos realistes que pudieron camudar el cursu de la guerra.<ref>López, 2007: 234</ref> El [[3 de mayu]], el coronel [[Pedro Aldunate y Toro|Pedro Martínez de Aldunate y Toro]], nietu del famosu [[conde de la Conquista]], contautu al so hermanu, el gobernador Santiago, en nome d'O'Higgins.<ref name="Folles_1">Barros, 1897b: 23</ref> Tando exiliáu en Perú, l'antiguu gobernante chilenu punxérase sol serviciu de Bolívar pa sirvir a la independencia americana y conspiraba pa volver al poder col so sofitu.<ref name= "Salazar266" /><ref>Barros, 1897b: 16</ref> Bolívar prometiéralu 4.000 soldaos p'ayudar a volver al poder como'l so aliáu, aprovechando la crisis y el caos en que taba somorguiáu Chile. O'Higgins esperaba atopar un fuerte sofitu popular.<ref name="Folles_1">Barros, 1897b: 23</ref> Na nueche, Pedro Aldunate y el mayor Manuel Fuentes, que foi xefe de l'artillería mientres la campaña, punxeron n'armes a la guarnición de la isla y arrestaron al gobernador y los oficiales que se negaben a secundalos. Dos díes depués, Santiago Aldunate yera unviáu nun buque fondiáu na badea de San Carlos a Valparaíso y Fuentes publicaba dellos bandos convocando a eleiciones pa tola provincia, similares a los asocedíos en Coquimbo y Concepción en refugu de les autoridaes de Santiago, acusando al gobiernu de robar o esbardiar los dineros llegaos como préstamos dende Londres, eslleir injustificadamente los trés cuerpos llexislativos, destierru del [[obispu]] santiaguino [[José Santiago Rodríguez Zorrilla]] y abandonar la causa americana», esto ye, nun emprestar más sofitu al esfuerciu bélicu de Bolívar. Terminaba anunciándose el regresu d'O'Higgins a gobernar por voluntá popular.<ref>Barros, 1897b: 23-24</ref> El [[12 de mayu]] axuntóse l'asamblea provincial, declarándose que: «L'archipiélagu de Chiloé declárase llibre ya independiente de les demás provincies de la República de Chile hasta un Congresu Xeneral, que les sos deliberaciones nun se tercien pola suxestión nin les amenaces, restableza la unión so sólides bases y una constitución lliberal». O'Higgins yera reconocíu como Xefe d'Estáu y gobernaría acorde a la [[Constitución Provisional pal Estáu de Chile de 1818]]. El mayor Fuentes yera nomáu gobernador y el coronel Aldunate volvería a Perú a informar a O'Higgins.<ref>Barros, 1897b: 24</ref> Fuentes darréu intenta contautar coles autoridaes valdivianas pa sumar la so provincia al alzamientu. El gobernador interín de Valdivia, Miguel Cosme Pérez de Arce Henríquez, llamó al cabildru de la plaza y unánimemente decidió refugase la ufierta. Esto desmoralizó enforma a los cabezaleros de la revuelta.<ref>Barros, 1897b: 25</ref> Pero hubo un pequeñu motín en Osorno, anque nun sobrevivió enforma tiempu.<ref>Barros, 1897b: 43</ref> Corría los [[28 de mayu]] cuando les noticies llegaron a la capital del país, el sarxentu mayor Jerónimo José Valenzuela, comandante interín del batallón Nᵘ 4, que guarnía la isla, fugar nel bergantín ''Llevante'' y llegó a San Antonio, depués a Valparaíso y finalmente Santiago.<ref>Barros, 1897b: 25-26</ref> El gobiernu nun tenía barcos con que someter la revuelta darréu, asina'l ministru del interior, [[Ventura Blanco Encalada]], mando un circulante a los demás gobernadores de provincia, pidiéndo-yos prevenir cualesquier intentona revolucionaria. Depués, Freire publicaba dos proclames, una a los pueblos de Chile y otra a los de Chiloé, acusando a O'Higgins de ser un segundu [[Tiberio]]». Amás, dar de baxa a los xenerales O'Higgins y [[José Ignacio Zenteno]].<ref>Barros, 1897b: 26</ref> Entrín y non, l'ex gobernador Santiago Aldunate llegaba a Valparaíso nel bergantín ''Livonia'' el [[2 de xunu]] dende San Carlos ya informaba de lo asocedío; sometíu a xuiciu, foi rápido absueltu de toa responsabilidá o abarrunta'l día 9.<ref>Barros, 1897b: 27</ref> Axuntáronse apenes 250 soldaos en Valparaíso, veteranos de la campaña de Chiloé, al mandu del coronel Santiago Aldunate, y como segundu d'este diba'l gobernador de Valdivia, el coronel [[Ramón Picar (padre)|Ramón Picar]]. Embarcar nel bergantín ''Aquiles'' y el tresporte ''Resolución'', buques que diben al mandu del capitán Wooster, zarpando'l [[24 de xunu]].<ref>Barros, 1897b: 28, 50</ref> En saleando con mal tiempu, llegando a dixebrase'l [[27 de xunu]];<ref>Aguilar, 2010: 38</ref> el [[9 de xunetu]] axuntar na punta de Huechucuicui.<ref name="Folles50" >Barros, 1897b: 50</ref> El [[11 de xunetu]] desembarcaron na redoma de San Carlos, ende'l capitán de puertu, [[John Williams Wilson]], averar a la ''Resolution'' nuna llancha ya informólos del pocu sofitu a la revuelta y que los sos dirixentes taben desmoralizados por non recibir ayuda dende Perú o otres provincies.<ref>Barros, 1897b: 43-44, 50-51</ref> Con un bon tiempu, el día 13 la flotilla fondió na isla de Lacao. Mientres la nueche desembarcó l'agora teniente coronel Tupper con 100 soldaos y atacaron pola retaguardia los dos bateríes que los rebeldes teníen cerca d'ende. Foi l'únicu combate de la campaña, cuatro defensores fueron mancaos y tomáronse como prisioneros a 2 o 3 oficiales y 30 o 40 soldaos y milicianos.<ref name= "Folles50" /> Aldunate espachó a Williams nuna llancha a Castro y pequeños destacamentos al continente pa cortar toa comunicación de los rebeldes con Osorno. Munchos xefes de milicia y oficiales veteranos amosáronse penaos pola rebelión, incluyíos el coronel Fermín Pérez y el sarxentu mayor Manuel Velázquez, que l'añu anterior comprometiérense nuna rebelión contra les autoridaes realistes y auxiliao a la segunda espedición de Freire.<ref name= "Folles51" >Barros, 1897b: 51</ref> Munchos de Chiloé sumárense primeramente a la rebelión creyendo que yera un movimientu realista, pero al constatar que nun lo yera desertaron.<ref>Barros, 1897b: 52-53</ref> Con estes incorporaciones, Aldunate preparar pa tomar San Carlos por asaltu pero nun foi necesariu. La guarnición de Agüi sublevóse'l día 16, arrestando a otru día a los oficiales que s'averaron al castiellu ensin saber de la sulevación. Por ser el depósitu d'armes y municiones de San Carlos, los rebeldes quedaben ensin recursos pa siguir aguantando. Aldunate unvió un destacamentu a ocupar el castiellu y la batería de Balcacura.<ref name= "Folles51" /> El [[19 de xunetu]], Fuentes y los oficiales qu'entá apoderaben la plaza ufiertaron la so capitulación col sofitu del cabildru local, la so única condición yera llograr l'amnistía de Freire. A otru día, Aldunate entraba na ciudá.<ref>Barros, 1897b: 52</ref> Un piquete de soldaos quedó en Osorno pa poner fin a les alteraciones. Col archipiélagu n'orde, Aldunate unvió a los sos homes de vuelta a Valparaíso, dexando apenes dos compañíes como guarnición y tratu con total considerancia a los prisioneros.<ref>Barros, 1897b: 53</ref> El batallón Nᵘ 4, formáu por dos compañíes de granaderos, principalmente negros veteranos, foi llicenciáu.<ref>Aguilar, 2010: 37</ref> El coronel Santiago Aldunate foi nomáu brigadier. El gobiernu de Freire llegó al so fin en xunetu d'esi añu. Entrín y non, Pedro Aldunate había salído de San Carlos el [[14 de mayu]] y llegaba a [[Pisco (ciudá)|Pisco]] el [[6 de xunu]] a informar a O'Higgins. El xeneral exiliáu creyó que'l movimientu nun yera un simple «motín de cuartel» sinón una revolución al so favor; Aldunate creía que yá se sumaron Valdivia y Concepción al alzamientu. Rápido inténtase informar a Bolívar de los sucesos pa llograr el so sofitu.<ref>Barros, 1897b: 45</ref> Sicasí, ente los mesmos chilenos exiliaos en Lima foi difícil atopar sofitu.<ref>Barros, 1897b: 46</ref> La verdá ye que los revolucionarios taben práuticamente aisllaos.<ref>Barros, 1897b: 47</ref> O'Higgins namái podía faer proclames llamando a una revolución al so favor pa poner fin al caos políticu que s'asocedía nel país dende la so cayida, en xineru de 1823.<ref>Barros, 1897b: 47-48</ref> Esperábase la so torna na fragata de guerra peruana ''Prueba''.<ref name="Folles_2">Barros, 1897b: 58</ref> El [[12 d'agostu]] llegaba la noticia al Callao de que la revuelta taba sometida.<ref>Barros, 1897b: 49</ref> Estes intentonas asombraron les rellaciones ente Lima y Santiago, acusar al gobiernu peruanu d'intentar «desunir la familia chilena y preparar revueltes interiores en Chile, aguiyando les rivalidaes provinciales».<ref>Barros, 1897b: 54</ref> Acusar a Bolívar de preparar un exércitu numberosu y buques de guerra pa restaurar el gobiernu d'O'Higgins.<ref>Barros, 1897b: 55</ref> En respuesta a tal amenaza, l'exércitu regular foi alzáu pol Congresu a 5.000 homes el [[7 d'agostu]], lo qu'equivalía a doblar los gastos militares estatales.<ref name="Folles_2">Barros, 1897b: 58</ref><ref>Salazar, 2011: 275</ref> El coronel Pedro Aldunate terminaría los sos díes en Perú. === Proyeutu atayáu pa reconquistar Chiloé === N'ochobre de 1823, [[Fernandu VII d'España]] habiá sío restablecíu como monarca absolutu, acabando col [[Trieniu lliberal]] que se creara depués de la [[Revolución de 1820]]. Tou esto gracies a la intervención del exércitu francés de los ''[[Cien Mil Fíos de San Luis]]'', so los auspicios de la [[Santa Alianza]]. Cola so restauración, Fernando empezó a realizar proyeutos pa unviar fuercies a América y reconquistar los territorios, onde los sos partidarios cada vez aparraben, ente que les nueves repúbliques americanes afitábense. Ye nesti contestu en que [[Cecilio de Álzaga]], un fiel comerciante realista natural de Buenos Aires y aniciáu en [[Cádiz]], presentara al monarca n'avientu de 1826 un proyeutu de recuperación de Chiloé que nun foi tomáu nesi momentu. Álzaga aportunó al rei nesti proyeutu'l [[10 de xunetu]] y el [[7 d'avientu]] de [[1827]], al traviés del Ministeriu de Marina, señalando que se debería unviar pa la recuperación de la isla: «''dos mil homes armaos, trés mil fusiles, sesenta o más pieces d'artillería y tres bergantinos de guerra de sobresaliente andar y mandaos por marinos d'acreditáu valor y suficiencia''», y pidiendo nesta ocasión que lo autorizara «''no político y militar''» pa dirixir a les milicies de Chiloé. Esta fuercia atendería a les demandes d'auxiliu efectuáu polos isleños nuna carta'l [[10 de xunetu]] del añu anterior. El monarca, poles insistencies, pidiría los antecedentes del proyeutu de Álzaga el [[28 de payares]] de [[1828]], pa estudiar l'establecimientu d'una compañía mercantil titulada de ''Chiloé'' pa tratar de recuperar delles provincies de l'América Meridional, y los proyeutos de reconquista, documentu nel que se diz que l'esponente taría suxetu a considerancia pola so calidá ya influxu ente los emigraos locales. En marzu de [[1829]], siguía ensin tomase dalguna decisión al respective de ella. Finalmente nun se realizó'l proyeutu de Álzaga. Anque se cree que l'apaición ente setiembre y ochobre de 1827 nes mariñes del Pacíficu sur d'un corsariu español llamáu ''El Griegu'', armáu con 18 cañones y comandado supuestamente por Mainery, foi obra so. === Primeres décades del dominiu chilenu === [[Ficheru:Fuerte San Antonio en Ancud, Chiloe, Chile.jpg|thumb|300 px|Fuerte San Antonio y obeliscu n'alcordanza d'Antonio de Quintanilla y Santiago Aldunate.]] L'anexón de Chiloé significo'l contautu permanente ente dos cultures hasta entós apenes venceyaes: «una continental y la otra de corte insular, ello ye que Chiloé integrar a Chile».<ref>Aguilar, 2010: 5</ref> Empecípiase un rápidu procesu de «chilenización», siguiendo directrices de corte centralista emanadas de Santiago.<ref>Aguilar, 2010: 24</ref> Aldunate foi'l primer gobernador de la provincia, quedando al cargu de ella ente xineru de 1826 y finales de 1829, percorriéndola personalmente y ganando el sofitu de la población.<ref>Aguilar, 2010: 31</ref> Ente les sos primeres midíes tuvieron formar una xunta de sanidá y abellugar los puertos, tou por que tuvieren operativos<ref>Aguilar, 2010: 33</ref> -daqué clave, una y bones San Carlos ganara la so importancia como puntu de camín nes rutes de comerciu na zona-.<ref name="Aguilar_1">Aguilar, 2010: 48</ref> Poco dempués, el gobiernu central unviaría ayudes económiques pa ganar el favor de los isleños.<ref>Aguilar, 2010: 35</ref> Col pasu l'antigua llealtá al rei foi esmoreciéndose y viose un mayor beneficiu en ser chilenu qu'español,<ref>Aguilar, 2010: 47</ref> sicasí, la isla siguió presentando problemes pol aislamientu, causando negatives de los militares de dir guarnila<ref>Aguilar, 2010: 41-42</ref> y la ruina económica nun atopó fin.<ref>Aguilar, 2010: 44</ref> Pa los años 1840 los isleños desenvolvieren una cultura pa sobrevivir ya intentar progresar colos pocos recursos estatales recibíos.<ref name="Aguilar_2">Aguilar, 2010: 65</ref> Respectu de la educación, en xineru de 1827 l'intendente xeneral Aldunate fixo llevantar un censu, que la so exactitú foi confirmada por otru realizáu al añu siguiente. Ente los resultaos taba que la población yera de 42.309 persones, incluyendo 7.604 neños ente 7 y 15 años, de los que 3.511 diben a la escuela en 1827 y 4.606 en 1828. N'otres pallabres, cerca del 50% de los neños de l'aisllada y atrasada provincia recibíen educación, sicasí, en Santiago namái'l 10%, probablemente parte del preciu de la guerra d'independencia pal Chile continental.<ref>Campos, 1960: 16</ref> Una vegada llograda la incorporación de Chiloé, la naciente república concentró los sos esfuercios nel afitamientu del estáu nacional, dexando la entós provincia virtualmente nel olvidu. Los de Chiloé nun s'integraron mayormente a la república en formación, y siguieron viviendo como siempres lo fixera. Según Nicasio Tangol, «tal indiferencia de los conquistaos tenía una razón telúrica: al de Chiloé nun-y atraía los continente», tol so mundu taba nel so archipiélagu y dende ésti al estremu sur.<ref name="nicasio">Tangol, 1972: 65-66</ref> Similar postergación vivió Valdivia.<ref name="Garay_3">Garay, 2010: 75</ref> {{Cita|Inda más apocayá reconocióse que la empresa monárquica foi una empresa sureña, y dientro d'ello de Chiloé y valdiviana. Les nueves hestories rexonales punxeron de relieve que la construcción republicana foi una xera del Valle Central, nucleu de la identidá dura del país, y que les rexones realistes sufrieron por esto una grave postergación hasta que nel casu de Valdivia traxéronse los emigrantes alemanes, mientres se dexaba nel so suañu colonial a Chiloé.<ref>Garay, 2010: 96-97</ref>}} El principal cambéu dar en [[1827]] col nuevu ordenamientu provincial, la isla quedaba fundida a Valdivia nuna sola entidá y la capital del archipiélagu treslladar a Castro.<ref>Aguilar, 2010: 46</ref> Esto significaba tamién un mayor financiamientu pol Estáu central, el caltenimientu del aislamientu y el derechu de colonizar pola so cuenta les rexones más al sur.<ref>Aguilar, 2010: 47-48</ref> Les provincies estremar en curatos,<ref name="Aguilar_1">Aguilar, 2010: 48</ref> daqué irónicu foi qu'una rexón famosa pol so fuerte catolicismu nos años siguientes hubo quexes pola falta de sacerdotes pa toles parroquies.<ref name="Aguilar_1">Aguilar, 2010: 48</ref> Al Estáu nun-y intereso solucionar el problema, los sacerdotes podíen alicar los sentimientos monárquicos ente los isleños.<ref>Aguilar, 2010: 51</ref> Sicasí, hubo esmoliciones continues pola sanidá de los puertos per onde pasaben les rutes comerciales.<ref>Aguilar, 2010: 52</ref> En Chile, ente [[1830]] y [[1837]], los conatos de rebelión aumentaron gradualmente.<ref>Salazar, 2011: 382</ref> En mayu de 1830, una asamblea provincial reconoció l'autoridá del gobiernu conservador trunfador na guerra civil.<ref>Aguilar, 2010: 53-56</ref> Anque esixó por llargu tiempu'l derechu a decidir sobre los asuntos locales.<ref>Aguilar, 2010: 57</ref> Mientres el gobiernu asambleísta -tou Chile entós taba somorguiáu nel casu- la isla vivió una esperiencia bastante democrática pa la dómina<ref>Aguilar, 2010: 58</ref> estremar en seis provincies<ref>Aguilar, 2010: 59</ref> y hubo un acatamientu de les lleis de la república.<ref>Aguilar, 2010: 60</ref> El [[3 de xunu]] de [[1834]] celebráronse eleiciones de los senadores y diputaos que teníen de representar a Chiloé nel Congresu, l'alta concurrencia pa esos tiempos paez indicar que los de Chiloé yá taben integraos dientro del país.<ref name="Aguilar_2">Aguilar, 2010: 65</ref> A entamos de [[1836]], Freire y otros [[pipiolu|pipiolos]] exiliaos en Perú tres la [[batalla de Lircay]], que se llibró mientres la [[Guerra civil chilena de 1829-1830]], planeraron navegar sobre Chiloé, dir sobre [[La Frontera (Chile)|La Frontera]] (zona ente Chillán y Los Angeles), contautar a los oficiales del exércitu del Sur y sulevalos y avanzar sobre'l centru del país.<ref name= "Salazar394" >Salazar, 2011: 394</ref> Con ayuda del gobiernu d'[[Andrés de Santa Cruz]],<ref>Caglevic, 2014: 66</ref> Freire axuntó nel Callao 100 soldaos, 80 tercerolas, 16 chuzos y 18 cañones de marina y embarcar na fragata ''Monteagudo'' y el bergantín ''Orbegozo''. Diríen a San Carlos a consiguir más armes nos castiellos de la so contorna y contautaríen a los xefes del exércitu sureñu -coroneles Bernardo Letelier Salamanca, [[José Antonio Vidaurre]] y Ramón Boza, esti postreru intendente interín de Concepción cuando felicidá urbe foi destruyida pol [[Terremotu de Concepción de 1835|terremotu]] del [[20 de febreru]] de [[1835]]-.<ref>Salazar, 2011: 394-395</ref> Freire llegó nel ''Orbegozo'' a San Carlos, ocupó la ciudá y el castiellu de Agüi ensin resistencia'l [[2 d'agostu]]. Pero parte de la tripulación de la ''Monteagudo'', partidarios del gobiernu chilenu, subleváronse'l [[6 de xunetu]] y llevar a Valparaíso, dando avisu al gobiernu ensin que Freire supiera d'esti sucesu. El gobiernu chilenu unvió al teniente coronel Fernando Cuitiño con destacamentos a Chiloé so bandera rebalba pa engañar a Freire. Al llegar a San Carlos de nueche, Freire creyó-y amigos y foi recibilos, pero foi arrestáu, poniéndose fin al movimientu'l [[7 d'agostu]].<ref>Salazar, 2011: 395</ref> Tres estos actos, en Chile aumentaría la represión contra la oposición.<ref name= "Salazar394" /> Un casu interesante foi lo asocedío con unu de les traces más distintives del archipiélagu. Los indios que orixinalmente poblaben la contorna falaben el ''veliche'', dialeutu del [[mapudungun]], siendo adoptáu polos españoles ende instalaos. El [[billingüismu]] ye dominante hasta'l [[sieglu XVIII]] cuando se producen una serie d'[[Real cédula|ordenances reales]] pa faer obligatoria la enseñanza del [[Idioma español|castellán]] de parte de los relixosos. Finalmente, en [[1767]] los [[xesuita|xesuites]] son espulsaos y reemplazaos polos [[franciscanu|franciscanos]] cola orde d'usar el ''veliche'' solo pa confesiones. El procesu fíxose entá más drásticu en [[1771]], al llegar les noticies de la [[Real cédula]] del [[16 d'abril]] de [[1770]] en que se prohibíen les [[Llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]] (parte de les [[Reformismu borbónicu|reformes borbóniques]]), sicasí, esta orde nun foi bien efectiva y al llegar [[1826]] entá esistía un billingüismu bastante permediáu ente indios y mestizos. A partir d'entós, les autoridaes republicanes solo dexaron l'usu del castellán na enseñanza, l'alministración pública y n'actividaes relixoses como parte d'un esfuerciu de [[homogeneización]] cultural, consiguiendo qu'a finales del [[sieglu XIX]] que los vieyos nun falaren el ''veliche'' en zones apartaes como Cucao o les islles del interior.<ref>Contreras Scorsoni, 2000</ref> La incorporación d'esti territoriu, y la so población de diestros navegantes, dexó a Chile en [[1843]] [[Toma de posesión del estrechu de Magallanes|asegurar la soberanía]] nel [[Estrechu de Magallanes]] que se vía amenazada por intereses estranxeros.<ref>Aguilar, 2010: 25, 28; Torres, 1985: 65</ref> Gracies a la fazaña de la goleta [[goleta Ancud|''Ancud'']] —que travesó los mares, [[Canales de la Patagonia|canales]] y fiordos australes en condiciones adverses hasta tomar posesión del estrechu y al posterior asentamientu de colonos de Chiloé—, poblóse de fechu el [[Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena|territoriu magallánico]], incorporando una rexón de 250.000 km², dende Chiloé al [[cabu de Fornos]].<ref name="nicasio" /> == Ver tamién == * [[Guerra a muerte (Chile)]] * [[Hermanos Pincheira]] * [[Espansión territorial de Chile]] * [[Segundu sitiu del Callao]] * [[Vicente Benavides]] == Referencies == {{llistaref|3}} === Notes === {{llistaref|grupu=n}} === Bibliografía === * Adams, Jerome R. (2010). ''Liberators, Patriots, and Leaders of Latin America: 32 Biographies''. Jefferson: McFarland. * Águila G., Cristián (2010). ''[http://bibliotecadigital.academia.cl/bitstream/123456789/79/1/tlhis16.pdf Anexón de Chiloé (1826): Los diez años dempués]''. Santiago de Chile: Universidá Academia. * Alexander, William L. (2009). ''Lost in the Long Transition: Struggles for Social Justice in Neolliberal Chile''. Plymouth: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7391-1865-8. * [[Miguel Luis Amunátegui|Amunátegui, Miguel Luis]] (1853). ''La dictadura d'O'Higgins''. Santiago: Imprenta de Julio Belin. * Amunátegui Aldunate, Miguel Luis & Gregorio Luis Amunátegui Aldunate (1851). ''Reconquistar española. Apuntes pa la historia de Chile. 1814-1817''. Santiago: Imprenta Chilena. * Aravena, Gonzalo & Alejandro Orellana (2016). [http://chiloe1826.cl/?p=243 ¿Qué pasó en Chiloé en setiembre de 1810?]. ''Chiloé 1826''. Biblioteca Pública de Castro. * Ayala Mora, Enrique. [http://www.uasb.edu.ec/contenido.php?cd=4853&swpath=notev&pg=noc "Rellación de la Entrevista ente Bolívar y San Martín"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126112947/http://www.uasb.edu.ec/contenido.php?cd=4853&swpath=notev&pg=noc |date=2021-01-26 }}. ''Procesos''. Non. 37, xunu de 2013. Quito: 125-145. * [[Augusto Barcia Trelles|Barcia Trelles, Augusto]] (1943). ''San Martín n'América. Primer Parte. De Buenos Aires a Chacabuco''. Tomu III. Buenos Aires: Aniceto López. * Barrientos Díaz, Pedro José (2013). ''Historia de Chiloé''. Santiago: Lom ediciones & Ediciones Museo Rexonal de Ancud. * [[Diego Barros Arana|Barros Arana, Diego]] (1856). ''[https://books.google.cl/books?id=IZUCAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Les campañes de Chiloé, 1820-1826: Memoria histórica]''. Santiago de Chile: Imprenta del Ferrocarril. * {{cita llibru |títulu=Les campañes de Chiloé (1820-1826) |nome=Diego |apellíos=Barros Arana |añu=1856 |capítulu=Documentu Xustificativu Nᵘ 14 |editorial=Memoria histórica presentada a la Universidá de Chile na sesión solemne de 7 d'avientu de 1856 |ubicación=Santiago de Chile}} * Barros Arana, Diego (1886). ''Historia xeneral de Chile''. Tomu VIII. Santiago de Chile: Rafael Jover Editor. * Barros Arana, Diego (1888). ''Historia xeneral de Chile''. Tomu IX. Santiago de Chile: Rafael Jover Editor. * Barros Arana, Diego (1892). ''Historia Xeneral de Chile''. Tomu XII. Santiago: Rafael Jover Editor. * Barros Arana, Diego (1894). ''Historia Xeneral de Chile''. Tomu XIII. Santiago: Rafael Jover Editor. * Barros Arana, Diego (1897a). ''Historia Xeneral de Chile''. Tomu XIV. Santiago: Rafael Jover Editor. * Barros Arana, Diego (1897b). ''Historia Xeneral de Chile''. Tomu XV. Santiago: Josefina María de Palacios. * Batista González, Juan (2007). ''España estratéxica: guerra y diplomacia na historia d'España''. Madrid: Xil ediciones. ISBN 978-84-7737-183-0. * Benavente y Bustamante, Diego José (1867). "Primeres campañes de la Guerra d'Independencies de Chile. Memories". En ''Historia Xeneral de la República de Chile. Dende la so Independencia hasta los nuesos díes''. Tomu II. Santiago: Imprenta Nacional. Edición de Benjamín Vicuña Mackenna. * Bulnes Pinto, Gonzalo (1887). ''Historia de la Espedición Llibertadora de Perú (1817-1822)''. Santiago: Rafael Jover; Madrid: Francisco Pi y Margall. * Bulnes, Gonzalo (1897). ''Últimes campañes de la independencia de Perú (1822-1826)''. Santiago: Imprenta Barcelona. * Çaglević Baković, Lorenzo (2014). ''[http://www.institutoohigginiano.cl/images/PDF/Incorporacion-de-Chiloe-a-Chile.pdf Incorporación de Chiloé al territoriu de la República de Chile nel añu 1826 y la participación del xeneral O`Higgins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215153329/http://www.institutoohigginiano.cl/images/PDF/Incorporacion-de-Chiloe-a-Chile.pdf |date=2017-12-15 }}''. En páxina web del [http://www.institutoohigginiano.cl/ Institutu Ohigginiano]. * Campos Harriet, Fernando (1958). ''Los defensores del rey''. Santiago: Editorial Andrés Bello. * Campos Harriet, Fernando (1960). ''Desarrollo educacional, 1810-1960''. Santiago: Editorial Andrés Bello. * Cartes Montory, Armando (2014). ''Un gobiernu de los pueblos...: rellaciones provinciales na Independencia de Chile''. Valparaíso: Ediciones Universitaries de Valparaíso. ISBN 9789561706033. * Contreras Scorsoni, Víctor (responsable del sitiu). {{Enllaz rotu|1="Llingües de Chiloé". |2=http://chiloe.ucv.cl/Lling%C3%BCes%20de%20Chiloe.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} ''Puerta a la Cultura de Chiloé''. Palqui, Chiloé. Última actualización el 21 de payares de 2000. Citáu'l 10 de febreru de 2014. * Dávila, Guillermo (1870). "La provincia de La Rioxa na campaña de los Andes". 9 de setiembre de 1870. Buenos Aires. Parte de "La Rioxa na Campaña de los Andes", páxs. 200-215. En Miguel Navarro Viola & Vicente Gaspar Quesada. ''Revista de Buenos Aires''. Tomu XXIII. Buenos Aires: Imprenta de Mayu. * Delgado Delgado, Hernán A.; Eduardo Gallardo Martínez & Joel Lespai Silva (2007). ''Remontaos, abixeos y usurpadores: una mirada rexonal alrodiu de les formes de violencia en Osorno (1821-1931)''. Osorno: Universidá de Los Llagos. * Dinator, Carlos (1915). ''Reseña histórica del non. 1 d'infantería (dempués Buin 1º de llinia)''. Santiago: Imprenta Chile. * Encina, Francisco Antonio (1948a). ''Historia de Chile dende la prehistoria hasta 1891''. Tomu II. Santiago: Editorial Nascimento. * Encina, Francisco Antonio (1948b). ''Historia de Chile dende la prehistoria hasta 1891''. Tomu IX. Santiago: Nascimiento. * Encina, Francisco Antonio & Leopoldo Castedo (2006) [1999]. ''Historia de Chile. Les Guerres d'Independencia''. Tomu IV. Santiago: Editorial Santiago. * Feliú Cruz, Guillermo (1964). ''Estudios históricos, biográficos, críticos y bibliográficos sobre la independencia de Chile: La espedición de corsu del comodoro Guillermo Brown n'agües de Pacíficu. Biografía del xeneral de brigada don José Rondizzoni. Pa la biografía de don Antonio de Quintanilla. "La Crónica de 1810" de don Miguel Luis Amunátegui. La coleición de manuscritos americanos de Benjamín Vicuña Mackenna''. Tomu IV. Fondu Históricu y Bibliográficu José Toribio Medina. * Galdames Galdames, Luis (1925). ''Historia de Chile: la evolución constitucional, 1810-1925''. Tomu I. Santiago: Balcells & Company. * Garay Vera, Cristián (2010). "Los leales chilotes: El «Ejército Real de Chile» y la fidelidá insular, 1812-1826". Revista ''Fuego y Raya''. Vol. 1, Non. 1: 71-100. * [[Andrés García Camba|García Camba, Andrés]] (1916). ''Memorias del General Andrés García Camba de las armas españolas en el Perú, 1822-1825''. Tomu II. Madrid: Editorial América. * Garfias Villarreal, Jorge (1974). ''Perfiles de un patriota (José Miguel Carrera)''. Santiago :Gabriela Mistral. * González Salinas, Edmundo (1997) [1970]. ''Historia Militar de Chile. De les guerres de la Conquista a la Campaña de Chiloé''. Tomu I. Santiago: Biblioteca Militar. Coordinación de Virgilio Espinoza Palma & so la orientación del Enrique Valdés Puga. * Guarda Geywitz, Fernando (1953). Historia de Valdivia, 1552-1952. Santiago: Imprenta Cultura. * Jiron, Francisco Alejandro & Javier Silva Rodríguez (1984). ''Historia y Xeografía de Chile''. Santiago: Consorciu Periodísticu de Chile S.A. * López Urrutia, Carlos (2007) [1968]. ''Historia de la Marina de Chile''. Santiago: El Ciprés Editores. ISBN 9780615185743. * Maldonado Favarato, Horacio & Carlos Carcelén Reluz (2013). “L'exércitu realista en Perú a entamos del XIX. Les nueves téuniques d'artillería ya inxeniería y la represión a los alzamientos en Quito y l'Altu Perú”. Revista ''Cuadiernos de Marte''. Añu 4, non. 5, xunetu-avientu de 2013: 9-43. * Miller, William (1918). ''Memories del xeneral Guillermo Miller, al serviciu de la República de Perú''. Tomu III. Traducción del inglés al español del xeneral José María Torrijos. Edición de John Miller. Madrid: Editorial América & Biblioteca Ayacucho. Archivu de Rufino Blanco-Fombona. * Mitre, Bartolomé & Félix Lajouane (1903). ''Historia de San Martín y de la emancipación sud-americana''. Tomu I. Buenos Aires: Biblioteca de "La Nación". * Muiño, Óscar (1982). "La providencial traición de la Trinidá". Revista ''Tou ye Hestoria''. Nᵘ 176, Buenos Aires: 174-176. * Ossa Santa Cruz, Juan Luis. [http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0717-71942007000100004&script=sci_arttext "L'actividá política de Francisco Antonio Pinto: 1823-1828. Notes pa una revisión biográfica"]. Institutu d'Historia Pontificia Universidá Católica de Chile. Revista ''Historia'', N° 40, Vol. I, xineru-xunu 2007, páxs. 91-128. * Pérez Valenzuela, José Alfredo. [http://historiadevaldivia.blogspot.com/2009/05/gobernacion-de-cayetano-letelier-1820.html "Gobernación de Cayetano Letelier (1820-1821)"]. ''Historia de Valdivia''. Publicáu'l 8 de mayu de 2009. Consultáu'l 8 de xunetu de 2015. * Peri Fagerstrom, René A. (1989). ''Reseña de la colonización en Chile''. Santiago: Andrés Bello. * Pinto Vallines, Julio & Verónica Valdivia Ortiz de Zárate (2009). ''¿Chilenos toos? La construcción social de la nación (1810-1840)''. Santiago: LOM ediciones. * Presa Casanueva, Rafael de la (1978). ''Venida y apurra de los españoles a Chile independiente''. Santiago: Lautaro. * Raffo de Retar, Julio César (1935). ''General José Miguel Carrera na República Arxentina''. Buenos Aires: Llibrería y editorial "La Facultá". * Rodríguez Sepúlveda, Juan Agustín (1975). ''La vida militar d'O'Higgins: síntesis de la hestoria de la independencia''. Santiago: Editorial Xurídica de Chile. * Sáez Eikchoff, Guillermo. [http://www.australosorno.cl/impresa/2014/02/23/full/38/ “Cuando'l destín de Osorno tuvo en manes de Beauchef”]. Diariu Austral de Osorno. Publicáu'l 23 de febreru de 2014. * Salazar Vergara, Gabriel (2011) [2006]. ''La construcción d'Estáu en Chile (1800-1837). Democracia de los pueblos”. Militarismu ciudadanu. Golpismu oligárquicu''. Santiago: Editorial Suramericana. ISBN 956-262-251-7. * Sepúlveda, Sergio, Osvaldo Silva & Sergio Vergara (1981). ''Compendiu de Ciencies Sociales''. Santiago: Editorial Universitaria. * Silva Galdames, Osvaldo & Cristián Guerreru Llira (2005). ''Historia de Chile. De la Independencia a Portales. 1800-1830''. Tomu III. Santiago de Chile: Copesa Editorial. ISBN 956-7300-21-6. * Silva Vildósola, Carlos (1928). ''Les fuercies armaes de Chile''. Santiago de Chile: Compilado y editáu pola Empresa Editora "Atenes", Boyle y Pellegrini Ltd. * Sotomayor Valdés, Ramón & Martín Sotomayor Lemoine (1900). ''Historia de Chile''. Tomu II. Santiago: Imprenta Esmeralda. * Tangol, Nicasio (1972). ''Chiloé: Archipiélagu máxicu''. Tomu IX. Santiago de Chile: Editorial Quimantú. Coleición “Nós los chilenos”. * Toro Dávila, Agustín (1977). ''Síntesis históricu-militar de Chile''. Santiago: Editorial Universitaria. * Torres Marín, Manuel (1985). [https://books.google.cl/books?id=5VrTTSxMpFEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false ''Quintanilla y Chiloé: la epopeya de la constancia'']. Santiago: Andrés Bello. * Urbina Burgos, Rodolfo (1983). ''La periféria meridional indiana: Chiloé nel sieglu XVIII''. Valparaíso: Ediciones Universitaries de Valparaíso & Universidá Católica de Valparaíso. * Urbina Burgos, Rodolfo & Dante Montiel Vera (2008). ''[http://www.editorialokeldan.cl/index.php/menu-articulos/17-los-chilotes-defensores-del-rey-1812-1826 Los chilotes "defensores del Rei" (1812-1826)]''. Concepción: Okeldán. * Urbina Carrasco, María Urbina (2016). "De la conquista a la república". En ''Chiloé''. Editáu por Carlos Aldunate. Santiago: Muséu Chilenu d'Arte Precolombino. {{Tradubot|Conquista de Chiloé}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Batalles de la independencia de Chile]] [[Categoría:Chile en 1824]] [[Categoría:Chile en 1826]] [[Categoría:Historia de Chiloé]] [[Categoría:Chile en 1825]] ab3b9xr5gpfdfn19knqgrzkcw9icfks 0 150820 4499347 4498730 2026-06-08T04:14:56Z Limotecariu 735 4499347 wikitext text/x-wiki {{equipu |pattern_la1=_ind1819a|pattern_b1=_ind1819a|pattern_ra1=_ind1819a|pattern_sh1=_pumawhite|pattern_so1=_pumawhite|leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=000000|socks1=000000 |pattern_la2=_ind1819a|pattern_b2=_ind1819a|pattern_ra2=_ind1819a|pattern_sh2=_ind1819a|pattern_so2=_ind1819a|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FF0000|socks2=FF0000 }} El '''Club Atlético Independiente''', conocíu popularmente como '''Independiente''', ye un [[club deportivu|club multideportivu]] d'[[Arxentina]] con sede na [[Provincia de Buenos Aires|ciudá bonaerense]] d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. Promueve la práutica de dellos deportes. Foi fundáu'l [[1 de xineru]] de [[1905]], sicasí, el so orixe data del [[4 d'agostu]] de [[1904]]. El so equipu de fútbol exerz la llocalía nel [[Estadiu Libertadores d'América]].<ref>https://www.ole.com.ar/independiente/historia-Independiente-nacencia_0_226177464.html</ref> A nivel internacional, el ''"Colorado"'' o'l ''"Rei de Copes"'' ye una de les instituciones más gallardoniaes del fútbol internacional con 17 títulos. Ostenta, amás, una marca imbatible de cuatro títulos de manera consecutiva de [[Copa Libertadores]], lo cual convertir nel únicu ''tetracampeón'' de forma siguida de dichu tornéu. De la mesma, el so ésitos haber lleváu a ser el máximu conquistador de cuatro competencies distintos liderando los sos respeutivos palmarés como; la [[Copa Libertadores]] con siete títulos, la [[Copa Interamericana]] con trés, la [[Supercopa Suramericana|Supercopa]] con dos y la [[Copa Suramericana]] con dos, nestos dos últimes igualáu xunto con [[Cruzeiro EC|Cruzeiro]] y [[Boca Juniors]] respeutivamente. Amás de les mentaes, coronar del tornéu más importante a nivel mundial en dos ocasiones de la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] (en [[Copa Intercontinental 1973|1973]] contra [[Juventus FC]] en [[Roma]], y en [[Copa Intercontinental 1984|1984]] contra [[Liverpool FC]] en [[Xapón]]), y tamién de la [[Recopa Suramericana|Recopa]] nuna ocasión.<ref>[https://www.infobae.com/deportes-2/2017/12/13/tabla-de-titulos-internacionales-independiente-igualo-al-barcelona-y-acesma-a-boca/ https://www.infobae.com/deportes-2/2017/12/13/tabla-de-<span title="títulos" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">titulos</span>-internacionales-independiente-igualo-al-<span title="Barcelona" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">barcelona</span>-y-acesma-a-boca/]</ref> Llogró tamién dos veces la [[Copa Aldao|Copa Dr. Ricardo Aldao]] en [[Copa Aldao 1938|1938]] y [[Copa Aldao 1939|1939]] de calter d'El Ríu de la Plata (organización arxentín-uruguaya). A nivel llocal, ye unu de los [[cinco grandes del fútbol arxentino]] a partir de 1937. Inclusive, ye'l cuartu equipu más esitosu con 25 títulos. Ostenta, dieciséis [[Primer División d'Arxentina|campeonatos de lliga]] y nueve [[Copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales]].<ref>[https://www.90min.com/es/posts/5892872-asi-esta-la tabla-historica-del-futbol-argentino-tres-el-nuevu-titulo-de-river https://www.90min.com/es/posts/5892872-<span title="asina" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">asi</span>-esta-la tabla-<span title="histórica" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">historica</span>-del-futbol-argentino-tres-el-nuevu-<span title="títulu (sustantivu), titulo (verbu, 1ª persona), tituló (verbu, 3ª persona)" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">titulo</span>-de-river]</ref> El so clásicu rival, ye [[Racing Club]] con quien protagoniza'l tradicional [[Clásicu d'Avellaneda]] (nel cual apodera l'historial d'enfrentamientos), amás lo partíos con [[Boca Juniors]], [[River Plate]] y [[CASLA|San Lorenzo]] tamién-y los considera como clásicos. Nel añu 2009, foi reconocíu como'l [[Meyor equipu suramericanu del sieglu XX|meyor club arxentín]] y segundu a nivel suramericanu mientres esi mesmu periodu pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]], institución reconocida pola [[FIFA]].<ref name="asur">{{cita web |títulu= El Club del Sieglu d'América del Sur|url= http://www.iffhs.de/?32b0cfd380ff73117fe2c0bf23c17y23a09y33b17f7370eff3702bb0a35bb6y36y52c00f23808f02|editor= Páxina oficial de la IFFHS (enllaz recuperáu)|fechaaccesu= 30 de xineru de 2018|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090922171009/http://www.iffhs.de/?32b0cfd380ff73117fe2c0bf23c17y23a09y33b17f7370eff3702bb0a35bb6y36y52c00f23808f02|fechaarchivu= 22 de setiembre de 2009}}</ref> D'otru llau, según la revista inglesa [[FourFourTwo]], l'Independiente de 1971-1975 ye, nel ranking mundial, el meyor equipu arxentín de la historia.<ref>[http://www.infobae.com/2013/09/13/1508735-ironico-independiente-el-meyor-equipu-arxentín-la historia/]</ref><ref>[https://www.infobae.com/deportes-2/2016/11/01/cuatro-equipo-arxentinos-ente-los-50-meyores-de-la historia/%3foutputType=amp-type]</ref> Conjuntamente col [[fútbol]], prauticar nel club otres disciplines deportives como [[natación]], [[axedrez]], [[artes marciales]], [[baloncestu]], [[boxéu]], [[balonmano]], [[ḥoquei sobre patinos]], [[tenis]], [[water-polo]], [[voleibol]], [[atletismu]], [[Campeonatu de Futsal AFA (Arxentina)|fútbol sala]], [[Primer División del Fútbol Femenín (Arxentina)|fútbol femenín]] y nel curtiu plazu apunta a competir na [[Lliga Nacional de Baloncestu]] tres la reestructuración del ''ximnasiu Bottaro'' con midíes oficiales. == Historia == {{AP|Historia del Club Atlético Independiente}} === Amateurismo === <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Orixe (1904-1905) |- |[[Ficheru:Avenida_de_Mayo_en_1911.jpg|350px|miniaturadeimagen|left|L'[[Avenida de Mayu]], llugar onde taba allugáu'l chigre onde foi fundáu Independiente.]] Independiente aniciar en [[1904]]. Na [[Avenida de Mayu]], de la [[Buenos Aires|Capital Federal arxentina]], los emplegaos de ''A la ciudá de Londres'', una de les tiendes de mayor categoría na dómina,<ref>[http://www.independiente.com/semeyes/news/grandes/21.jpg] Placa apurrida pol gobiernu de la Ciudá de [[Buenos Aires]], afayada'l [[12 d'abril]] de [[2005]], na esquina de Av. Hipólito Yrigoyen y Perú, en conmemoración del "Centenariu Coloráu".</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071116191536/http://www.elorgullonacional.com/img/centenario/placa_2004.jpg] Placa apurrida pola Comisión Direutiva del club, afayada'l [[4 d'agostu]] de [[2004]], na esquina de Av. Hipólito Yrigoyen y Perú, en conmemoración del "Centenariu Coloráu".</ref> formaren un club llamáu ''Maipú Banfield'', qu'intervenía en torneos con otres firmes comerciales o en simples desafíos. Los emplegaos de menor edá del incipiente club Maipú pagaben la so cuota social de 50 centavos mensuales, como'l restu de los sos compañeros, pero a diferencia d'ellos nun podíen xugar, solo guardar los partíos. Esta situación provocó que los mozos axuntar nun chigre cerca de dicha tienda,<ref>[http://www.mapa.buenosaires.gov.ar/sig/index.phtml] Páxina qu'amuesa un mapa interactivo de la ciudá de [[Buenos Aires]]</ref> col fin de tomar una decisión que los reivindicara. El líder de los disconformes yera Rosendo Degiorgi, un mozu que trabayaba de [[Zapatería|zapateru]] na tienda. Ante la so propuesta, tolos ellí presentes tuvieron d'alcuerdu. Dos clubes de fútbol vecín ufiertar a da-yos llugar a los xugadores; unu d'ellos yeren los sos vecinos y amigos del [[Club Atlético Atlanta|Atlanta Athletic Club]], que nesos mesmos díes fuera fundáu y taba buscando xugadores. Pero los mozos independentistes prefirieron caltener los sos ideales, y dempués de retirase del Maipú Banfield, formaron unu nuevu: el ''Independiente Football Club''. Según les escoyetes del club, los fundadores d'aquel naciente club escoyeron dichu nome pa espresar simbólicamente la so independencia y separación del Maipú Banfield. [[Ficheru:Independiente first.svg|150px|miniaturadeimagen|derecha|Escudu orixinal d'Independiente, inspiráu nel emblema del club Saint Andrew's.<ref>[https://web.archive.org/web/20130622152551/http://www.soydiablo.com.ar/2011/12/historia-del escudu.html Historia del escudu at SoyDiablo website]</ref>]] Nomaron presidente provisional al propiu Rosendo Degiorgi, que la so familia ufiertó a los mozos amigos una habitación na so casa, la primer sede del nuevu club. Ellí decidióse más tarde qu'hubiera una nueva asamblea pa oficializar la fundación, convocando a tolos miembros del club, una y bones l'acta de compromisu del 4 d'agostu de 1904 nun foi caltenida, y nun se toparon rexistros escritos de la so esistencia. La fecha de la cita yera'l [[1 de xineru]] de [[1905]], que resultó incómoda porque la mayoría de los mozos taben envolubraos nos festexos d'añu nuevu. Non pudo realizase dafechu por falta de quórum, pero los que sí allegaron, establecieron esi momentu como la de la fundación oficial. Más tarde, el 25 de marzu de 1905, designar a los miembros del club nos sos cargos direutivos, y foi asina que Arístides Langone foi escoyíu como primer presidente del club. El club yá taba formáu pero teníen pocu y nada pal funcionamientu del club, asina qu'empezaron a buscar nuevos futbolistes. Los primeros futbolistes y socios del club fueron familiares y amigos de los fundadores que fixeron un esfuerciu por faelo crecer. Colo recaldao pol pagu de cuotes mensuales malapenes pudieron mercar una pelota de cueru y un sellu d'actes. Langone, el presidente del club, enantes yá fuera fundador y xugador d'otru club de football, el ''Plate United BFC''. Esti equipu apostó [[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|Championship Cup 1898]] y depués foi abandonáu. Los bienes d'esti equipu, que quedaren ensin propietariu, pasaron al Independiente, ente elles los zapatos, shorts y camisetes blanques, onde se cosió'l primer escudu d'Independiente; un emblema asemeyáu al escudu del club [[Saint Andrew's Scots School]], que de la mesma yera una copia exacta de la [[bandera d'Escocia]]. Tuvieron el so primer campu de deportes nun terrén del barriu de [[Caballín (Buenos Aires)|Caballín]], nel centru xeográficu de la ciudá. Yá con tolos preparativos realizaos ellí entamóse'l primer partíu históricu del Independiente FC el 19 de xineru de 1905, un amistosu col [[Club Atlético Atlanta|Atlanta Athletic Club]], xustamente l'equipu que-y propunxo al Independiente FC formar un equipu xuníu. Foi un empate 2-2. El primer trunfu, por 1-0, consiguir, xustamente, frente a Maipú Banfield, el 26 de xineru de 1905, club del que s'independizaren.<ref>[https://web.archive.org/web/20080314103433/http://www.infiernorojo.com/elclubhistoria.php] Historia d'Independiente en <span title="Infiernu (conceutu relixosu), infiernu (usu deriváu)" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">Infiernu</span> Colloráu.com, sitiu web non oficial</ref><ref>[http://www.independiente1905.com.ar/historia/index_inicios.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211095125/http://www.independiente1905.com.ar/historia/index_inicios.html |date=2015-02-11 }} Los primeros años de la historia d'Independiente, n'Independiente1905.com.ar (sitiu web non oficial)</ref> En 1906 foi-yos ufiertáu a los socios fundadores un bon campu na ciudá d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. Con éses el club crució'l [[ríu Matanza-Riachuelo|Regatu]] ya instalóse na ciudá al sur de Buenos Aires, onde entá permanez na actualidá. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Fairytale up.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] 1905-1920 [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] |- |Ellí entamóse un partíu contra'l [[Bristol Football Club]], el primer duelu internacional del club, conmemorando la inauguración de la nueva tribuna del estadiu, onde'l recién renomáu "''Club Atlético Independiente''" vistió tamién per primer vegada la so actual camiseta [[coloráu|colorada]] por iniciativa del entós presidente del club Arístides Langone, que vio al [[Nottingham Forest Football Club|Nottingam Forest]] británicu xugar un amistosu ante'l [[Alumni Athletic Club]] y golialo por 6-0. Nesi momentu'l Alumni yera l'equipu más ganador d'Arxentina, y Langone quedó maraviáu viendo como sufría asemeyáu asediu, polo que decidió que l'equipu use la so vistimienta colorada.<ref name="1908.1909">https://www.somosdiablosfans.com/1908_1909_epocas_de_trunfos_epocas_de colores coloraos-itemap-16-905-1.htm</ref> El club, dende'l puntu de vista institucional, inda yera un humilde ''club de barriu''. Independiente foi autorizáu pa xugar na segunda y tercer división de la lliga del fútbol amateur. La formación de la segunda división xugó con regularidá, pero la de la tercera yera un equipu bien débil, perdiendo por goliada los sos dos últimos partíos, unu d'ellos drásticamente por 21-1 contra [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]]. Según los aficionaos esti fechu asocedió por cuenta de que el arqueru titular, el presidente Arístides Langone, careciérase de gravedá, y nel so llugar xugó un mozu que nunca xugara al fútbol. [[Ficheru:Estadio independiente 1923.jpg|miniaturadeimagen|left|300px|Aficionaos d'Independiente nel Estadiu de Crucecita.]] El 9 de xunu de 1907 enfrentar por primer vegada a los sos nuevos vecinos del [[Racing Club]], de camiseta celeste y rosa naquel momentu. La fuerte rivalidá esistió dende'l primer momentu yá que a los aficionaos del Racing nun-yos gustó nada la idea de compartir el barriu con otru equipu. Engrandaos por creer que'l so rival yera inferior, pola derrota del 21-1, predicíen otra humillante derrota, pintando predicciones como una victoria por 40 goles y pintaes nos murios. Llegó la tarde del choque ya Independiente ganó 3-2, inmortalizando una tarde bien recordada polo prestosa que foi pa los simpatizantes d'Independiente, una y bones el IFC venció al so rival por 3-2 con goles de Jacinto Tagliaferro, Alberto Arregui y Rosendo Degiorgi.<ref>[https://books.google.com.ar/books?id=XSgBAgAAQBAJ&pg=PT26&lpg=PT26&dq=%22rosendo+degiorgi%22&source=bl&ots=K_jk43Hai6W&sig=jjD0_KJpJMA8vtXmFkbaba00O5M&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwi0z_m95JnXAhWSnJAKHW2OC_g4ChDoAQgkMAA#v=onepage&q=%22rosendo%20degiorgi%22&f=false https://books.<span title="Google" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">google</span>.com.ar/books?id=XSgBAgAAQBAJ&pg=PT26&lpg=PT26&dq=%22rosendo+degiorgi%22&source=bl&ots=K_jk43Hai6W&sig=jjD0_KJpJMA8vtXmFkbaba00O5M&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwi0z_m95JnXAhWSnJAKHW2OC_g4ChDoAQgkMAA#v=onepage&q=%22rosendo%20degiorgi%22&f=false]</ref> {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:FA Cup.png|left|30px]]'''[[Copa Competencia de primer División "La Nación" 1914|Copa de Competencia<br />1914]]''' |} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa Jockey Club vector.png|left|20px]]'''[[Copa de Competencia Jockey Club|Copa Jockey<br />1917]]''' |} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa de Honor 2.png|left|20px]]'''[[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor<br />1918]]''' |} En 1908 un anováu Club Atlético Independiente cumplió una escelente perfomance nos torneos qu'apostó, con un escelente y altu rendimientu llegando a xugar la so primer final contra [[Ferro Carril Oeste]] en [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]] por la Copa Competencia El Diariu, perdiendo por 3-0. Díes dempués l'equipu B o equipu alternu d'Independiente xugó la final del Campeonatu de Tercera contra [[Club Atlético Banfield|Banfield]], cayendo d'igual manera por 3-0.<ref name="1908.1909" /> L'equipu d'Independiente cuntó mientres un curtiu periodu cola participación de Germán Vidaillac, el sociu fundador del '''Racing Club''' d'Avellaneda.<ref name="1908.1909" /> En 1909, l'equipu entá participando na [[Segunda categoría del fútbol arxentino|segunda división de la lliga oficial]] ganó la [[Copa Competencia Adolfo Bullrich]],<ref>[http://www.independiente1905.com.ar/downloads/formaciones/slides/1909_Independiente_Copa%20Bullrich.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426182956/http://www.independiente1905.com.ar/downloads/formaciones/slides/1909_Independiente_Copa%20Bullrich.jpg |date=2014-04-26 }} Semeya de los xugadores que ganaron la [[Copa Bullrich]]. Daquella ocupaben una cancha en Manuel Ocantos.</ref> siendo ésta'l primer troféu oficial de la institucion Independiente, depués de vencer n'octavos de final al [[GEBA]], en cuartos de final a [[Ferro Carril Oeste]], en semifinales a [[Club Atlético Estudiantil Porteño|Estudiantil Porteño]] ganándo-y en tiempu suplementariu por 3-2 con goles de Miguel Larralde, Arnulfo Leal y otru en contra. Na final llevantó'l troféu depués de resultar victoriosu ante [[Club Atlético San Isidro|San Isidro]]. L'equipu titular a lo llargo de la competencia que ganó'l primer títulu foi {{por}} José Buruca Laforia, {{def}} Balbino Ochoa, {{def}} Manuel Deluchi, [[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] Carlos Moretti, [[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] Roberto Scala, [[Ficheru:FootballPositionMID es.png|20px]] Ernesto Sande, {{del}} Alberto Tallent, {{del}} Juan Collazo, {{del}} Arnulfo Leal, {{del}} Miguel Larralde y {{del}} Francisco Viegas.<ref>[http://www.elgrancampeon.com.ar/portal/component/k2/item/613-alcordanza-de-un-dia-hoy-copa-bullrich.html http://www.elgrancampeon.com.ar/portal/component/k2/item/613-alcordanza-de-un-<span title="día" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">dia</span>-hoy-copa-bullrich.html]</ref><ref name="1908.1909" /> El entónces arqueru d'Independiente, José Buruca Laforia, ye recordáu como'l primer arqueru de la historia de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]]. [[Ficheru:Independiente stadium 1922.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha|Cancha d'Independiente a finales de década.]] En 1911 hubo un conflictu ente la AAF y dellos clubes, que provocó qu'estos equipos terminaren fundando una federación paralela a la AAF, la [[Federación Arxentina de Football|FAF]]. A estos equipos fueron sumándose-y otros, ente ellos Independiente y Atlanta, y entamaron el so tornéu de [[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|Primer División 1912]]. Independiente, na so primer esperiencia como club de primera, igualó na primer posición con [[Club Atlético Porteño|Porteño]], con quién perdió'l desempate d'una forma bien polémica y terminó segundu; nesi partíu, que s'atopaba empatáu 1-1, Independiente marcó un gol nos últimos minutos que lo consagraba campeón, que foi anuláu, lo que motivó les protestes de los xugadores, siendo espulsaos trés d'ellos. Los restantes retirar del campu de xuegu y la Federación dispunxo que'l partíu repitir a otru día, al qu'Independiente nun se presentó. La Federación confirmar como campeón a Porteño y sancionó duramente a los xugadores d'Independiente que fueron espulsaos. El goliador d'esti tornéu fuera Ernesto Colla, d'Independiente. En 1914 el club llogró'l so segundu troféu, la [[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|Copa Competencia <<La Nación>>]], venciendo socesivamente al [[Club Atlético Lanús|Lanús United]], [[Club Atlético All Boys|All Boys]] y a [[Club Atlético Kimberley (Buenos Aires)|Kimberley]] en semifinales, alzó'l so segundu troféu dende la so fundación. La final nunca s'apostó porque [[Argentino de Quilmes]] se desafilió de la FAF voluntariamente antes del partíu ya Independiente foi declaráu ganador. En 1916 algamó les finales de la [[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"]] y la [[Copa de Competencia Jockey Club|Copa de Competencia «Jockey Club»]]. Nesta postrera ganó-y na primer fase al históricu [[Belgrano Athletic]], que depués de la eliminación retirar del fútbol arxentino. En dambes finales foi cedíu por [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], respeutivamente por 1-0 y 2-1. En 1917 consagróse ganador de la [[Copa de Competencia Jockey Club]] dexando nel camín a [[Racing Club]], [[Ferro Carril Oeste]], [[Club Columbian]], [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y batiendo na final a [[Estudiantes de La Plata]]. Gracies a esti títulu, el terceru na so historia, clasificó a apostar la so primer copa internacional; la [[Cup Tie Competition]] de 1917 contra [[Montevideo Wanderers]], el campeón [[uruguayu]]. Esti nun ye una llenda alcordanza yá que cayó derrotáu 4-0 como llocal. Per primer vegada un xugador d'Independiente tuvo l'honor de ser convocáu oficialmente a representar a la Seleición Arxentina nuna copa; el defensor Antonio Ferro formó parte del escoyíu arxentín subcampeón del [[Campeonatu Suramericanu 1917]] xugáu n'[[Uruguái]], xugando los trés encuentro ante {{sel|Brasil}}, {{sel|Chile}} y {{sel|Uruguái}}. Tamién foi parte del escoyíu'l delanteru Pascual Garré, pero nun xugó nengún partíu. En 1918 llogró per segunda vegada la Copa d'Honor; venciendo en 16avos de final al [[Club Columbian]], n'otru clásicu d'Avellaneda contra Racing Club por 2-1, en cuartos contra Boca Juniors por 2-1, en semifinales por 3-1 contra [[Newell's Old Boys]] y la final por 1-0 contra [[Club Atlético Platense|Platense]] con un gol de Gualberto Galeano.<ref>http://www.rsssf.com/tablesa/arg-hon18.html</ref> Como ganador xugó la [[Copa d'Honor Cousenier]] contra [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]] de [[Montevidéu]]. La so segunda final internacional terminó igual que l'añu anterior; derrota por 4-0 n'[[Uruguái]]. En 1919 dexó Independiente'l xugador Ernesto Sande, el postreru de los xugadores que ganaron la Copa Adolfo Bullrich de 1909, el primer títulu históricu del club. Permaneció nel equipu por diez años. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] 1920-1930 [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- |[[Ficheru:Copa competencia,1924.jpg|miniaturadeimagen|derecha|250px|Equipu qu'en 1924 ganó la Copa Competencia.]] [[Ficheru:INDEPENDIENTE CAMPEON 1922.JPG|miniaturadeimagen|left|250px|En [[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|1922]] el ''Colloráu'' sale campeón de [[Primer División Arxentina|Primer División]] per primer vegada na so historia.]] [[Ficheru:1223444, 1924.JPG|miniaturadeimagen|derecha|250px|Fotografía del equipu de 1924, por ''[[El Gráficu]]''.]] {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|left|25px]]'''[[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|Primer División<br />1922]]''' |} [[Ficheru:IND,1926 CAMPEON.JPG|miniaturadeimagen|left|250px|En [[Campeonatu de primer División 1926 de la AAmF (Arxentina)|1926]] el ''Colloráu'' recibe'l popular llamatu de ''"los Diaños Coloraos"'' en saliendo campeón invictu.]] {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:FA Cup.png|left|30px]]'''[[Copa de Competencia|Copa de Competencia<br />1924]]''' |} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:FA Cup.png|left|30px]]'''[[Copa de Competencia|Copa de Competencia<br />1925]]''' |} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|left|25px]]'''[[Campeonatu de primer División 1926 de la AAmF (Arxentina)|Primer División<br />1926]]''' |} {| class="infobox" cellspacing="0" style="width:200px; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:FA Cup.png|left|30px]]'''[[Copa de Competencia|Copa de Competencia<br />1926]]''' |} El [[clásicu d'Avellaneda]], Independiente vs. [[Racing Club|Racing]], yera consideráu pola xente como'l clásicu más popular del país naquellos momentos. [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] y [[Club Atlético River Plate|River Plate]] militaben en distintes asociaciones distintes a la AFA, y hasta la llegada del profesionalismo diez años más tarde y cuasi nunca s'enfrentaben. Los dos clubes d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] yeren, entós, los máximos protagonistes del escenariu del fútbol arxentino y, tres una década racinguista, llegaron los primeros grandes años coloraos. Dándo-y asina mas parejidad al clasico. en 1921, dempués de tar siete años saleando ente la metá y los postreros puestos de la tabla, algamó'l tercer puestu. El tornéu de [[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|Primer División 1922]] quedó na historia de la institución como'l primer campeonatu de lliga que llogró Independiente; algamó'l primer puestu con cuatro puntos de ventaya con respectu al segundu, que foi l'equipu de River Plate. Cuntó un ataque demoledor que sumó 97 goles, cuasi'l doble de lo que llograra'l segundu. [[Manuel Seoane]], con 55 goles, foi'l goliador del campeonatu y ye hasta l'actualidá'l mayor goliador d'un campeonatu de primer División, y el mayor goliador de la etapa amateur del fútbol arxentino en tola so historia. Otros destacaos fueron [[Zoilo Canavery]], [[Alberto Lalín]] y [[Raimundo Orsi]]. En 1923 el club [[Third Lanark]] proveniente d'[[Escocia]] realizó una xira n'Arxentina y enfrentóse a Independiente, siendo este'l primer duelu del Colloráu contra un equipu européu. El duelu ganar Independiente por 3-1. Darréu, esi mesmu añu'l club sufrió la destrucción del estadiu de La Crucecita por un gran quema. El mesmu taba construyíu en madera y tablones, lo que facilitó'l fueu y la so facilidá de expancion por tola zona. El club camudaría de campu recién cinco años más tarde, polo que se presume qu'Independiente siguió xugando en Crucecita. No futbolístico esto nun tuvo muncha relevancia; l'equipu salió segundu cola meyor defensa del campeonatu, que sufrió solamente 8 goles. Independiente consagróse campeón de la [[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes#Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs|Copa Competencia]] en 1924. En superando la fase de grupos, los Colloraos enfrentar en semifinales a [[Racing Club]] en trés clásicos d'Avellaneda consecutivos; el clásicu definir a eliminación direuta pero'l partíu orixinal empatóse 0-0 y lo mesmo asocedió les dos vegaes que se repitió'l partíu. Racing negar a xugar un tercer desempate y abandonó el certame, avanzando Independiente a la final, onde se consagró ganador venciendo al [[Club Almagro]] por 2-0. Nel campeonatu remató terceru.<ref>http://www.rsssf.com/tablesa/arg-jocaa24.html</ref> En 1925 repitió la llogru de la Copa Competencia, superando la fase de grupos, a [[Ximnasia de La Plata]] en semifinales y a [[Sportivo Palermo]] na final por 2-0 na cancha de River. Nel campeonatu allugóse sestu.<ref>http://www.rsssf.com/tablesa/arg-jocaa25.html</ref> En 1926, xunto con un nuevu llogru de la Copa Competencia onde supero a River Plate en semifinales y a [[Club Atlético Lanús|Lanús]] na final,<ref>http://www.rsssf.com/tablesa/arg-jocaa26.html</ref> consagróse campeón tamién del so segundu campeonatu de lliga, superando por apenes un puntu a San Lorenzo. L'equipu que ganó esti campeonatu foi'l que produció'l surdimientu del llamatu de los Diaños Coloraos”. Esti llamátigu surdió del periodista Hugo Marini, del diariu ''Crítica''. La delantrera letal que tenía l'equipu, compuesta por [[Manuel Seoane]], [[Luis Ravaschino]], [[Zoilo Canavery]], [[Alberto Lalín]] y [[Raimundo Orsi]] tenía un xuegu "endiabláu", con gran poder ofensivu y un altu vértigu n'ataque. Los [[Afición|aficionaos]] del club tomaron el llamatu yá que diba perfectu con el color coloráu. Del otru llau, l'equipu de Boca Juniors salió campeón del campeonatu de la AAF. Entamóse una final que s'apostó al añu siguiente ente los dos clubes pa determinar el meyor club d'Arxentina, que lo conoció como'l [[Campeonatu Porteño]], pero'l partíu remató 0-0 y xugóse un desempate que volvió terminar ensin goles, que nunca se volvió a desempatar. Sicasí sirvió pa demostrar que los equipos de la AAmF nun yeren bien inferiores a los de la AAF como se popularmente creíase. [[Raimundo Orsi]] ye l'únicu xugador en ganar una [[medaya]] nos [[Xuegos Olímpicos]] representando a Independiente. Formando parte de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]] nel [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Tornéu Olímpicu d'Ámsterdam 1928]] algamó la final y foi condecoráu cola medaya de plata. El xugador marcó-y dos goles a {{sel|Estaos Xuníos}} y unu a {{sel|Bélxica}}. En 1928 decidió empezase a construyir un nuevu estadiu deportivu. El nuevu campu de deportes del club llevantó sobre un banzáu allugáu tamién n'Avellaneda. Les persones que trabayaron pa la construcción del estadiu tuvieron que tirar miles de carros cargaos de [[Suelu|tierra]], gravilla y [[arena]] pa rellenar el llugar, tapando les superficies cubiertes d'[[agua]] y [[folla]]. Dempués del alambráu, empecipióse la obra de construcción de la tribuna de [[cementu]], daqué consideráu increíble pa la dómina, yá que yera un material costoso. Finalmente, el [[4 de marzu]] de 1928 inauguróse l'estadiu conocíu como la ''"Doble Visera"'', el primer estadiu de cementu en [[Llatinoamérica]]. D'esta manera Independiente empezaba'l profesionalismo del fútbol arxentino. |} </center> === Profesionalismo === <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-blue-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] 1930-1940 [[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] |- | [[Ficheru:Independiente 1938.jpg|miniaturadeimagen|left|300px|En [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]] Independiente ganó'l so primer campeonatu nel profesionalismo.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]]<br /> ''1º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa Dr Carlos Ibarguren.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Doctor Carlos Ibarguren|Copa Dr. Carlos Ibarguren]]<br />1938<br /> ''1º copa nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa_Aldao.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Aldao|Copa Dr. Ricardo C. Aldao]]<br />[[Copa Aldao 1938|1938]]<br /> ''1º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]]<br /> ''2º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Arsenio Erico.jpg|miniaturadeimagen|left|175px|[[Arsenio Erico]], máximu goliador históricu d'Independiente y del fútbol arxentino con 295 goles.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa Dr Carlos Ibarguren.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Doctor Carlos Ibarguren|Copa Dr. Carlos Ibarguren]]<br />1939<br /> ''2º copa nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Adrián C. Escobar]]<br />1939<br /> ''3º copa nacional''<br /></small> </center> |} ==== Cuatro subcampeonatos ==== Cola instauración del profesionalismo nel fútbol arxentino en 1931, Independiente pasó a ser unu de les instituciones de mayor presupuestu nel país. Independiente remató nel segundu allugamientu de los campeonatos de 1932, 1934, 1935 y 1937, siempres quedándose a un pasu de glayar campeón. Nel tornéu de [[Campeonatu de primer División 1932 (Arxentina)|Primer División 1932]] a falta d'una fecha pal final del tornéu, Independiente yera líder con un puntu de ventaya sobre'l segundu, River Plate. Na última fecha los Colloraos perdieron contra Racing ente que River llogró un empate, algamando a Independiente en puntos polo que s'apostó una final de desempate onde River golió 3-0 y consagróse campeón, apostrando a Independiente al subcampeonatu. Al añu siguiente, mientres l'intre d'una copa llocal, Independiente tomóse revancha goliando 6-0 a River Plate.<ref name="a5238415">http://www.rsssf.com/tablesa/arg-bec32.html</ref> Nel campeonatu de dichu añu terminó sestu, rematáu'l tornéu retiró'l mayor goliador de la etapa amateur del fútbol arxentino, [[Manuel Seoane]], autor de 241 goles en 264 partíos cola camiseta d'Independiente. En 1934 debutó en Primer División con 19 años el xuvenil [[Arsenio Erico]], que llegara al club dende [[Paraguái]] dos años antes siendo menor d'edá pa evitar ser llamáu a combatir na [[Guerra del Chaco]] col so país. Cola so llegada y la de [[Juan José Zorrilla (futbolista)|Juan Zorrilla]], más [[Antonio Sastre]], los Colloraos algamaron un poder ofensivo anováu col que llograron el segundu puestu nos campeonatos de 1934, 1935 y 1937. Nesti últimu añu llegaron dos goliadores más; [[Vicente de la Mata]] y [[Emilio Reuben]], que completaron una de les delantreres más esplosives de tolos tiempos; ente 1937 y 1939 marcaron 323 goles tomando en cuenta namái'l campeonatu, convirtiéndose na delantrera más goliadora del fútbol arxentino. Erico foi goliador del tornéu de [[Campeonatu de primer División 1937 (Arxentina)|Primer División 1937]] con 47 goles y ye dende entós el mayor goliador d'un campeonatu arxentín. ==== Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata 1936 ==== En 1936 llogró esti tornéu de calter amistosu xugáu en díes de semanda polos equipos grandes de Buenos Aires (River Plate, Boca Juniors y San Lorenzo), Avellaneda (Independiente y Racing), Rosario (Newell's Old Boys y Rosario Central), La Plata (Estudiantes) y Montevideo (Peñarol y Nacional). Independiente resultó ganador rematando malapenes un puntu enriba de San Lorenzo.<ref>http://www.rsssf.com/tablesa/arg-friendly-tourn.html</ref> ==== Primer División 1938 ==== De la mano de tal poder ofensivu Independiente volvió glayar campeón nel tornéu de [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|Primer División 1938]] totalizando 115 goles en 32 partíos (3 goles y mediu por partíu), la cifra más alta de goles nun campeonatu arxentín. El goliador foi Erico, con 43 goles nesos 32 partíos. Asina, el Colloráu yera campeón per primer vegada na etapa profesional del fútbol arxentino. ==== Copa Aldao 1938 ==== Siendo'l campeón arxentín, Independiente xugó la [[Copa Aldao 1938]] contra'l [[Club Atlético Peñarol]]. Los ''Diaños Coloraos'' vencieron 3-1 a los ''manyas'' nel [[Estadiu Centenariu]] de [[Montevidéu]] y axudicáronse la copa. Del matu, Zorrilla, y Érico fueron el goliadores de la segunda copa internacional. ==== Copa Dr. Carlos Ibarguren 1938 ==== Independiente llogró la Copa Ibarguren venciendo Rosario Central, el campeón de la Lliga Rosarina, por 5-3, na cancha de San Lorenzo. ==== Primer División 1939 ==== En 1939 l'ataque foi reforzáu con [[Juan José Maril|Juan Maril]], y los Diaños Coloraos llograron el bicampeonatu, marcando 103 goles en 34 xuegos. Erico volvió consagrase goliador del tornéu con 40 goles. Esto significó pal paraguayu un récor mas; convertise nel únicu en resultar goliador de tres campeonatos consecutivos. El poder d'Independiente nun se basaba namái nel so ataque; tantu en 1938 como en 1939 cuntó cola defensa menos goliada de los campeonatos. Nesti rubro el referente yera'l porteru [[Fernando Bello]], que por enforma tiempu foi tamién el porteru titular de la Seleición Arxentina. ==== Copa Aldao 1939 ==== La [[Copa Aldao 1939]] foi apostada contra [[Club Nacional de Football|Nacional]] de Montevideo a partíu únicu n'Arxentina, na cancha de San Lorenzo, y el Colloráu llogró la so segunda copa con una vasta goliada de 5-0. ==== Copes nacionales ==== Repitió'l llogru de la Copa Ibarguren goliando na final por 5-0 a [[Central Córdoba de Rosario]] nuevamente en cancha de San Lorenzo y, amás, la [[Copa Adrián C. Escobar]] nel estadiu de River Plate ante San Lorenzo por 2-0. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] 1940-1950 [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- |[[Ficheru:Ricardo Bonelli.jpg|miniaturadeimagen|left|200px|Semeya de [[Ricardo Bonelli]].]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:Copa_Aldao.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Aldao|Copa Dr. Ricardo C. Aldao]]<br />[[Copa Aldao 1939|1939]]<br /> ''2º copa internacional''<br /></small> </center> |} ==== Primer División 1940 ==== Nel campeonatu de primera algamó'l segundu llugar y hubo munches victories por goliada ente elles: 8—1 contra [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]], 5—0 a [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], y les dos más destacaes; el 7—1 a [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (siendo ésta la mayor goliada sufrida polos ''xeneizes'' na so historia), y la mayor goliada histórica del [[clásicu d'Avellaneda]], el 7—0 contra Racing. El campeón foi Boca, a pesar de la goliada que-y dio Independiente. [[Ficheru:Independiente 1948.jpg|miniaturadeimagen|derecha|275px|En 1948 Independiente ganó'l so únicu títulu de la década.]] Nel tornéu de [[Campeonatu de primer División 1942 (Arxentina)|Primer División 1942]] remató na 9º posición y per primer vegada nel profesionalismo tuvo una diferencia de gol negativa, cerrando la peor campaña hasta'l momentu. En 1946 foise [[Arsenio Erico]] a [[Club Nacional (Paraguay)|Nacional de Paraguái]], el so club d'orixe. El "''paraguayu d'oru''" dir del Colloráu convirtiéndose nel mayor goliador d'históricu d'Independiente y del fútbol arxentino con 295 goles. Nel so honor l'estadiu de Nacional foi renomáu a [[Estadiu Arsenio Erico]]. [[Ficheru:Antonio Sastre EG.JPG|175px|miniaturadeimagen|left|En 1947 retírase [[Antonio Sastre]], consideráu como'l xugador arxentín más completu de tolos tiempos.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|1948]]<br /> ''3º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} ==== Primer División 1948 ==== Dempués de nueve años Independiente ganó'l campeonatu de primera so la conducción de [[Fernando Bello]], agora entrenador "coloráu". Empezó'l tornéu ganándo-y rotundamente a Rosario Central por 10-2. Más tarde na fecha 25°, llegando a les feches finales del tornéu, ganó-y d'una forma considerada heroíca a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] yá que al rematar el primer tiempu taba perdiendo 3-1, pero nel segundu tiempu llogró dar vuelta'l marcador ganando 4-3. Al rematar la fecha hubo una fuelga de futbolistes. Por cuenta de esto, l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] decidió que nos cinco últimos partíos, xugar con xugadores non profesionales, o amateurs, llogrando seya comoquier llograr el campeonatu dos feches antes del final, en ganándo-y 1-0 a Racing. Vicente de la Mata permaneciera nel equipu yá que nun se xuntara a la fuelga. En 1949 volvió igualar la so peor campaña rematando na novena posición. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |1950-1960 |- |[[Ficheru:Micheli, Cecconato, Lacasia, Grillo y Cruz.jpg|miniaturadeimagen|L'ataque completu d'Independiente yera titular na [[Seleición de fútbol d'Arxentina|selección Arxentina]] campeona del [[Campeonatu Suramericanu 1955]].]] [[Ficheru:GustafNilsson1.jpg|250px|miniaturadeimagen|left|Independiente nun salió campeón nos años 1950.]] ==== Xira europea de 1953-54 ==== En 1950 retiróse [[Vicente de la Mata]], el postreru de los grandes goliadores d'Independiente de les últimes dos décades. A esto siguió-y la formación d'otra gran ofensiva qu'esfrutaríen tolos arxentinos: [[Rodolfo Micheli]], [[Carlos Cecconato]], [[Carlos Lacasia]], [[Ernesto Grillo]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]], toos titulares de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Arxentina]]. Futbolísticamente, la páxina oficial del club esplica qu'ente esos delanteros, Micheli foi l'oportunismu práuticu; Cecconato, el motor; Lacasia foi'l celebru; Grillu, habilidá y fuercia; y Cruz, la velocidá. Ente 1953 y 1954 l'anováu equipu realizó una xira por [[España]] y [[Portugal]] protagonizando un memorable partíu onde venció por 6-0 al [[Real Madrid]] d'[[Alfredo Di Stéfano]] como visitante. Los goles fueron convertíos por Michelli en trés ocaciones, Cecconatto, Grillu y Bonelli. Di Stéfano cuntaba que de mozu yera fanáticu de la delantrera de Erico, Sastre y Del Bosque, amestando inclusive que [[Arsenio Erico]] foi'l meyor xugador que vio xugar dalguna vegada.<ref>http://www.ultimahora.com/l'arxentín-di-stefano-se-arrodilla-arsenio-erico-n176270.html</ref> Otros partíos destacables fueron victories por 3-0 al [[Valencia CF]], 1-1 con [[Sevilla FC]], 5-3 al el [[Club Atlético de Madrid]], 2-1 al [[Benfica]], 8-1 a un subdesendolcáu [[Sporting de Lisboa]], gana 2-5 ante'l [[Athletic Club]] en [[Bilbao]], un 2-1 al [[Celta de Vigo]] y una derrota por 3-2 ante'l [[Huddersfield Town AFC]] nuna curtia visita a [[Gran Bretaña]] antes de volver a [[Buenos Aires]].<ref>http://www.rsssf.com/tablesi/independiente-trip54.html</ref> ==== Primer División 1954 ==== Teniendo'l meyor ataque del campeonatu con 61 goles, Independiente remató'l tornéu na segunda posición detrás de Boca Juniors. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] 1960-1970 [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- |[[Ficheru:Independiente 1964.jpg|miniaturadeimagen|left|350px|En [[Copa Libertadores 1964|1964]] sale campeón d'[[América]] per primer vegada. Sería la primer [[Copa Libertadores]] de siete.]] [[Ficheru:Independiente 1965.jpg|miniaturadeimagen|derecha|350px|Equipu campeón d'[[América]] en [[Copa Libertadores 1965|1965]].]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|1960]]<br /> ''4º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|1963]]<br /> ''5º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1964|1964]]<br /> ''3º copa internacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Santiago-Bernabeu3 (8718585368).jpg|miniaturadeimagen|left|350px|Independiente y el [[Inter de Milán]] definieron la [[Copa Intercontinental 1965|Copa Intercontinental de 1965]] nel [[Estadiu Santiago Bernabeu]] de [[Madrid]]. El Colloráu perdió la so primer final mundial nel allargue.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1965|1965]]<br /> ''4º copa internacional''<br /></small> </center> |} ==== Primer División 1960 ==== En 1960 foi campeón del tornéu arxentín dempués de doce años. El títulu dio-y pase p'apostar per primer vegada una copa internacional, ensin tener en cuenta les antigües [[campeonatos de fútbol d'El Ríu de la Plata|copes d'El Ríu de la Plata]]. Na [[Copa de Campeones d'América 1961]], apostada por solamente nueve equipos campeones del so país, quedó fuera en semifinales en cayendo a doble ganar con [[Palmeiras]]. ==== Primer División 1963 ==== En 1963 volvió ganar el campeonatu de primer División en venciendo na última fecha por 9-1 a [[San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]], unu de los [[cinco grandes del fútbol arxentino]]. Esta sfue la mayor goliada ente dambos y tamién la mayor goliada ente dos equipos grandes. Gran parte del campeonatu deber a [[Mario Rodríguez Varela]] quien anotó 16 goles. Con esti títulu clasificó a la [[Copa de Campeones d'América 1964]], ==== Copa Libertadores 1964 ==== Entá llamada Copa de Campeones, Independiente demostró ellí un xuegu bien contundente; en primer fase compartió grupu con [[Millonarios FC|Millonarios]] de [[Colombia]] y [[Alianza Lima]], a quien golió de llocal por 5-1 y 4-0 respeutivamente. En semifinales enfrentó a un terrible rival; el [[Santos FC|Santos]] brasilanu, ganador de les dos últimes ediciones. L'equipu paulista contenía bona parte del plantel de Brasil campeón del Mundial. Pero Independiente ganó los dos partíos, primero por 3-2 en [[Brasil]] y depués 2-1 como llocal. Hai de solliñar que [[Pelé]] taba mancáu y nun xugó los partíos Apostó la final ante [[Nacional de Montevideo]], con quien empató ensin goles na ida y salió campeón en casa ante 80.000 hinches con un gol de Mario nel primer tiempu, col que consagró a Independiente como primer campeón invictu, primer campeón arxentín d'América y a sigo mesmu como goliador del tornéu, con 6 goles. ==== Copa Intercontinental 1964 ==== Col primer títulu de campeón d'[[América]] nes sos manes, Independiente aportó a apostar per primer vegada la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], que definía al meyor equipu del mundu contra'l campeón d'[[Europa]]. Con éses xugó la serie mundial contra'l [[FC Internazionale|FC Inter de Milan]], que venía de ser el campeón invictu d'Europa venciendo al Real Madrid na final. La serie arrincó n'Avellaneda onde ''los Diaños Coloraos'' trunfaron por 1-0 con un gol de Mario. Depués, nel [[Estadiu Giuseppe Meazza]], cayó por 2-0 forzando un partíu desempate que s'apostó nel míticu [[Estadiu Santiago Bernabeu]] de [[Madrid]]. El partíu dir al [[tiempu suplementariu]] ensin goles, onde l'Inter metió'l gol de la victoria per mediu de [[Mario Corso]] nel minutu 110. Independiente volvió d'[[España]] coles manes vacíes.<ref>http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub64.html</ref> ==== Copa Libertadores 1965 ==== Como campeón defensor, clasificó direutamente a les semifinales de la copa en 1965, yá renomada como ''Copa Libertadores d'América''. Na mentada instancia cruciar con un clásicu rival; [[Boca Juniors]]. A quien lu ganó 2-0 na ida, y depués perdió 1-0 na vuelta. Puesto que se xugaba por puntos, hubo un partíu desempate pa determinar al finalista nel [[Estadiu Monumental]], que remató empatáu 0-0. Quien pasó a la final foi Independiente por marcar más goles nos partíos previos. [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]] yera l'otru finalista, que llegara en dexando fuera en semifinales al [[Santos Futebol Clube]] y al so goliador [[Pelé]]. Independiente empezó ganando la final d'ida con un gol tardíu de [[Raúl Bernao]], y na vuelta cayó 3-1. Xugóse'l partidó de desempate nel [[Estadiu Nacional de Chile]] onde Independiente golió por 4-1; goles de Bernao, [[Roque Avallay]], [[Osvaldo Mura]] y un gol en contra. El Colloráu foi campeón del so continente per segunda vegada. ==== Copa Intercontinental 1965 ==== Gracies al bicampeonatu d'[[América]] aportó nuevamente a la Intercontinental, otra vegada col Inter de Milan. Esta vegada la serie arrincó n'[[Italia]]. Nuevamente nel [[estadiu San Siro]], como lo conoz popularmente, el ''Nerazzuri'' de golió a Independiente por 3-0 ante 75.000 espectadores, onde l'Inter yá se punxera en ventaya a los 3 minutos d'empezáu'l partíu. Los goles fueron de [[Joaquín Peiró]] y dos de [[Sandro Mazzola]], delanteru de la selección italiana. Pal partíu de revancha n'Avellaneda, con 80.000 hinches coloraos, Independiente pudo trunfar por un gol pa dir al partíu desempate, yá que se xugaba por puntos. El partíu terminó 0-0 y l'Inter foi bicampeón de la copa en cancha del ''Colloráu''.<ref>http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub65.html</ref> Depués de los enfrentamientos poles Intercontinentales nunca se volvieron a enfrentar los Colloraos col Inter. L'historial quedó a favor de los italianos con una victoria colorada, un empate y trés ganes. ==== Copa Libertadores 1966 ==== Na copa de 1966 buscó'l tricampeonatu nun tornéu onde'l formatu camudó y empezaron a clasificar dos equipos per país en llugar de namái unu. Otra vegada arrincando en segunda fase como campeón defensor, Independiente compartió grupu con River Plate, Boca Juniors y [[Club Guaraní|Guaraní de Paraguái]]. Namái'l primeru clasificaba a la siguiente fase, la final. Independiente terminó empatáu en 8 puntos con River y tuvieron de xugar un partíu desempate, que se realizó na cancha de San Lorenzo y dio por ganador a River por 2-1 tres l'allargue. Dempués d'eso River perdió la final con Peñarol depués de dir ganando por 2 goles al segundu tiempu, lo que-yos anició'l conocíu llamatu de "pites".<ref>http://www.ellitoral.com/index.php/id_um/63739-fai-45-anos-river-ganábase-el {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423102536/https://www.ellitoral.com/index.php/id_um/63739-fai-45-anos-river-gan%C3%A1base-el |date=2021-04-23 }} llamátigu-de-pita</ref> {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1967 (Arxentina)|1967]]<br /> ''6º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Independiente 1967.jpg|miniaturadeimagen|left|250px|Independiente campeón arxentín en 1967.]] ==== Campeonatu Nacional 1967 ==== En 1967 salió campeón de primer División ganando'l primer Campeonatu Nacional, el primer tornéu en que l'Asociación del Fútbol Arxentino dexó l'ingresu d'equipos de les demás provincies arxentines, indireutamente afiliaos, quien se clasificaben al traviés del Tornéu Rexonal. So la direición téunica'l brasilanu [[Osvaldo Brandão]], Independiente llogró'l so octavu campeonatu llogrando'l títulu na última fecha, goliando nel so estadiu por 4-0 a Racing. Hai de solliñar que con un empate tamién saldría campeón. Con ello clasificó a la [[Copa Libertadores 1968]], onde algamó la segunda fase. El goliadores del Colloráu fueron [[Luis Artime]] con 11 goles y [[Héctor Yazalde]] con 10. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] 1970-1980 [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- | [[Ficheru:Copa_Libertadores_(no_oficial).svg|miniaturadeimagen|derecha|250px|Nesta década Independiente convertir nel máximu ganador de la [[Copa Libertadores]] y l'únicu en ganala 4 vegaes siguíes.]] [[Ficheru:Interieur, overzicht, na de restauratie - Amsterdam - 20320165 - RCE.jpg|left|miniaturadeimagen|Independiente definió ensin ésitu la [[Copa Intercontinental 1972]] nel [[Estadiu Olímpicu d'Ámsterdam]] ante'l [[Ajax d'Ámsterdam|Ajax]] holandés.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Metropolitanu]]<br />[[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|1970]]<br /> ''7º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |- |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Metropolitanu]]<br />[[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|1971]]<br /> ''8º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Rome Olympics 1960 - Opening Day.jpg|350px|left|miniaturadeimagen|L'[[Estadiu Olímpicu de Roma]], llugar onde Independiente foi campeón del mundu ganando a [[Juventus]].]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1972|1972]]<br /> ''5º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1973|1973]]<br /> ''6º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Interamericana]]<br />[[Copa Interamericana 1973|1973]]<br /> ''7º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]<br />[[Copa Intercontinental 1973|1973]]<br /> ''8º copa internacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Vicente Calderón Stadium by BruceW.jpg|miniaturadeimagen|left|300px|Independiente nun pudo defender la victoria n'Avellaneda y perdió la Copa Intercontinental 1974 ante'l [[Atlético de Madrid]] nel [[Estadiu Vicente Calderón]].]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1974|1974]]<br /> ''9º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Interamericana]]<br />[[Copa Interamericana 1974|1974]]<br /> ''10º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1975|1975]]<br /> ''11º copa internacional''<br /></small> </center> |} [[Ficheru:Bochini 1986 El Gráfico.jpg|250px|left|miniaturadeimagen|[[Ricardo Bochini]], gran figura d'Independiente na década de 1970.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Interamericana]]<br />[[Copa Interamericana 1976|1976]]<br /> ''12º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CampeonatoNacional.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Nacional]]<br />[[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|1977]]<br /> ''9º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CampeonatoNacional.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Nacional]]<br />[[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|1978]]<br /> ''10º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} ==== Tornéu Metropolitanu 1970 ==== L'arranque de la década foi a lo grande, saliendo campeón del Metropolitanu 1970 en venciendo como visitante al clásicu rival [[Racing Club]] por 3-2, nun partíu onde taba obligáu a ganar pa nun quedar segundu. El goliadores fueron [[Aníbal Tarabini]] con 14 goles y [[Héctor Yazalde]] con 12. ==== Trofeo Ramón de Carranza 1970 ==== Independiente partió a [[España]] en busca d'un tornéu amistosu de pretemporada, el [[Trofeo Ramón de Carranza]]. Nes semifinales midió ante'l [[Athletic Club]] de [[Bilbao]] ganando 2-0 y pasó a la final contra'l [[Real Madrid]]. Nel partíu final el Colloráu diba ganáu 2-1 pero a falta de 3 minutos ''los Blancos'' llegaron al empate, forzando'l tiempu suplementariu onde los españoles quedar col troféu con un 4-2.<ref>http://www.rsssf.com/tablesc/carranza.html#70</ref> ==== Tornéu Metropolitanu 1971 ==== En 1971 volvió repitir el títulu de campeón, depués de gana-y a [[GELP|Ximnasia La Plata]] por 2-0 mientres [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] perdía na so propia cancha depués de ser piqueru cuasi tol campeonatu, sellando asina la clasificación a la [[Copa Libertadores 1972]]. Na segunda fecha del tornéu solmenó-y una abuitada goliada por 11-1 a [[Club Atlético Platense|Platense]], siendo ésta la mayor goliada histórica del Colloráu y al empar la peor derrota de los ''calamares''. Independiente cuntó cola defensa menos goliada del certame. ==== Copa Libertadores 1972 ==== Superó la primer fase de la Copa Libertadores en ganando'l grupu que conformaba xunto a [[Rosario Central]], y los equipos colombianos [[Independiente Santa Fe]] y [[Atlético Nacional]]. Avanzó a segunda fase onde topetó con [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] de [[Brasil]] y [[Barcelona Sporting Club]] d'[[Ecuador]] nel grupu 2. Superó na última fecha a São Paulo n'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] por 2-0 colo cual algamó la final, pa enfrentase al [[Club Universitariu de Deportes]]. Depués empatar ensin goles en [[Lima]] resulta campeón d'[[América]] per tercer vegada depués de vencer a los peruanos por 2-1 en casa con dos goles d'[[Eduardo Maglioni]]. [[Ficheru:Equipo de Independiente y Johan Cruyff - El Gráfico 2761.jpg|180px|miniaturadeimagen|Portada de la revista [[El Gráficu]] sobre los equipos de la Copa Intercontinental de 1972.]] ==== Copa Intercontinental 1972 ==== La consecuente edición de la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] nun foi tan esperanzadora pos el rival sería los [[Ajax Amsterdam]] holandés, equipu que contenía una bona parte de la ''naranxa mecánica'' que mas tarde sería finalista de la Copa del Mundu. La serie empezó n'Avellaneda acabando nun débil 1-1 onde los holandeses yá se punxeren en ventaya nel minutu 5 con un gol de la so estrella [[Johan Cruyff]], y cuasi sobre la hora llegó l'empate coloráu per mediu de [[Francisco Sá]]. Darréu nel [[Estadiu Olímpicu d'Ámsterdam]] ante 60.000 hinches llocales cayó por 3-0 con goles de [[Johan Neeskens]] y dos de [[Johnny Rep]].<ref>http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub72.html</ref> ==== Copa Libertadores 1973 ==== Na Libertadores empezó a competir a partir de la segunda fase. En dicha instancia integró'l grupu 1 xuntu [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y [[Millonarios FC|Millonarios]] de [[Colombia]]. Escontra la última fecha Independiente taba obligáu a ganar p'avanzar a la final y asina lo fixo, superó pola mínima a ''Los Cuervos'' con un gol de Miguel Giachello. El rival na final foi'l [[Colo-Colo]] de [[Chile]]. Tanto los partíos d'ida como vuelta resultaron n'empate, 1-1 y 0-0 respeutivamente. Según testigos de la final la mesma merecía ser ganada polos chilenos, pero nel partíu revancha xugáu en [[Montevidéu]], [[Uruguái]], resulten victoriosos los ''Diaños Coloraos'' por 2-1 con un gol de Giachello nel tiempu suplementariu. Asina, Independiente ye campeón d'[[América]] per cuarta vegada na so historia y ye equí onde se convierte nel máximu ganador de la [[Copa Libertadores]], récor que sostién entá güei. ==== Copa Interamericana 1973 ==== Al añu siguiente xugó per primer vegada la [[Copa Interamericana]] ante'l campeón de la [[CONCACAF]], el [[Club Deportivo Olimpia]] d'[[Hondures]]. Na ida xugada nel [[estadiu Francisco Morazán]] ganó'l Colloráu por 2-1 con goles d'[[Alejandro Semenewicz]] y [[Eduardo Maglioni]], ente que definiendo nel [[Estadiu Nacional de Tegucigalpa]] llevantó'l troféu depués de superar a los honduranos por 2-0, marcando nuevamente Maglioni nel primer minutu y depués [[Agustín Balbuena]] cuasi sobre'l zarru del partíu. ==== Copa Intercontinental 1973 ==== Llegó una nueva Copa Intercontinental, la cuarta oportunidá d'Independiente pa ser campeón del mundu. Esta vegada'l rival foi la [[Juventus Football Club]], que reclamó que la final seya apostada a partíu únicu nel [[Estadiu Olímpicu de Roma]] por cuenta de la mala reputación de los clubes suramericanos xenerando violencia en territoriu suramericanu. A pesar del claru dominiu del club italianu, que pegó 2 tiros nos palos y erró un penalti, Independiente venció 1-0 a la ''Juve'' con un gol de [[Ricardo Bochini]], un xuvenil de 19 años, a 10 minutos del final, por qu'Independiente per primer vegada seya campeón del mundu. Cabo mentar que'l campeón européu fuera'l Ajax otra vegada, pero refugó xugar la copa y nel so llugar entró Juventus, l'equipu subcampeón. ==== Copa Libertadores 1974 ==== Nuevamente entrando en segunda fase como campeón defensor, Independiente protagonizó'l grupu 1 xunto a [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]] y [[Club Atlético Huracán|Huracán]]. Ensin mayores entueyos el Colloráu superó'l grupu y avanzó a la final pa enfrentase al [[São Paulo FC|São Paulo]] de [[Brasil]]. Mientres la ida nel [[estadiu Pacaembú]], empezó ganando Independiente al minutu 25 con un gol de [[Hugo Saggioratto]], pero col correr del alcuentru los brasilanos dieron vuelta la resultancia con goles de Rocha y Mirandinha. Cuatro díes dempués nel [[El Doble Visera|Estadiu Doble Visera]], ganó'l Colloráu por 2-0 al traviés de los goles de Bochini nel primer tiempu y [[Agustín Balbuena]] nel segundu. Igualaos en puntos, los clubes xugaron la revancha nel [[Estadiu Nacional de Chile]], onde los ''Diaños Coloraos'' trunfaron por 1-0 con un gol del uruguayu [[Ricardo Pavoni]] de penalti nel primer tiempu. Independiente convirtióse asina en campeón d'[[América]] per quinta vegada. Equí igualó'l récor d'Estudiantes como los únicos en ganar el troféu trés años siguíos. ==== Copa Interamericana 1974 ==== Ganó tamién nuevamente la Interamericana, esta vegada contra'l [[Club Social y Deportivo Municipal|Deportivo Municipal]] de [[Guatemala]]. Dambos partíos xugar nel [[estadiu Mateo Flores]] centroamericanu pa evitar un gran gastu per parte de los ''Escarlates'' pa viaxar a Arxentina. El Colloráu nun tuvo'l mesmu rendimientu que tuvo contra la Juventus n'[[Italia]]. Tuvo De recurrir a la [[definición por penaltis]] pa ganar el troféu, una y bones dambos partíos resultaron en victoria por 1-0 pa cada unu, siendo Bochini l'autor del gol del ''Colloráu''. ==== Copa Intercontinental 1974 ==== Xugóse la Intercontinental retrasándose a marzu de 1975. Nuevamente diose la situación de que'l campeón européu refugue xugar el certame, yá que [[Bayern Munich]] venció-y el so llugar al [[Club Atlético de Madrid]]. La ida xugada n'Avellaneda dio como vencedor a Independiente por 1-0 con un gol d'[[Agustín Balbuena]], pero nel [[Estadiu Vicente Calderón]] cayó por 2-0 con goles de [[Javier Irureta]] y [[Rubén Ayala]] ante los españoles y quedóse ensin troféu.<ref>http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub74.html</ref> Tampoco s'apostó la [[Copa Interamericana]] porque'l campeonatu norteamericanu fuera suspendíu. ==== Copa Libertadores 1975 ==== Al añu siguiente Independiente integró'l so grupu en segunda fase xunto a [[Rosario Central]] y el [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]]. Independiente empezó la ronda perdiendo los sos primeros dos partíos, quedando cuasi esaniciáu a falta de dos feches.. Na tercera ganó-y a Central por 2-0 pero la clasificación dependía d'un milagru, yá que precisaba que Cruzeiro pierda ante Central y depués gana-y na última fecha. Eso foi precisamente lo qu'asocedió, llogró una mano de Central, que lu ganó a Cruzeiro. Nel partíu final precisaba faer 3 goles pa pasar a la final, y producióse el milagru, con goles de [[Ricardo Pavoni|Pavoni]] de penalti, [[Daniel Bertoni|Bertoni]] y Ruiz Moreno quitó-y el primer puestu del grupu a Cruzeiro y avanzó a la cuarta final consecutiva. El rival esta vegada foi la [[Unión Española]]. El partíu d'ida xugáu en [[Santiago de Chile]] terminó en derrota pal Colloráu por 1-0. Na vuelta trunfó por 3-1 con goles del peruanu [[Percy Rojas]], Pavoni de penalti y otru de Daniel Bertoni. Cuatro díes dempués apostóse'l desempate nel [[Estadiu Defensores del Chaco]] en [[Paraguái]]. Ellí, trunfó Independiente por 2-0 con goles de Bertoni y Ruiz Moreno, coronándose campeón d'[[América]] per sesta vegada, y convirtióse nel primer y hasta agora únicu en ganar la copa cuatro veces siguíes. Nun se definió la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] porque nun hubo alcuerdu nes feches col campeón européu. ==== Copa Libertadores 1976 ==== Na [[Copa Libertadores 1976]] foi desaposiáu del tronu depués de cinco años al cayer en segunda fase. Tantu [[River Plate]] como'l Colloráu terminaron empataos por puntos nel grupu y tuvieron d'apostar un partíu desempate pa determinar el finalista, y foi River quien salió victoriosu, pola mínima. Lo más resaltable d'esti certame foi que nel partíu contra [[Club Atlético Peñarol|Peñarol]] en cancha del Colloráu, [[Ricardo Bochini]] anotó'l que munchos consideren como ''el meyor gol de la historia d'Independiente''; arrincó dende'l sector derechu de la metá de la cancha, "tiró una paré" con [[Rubén Galván]], refugó a siete xugadores uruguayos (a unu d'ellos, dos veces), un par d'ellos terminaron esbarrumbaos na campera pol amague y, yá mano a mano col arqueru rival, fixo una curtia posa, afalagó la pelota cola cara interna del so botín derechu y definió con un sutil pase a la rede llateral izquierda del arqueru.<ref>http://www.ole.com.ar/independiente/berru-cuarenton_0_1584441571.html</ref> ==== Copa Interamericana 1976 ==== Na tercer participación consecutiva d'esta copa enfrentó al Atlético Español de [[Méxicu]], güei refundado como [[Club Necaxa]]. Tanto la ida como la vuelta xugar nel [[Estadiu Olímpicu de la UCV]] en [[Venezuela]], onde en primer instancia igualaron 2-2, con goles de [[Ricardo Bochini]] y [[Hugo Villaverde]] pal Colloráu. Nel partíu d'esquite igualaron 0-0 y definieron la copa por penaltis, que finalmente foi llevantada por Independiente depués del penalti convertíu por Víctor Regueru. ==== Campeonatu Nacional 1977 ==== Ganando la zona D del tornéu y esaniciando a Estudiantes en semifinales, Independiente protagonizó una de les mayores fazañes de la so historia. Xugando'l primer partíu de la final como llocal, empató contra l'otru finalista, el [[Club Atlético Talleres]] de [[Ciudá de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], 1-1. Como yá s'implementara la [[regla del gol de visitante]], los ''albiazules'' teníen entós munches chances de ser campeón. Nel partíu xugáu en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], Independiente poner en ventaya con gol del xugador Norberto Outes pero los cordobeses dieron vuelta'l marcador del partíu con dos polémicos goles, el primeru con un penalti inesistente y el segundu cola mano. Por protestar el segundu gol de Talleres, realizáu a 15 minutos del final, el xuez del partíu espulsó a trés futbolistes d'Independiente; Trossero, Galván y Larrosa. ''El Colloráu'' quedó entós con 8 xugadores. Sicasí una combinación ente Bochini y los acabante ingresar Bertoni y Biondi faltando bien pocos minutos pal final, fizo que "El Bocha" marcara un gol que terminó nel empate 2-2; dándo-y a Independiente'l títulu, aprovechándose de los goles de visitante. Con esti partíu fixéronse populares los dichos del DT [[José Pastoriza]] a los sos xugadores depués de los trés inxustes espulsiones: ''"Vaigan, sían homes, xueguen y ganen"''.<ref>http://www.infobae.com/2008/01/25/360846-a-trenta-ano-la-hazana-independiente/</ref> ==== Campeonatu Nacional 1978 ==== Como ganador de la zona C del Nacional, Independiente avanzó a cuartos de final esaniciando ellí a [[Colón de Santa Fe]], y nuevamente a Talleres de Córdoba, esta vegada na semifinal. La final foi ante River Plate. Empató 0-0 nel Monumental, y llogró un trunfu por 2-0 n'Avellaneda con dos goles de [[Ricardo Bochini]], pa llograr asina décimu títulu de primer División. El goliador coloráu foi [[Norberto Outes]], con 14 goles. ==== Copa Libertadores 1979 ==== El Colloráu cuasi llogra cerrar la década faciendo más historia; na [[Copa Libertadores 1979]] superó'l grupu que compartió con [[Deportivo Cali]], Millonarios y [[QAC|Quilmes]]. Na fase semifinal de grupos compartió'l suyu con Peñarol y el vixente bicampeón, Boca Juniors. Tanto los Colloraos como los Xeneizes igualaron en 5 puntos, polo que tuvieron d'apostar un partíu desempate en cancha de River, onde Boca trunfó por 1-0 nel allargue. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] 1980-1990 [[Ficheru: Award-star-goldb-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- | {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Metropolitanu]]<br />[[Campeonatu Metropolitanu 1983 (Arxentina)|1983]]<br /> ''11º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Libertadores]]<br />[[Copa Libertadores 1984|1984]]<br /> ''13º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]<br />[[Copa Intercontinental 1984|1984]]<br /> ''14º copa internacional''<br /></small> </center> |} ==== Campeonatu Nacional 1983 ==== Superando les fases de grupos del Campeonatu Nacional, definió los octavos de final ante [[Unión de Santa Fe]] na serie de penaltis en perdiendo la ida y ganar la vuelta. Con dos empates en cuartos ante [[Racing de Córdoba]] volvió vencer nos penaltis, pa dexar fuera a [[Argentinos Juniors]] en semifinales. La final perder con [[Estudiantes de La Plata]]. ==== Tornéu Metropolitanu 1983 ==== En 1983 llogró'l so 11º títulu de primer División. N'efeutu, el 22 d'avientu]] de 1983|esi añu]], Independiente salió campeón viviendo un fechu únicu, históricu y memorable na historia del club y tamién del fútbol arxentino; l'equipu coloráu, que taba primeru con diferencia d'un puntu con al respeutive de [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] y [[Ferro Carril Oeste]], xugó'l postreru partíu del Metropolitanu contra'l so clásicu rival [[Racing Club]], que baxara. Dichu partíu ganar 2-0, y de esta manera consagróse campeón dándose'l gustu de dar la vuelta olímpica nel estadiu del so eternu rival, ante solo 15.000 hinches llocales (daqué bien inusual nun [[clásicu d'Avellaneda]]), que baxaba a la [[Primer B (Arxentina)|"B"]] per primer vegada. La figura d'Independiente foi [[Jorge Burruchaga]] anotando 15 goles a lo llargo del tornéu. [[Ficheru:Independiente tokyo 1984.jpg|miniaturadeimagen|left|400px|Xugadores d'Independiente festexando'l trunfu na Intercontinental de 1984.]] ==== Copa Libertadores 1984 ==== El títulu de campeón de primera dio-y la clasificación a la Libertadores. Superó la fase de grupos asitiándose primero depués de vencer na anteúltima fecha al [[Club Olimpia]] de [[Paraguái]], nun grupu tamién conformáu por Estudiantes y [[Sportivo Luqueño]]. El bon nivel demostráu siguió na fase semifinal de grupos, onde compartió grupu con [[Nacional de Montevideo]] y la [[Club Deportivo Universidad Católica (fútbol)|Universidad Católica]] de [[Chile]], algamó nuevamente la final de la Copa Libertadores ganándo-y a Nacional na so última fecha. Na final tuvo que midise frente a [[Grêmio]], el campeón defensor. Con un gol de [[Jorge Burruchaga]] resultó victoriosu en [[Porto Alegre]], y depués n'empatando n'Avellaneda, glayó per séptima vegada campeón d'[[América]]. El récor de 7 títulos na Copa Libertadores permanez entá güei en manes del Colloráu. ==== Copa Intercontinental 1984 ==== La [[Copa Intercontinental 1984]] xugar nun bravu contestu políticu; enfrentar al [[Liverpool Football Club]] inglés nuna final dos años dempués de la cayida d'Arxentina ante [[Gran Bretaña]] na [[Guerra de Malvines]], unu de los episodios más murnios de la historia arxentina. El Colloráu cuntó col sofitu de tola población arxentina nel so partíu contra'l campeón européu. Con una asistencia de 62.000 espectadores, Independiente adelantrar nel marcador al sestu minutu d'empecipiáu'l partíu con gol de [[José Percudani]]. Tres el gol, l'entrenador d'Independiente [[José Pastoriza]] ordenó a los sos xugadores baxar la intensidá del mediocampo, convidando al Liverpool a atacalos. El so plan resultó esitosu, yá que anque'l club inglés tuvo'l mayor porcentaxe de posesión de balón, nun consiguió anotar. Independiente siempres se caltuvo firme na última llinia compuesta por [[Néstor Clausen]], [[Hugo Villaverde]], [[Enzo Trossero]] y [[Carlos Enrique]], y el partíu remató con trunfu 1-0 pa Independiente, nel [[Estadiu Olímpicu de Tokiu]] en [[Xapón]]. Asina, llogró per segunda vegada'l llamátigu de campeón mundial. [[Ficheru:Ricardo Bochini.jpg|miniaturadeimagen|250px|left|[[Ricardo Bochini]], figura y capitán d'Independiente nel Colloráu campeón d'América y del mundu en 1984.]] {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Primer División]]<br />[[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|1988-89]]<br /> ''12º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} ==== Copa Libertadores 1985 ==== Na edición de 1985 debutó na segunda fase como campeón defensor. En dicha instancia'l grupu qu'integró conformar xunto a [[Argentinos Juniors]] y [[Blooming]], col datu de que per primer vegada enfrentar a un equipu bolivianu. Na última fecha xugar n'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] l'accesu a la final contra [[Argentinos Juniors]] y perdió por 1-2 col ''Bichu'', la sorpresa del tornéu. Escontra'l minutu 25 los ''Bichos Coloraos'' diben ganando 0-2, y anque antes del final del primer tiempu llogró descontar [[José Percudani]], esta vegada foi Independiente'l que nun pudo algamar l'empate y quedó fuera de la copa, tirando embaxo la chance de llegar rápido al octavu títulu. ==== Copa Libertadores 1987 ==== Como ganador de la liguilla pre-Libertadores entró a la [[Copa Libertadores 1987]] onde superó'l so grupu de la primer fase, qu'incluyía a Rosario Central, [[Deportivo Táchira]] y [[Estudiantes de Mérida]]. En segunda fase terminó embaxo de Peñarol y River. Una victoria n'Avellaneda ante Peñarol na penúltima fecha asítiase na so octava final, pero finalmente perdió y quedó fuera. ==== Primer División 1988-89 ==== Los ''Colloraos'' coronáronse campeones de primera en 1989. Esi tornéu cuntó per única vegada con una regla bien particular na que se xugaben un puntu adicional los partíos que terminaben empataos, que se definíen por penaltis. ==== Supercopa Suramericana 1989 ==== Na segunda edición del certame qu'axuntaba a tolos campeones de la Copa Libertadores, Independiente esanició consecutivamente al [[Santos FC|Santos]] de [[Brasil]], a un [[Atlético Nacional]] que venía de ganar la Libertadores y en semifinales a [[Argentinos Juniors]]. La final apostar contra Boca Juniors empatando en cero los dos partíos, situación que se desempató por aciu una definición por penaltis que dio como ganador al ''xeneize''. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] 1990-2000 [[Ficheru: Award-star-bronze-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] |- | [[Ficheru:Maracana internal view april 2013.jpg|300px|left|miniaturadeimagen|Vista actual del [[Maracaná]] de [[Brasil]], onde Independiente ganó la [[Supercopa Suramericana 1995]].]] ==== Empiezos de década ==== Los 90' empezaron cola [[Copa Libertadores 1990]]. Ellí Independiente aseguróse la clasificación a octavos de final apenes empezó'l tornéu porque los dos integrantes colombianos del grupu retiráronse. N'octavos de final esmagayó al [[Pepeganga Margarita]] venezolanu con un global de 9-0. La paliza de 6-0 en Venezuela ye la mayor goliada d'Independiente n'otru país y en copes internacionales. El club venezolanu cerró les sos puertes y sumió depués de quedar esaniciáu. En cuartos de final foi descalificáu pol siempres difícil River Plate. En 1991 retiróse [[Ricardo Bochini]]. Un home que xugó los 19 años de la so carrera profesional n'Independiente, dende 1972 hasta 1991, ganando 8 títulos internacionales y 4 [[Lliga arxentina de fútbol|campeonato arxentinos]]. {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornéu Clausura]]<br />[[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|1994]]<br /> ''13º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Supercopa Suramericana]]<br />[[Supercopa Suramericana 1994|1994]]<br /> ''15º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:TrofeuCopaDosCampeoesCBF.svg|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Recopa Suramericana]]<br />[[Recopa Suramericana 1995|1995]]<br /> ''16º copa internacional''<br /></small> </center> |} {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | <span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Supercopa Suramericana]]<br />[[Supercopa Suramericana 1995|1995]]<br /> ''17º copa internacional''<br /></small> </center> |} ==== Tornéu Clausura 1993 ==== Independiente engarró mano a mano el Tornéu Clausura con Vélez Sarsfield, con quién tuvo qu'enfrentase recién na última fecha. Precisaba vencer nel [[estadiu José Amalfitani]] pa empatar al equipu del Fortín en puntos y forzar un partíu desempate, pero los equipos empataron ensin goles y el ''Colloráu'' salió segundu. Nel segundu semestre los colloraos vivieron un memorable 3-1 a [[Newell's Old Boys]] pol [[Tornéu Apertura 1993 (Arxentina)|Tornéu Apertura 1993]], alcuentru que significó'l regresu de [[Diego Maradona]] al fútbol arxentino vistiendo la camiseta ''rojinegra'', depués del so pasu por [[Europa]]. Esta foi la única ocación qu'Independiente ganó-y a un equipu de Maradona depués de que'l ''Diez'' ganara la Copa del Mundu con Arxentina. Independiente nunca pudo gana-y a Boca con Diego nes sos files. ==== Tornéu Clausura 1994 ==== Independiente ganó'l Tornéu Clausura so la direición téunica de [[Miguel Ángel Brindisi]] depués de goliar na última fecha a [[Club Atlético Huracán|Huracán]] por 4-0, quien venía siendo'l punteru del campeonatu. El campeonatu remató nel mes de mayu pola realización del [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Mundial 1994]]. El ''Colloráu'' acabó teniendo tanto'l meyor ataque del campeonatu como la meyor defensa, con 32 goles a favor y namái 13 en contra respeutivamente. ==== Supercopa Suramericana 1994 ==== Depués del campeonatu llocal, el segundu semestre marcó'l regresu al planu internacional. Na Supercopa del 94' esanició al [[Santos Futebol Clube|Santos]] n'octavos goléandolo por 4-0, depués de perder la ida. Nos duelos de cuartos empató con [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]] en [[Porto Alegre]] y venció por 2-0 n'Avellaneda, pa depués esaniciar en semifinales per tercer vegada consecutiva a otru grande del fútbol brasilano, el [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]], cayendo primeru en [[Belo Horizonte]] y goliando por 4-0 na vuelta col "Palombu" [[Albeiro Usuriaga]] como figura. Na final llegó una revancha contra Boca depués del títulu perdíu de 1989. Los ''xeneizes'' empezaron ganando en [[la Bombonera]], pero dos goles de [[Sebastián Rambert]], unu pa sellar l'empate, y otru pa trunfar nel partíu de vuelta, algamáronlu pa llevantar la copa per primer vegada. "Pascualito" Rambert remató'l tornéu como goliador del mesmu. ==== Recopa Suramericana 1995 ==== El títulu llevar a apostar la [[Recopa Suramericana]] en [[Xapón]] contra'l campeón de la [[Copa Libertadores 1994]], el [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] empobináu por [[Carlos Bianchi]]. Ganó sorpresivamente Independiente con un gol de [[José Serrizuela]] tres un centru buscapiés de [[Claudio Arzeno]] nel entamu del segundu tiempu, onde nada pudo faer el porteru [[José Luis Chilavert]]. Foi'l segundu títulu que ganó Independiente nel [[Estadiu Olímpicu de Tokiu]]. El Colloráu aprovechó la xira y xugó amistosos con [[Urawa Red Diamonds]] y [[Sanfrecce Hiroshima]].[https://www.youtube.com/watch?v=3mXviByirL0] ==== Supercopa Suramericana 1995 ==== N'instancies iniciales de la Supercopa empató col [[Santos Futebol Clube|Santos]] tantu n'Arxentina como en Brasil, trunfando nos penaltis como visitante. La clasificación corrió riesgu en cuartos cuando perdió con [[Atlético Nacional]] nel [[estadiu Atanasio Girardot]] pero xugando en casa dar vuelta con dos goles de [[Gustavo López]] y avanzó a semifinales. El difícil [[River Plate]] d'[[Enzo Francescoli]] empezó trunfando 0-2 n'Avellaneda pero'l Colloráu algamó l'empate con goles de [[Javier Mazzoni]], y depués diose'l luxu d'esaniciar a River nel [[Estadiu Monumental]] na definición por penaltis, onde rellució el porteru [[Faryd Mondragón]], que yá tapara un penalti n'octavos contra Santos. Na final xugó contra'l [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]]; ganó 2-0 na ida, con goles de la ''Chancha'' [[Mazzoni]] y [[Cristian Domizi]]. Nel partíu de vuelta, nel míticu [[estadiu Maracaná]] de [[Rio de Janeiro]], perdió 1-0 con un tanto de [[Romário]], el Balón d'Oru de la última Copa del Mundu. Pero per diferencia de gol llogró'l bicampeonatu ante un públicu de cuasi 90.000 hinches. ==== Recopa Suramericana 1996 ==== N'otru viaxe a Xapón, al añu siguiente, los Colloraos xugaron la Recopa contra [[Grêmio]], a partíu únicu en [[Kobe]], pero esta vegada nun-y fixo frente'l postrer campeón de la Copa Libertadores y foi goliáu 4-1. Los brasilanos punxéronse enriba ceo nel marcador a lo cual Independiente consiguió igualar rápido al traviés de [[Jorge Burruchaga]], pero vivió un pésimu segundu tiempu y llevóse tres goles más. Tantu en 1995 como en 1996, Independiente refugó participar na [[Copa de Oro Nicolás Leoz]]. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |2000-2010 [[Ficheru: Award-star-silver-3d.png|22px]] |- | ==== Tornéu Clausura 2000 ==== El ''Rei de Copes'' empezó'l sieglu XXI con bon pie, rematando como subcampeón de la Clausura 2000, siendo [[Bruno Marioni]] el segundu goliador del tornéu con 13 goles. Na tercer fecha del tornéu solmenó-y a [[Argentinos Juniors]] por una goliada de 8-1, siendo ésta la peor goliada recibida na historia d'Arxentinos. De la mesma algamó los cuartos de final de la [[Copa Mercosur 2001]], quedando fuera col [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]]. [[Ficheru:Visera.jpg|miniaturadeimagen|left|250px|La copa del Tornéu Apertura 2002 foi l'últimu troféu llevantáu na vieya [[Estadiu Libertadores d'América|Doble Visera]].]] Un añu dempués [[Diego Forlán]] foi tresferíu al [[Manchester United]] por 7 millones d'euros. Esto influyó bien negativamente yá que el Colloráu perdió cuasi tol so poder ofensivu y anotó namái 14 goles nos 19 partíos del [[Tornéu Clausura 2002 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2002]], polo cual Independiente per primer vegada terminó nel últimu llugar (20º) y, tamién per primer vegada, sufrió'l riesgu del descensu; terminó a namái 2 puntos de la zona de promoción (repechaje). ==== Tornéu Apertura 2002 ==== Dempués d'ocho años ensin ganar títulos, Independiente coronóse campeón del [[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2002]] depués de pulgar mientres tol certame con Boca. El ''Colloráu'', entrenáu por [[Américo Gallego]], tenía un plantel integráu ente otres figures por [[Gabriel Milito]], [[Federico Insúa]], [[Daniel Montenegro]] y [[Andrés Silvera]], siendo esti postreru'l goliador del campeonatu con 16 goles. Esi campeonatu ye bien recordáu pol bon xuegu del equipu, resultando la delantrera más goliadora y la segunda defensa menos vencida. Un gol de [[Lucas Pusineri]] contra Boca cuasi sobre la hora, na penúltima fecha, foi'l más decisivu de toos pa terminar consagrase na última fecha con goliada 3-0 sobre San Lorenzo nel [[estadiu Nuevu Gasómetru]], onde'l Colloráu llevantó'l troféu. [[Andrés Silvera]] foi'l goliador del tornéu, metiendo munchos goles claves pa los Diaños Coloraos. {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" | [[Ficheru:CopaCampeonato.png|centro|50px]]<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Primer División Arxentina|Tornao Apertura]]<br />[[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|2002]]<br /> ''14º campeonatu nacional''<br /></small> </center> |} El defensor [[Gabriel Milito]] orixinariu d'Independiente llogró'l [[Olimpia de Plata]] al [[Futbolista del añu n'Arxentina]] y foi tresferíu al [[Real Zaragoza]] español y darréu tuvo un bon pasu pol [[FC Barcelona]], ganando dellos títulos col conxuntu catalán. [[Ficheru:Rolfi Montenegro gol.jpg|225px|left|miniaturadeimagen|[[Daniel Montenegro]], mayor goliador d'Independiente nel [[sieglu XXI]].]] ==== Ventes y estadiu nuevu ==== En 2006 el xugador [[Sergio Agüero]] foi tresferíu al [[Club Atlético de Madrid]] por una cifra récor de 23 millones d'euros teniendo 18 años, que se caltién entá güei como la venta más grande del fútbol arxentino. El Kun debutó nel Colloráu con apenes 15 años cumplíos de la mano del entrenador [[Oscar Ruggeri]], colo que se convirtió como'l xugador más nuevu en debutar nel fútbol arxentino. Tamién partió a [[Europa]] el xugador [[Lucas Biglia]]. Tiempu dempués realizóse la venta d'[[Oscar Ustari]] al [[Getafe Club de Fútbol|Getafe]] en 8 millones d'euros, la venta más grande d'un arqueru del fútbol arxentino. Gracies a estos dos grandes ventes, el presidente Julio Comparada anunció la construcción del [[Estadiu Libertadores d'América]], de gran infraestructura entamáu pa 50.000 espectadores. En 2008 foi tresferíu [[Germán Denis]] al [[SSC Nápoli]] por 7 millones d'euros. No futbolístico Independiente foi superáu per Boca Juniors como l'equipu con más títulos internacionales en 2005. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |[[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] [[Ficheru: Award-star-gold-3d.png|22px]] 2010-2017 [[Ficheru: Fairytale down rede.png|22px]] [[Ficheru: Fairytale up.png|22px]] |- | [[Ficheru:Estadio Libertadores de America 2014.JPG|miniaturadeimagen|left|285px|El [[Goiás Esporte Clube|Goiás]] brasilanu foi testigu del primer títulu llevantáu nel nuevu [[Estadiu Libertadores d'América]], la [[Copa Suramericana 2010]].]] ==== Copa Suramericana 2010 ==== {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Suramericana]]<br />[[Copa Suramericana 2010|2010]]<br /> ''18º copa internacional''<br /></small> </center> |} En 2010 l'equipu realizó un bon [[Tornéu Clausura 2010 (Arxentina)|Tornéu Clausura 2010]] con chances de ser campeón, pero estancóse a mediaos del tornéu y el campeón foi Argentinos Juniors. Na segunda metá del añu, mientres terminaba na última posición del [[Tornéu Apertura 2010 (Arxentina)|Tornéu Apertura]], vivió una realidá paralela protagonizando una gran campaña nuna copa internacional. La [[Copa Suramericana 2010]] vio a Independiente esaniciar a Arxentinos en primer fase, llogru que lu clasificó a los octavos de final contra [[Defensor Sporting]]. El ''Colloráu'', que s'atopaba ensin téunicu, cayó 1-0 nel [[estadiu Centenariu]], con [[Ricardo Pavoni]] como DT interín. Previu al oldeo de vuelta asumió [[Antonio Mohamed]]. L'equipu uruguayu púnxose 0-1 n'Avellaneda a lo qu'Independiente respondió con tres goles en trece minutos, resultancia qu'acabó rematando con un 4-2 que clasificó al ''Colloráu''. Nos cuartos de final traxo un empate de 2-2 de [[Colombia]] y definió ensin goles en [[el Cilindru]] pa esaniciar al [[Deportes Tolima]] cola regla del gol de visitante. Depués en semifinales paecía que la ilusión acabábase cuando arrincó perdiendo 3-0 cola [[Liga de Quito]] en tierres ecuatorianes, pero al traviés de [[Lucas Mareque]] y [[Andrés Silvera]] acabó l'alcuentru con un 3-2 que nun [[El Doble Visera|estadiu Libertadores]] apináu encargar de remontar por 2-1, con goles de [[Facundo Parra]] y [[Hernán Fredes]]. Na final del certame topetó contra [[Goiás Esporte Clube|Goiás]], que s'atopaba nuna situación asemeyada; xugó la final baxando a la [[Campeonatu Brasilanu de Serie B|Serie B]] brasilana, daqué inéditu na historia del fútbol suramericano. Na copa venía d'esaniciar al Palmeiras en semifinales. Los brasilanos vencieron 2-0 nel [[estadiu Serra Dourada]], lo que desencadenó una emocionante final onde na vuelta Independiente venció 3-1 con un gol de [[Julián Velázquez]] y dos de [[Facundo Parra]], que los llevó a los penaltis pasando por un sufiertu allargue onde Goiás tuvo un gol anuláu por un leve offside y un tiru nel palu. Dempués, tolos penaltis d'Independiente fueron convertíos, siendo'l postreru d'[[Eduardo Tuzzio]] que-y dio a Independiente'l so 16º copa internacional y algamando "La otra metá de la gloria". [[Ficheru:Ecopa030304.jpg|225px|derecha|miniaturadeimagen|Per cuarta vegada Independiente trió tierres xaponeses, en 2011.]] ==== Copa Suruga Bank 2011 ==== El ''Colloráu'' partió en busca d'esti interesáu troféu nel [[estadiu Ecopa de Shizuoka]] en [[Xapón]] ante'l [[Allegría Iwata]]. Los llocales empezaron ganando con un gol en contra, a lo qu'Independiente respondió dando vuelta'l marcador per mediu d'[[Eduardo Tuzzio]] y [[Facundo Parra]]. Allegría igualó la serie gracies a [[Tomoyuki Arata|Arata]] y l'alcuentru decidióse a favor del equipu asiáticu na definición por penaltis. ==== Recopa Suramericana 2011 ==== Independiente buscó la Recopa ante'l [[Sport Club Internacional]] de [[Porto Alegre]], últimu campeón de la Libertadores. L'equipu arxentín trunfó na ida por 2-1 depués d'arrincar perdiendo, situación que remontó con goles de [[Maximiliano Velázquez|Maxi Velázquez]] de cabeza y [[Marco Pérez]] de tiru llibre. Pero na definición nel [[estadiu Beira-Rio]] los brasilanos ganaron 3-1 con un tiru de penalti cuasi sobre'l zarru del partíu y quedáronse cola copa. ==== Primer B Nacional 2013-14 ==== Tres el [[Tornéu Final 2013 (Arxentina)|Tornéu Final 2013]], depués de tres temporaes de desempeños pésimos en Primer División, Independiente baxó per primer vegada na so historia a la [[Primer B Nacional]], depués de 101 años de participación consecutiva en Primer.<ref>{{cita web |apellíos1=Estévez |nome1=Martín |títulu=El descensu d'Independiente: 6/6/6 |url=http://www.elgrafico.com.ar/2013/07/07/C-4831-el%20descensu-de-independiente-666.php |obra=[[El Gráficu]] |fecha=7 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=23 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160923161928/http://www.elgrafico.com.ar/2013/07/07/C-4831-el |fechaarchivu=2016-09-23 }}</ref><ref>{{cita web |autor1=Redacción |títulu=Históricu: baxó Independiente y va xugar per primer vegada nel Nacional B |url=http://www.lanacion.com.ar/1590657-historico-descendio-independiente-y-xugara-per%20primer%20vegada-en-el-nacional-b |obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=15 de xunu de 2013 |fechaaccesu=23 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160923162039/http://www.lanacion.com.ar/1590657-historico-descendio-independiente-y-xugara-per |fechaarchivu=2016-09-23 }}</ref> El ''Colloráu'', afogáu nuna tarrecible crisis institucional, tuvo en cantu de quebrar y llogró la so primer victoria recién na sesta fecha cola contratación d'[[Omar De Felippe]] como direutor téunicu. Hasta la novena fecha tuvo de forma insólita en zona de descensu a la [[Primer B Metropolitana]]. Pero coles actuaciones del ''Rolfi'' [[Daniel Montenegro|Montenegro]] afacer a la categoría y, con importantes goles de [[Sebastián Penco]], mas otros de Facu Parra, Independiente algamó'l tercer llugar del campeonatu nel cual remató empatáu en puntos con [[Club Atlético Huracán|Huracán]], con quien protagonizó un partíu desempate pol últimu ascensu. Con una bona actuación de [[Matías Pisano]], y goles de [[Martín Darío Zapata|Martín Zapata]] y [[Francisco Pizzini|Pizzini]], Independiente ganó-y a Huracán y llogró l'esperáu ascensu a Primer División. De regresu a la máxima categoría Independiente llogró una bona cuarta posición nel [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|Tornéu Transición 2014]] con [[Jorge Almirón]] como direutor téunicu, que lo clasificó a la [[Copa Suramericana 2015]]. Teniendo entá un equipu en formación, l'equipu algamó los cuartos de final cayendo ante [[Independiente Santa Fe]], que terminó saliendo campeón del tornéu suramericanu. [[Ficheru:Estádio Maracanã 2.jpg|225px|miniaturadeimagen|derecha|Independiente volvió gana-y una final a [[Clube de Regatas do Flamengo|C.R. Flamengo]] nel [[Maracaná]], ventidós años dempués.]] ==== Copa Suramericana 2017 ==== A fines de 2016, una nueva eliminación na Copa Suramericana, esta vegada ante'l [[Chapecoense]] por penaltis nel [[Arena Condá]], más un mal arranque nel campeonatu llocal, llevaron al arrenunciu del entrenador [[Gabriel Milito]], que dexó una bona base de xugadores d'inferiores, que'l siguiente entrenador, [[Ariel Holan]], encargar d'atopa-y el meyor funcionamientu posible. La principal incorporación del branu foi [[Emmanuel Gigliotti]], que llegó al plantel tres un pasu pola [[Superliga China]]. Independiente empezó la [[Copa Suramericana 2017]] esaniciando en fases iniciales a [[Alianza Lima]] y [[Deportes Iquique]], teniendo como estandarte a [[Emiliano Rigoni]], qu'optó por ser tresferíu al [[Zenit St. Petersburg]] rusu por $12 millones d'euros. N'octavos de final enfrentar a un [[Atlético Tucumán]] que venció en candia nel norte arxentín por 1-0, resultáu que nel [[El Doble Visera|estadiu Libertadores]] remontó por 2-0. Tuvo a puntu de quedar esaniciáu cuando col correr del segundu tiempu l'árbitru sancionó un penalti inesistente pal ''Decanu'' onde la pelota pegó nun brazu, que resultó ser d'un xugador d'Atlético, que [[Martín Campaña]] encargar d'atayalo derivando nel segundu gol d'Independiente. En cuartos de final práuticamente ensin alteriase ganó con un global de 6-1 a un [[Club Nacional (Paraguay)|Nacional de Paraguái]] que venía d'esaniciar a Cruzeiro, Olimpia y Estudiantes (LP). En semifinales protagonizó un choque contra [[Club Libertad|Libertad de Paraguái]], equipu que trunfó na ida con un polémicu gol d'[[Óscar Cardozo]] qu'utilizó l'antebrazu pa baxar un centru y concretar el gol, segundos dempués d'apenes empezáu'l partíu. Nel partíu de vuelta encargar de dar vuelta la serie [[Ezequiel Barcu]] por aciu un penalti, y Gigliotti con dos goles. Metanes la definición de la semifinal, el Colloráu venció nel [[clásicu d'Avellaneda]] xugando de visitante con suplentes. Nesti contestu Independiente avanzó a la final contra'l [[CR Flamengo|Flamengo]] de [[Brasil]]. {| class="infobox" cellspacing="5" style="width:100px; font-size:50%;" |- ! colspan="2" style="font-size: small;" |<span style="position:relative; left:5px; top:3px;"><center> <small><br />[[Copa Suramericana]]<br />[[Copa Suramericana 2017|2017]]<br /> ''19º copa internacional''<br /></small> </center> |} L'equipu carioca dio-y un golpe baxu a Independiente adelantrándose a los ocho minutos con un gol de cabeza de [[Réver]], pero col correr del alcuentru los xugadores Gigliotti y [[Maximiliano Meza|Maxi Meza]] cerraron la ida en 2-1 y definieron la final nel [[Maracaná|estadiu Maracaná]] con ventaya. El ''Mengao'' algamó a empatar la serie por aciu Paquetá pero un penalti contra Meza, que [[Ezequiel Barcu|Barcu]] camudó por gol, selló la vuelta en 1-1 y consagró a Independiente campeón de la so segunda [[Copa Suramericana]]. Igualó a Boca como los únicos equipos con dos títulos d'esti troféu. ==== Recopa Suramericana 2018 ==== Na so cuarta participación na Recopa, Independiente midióse ante [[Grêmio de Porto Alegre]], campeón de la Libertadores. Arriendes de les sos grandes actuaciones na Copa Suramericana, [[Ezequiel Barcu]] foi tresferíu al [[Atlanta United]] de la [[Major League Soccer|MLS]] y [[Nicolás Tagliafico]] al [[Ajax d'Ámsterdam]] holandés, siendo la de Barcu la compra más cara na historia de la lliga norteamericana. Con un plantel anováu empató 1-1 la ida de la Recopa con goles de [[Luan Vieira|Luan]] pa los brasilanos y un tiru llibre de [[Fernando Gaibor]] qu'esvió un defensor rival. Xugando la vuelta nel [[Arena do Grêmio]], Independiente sufre una temprana espulsión sancionada pol VAR, situación que yá asocediera nel primer partíu. Tres 90 minutos de xuegu reglamentariu y una prórroga de 30 minutos, nengunu de los dos equipos pudo abrir el marcador igualando a cero, llevando a dicha definición a [[tanda de penaltis]] onde Grêmio impúnxose 5-4, significando la tercera final consecutiva perdida por Recopa pa Independiente. ==== Copa Suruga Bank 2018 ==== Independiente va apostase esti troféu'l 8 d'agostu contra'l [[Cerezo Osaka]], ganador de la [[Copa J. League]], a partíu únicu nel [[estadiu Nagai]] d'[[Osaka]]. |} </center> == Símbolos del club == === Denominación === Los mozos cadetes de la tienda ''“A la ciudá de Londres”'' salieron decidíos a tomar dalguna iniciativa pa poder xugar al fútbol del que los mayores marxinar al fundar el club de la tienda, el Maipú Banfield Club. Axuntar nuna asamblea, y dalgún propunxo acomuñar a otru club que los dexara entrar y xugar. Daquién esbozó la idea de Atlanta. Pero tres un par d'hores de deliberaciones, decidieron otra cosa. Prefirieron independizase del Maipú y fundar el so propiu club. "¡Qué Atlanta nin ocho cuartos! ¡Nós tenemos que tener un club independiente!", esclamó dalgún nesa desprolija y fervorosa asamblea improvisada. "Ende ta'l nome: ¡Independiente! vamos llamanos Independiente", glayó Rosendo Degiorgi. Nesi momentu nació verdaderamente el club. Yá tenía un oxetivu y un nome, espresaba una idea y un suañu. Asina nació l'Independiente Football Club.<ref>{{cita publicación|apellíos1=Doráu|nome1=Augusto|títulu=Independiente: 111 años de la rebelión de cadetes que fizo nacer a un grande|url=https://www.laizquierdadiario.com/Independiente-111-anos-de-la-rebelion-de-cadetes-que-hizo-nacer-a-un grande|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=LaIzquierda|fecha=4 d'agostu de 2015}}</ref> * '''Independiente Football Club''': (1904-14) <small>''Primer nome utilizáu dende la so fundación col acompañamientu de los términos n'inglés de Football Club.''</small> * '''Club Atlético Independiente''': (1914-act) <small>'' Fusión col Club Atlético y por consiguiente la supresión de Football Club.''</small> === Himnu === Independiente tien un himnu oficial desque foi compuestu un añu dempués de la fundación del club, en 1908, el so autor foi Amadeo Larralde y yera cantáu tantu polos aficionaos del Colloráu como polos direutivu y xugadores del equipu. Esto foi lo que fizo que se presentara y aceptárase por toles persones que pertenecíen a Independiente y asumir como'l ''Himnu Oficial d'Independiente d'Avellaneda''. {{cquote|''Somos los de Independiente de pierna fuerte y templada guapos para una jornada dignos de un team muy valiente siempre luchamos unidos sin llamarnos temerarios saludamos al contrario vencedores o vencidos luchamos sin ambiciones no tenemos avaricia nada más que la malicia tenemos en ocasiones pondremos siempre altanera nuestra divisa granate y en medio de un gran combate flameara nuestra bandera y a de gritar el que pueda siguiendo nuestra corriente urras al independiente del pueblo de Avellaneda urras al independiente del pueblo de Avellaneda urras al independiente del pueblo de Avellaneda''.|Lletra: A. Larralde|lang=es}} === Escudos === <gallery perrow="4" mode="packed" caption="Escudos oficiales d'Independiente"> Ficheru:Independiente_first.svg|<center>1905<ref group="n.">Primer escudu históricu del club, inspiráu nel de [[Saint Andrew's Scots School]], que de la mesma s'inspiró na bandera [[Escocia|escocesa]].</ref></center> Ficheru:Indepen.jpg|<center>1907{{refn|group="n."|Primer sellu del club tres la implementación del color coloráu en [[1907]].<ref>{{cita web |url=https://clubaindependiente.com/es/institucion/noticias/1414186990 |títulu="La nueva camiseta alternativa", sitiu web oficial d'Independiente, 24 Oct 2014 |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141030205357/https://clubaindependiente.com/es/institucion/noticias/1414186990 |fechaarchivu=30 d'ochobre de 2014 }}</ref>}}</center> Ficheru:Escudo del Club Atlético Independiente.svg|<center>1935<ref group="n.">Escudu actual. Foi camudando dellos detalles menores hasta algamar la versión actual, como la cresta y los calteres de les sigles.</ref></center> </gallery> <gallery perrow="4" mode="packed" caption="Otros escudos d'Independiente"> Ficheru:Club Atlético Independiente logo.jpg|<center>1919<ref group="n.">Foi pintáu nel frontispiciu de la cancha d'Avenida Mitre en [[1919]] son llibres creaciones del pintor que los dibuxó nes tribunes de socios.</ref></center> Ficheru:Escudo2 cai copia.png|<center>1925<ref group="n.">Foi pintáu nel antiguu estadiu de Crucecita en [[1925]] y dacuando utilízase para [[marketing]].</ref></center> </gallery> === Uniforme === [[Ficheru:FedeAbruzzi.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Indumentaria tradicional d'Independiente.]] Nun principiu, dende la so fundación en [[1904]] utilizar na indumentaria una '''camiseta blanca''' nel cual describíase un bolsu en forma d'escudu coles sigles "IFC". Esti escudu inspirar nel de [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew's FC]], con pantalon y medies azules. Yá en [[1908]] implementóse la '''camiseta colorada''' como titular, pasando la vistimienta blanco y azul marina a ser utilizada como suplente. La idea de la camiseta colorada surdió cuando los direutivos vieron al [[Nottingham Forest]] d'[[Inglaterra]], cuando esti taba de visita n'Arxentina y golió 6-0 al [[Alumni AC|Alumni]], l'equipu arxentín más ganador d'esos momentos, ente'l públicu d'esi partíu atopábase Arístides Langone, nesi tiempu presidente d'Independiente FC, quien quedó esteláu cola forma de xugar del equipu y de los uniformes coloraos qu'utilizaben los xugadores. Foi esa almiración la que lo llevó a tomar la decisión de vistir a Independiente colos sos mesmos colores. Utilizar por primer vegada la casaca colorada con pescuezu y puños blancos el [[10 de mayu]] de [[1908]]. Sicasí, nun sería hasta [[1914]] que s'adoptaríen les sigles CAI, xunto col escudu coloráu.<ref>[http://www.enorsai.com.ar/record/10580-orixe-y-intereses-de-les camisetes-del-futbol-argentino.html]</ref> Dacuando, el plantel utiliza una '''camiseta azul marina'''. Nesti casu los shorts y les medies nunca son del mesmu color, siempres se turnan ente azul marino y blancu. Les lletres, númberos y los respeutivos auspiciantes siempres son inscritos en color blancu. En delles temporaes el tonu varia y pasa a ser azul puru, llegando inclusive a un azul celeste en delles poques ocasiones. En [[2017]] el tonu pasó a ser dafechu negru per primer vegada. <center> {| style="width:38%;text-align:center;" |- align=left bgcolor="#ffffff" |{{Football kit |pattern_la = _left |pattern_b = _old laced |pattern_ra = _right |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 0000FA |socks = 0000FA |títulu = Primer uniforme }} |{{football kit |pattern_la = _left |pattern_b = _unknown |pattern_ra = _right |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = [[Uniforme del Club Atlético Independiente|(Ver evolución)]] }} |{{football kit |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _whitecollar |pattern_ra = _whiteborder |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 000040 |socks = 000040 |títulu = Uniforme actual }} |} </center> ==== Historial de fabricantes y patrocinadores del uniforme ==== De siguío detállase una tabla con tolos fabricantes y patrocinadores que tuvo'l club dende [[1977]], n'orde cronolóxicu. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- ! style="text-align:center; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Periodu ! style="text-align:center; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Provisor ! style="text-align:center; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Patrocinadores ! style="text-align:center; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Patrocinador Secundariu |- |1977-1981||[[Adidas]]|| rowspan="2" |{{small|''Nengún''}}|| rowspan="12" |{{small|''Nengún''}} |- |1981-1985||rowspan=2|[[Topper]] |- |1985-1986||rowspan=3|[[Mita]] |- |1986-1988||[[Le Coq Sportif]] |- |1988-1992||rowspan=2|Adidas |- |1993-1997||[[AdeS]] |- |1997-1998||rowspan=5|Topper |- |1999-2000|||Termidor |- |2000-2001||[[AdeS]] |- |2001-2002||{{small|''Independiente.com''}} |- |2002-2004||rowspan=2|Taranto |- |2004-2005||rowspan=3|[[Umbro (marca)|Umbro]] |- |2005-2006||Forxar Salú||Purolator |- |2006-2009||Grupo Márquez||Filtros Puru |- |2009-2012||rowspan=5|[[Puma (marca)|Puma]]||[[Motomel]]||Powerade / Ibupirac |- |2012-2014||[[TCL Corporation|TCL]]||Ibupirac |- |2014-2017||[[Correo OCA|OCA]]||rowspan=2|Audifarm Salú / [[Banco Ciudad]] |- |2018-||rowspan=2|Caminos Protexíos |} </center> == Instalaciones == {{AP|Instalaciones del Club Atlético Independiente}} === Anteriores estadios === Independiente cuntó con otros siete canches antes de l'actual; les primeres cuatro na [[Ciudá de Buenos Aires]] y les siguientes nel [[Partíu d'Avellaneda]]. De siguío detállense caúna d'elles.<ref>{{Cita web |url=http://www.estadiolda.com/#!historia/cfvg |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220519160823/https://www.estadiolda.com/#!historia/cfvg |fechaarchivu=2022-05-19 }}</ref> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Primer campu (1905) |- |El primer campu de fútbol d'Independiente foi unu que los mozos dirixentes del nuevu club decidieron arrendar en [[1905]] en Flores Norte (güei [[La Paternal]]), a pocos metros del terrén onde güei s'atopa la cancha d'[[Argentinos Juniors]], l'[[Estadiu Diego Maradona]]. Equí ye onde Independiente empezó a escribir la so historia deportiva. Los fundadores dedicar al acondicionamientu del terrén, cortando ellos mesmos la campera, delimitando les llendes del campu de xuegu con zapatos, armando los arcos con tueros d'[[árbol]] y clavando los gabitos p'asitiar la rede. Pa emponer a los visitantes clavárase na paré d'un almacés una chapa cola lleenda "Al field del Independiente Foot-Ball Club" y una mano col índiz estendíu señalando la direición. Pa llegar al field los equipos tomaben la tranvía llétricu hasta la esquina de la cai Boyacá onde'l cartelu del almacén empobinar, yera avezáu qu'unu o más integrantes del equipu llocal esperar nun sitiu a convenir con cuenta de que llevalos hasta'l field caminando los diez cuadres que los dixebraben de la parada de la tranvía. El primer partíu rexistráu nesta cancha foi'l domingu 19 de marzu de 1905 ante Almirante Togo, siendo suspendíu'l partíu por incidentes cuando Independiente ganaba por 1-0. Los teams d'Independiente apostaron nesta cancha 25 partíos, ganaron 12, empataron 4, perdieron 5, foi suspendíu 1 y desconozse la resultancia de los restantes 3. Ente los partíos ganaos destácase'l del 27 d'agostu ante Boca Juniors por 4-1 pola ''Copa Villalobos''. El postreru partíu xugáu nesta cancha foi'l 10 de setiembre ante Estudiantes Juniors con trunfu d'Independiente. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Segundu campu (1905) |- |A mediaos de setiembre de 1905 la creación de callar Camarones interceptó la cancha d'Independiente, obligando a abandonar imprevistamente el terrén, que yá por esi entós nun s'atopaba en bien bones condiciones. Decidieron treslladase a un campu allugáu a solu cinco cuadres d'ellí. Ende estableciéronse mientres la segunda metá del añu. Esti cambéu foi positivu una y bones el campu allugar nuna zona más accesible, y los espectadores teníen mas facilidá p'aportar. Pa ratificar esti gradual pero firme meyora, el club entamó'l so propiu campeonatu: el ''Troféu Independiente'' enfrentando na primer fecha'l 21 de setiembre de 1905 al Maipú Banfield FC, al cual ganó 4-0. La estancia nesti estadiu foi namái pa rellenar los testos d'historia, pos n'avientu del mesmu añu abandonaron el predio. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Tercer campu (1906) |- |N'avientu de 1905 nómase una subcomisión por que consiga un nuevu field que rellene los requisitos de l'Asociación. Llogren llograr l'arriendu de les instalaciones d'un campu deportivo perteneciente al Colexu Nacional Oeste, anguaño ocupáu pola Plaza República Oriental del Uruguái, en [[Recoleta (Buenos Aires)|Recoleta]]. Esti barriu baxu de la Recoleta yera conocíu como la "Tierra del Fueu", por cuenta de les fogatas qu'encendíen de nueche los vagamundos que vivíen nesi llugar. Nesti terrén tamién xugara Estudiantil Porteño y realizábense nél los torneos ínterfacultades, nos cualos cuasi siempres ganaba l'equipu de la Facultá de Derechu. A unos metros d'esti llugar allugóse más tarde una cancha temporal d'otru club grande, [[Club Atlético River Plate|River Plate]]. Los postreros partíos del ''Troféu Independiente'' apostáronse equí, inclusive la final ente La Prensa y Estudiantil Caballín, siendo vencedor el primeru por 3-0, curiosamente l'árbitru del partíu foi'l presidente d'Independiente, Arístides Langone. Independiente ganó-y los dos partíos al Maipú Banfield, al que yá tenía "de fíu" (2-0 y 4-0); a Remember tamién-y ganó los dos alcuentros; con Primeru de Mayu, ganó unu y empató l'otru; con Sports Arxentín perdió unu y empató la revancha; y perdió dambos xuegos (1-3 y 0-4) col representativu de La Prensa, el campeón del tornéu. Mientres el branu Independiente apostó 12 alcuentros pola Lliga Central de Branu, perdiendo la mayoría d'ellos. Ye equí qu'Independiente llogra inscribise na [[Asociación del Fútbol Arxentino|Argentine Football Association]] (la lliga oficial), pero a la de les inspeiciones p'habilitar les canches, esti terrén de xuegu foi refugáu pola Comisión Fiscalizadora de Fields de la AFA pol mala traza del campu, que'l so verde taba bien alto, lo que torgaba'l normal desenvolvimientu del xuegu. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Cuartu campu (1906) |- | La comisión decide que yá nun tenía sentíu siguir pagando'l costosu arriendu del campu del Colexu Nacional Oeste y nun poder disponer d'él pa xugar na lliga oficial de [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]. L'equipu treslladar a una zona más alta y a salvo de los llenes frecuentes qu'asocedíen, allugáu nel barriu de [[La Paternal]], al igual que la primer cancha. El 27 de mayu inauguren el nuevu field con una victoria ante Mariano Moreno por 3-0. Independiente apostó equí de llocal namái 15 partíos y volvió camudase. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Quintu campu (1907-1911) |- | Un amigu personal de los fundadores, el xugador Juan Irigoyen, traxo la propuesta de dir ver un pequeñu campu n'[[Partíu d'Avellaneda|Avellaneda]]. A mediaos de xineru de 1907 la comisión dirixir a ver el terrén, alcontráu nel barriu de [[Crucecita]] n'Avellaneda. Dichu campu yera un bon terrén, pareyu y cubiertu de verde. Irigoyen presentó a los miembros de la comisión al encargáu del campu, col que se realizó un conveniu d'arriendu pol términu de 5 años. Tamién s'arrendó otru pequeñu predio na corte d'enfrente nel cual instalóse'l caxellu que fadría de vestuariu y baños. El primer partíu apostáu nesti field foi'l 3 de febreru de 1907 ante Colono de San Telmo pol Campeonatu de Branu de la Lliga Central de Football. El 3 d'abril llegó al field la Subcomisión d'Inspeición de Fields de la Argentine Football Association. Depués de revisar hasta la última briguera del terrén, l'inspeutor manifestó-y a Langone y a Degiorgi que'l field nun taba en condiciones aptes pa ser aceptáu na lliga oficial. Viendo esmarranáu nun intre tol esfuerciu de meses, Carlos Degiorgi, dirixir al inspeutor y díxo-y: ''"¿ve usté tou eso? eso ye una obra de patriotismu y amor al deporte, de nun ser por eso nin yo nin los mios compañeros punxéramos a entamar esta gran obra, porque para nós que nun entendemos nada de construcción ye una gran obra, tuvimos el valor de sacrificanos física y monetariamente nesta empresa solo pol amor que sentimos por esti viril xuegu que ye'l football. Sería una falta de considerancia de parte d'ustedes refugar ya inhabilitar a los aficionaos que s'arrexunten so la bandera del nuesu club pa prauticar esti deporte. Ruégolu quiera usté aceptalo, que pal próximu añu vamos tratar de ponelo en meyores condiciones"''. L'inspeutor axuntar col so collaborador y depués de charrar un intre de callao, dambos encararon a Degiorgi diciéndo-y: ''"aceptamos el vuesu field, non poles sos condiciones sinón pol vuesu sacrificiu".'' El domingu 21 d'abril de 1907 el primer team d'Independiente xugó'l so primer partíu oficial de la so historia; los ''blancos'' d'Avellaneda fueron ganaos pol Club Comerciu por 3-1. El primer trunfu nesta cancha llegó'l 19 de mayu de 1907 y foi ante Nacional de Buenos Aires por 2-0. El 10 de mayu de 1908, Independiente estrenó la so camiseta colorada ante Banfield ganándolo por 9-2. Nesta cancha apostar en 1909 el primer alcuentru internacional de los Colloraos d'Avellaneda enfrentando al Bristol de [[Montevidéu]], [[Uruguái]] (empate 1-1) n'ocasión d'estrenar les tribunes. El postreru partíu d'Independiente nesta cancha foi'l 11 de xunu de 1911 frente a Nacional de Buenos Aires (empate 1-1), de casualidá el mesmu club col qu'estrenó la cancha. Independiente apostó nesta cancha 36 partíos, ganando en 24 ocasiones, empatando en 4 y perdiendo solamente en 8. Convirtió 83 goles y marcáronlu 37. Caltuvo invicta la cancha en 1908. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Estadiu de Crucecita (1911-1928) |- | [[Ficheru:Independiente stadium 1922.jpg|miniaturadeimagen|derecha|320px|L'Estadiu de Crucecita.]] La crecedera incontenible d'Independiente favoreció que se debiera abandonar l'anterior en busca d'otra más grande. Con una multitudinaria fiesta estrenóse'l 9 de xunetu de 1911 el field de l'Avenida Mitre. El partíu inaugural apostóse ante Estudiantil Porteño y venció Independiente por 1-0. Foi nesta cancha onde Independiente consolidar en [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]; al añu siguiente consiguió l'ascensu a Primer División siendo subcampeón de la División Entemedia. Dende'l debú en Primer, col tornéu de [[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|Primer División 1912]], hasta [[1928]], Independiente fixo de llocal nesta cancha. El postreru partíu foi ante'l mesmu rival el 22 de xineru d'esi añu por 4-0. L'últimu gol nesta cancha convertir [[Raimundo Orsi]] a los 40 minutos del segundu tiempu. Los sos trunfos más memorables nesti estadiu fueron un 2-0 a San Lorenzo el 27 de mayu de 1923 cuando se consagró per primer vegada campeón, nel tornéu de [[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|Primer División 1922]]; un 7-4 ante Racing en [[1927]] y el recordáu trunfo ante'l [[FC Barcelona]] d'[[España]] por 4-1 en [[1928]]. Esti estadiu sufrió un fuerte amburo la madrugada del 4 d'agostu de 1923 que destruyó dafechu les sos instalaciones de madera, qu'en pocos meses fueron reconstruyíes. Aun así, en [[1928]] llegó la hora de camudar de cancha. |} </center> <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |El Doble Visera (1928-2006) |- | [[Ficheru:Visera.jpg|miniaturadeimagen|derecha|380px|El Doble Visera.]] En [[1925]] ante la probable venta del terrén onde taba la sesta cancha, la comisión dedicar a la busca d'un nuevu terrén pa construyir un nuevu estadiu. Priorizóse la compra definitiva d'esti terrén pa permanecer nel mesmu sitiu que los acoyía dende [[1911]], pero les condiciones de los propietarios fueron inaceptables y el monto pidíu yera impagable, colo cual quedó roblada la sentencia de desallugu. La idea yera quedase n'Avellaneda centro. Foi asina que surdió la chance d'instalase detrás de la cancha de [[Racing Club]] na zona conocida como "el banzáu de Ohaco". Cuando los direutivos fueron al predio tomaron el desafíu d'adquirilo, ponelo en condiciones y construyir nél el más impresionante estadiu de football de toa [[América]]. Sabíen que yera posible solu col apurra y esfuerciu de tolos socios d'Independiente. De los 12 proyeutos presentaos foi escoyíu'l del [[Inxenieru civil|inxenieru]] Federico Garófalo, que diseñó una tribuna nun estilu modernu únicu en [[Suramérica]]; per primer vegada en tol continente americanu va llevantase un estadiu de cementu. Finalmente inauguróse l'estadiu'l 4 de marzu de [[1928]] ante Peñarol de [[Montevidéu]], partíu que terminó igualáu 2-2. El field fuera alzáu dellos metros percima del nivel del suelu emplegando pa ello miles de carros de tierra. El primer partíu oficial xugóse'l 29 d'abril de 1928 pola segunda fecha del campeonatu ante Sportivo Buenos Aires rematando con un empate en cero. Foi sede de la [[Copa América 1929]] y de la [[Copa América 1946]]. Cuenta col récor entá güei imbatíu de ser escenariu del partíu con mayor concurrencia de públicu na historia de la [[Primer División d'Arxentina|Primer División]] arxentina; más de 70.000 espectadores en [[1954]] contra [[Boca Juniors]]. A día de güei nun se sabe como se llegó a esi númberu, yá que la cancha tenía capacidá pa un máximu de 40.000 hinches. En [[1961]] inaugúrase la visera llateral sobre la tribuna oeste. A partir d'esti momentu la cancha d'Independiente empezó a ser llamada como "''el Doble Visera''". En [[1968]] constrúyese la tribuna más alta de la cancha nomada como Herminio Sande. En [[2006]] el entónces presidente presentó'l proyeutu de construcción d'un nuevu estadiu, l'[[Estadiu Libertadores d'América]], de gran [[Construcción|infraestructura]] moderna, acorde a la d'un [[club]] européu. En [[2007]] empezó a baltase na so totalidá salvu pola tribuna Herminio Sande, que pasaría a ser parte del próximu estadiu. El Doble Visera foi un estadiu simbólicu non solo d'Independiente sinó del [[fútbol]] mundial; xugadores como [[Diego Maradona]], [[Johan Cruyff]], [[Pelé]] y [[Romário]] triaron el [[verde]] del estadiu y equí ye onde Independiente llevantó trés de los siete [[Copa Libertadores]], una vegada la [[Copa Interamericana]], y una vegada la [[Supercopa Suramericana]], amás de los campeonatos llocales y otros títulos. El [[Inter de Milán]] llevantó equí la [[Copa Intercontinental 1965|Copa Intercontinental de 1965]] ganando a Independiente. |} </center> === Estadiu Libertadores d'América === {{AP|Estadiu Libertadores d'América}} El so estadiu ye, l'[[Estadiu Libertadores d'América]], asitiáu na cai Bochini 751, nel distritu d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], [[Arxentina]]. Cuenta con una capacidá de 52.364 espectadores. El nome del estadiu foi escoyíu polos aficionaos n'alusión a los siete conquistes de la Copa Libertadores nuna encuesta realizada nel sitiu web oficial del club previu a la so construcción, y el nome ''"Libertadores d'América"'' superó al de ''"Ricardo Enrique Bochini"'' por unos pocos puntos. El [[19 d'avientu]] de [[2016]] foi la inauguración final del estadiu con tolos allugamientos proyeutaos disponibles, superando la capacidá de 50&nbsp;000 persones. Resten completase'l techado, el pintáu completu y otres terminaciones xenerales, proyeutaes a partir de [[2017]]. L'estadiu foi financiáu na so totalidá pol club, ensin ayuda de los gobiernos llocales.<ref>http://independientesincensura.blogspot.com.ar/2016/08/ezequiel-fernandez-doráu-hai-grandes.html</ref> === Centru d'altu rendimientu === En xunetu de 2016 foi inauguráu'l nuevu Centru d'altu rendimientu financiáu polos ex-xugadores del club [[Sergio Agüero]] y [[Gabriel Milito]], onde los planteles de primer División y Reserva realicen los entrenamientos. L'edificiu ocupa una corte entera y ta distribuyíu en dos niveles. Nel sector esquierdu de la planta baxa allúgase'l ximnasiu, los vestuarios, el SPA –con sauna y dos piletas–, el cuartu pa kinesioloxía, la utilería y el depósitu de los distintos elementos. Ente que nel sector derechu tán los vestuarios pa los direutores téunicos, con despachu priváu, una llavandería y una sala de prensa. Pela so parte, la planta alta, cuenta con una tribuna pa poder ver los entrenamientos, un salón d'usos múltiples y una enorme cafetería con vista a les canches. Amás, esclariaron el ''Kun'' y el ''Mariscal'' que ''"les instalaciones van ser de primer categoría y van tener tou lo necesario pa la preparación pa l'alta competencia"''.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2014/10/17/1602416-de-los-idolos-el-club-el-lujoso-centro-deportivo-que-estan-construyendo-milito-y-agero-independiente/|títulu=http://www.infobae.com/2014/10/17/1602416-de-los-idolos-el-club-el-lujoso-centro-deportivo-que-estan-construyendo-milito-y-agero-independiente/}}</ref> === Otres instalaciones === El club cunta, amás del [[Estadiu Libertadores d'América]], con cinco instalaciones deportives y sociales, allugaes nel [[Avellaneda (partíu)|partíu d'Avellaneda]] y na [[Ciudá de Buenos Aires]]. La sede Mitre ye la principal del club, y cuenta con distintos ximnasios y natatorios, amás de ser el sitiu de ventes d'entraes. El complexu de [[tenis]] anguaño cunta con siete canches de polvu lladriyu. El parque Santu Domingu, onde se realiza la xera de formación y desenvolvimientu deportivu de mozos. Tamién se realicen actividaes sociales y deportives na sede Boyacá. En [[2014]] la sede principal foi declarada como "''Patrimoniu históricu d'Avellaneda''". El complexu de [[Wilde (Buenos Aires)|Wilde]], que ye'l más estensu, cuenta con un gran natatoriu de 4.800 metros cuadraos y una capacidá de 7.800.000 llitros d'agua. Tamién se destacar la cancha de vóley en sable, la pista d'atletismu, el ximnasiu con aparatos, tres canches de tenis, dos de paddle, trés de fútbol 11 y dos de fútbol 5. Amás de los diversos deportes que pueden realizase nel mesmu, el predio tien 40 parrilles y una cochera pa 300 vehículos. == Afición == [[Ficheru:Estadio Libertadores de America 2014.JPG|miniaturadeimagen|derecha|325px|Afición nel [[Estadiu Libertadores d'América|Libertadores d'América]].]] La afición del Club Atlético Independiente ye considerada según dellos estudios como una de les más significatives d'[[Arxentina]].<ref name="Tella">{{cita web |1 =|apellíu =Afalo si Parlante non|nome =|enllaceautor =|títulu =Infieles|añu =2000|Edición =|Lugar =|editorial =|ID =|url =http://www.alientosiparlanteno.com.ar/imagenes/Infieles.jpg|fechaaccesu =2007|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20120205105942/http://www.alientosiparlanteno.com.ar/imagenes/Infieles.jpg|fechaarchivu =5 de febreru de 2012}}</ref><ref>{{cita web|1 =|apellíu =Argentina Football|nome =|enllaceautor =|títulu =La tabla de convocatoria de xente de l'Apertura 2007|añu =2007|Edición =|Lugar =|editorial =|ID =|url =http://argentina-football.com.ar/la%20tabla-de-convocatoria-de-gente-de%20l%27apertura-2007|fechaaccesu =consultáu en [[2008]]|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080129113523/http://argentina-football.com.ar/la|fechaarchivu =2008-01-29}}</ref><ref>{{cita web ||apellíu = Diariu Olé|nome = |enllaceautor = |títulu = Los equipos que más convocaron na historia (en web solo en Portada)|añu = 1999|Edición = |Lugar = |editorial = |ID = |url = http://old.ole.com.ar/diario/1999/07/18/portada.htm|fechaaccesu = 2007}}</ref> Cuenta con ciertos rituales propios, como ser el «Banderazo», congregación d'aficionaos al [[Estadiu Libertadores d'América|Libertadores d'América]] p'afalar al equipu cada vez que s'avera'l [[Clásicu d'Avellaneda clásicu de la ciudá]],<ref>{{cita publicación|nome1=NA|títulu=Unos 400 hinches d'Independiente realizaron un banderazo en sofitu al equipu de cara al clásicu|url=https://www.mdzol.com/amp/162382-unos-400-hinches-de-independiente-realizaron-un-banderazo-en-sofitu-al equipu-de-cara-al-clasico/|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=Mdzol|fecha=26 de setiembre de 2009}}</ref> o'l festexu del Día Internacional del hincha d'Independiente», que festéxase'l día [[26 de marzu]] en conmemoración a aquella multitudinaria caravana que se dio nel añu 2005 con 100 mil almes coloraes que se xuntaron pa festexar el centenariu del club con una inolvidable caravana, que nació nes cais [[Calle Perú|Perú]] y [[Cai Hipólito Yrigoyen|Hipólito Yrigoyen]], del [[Microcentro (Buenos Aires)|Microcentro]] porteño, llugar onde nació la historia d'esti gloriosu club.<ref>{{cita publicación|títulu=¿Por qué los aficionaos d'Independiente celebren el so día?|url=https://www.diarioregistrado.com/deporte-rexistráu/se-c_a56f70y0f484259fc626y2871|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=DiarioRegistrado|fecha=26 de marzu de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=¡Domingo bien Coloráu!|url=https://www.ole.com.ar/futbol-primer/dia-hincha-independiente_0_1766223554.amp.html|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=Olé|fecha=26 de marzu de 2017}}</ref> L'hincha d'Independiente siempres se caracterizó por ser esixente y esperanzador. La espresión futbolera de '''Cielu la boca Negru''' naz xustamente nes platees d'Independiente y refierse a la exquisitez del fútbol mesmu, al xuegu d'habilidá, a la perfeición na cancha. Mientres munchos años, asina-y los llomó a los aficionaos d'Independiente. Porque tanto'l Colloráu como ellos, amaben esi tipu de xuegu. Si Independiente ganaba, empataba o perdía, nun importaba porque la xente díbase satisfecha pol nivel de xuegu que presentaben.<ref>[https://www.revistaegge.com/2017/10/23/rei-de-copes-orgullo-nacional-o-cielu la boca-negru-sera-siempres-independiente/amp/ ''Rei de Copes, Arguyu Nacional o Cielu la boca Negru: Va Ser siempres Independiente''] Revistaegge. Consultáu'l 28 de xineru de 2018.</ref> Con aproximao 220 [[Filial (deporte)|filiales]], ye'l segundu club arxentín con más filiales en total, partíes tantu dientro d'[[Arxentina]] como n'otros países. === Simpatizantes === Según diverses encuestes, Independiente ye, el tercer equipu con mayor cantidá de simpatizantes. De siguío detállense los datos de delles encuestes realizaes. Un detalláu informe de la Consultora Xe correspondiente a 2003-2006, estableció qu'un 90,3 % de la población total del país mayor de 18 años ye simpatizante de dalgún equipu de fútbol, y que d'ella, el 40,4 % lo ye de Boca Juniors, el 32,6 % de River, quedando bien apostráu en tercer llugar [[Club Atlético Independiente|Independiente]] con 5,5 %. El detalle según área de residencia, rexistra lo siguiente:<ref name="Xe">{{cita publicación |autor = Consultora Xe |títulu = Estudios sobre adhesiones a equipos de fútbol. Total país 2006 |añu = 2006 |publicación = Consultora Xe |id = Buenos Aires |url = http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080919123223/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm |fechaarchivu = 19 de setiembre de 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080919123223/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm |archivedate = 2008-09-19 |fechaaccesu = 2018-08-06 }}</ref> {| {{tablaguapa}} style="width:35%; margin-left: auto; margin-right: auto" |- |align="center" colspan="8"|'''Simpatizantes de clubes de fútbol d'Arxentina según área de residencia''' |- !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|[[Gran Buenos Aires|Metropolitana<br /><small>(Gran Bs.As.)</small>]] !style="background: #ccccff"|[[Pampa (rexón)|Pampeana]] !style="background: #ccccff"|[[Patagonia arxentina|Patagonia]] !style="background: #ccccff"|[[Noroeste arxentín|NOA]] !style="background: #ccccff"|[[Cuyo]] !style="background: #ccccff"|[[Nordeste arxentín|NEA]] !style="background: #ccccff"|Total |- bgcolor=gold | '''[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]''' |style="text-align: right;"|'''40,4 %''' |style="text-align: right;"|'''33,8 %''' |style="text-align: right;"|'''44,1 %''' |style="text-align: right;"|'''35,0 %''' |style="text-align: right;"|'''44,7 %''' |style="text-align: right;"|'''47,7 %''' |style="text-align: right;"|'''40,4 %''' |- bgcolor=silver | [[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: right;"|'''29,9 %''' |style="text-align: right;"|'''28,5 %''' |style="text-align: right;"|'''39,8 %''' |style="text-align: right;"|'''37,6 %''' |style="text-align: right;"|'''40,7 %''' |style="text-align: right;"|'''39,0 %''' |style="text-align: right;"|'''32,6 %''' |- bgcolor=#cc9966 | [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |style="text-align: right;"|'''7,0 %''' |style="text-align: right;"|'''4,9 %''' |style="text-align: right;"|'''3,8 %''' |style="text-align: right;"|'''5,3 %''' |style="text-align: right;"|'''5,7 %''' |style="text-align: right;"|'''4,0 %''' |style="text-align: right;"|'''5,5 %''' |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Consultora Xe, 2006.</small><ref name="Xe" /> |} L'estudiu de la Consultora Xe confirma tamién un camientu tradicional, sobre'l fechu de que los simpatizantes d'Independiente concentrar en mayor cantidá nos sectores de [[trabayador]]es y [[clase baxa|clases baxes]], que nes [[clase alta|clases altes]]. {| {{tablaguapa}} style="width:40%; margin-left: auto; margin-right: auto" |- |align="center" colspan="6"|'''Simpatizantes de clubes de fútbol d'Arxentina según estratu sociu económicu''' |- !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|[[Probeza|Probes]] !style="background: #ccccff"|Mediu<br />(riesgu) !style="background: #ccccff"|Mediu<br />(plenu) !style="background: #ccccff"|Mediu altu<br />y alto !style="background: #ccccff"|Total |- bgcolor=gold | '''[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]''' |style="text-align: right;"|'''46,7 %''' |style="text-align: right;"|'''41,5 %''' |style="text-align: right;"|'''31,2 %''' |style="text-align: right;"|'''28,9 %''' |style="text-align: right;"|'''40,4 %''' |- bgcolor=silver | [[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: right;"|'''34,1 %''' |style="text-align: right;"|'''32,0 %''' |style="text-align: right;"|'''29,7 %''' |style="text-align: right;"|'''35,7 %''' |style="text-align: right;"|'''32,6 %''' |- bgcolor=#cc9966 | [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |style="text-align: right;"|'''7,6 %''' |style="text-align: right;"|'''6,9 %''' |style="text-align: right;"|'''6,1 %''' |style="text-align: right;"|'''4,0 %''' |style="text-align: right;"|'''5,5 %''' |- !colspan=6 style="text-align: right;"|<small>Consultora Xe, 2006.</small><ref name="Xe" /> |} La encuesta del Sistema Nacional de Consumos Culturales, entamada en 2006 pola Secretaría de Medios de Comunicación de la Nación, refundia que Boca y River llévense'l 73% per cientu de los aficionaos. Ente que Independiente atopar na tercer carilla con un total de 4,8%. La encuesta tomó 3051 casos de tol país. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes |- bgcolor=gold | '''Boca Juniors''' |style="text-align: center;"|'''41,5''' % |- bgcolor=silver | [[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: center;"|'''31,8''' % |- bgcolor=#cc9966 | [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |style="text-align: center;"|'''4,8''' % |- | [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: center;"|'''3,3''' % |- | [[Racing Club]] |style="text-align: center;"|'''3,2''' % |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Sec. de Medios de Com. de la Nación, 2006.</small><ref name="autogenerated4">(Consultáu en 2008) [http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-78167-2006-12-24.html Los númberos de la pasión] en Página 12.</ref> |} </center> La encuesta «Los hinches y el Fútbol realizada a nivel nacional en marzu de 2006 pola consultora TNS Gallup pa Rexona, reflexa una serie de resultaos más que significativos sobre la pasión y el sentimientu de tolos futboleros. Los númberos fueron contundentes, yá que cuasi 7 de cada 10 arxentinos amosáronse apasionaos pol fútbol, el deporte más popular n'Arxentina y nel mundu. Los resultaos fueron los siguientes: <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes |- bgcolor=gold | '''Boca Juniors''' |style="text-align: center;"|'''39''' % |- bgcolor=silver | [[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: center;"|'''28''' % |- bgcolor=#cc9966 | [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |style="text-align: center;"|'''6''' % |- | [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: center;"|'''5''' % |- | [[Racing Club]] |style="text-align: center;"|'''5''' % |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Consultora TNS Gallup, 2006.</small><ref name="Rexona">(Consultáu en 2006) [http://www.emprendedoresnews.com/empresas/sport-business/estudio-sobre-el-hincha-argentino.html Entamadores News]</ref><ref name="Rexona2">Rexona presenta una radiografía sobre l'hincha arxentín y homenaxar con una muestra especial (Consultáu en 2012) [http://sportsalut.com.ar/articulos/deporte/1.doc Sport Salú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217161706/http://sportsalut.com.ar/articulos/deporte/1.doc |date=2020-02-17 }}</ref> |} </center> '''[[El Gran DT]]''' ye un concursu entamáu pol [[Diariu Clarín]], nel cual el llector arma un equipu con diversos xugadores del [[fútbol arxentino]], ganando puntos sobre la base de les puntuaciones coles que'l diariu califica les actuaciones de los mesmos nos alcuentros de cada fecha del respeutivu campeonatu. Unu de los pasos pa rexistrase ye declarar por qué equipu simpatiza el participante. D'esta manera creóse una base de datos de 2.005.590 persones que participaron del Gran DT 2009 que coles mesmes son simpatizantes de distintos clubes de fútbol a lo llargo y a lo ancho de tola [[República Arxentina]]. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Pos. !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes !style="background: #ccccff"|Cant. de simpatizantes |- bgcolor=gold |1°|| '''[[Boca Juniors]]''' |style="text-align: center;"|'''34,40''' %||'''689.921''' |- bgcolor=silver |2°|| '''[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: center;"|'''24,06''' %||'''482.589''' |- bgcolor=#cc9966 |3°|| '''Independiente''' |style="text-align: center;"|'''6,76''' %||'''135.493''' |- |4°|| '''[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: center;"|'''4,87''' %||'''97.765''' |- |5°|| '''[[Racing Club]] |style="text-align: center;"|'''4,47''' %||'''89.699''' |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Gran DT, 10 de mayu de 2009.</small><ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm ''Encuesta Gran DT.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324125229/http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm |date=2010-03-24 }} en Clarín.</ref><ref name="Gran DT">[http://4.bp.blogspot.com/_4OVjHQ7tTUg/ShY6zas6TqI/AAAAAAAAAAc/hX-1O8M-RDU/s1600/grandts%2Bhinchas.jpg ''Imaxe del diariu en formatu papel.'']</ref> |} </center> Pa Independiente la resultancia ye darréu similar na popular páxina Promiedos; un 6,71%. Dicha páxina inclúi na so opción de votu a los distintos clubes del interior del país, polo que River y Boca pierden porcentaxe y el Colloráu averar a ellos. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Pos. !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes !style="background: #ccccff"|Cant. de simpatizantes |- bgcolor=gold |1°|| '''[[Boca Juniors]]''' |style="text-align: center;"|'''26,13''' %||'''27.145''' |- bgcolor=silver |2°|| '''[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: center;"|'''18,58''' %||'''19.311''' |- bgcolor=#cc9966 |3°|| '''Independiente''' |style="text-align: center;"|'''6,71''' %||'''6.991''' |- |4°|| '''[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: center;"|'''6,58''' %||'''6.857''' |- |5°|| '''[[Club Atlético Talleres|Talleres de Cba.]] |style="text-align: center;"|'''4,67''' %||'''4.874''' |- !colspan=8 style="text-align: right;"|</small>Promiedos<ref>{{Cita web |url=http://www.promiedos.com.ar/estadisticas.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170519202210/http://www.promiedos.com.ar/estadisticas.php |fechaarchivu=2017-05-19 }}</ref> |} </center> Un estudiu realizáu per Centru d'Estudios Nueva Mayoría en 2004 refundió'l mayor saldu d'aficionaos d'Independiente nuna encuesta, col 10% de los aficionaos arxentinos. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes |- bgcolor=gold | '''[[Boca Juniors]]''' |style="text-align: center;"|'''39''' % |- bgcolor=silver | [[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: center;"|'''26''' % |- bgcolor=#cc9966 | '''Independiente''' |style="text-align: center;"|'''10''' % |- | [[Racing Club]] |style="text-align: center;"|'''5''' % |- | [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: center;"|'''3''' % |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Centru d'Estudios Nueva Mayoría, 2004.</small><ref>http://www.lanacion.com.ar/635321-el-39-ye-hincha-de-boca-y-el-26-de-river</ref> |} </center> === Boneco === {{AP|Boneco}} '''Boneco''' foi un [[perru]] que formó parte de la historia deportiva d'Independiente na [[Años 1970|década de 1970]]. Tuvo percorriendo [[Arxentina]] con dellos espectáculos de [[circu]] hasta que llegó a Independiente, onde d'a pocu empezó a quedase nes concentraciones y les práutiques onde prestaba a los xugadores, que-y tomaron un gran ciñu y tomar de mascota, empezar a llevar a toos llaos, sobremanera nuna de les meyores dómines del equipu d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], onde había munchos partíos por [[Copa Libertadores]], y Boneco empezó a entrar a toles canches, con dos banderinos na boca, posaba colos xugadores y dempués daba vueltes nes canches. Nun reportaxe que-y fixeron a [[Percy Rojas]], l'arteru delanteru peruanu que militó nel equipu nesa dómina, dixera: {{cita|''“Yera conocíu en munchos países, porque cuando llegábamos a otru país siempres toos queríen conocer al perru famosu d'Independiente, nel [[Perú]] inda lo recuerda”''.|}} [[Ricardo Bochini]], figura estelar d'aquel equipu dixera: {{cita|''“Nel mundu del fútbol les cábales esisten y son bien fuertes, Boneco yera un talismán de la suerte, y cuando nos falta sentimos la so ausencia como la d'unu de nós”''.|}} === Independiente na lluna === L'astronauta [[Neil Armstrong]] llevó a la [[Lluna]] un banderín del club de fútbol Independiente d'Avellaneda, lo cual él mesmu reconoció mientres una visita qu'efectuó a Buenos Aires en payares de [[1969]]. Armstrong visitó Buenos Aires xunto colos sos compañeros astronautes [[Edwin Aldrin]] y [[Michael Collins (astronauta)|Michael Collins]], nuna xira mundial cola que celebraron el fechu de ser los primeros homes en llegar al satélite natural de la tierra. El primer home en triar la Lluna confirmó d'esa manera daqué que los arxentinos punxeren en dulda cuando la direutiva d'Independiente dio a conocer esa historia naquellos años. Héctor Rodríguez, entós secretariu de Cultura y de Rellaciones Públiques del Independiente, propunxo antes del viaxe del Apollo XI convertir en socios honorarios del club a Armstrong, Edwin y Collins. "Si ellos van ser los héroes más grandes del sieglu, tienen que ser socios d'Independiente", dixo entós. Los sos pares de la direutiva aceptaron la propuesta y los trés fueron rexistraos como socios: Aldrin col númberu 80.399, Armstrong col 80.400 y Collins col 80.401. Los carnés coles sos semeyes oficiales suministraes pola embaxada d'Estaos Xuníos en Buenos Aires fueron unviaos a Estaos Xuníos xunto con equipos deportivos pa los neños de los astronautes y banderinos del club. Mientres la visita que los astronautes efectuaron a Buenos Aires en payares d'esi añu, Rodríguez foi convidáu a participar nuna receición na embaxada d'Estaos Xuníos, encabezada pol diplomáticu John Davis Lodge. Foi nesa ocasión na que Armstrong dixo que'l banderín que llantaron na lluna xunto cola bandera d'Estaos Xuníos dio-yos "suerte". De la mano del norteamericanu, Independiente trescendía les llendes de la Tierra y llegó a la lluna.<ref>[https://www.lanacion.com.ar/1502545-armstrong-yera-hincha-de-independiente-y-viaxo-a-la lluna-con-un-banderin/amp/1502545]</ref><ref>[https://www.pasionfutbol.com/amp/noticias/El-dia-que-Independiente-de-Avellaneda-llego-a-la Lluna-20150720-0037.html]</ref><ref>[http://m.goal.com/s/es-ar/news/4493/intereses/2016/07/20/25767082/independiente-de-ablanéu-a-la lluna]</ref><ref>[https://www.minutouno.com/notas/1561870-el-dia-que-un-banderin-independiente-llego-la lluna/amp]</ref> == Entrenadores == {{AP|Entrenadores del Club Atlético Independiente}} {{columnes}} * 1931-1936 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1936-1936 {{bandera|HUN}} [[Máximu Garay]] * 1936-1938 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1938-1940 {{Bandera|ARX}} [[Guillermo Ronzoni]] * 1940-1948 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1948-1948 {{Bandera|ARX}} [[Fernando Bello]] y M. Gleria * 1948-1960 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1960-1961 {{Bandera|ARX}} [[Roberto Sbarra]] * 1961-1963 {{bandera|BRA}} [[Osvaldo Brandao]] * 1963-1966 {{Bandera|ARX}} [[Manuel Giudice]] * 1966-1967 {{bandera|}} Fadutti * 1967-1967 {{bandera|BRA}} [[Osvaldo Brandao]] * 1967-1969 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1969-1969 {{Bandera|ARX}} Luis Antonio Carniglia * 1969-1969 {{Bandera|ARX}} [[Manuel Giudice]] * 1970-1972 {{Bandera|ARX}} [[Pedro Dellacha]] * 1972-1973 {{Bandera|ARX}} [[Roberto Ferreiro]] * 1973-1973 {{Bandera|ARX}} [[Humberto Maschio]] * 1973-1975 {{Bandera|ARX}} [[Roberto Ferreiro]] * 1975-1975 {{Bandera|ARX}} [[Pedro Dellacha]] * 1975-1976 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1976-1979 {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] * 1980-1980 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 1980-1981 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Antonio Juárez]] * 1981-1982 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1982-1983 {{Bandera|ARX}} [[Nito Veiga]] * 1983-1984 {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] * 1984-1985 {{bandera|}} ''Desconocíu'' * 1985-1987 {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] * 1987-1990 {{Bandera|ARX}} [[Jorge Solari]] * 1990-1990 {{Bandera|ARX}} [[Salvador Capitano]] * 1990-1991 {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] * 1991-1992 {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Bochini]] y [[Carlos Fren]] * 1992-1992 {{bandera|URU}} [[Ricardo Pavoni]] * 1992-1992 {{Bandera|ARX}} [[Nito Veiga]] * 1992-1993 {{Bandera|ARX}} [[Pedro Marchetta]] * 1993-1993 {{Bandera|ARX}} [[Francisco Sá]] * 1993-1995 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Brindisi]] * 1995-1995 {{bandera|URU}} [[Ricardo Pavoni]] * 1995-1995 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel López]] * 1995-1996 {{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]] * 1996-1996 {{Bandera|ARX}} [[Humberto Grondona]] * 1996-1997 {{Bandera|ARX}} [[César Luis Menotti]] {{nueva columna}} * 1997-1997 {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Gareca]] * 1997-1997 {{Bandera|ARX}} [[Jorge Gordillo]] * 1997-1999 {{Bandera|ARX}} [[César Luis Menotti]] * 1999-2000 {{Bandera|ARX}} [[Enzo Trossero]] * 2000-2000 {{Bandera|ARX}} [[Hugo Villaverde]] * 2000-2001 {{Bandera|ARX}} [[Osvaldo Piazza]] * 2001-2001 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 2001-2001 {{Bandera|ARX}} [[Enzo Trossero]] * 2001-2002 {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Bochini]] y [[Néstor Clausen]] * 2002-2002 {{Bandera|ARX}} [[Néstor Clausen]] * 2002-2003 {{Bandera|ARX}} [[Américo Rubén Gallego]] * 2003-2003 {{Bandera|ARX}} [[Óscar Ruggeri]] * 2003-2003 {{Bandera|ARX}} Osvaldo Sosa * 2003-2004 {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] * 2004-2004 {{Bandera|ARX}} [[Daniel Bertoni]] * 2004-2005 {{Bandera|ARX}} [[Pedro Monzón]] * 2005-2005 {{Bandera|ARX}} [[César Luis Menotti]] * 2005-2005 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 2005-2006 {{Bandera|ARX}} [[Julio Falcioni]] * 2006-2007 {{Bandera|ARX}} [[Jorge Burruchaga]] * 2007-2007 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 2007-2008 {{Bandera|ARX}} [[Pedro Troglio]] * 2008-2008 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 2008-2008 {{Bandera|ARX}} [[Claudio Borghi]] * 2008-2009 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] * 2009-2010 {{Bandera|ARX}} [[Américo Rubén Gallego]] * 2010-2010 {{Bandera|ARX}} [[Daniel Garnero]] * 2010-2010 {{bandera|URU}} [[Ricardo Pavoni]] y {{Bandera|ARX}} [[Francisco Sá]] * 2010-2011 {{Bandera|ARX}} [[Antonio Mohamed]] * 2011-2011 {{Bandera|ARX}} [[Christian Leonel Díaz|Cristian Díaz]] * 2011-2012 {{Bandera|ARX}} [[Ramón Díaz]] * 2012-2012 {{Bandera|ARX}} [[Christian Leonel Díaz|Cristian Díaz]] * 2012-2012 {{Bandera|ARX}} [[Enrique Borrelli]] * 2012-2013 {{Bandera|ARX}} [[Américo Rubén Gallego]] * 2013-2013 {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Brindisi]] * 2013-2014 {{Bandera|ARX}} [[Omar De Felippe]] * 2014-2015 {{Bandera|ARX}} [[Jorge Almirón]] * 2015-2015 {{Bandera|ARX}} Fernando Berón * 2015-2016 {{Bandera|ARX}} [[Mauricio Pellegrino]] * 2016-2016 {{Bandera|ARX}} Fernando Berón * 2016-2016 {{Bandera|ARX}} [[Gabriel Milito]] * 2016- {{Bandera|ARX}} [[Ariel Holan]] {{final columnes}} == Rivalidaes == === El clásicu === {{AP|Clásicu d'Avellaneda}} [[Ficheru:Inderac.jpg|190px|miniaturadeimagen|Clásicu d'Avellaneda de 1968.]] El '''clásicu d'Avellaneda'''<ref>{{cita publicación|títulu=Superclásico d'Avellaneda|url=http://es.fifa.com/news/y=2010/m=10/news=superclasico-ablanéu-1313209.html|fechaaccesu=31 de xineru de 2018|editorial=FIFA|fecha=6 d'ochobre de 2010}}</ref> ye un partíu de fútbol qu'enfrenta a dos de los [[Cinco grandes del fútbol arxentino|equipos]] más gallardoniaos y populares d'[[Arxentina]]: Independiente y [[Racing Club]]. Dambos de la ciudá d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], una de les poques del mundu que tien dos clubes campeones de la Copa del Mundu ([[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]) xunto a [[Madrid]] y [[Milán]]. Ye'l segundu clásicu más relevante d'[[Arxentina]] dempués del [[Superclásico del fútbol arxentino|Superclásico]] y xenera una gran mira en tol país. Un datu insólitu ye la de los sos estadios, yá que tán dixebraos aproximao por 300 metros de distancia, dambos comparten la cai Alsina sobre unu de los accesos a los mesmos. Independiente ye l'equipu al que más vegaes s'enfrentó Racing na so historia, con 191 duelos oficiales y más de 400 incluyendo amistosos (mientres los torneos pretemporada de branu xueguen la ''Copa Ciudá d'Avellaneda'').<ref>{{cita publicación|apellíos1=Polanco|nome1=Rodrigo|títulu=10 intereses del Clásicu d'Avellaneda|url=https://www.filo.news/amp/10-intereses-del-Clasico-de-Avellaneda-t201705090007.html|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=FiloNews|fecha=9 de mayu de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414014648/https://www.filo.news/amp/10-intereses-del-Clasico-de-Avellaneda-t201705090007.html|archivedate=2021-04-14}}</ref> * El primer enfrentamientu producir nun partíu de Tercer División el 9 de xunu de 1907, nel qu'Independiente imponer por un marcador final de 3-2. * Esti clásicu tien l'alcuentru con mayor diferencia de goles ente los [[Grandes del fútbol arxentino|equipos grandes]]: Independiente 7-Racing 0, xugáu'l 3 de payares de 1940 y los dos de mayor cantidá de tantos nun clásicu nel fútbol arxentino: Independiente 7-Racing 4, apostáu'l 18 d'avientu de 1927 y Racing 7-Independiente 4, xugáu'l 27 de setiembre de 1931. * L'historial apoderar Independiente dende 1974. Na actualidá con 24 partíos a favor, la mayor diferencia ente dambos nel clásicu.<ref>{{cita publicación|títulu=La mayor diferencia na historia del clásicu|url=http://m.tycsports.com/futbol/la-mayor-diferencia-en-la historia-del-clasico|fechaaccesu=2 de febreru de 2018|axencia=TyCSports|fecha=26 de payares de 2017}}</ref> * Non solo apodera nel historial xeneral, sinón que tamién específicamente lo apodera de llocal como de visitante nos sos respeutivos estadios. * Los trés máximos goliadores del clásicu pertenecen a Independiente, y son el paraguayu [[Arsenio Erico]] (19), [[Vicente de la Mata]] (10) y [[Ricardo Bochini]] (9). === Historial estadísticu de los clásicos === Pa iguar esta tabla d'historial absoluta, tomar en cuenta tolos partíos oficial y amistosu reconocíos por [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] y [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]], más tolos datos arrexuntaos del amateurismo. Cuando un partíu ye definíu por penaltis otorgar el resultáu saliente de los 90 minutos (o 120 si hubo prórroga) de xuegu, más allá del ganador final, y nun s'amiesten a la tabla de goles los tantos convertíos na definición. '''Independiente apodera l'historial, y supera a [[Racing Club]] por 24 partíos.''' ''Actualizáu al 25 de Payares de 2017.'' <center> {| {{tablaguapa}} style="background:#EEEEEE;" |- ! style="width:170px;"|Rival !width="35"|PX !width="35"|PG !width="35"|PE !width="35"|PP !width="35"|GF !width="35"|GC !width="35"|Dif |- style="background:#90EE90; width:20px;" | align=left |'''[[Racing Club]]''' |align=center |191 |align=center |75 |align=center |65 |align=center |51 |align=center |297 |align=center |248 |align=center |'''+24'''[[Ficheru:Soccerball shad check.svg|16px]] |} </center> {| |algin=center|'''PX''': partíos xugaos |algin=center|'''PG''': partíos ganaos |algin=center|'''PP''': partíos perdíos |algin=center|'''PE''': partíos empataos |algin=center|'''GF''': goles a favor |algin=center|'''GC''': goles en contra |algin=center|'''DIF''': diferencia de partíos a favor |} === Los otros clásicos === {{VT|Cinco grandes del fútbol arxentino}} Denominar «clásicu» a los enfrentamientos ente los clubes denominaos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|grandes]]. Tolos partíos apostaos ente estos equipos son clásicos. Col pasu del tiempu dalgunos d'estos tomaron mayor relevancia por cuenta de factores como l'orixe de dambos equipos, el so allugamientu xeográficu, disputa por cantidá de títulos internacionales, rivalidá ente enchíes o porque munches vegaes estos partíos definíen campeonatos, ente otres coses. Depués del [[Clásicu d'Avellaneda Clásicu]] con [[Racing Club]], los otros clásicos d'Independiente son versus [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]] y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (que completen a los 5 grandes). De siguío, detállense los enfrentamientos contra los otros trés [[Cinco grandes del fútbol arxentino|grandes del fútbol arxentino]]. ;Datos estadísticos * Contabilícense tolos partíos oficiales (llocal ya internacional): <center> {| {{tablaguapa}} style="background:#eee;" |- ! style="width:170px;"|Rival !width="35"|PX !width="35"|PG !width="35"|PE !width="35"|PP !width="35"|GF !width="35"|GC !width="35"|Dif |- style="background:red; width:20px;" | align=left | '''[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]''' |align=center |183 |align=center |61 |align=center |54 |align=center |69 |align=center |255 |align=center |268 |align=center |'''-8''' |- style="background:red; width:20px;" | align=left | '''[[Club Atlético River Plate|River Plate]]''' |align=center |172 |align=center |52 |align=center |47 |align=center |73 |align=center |210 |align=center |264 |align=center |'''-21''' |- style="background:#90EE90; width:20px;" | align=left |'''[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]''' |align=center |172 |align=center |66 |align=center |48 |align=center |59 |align=center |258 |align=center |224 |align=center |'''7''' |} </center> {| |algin=center|'''PX''': partíos xugaos |algin=center|'''PG''': partíos ganaos |algin=center|'''PP''': partíos perdíos |algin=center|'''PE''': partíos empataos |algin=center|'''GF''': goles a favor |algin=center|'''GC''': goles en contra |algin=center|'''DIF''': diferencia de partíos a favor |} == Datos del club == {{AP|Estadístiques del Club Atlético Independiente}} === Cronograma na era profesional === <timeline> TimeAxis = orientation:horizontal ImageSize = width:1500 height:125 PlotArea = width:900 height:44 bottom:78 left:100 DateFormat = yyyy Period = from:1912 till:2019 ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1912 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1912 AlignBars = justify Colors = id:pri value:blue id:seg value:green id:ter value:yellow id:cua value:red BarData = bar:primer text:"Copa Libertadores" bar:segunda text:"Primer División" bar:tercer text:"Primer B Nacional" PlotData = # set defaults width:10 fontsize:s textcolor:white align:left anchor:from shift:(5,-5) bar:primer color:cua from:2018 till:2019 from:2011 till:2012 from:2004 till:2005 from:1995 till:1996 from:1990 till:1991 from:1987 till:1988 from:1984 till:1986 from:1978 till:1980 from:1972 till:1977 from:1968 till:1969 from:1964 till:1967 from:1961 till:1962 bar:segunda color:pri from:2014 till:2019 from:1912 till:2013 bar:tercer color:seg from:2013 till:2014 </timeline> [[Ficheru:CA Independiente visited countries.png|600px|miniaturadeimagen|Tolos países del mundu que fueron visitaos per Independiente dalguna vegada, tanto de forma oficial como amistosa.<ref>http://independientemundial.blogspot.com.ar/2012/07/todos-los-amistosos-internacionales-de.html</ref>]] <br> * '''Temporaes en 1º división:''' 106 (1912-2012/13; 2014-) * '''Temporaes en 2º división:''' 5 (1908-1911; 2013/14) * '''Temporaes en 3º división:''' 1 (1907) * '''Mayor goliada a favor:''' 11-1 contra [[Club Atlético Platense|Platense]] ([[1971]]) * '''Mayor goliada en contra:''' 0-8 contra [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] ([[1945]]) * '''Meyor puestu na lliga:''' 1º (16 vegaes). * '''Peor puestu na lliga:''' 20º (2 vegaes). * '''Máximu goliador nel amateurismo:''' [[Manuel Seoane]] (199 goles) * '''Máximu goliador nel profesionalismo:''' [[Arsenio Erico]] (295 goles) * '''Máximu goliador nun solu tornéu:''' [[Manuel Seoane]] (55 goles en [[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|Primer División 1922]]). * '''Futbolista con meyor permediu de gol:''' [[Manuel Seoane]] (199 goles en 208 partíos; 0.96 por partíu) * '''Mayor goliador na [[Copa Libertadores d'América]]:''' [[Luis Artime]] (26 goles) * '''Xugador con más partíos apostaos:''' [[Ricardo Bochini]] (638)<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/06/01/um/m-01430070.htm |títulu="Bochini tien de siguir internáu, pero'l so estáu ye bonu", del diariu Clarín. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410210857/https://www.clarin.com/diario/2007/06/01/um/m-01430070.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/04/30/deportes/d-07104.htm |títulu="La hora de la vuelta del Bocha", de Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410212958/https://www.clarin.com/diario/2005/04/30/deportes/d-07104.htm |fechaarchivu=2021-04-10 }}</ref> * '''Xugador con más títulos:''' [[Ricardo Bochini]] (13) * '''Entrenador con más títulos:''' [[José Omar Pastoriza]] (6) * '''[[Clasificación histórica de la primer división de fútbol arxentino|Puestu históricu na Primer División]]''': 4º * '''Mayor númberu de puntos nun campeonatu llargu''': 84 ([[Campeonatu de primer División 1988/89 (Arxentina)|1988/89]]) * '''Mayor númberu de puntos nun campeonatu curtiu''': 43 ([[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura 2002]]) * '''Mayor númberu de goles a favor nun campeonatu llargu''': 115 ([[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]]) * '''Mayor númberu de goles a favor nun campeonatu curtiu''': 48 ([[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura 2002]]) * '''Menor númberu de goles en contra nun campeonatu llargu''': 26 ([[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|1964]]) * '''Menor númberu de goles en contra nun campeonatu curtiu''': 13 ([[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|Clausura 1994]]) * '''Tresferencia más cara''': [[Sergio Agüero]] (por 28 millones de [[dólar]]es al [[Atlético de Madrid]]) === Cronograma completu === <center> {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Cronoloxía completa |- | '''Amateurismo (1904-1930)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="background:#D20000| Temp. ! style="background:#D20000| Div. ! style="background:#D20000| Clubes ! style="background:#D20000| Pos. ! style="background:#D20000| Pts ! style="background:#D20000| PX ! style="background:#D20000| PG ! style="background:#D20000| PE !style="background:#D20000| PP ! style="background:#D20000| GF ! style="background:#D20000| GC ! style="background:#D20000| DG ! style="background:#d20000; width:14%;"|Copa !style="background:#f00;"| <small>[[Copa Libertadores d'América]]</small> ! style="background:#f00;"| <small>[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]</small> ! style="background:#f00;" widht="15%"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|1904 | colspan="15" rowspan="2" style="background:#eee;"|''Ensin actividá'' |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|1905 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|1906 | colspan="15"|''Desafiliado por incumplimientu del estadiu'' |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|1907 | style="background:#f00;"|C |align=center|? | style="background:#cfc;"|'''FG''' |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|1908 | style="background:#fcc;"|B |align=center|36 |align=center|'''FG''' |align=center|? |align=center|15 |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|1909 | style="background:#fcc;"|B |align=center|36 |align=center|'''FG''' |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? | style="background:gold;"|Campeón <small>([[Copa Bullrich|CCAB]])*</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|1910 | style="background:#fcc;"|B |align=center|36 |align=center|'''FG''' |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de División Entemedia 1911 (Arxentina)|1911]] | style="background:#fcc;"|B |align=center|10 | style="background:#cfc;"|'''2º''' |align=center|27 |align=center|18 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|? |align=center|? |align=center|? |align=center|Tercer fase <small>([[Copa Bullrich|CCAB]])*</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|1912]] |align=center|A |align=center|8 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|20 |align=center|14 |align=center|9 |align=center|2 |align=center|3 |align=center|33 |align=center|12 |align=center|+21 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1913 de la FAF (Arxentina)|1913]] |align=center|A |align=center|10 |align=center|'''5º''' |align=center|19 |align=center|18 |align=center|7 |align=center|5 |align=center|6 |align=center|39 |align=center|33 |align=center|+6 |align=center|16avos de final <small>([[Concursu per Eliminación|CCLN]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1914 de la FAF (Arxentina)|1914]] |align=center|A |align=center|8 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|19 |align=center|14 |align=center|7 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|27 |align=center|13 |align=center|+14 | style="background:gold;"|Campeón <small>([[Concursu per Eliminación|CCLN]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1915 (Arxentina)|1915]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 25 || rowspan="2"| '''8º''' || rowspan="2"| 27 || rowspan="2"| 24 || rowspan="2"| 11 || rowspan="2"| 5 || rowspan="2"| 8 || rowspan="2"| 40 || rowspan="2"| 22 || rowspan="2"| +18 ||16avos de final <small>([[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|CDHM]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- style="text-align:center; background:#eee;" || 16avos de final <small>([[Copa de Competencia Jockey Club|CCJC]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1916 (Arxentina)|1916]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 22 || rowspan="2"| '''15º''' || rowspan="2"| 20 || rowspan="2"| 21 || rowspan="2"| 6 || rowspan="2"| 8 || rowspan="2"| 7 || rowspan="2"| 13 || rowspan="2"| 17 || rowspan="2"| -4 || style="text-align:center; background:silver;"|Finalista <small>([[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|CDHM]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- | style="text-align:center; background:silver;"| Finalista <small>([[Copa de Competencia Jockey Club|CCJC]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1917 (Arxentina)|1917]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 21 || rowspan="2"| '''8º''' || rowspan="2"| 20 || rowspan="2"| 20 || rowspan="2"| 7 || rowspan="2"| 6 || rowspan="2"| 7 || rowspan="2"| 29 || rowspan="2"| 24 || rowspan="2"| +5 || Octavos de final <small>([[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|CDHM]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2" style="text-align:center; background:silver;"|Finalista <small>([[Cup Tie Competition|CTC]])</small> |- | style="text-align:center; background:gold;"|Campeón <small>([[Copa de Competencia Jockey Club|CCJC]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1918 (Arxentina)|1918]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 20 || rowspan="2"| '''9º''' || rowspan="2"| 18 || rowspan="2"| 19 || rowspan="2"| 8 || rowspan="2"| 2 || rowspan="2"| 9 || rowspan="2"| 30 || rowspan="2"| 28 || rowspan="2"| +2 ||style="text-align:center; background:gold;"|Campeón <small>([[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|CDHM]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2" style="text-align:center; background:silver;"|Finalista <small>([[Copa d'Honor Cousenier|CDHC]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" | Octavos de final <small>([[Copa de Competencia Jockey Club|CCJC]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1919 de la AAmF (Arxentina)|1919]] |align=center|A |align=center|14 |align=center|'''8º''' |align=center|12 |align=center|13 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|6 |align=center|22 |align=center|20 |align=center|+2 |align=center|Cuartos de final <small>([[Copa de Competencia Jockey Club|CCJC]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1920 de la AAmF (Arxentina)|1920]] |align=center|A |align=center|19 |align=center|'''8º''' |align=center|35 |align=center|34 |align=center|12 |align=center|11 |align=center|11 |align=center|58 |align=center|47 |align=center|+11 |align=center|Octavos de final <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCAA]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1921 de la AAmF (Arxentina)|1921]] |align=center|A |align=center|20 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|53 |align=center|38 |align=center|22 |align=center|9 |align=center|7 |align=center|62 |align=center|28 |align=center|+34 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|1922]] |align=center|A |align=center|21 | style="background:gold;"|'''1º''' |align=center|65 |align=center|40 |align=center|30 |align=center|5 |align=center|5 |align=center|97 |align=center|27 |align=center|+70 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1923 de la AAmF (Arxentina)|1923]] |align=center|A |align=center|21 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|32 |align=center|20 |align=center|15 |align=center|2 |align=center|3 |align=center|40 |align=center|8 |align=center|+32 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1924 de la AAmF (Arxentina)|1924]] |align=center|A |align=center|24 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|36 |align=center|23 |align=center|16 |align=center|4 |align=center|3 |align=center|47 |align=center|9 |align=center|+38 | style="background:gold;"|Campeón <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCAA]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1925 de la AAmF (Arxentina)|1925]] |align=center|A |align=center|25 |align=center|'''6º''' |align=center|29 |align=center|24 |align=center|11 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|29 |align=center|17 |align=center|+12 | style="background:gold;"|Campeón <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCAA]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1926 (Arxentina)|1926]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 26 || rowspan="2" style="text-align:center; background:gold;"| '''1º''' || rowspan="2"| 46 || rowspan="2"| 25 || rowspan="2"| 21 || rowspan="2"| 4 || rowspan="2"| 0 || rowspan="2"| 75 || rowspan="2"| 14 || rowspan="2"| +61 ||style="text-align:center; background:gold;"|Campeón <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCAA]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- |style="text-align:center; background:silver;"| Finalista <small>([[Campeonatu Porteño|CP]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1927 (Arxentina)|1927]] |align=center|A |align=center|34 |align=center|'''6º''' |align=center|44 |align=center|33 |align=center|20 |align=center|4 |align=center|9 |align=center|65 |align=center|39 |align=center|+26 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1928 (Arxentina)|1928]] |align=center|A |align=center|36 |align=center|'''4º''' |align=center|52 |align=center|35 |align=center|22 |align=center|8 |align=center|5 |align=center|71 |align=center|27 |align=center|+44 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1929 (Arxentina)|1929]] |align=center|A |align=center|35 |align=center|'''6º''' |align=center|20 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|38 |align=center|18 |align=center|+20 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1930 (Arxentina)|1930]] |align=center|A |align=center|36 |align=center|'''7º''' |align=center|47 |align=center|35 |align=center|18 |align=center|11 |align=center|6 |align=center|71 |align=center|41 |align=center|+30 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |} <small>''*La [[Copa de Competencia Adolfo Bullrich]] foi un troféu de Segunda División.''</small> '''Torneos añales (1931-1966)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="background:#D20000| Temp. ! style="background:#D20000| Div. ! style="background:#D20000| Clubes ! style="background:#D20000| Pos. ! style="background:#D20000| Pts ! style="background:#D20000| PX ! style="background:#D20000| PG ! style="background:#D20000| PE !style="background:#D20000| PP ! style="background:#D20000| GF ! style="background:#D20000| GC ! style="background:#D20000| DG ! style="background:#d20000; width:14%;"|Copa !style="background:#f00;"| <small>[[Copa Libertadores d'América]]</small> ! style="background:#f00;"| <small>[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]</small> ! style="background:#f00;" widht="15%"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|1931]] |align=center|A |align=center|18 |align=center|'''6º''' |align=center|43 |align=center|34 |align=center|18 |align=center|7 |align=center|9 |align=center|69 |align=center|60 |align=center|+9 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1932 (Arxentina)|1932]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 18 || rowspan="2" style="text-align:center; background:silver;"| '''2º''' || rowspan="2"| 50 || rowspan="2"| 34 || rowspan="2"| 22 || rowspan="2"| 6 || rowspan="2"| 6 || rowspan="2"| 69 || rowspan="2"| 40 || rowspan="2"| +29 ||Cuartos de final <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCLA]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || Fase de grupos <small>([[Copa Beccar Varela|CBV]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1933 (Arxentina)|1933]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 18 || rowspan="2"| '''6º''' || rowspan="2"| 41 || rowspan="2"| 34 || rowspan="2"| 18 || rowspan="2"| 5 || rowspan="2"| 11 || rowspan="2"| 54 || rowspan="2"| 39 || rowspan="2"| +15 ||Octavos de final <small>([[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|CCLA]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- style="text-align:center; background:#eee;" | style="background:#c96;"| Semifinales <small>([[Copa Beccar Varela|CBV]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1934 (Arxentina)|1934]] |align=center|A |align=center|14 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|54 |align=center|39 |align=center|23 |align=center|8 |align=center|8 |align=center|73 |align=center|41 |align=center|+32 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1935 (Arxentina)|1935]] |align=center|A |align=center|18 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|55 |align=center|34 |align=center|24 |align=center|7 |align=center|3 |align=center|101 |align=center|38 |align=center|+63 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|1936]] |align=center|A |align=center|18 |align=center|'''5º''' |align=center|43 |align=center|34 |align=center|19 |align=center|5 |align=center|10 |align=center|67 |align=center|54 |align=center|+13 |align=center|- |align=center|- |align=center|- | style="background:gold;"|'''Campeón''' <small>([[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|CDOR]])*</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1937 (Arxentina)|1937]] |align=center|A |align=center|18 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|52 |align=center|34 |align=center|25 |align=center|2 |align=center|7 |align=center|106 |align=center|54 |align=center|+52 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 17 || rowspan="2" style="text-align:center; background:gold;"| '''1º''' || rowspan="2"| 53 || rowspan="2"| 32 || rowspan="2"| 25 || rowspan="2"| 3 || rowspan="2"| 4 || rowspan="2"| 115 || rowspan="2"| 37 || rowspan="2"| +78 || rowspan="2" style="text-align:center; background:gold;"|Campeón <small>([[Copa Dr. Carlos Ibarguren|CCI]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || '''5to puestu''' <small>([[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|CDOR]])* |- style="text-align:center; background:#f5faff;" | style="background:gold;"|'''Campeón''' <small>([[Copa Aldao 1938|CRA]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 18 || rowspan="2" style="text-align:center; background:gold;"| '''1º''' || rowspan="2"| 56 || rowspan="2"| 34 || rowspan="2"| 27 || rowspan="2"| 2 || rowspan="2"| 5 || rowspan="2"| 103 || rowspan="2"| 37 || rowspan="2"| +66 ||style="text-align:center; background:gold;"|Campeón <small>([[Copa Escobar|CAI]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2" style="text-align:center; background:gold;"|'''Campeón''' <small>([[Copa Aldao 1939|CRA]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |style="background:gold;"|Campeón <small>([[Copa Dr. Carlos Ibarguren|CCI]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1940 (Arxentina)|1940]] |align=center|A |align=center|18 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|47 |align=center|34 |align=center|20 |align=center|7 |align=center|7 |align=center|89 |align=center|49 |align=center|+40 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1941 (Arxentina)|1941]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''5º''' |align=center|34 |align=center|30 |align=center|15 |align=center|4 |align=center|11 |align=center|67 |align=center|53 |align=center|+14 |align=center|Cuartos de final <small>([[Copa Escobar|CAI]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1942 (Arxentina)|1942]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''9º''' |align=center|28 |align=center|30 |align=center|10 |align=center|8 |align=center|12 |align=center|45 |align=center|57 |align=center|-12 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1943 (Arxentina)|1943]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 16 || rowspan="2" | '''6º''' || rowspan="2"| 30 || rowspan="2"| 30 || rowspan="2"| 12 || rowspan="2"| 6 || rowspan="2"| 12 || rowspan="2"| 61 || rowspan="2"| 50 || rowspan="2"| +11 ||Cuartos de final <small>([[Copa de la República 1943|CR]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2" style="text-align:center; background:#c96;"| '''3er puestu''' <small>([[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|CDOR]])*</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" | style="background:#c96;"| Semifinales <small>([[Copa Escobar|CAI]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1944 (Arxentina)|1944]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 16 || rowspan="2"| '''5º''' || rowspan="2"| 33 || rowspan="2"| 30 || rowspan="2"| 11 || rowspan="2"| 11 || rowspan="2"| 8 || rowspan="2"| 55 || rowspan="2"| 45 || rowspan="2"| +10 ||Octavos de final <small>([[Copa de Competencia Británica|CCB]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| '''Fase de grupos''' <small>([[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|CDOR]])*</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || Cuartos de final <small>([[Copa Escobar|CAI]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1945 (Arxentina)|1945]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|41 |align=center|30 |align=center|17 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|68 |align=center|51 |align=center|+17 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1946 (Arxentina)|1946]] || rowspan="2" | A || rowspan="2"| 16 || rowspan="2"| '''6º''' || rowspan="2"| 34 || rowspan="2"| 30 || rowspan="2"| 13 || rowspan="2"| 8 || rowspan="2"| 9 || rowspan="2"| 56 || rowspan="2"| 53 || rowspan="2"| +3 ||Cuartos de final <small>([[Copa de Competencia Británica|CCB]])</small> || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - || rowspan="2"| - |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || Cuartos de final <small>([[Copa Escobar|CAI]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1947 (Arxentina)|1947]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|41 |align=center|30 |align=center|17 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|66 |align=center|42 |align=center|+24 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|1948]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:gold;"|'''1º''' |align=center|41 |align=center|30 |align=center|17 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|65 |align=center|42 |align=center|+23 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1949 (Arxentina)|1949]] |align=center|A |align=center|18 |align=center|'''9º''' |align=center|33 |align=center|34 |align=center|12 |align=center|9 |align=center|13 |align=center|65 |align=center|72 |align=center|-7 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1950 (Arxentina)|1950]] |align=center|A |align=center|18 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|39 |align=center|34 |align=center|18 |align=center|3 |align=center|13 |align=center|69 |align=center|55 |align=center|+14 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1951 (Arxentina)|1951]] |align=center|A |align=center|17 |align=center|'''4º''' |align=center|39 |align=center|32 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|9 |align=center|74 |align=center|51 |align=center|+23 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1952 (Arxentina)|1952]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|35 |align=center|30 |align=center|13 |align=center|9 |align=center|8 |align=center|72 |align=center|58 |align=center|+14 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1953 (Arxentina)|1953]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''4º''' |align=center|35 |align=center|30 |align=center|14 |align=center|7 |align=center|9 |align=center|52 |align=center|47 |align=center|+5 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1954 (Arxentina)|1954]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|41 |align=center|30 |align=center|15 |align=center|11 |align=center|4 |align=center|61 |align=center|29 |align=center|+32 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1955 (Arxentina)|1955]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''4º''' |align=center|36 |align=center|30 |align=center|14 |align=center|8 |align=center|8 |align=center|48 |align=center|31 |align=center|+17 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1956 (Arxentina)|1956]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''7º''' |align=center|30 |align=center|30 |align=center|12 |align=center|6 |align=center|12 |align=center|44 |align=center|42 |align=center|+2 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1957 (Arxentina)|1957]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''8º''' |align=center|31 |align=center|30 |align=center|11 |align=center|9 |align=center|10 |align=center|35 |align=center|31 |align=center|+4 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1958 (Arxentina)|1958]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''8º''' |align=center|33 |align=center|30 |align=center|11 |align=center|11 |align=center|8 |align=center|58 |align=center|47 |align=center|+11 |align=center|Fase de grupos <small>([[Copa Suecia|CS]])</small> |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1959 (Arxentina)|1959]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|33 |align=center|30 |align=center|11 |align=center|11 |align=center|8 |align=center|44 |align=center|37 |align=center|+7 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|1960]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:gold;"|'''1º''' |align=center|41 |align=center|30 |align=center|17 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|49 |align=center|33 |align=center|+16 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1961 (Arxentina)|1961]] |align=center|A |align=center|16 |align=center|'''6º''' |align=center|33 |align=center|30 |align=center|12 |align=center|9 |align=center|9 |align=center|46 |align=center|40 |align=center|+6 |align=center|- |align=center|'''[[Copa Libertadores 1961|Cuartos de final]]''' |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1962 (Arxentina)|1962]] |align=center|A |align=center|15 |align=center|'''4º''' |align=center|35 |align=center|28 |align=center|12 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|41 |align=center|27 |align=center|+14 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|1963]] |align=center|A |align=center|14 | style="background:gold;"|'''1º''' |align=center|37 |align=center|26 |align=center|14 |align=center|9 |align=center|3 |align=center|53 |align=center|25 |align=center|+28 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|1964]] |align=center|A |align=center|16 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|38 |align=center|30 |align=center|15 |align=center|8 |align=center|7 |align=center|44 |align=center|26 |align=center|+18 |align=center|- | style="background:gold;"|'''[[Copa Libertadores 1964|Campeón]]''' | style="background:silver;"|'''[[Copa Intercontinental 1965|Finalista]]''' |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1965 (Arxentina)|1965]] |align=center|A |align=center|18 |align=center|'''13º''' |align=center|31 |align=center|34 |align=center|8 |align=center|15 |align=center|11 |align=center|30 |align=center|31 |align=center|-1 |align=center|- | style="background:gold;"|'''[[Copa Libertadores 1965|Campeón]]''' | style="background:silver;"|'''[[Copa Intercontinental 1965|Finalista]]''' |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|1966]] |align=center|A |align=center|20 |align=center|'''6º''' |align=center|44 |align=center|38 |align=center|14 |align=center|16 |align=center|8 |align=center|54 |align=center|34 |align=center|+20 |align=center|- | style="background:#c96;"|'''[[Copa Libertadores 1966|Semifinales]]''' |align=center|- |align=center|- |} ''<small>*La [[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata]] foi un tornéu internacional de calter amistosu.</small>'' '''Torneos Metropolitanu y Nacional (1967-1984)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="background:#D20000| Temp. ! style="background:#D20000| Div. ! style="background:#D20000| Tornéu !style="background:#D20000| Clubes ! style="background:#D20000| Pos. ! style="background:#D20000| Pts. ! style="background:#D20000| PX ! style="background:#D20000| PG ! style="background:#D20000| PE !style="background:#D20000| PP ! style="background:#D20000| GF ! style="background:#D20000| GC ! style="background:#D20000| DG ! style="background:#d20000; width:12%;"|Copa !style="background:#f00;"| <small>[[Copa Libertadores d'América]]</small> ! style="background:#f00;"| <small>[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]</small> ! style="background:#f00;" widht="15%"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1967||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1967 (Arxentina)|Metr.]] || 22 || style="text-align:center; background:#c96;"| '''SF''' || 27 || 22 || 10 || 7 || 6 || 33 || 17 || +16 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1967 (Arxentina)|Nac.]] || 16 || style="text-align:center; background:gold;"|'''1º''' || 26 || 15 || 12 || 2 || 1 || 43 || 14 || +29 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1968||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1968 (Arxentina)|Metr.]] || 22 || '''FG''' || 25 || 22 || 10 || 5 || 7 || 34 || 19 || +15 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''[[Copa Libertadores 1968|Segunda fase]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|Nac.]] || 16 || '''11º''' || 12 || 15 || 4 || 4 || 7 || 26 || 25 || +1 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1969||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1969 (Arxentina)|Metr.]] || 22 || '''FG''' || 25 || 22 || 10 || 5 || 7 || 28 || 25 || +3 || rowspan="2"|Octavos de final <small>([[Copa Arxentina 1969|CA]])</small> || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1969 (Arxentina)|Nac.]] || 18 || '''4º''' || 25 || 17 || 11 || 3 || 3 || 36 || 14 || +22 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1970||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|Metr.]] || 21 || style="text-align:center; background:gold;"|'''1º''' || 27 || 20 || 12 || 3 || 5 || 43 || 25 || +18 || rowspan="2"|16avos de final <small>([[Copa Arxentina 1970|CA]])</small> || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Nac.]] || 20 || '''FG''' || 21 || 20 || 9 || 3 || 8 || 37 || 35 || +2 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1971||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|Metr.]] || 19 || style="text-align:center; background:gold;"|'''1º''' || 50 || 36 || 20 || 10 || 6 || 57 || 26 || +31 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Nac.]] || 28 || style="text-align:center; background:#c96;"| '''SF''' || 25 || 14 || 10 || 5 || 0 || 33 || 15 || +18 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1972||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1972 (Arxentina)|Metr.]] || 18 || '''11º''' || 35 || 34 || 12 || 11 || 11 || 47 || 48 || -1|| rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Libertadores 1972|Campeón]]''' || rowspan="2" style="background:silver"|'''[[Copa Intercontinental 1972|Finalista]]''' || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1972 (Arxentina)|Nac.]] || 26 || '''FG''' || 13 || 13 || 4 || 5 || 4 || 24 || 20 || +4 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1973||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1973 (Arxentina)|Metr.]] || 17 || '''4º''' || 38 || 32 || 15 || 8 || 9 || 44 || 32 || +12 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Libertadores 1973|Campeón]]''' || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Intercontinental 1973|Campeón]]''' || rowspan="2" style="background:gold"|'''Campeón''' <small> ([[Copa Interamericana 1973|CI]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Nac.]] || 30 || '''FG''' || 16 || 15 || 6 || 4 || 5 || 23 || 21 || +2 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1974||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|Metr.]] || 18 || '''FG''' || 20 || 18 || 7 || 6 || 5 || 38 || 23 || +15 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Libertadores 1974|Campeón]]''' || rowspan="2" style="background:silver"|'''[[Copa Intercontinental 1974|Finalista]]''' || rowspan="2" style="background:gold"|'''Campeón''' <small> ([[Copa Interamericana 1974|CI]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Nac.]] || 36 || '''5º''' || 31 || 25 || 13 || 5 || 7 || 58 || 28 || +30 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1975||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1975 (Arxentina)|Metr.]] || 20 || '''13º''' || 33 || 38 || 12 || 9 || 17 || 49 || 55 || -6 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Libertadores 1975|Campeón]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1975 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || '''FG''' || 19 || 16 || 6 || 7 || 3 || 30 || 20 || +10 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1976||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1976 (Arxentina)|Metr.]] || 20 || '''13º''' || 33 || 38 || 12 || 9 || 17 || 49 || 55 || -6 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:#c96;"|'''[[Copa Libertadores 1976|Semifinales]]''' || rowspan="2" |- || rowspan="2" style="background:gold"|'''Campeón''' <small> ([[Copa Interamericana 1976|CI]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1976 (Arxentina)|Nac.]] || 22 || '''FG''' || 28 || 22 || 9 || 10 || 3 || 37 || 24 || +17 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1977||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1977 (Arxentina)|Metr.]] || 23 || style="text-align:center; background:silver;"|'''2º''' || 61 || 44 || 23 || 15 || 6 || 82 || 47 || +35 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || style="text-align:center; background:gold;"| '''C''' || 21 || 14 || 10 || 1 || 3 || 30 || 13 || +17 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1978||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|Metr.]] || 21 || '''8º''' || 43 || 40 || 15 || 13 || 12 || 69 || 54 || +15 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''[[Copa Libertadores 1978|Primer fase]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || style="text-align:center; background:gold;"| '''C''' || 21 || 14 || 9 || 3 || 2 || 31 || 16 || +15 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1979||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1979 (Arxentina)|Metr.]] || 20 || style="text-align:center; background:#c96;"| '''SF''' || 24 || 18 || 11 || 2 || 7 || 40 || 31 || +9 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:#c96;"|'''[[Copa Libertadores 1979|Semifinales]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1979 (Arxentina)|Nac.]] || 28 || '''FG''' || 15 || 14 || 7 || 1 || 6 || 26 || 22 || +4 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1980||A||[[Campeonatu Metropolitanu 1980 (Arxentina)|Metr.]] || 19 || '''14º''' || 35 || 36 || 11 || 13 || 12 || 45 || 49 || -4 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Nac.]] || 28 || style="text-align:center; background:#c96;"| '''SF''' || 23 || 19 || 10 || 3 || 5 || 37 || 21 || +12 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1981||A||[[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|Metr.]] || 18 || '''6º''' || 37 || 34 || 14 || 9 || 11 || 43 || 35 || +8 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu Nacional 1981 (Arxentina)|Nac.]] || 28 || style="text-align:center; background:#c96;"| '''SF''' || 26 || 18 || 10 || 6 || 2 || 31 || 11 || +20 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1982||A||[[Campeonatu Nacional 1982 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || '''FG''' || 23 || 16 || 9 || 5 || 2 || 27 || 19 || +8 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|Metr.]] || 19 || style="text-align:center; background:silver;"|'''2º''' || 52 || 36 || 19 || 14 || 3 || 64 || 30 || +34 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan=2|1983||A||[[Campeonatu Nacional 1983 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || style="text-align:center; background:silver;"| '''F''' || 25 || 20 || 9 || 7 || 4 || 31 || 17 || +14 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |– || [[Campeonatu de primer División 1983 (Arxentina)|Metr.]] || 19 || style="text-align:center; background:gold;"|'''1º''' || 48 || 36 || 16 || 16 || 4 || 54 || 38 || +16 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan=2|1984||A||[[Campeonatu Nacional 1984 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || '''CF''' || 13 || 10 || 5 || 3 || 2 || 13 || 6 || +7 || rowspan="2"|- || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Libertadores 1984|Campeón]]''' || rowspan="2" style="background:gold"|'''[[Copa Intercontinental 1984|Campeón]]''' || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |– || [[Campeonatu de primer División 1984 (Arxentina)|Metr.]] || 19 || '''14º''' || 31 || 36 || 10 || 11 || 15 || 45 || 59 || -14 |- style="text-align:center; background:#eee;" |1985<br />||A||[[Campeonatu Nacional 1985 (Arxentina)|Nac.]] || 32 || '''6F''' || 14 || 10 || 6 || 2 || 4 || 18 || 4 || +4 || - || rowspan="2" style="background:#b96;"|'''[[Copa Libertadores 1985|Semifinales]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |} '''Torneos añales (1985-1990)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="background:#D20000| Temp. ! style="background:#D20000| Div. ! style="background:#D20000| Clubes ! style="background:#D20000| Pos. ! style="background:#D20000| Pts ! style="background:#D20000| PX ! style="background:#D20000| PG ! style="background:#D20000| PE !style="background:#D20000| PP ! style="background:#D20000| GF ! style="background:#D20000| GC ! style="background:#D20000| DG ! style="background:#d20000; width:12.4%;"| Copa !style="background:#f00;"| <small>[[Copa Libertadores d'América]]</small> ! style="background:#f00;"| <small>[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]</small> ! style="background:#f00;"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1985-86 (Arxentina)|1985-86]] |align=center|A |align=center|19 |align=center|'''9º''' |align=center|36 |align=center|36 |align=center|15 |align=center|6 |align=center|15 |align=center|38 |align=center|36 |align=center|+2 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1986-87 (Arxentina)|1986-87]] |align=center|A |align=center|20 | style="background:#c96;"|'''3º''' |align=center|47 |align=center|38 |align=center|17 |align=center|13 |align=center|8 |align=center|70 |align=center|47 |align=center|+23 |align=center|- | style="background:#c96;"|'''[[Copa Libertadores 1987|Semifinales]]''' |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1987-88 (Arxentina)|1987-88]] |align=center|A |align=center|20 |align=center|'''11º''' |align=center|37 |align=center|38 |align=center|12 |align=center|13 |align=center|13 |align=center|37 |align=center|44 |align=center|-7 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|'''Octavos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1988|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|1988-89]] |align=center|A |align=center|20 | style="background:gold;"|'''1º''' |align=center|84 |align=center|38 |align=center|22 |align=center|7+4 |align=center|5 |align=center|58 |align=center|32 |align=center|+26 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 1989-90 (Arxentina)|1989-90]] |align=center|A |align=center|20 | style="background:silver;"|'''2º''' |align=center|46 |align=center|38 |align=center|16 |align=center|14 |align=center|8 |align=center|54 |align=center|36 |align=center|+18 |align=center|- |align=center|'''[[Copa Libertadores 1990|Cuartos de final]]''' |align=center|- | style="background:silver;"|'''Finalista''' <small>([[Supercopa Suramericana 1989|SS]])</small> |} '''Torneos semestrales (1991-2013)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="background:#D20000| Temp. !! style="background:#D20000| Div. !! style="background:#D20000| Tornéu !! style="background:#D20000| Clubes !! style="background:#D20000| Pos. !! style="background:#D20000| Pts. !! style="background:#D20000| PX !! style="background:#D20000| PG !! style="background:#D20000| PE !! style="background:#D20000| PP !! style="background:#D20000| GF !! style="background:#D20000| GC !! style="background:#D20000| DG !! style="background:#D20000! width=10% style="background:#D20000| Copa || style="background:#f00;"| [[Copa Libertadores d'América]] || style="background:#f00;"| [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] + [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|MDC]] || style="background:#f00;"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1990-91 (Arxentina)|1990-91]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''10º''' || 18 || 19 || 6 || 6 || 7 || 21 || 22 || -1 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Octavos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1990|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''5º''' || 22 || 19 || 6 || 10 || 3 || 22 || 15 || +7 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1991-92 (Arxentina)|1991-92]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''11º''' || 19 || 19 || 6 || 7 || 6 || 20 || 21 || -1 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Cuartos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1991|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''12º''' || 17 || 19 || 4 || 9 || 6 || 16 || 16 || 0 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1992-93 (Arxentina)|1992-93]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''15º''' || 17 || 19 || 5 || 7 || 7 || 15 || 22 || -7 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Octavos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1992|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || style="text-align:center; background:silver;"| '''2º''' || 24 || 19 || 6 || 12 || 1 || 23 || 14 || +9 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1993-94 (Arxentina)|1993-94]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''5º''' || 22 || 19 || 7 || 8 || 4 || 27 || 20 || +7 || rowspan="2"|Sesta fase <br /><small>([[Copa Centenariu de la AFA|CC]]) || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Octavos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1993|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || style="text-align:center; background:gold;"| '''1º''' || 26 || 19 || 8 || 10 || 1 || 32 || 13 || +19 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1994-95 (Arxentina)|1994-95]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''11º''' || 19 || 19 || 7 || 5 || 7 || 29 || 28 || +1 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''[[Copa Libertadores 1995|Octavos de final]]''' || rowspan="2"|- ||style="background:gold"|'''Campeón''' <small>([[Supercopa Suramericana 1994|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''11º''' || 18 || 19 || 7 || 4 || 8 || 24 || 26 || -2 || style="background:gold"|'''Campeón''' <small>([[Recopa Suramericana 1995|RS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1995-96 (Arxentina)|1995-96]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''14º''' || 21 || 19 || 4 || 9 || 6 || 15 || 18 || -3 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- ||style="background:gold"|'''Campeón''' <small>([[Supercopa Suramericana 1995|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''12º''' || 23 || 19 || 5 || 8 || 6 || 22 || 26 || -4 || style="background:silver"| '''Finalista''' <small>([[Recopa Suramericana 1996|RS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1996-97 (Arxentina)|1996-97]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || style="text-align:center; background:silver;"| '''2º''' || 37 || 19 || 11 || 4 || 4 || 34 || 22 || +12 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Octavos de final''' <small>([[Supercopa Suramericana 1996|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''4º''' || 34 || 19 || 10 || 4 || 5 || 38 || 21 || +17 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1997-98 (Arxentina)|1997-98]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''7º''' || 30 || 19 || 9 || 3 || 7 || 29 || 31 || -2 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Primer fase''' <small>([[Supercopa Suramericana 1997|SS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''10º''' || 26 || 19 || 7 || 5 || 7 || 26 || 28 || -2 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1998-99 (Arxentina)|1998-99]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''16º''' || 22 || 19 || 4 || 10 || 5 || 26 || 26 || 0 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Primer fase''' <small>([[Copa Mercosur 1998|CM]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''5º''' || 29 || 19 || 8 || 5 || 6 || 32 || 26 || +6 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 1999-00 (Arxentina)|1999-00]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''9º''' || 25 || 19 || 6 || 7 || 6 || 19 || 21 || -2 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Cuartos de final''' <small>([[Copa Mercosur 1999|CM]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || style="text-align:center; background:silver;"|'''2º''' || 36 || 19 || 11 || 3 || 5 || 42 || 25 || +17 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2000-01 (Arxentina)|2000-01]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''14º''' || 23 || 19 || 6 || 5 || 8 || 24 || 23 || +1 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Primer fase''' <small>([[Copa Mercosur 2000|CM]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''17º''' || 19 || 19 || 5 || 4 || 10 || 18 || 21 || -3 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2001-02 (Arxentina)|2001-02]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''10º''' || 26 || 19 || 7 || 5 || 7 || 26 || 28 || -2 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Cuartos de final''' <small>([[Copa Mercosur 2001|CM]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''20º''' || 15 || 19 || 3 || 6 || 10 || 14 || 28 || -14 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2002-03 (Arxentina)|2002-03]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || style="text-align:center; background:gold;"|'''1º''' || 43 || 19 || 13 || 4 || 2 || 48 || 19 || +29 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''17º''' || 18 || 19 || 4 || 6 || 9 || 13 || 25 || -12 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2003-04 (Arxentina)|2003-04]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''14º''' || 22 || 19 || 5 || 7 || 7 || 15 || 19 || -4 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''[[Copa Libertadores 2004|16avos de final]]''' || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Segunda fase''' <small>([[Copa Suramericana 2003|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''13º''' || 22 || 19 || 5 || 7 || 7 || 21 || 27 || -6 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2004-05 (Arxentina)|2004-05]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''15º''' || 23 || 19 || 6 || 5 || 8 || 23 || 26 || -3 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''12º''' || 26 || 19 || 6 || 8 || 5 || 29 || 26 || +3 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2005-06 (Arxentina)|2005-06]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''4º''' || 32 || 19 || 8 || 8 || 3 || 34 || 22 || +12 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''12º''' || 23 || 19 || 6 || 5 || 8 || 18 || 18 || 0 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2006-07 (Arxentina)|2006-07]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''4º''' || 32 || 19 || 10 || 2 || 7 || 33 || 24 || +9 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''11º''' || 25 || 19 || 6 || 7 || 6 || 23 || 24 || -1 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''9º''' || 28 || 19 || 8 || 4 || 7 || 33 || 23 || +1 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''6º''' || 31 || 19 || 8 || 7 || 4 || 25 || 15 || +10 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2008-09 (Arxentina)|2008-09]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''18º''' || 18 || 19 || 4 || 6 || 9 || 15 || 23 || -8 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Primer fase''' <small>([[Copa Suramericana 2008|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''16º''' || 21 || 19 || 6 || 3 || 10 || 22 || 36 || -14 |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2009-10 (Arxentina)|2009-10]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''4º''' || 34 || 19 || 10 || 4 || 5 || 30 || 20 || +10 || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''4º''' || 34 || 19 || 10 || 4 || 5 || 25 || 18 || +7 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="3"| [[Campeonatu de primer División 2010-11 (Arxentina)|2010-11]] || rowspan="3" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''20º''' ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 14 ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 || 2 || 8 || 9 || 13 || 26 || -13 || rowspan="3"|- || rowspan="3"|'''[[Copa Libertadores 2011|Fase de grupos]]''' || rowspan="3"|- || style="background:gold"|'''Campeón''' <small>([[Copa Suramericana 2010|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| <small>Clausura</small> ||rowspan="2"| 20 ||rowspan="2"| '''6º''' ||rowspan="2" style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 29 ||rowspan="2" style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 ||rowspan="2"| 7 ||rowspan="2"| 8 ||rowspan="2"| 4 ||rowspan="2"| 30 ||rowspan="2"| 20 ||rowspan="2"| +10 || style="background:silver"|'''Finalista''' <small>([[Copa Suruga Bank 2011|CSB]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |style="background:silver"|'''Finalista''' <small>([[Recopa Suramericana 2011|RS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2011-12 (Arxentina)|2011-12]] || rowspan="2" | A || <small>Apertura</small> || 20 || '''8º''' ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 27 ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 || 7 || 6 || 6 || 18 || 17 || +1 || rowspan="2"| 16avos de final <br /><small>([[Copa Arxentina 2011/12|CA]])</small> || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Octavos de final''' <small>([[Copa Suramericana 2011|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" || <small>Clausura</small> || 20 || '''16º''' ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 20 ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 || 5 || 5 || 9 || 22 || 28 || -8 |- style="text-align:center; background:#eee;" |rowspan="2"| [[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)|2012-13]] || rowspan="2" | A || <small>Inicial</small> || 20 || '''18º''' ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 17 ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 || 3 || 8 || 8 || 16 || 24 || -8 || rowspan="2"| Octavos de final <br /><small>([[Copa Arxentina 2012/13|CA]])</small> || rowspan="2"|- || rowspan="2"|- || rowspan="2"|'''Cuartos de final''' <small>([[Copa Suramericana 2012|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" || <small>Final</small> || 20 || '''12º''' ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 22 ||style="text-align:center; background:#FFEBCD;"| 19 || 5 || 7 || 7 || 16 || 17 || -1 |} '''Torneos de transición y añales (2013-Actualidá)''' {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- style="background:#efefef;" |style="background:#D20000| Temp. !style="background:#D20000| Div. !style="background:#D20000| Clubes !style="background:#D20000| Pos. !style="background:#D20000| Pts !style="background:#D20000| PX !style="background:#D20000| PG !style="background:#D20000| PE !style="background:#D20000| PP !style="background:#D20000| GF !style="background:#D20000| GC !style="background:#D20000| DG !style="background:#D20000| Copa !style="background:#f00;"| [[Copa Libertadores d'América]] ! style="background:#f00;"| [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Copa Mundial de Clubes]] ! style="background:#f00;"| Otres copes |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primera B Nacional 2013-14|2013-14]] | style="background:#fcc;"|B |align=center|22 | style="background:#cfc;"|'''3º''' |align=center|67 |align=center|42 |align=center|17 |align=center|16 |align=center|9 |align=center|49 |align=center|37 |align=center|+12 |align=center|Octavos de final <small>([[Copa Arxentina 2013/14|CA]]) |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]] |align=center|A |align=center|20 |align=center|'''4º''' |align=center|33 |align=center|19 |align=center|10 |align=center|3 |align=center|6 |align=center|31 |align=center|29 |align=center|+2 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]] |align=center|A |align=center|30 |align=center|'''5º''' |align=center|54 |align=center|30 |align=center|14 |align=center|12 |align=center|4 |align=center|44 |align=center|22 |align=center|+22 |align=center|Octavos de final <small>([[Copa Arxentina 2014/15|CA]]) |align=center|- |align=center|- |align=center|'''Cuartos de final''' <small>([[Copa Suramericana 2015|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|2016]] |align=center|A |align=center|30 |align=center|'''6º''' |align=center|27 |align=center|16 |align=center|7 |align=center|6 |align=center|3 |align=center|22 |align=center|12 |align=center|+10 |align=center|16avos de final <small>([[Copa Arxentina 2015/16|CA]]) |align=center|- |align=center|- |align=center|- |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016-17]] |align=center|A |align=center|30 |align=center|'''6º''' |align=center|53 |align=center|30 |align=center|14 |align=center|11 |align=center|5 |align=center|39 |align=center|23 |align=center|+16 |align=center|''Dieciseisavos de final'' <small>([[Copa Arxentina 2016-17|CA]]) |align=center|- |align=center|- |align=center|'''Octavos de final''' <small>([[Copa Suramericana 2016|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |align=center rowspan="2"|[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|2017-18]] |align=center rowspan="2"|A |align=center rowspan="2"|28 |align=center rowspan="2"|'''6°''' |align=center rowspan="2"|46 |align=center rowspan="2"|27 |align=center rowspan="2"|13 |align=center rowspan="2"|7 |align=center rowspan="2"|7 |align=center rowspan="2"|29 |align=center rowspan="2"|19 |align=center rowspan="2"|+10 |align=center rowspan="2"|''En disputa'' <small>([[Copa Arxentina 2017-18|CA]]) |align=center rowspan="2"|- |align=center rowspan="2"|- |style="background:gold"|'''Campeón''' <small>([[Copa Suramericana 2017|CS]])</small> |- style="text-align:center; background:#eee;" |style="background:silver"|'''Finalista''' <small>([[Recopa Suramericana 2011|RS]])</small> |- style="text-align:center; background:#f5faff;" |align=center|[[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|2018-19]] |align=center|A |align=center|26 |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center| |align=center|''En disputa'' |align=center| |align=center|- |} {{cuadru color|gold|}} <small>''Campeón''</small> {{cuadru color|silver}}<small>''Subcampeón''</small> {{cuadru color|#cc9966}}<small>''Terceru''</small> {{cuadru color|#CCFFCC}} <small>''Ascensu''</small> {{cuadru color|#FFC0A0}} <small>''Descensu''</small> |} </center> === Otros datos === {| class="wikitable collapsible collapsed " style="text-align: left; width: 100%;" |- ! colspan="9" style="color: black; background: #dc052d;" |Récores, estadístiques ya intereses |- | [[Ficheru:Boca Independiente 2010.jpg|miniaturadeimagen|left|350px|Partíu ente Independiente y Boca en [[2009]].]] * En [[2012]], xustu antes del descensu en [[2013]], llegó a los 100 años ininterrumpíos de permanencia na Primer División, cuntando dende la promoción a Primer en [[1912]] mientres el ''amateurismo''. * Tien la tercer afición más numberosa del fútbol arxentino d'alcuerdu a práuticamente toles encuestes [[Ficheru:Manuel Seoane (Independiente) - El Gráfico 626.jpg|miniaturadeimagen|[[Manuel Seoane]], segundu goliador históricu con 241 tantos.]]. * El 4 d'abril de 2014 algama los 100.000 socios per primer vegada. Anguaño ye'l novenu club con más acomuñaos en tol mundu.<ref>[https://web.archive.org/web/20120220031947/http://www.clubaindependiente.com/independiente/2012/02/inscripcion-de-socios-3/ Socios::Club Atlético Independiente::Sitiu Oficial::Clubandependiente.com]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.ole.com.ar/independiente/son-20000_0_784721593.html |títulu=Son 20.000 (nuevos socios a setiembre 2012) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180808203142/https://www.ole.com.ar/independiente/son-20000_0_784721593.html |fechaarchivu=2018-08-08 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://clubaindependiente.com/es/socios/noticies/1396639566 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=29 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140703080831/https://clubaindependiente.com/es/socios/noticies/1396639566 |fechaarchivu=3 de xunetu de 2014 }}</ref> * Xugó'l partíu cola mayor cantidá d'entraes vendíes, con 62.000 ensin contabilizar la entrada de los socios que, d'incluyilos, totalizarían aproximao 70.000 espectadores.{{ensin referencies}} * Los trés tripulantes del [[Apollo 11]] que viaxaron a la [[Lluna]] en [[1969]] llevaron cada unu un banderín d'Independiente, y fueron nomaos socios del club. El mesmu [[Neil Armstrong]] revelar mientres la visita que fizo a l'Arxentina, xunto a los sos compañeros astronautes en payares de 1969 como xira mundial polos festexu de ser los primeros homes en llegar a la Lluna. En mayu de 1969, el mesmu Armstrong estimó'l xestu al traviés d'una carta.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1502545-armstrong-yera-hincha-de-independiente-y-viaxo-a-la lluna-con-un-banderin en ''Armstrong yera hincha d'Independiente y viaxó a la Lluna con un banderín'', por Pablo Lisotto, puede trate la carta cola firma del astronauta.] Diariu La Nación, 26/08/2012</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/1999/99-07/99-07-21/pag16.htm "El día qu'Independiente llevó la so gloria a la Lluna", diariu Clarín.]</ref> * Ganó 14 campeonatos de primer División nel ''profesionalismo'' del fútbol arxentino ([[1931]]-actualidá), siendo asina'l terceru n'Arxentina. * Ye unu de los 7 equipos que superaron la barrera de les 1000 victories en tola so historia en [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]. * Ye unu de los 9 equipos qu'históricamente en [[Primer División d'Arxentina|Primer]] ganaron más partíos de los que perdieron. * Independiente xunto con [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes]], [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] y [[Club Atlético Talleres|Talleres]] son los únicos clubes arxentinos con más títulos internacionales que llocales nel profesionalismo. * Independiente y Estudiantes son los únicos clubes llatinoamericanos que caltienen nes sos vitrines el troféu orixinal de la [[Copa Libertadores d'América]], llogru que se llogra ganando'l tornéu tres veces consecutives. * Independiente y River Plate son pel momento los únicos equipos arxentinos en llograr la cuádruple corona nun añu (campeonatu, dos copes arxentines y un títulu internacional). El Colloráu llograr en [[1939]] y River en [[1941]]. * Independiente, River Plate, Estudiantes y [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] son los únicos clubes arxentinos en ganar tres títulos internacionales nuna mesma temporada. * Nel Tornéu Nacional de [[1977]], llogró la fazaña histórica de consagrase campeón ante [[Club Atlético Talleres|Talleres]] con ocho xugadores empatando'l partíu a cinco minutos del final.<ref>{{cita web |url=http://canchallena.lanacion.com.ar/1590869-grandes-hazanas-de-independiente-que-conviden-a-la-ilusion |títulu=Grandes fazañes d'Independiente que conviden a la ilusión |fechaaccesu=11 de xunu de 2013 }}</ref> * Nel [[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura 2002]] marcó 13 goles en 2 partíos consecutivos cuando lu ganó a [[Club Atlético Colón|Colón]] y a [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita]] por 7-1 y 6-2 respeutivamente, esto ye un récor en torneos curtios. [[Ficheru:Ricardo Elbio Pavoni.jpg|miniaturadeimagen|derecha|195px|[[Ricardo Pavoni]] coles Libertadores d'Independiente.]] * Ganó 17 títulos internacionales oficiales nel profesionalismo entamaos por Conmebol o FIFA y 2 títulos d'El Ríu de la Plata entamaos por AFA-AUF. * Ye'l club con vueltes olímpiques en mayor cantidá de países en torneos oficiales, compartíu con [[Bayern Munich]], con 10 (Arxentina, [[Supercopa Suramericana 1995|Brasil]], [[Copa Libertadores 1965|Chile]], [[Copa Interamericana 1974|Guatemala]], [[Copa Interamericana 1973|Hondures]], [[Copa Intercontinental 1973|Italia]], [[Copa Intercontinental 1984|Xapón]], [[Copa Libertadores 1975|Paraguay]], [[Copa Libertadores 1973|Uruguái]] y [[Copa Interamericana 1976|Venezuela]]). * Ye'l club con vueltes olímpiques en mayor cantidá de continentes en torneos oficiales, compartíu con [[Bayern Munich]], con 4 (América del Sur, América Central, Asia y Europa). * En [[1953]] solmenó-y una goliada por 6-0 al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] nel que xugaba [[Alfredo Di Stéfano|Di Stéfano]], y de visitante, nel [[estadiu Santiago Bernabéu]] d'[[España]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070403212115/http://www.arcotriunfal.com/1704/fai_53_anos_independiente_de_arg_golio_al real_en_el so_campu.html arcotriunfal.com Fai 53 años Independiente de Arg. golió al Real nel so campu]</ref> Esta ye la peor derrota que sufrió l'equipu español en partíos internacionales. * Na [[Supercopa Suramericana 1995]] consagróse campeón, y convirtióse per primer vegada nel únicu club arxentín y d'América del Sur en dar la vuelta olímpica nel míticu [[estadiu Maracaná]] al vencer al [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] de [[Brasil]]. * Per segunda vegada conságrase campeón nel [[Estadiu Maracaná|Maracaná]] frente al [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] pero esta vegada na [[Copa Suramericana 2017]], siendo'l unico hasta la fecha en dar la vuelta olímpica en dichu estadiu en dos ocasiones. * Otra carauterística del club ye que ye l'equipu del mundu con mayor eficacia en finales de competiciones continentales; considerando [[Copa Libertadores]], [[Copa Suramericana]], [[Copa Interamericana]] y [[Copa Aldao|Copa Río de la Plata]] suma en total 13 finales apostaes, que ganó toes. N'instancia de finales solamente foi ganáu una vegada na [[Supercopa Suramericana]] y dos pola [[Recopa Suramericana]]. Sicasí, esti fechu nun se da nel ámbitu intercontinental; considerando [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] y [[Copa Suruga Bank]], suma en total 7 finales apostaes, de les cualos trunfó en 2 (dambes na Copa Intercontinental). * Independiente ye'l máximu campeón de la [[Copa Libertadores d'América]], llográndola 7 vegaes ([[Copa de Campeones d'América 1964|1964]], [[Copa Libertadores 1965|1965]], [[Copa Libertadores 1972|1972]], [[Copa Libertadores 1973|1973]], [[Copa Libertadores 1974|1974]], [[Copa Libertadores 1975|1975]] y [[Copa Libertadores 1984|1984]]). * Ganó toles finales que xugó (siete en total) de la [[Copa Libertadores d'América]], ensin recurrir a la [[definición por penaltis]]. * Ye l'únicu club que ganó cuatro [[Copa Libertadores d'América]] consecutives, fueron llograes ente [[1972]] y [[1975]].<ref>[http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/club=44101/index.html Independiente en fifa.com]</ref> * Na [[Copa Libertadores 1964]] consagróse campeón de forma invicta, convirtiéndose asina nel primer club arxentín en consagrase campeón invictu de la mesma. * Independiente ye dende [[1973]] el mayor campeón de la Copa. Asina, lleva 45 años liderando la tabla de ganadores. * ¿Cuántos partíos retrasó Independiente en ganar caúna de les Copes Libertadores? 8 en [[1964]], 6 en [[1965]], 12 en [[1972]], 7 en [[1973]]-[[1974]]-[[1975]], y 12 en [[1984]]. Hai que tener en cuenta qu'ente [[1960]] y [[1965]] namái clasificaben los campeones de cada país; ente [[1966]] y [[1999]], dos equipos per país; y de [[2000]] para alantre, úsase'l formatu actual (cinco equipos d'Arxentina y Brasil, y trés de cada unu de los restantes). Dende [[1998]] tamién participen clubes mexicanos como convidaos. * Independiente ye, xunto con [[Liga Deportiva Universitaria de Quito|Liga de Quito]], unu de los dos equipos que salieron campeones de la [[Copa Suramericana]] ensin ganar un namái partíu de visitante. * Cuando [[Sergio Agüero]] debutó na Primera d'Independiente, tenía apenes 15 años, convirtiéndose nel xugador más nuevu en xugar un partíu de fútbol na historia de primer División. * En [[2006]], Independiente oficializó'l trespasu de [[Sergio Agüero]] al [[Atlético de Madrid]] por 28 millones de dólares, cifra récor pa un xugador del fútbol arxentino. Amás, esti fichaxe foi'l más caru na historia del citáu club européu. * Xugando 714 partíos (cuntando los que xugó en torneos internacionales) y 20 temporaes, [[Ricardo Bochini]] ye'l segundu xugador que más partíos apostó na historia del fútbol arxentino. * Ye tamién l'únicu equipu tricampeón de la [[Copa Interamericana]], colos campeonatos de [[1973]], [[1974]] y [[1976]]. La edición de [[1975]] nun s'apostó por desorganización de la [[Concacaf]]. * Na tabla sumatoria de tolos títulos internacionales oficiales (amateurs y profesionales), Independiente allúgase 5º xunto con [[AC Milan]], por detrás de Boca, [[Club Nacional de Football|Nacional]], el [[Real Madrid]] y el [[Al Ahly]] exipciu. * Independiente ye'l máximu ganador de cuatro copes internacionales distintes; la [[Copa Libertadores]] con 7, la [[Copa Interamericana]] con 3, la [[Supercopa Suramericana]] con 2 (xunto con [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]]) y la [[Copa Suramericana]] con dos (xunto con [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]). * Independiente tien un récor de 37 partíos invictos nos [[años 1960]]. Ye la tercera la racha de partíos invictos más grande del fútbol arxentino. [[Ficheru:Antonio Sastre.jpg|miniaturadeimagen|[[Antonio Sastre]] ganó siete títulos colos "Diaños Coloraos" de los años 30']] * En [[1999]] Independiente cortó-y el récor de 40 partíos invictos de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], ganándo-y por goliada 4-0. * En [[2012]] Independiente ganó 5-4 a Boca en [[la Bombonera]] cortándo-y una racha de 33 partíos invictu por torneos llocales. * Tien el 4° puestu en cantidá de goliadores (10) en tolos torneos dende l'empiezu del profesionalismo. * [[Manuel Seoane]] ye'l goliador absolutu del amateurismo (200 goles en campeonatu y 7 en copes oficiales). * [[Arsenio Erico]] ye'l máximu goliador del fútbol arxentino nel periodu profesional, convirtiendo 295 goles en 325 partíos nel club.<ref>[http://rsssf.com/tablesa/argtops-allt.html Goliadores arxentinos del profesionalismo en RSSSF]</ref> Erico ye un emblema d'Independiente nacíu en [[Paraguái]]. * [[Germán Denis]] ye'l segundu xugador con mayor cantidá de goles anotaos nun solu tornéu curtiu, con 18 goles nel [[Tornéu Apertura 2007 (Arxentina)|Apertura 2007]]. * L'Independiente de [[1938]], ye'l campeón más goliador de la historia del fútbol arxentino en marcando 115 goles, permediu de 3,59 por partíu. * Ente Arsenio Erico, Vicente del Bosque y Antonio Sastre marcaron 556 goles ente fines de los [[años 1930]] y principios de los [[años 1940]]. * Namái dos xugadores d'Independiente llograron superar la barrera de 200 goles: [[Arsenio Erico]] y [[Manuel Seoane]]. * Tantu na [[Copa Intercontinental 1973]] como na [[Copa Intercontinental 1984]] ganaes por Independiente, de casualidá, el Colloráu ganó gracies a los goles de dos xuveniles de 19 años; [[Ricardo Bochini]] en [[1973]] y [[José Percudani]] en [[1984]]. Dambos tienen el récor de ser los xugadores más nuevos d'Independiente en marcar nuna final. * Independiente ye'l que s'impon dende [[1974]] nel historial del [[Clásicu d'Avellaneda]]. * Nel [[Clásicu d'Avellaneda]], Independiente gánalu tanto de llocal como de visitante nel historial a [[Racing Club]]. * El primer [[Clásicu d'Avellaneda]] foi ganáu por Independiente por 3-2, el [[9 de xunu]] de [[1907]]. * El partíu Racing 7-4 Independiente xugáu'l [[27 de setiembre]] de [[1931]] ye l'alcuentru con mayor cantidá de goles nun clásicu nel fútbol arxentino profesional. * En [[1963]] ganó a [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] por 9-1, siendo esta la mayor goliada ente dos equipos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|grandes]]. * El 22 d'avientu de [[1983]] ganó'l ''Tornéu Metropolitanu'' ganándo-y a Racing, esti fechu ye llexendariu y quedó pa siempres na memoria de los aficionaos d'Independiente, porque ente qu'Independiente consagrábase campeón, enfrente taba Racing que baxaba a la [[Primer B (Arxentina)|Primer B]]. [[Ficheru:Independiente tokyo 1984.jpg|miniaturadeimagen|derecha|375px|Festexos del Independiente campeón del mundu 1984.]] * Mientres Racing apostaba la segunda división, Independiente yera campeón mundial. * Mientres l'[[Tornéu Apertura 2009 (Arxentina)|Apertura 2009]] cola conducción téunica d'[[Américo Rubén Gallego|Américo Gallego]], el Colloráu convertir nel primer equipu en ganar tolos clásicos frente a los otros cuatro grandes en condición de visitante. * Independiente ye dueñu de les peores goliaes recibíes na historia de los siguientes equipos: [[Boca Juniors]] (7-1 en [[1940]]), [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (9-1 en [[1963]]), [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (10-2 en [[1948]]), [[Argentinos Juniors]] (8-1 en [[2000]]), [[Club Atlético Banfield|Banfield]] (7-0 en [[1944]]), [[Club Almagro|Almagro]] (9-0 en [[1938]]), [[Club Atlético Platense|Platense]] (11-1 en [[1971]]), [[Club Atlético Talleres|Talleres de Remedios d'Esguilada]] (8-0 en [[1937]]), [[Club Atlético Central Córdoba (Santiago del Estero)|Central Córdoba de Santiago del Estero]] (6-0 en [[1967]]), [[Chaco For Ever]] (7-1 en [[1989]]), [[Club Atlético Huracán (Ingeniero White)|Huracán d'Ingeniero White]] (8-0 en [[1968]]) y [[Pepeganga Margarita|Pepeganga Margarita de Venezuela]] (6-0 en [[1990]]). * La peor goliada oficial del club ye 0-8 ante Vélez Sarsfield en [[1945]]. * La [[IFFHS]] alluga a Independiente como'l ''meyor club arxentín nel [[sieglu XX]]'', el ''segundu a nivel interamericano'' -superáu por Peñarol- y ''quintu a nivel mundial'' -superáu por Real Madrid, Barcelona, Juventus y Peñarol-. *Independiente marcu la mayor [[goliada]] de la historia de la [[Copa Arxentina]], el 20 de xunu del [[2018]], nel [[Estadiu Antonio Romero]] en [[Formosa]], Golio 8-0 a [[Central Ballester]] |} == Los máximos ganadores de cada continente == === Los máximos ganadores === Independiente ye unu de los máximos ganadores de cada continente gracies a los sos 7 títulos de la [[Copa Libertadores d'América]], xunto al [[Real Madrid]] d'[[España]] (12 títulos de [[Lliga de Campeones de la UEFA]]); [[Club América]] de [[Méxicu]] (7 títulos de la [[Lliga de Campeones de la Concacaf]]); [[Al Ahly]] d'[[Exiptu]] (8 títulos de la [[Lliga de Campeones del CAF]]); [[Pohang Steelers]] de [[Corea del Sur]] (3 títulos de [[Lliga de Campeones de la AFC]]); y [[Auckland City FC]] de [[Nueva Zelanda]] (7 títulos d'[[O-League]] y [[Lliga de Campeones de la OFC]]). {{Galería d'imáxenes | anchu = 150 | alto = 150 | posición = center | 550px-Africa (orthographic projection).png | <small>{{bandera|Exiptu}} [[Al Ahly]] n'[[África]]</small> | Asia (orthographic projection).svg | <small>{{bandera|Corea del Sur}} [[Pohang Steelers]] n'[[Asia]]</small> | Europe (orthographic projection).svg | <small>{{bandera|España}} [[Real Madrid]] n'[[Europa]]</small> | Location North America.svg | <small>{{bandera|MEX}} [[Club América]] n'[[América del Norte]]</small> | Oceania (orthographic projection).svg | <small>{{bandera|Nueva Zelanda}} [[Auckland City FC|Auckland City]] n'[[Oceanía]]''</small> | South America (orthographic projection).svg | <small>{{Bandera|ARX}} [[CA Independiente|Independiente]] en [[Suramérica]]</small> }} == Organigrama deportivu == {{otros usos|pa=un completu detalle de la temporada en cursu|Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)}} === Xugadores === Dalgunos datos estadísticos de futbolistes que tuvieron nel primer equipu. {| class="unsortable" border=1 width=95% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: left;" |- align=center style="background:#dc052d" "color:black;" ! colspan="3" style="color:black" width=27%| '''Máximos goliadores''' ! colspan="3" style="color:black" width=28%| '''Más partíos apostaos''' |- | 1. | '''[[Arsenio Erico]]<ref>{{cita web |url=http://www.conmebol.com/es/31032015-0024/con-una-plaqueta-independiente-recuerda-el centenariu-de-erico |títulu=Con una plaqueta, Independiente recuerda'l centenariu d'Arsenio Erico |fechaaccesu=24 de mayu de 2017 |sitiuweb=conmebol.com}}</ref>|| '''295 goles''' | 1. | [[Ricardo Bochini]]||714 partíos |- bgcolor="#efefef" | 2. | [[Manuel Seoane]]|| 233 goles | 2. | [[Ricardo Pavoni]]|| 492 partíos |- | 3. | [[Vicente de la Mata]]|| 152 goles | 3. | [[Hugo Villaverde]]|| 424 partíos |- bgcolor="#efefef" | 4. | [[Luis Ravaschino]]|| 136 goles | 4. | [[Miguel Ángel Santoro]] || 394 partíos |- | 5. | [[Antonio Sastre]]|| 112 goles | 5. | Guillermo Rios || 363 partíos |- bgcolor="#efefef" | 6. | [[Ricardo Bochini]] || 108 goles | 6. | [[Vicente de la Mata]] || 345 partíos |- | 7. | [[Norberto Outes]] || 90 goles | 7. | [[Enzo Trossero]] || 341 goles |- bgcolor="#efefef" | 7. | [[Ernesto Grillo]] || 90 goles | 8. | [[Antonio Sastre]] || 340 goles |- | 7. | [[Raimundo Orsi]] || 90 goles | 9. | [[Ricardo Giusti]] || 332 partíos |- bgcolor="#efefef" | 10. | [[Camilo Cervino]] || 89 goles | 10. | [[Arsenio Erico]] || 326 partíos |} Los siguientes xugadores son los qu'anguaño integren el primer plantel d'Independiente. Nun s'inclúin xugadores de Reserva, que tamién tán habilitaos pa competir. {{Equipu de fútbol empecipio|edá=sí|posición=sí|procedenciga=sí|formativu=non|testu=white|fondu=#dc052d}} | colspan=7 style="background:#dc052d" align=center|'''[[Porteru|<span style="color:#ffffff">Porteros</span>]] {{Xugador de fútbol|non=12|name=[[:en: Franco Velez|Franco Velez]]|nat=Arxentina|pos=POR|edá={{edá|9|2|1997}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=13|name=[[Gonzalo Rehak]] {{Mancáu}}|nat=Arxentina|pos=POR|edá={{edá|11|1|1994}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=25|name=[[Martín Campaña]] {{cap}}|nat=Uruguái|pos=POR|edá={{edá|29|5|1989}}|procedencia={{bandera|URU}} [[Defensor Sporting Club|Def. Sporting]]}} {{Xugador de fútbol|non=|name=[[Milton Álvarez]]|nat=Arxentina|pos=POR|edá={{edá|26|1|1989}}|procedencia={{Bandera|ARX}} [[Club Deportivo Morón|Deportivo Morón]]}} |- | colspan=7 style="background:#dc052d" align=center|'''[[Defensa (fútbol)|<span style="color:white">Defensores</span>]] {{Xugador de fútbol|non=2|nat=Arxentina|name=[[Alan Franco]]|pos=DEF|edá={{edá|11|10|1996}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=4|nat=Arxentina|name=[[Jorge Figal|Nicolás Figal]]|pos=DEF|edá={{edá|3|4|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Olimpo|Olimpo (BB)]]}} {{Xugador de fútbol|non=6|name=[[Juan Manuel Sánchez Miño]]|nat=Arxentina|pos=DEF|edá={{edá|1|1|1990}}|procedencia={{bandera|Brasil}} [[Cruzeiro]]}} {{Xugador de fútbol|nat=Venezuela|non=14|name=[[Fernando Amorebieta]]|pos=DEF|edá={{edá|29|3|1985}}|procedencia={{bandera|España}} [[Real Sporting de Xixón]]}} {{Xugador de fútbol|non=16|nat=Arxentina|name=[[Fabricio Bustos]]|pos=DEF|edá={{edá|28|4|1996}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=20|name=[[Gastón Silva]]|nat=Uruguái|pos=DEF|edá={{edá|5|3|1994}}|procedencia={{bandera|España}} [[Granada Club de Fútbol|Granada]]}} {{Xugador de fútbol|non=23|nat=Arxentina|name=[[Emanuel Brítez]]|pos=DEF|edá={{edá|26|3|1992}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión (SF)]]}} {{Xugador de fútbol|non=15|name=[[Gonzalo Asís]]|nat=Arxentina|pos=DEF|edá={{edá|28|3|1996}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=3|nat=Arxentina|name=[[Guillermo Burdisso]]|pos=DEF|edá={{edá|26|9|1988}}|procedencia={{bandera|Méxicu}} [[Club León]]}} |- | colspan=7 style="background:#dc052d" align=center|'''[[Mediocampista|<span style="color:white">Mediocampistes</span>]] {{Xugador de fútbol|non=5|name=[[Nicolás Domingo]]|nat=Arxentina|pos=MED|edá={{edá|8|4|1985}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]]}} {{Xugador de fútbol|non=8|nat=Arxentina|pos=MED|nome=[[Maximiliano Meza]]|edá={{edá|15|12|1992}}|procedencia={{Bandera|Arxentina}} [[GELP|Gimnasia y Esgrima LP]]}} {{Xugador de fútbol|non=10|nat=Ecuador|name=[[Fernando Gaibor]]|pos=MED|edá={{edá|8|10|1991}}|procedencia={{bandera|Ecuador}} [[Club Sport Emelec|Emelec]]}} {{Xugador de fútbol|non=19|nat=Chile|name=[[Pedro Pablo Hernández]]|pos=MED|edá={{edá|24|10|1986}}|procedencia={{bandera|España}} [[Celta de Vigo]]}} {{Xugador de fútbol|non=21|nat=Uruguái|name=[[Carlos Benavidez]]|pos=MED|edá={{edá|30|3|1998}}|procedencia={{bandera|Uruguái}} [[Defensor Sporting Club|Defensor Sporting]]}} {{Xugador de fútbol|non=22|nat=Chile|name=[[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]]|pos=MED|edá={{edá|11|2|1986}}|procedencia={{bandera|Méxicu}} [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]]}} |- | colspan=7 style="background:#dc052d" align=center|'''[[Delanteru|<span style="color:white">Delanteros</span>]] {{Xugador de fútbol|non=7|name=[[Martín Benítez]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|17|6|1994}}|procedencia='''Inferiores'''}} {{Xugador de fútbol|non=9|name= [[Emmanuel Gigliotti]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|20|5|1987}}|procedencia={{bandera|China}} [[Chongqing Lifan Football Club|Chongqing Lifan]]}} {{Xugador de fútbol|non=11|name=[[Leandro Miguel Fernández|Leandro Fernández]] {{Mancáu}}|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|12|3|1991}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]]}} {{Xugador de fútbol|non=17|name=[[Braian Romero]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|15|06|1991}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]}} {{Xugador de fútbol|non=18|name= [[Silvio Ezequiel Romero|Silvio Romero]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|22|7|1988}}|procedencia={{bandera|Méxicu}} [[Club América|América]]}} {{Xugador de fútbol|non=27|name= [[Jonathan Menéndez]] {{Mancáu}}|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|5|3|1994}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]]}} {{Xugador de fútbol|non=29|name= [[Francisco Pizzini]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|19|09|1993}}|procedencia={{bandera|Arxentina}} [[Club Olimpo|Olimpo]]}} {{Xugador de fútbol|non=30|name= [[Gonzalo Verón]]|nat=Arxentina|pos=DEL|edá={{edá|24|12|1989}}|procedencia={{bandera|Estaos Xuníos}} [[D.C. United]]}} |- {{Equipu de fútbol fin |entrenador={{Bandera|ARX}} [[Ariel Holan]] |axuntu= |preparador={{Bandera|ARX}} Pablo Blanco |porteros={{Bandera|ARX}} Enrique Yamashita Urzain |delegáu= |asistente= |médicu={{Bandera|ARX}} Gustavo Rios |fisio= }} * <small>Los equipos arxentinos tán llindaos pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] a tener un cupu máximu de ''seis'' xugadores estranxeros, anque solo ''cinco'' van poder roblar la planilla del partíu.</small><ref>{{cita web |url=http://www.afa.org.ar/8857/reforma-cupió-de xugadores estranxeros|títulu=Reforma cupu de xugadores estranxeros|fecha=28 d'avientu de 2017|autor=afa.org.ar|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017}}</ref> * <small>Nel casu de [[Pablo Hernández]], el xugador ye arxentín pero optó por nacionalizarse chilenu, polo cual nun ocupa cupu d'estranxeru.</small> === Mercáu de pases Altes ==== {{caxa de cita|[[Ficheru:Red Arrow Down.svg|15px]] '''Gastos en fichaxes: 23.450.000 $'''}} {| cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="760px" |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !colspan=7|'''Altes Branu 2018''' |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !'''Xugador''' !'''Posicion''' !'''Procedencia''' !'''Tipu''' !'''Valor''' |- bgcolor=#000000 style="color:#FF0000;" |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Emanuel Brítez]]<ref>{{cita web |títulu=Emanuel Britez pasó a préstamu d'Unión a Independiente |url=http://www.espn.cl/futbol/argentina/nota/_/id/3829651/emanuel-britez-pasu-a-prestamo-de-union-a-independiente|obra=espn.cl|fecha=28 d'avientu de 2017|fechaaccesu=28 d'avientu de 2017}}</ref> |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión (SF)]] |align=center| Cesión |align=center| [[Dólar|$]]50.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Christian Ortiz]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Perú}} [[Club Sporting Cristal|Sporting Cristal]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- bgcolor="#EFEFEF" |align=left | {{Bandera|Ecuador}} [[Fernando Gaibor]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Ecuador}} [[Club Sport Emelec|Emelec]] |align=center| Trespasu <small>(70%)</small> |align=center| [[Dólar|$]]4.200.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Braian Romero]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] |align=center| Trespasu <small>(80%)</small> |align=center| [[Dólar|$]]2.300.000 |- bgcolor="#EFEFEF" |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Jonathan Menéndez]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]] |align=center| Trespasu <small>(90%)</small> |align=center| [[Dólar|$]]3.000.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Gonzalo Verón]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[D.C. United]] |align=center| Llibre |align=center| – |- bgcolor="#EFEFEF" |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Silvio Ezequiel Romero|Silvio Romero]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Méxicu}} [[Club América|América]] |align=center| Trespasu <small>(70%)</small> |align=center| [[Dólar|$]]4.200.000 |} {| cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="760px" |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !colspan=7|'''Altes Iviernu 2018''' |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !'''Xugador''' !'''Posicion''' !'''Procedencia''' !'''Tipu''' !'''Valor''' |- bgcolor=#000000 style="color:#FF0000;" |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Milton Álvarez]] |align=center| [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Deportivo Morón|Deportivo Morón]] |align=center| Trespaso |align=center| [[Dólar|$]]150.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Guillermo Burdisso]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|Méxicu}} [[Club León]] |align=center| Llibre |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Juan Manuel Trejo]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Lucas Villalba]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Huracán|Huracán]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Franco Bellocq]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Olimpo|Olimpo]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Julián Vitale]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|URU}} [[Carlos Benavidez]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Uruguái}} [[Defensor Sporting Club|Defensor Sporting]] |align=center| Trespasu<small>(60%)</small> |align=center|[[Dólar|$]]2.500.000 |- |align=left | {{Bandera|CHI}} [[Francisco Silva Gajardo|Francisco Silva]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Méxicu}} [[Cruz Azul Fútbol Club|Cruz Azul]] |align=center| Llibre |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|CHI}} [[Pedro Pablo Hernández|Pablo Hernández]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|España}} [[Celta de Vigo]] |align=center| Trespaso |align=center|[[Dólar|$]]1.400.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Francisco Pizzini]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Olimpo|Olimpo]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Nicolás Messiniti]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (SJ)]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Lucas Albertengo]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Méxicu}} [[Club de Fútbol Monterrey|C. F. Monterrey]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Ezequiel Cerutti]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Arabia Saudita}} [[Al-Hilal Saudi Football Club|Al Hilal]] |align=center|Cesión |align=center| [[Dólar|$]]500.000 |} ==== Baxes ==== {{caxa de cita|[[Ficheru:Green Arrow Up.svg|15px]] '''Ingresos en fichaxes: 23.000.000 $'''}} {| cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="760px" |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !colspan=7|'''Baxes Branu 2018''' |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !'''Xugador''' !'''Posicion''' !'''Destín''' !'''Tipu''' !'''Valor''' |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" |-{ |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Néstor Breitenbruch]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=left | {{Bandera|MEX}} [[Correcaminos de la Universidá Autónoma de Tamaulipas|Correcaminos]] |align=center| Fin de contratu |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Nicolás Tagliafico]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensa]] |align=left | {{Bandera|Países Baxos}} [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |align=center| Trespaso |align=center| [[Euru|€]]6.500.000 |- bgcolor="#EFEFEF" |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Nery Domínguez]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Racing Club]] |align=center| Fin de cesión |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Ezequiel Barcu]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Atlanta United FC|Atlanta United]] |align=center| Trespaso |align=center| [[Dólar|$]]15.000.000 |- bgcolor="#EFEFEF" |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Walter Erviti]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Club Atlético Alvarado|Alvarado]] |align=center| Rescisión de contratu |align=center| – |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Lucas Albertengo]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|MEX}} [[Club de Fútbol Monterrey|C. F. Monterrey]] |align=center| Cesión |align=center| [[Dólar|$]]500.000 |} {| cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="760px" |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !colspan=7|'''Baxes Iviernu 2018''' |- bgcolor=#dc052d style="color:#FFFFFF;" !'''Xugador''' !'''Posicion''' !'''Destín''' !'''Tipu''' !'''Valor''' |- bgcolor=#000000 style="color:#FF0000;" |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Damián Albil]] |align=center| [[Porteru (fútbol)|Porteru]] |align=left | {{Bandera|}} [[Axente Llibre]] |align=center| Fin de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Rodrigo Moreira]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín de Tucumán]] |align=center| Rescisión de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Juan Manuel Trejo]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|}} [[Axente Llibre]] |align=center| Fin de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Daniel Martinez]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|}} [[Axente Llibre]] |align=center| Fin de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Lucas Villalba]] |align=center| [[Defensa (fútbol)|Defensor]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Aldosivi|Aldosivi]] |align=center| Cesión |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Franco Bellocq]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|GRE}} [[Asteras Tripolis Football Club|Asteras Tripolis]] |align=center| Rescisión de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|URU}} [[Diego Martín Rodríguez Berrini|Diego Rodríguez]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|MEX}} [[Club Tijuana|Tijuana]] |align=center| Trespaso |align=center|[[Dólar|$]]1.000.000 |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Julián Vitale]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín de Tucumán]] |align=center| Cesión |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Domingo Blanco]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]] |align=center| Cesión |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Jonás Gutiérrez]] |align=center| [[Mediocampista]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]] |align=center| Rescisión de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Juan Manuel Martínez (futbolista)|Juan Manuel Martínez]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|}} [[Axente Llibre]] |align=center| Fin de contratu |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Gastón Togni]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]] |align=center| Cesión |align=center| - |- |align=left | {{Bandera|ARX}} [[Lucas Albertengo]] |align=center| [[Delanteru]] |align=left | {{Bandera|Arxentina}} [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes (LP)]] |align=center| Cesión |align=center| - |} == Xugadores destacaos == [[Ficheru:Maradona y Bochini.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[Ricardo Bochini]] xunto al ex-presidente [[Nestor Kirchner]] y [[Diego Maradona]], cuando esti postreru foi reconocíu como ''"Vecín pernomáu"''. Non solamente ''el Bocha'' ye'l máximu ídolu del club pa gran parte de los [[Afición|hinches]] d'Independiente<ref>[http://ar.sports.yahoo.com/23082007/43/d-sport-bochini-sigue-entrando-historia-colorada.html] {{Wayback|url=http://ar.sports.yahoo.com/23082007/43/d-sport-bochini-sigue-entrando-historia-colorada.html|fecha=20070825144853}}"Bochini sigue entrando na historia colorada". (noticies deportives de Yahoo)</ref><ref>[http://www.adnmundo.com/contenidos/deportes/bochini_ricardo_accidente_ruta_automovil_fuera_peligru_internáu.html] {{Wayback|url=http://www.adnmundo.com/contenidos/deportes/bochini_ricardo_accidente_ruta_automovil_fuera_peligru_internáu.html|fecha=20080316065047}}"Bochini internáu y fora de peligru en sufriendo accidente" (adnmundo.com)</ref><ref>[http://chaco.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=151945&id_seccion=31]"Cientos d'aficionaos d'Independiente convocar pa sofitar a Bochini" (de chaco.derf.com.ar)</ref> sinón que tamién ye l'ídolu del ''Diego''<ref>[http://www.inforegion.com.ar/vernota.php?titulo=Maradona-foi-reconocido-como-Vecín-Pernomáu-de-Ezeiza&tipu=N&idPub=62184&id=143667&dis=1&sec=1]"Maradona foi reconocíu como “Vecín Pernomáu” de Ezeiza" (de inforegion.com.ar)</ref> dende [[neñu]].<ref>[http://www.goal.com/es/Articolo.aspx?ContenutoId=319231]"Arxentina: Bochini salvó la vida de milagru" (de goal.com)</ref>]] [[Ficheru:Pastoriza y Pavoni 1972.png|180px|miniaturadeimagen|left|[[José Pastoriza]] y [[Ricardo Pavoni]] col troféu de la [[Copa Libertadores 1972]]]] A lo llargo de la so historia, fueron centenares los futbolistes n'apostar siquier un alcuentru cola camiseta del primer equipu d'Independiente. Ente ellos, l'ídolu indiscutido [[Ricardo Bochini]],<ref>{{cita web |url=http://www.independiente1905.com.ar/noticies/noti_33.htm |títulu=Estatua de Ricardo Bochini, na Sede Social del club. |fechaaccesu=11 de payares de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080121185634/http://www.independiente1905.com.ar/noticies/noti_33.htm |fechaarchivu=21 de xineru de 2008 }}</ref> foi'l xugador qu'apostó más alcuentros oficiales na historia del club, con 714 presentaciones ente 1972 y 1991. Amás ye'l xugador con mayor cantidá de títulos (13).<ref>[https://www.laizquierdadiario.com/Ricardo-Bochini-la xoya-mas-grande-del-futbol-argentino ''Ricardo Bochini la xoya más grande del fútbol arxentino''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028034435/https://www.laizquierdadiario.com/Ricardo-Bochini-la |date=2020-10-28 }} ''LaIzquierda'' Consultáu'l 22 de setiembre de 2016.</ref> En tantu, l'entrenador más títulos de la institución ye'l ''coríu'' [[José Omar Pastoriza]] (6), la so carrera foi gloriosa non yá como entrenador sinón que tamién como xugador, una y bones sumando dambes etapes trai un total de 10 títulos nel club.<ref>{{cita publicación |apellíos1=Pérez|nome1=Carlos|títulu=A 40 años del debú del téunicu más ganador de la nuesa historia|url=https://www.orgullorojo.com/independiente/a-40-anos-del debú-del-tecnico-mas-ganador-de-la nuesa-historia-37769/amp/|fechaaccesu=3 de febreru de 2018|axencia=OrgulloRojo|fecha=2016}}</ref> Los xugadores que más goles convirtieron pol club n'alcuentros de primer División son [[Arsenio Erico]]<ref>[http://www.futebolmagazine.com/arsenio-erico-o-idolo-de-infancia-de-di-stefano ''Arsenio Erico, l'ídolu de la infancia de Di Stéfano''] ''FutebolMagazine''. Consultáu'l 25 de xineru de 2018.</ref> (295), [[Manuel Seoane]] (233), [[Vicente de la Mata]]<ref>[http://www.pasionfulbo.net/capote-vicente-del-bosque/ ''Vicente del Bosque: Baillarín de cien postures''] ''PasionFulbo''. Consultáu'l 15 de xineru de 2017.</ref> (152), [[Luis Ravaschino]] (135) y el polifuncional [[Antonio Sastre]]<ref>[http://www.pasionfulbo.net/perfiles-antonio-xastre/ ''Antonio Sastre, el primer polifuncional''] ''PasionFulbo'' Consultáu'l 23 de payares de 2017.</ref> (112). [[Arsenio Erico]], quien amás de ser el goliador históricu del club, ye colos sos 295 goles el máximu anotador del [[fútbol arxentino]], dueñu d'un gran permediu de gol, ye'l xugador que más goles -y convirtió al so [[Racing Club|clásicu rival]] con 19 anotaciones. Sicasí, [[Manuel Seoane]] tien, el récor de goles nuna mesma temporada con 55 tantos en [[1922]].<ref>[https://www.elgrafico.com.ar/2015/11/25/amp/C-8632-manuel-seoane-goles-de-novela.php ''Manuel Seoane, goles de novela''] ''ElGrafico''. Consultáu'l 25 d'ochobre de 2015.</ref> La delantrera integrada por [[Arsenio Erico]], [[Antonio Sastre]] y [[Vicente de la Mata]] foi la más letal y eficaz del pais. En 66 partíos marcaron 218 goles, un permediu de 3,3 goles per alcuentru. Na so totalidá esti tridente llegó a convertir un total de 556 goles.<ref>[http://www.diariosdefutbol.com/2009/03/01/el-saltarin-coloráu-mas-goliador/ ''El saltarin coloráu más goliador''] ''DiariosDeFutbol''. Consultáu'l 1 de marzu de 2009.</ref> [[Sergio Agüero]] ye consideráu pola mayoría de los aficionaos como l'ídolu n'actividá más importante del club;<ref>[http://www.elgrancampeon.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=3584&Itemid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919120147/http://www.elgrancampeon.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=3584&Itemid=1 |date=2011-09-19 }}"Voi faer fuercia por que lu ganemos a River". (elgrancampeon.com.ar)</ref> fixo les inferiores n'Independiente y anguaño ye xugador del [[Manchester City]] quien adquirió los servicios del "Kun" abonando la suma de 45 millones d'euros al club español [[Atlético de Madrid]]. Foi subcampeón del mundu cola Seleición Arxentina en [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]. El so trespasu por 28 millones d'euros al [[Atlético de Madrid]] en [[2007]] convertir na venta más grande del fútbol arxentino. Amás ye'l primer y hasta agora únicu xugador orixinariu d'Independiente en ser nomáu al [[FIFA Balón d'Oru]]. === Ídolos históricos === {{columnes}} * {{Bandera|ARX}} [[David Acevedo]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{bandera|PAR}} [[Roberto Acuña]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Alfaro Moreno]] * {{bandera|URU}} [[Antonio Alzamendi]] * {{Bandera|ARX}} [[Luis Artime]] * {{Bandera|ARX}} [[Agustín Balbuena]] * {{Bandera|ARX}} [[Alejandro Barberón]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Fernando Bello]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Raúl Bernao]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Daniel Bertoni]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Bochini]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Bonelli]] * {{Bandera|ARX}} [[Jorge Burruchaga]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Diego Cagna]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[José Luis Calderón]] * {{Bandera|ARX}} [[Esteban Cambiasso]] * {{Bandera|ARX}} [[Zoilo Canavery]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Cecconato]] * {{Bandera|ARX}} [[Camilo Rodolfo Cervino|Camilo Cervino]] * {{Bandera|ARX}} [[Eduardo Commisso]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|URU}} [[Juan Carlos Corazzo]] * {{Bandera|ARX}} [[Omar De Felippe]] * {{Bandera|ARX}} [[Néstor Clausen]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Vicente de la Mata]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Rogelio Delgado]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Enrique]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|PAR}} [[Arsenio Erico]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Roberto Ferreiro]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|URU}} [[Diego Forlán]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Fren]] * {{Bandera|ARX}} [[Rubén Galván]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Gareca]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Daniel Garnero]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Giusti]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Ernesto Grillo]] * {{bandera|URU}} [[Carlos Goyén]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Francisco Gabriel Guerrero|Francisco Guerrero]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Federico Insúa]] * {{Bandera|ARX}} [[Rubén Insúa]] * {{Bandera|ARX}} [[Luis Islas]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Walter Antonio Jiménez|Walter Jiménez]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Mario Killer]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Lacasia]] * {{Bandera|ARX}} [[Alberto Lalín]] * {{Bandera|ARX}} [[Omar Larrosa]] * {{bandera|CAN}} [[Emilio Reuben]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Gustavo Adrián López|Gustavo López]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel López (futbolista)|Miguel Ángel López]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Pedro Magallanes]] * {{Bandera|ARX}} [[Eduardo Maglioni]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Jorge Maldonado]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] {{nueva columna}} * {{Bandera|ARX}} [[Claudio Marangoni]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Juan José Maril]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Celestino Martínez]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Jorge Daniel Martínez|Jorge Martínez]] * {{Bandera|ARX}} [[Javier Mazzoni]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Rodolfo Micheli]] * {{Bandera|ARX}} [[Gabriel Milito]] * {{Bandera|ARX}} [[Dante Mircoli]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|COL}} [[Faryd Mondragón]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|PAR}} [[Idalino Monges]] * {{Bandera|ARX}} [[Pedro Monzón]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Daniel Montenegro]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Morete]] * {{Bandera|ARX}} [[Osvaldo Mura]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Rubén Marín Navarro|Rubén Navarro]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Jorge Olguín]] * {{bandera|ITA}} [[Raimundo Orsi]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Norberto Outes]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|URU}} [[Ricardo Pavoni]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[José Percudani]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Lucas Pusineri]] * {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Raimondo]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Sebastián Pascual Rambert|Sebastián Rambert]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Luis Ravaschino]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Gerardo Reinoso]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Mario Rodríguez Varela]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|PER}} [[Percy Rojas]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|URU}} [[Tomás Rolan]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Juan Romay]] * {{Bandera|ARX}} [[Guillermo Ronzoni]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Pablo Rotchen]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Francisco Sá]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Hugo Saggioratto]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Miguel Ángel Santoro]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Antonio Sastre]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Raúl Armando Savoy|Raúl Savoy]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Manuel Seoane]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]] * {{bandera|URU}} [[Alcides Silveira]] * {{Bandera|ARX}} [[Andrés Silvera]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} Luis Suárez * {{Bandera|ARX}} [[Nicolás Tagliafico]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Martín Benítez]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Aníbal Tarabini]] * {{Bandera|ARX}} [[Osvaldo Toriani]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Enzo Trossero]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Eduardo Tuzzio]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{bandera|COL}} [[Albeiro Usuriaga]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[José Varacka]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[César Velázquez]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Hugo Villaverde]] [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Héctor Yazalde]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{Bandera|ARX}} [[Juan José Zorrilla (futbolista)|Juan José Zorrilla]] [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]] * {{final columnes}} [[Ficheru:Camisa vermelha03.png|15px]]: <small>Xugó siquier 200 partíos.</small> [[Ficheru:Emoji u26bd.svg|15px]]: <small>Convirtió siquier 100 goles.</small> [[Ficheru:Libertadores Cup Barnstar.png|15px]]: <small>Campeón internacional.</small> === Ídolos "emprestaos" === Los siguientes xugadores son aquellos que fueron importantes na historia d'Independiente que surdieron o se fixeron conocíos en clubes rivales. {| |- |valign="top"| * {{Bandera|ARX}} [[Luis Artime]] (River Plate) * {{Bandera|ARX}} [[José Luis Calderón]] (Estudiantes) * {{Bandera|ARX}} [[Ricardo Gareca]] (Boca Juniors) * {{Bandera|ARX}} [[Rubén Darío Insúa|Rubén Insúa]] (San Lorenzo) * {{Bandera|ARX}} [[Omar Larrosa]] (Huracán) * {{bandera|CAN}} [[Emilio Reuben]] (Vélez Sarsfield) * {{Bandera|ARX}} [[Claudio Marangoni]] (San Lorenzo) * {{Bandera|ARX}} [[Celestino Martínez]] (Racing Club) |width="10"|&nbsp; |valign="top"| * {{Bandera|ARX}} [[Daniel Montenegro]] (Huracán) * {{Bandera|ARX}} [[Carlos Morete]] (River Plate) * {{Bandera|ARX}} [[Jorge Olguín]] (San Lorenzo) * {{Bandera|ARX}} [[José Pastoriza]] (Racing Club) * {{Bandera|ARX}} [[Lucas Pusineri]] (San Lorenzo) * {{Bandera|ARX}} [[Francisco Sá]] (River Plate) * {{Bandera|ARX}} [[Aníbal Tarabini]] (Estudiantes) * {{Bandera|ARX}} [[Eduardo Tuzzio]] (San Lorenzo) |width="10"|&nbsp; |valign="top"| |} === Máximos goliadores === {{AP|Goliadores del Club Atlético Independiente}} == Palmarés resumíu == {{AP|Estadístiques del Club Atlético Independiente}} Colos títulos detallaos de siguío, Independiente asítiase como'l segundu club suramericanu con más títulos internacionales, y sestu a nivel mundial. Ye'l cuartu más ganador del campeonatu arxentín de primer División, o terceru si solo tiense en cuenta'l profesionalismo. Ye'l máximu ganador de la [[Copa Libertadores d'América]] teniendo 7 títulos de dicha competencia, y de la [[Copa Interamericana]], con 3 títulos consecutivos. Tamién tien el récor compartíu de ser el que más títulos tien na [[Supercopa Suramericana|Supercopa]] y [[Copa Suramericana]] con dos en cada competencia, xunto a [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] y [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] respeutivamente. Amás ganó una [[Recopa Suramericana|Recopa]]. Como máximos llogros llogró en dos causes la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], asitiándose como meyor equipu del mundu en [[1973]] por ganalu a la [[Juventus de Turín|Juventus]] en [[Roma]] y en [[1984]] en venciendo a [[Liverpool Football Club|Liverpool]] en [[Tokiu]]. Oficialmente tamién apostó partíos n'[[Europa]], [[Asia]] y [[Centroamérica]]. === <o>Títulos Internacionales</o> === ==== Torneos oficiales (17) ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">[[Ficheru:The world flag 2006.svg|18px]] Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Finalista |-weryterhrt | align=center| '''[[Copa Libertadores d'América]]''' | align=center| '''7''' ([[Copa Libertadores 1964|1964]], [[Copa Libertadores 1965|1965]], [[Copa Libertadores 1972|1972]], [[Copa Libertadores 1973|1973]], [[Copa Libertadores 1974|1974]], [[Copa Libertadores 1975|1975]], [[Copa Libertadores 1984|1984]]) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Copa Interamericana]]''' | align=center| '''3''' ([[Copa Interamericana 1973|1973]], [[Copa Interamericana 1974|1974]], [[Copa Interamericana 1976|1976]]) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]]''' | align=center| '''2''' ([[Copa Intercontinental 1973|1973]], [[Copa Intercontinental 1984|1984]]) | align=center| 4 ([[Copa Intercontinental 1964|1964]], [[Copa Intercontinental 1965|1965]], [[Copa Intercontinental 1972|1972]], [[Copa Intercontinental 1974|1974]]) |- | align=center| '''[[Supercopa Suramericana]]''' | align=center| '''2''' ([[Supercopa Suramericana 1994|1994]], [[Supercopa Suramericana 1995|1995]]) | align=center| 1 ([[Supercopa Suramericana 1989|1989]]) |- | align=center| '''[[Copa Suramericana]]''' | align=center| '''2''' ([[Copa Suramericana 2010|2010]], [[Copa Suramericana 2017|2017]]) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Recopa Suramericana]]''' | align=center| '''1''' ([[Recopa Suramericana 1995|1995]]) | align=center| 3 ([[Recopa Suramericana 1996|1996]], [[Recopa Suramericana 2011|2011]], [[Recopa Suramericana 2018|2018]]) |- | align=center| [[Copa Suruga Bank]] | align=center| '''-''' | align=center| 1 ([[Copa Suruga Bank 2011|2011]]) |} ==== Entamaos por [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] y [[Asociación Uruguaya de Fútbol|AUF]] (2) ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">[[Ficheru:Uruguay and Argentina hybrid.png|18px]] Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Finalista |-weryterhrt | align=center| '''[[Copa Aldao]]''' | align=center| '''2''' ([[Copa Aldao 1938|1938]], [[Copa Aldao 1939|1939]]) | align=center| '''-''' |} ==== Torneos amistosos (4) ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">[[Ficheru:The world flag 2006.svg|18px]] Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Finalista |-weryterhrt | align=center| '''[[Trofeo Villa de Madrid]]''' | align=center| '''1''' (1981) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Troféu Festa d'Elx]]''' | align=center| '''1''' (1967) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Tornéu Internacional de Chile]]''' | align=center| '''1''' ([[Tornéu Internacional de Chile 1964#Cuadrangular de Santiago de Chile 1964|1964]]) | align=center| '''-''' |- | align=center| '''[[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata|Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata]]''' | align=center| '''1''' ([[Tornéu Internacional Nocherniegu Copa d'Oru d'El Ríu de la Plata#1936|1936]]) | align=center| '''-''' |- | align=center| [[Trofeo Ramón de Carranza]] | align=center| '''-''' | align=center| 1 (1970) |- | align=center| [[Troféu Naranxa]] | align=center| '''-''' | align=center| 1 (1970) |- | align=center| [[Copa d'Honor Cousenier]] | align=center| '''-''' | align=center| 1 (1918) |- | align=center| [[Cup Tie Competition]] | align=center| '''-''' | align=center| 1 (1917) |} === <o>Títulos nacionales</o> === ==== Torneos oficiales (25) ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">{{bandera|Arxentina|tamañu=18px}} Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Subcampeón |-weryterhrt | <center> '''[[Primer División d'Arxentina]]''' | <center> '''16''' ([[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|1922]], [[Campeonatu de primer División 1926 de la AAmF (Arxentina)|1926]], [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]], [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]], [[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|1948]], [[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|1960]], [[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|1963]], [[Campeonatu Nacional 1967 (Arxentina)|1967]], [[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|1970]], [[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|1971]], [[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|1977]], [[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|1978]], [[Campeonatu Metropolitanu 1983 (Arxentina)|1983]], [[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|1989]], [[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|1994]], [[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|2002]]) | <center> 16 ([[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|1912]], [[Campeonatu de primer División 1923 de la AAmF (Arxentina)|1923]], [[Campeonatu de primer División 1932 (Arxentina)|1932]], [[Campeonatu de primer División 1934 (Arxentina)|1934]], [[Campeonatu de primer División 1935 (Arxentina)|1935]], [[Campeonatu de primer División 1937 (Arxentina)|1937]], [[Campeonatu de primer División 1940 (Arxentina)|1940]], [[Campeonatu de primer División 1954 (Arxentina)|1954]], [[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|1964]], [[Campeonatu Metropolitanu 1977 (Arxentina)|1977]], [[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|1982]], [[Campeonatu Nacional 1983 (Arxentina)|1983]], [[Campeonatu de primer División 1989-90 (Arxentina)|1990]], [[Tornéu Clausura 1993 (Arxentina)|1993]], [[Tornéu Apertura 1996 (Arxentina)|1996]], [[Tornéu Clausura 2000 (Arxentina)|2000]]) |- | <center> '''[[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|Copa de Competencia de l'Asociación Amateurs]]''' | <center> '''3''' (1924, 1925, 1926) | <center> '''-''' |- | <center>'''[[Copa Dr. Carlos Ibarguren]]''' | <center> '''2''' (1938, 1939) | <center> '''-''' |- | <center>'''[[Copa de Competencia Adolfo Bullrich]]''' | <center> '''2''' (1909, 1917) | <center> '''-''' |- | <center> '''[[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor]]''' | <center> '''1''' (1918) | <center> 1 (1916) |- | <center> '''[[Copa de Competencia Jockey Club]]''' | <center> '''1''' (1917) | <center> 1 (1916) |- | <center>'''[[Copa Adrián C. Escobar]]''' | <center> '''1''' (1939) | <center> '''-''' |- | <center> '''[[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|Copa de Competencia «La Nación»]]''' | <center> '''1''' ([[Copa de Competencia «La Nación» 1914|1914]]) | <center> '''-''' |- | <center>[[Segunda División d'Arxentina|División Entemedia]] | <center> '''-''' | <center> 1 ([[Campeonatu de División Entemedia 1911 (Arxentina)|1911]]) |} ==== Torneos amistosos (19) ==== * '''[[Copa d'Oru (tornéu de branu arxentín)|Copa d'Oru]] (Mar del Plata) (6)''': 1980, 1981, 1985, 1996, 1997, 2012. * '''Copa Ciudá de Mendoza (1)''': 1995. * '''[[Copa d'Oru (tornéu de branu arxentín)|Copa d'Oru (Mendoza)]] (1)''': 1999. * '''Copa Revancha (Avellaneda) (2)''': 2000, 2001. * '''Copa Ciudá d'Avellaneda (2)''': 2002, 2003. * '''Copa Interprovincial (Neuquén - Salta) (1)''': 2002. * '''Copa Ciudá de Mar del Plata (3)''': 2004, 2007, 2016. * '''Copa Ciudá de Salta (1)''': 2005. * '''Copa Provincia de Salta (1)''': 2008. * '''Triangular de Mendoza (1)''': 2010. ==== Divisiones inferiores (13) ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">{{bandera|Arxentina|tamañu=18px}} Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Finalista |-weryterhrt | align=center| '''[[Tornéu de Reserva (Arxentina)|Tornéu Arxentín de Reserves]]''' | align=center| '''10''' (1912, 1914, 1917, 1921, 1923, 1945, 1946, 1961, 1964, 1989/90) | align=center| ''Ensin datos'' |- | align=center| '''[[Cuarta categoría del fútbol arxentino|División Xuvenil]]''' | align=center| '''3''' (1918, 1927, 1928) | align=center| ''Ensin datos'' |} ==== [[Ficheru:Football_pictogram.svg|25px]] Fútbol sala ==== {| {{tablaguapa}} style="width:98%; font-size:90%" |- ! style="text-align:center ; width:32%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">{{bandera|Arxentina|tamañu=18px}} Competición ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Títulos ! style="text-align:center ; width:25%; background:#dc052d;"|<span style="color:black;">Finalista |-weryterhrt | align=center| '''[[Copa Arxentina de Futsal]]''' | align=center| '''-''' | align=center| '''1''' (2016) |} == Ver tamién == * [[Historia del Club Atlético Independiente]] * [[Estadístiques del Club Atlético Independiente]] * [[Goliadores del Club Atlético Independiente]] * [[Entrenadores del Club Atlético Independiente]] * [[Instalaciones del Club Atlético Independiente]] * [[Estadiu Libertadores d'América]] * [[Ricardo Enrique Bochini]]. * [[Arsenio Erico]]. * [[Clásicu d'Avellaneda]]. * [[Cinco grandes del fútbol arxentino]]. * [[Primer División d'Arxentina]]. * [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. {{Navbox |titlestyle=background:#dd0000; color:white;border:1px solid white; |abovestyle=background:#dd0000;color:white; |groupstyle=background:#dd0000;color:white; |belowstyle=background:#dd0000;color:white; |name=Club Atlético Independiente |títulu={{tc|Club Atlético Independiente|color=white}} |state= autocollapse |listclass = hlist |above=Fundáu'l 1 de xineru de 1905 |group1=Club |list1= * [[:Categoría:Futbolistes del Club Atlético Independiente|Futbolistes]] * [[Entrenadores del Club Atlético Independiente|Entrenadores]] |group2=Estadios |list2= * '''[[Estadiu Libertadores d'América|Libertadores d'América]]''' |group3=Rivales |list3= * [[Racing Club d'Avellaneda|Racing]] ('''Clásicu d'Avellaneda''') |group4=Dirigencia |list4= * Presidente: [[Hugo Moyano]] * Entrenador: [[Ariel Holan]] |group5=Campeonatos nacionales (16) |list5= * [[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|1922]] * [[Campeonatu de primer División 1926 de la AAmF (Arxentina)|1926]] * [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]] * [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]] * [[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|1948]] * [[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|1960]] * [[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|1963]] * [[Campeonatu Nacional 1967 (Arxentina)|Nacional 1967]] * [[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|Metropolitanu 1970]] * [[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|Metropolitanu 1971]] * [[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|Nacional 1977]] * [[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|Nacional 1978]] * [[Campeonatu Metropolitanu 1983 (Arxentina)|Metropolitanu 1983]] * [[Campeonatu de primer División 1988/89 (Arxentina)|1988/89]] * [[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|Clausura 1994]] * [[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura 2002]] |group6=Copes nacionales (9) |list6= * [[Concursu per Eliminación|Copa de Competencia La Nación]] 1914 * [[Copa de Competencia Jockey Club]] 1917 * [[Copa d'Honor Municipalidad de Buenos Aires]] 1918 * [[Copa de Competencia|Copa Competencia Asociación Amateurs]] 1924, 1925, 1926 * [[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] 1938, 1939 * [[Copa Adrián Escobar]] 1939 |group7=Títulos internacionales (17) |list7= * [[Copa Libertadores 1964]] * [[Copa Libertadores 1965]] * [[Copa Libertadores 1972]] * [[Copa Libertadores 1973]] * [[Copa Intercontinental 1973]] * [[Copa Interamericana 1973]] * [[Copa Libertadores 1974]] * [[Copa Interamericana 1974]] * [[Copa Libertadores 1975]] * [[Copa Interamericana 1976]] * [[Copa Libertadores 1984]] * [[Copa Intercontinental 1984]] * [[Supercopa Suramericana 1994]] * [[Supercopa Suramericana 1995]] * [[Recopa Suramericana 1995]] * [[Copa Suramericana 2010]] * [[Copa Suramericana 2017]] |group8=Otros títulos internacionales (2) |list8= * [[Copa Aldao 1938]] * [[Copa Aldao 1939]] |group9=Afición |list9= * [[Club Atlético Independiente#Afición|La barra del Colloráu]] |below=Website: <span style="color:white">[http://www.clubaindependiente.com/ www.clubaindependiente.com]</span> }} == Bibliografía == * {{cita llibru |títulu=Independiente, el campeón |añu=2000 |editor=Bifronte |isbn=9879821602}} * {{cita llibru |apellíos=Keblaitis |nome=Claudio Gustavo |títulu=Alma Colorada, 1904 - 1914 |editor=Averándonos |isbn=9875644145 |añu=2007}} * {{cita llibru |apellíos=Fabbri |nome=Alejandro |títulu=La nacencia d'una pasión |editor=Capital Intelectual |isbn=9789876142014 |añu=2009}} == Notes == {{llistaref|group="n."|2}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [http://www.clubaindependiente.com/ Sitiu web oficial] {{ORDENAR:Independiente}} {{Tradubot|Club Atlético Independiente}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Arxentina]] [[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1905]] [[Categoría:Clubes de baloncestu d'Arxentina]] [[Categoría:Clubes de voleibol d'Arxentina]] [[Categoría:Clubes de water-polo d'Arxentina]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] ihr88chwbxs7t3bv5qaai158mjyofb8 0 150900 4499343 4489099 2026-06-08T04:11:45Z Limotecariu 735 4499343 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Mirtha Legrand''' {{nym}}<ref>«[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1951-22426-39514-56?cc=1932363 Rosa María Juana Martínez, "Brazil, Rio de Janeiro, Immigration Cards, 1900-1965"]» Family Search. Consultáu'l 26 d'abril de 2014.</ref> (seudónimu de '''Rosa María Juana Martínez Suárez''')<ref>[http://exitoina.perfil.com/2012-03-21-97628-el dolor-de-mirtha-por-la-muerte-de-la so-sobrina/ El dolor de Mirtha pola muerte de la so sobrina]</ref><ref name="Clarín">{{cita publicación |apellíu=Llistosella |nome=Jorge |títulu=Fascículu ''Ídolos del espectáculu arxentín'': Legrand |añu=2008 |publicación=Clarín |númberu=16}}</ref> ye una [[actriz]] y [[presentador|presentadora de televisión]] [[nacionalidá arxentina|arxentina]]. Mientres les sos de carrera, actuó en 36&nbsp;películes, once obres teatrales y trés series televisives, y presentó dos ciclos de radio y un programa d'entrevistes que lleva emitiéndose.<ref name="carrera">Montenegro (2009), páxs. 228-232</ref> Ye una de les muyeres más famoses y con mayor trayeutoria nel so país. Nacida nuna familia de clase media asitiada na [[provincia de Santa Fe]], estudió dende la so niñez teatru y dances en diversos institutos y academies. A fines de la década de 1930, yá instalada cola so familia en [[Buenos Aires]], foi escoyida «Reina del Corsu de l'[[avenida de Mayo]]»,<ref name="Corsu">{{cita web |url=https://www.minutouno.com/notas/3062772-mirtha-legrand-la diva-que-sobrevivio-la-decada-infame-la dictadura-y-la crisis-2001 |títulu=Mirtha Legrand, la diva que sobrevivió a la Década Infame, la Dictadura y la Crisis de 2001 |fechaaccesu=29 d'abril de 2018 |fecha=23 de febreru de 2018 |editorial=Minutu Unu|allugamientu=Arxentina }}</ref> el más trascendente de los que se realizaben na ciudá<ref name="Corsu2">{{cita web |url=https://www.clarin.com/ediciones-anteriores/despues-anos-vuelve-corsu-avenida-mayu_0_S1b-i78JRKl.html |títulu=Dempués d'ocho años, vuelve'l corsu a l'Avenida de Mayo |fechaaccesu=29 d'abril de 2018 |fecha=30 de xineru de 2006 |editorial=Clarín|allugamientu=Arxentina}}</ref> y arriendes de eso, [[Luis César Amadori]] convocar p'actuar como extra xunto a la so hermana [[Silvia Legrand|Silvia]] sol seudónimu de '''Rosita Luque''' en ''[[Hay que educar a Niní]]'' (1940) y ''[[Novios pa les rapaces]]'' (1941). El so primer papel protagonista llograr a los 14&nbsp;años en ''[[Los martes, orquídees]]'' xunto a [[Juan Carlos Thorry]].<ref name="Clarín"/> A partir d'entós foi la estrella principal de filmes como ''[[Adolescencia (película de 1942)|Adolescencia]]'', ''[[La semeya (película)|La semeya]]'' y ''[[La pequeña señora de Pérez (película de 1944)|La pequeña señora de Pérez]]'', pola que llogró'l premiu a la Meyor Actriz de l'[[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina|AACCA]]. Integró la denominada «dómina d'oru» del cine arxentín y convirtióse nun emblema de les comedies blanques.<ref name="Clarín"/> En contrayendo matrimoniu col direutor de cine [[Daniel Tinayre]] (1910-1994) en 1945, incursionó viviegamente nel xéneru dramáticu. Foi según llogró un gran ésitu con ''[[La vendedora de fantasíes]]'' (1950), ''[[La de los güeyos color del tiempu]]'' (1952) y ''[[Na encesa escuridá (película)|Na encesa escuridá]]'' (1959), pol que recibió'l premiu a la Meyor Actriz d'esi añu. Retirar del cine en 1965, depués de filmar ''[[Con gustu a rabia]]''. En 1968, empecipió'l so programa televisivu ''Xintando coles estrelles'', tresmitíu por [[Canal 9 (Buenos Aires)|Canal 9]]. Rápido convirtióse nun ésitu al incorporar la nueva temática de xintar en direuto mientres s'entrevistaba a figures del espectáculu, el deporte y la política. Poco dempués el ciclu foi renomáu a ''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' debíu al protagonismu qu'adquirió la presentadora. El programa dexó d'emitise ente 2011 y 2013.<ref name="good"/> Nesi intervalu protagonizó ''[[La dueña (serie de televisión)|La dueña]]'', que'l so estrenu algamó un picu de 30&nbsp;puntos de ''[[Cuota de pantalla|índice d'audiencia]]'' y significó la so torna a l'actuación televisiva dempués de 46&nbsp;años.<ref name="La dueña">{{cita web |url=http://www.clarin.com/espectaculos/television/Mirtha-Legrand_0_685131668.html |títulu=Mirtha Legrand tornó a la ficción y apoderóse de la nueche |fechaaccesu=19 d'abril de 2012 |fecha=19 d'abril de 2012 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> Considerada un iconu de la comedia na cinematografía arxentina, ye almirada non solo pola so llarga trayeutoria y vitalidá sinón tamién pola so predilección poles xoyes y l'alta cordura.<ref name="Clarín"/> Llogró múltiples reconocencies a lo llargo de la so vida, ente ellos el premiu Domingo Faustino Sarmiento nel [[Senáu de la Nación Arxentina]] en 2007 y la designación de [[ciudadana pernomada de la Ciudá de Buenos Aires]].<ref>«[http://www.fundacionkonex.org/b754-mirtha--legrand Mirtha Legrand - Fundación Konex]» Sitiu web oficial de la Fundación Konex. Consultáu'l 29 de payares de 2010.</ref> Recibió amás el premiu [[Martín Fierro d'Oru]] en 1993,<ref name="Oru">«[https://web.archive.org/web/20140427010536/http://www.aptra.org.ar/galeria-oru.php Galería de los Martín Fierro d'Oru]» Sitiu web oficial de APTRA. Consultáu'l 26 d'abril de 2014.</ref> ente qu'en 2009 convertir na primer persona en llograr el de [[Martín Fierro de Platino|Platino]]<ref>«[https://web.archive.org/web/20131202223334/http://www.aptra.org.ar/premios-platino.php Martín Fierro de Platino]» Sitiu web oficial de APTRA. Consultáu'l 26 d'abril de 2014.</ref> y en 2017 el de [[Martín Fierro de Brillantes Brillosos]]. == Biografía == === Infancia === Rosa María Juana Martínez Suárez, nació'l 23 de febreru de 1927, nuna vivienda de la cai Xeneral López 576 de [[Villa Cañás]],<ref name="Clarín"/> una llocalidá de la [[provincia de Santa Fe]] allugada a 200&nbsp;km de Rosario. Los sos padres, dambos d'orixe español, son José Martínez (1899-1937), comerciante natural d'[[Almería]], quien se casó nos [[años 1920|años venti]] con Rosa Suárez, natural de [[Santander (España)|Santander]] y d'oficiu maestru.<ref>{{cita web |url=https://www.lanacion.com.ar/508037-mirtha-legrand-nun puedo-pidir-mas |títulu=Mirtha Legrand: "Nun puedo pidir más" |fecha=6 de xunetu de 2003 |editorial=lanacion.com.ar }}</ref> Tien dos hermanos, el mayor, ye'l direutor cinematográficu [[José A. Martínez Suárez]] (n. 1925)<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/espectaculos/cine/Jose-Martin-Suarez_0_341966089.html |títulu=José Martínez Suárez |fechaaccesu=26 d'abril de 2014 |apellíu=Lamazares |nome=Silvina |fecha=25 de setiembre de 2010 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> y la so hermana ximielga ye l'actriz retirada [[Silvia Legrand]] (seudónimu de María Aurelia Martínez).<ref name="Clarín"/> Dende pequeñes atribuyóse-yos l'apellativu de «Chiquita» a Rosa María Juana y de "Gordi" a María Aurelia, que depués sería modificáu por "Goldi".<ref>{{Cita episodiu |títulu=Mirtha Legrand |serie=Protagonistes únicos |creitos= |cadena= |cadenalocal=Telefé |allugamientu=Arxentina |fecha=6 d'agostu de 2010 |entamu=30 de xunetu de 2010 |fin=19 de payares de 2010 |temporada=2 |númberu=2 |minutos=60 }}</ref> Les hermanes realizaron los sos estudios primarios na Escuela Fiscal nᵘ 178 de Santa Fe y mientres la so niñez tuvieron acompañaes poles sos neñeres Elena y Bruna Ambrossi.<ref name="M2">Montenegro (2009), p. 208</ref> La so hermana Silvia recordó nun testimoniu a Néstor Montenegro: "Chiquita siempres-y pidía a Bruna, cuando la peñaba, 'Bruna, haceme el moñu más grande a mi'". Yera bien coqueta, siempres quería llucir bien. Ma vistíanos a los dos iguales, yéramos un dibujito".<ref name="M2"/> Pa 1934, Rosa y los sos trés fíos treslladárense a [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], onde los hermanos siguieron los sos estudios nel Colexu María Auxiliadora. El so padre tornaba toles fines de selmana pa visitalos mientres s'encargaba del so comerciu llocal de Villa Cañás.<ref name="Clarín"/> En Rosario, les hermanes tomaron cursos infantiles d'actuación nel Teatru Municipal y estudiaron cantar, recitáu, pianu, zapatéu americanu y dances clásiques y españoles, disciplines bien practicaes nesa dómina.<ref name="Clarín"/> Mientres el so tiempu llibre los hermanos solíen tomar paseos alredor de la plaza 9 de Julio, allegar al cine Dante y frecuentar la llaguna allegante.<ref name="Clarín"/> El 19 de xineru de 1937, el so padre morrió inesperadamente depués d'una operación d'[[úlcera de duodenu]].<ref>Montenegro (2009), p. 194</ref> En 1992, el so fíu José Martínez atopar con un integrante del equipu médicu del doctor Enrique Jáuregui, encargáu de la ciruxía del so padre 55 años tras. Nesa confluencia enterar de que'l so padre finara por causa d'una [[mala praxis]], términu que nun esistía al momentu del so decesu. Años más tarde, Martínez confesó: «Cuntóme que nun momentu que Jáuregui taba terminando una operación, díxo-y: "Doctor, usté cuando cues [...]", y él baxó'l barbijo, mirar fijamente y respondió: "¡Jáuregui cues asina!". Y nunca más-y preguntar nada».<ref>Montenegro (2009), páxs. 197-8</ref> Tres la muerte del so padre, la familia decidió aniciase de forma definitiva nel barriu de [[La Paternal]] na ciudá de [[Buenos Aires]], onde les ximielgues siguieron cola so educación na Escuela Provincia de Mendoza y desenvolvieron les sos dotes artístiques en diverses entidaes d'enseñanza actoral como l'Institutu PAADI, l'Academia Gaete y el Conservatoriu Nacional d'Arte Escénico.<ref>{{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/ed_vecinosycomunas/2010/3/edicion_16/contenidos/noticia_0005.html |títulu=Mirtha Legrand, la Chiqui de Villa Cañás |fechaaccesu=26 d'abril de 2014 |fecha=18 de marzu de 2010 |editorial=El Capital |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140426215406/http://www.lacapital.com.ar/ed_vecinosycomunas/2010/3/edicion_16/contenidos/noticia_0005.html |fechaarchivu=2014-04-26 }}</ref> === Carrera cinematográfica === ==== Primeros trabayos en cine ==== [[Ficheru:Mirtha Niní Silvia.JPG|thumb|240px|Mirtha Legrand, [[Niní Marshall]] y [[Silvia Legrand]] en ''[[Hay que educar a Niní]]'' (1940), debú cinematográficu de les hermanes.]] Al poco tiempu d'instalase en Buenos Aires, María Rosa (de 12 años) foi escoyida como la Reina del Corsu de l'[[avenida de Mayo]]», un eventu tan popular que foi'l mesmu presidente de la Nación, [[Roberto Marcelino Ortiz|Roberto M. Ortiz]], l'encargáu de coronala.<ref name="Clarín"/> El so hermanu José Martínez Suárez describió nuna biografía los festexos: «Los antroxos yeren un acontecimientu nacional en Buenos Aires, venía xente de toes partes [...] Yo creo que s'axuntaba mediu millón de persones n'avenida de Mayo. Xarrés, serpentina, papel picáu, númberos, tabláu [...] N'unu d'esos antroxos, ma fíxo-yos un disfraz de lagarteranas bien guapu a les mios hermanes. El primer añu ganar "Chiquita" y el segundu, "Goldi"».<ref name="P2">Montenegro (2009), p. 200</ref> La familia empezó a travesar problemes económicos, hasta qu'en 1940 el direutor [[Luis César Amadori]], arriendes de conoceles na so condición de reines del corsu, ufiertó-yos a les hermanes el papel d'extras con un curtiu parllamentu nel filme risible ''[[Hay que educar a Niní]]'', protagonizáu por [[Niní Marshall]].<ref name="Clarín"/> Un añu dempués, dambes participaron en ''[[Novios pa les rapaces]]'', una comedia pa moces empobinada por [[Antonio Momplet]] afecha de la pieza ''[[Les de Caín]]''.<ref>Bence y Etchelet (2011), p. 61</ref><ref>«[https://www.imdb.com/title/tt0192376/ Ficha de ''Novios pa les rapaces'' (1941)]» IMDb.com. Consultáu'l 26 d'abril de 2014.</ref> El so afitamientu nel mundu del cine producióse pocu dempués cuando foi contratada con apenes 14 años pa protagonizar la comedia romántica ''[[Los martes, orquídees]]'' de [[Francisco Mugica]], que rellataba la hestoria d'una moza cobarde llamada Elena a la que'l so padre únvialu selmanalmente un ramu d'orquídees faciéndo-y creer que son d'un ocultu almirador pa intentar camudar el so calter y crea-y una ilusión. La trama indicaba que tenía de besar a [[Juan Carlos Thorry]], 19 años mayor na vida real; sobre esa escena, Legrand comentaría qu'ende aprendió «cómo yera eso».<ref name="Clarín"/> L'actriz llogró'l so papel ende depués d'aportar a una prueba escénica entamada pol ayudante de direición Gonzalo Palomberu depués de que viera una fotografía so nel antroxu de 1939 publicada en ''[[Diariu Crítica|Crítica]]''.<ref name="P2"/> La presentación del filme foi nel cine Broadway y Legrand, yá adulta, recordó: «¡Llegué al cine en tranvía y fui nun Cadillac! Nun sé de quién yera, pero acompañáronme la mio madre y los mios hermanos».<ref>«[http://www.portalplanetasedna.com.ar/mirtha_legrand.htm Mirtha Legrand: la diva de les xintes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806065402/http://www.portalplanetasedna.com.ar/mirtha_legrand.htm |date=2014-08-06 }}» portalplanetasedna.com.ar. Consultáu'l 22 de payares de 2011.</ref> La so compañera de rodaxe [[Silvana Roth]] manifestó que «Mirtha tenía pocos puntos de contautu col personaxe. Nun yera nenguna inocente y yá resultaba altamente competitiva».<ref name="Enerc">{{cita web |url=http://www.slideshare.net/policiela/legrand-27467863 |títulu=Capítulu III: Mirtha Legrand |fechaaccesu=6 d'abril de 2011 |apellíu=Posadas |nome=Abel |enllaceautor=Abel Posadas |fecha=2009 |formatu=PDF |editor=Institutu Nacional de Cine y Artes Audiovisuales |editorial=Enerc.gov. |allugamientu=Arxentina }}</ref> Al amontase la so popularidá, la so madre contrató al representante Ricardo Cerebello, a quien allegara por qu'empunxera la carrera artística de les ximielgues. Magar utilizara primeramente'l nomatu de Rosita Luque, Cerebello escoyó pa María Rosa el seudónimu de Mirtha Legrand y pa la so hermana, el de Silvia Legrand.<ref name="Clarín"/> ==== Iconu de les comedies blanques ==== [[Ficheru:Mirtha Legrand 1946.jpg|thumb|upright|Legrand en ''[[Un besu na nuca]]'', 1946.]] El filme ''Los martes orquídees'' significó l'empiezu de les llamaes «comedies blanques» nel cine arxentín, que les sos figures insinia fueron Legrand y [[María Duval (actriz arxentina)|María Duval]].<ref name="Enerc"/> L'ésitu del so primer protagónico llevó a que los estudios [[Lumiton]], unos de los más importantes d'esa dómina, contrataren a Legrand por cinco años, periodu nel que filmó una serie de películes como ''[[El viaxe (película de 1942)|El viaxe]]'' (1942), onde'l so nome yá procedía debaxo del títulu.<ref name="Clarín"/> Paralelamente estrenóse ''[[Adolescencia (película de 1942)|Adolescencia]]'', onde interpretó'l personaxe d'Elvira xunto a [[Ángel Magaña]]. Según l'autor Abel Posadas, la película demuestra «los mecanismos de non poques de les rapaces de l'alta burguesía d'aquellos años... ensin otra puerta de salida qu'un ventaxosu casoriu».<ref name="Enerc"/> L'argumentu volvería ser utilizáu en 1965 por [[Enrique Carreras]] cuando filmó con [[Palito Ortega]] y [[Evangelina Salazar]] ''La mio primer novia''.<ref name="Enerc"/> [[Ficheru:Luis Saslavsky y Mirtha Legrand.jpg|thumb|left|Legrand xunto'l direutor [[Luis Saslavsky]] mientres un altu nel rodaxe de ''[[Cinco beso]]'', 1945.]] Les hermanes Legrand adquirieron tanto ésitu que conducieron por [[Radio Splendid]] el so propiu ciclu radial, ''El club de l'amistá'', onde xeneraron una gran audiencia ente moces coles mesmes que se creó un club de siguidores.<ref name="Clarín"/> En 1943, foi convocada pa componer un personaxe secundariu d'Irene Benavídez en ''[[Safu, hestoria d'una pasión]]'', la primer película arxentina prohibida pa menores.<ref name="Clarín"/> Tuvo dirixida por [[Carlos Hugo Christensen]] y formaron parte del repartu [[Mecha Ortiz]], [[Roberto Escalada]], [[Olga Zubarry]], [[Guillermo Battaglia]] y [[Eduardo Cuitiño (actor)|Eduardo Cuitiño]].<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/soy/1-1659-2010-10-08.html |títulu=Escuru oxetu sáficu |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Trerotola |nome=Diego |enllaceautor=Diego Tretorola |fecha=8 d'ochobre de 2010 |editorial=Páxina/12 |allugamientu=Arxentina}}</ref> ''[[Claro de lluna (película)|Claro de lluna]]'' (1942) de [[Luis César Amadori]] foi la última película que les hermanes Legrand realizaron xuntes hasta la década de 1960.<ref name="Enerc"/> Pa 1943, los críticos cinematográficos emponderaren el progresu actoral de Legrand mientres la so actuación en ''[[L'espeyu (película de 1943)|L'espeyu]]'' de [[Francisco Mugica]]. Legrand encaró ende'l papel d'una solterona en compañía de [[Jorge Salcedo]] y l'actriz [[Alicia Barrié]] representó a la hermana del so personaxe.<ref name="Enerc"/> En 1944, Legrand formó parte de la comitiva d'artistes que recaldó fondos depués del [[Terremotu de San Juan de 1944|terremotu]] que produció serios daños y 10000 víctimes na [[provincia de San Juan]]. Ante la traxedia, el secretariu de Trabayu y Previsión, [[Juan Domingo Perón]], encabezó una convocatoria empobinada a figures bultables como [[Libertad Lamarque]], [[Lydia Lamaison]], [[Mecha Ortiz]], [[Silvana Roth]], [[Niní Marshall]] y la mesma Legrand, quien collaboraron apurriendo dineru y recoyendo donaciones.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/suplemento/zona/2000/12/31/z-00815.htm |títulu=Niní, Libertad y los celos d'Evita |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Narváez |nome=Patricia |enllaceautor=Patricia Narváez |fecha=31 d'avientu de 2000 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina}}</ref> Nel mesmu añu protagonizó ''[[La pequeña señora de Pérez (película de 1944)|La pequeña señora de Pérez]]'', considerada xunto a ''[[La casta Susana (película de 1944)|La casta Susana]]'' «dos intrascendencies destinaes a recaldar dineru y aumentar la fama na década de 1940».<ref name="Clarín"/> La trama taba basada nuna obra húngara de [[Stephan Bekeffi]] y valió-y a Legrand el premiu a la Meyor Actriz del Añu dau pola Academia de Cine y Artes Audiovisuales y l'[[Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina]].<ref name="Enerc"/> La so secuela, ''[[La señora de Pérez divórciase]]'',<ref name="Llibru2">Blancu Palacios (2008), páxs. 138-9</ref> estrenar en 1945. A pesar de que munchos críticos axudicaron l'ésitu de la película a la sola presencia de Legrand y Juan Carlos Thorry, l'actriz llogró'l premiu a la Meyor Actriz dau pola [[Municipalidá de Buenos Aires]].<ref name="Enerc"/> Magar participaron tamién [[Tito Gómez (actor)|Tito Gómez]], [[Lloma Thamar]] y [[Aurelia Ferrer]],<ref>«[http://www.cinenacional.com/peliculas/index.php?pelicula=1877 Ficha de ''La señora de Pérez divórciase'' (1945)]» Cinenacional.com. Consultáu'l 29 de payares de 2010.</ref> destacóse particularmente l'actor [[Héctor Méndez (actor)|Héctor Méndez]], quien mientres una escena pronuncia la frase popular: «Llegues tarde a una fiesta que yá terminó».<ref name="Enerc"/> ==== Progresu actoral y roles dramáticos ==== [[Ficheru:Mirtha Legrand en Como tú lo soñaste.jpg|thumb|upright|Legrand na película ''[[Como tu suañar]]'', de 1947.]] En 1946, refugó la propuesta llaboral de [[Carlos Hugo Christensen]] de protagonizar ''[[L'ánxel desnudu]]'' por resabiar del títulu y el papel foi cedíu a [[Olga Zubarry]],<ref>{{cita web |url=http://www.leedor.com/notes/2644---olga_zubarry.html |títulu=Olga Zubarry |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Posadas |nome=Abel |enllaceautor=Abel Posadas |fecha=12 d'agostu de 2008 |editorial=El Lleedor |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090617192217/http://www.leedor.com/notes/2644---olga_zubarry.html |fechaarchivu=17 de xunu de 2009 }}</ref> que tiempu dempués estimó a Legrand y la so madre'l fechu de negar esi rol que significó la so consagración nel cine. Depués de casase col direutor cinematográficu [[Daniel Tinayre]], esti convertir nel guía de la so carrera, promovió'l cambéu de la so imaxe y esixó-y un crecedera como actriz al impulsala a interpretar papeles más coraxosos.<ref name="Clarín"/> En quedando embarazada y desvenceyase de la compañía Lumiton, Legrand protagonizó pa Emelco ''[[La semeya (película)|La semeya]]'' (1947), de [[Carlos Schlieper]].<ref name="Enerc"/> L'actriz y esposa del direutor, [[Nélida Romero]], recordó que «Schlieper ver siempres como una muyer de la so casa, en primer términu, y depués como una actriz. Pa él yera una señora bien elegante y daqué despistada que tenía por oxetivu'l matrimoniu. Yera bien feliz cuando filmó ''La semeya'' y creo que rescampla que'l clima que s'esprende de la película ye d'una total harmonía».<ref name="Enerc"/> La so simpatía y sociabilidá convertir nuna figura cercana a l'audiencia y los espectadores a diferencia de dalgunos de los sos pares. Pela so parte, Abel Posadas señaló que «nesti personaxe tuvo como nunca y demostró que, bien empobinada, yera una maravía».<ref name="Enerc"/> Les sos siguientes participaciones en ''[[Un besu na nuca]]'', ''[[Trenta segundos d'amor]]'' (dambes de [[Luis Mottura]]) y ''[[Como tu suañar]]'' —de destacada fotografía y llume— fueron esitoses. Nesta postrera actuó con [[Francisco Petrone]] y los llibretos tuvieron a cargu del compositor [[Homero Manzi]] según el llibru ''Un día d'ochobre'' de [[Georg Kaiser]].<ref>«[http://www.cinenacional.com/pelicula/como-el to-lo-sonasti ''Como tu suañar'' (1947)]» Cinenacional.com. Consultáu'l 22 de febreru de 2012.</ref> Empobinada pol so home, en 1948 destacar en ''[[Pasaporte a Ríu]]'' col actor mexicanu [[Arturo de Cordova]] y [[Nathán Pinzón]]. El filme rellata la hestoria d'un robu del qu'una corista ye testigu y obliga pol delincuente a viaxar y treslladar xunto con él lo robao a [[Brasil]], onde se namora d'un médicu.<ref>[http://www.abandomoviez.net/indie/pelicula.php?film=4960 «Película: “Pasaporte a Ríu”]» IndieMoviez, cine d'otros xéneros. Consultáu'l 29 de payares de 2010.</ref> Pal rodaxe Legrand apaeció con un nuevu aspeutu que la llevó a ser comparada pola crítica cola francesa [[Michèle Morgan]].<ref name="Llibru2"/> El mesmu Pinzón definió a la producción como un ésitu absolutu».<ref name="Enerc"/> [[Ficheru:Mirtha Legrand y Arturo de Córdova.jpg|thumb|left|Legrand y [[Arturo de Córdova]] en ''[[Pasaporte a Ríu]]'', 1948.]] ''[[Vidalita (película)|Vidalita]]'' (1949), xunto a [[Narciso Ibáñez Menta]], recibió la oposición del [[peronismu]]. El direutor [[Luis Saslavsky]] comentó: «Nun la prohibieron pero tirar a la basura. Los militares [...] nun pudieron almitir qu'hubiera un casu de travestismu tan flagrante. Y lo cierto ye que fuera un rodaxe difícil [...] Atopen qu'un gauchu representáu por una rapazu amarutada ye una falta de machismu, de criollismu».<ref name="Enerc"/><ref>Barney Finn (1994), p. 15</ref> Los problemes políticos con actores y la falta de celuloide empezaren mientres el gobiernu de Juan Domingo Perón y acentuáronse depués del so [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|derrocamientu en 1955]] cuando asumió'l militar [[Pedro Eugenio Aramburu]] y artistes venceyaos col peronismu, como [[Sabina Olmos]], [[Nelly Omar]] o [[Fanny Navarro]], debieron exiliase.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/664274-1955-1958-la cultura-en-anos-de-incertidumbre |títulu=1955-1958: la cultura n'años d'incertidume |fechaaccesu=3 de marzu de 2011 |apellíu=Quesada |nome=María Sáenz |enllaceautor=María Sáenz Quesada |fecha=19 d'avientu de 2004 |editor=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> El matrimoniu Legrand-Tinayre nun participaba n'actos proselitistes sacante en casos d'estrema necesidá. [[Silvana Roth]] confesó que «si hubo dos direutores a los qu'enxamás-yos faltó celuloide, fueron Amadori y Tinayre».<ref name="Enerc"/> [[Ficheru:Mirtha Legrand por Annemarie Heinrich MNBA.jpg|thumb|Legrand c. 1955, fotografía d'[[Annemarie Heinrich]], [[Muséu Nacional de Belles Artes (Arxentina)|Muséu Nacional de Belles Artes]].]] ''[[La vendedora de fantasíes]]'' foi una comedia de 1951 que narra la hestoria d'una emplegada de tienda y el so noviu detective que se ven implicaos nel robu d'un collar y un asesinatu. El filme, emponderáu pol so montaxe y fotografía, cuntó cola incursión de [[Homero Cárpena]], [[Beba Bidart]] y [[Nathán Pinzón]]. Los trés actores depués recordaríen la esixencia de Tinayre al momentu de los rodaxes y los enfrentamientos cola so esposa.<ref name="Enerc"/> La so siguiente película, ''[[El pendiente]]'', una adautación d'un cuentu de [[William Irish]], foi calificada por [[Mario Soffici]] como de «desatín, porque naide sabía que faer con esa pareya tan fuera de sitiu. Ella nun aparentar la víctima de nengún xantaxista y [[José Cibrián]] siempres foi daquién que podía tar perbién en comedies, pero que nos drames tenía de figurar bien en segundu llugar».<ref name="Enerc"/> Acompañó a [[Pedro Aleandro]] en ''[[La de los güeyos color del tiempu]]'' (1952), película pocu esitosa pero pola cual recibió'l premiu a la Meyor Actriz per parte de l'[[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina]].<ref name="Llibru2"/> Darréu viaxó a [[España]] convocada por [[Benito Perojo]] y protagonizó la so única película a colores, ''Doña Francisquita'', una versión de [[Doña Francisquita|la zarzuela de Federico Romero y Guillermo Fernández Shaw]]<ref>«[https://www.filmaffinity.com/es/film786257.html ''Doña Francisquita'' (1952)]» Filmaffinity.com. Consultáu'l 22 de febreru de 2012.</ref> con fotografía d'Antonio López Ballesteros —pioneru del cine a color n'España—, quien trabayara con [[María Félix]] en ''[[La corona negra]]''. En 1954, estrenóse ''[[Tren internacional]]'', una comedia con [[Gloria Guzmán]] y [[Diana Ingro]] que foi considerada como'l so llabor menos esitosu.<ref name="Llibru2"/> A pesar de la gran cantidá de capital invertíu y el dificultosu rodaxe na [[cordal de los Andes]], [[Valparaíso]] y [[Viña del Mar]], la película nun xeneró interés ente los espectadores y foi un fracasu atayante.<ref name="Enerc"/> Depués de la grave perda económica de ''Tren internacional'', aceptó la propuesta d'Eduardo Bedoya para [[Artistes Arxentinos Asociaos]] d'encabezar en 1955 con [[Tita Merello]] y [[Zully Moreno]] el segundu episodiu del filme ''[[L'amor nunca muerre (película)|L'amor nunca muerre]]'', que rellata les hestories romántiques de tres muyeres que s'atopen a la fin del filme. [[Alfredo Alcón]], con quien Legrand caltendría una amistá hasta la so muerte en 2014, debutó nesa película nun papel protagonista.<ref>{{cita web |url=http://personajes.lanacion.com.ar/1678912-murio-alfredo-alcon-el-gran-primer-actor-arxentín |títulu=Morrió Alfredo Alcón, el primer actor arxentín |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Ajmat |nome=Silvina |fecha=11 d'abril de 2014 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> El dúu Alcón-Legrand tuvo tanto ésitu que dambos fueron convocaos de nuevu al añu siguiente pa rodar ''[[La pícara soñadora (película de 1956)|La pícara soñadora]]'', estrenada en 1956 con guión d'[[Abel Santa Cruz]]. Sicasí, foi criticada severamente pola crítica y nun espolletó.<ref name="Enerc"/> En 1968, llevar a cabu una adautación pa televisión protagonizada por [[Evangelina Salazar]] y otra para [[La pícara soñadora|una telenovela mexicana]] en 1991. ==== Últimes actuaciones cinematográfiques ==== [[Ficheru:Mirtha Legrand en La patota.jpg|thumb|Legrand na revesosa película ''[[La patota]]'', 1960.]] En 1958 recibió bones crítiques tres la presentación de ''[[Na encesa escuridá (película)|Na encesa escuridá]]'', pola cual foi premiada como Meyor Actriz en 1959.<ref name="Llibru2"/> Dende los años sesenta, los sos roles en cine fueron absolutamente dramáticos y solo rexistró cinco películes. En 1960, protagonizó ''[[La patota]]'', considerada d'avanzada pola so [[Realismu en cine|realismu]], cola actuación de [[Milagros de la Vega]], [[José Cibrián]], [[Alberto Argibay]] y [[Florén Delbene]]. Al pie de la so amiga [[Amelia Bence]] interpretó a una secretaria en ''[[El billoriu nun ye un bichu]]'' (1963), una película de baxu presupuestu destinada a reactivar la industria cinematográfica nacional. El filme tuvo un gran ésitu posiblemente debíu al importante repartu de figures que convocaba y convirtióse nel so últimu llabor importante en cine. Con anterioridá, protagonizara ensin ésitu ''[[So una mesma cara (película de 1962)|So una mesma cara]]'',<ref name="Llibru2"/> con autoría de [[Silvina Bullrich]] y direición de [[Daniel Tinayre]], onde Legrand y la so hermana volvieron actuar xuntes.<ref name="Clarín"/> Mirtha recreó a la prostituta Inés Després y Silvia, a la monxa sor Elizabeth.<ref name="Enerc"/> La so última película hasta l'actualidá foi ''[[Con gustu a rabia]]'' (1965) de [[Fernando Ayala]], una producción de gran presupuestu que foi xulgada duramente polos críticos.<ref name="Enerc"/> Ende volvió trabayar con Alfredo Alcón nel rol d'una muyer mayor, pal cual tuvo de xubir de pesu.<ref name="Enerc"/> En 2010, utilizáronse fragmentos del so programa televisivu pa delles escenes del filme ''[[Dos hermanos (película de 2010)|Dos hermanos]]'', protagonizáu por [[Graciela Borges]] y [[Antonio Gasalla]].<ref>{{cita web |url=http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0456/articulo.php?art=20780&ed=0456 |títulu=Dos hermanos que cada mediudía comen mirando a Mirtha |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Alluno Trubba |nome=Diego |enllaceautor=Diego Alluno Trubba |fecha=28 de marzu de 2010 |editorial=Perfil |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110906200539/http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0456/articulo.php?art=20780&ed=0456 |fechaarchivu=2011-09-06 }}</ref> === Actuaciones televisives y teatrales === Legrand entrepoló la so carrera cinematográfica con actuaciones na televisión, mediu nel qu'apaeció casi dende los sos empiezos. Protagonizó xunto a [[Mariano Mores]] en 1958 ''M ama a M'', una serie de programes de media hora na que dambos interpretaben distintes hestories humorístiques ambientaes en distintos sitios.<ref name="Xintes">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1465016-mas-alla-de-les xintes |títulu=Más allá de les xintes |fechaaccesu=15 d'abril de 2012 |fecha=15 d'abril de 2012 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> En ''Carola y Carolina, les hermanes viceversa'', emitida por [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]], Legrand y la so hermana interpretaron a dos detectives acompañaes por [[Tincho Zabala]] y [[Osvaldo Terranova]].<ref name="Xintes"/> El so llabor en teatru empecipiar en 1957 con ''La lluna ye azul'', de Hugh Herbert. Amás incursionar en pieces como ''La lluna ye azul'', ''Divorciémonos'', ''[[El procesu de Mary Duggan]]'' y el so mayor ésitu, ''40 kilates'',<ref name="Llibru2"/> Legrand acompañó al actor mexicanu [[Manolo Fábregas]] en ''Divorciémonos'' el [[Teatru Odeón (Buenos Aires)|Teatru Odeón]]. En 1962, foi una de les protagonistes femenines de la pieza teatral ''Buenos Aires de seda y percal'' con [[Niní Marshall]] y [[Mariano Mores]].<ref>Etchelet, páxs. 296-9</ref> En 1978, destacóse xunto a [[Paulina Singerman]], [[Irma Córdoba]] y [[Carlos Estrada]] en ''Roses coloraes, roses marielles''.<ref name="Clarín"/> Retirar de los escenarios con ''Potiche'', dirixida pol so maríu. === Xintando con Mirtha Legrand === {{AP|Xintando con Mirtha Legrand}} ==== Llanzamientu y años 1970 ==== Tres un pequeñu periodu d'inactividá, el direutor de Canal 9, [[Alejandro Romay]], ufiertó-y en 1968 conducir un ciclu tituláu ''Xintando coles estrelles''. [[Amelia Bence]] recordó na biografía de Legrand esi momentu: «De secute Romay convócanos a los dos a la so oficina... Yo díxi-y a Mirtha: "Ai qué mieu, ¿por qué nos llamará?, ¿habremos fechos daqué mal?" Llegamos. Taben Romay y [Samuel] Yankelevich. Pa la nuesa sorpresa, pregúntennos qué queríamos faer na televisión. Mirtha díxo-y: "A mi gustaríame faer daqué similar a lo que fai [Héctor] [[Héctor Coire|Coire]], porque tengo un bon vocabulariu". Foi él [Tinayre] quien-y dixo: "Ye una bona idea, vamos faer, tomando'l té. Resultó ser qu'aquel títulu haber rexistráu [[Blackie]]. Entós Tinayre pensó: "Asocédeme que tendría que ser xintando [...] Y asina empezó la hestoria».<ref>Montenegro (2009), p. 19</ref> La so primer emisión, el 3 de xunu de 1968, algamó 18 puntos de ''índiz d'audiencia'' y tuvo como convidaos a [[Alberto Migré]], [[Daniel Tinayre]], [[Leopoldo Torre Nilsson]], [[Beatriz Guido]] y [[Duilio Marzio]].<ref name="Vida"/> L'ésitu del ciclu deber en parte a la introducción d'un formatu novedosu como comer en direuto y según el sociólogu [[Juan José Sebreli]], a «les dotes innates de Mirtha similares a los d'un líder políticu».<ref name="Clarín"/> Tiempu dempués el programa foi renomáu a ''Xintando con Mirtha Legrand'' debíu al protagonismu qu'adquiriera la presentadora.<ref>Muñoz Pace (2010), p. 26</ref> Pa los [[años 1970|años setenta]], Legrand encabezaba les más importantes revistes d'interés xeneral y yera considerada una de les muyeres más influyentes d'Arxentina xunto con [[Ernestina Herrera de Noble]] y [[Amalia Lacroze de Fortabat]].<ref>''Xente y l'actualidá'' (1981). «Les 9 muyeres más influyentes de l'Arxentina».</ref> El 6 de payares de 1972, el ciruxanu Miguel Bellizi mentó mientres la emisión del ciclu al Partíu Peronista, al que la mesma Legrand corrixó como [[Partíu Xusticialista]].<ref name="Clarín"/> Poco dempués, [[Alejandro Romay]] ingresó al estudiu de grabación y dirixóse a la presentadora esclariándo-y qu'equí non se fala de política. Este ye un programa cultural nel que les temes tienen que rellacionase cola ciencia, l'arte, la lliteratura o la economía». Antes de rematar la emisión, ella espresó: «¡Qué llindu ten de ser trabayar nuna canal onde unu tenga llibertá!». A otru día foi reemplazada pol llocutor [[Orlando Marconi]] y selmanes dempués, siguir la vedette [[Nélida Lobato]].<ref name="Clarín"/> Tamién la reemplazaron ensin trescendencia [[Eduardo Bergara Leumann]], [[Juan Carlos Pérez Loizeau]] y [[Ramón Andino]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1005600 |títulu=40 años cola televisión |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Marín |nome=Ricardo |enllaceautor=Ricardo Marín |fecha=19 d'abril de 2008 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100304195146/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1005600 |fechaarchivu=2010-03-04 }}</ref> En 1973, Legrand treslladó'l so ciclu a [[Canal 13 (Buenos Aires)|Canal 13]].<ref name="Vida">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=98424 |títulu=Toa una vida ante les cámares |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090311154826/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=98424 |fechaarchivu=2009-03-11 }}</ref> Coles mesmes el so programa foi asonsañáu por [[Haydée Padilla]] en ''Almorfando cola Chona'', onde en llugar de xintar tomábase mate.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/Vuelve-Almorfando-con-la-Chona-en-la so-version-K-20101118-0018.html |títulu=Vuelve "Almorfando cola Chona" na so versión K |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Blancu |nome=Pablo Javier |fecha=18 de payares de 2010 |editorial=Perfil |allugamientu=Arxentina}}</ref> El 12 de setiembre de 1974, mientres el gobiernu de [[María Estela Martínez de Perón]], careció un actu de censura, según una de les teoríes por cuenta de una entrevista cola actriz [[Soledad Silveyra]] na qu'almitió la so medrana de que solo los actores peronistes pudieren trabayar nel mediu y Legrand defendió a la televisión privada. Los avisos comerciales d'esa emisión estendiéronse notablemente y, al tornar, Legrand comentó: «¡Qué llindu sería grabar tou lo que socede mientres les tandes!». Un día dempués, la so xinta a soles con [[José Antonio Allende]] foi atayáu depués de que [[José María Pesquini Durán]], miembru interventor na canal, informáralu que taba despidida a pesar de nun concluyir el so contratu.<ref name="Clarín"/> De resultes, el 2 d'ochobre de 1974 Legrand caltuvo una audiencia privada cola presidenta y el ministru de Bienestar Social, [[José López Rega]], y al rematala ufiertó una conferencia de prensa na qu'almitió: «La señora presidenta díxome que me quedara sele, que lo mío se diba a solucionar, y que-y encargaba eso al señor ministru». Sicasí Legrand nun retornaría al so trabayu hasta xunu de 1976, tres meses dempués de l'[[Golpe d'estáu de 1976|asunción de la xunta militar]], cuando empezó a grabar les emisiones del programa pa ser tresmitíes a otru día.<ref name="Clarín"/> ==== Años 1980 ==== En 1980, tres la inauguración d'[[Argentina Televisora Color|ATC]], la presentadora remató'l so contratu con [[Canal 13 (Arxentina)|Canal 13]] y na emisión de despidida aseguró nun tornar a la televisión anque finalmente nun lo concretó.<ref name="Vida"/> De magar, la so frase «Quiciabes sía'l mio últimu añu» volvióse tradicional a la fin de cada temporada.<ref>{{cita publicación |apellíu=Ibáñez |nome=Leonardo |títulu="Nin yo creo cuando digo que'l próximu añu nun voi volver a la tele" |añu=2005 |publicación=Xente |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=10101 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100710194946/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=10101 |archivedate=2010-07-10 |fechaaccesu=2018-12-01 }}</ref> Legrand afirma sufrir una censura mientres el gobiernu de [[Raúl Alfonsín]], específicamente ente 1984 y 1989. El fechu refartar personalmente al presidente cuando foi convidáu al so ciclu d'entevistes años dempués. «Yo nun soi rensiosa, pero tengo memoria. Los diez años que me dexaron prohibida ayudáronme a maurecer. El mio lema siempres foi "lo llindo viende; lo feo non", pero agora tratu de dar conteníu social a lo que faigo», dixo.<ref name="Clarín"/> A mediaos de 1986, la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema de Xusticia]] fixo llugar a una demanda de Legrand contra ATC y estableció que solo cobraría 25000 [[Dólar de los Estaos Xuníos|USD]] de los 500 000 reclamaos por ella. El tribunal confesó nel so fallu que nun yera aconseyable que Legrand percibiera un salariu mensual de 40000 USD ante la dificultosa situación económica que travesaba [[Arxentina]].<ref name="Clarín"/> En 1987, empezó de nuevu les sos grabaciones, esta vegada nel [[Hotel Alvear]] y pa canales del interior del país.<ref name="Vida"/> Pela so parte, [[Canal 2 (La Plata)|Canal 2 de La Plata]] tresmitió ''Parolando con Mirtha Legrand'' en 1988, que realizó una señal de cable de [[VCC]]. En 1989, ATC tresmitió tolos xueves pela nueche ''Parolando con Mirtha'', ente qu'en 1990 retornó coles sos xintes —tamién por ATC— xunto a un conxuntu d'invitaos qu'incluyía a [[Libertad Lamarque]], [[Bruno Gelber]], [[Nati Mistral]], [[Enrique Pinti]] y [[Andrea de la Boca]].<ref name="Vida"/> Esi mesmu añu xeneróse un escándalu cuando Legrand decidió dedicar un programa a la [[homosexualidá]] y decidió convidar a [[travesti]]s, [[transexual]]es, psicólogos y ''[[Gai|gais]]'' col fin d'aldericar l'asuntu.<ref name="Clarín"/> ==== Años 1990 ==== El so contratu con Canal 9 foi anováu en 1991 y los sos primeros comensales ende fueron [[Eduardo Duhalde]], [[Domingo Cavallo]] y [[Julio Mera Figueroa]].<ref name="Vida"/> En 1992, el so programa viose gallardoniáu col premiu [[Martín Fierro d'Oru]].<ref name="Oru"/> Depués de la muerte del so home en 1994, Legrand permaneció dellos díes ensin realizar el so programa diariu y, al tornar, dirixó de [[llutu]] un mensaxe públicu acompañada por dellos amigos como [[Delia Garcés]] y [[Mariano Grondona]].<ref>Montenegro (2009), p. 14</ref> Mirtha Legrand demostró'l so sentíu del humor en munches ocasiones. Nuna oportunidá, l'autor [[Dalmiro Sáenz]] mentó'l títulu del so llibru ''Yo tamién fui un espermatozoide'' nel so ciclu, a lo que Legrand respondiólu: «Dalmiro, eses coses nun se dicen nuna mesa». N'otra emisión, la presentadora tuvo d'aguardar a la corte comercial pa solicita-y a [[Cipe Lincovsky]] que nun siguiera mentando al ''[[café-concert]]'' ''El gallu coxu'' pol so nome.<ref name="Clarín"/> En 1997, l'actriz y cantante [[Tita Merello]], compañera de trabayu de Legrand en ''L'amor nunca muerre'', llamó sorpresivamente al so programa pa esclaria-y: «Daniel Tinayre namorar de mi, pero casóse con vos». Merello siempres se negó a visitar el so programa y caltuvo llargues charres con Tinayre mientres tola so vida, polo que la prensa especuló sobre un romance.<ref name="Reen">{{cita publicación |títulu=Los dos grandes amores de Lluis Sandrini |añu=1992 |publicación=Agora}}</ref> Esi mesmu añu'l programa recibió una denuncia del pilotu d'automovilismu Silvina Genjo, qu'aseguró que la producción del ciclu de Canal 9 esixólu 14.000 pesos pa convidala. El productor [[Carlos Rottenberg]] y les autoridaes de Canal 9 comunicar con Genjo y el so padre pa esculpase, y comprometiéronse a allugar al responsable del pidíu.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/72778-denuncia-contra-el programa-de-mirtha |títulu=Denuncia contra'l programa de Mirtha |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Bonacchi |nome=Verónica |fecha=14 de xunetu de 1997 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> ''Mirtha de nueche'' foi un programa selmanal con solo un invitáu qu'empezó a emitise en 1998. La so primer emisión foi realizada col presidente [[Carlos Menem]] como convidáu na so residencia presidencial de branu en [[Chapadmalal]]. La tresmisión diba ser realizada dende'l [[Hotel Hermitage]] de [[Mar del Plata]] como solía faelo dende l'empiezu de la temporada pero una manifestación de pesqueros torgar.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/85565-ordenen-una-nueva-reduccion-estatal |títulu=Ordenen un nuevu amenorgamientu estatal |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=16 de xineru de 1998 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/85083-mirtha-zusmiu-de-visitante |títulu=Mirtha xugó de visitante |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Schettini |nome=Adriana |fecha=10 de xineru de 1998 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> El ciclu permaneció hasta 2000 pero foi eventualmente rellanzáu en 2004.<ref name="Llibru">Montenegro, páxs. 13-6</ref> En 1998, con ocasión del 30ᵘ aniversariu de la primer emisión de ''Xintando con Mirtha Legrand'', realizáronse festexos mientres una selmana y convocáronse a 100 invitaos a lo llargo de la mesma.<ref name="Vida"/> En xineru de 1999, Legrand manifestó'l so enoxu colos responsables d'[[Azul Televisión (Arxentina)|Azul Televisión]] en públicu depués de qu'estos non -y anovaren el so contratu y acusar de «maltratu y torpeza»: «Nun me dixeron nada, nin que'l contratu nun interesaba nin que nun podíen siguir faciéndo-yos frente a los mios sueldos. Absolutamente nada. Nin una esplicación. Fueron bien cabileños, una llástima. Son banqueros y los banqueros nun saben».<ref>«{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1999/01/03/c-01201d.htm |títulu=La Legrand va volver |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Urfeig |nome=Vivian |fecha=3 de xineru de 1999 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304102449/http://edant.clarin.com/diario/1999/01/03/c-01201d.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}»</ref> Depués del conflictu, Alejandro Romay declaró nuna entrevista que «Mirtha nun entiende que la televisión tien que tener un resultáu favorable ente ingresos y egresos».<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/124132-mirtha-legrand-nun entiende-la-television |títulu="Mirtha Legrand nun entiende la televisión" |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Molero |nome=Miriam |fecha=10 de xineru de 1999 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> En xunu de 1999, Legrand volvió a entamar el so ciclu de TV por [[América 2]] depués de la muerte del so fíu asocedida cuatro meses tras. Nel so mensaxe d'entrada esclamó de llutu: «Este ye'l momentu más duru y más difícil de la mio carrera. Nunca creyí que diba vivir un momentu como ésti. Perder un fíu ye tarrecible. Naide imaxinar. Por más qu'a una la xente trate de consolala, namái'l que lo vive sabi lo que significa».<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/143970-vengo ocupar-el mio-llugar-dixo-mirtha |títulu="Vengo ocupar el mio llugar", dixo Mirtha |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |apellíu=Molero |nome=Miriam |fecha=29 de xunu de 1999 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> ==== Años 2000 ==== Pal branu de 2000, Legrand presentó'l so ciclu dende Mar del Plata, en simultáneu con ''Mirtha de nueche''.<ref name="carrera"/> La temeridá ya impertinencia de Legrand escontra los sos invitaos volvióse proverbial nos últimos años. Espetólu a [[Néstor Kirchner]], daquella presidente electu d'[[Arxentina]] (2003-2007): «Dalgunos dicen que con usté se vien el "zurdaje" (términu despreciatible utilizáu pa referise a la izquierda política)».<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=508037 |títulu=Mirtha Legrand: "Nun puedo pidir más" |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Mactas |nome=Mario |enllaceautor=Mario Mactas |fecha=6 de xunetu de 2003 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> N'otra oportunidá, preguntó-y al presidente [[Eduardo Duhalde]] (2002-2003), entós gobernador de la [[provincia de Buenos Aires]]: «Dígame, gobernador, ¿qué rellación tien usté col [[narcotráficu]]?».<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-148524-2010-06-29.html |títulu=Duhalde, escrachado dempués de xintar con Mirtha Legrand |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=29 de xunu de 2010 |editorial=Páxina/12 |allugamientu=Arxentina}}</ref> El 3 de xunu de 2008, al cumplise cuarenta años de la primer emisión del so programa, realizóse una celebración especial a la que fueron convidaes cuarenta personalidad.<ref>{{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/escenariu/Mirtha-Legrand-festejoacute-los-40-antildeos-de-TV-en-un-mega-xinta-con-40-invitaos-20080603-0041.html |títulu=Mirtha Legrand festexó los 40 años de TV nun mega-xinta con 40 invitaos |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=3 de xunu de 2008 |editorial=El Capital |allugamientu=Arxentina }}</ref> Ente los comensales atopábense [[Antonio Gasalla]], [[Enrique Pinti]], [[Irma Roy]], [[Amelia Bence]], [[Duilio Marzio]], [[Juan Carlos Calabró]], [[Raúl Lavié]], [[Cacho Castaña]], [[Carolina Papaleo]], [[Linda Peretz]] y [[Luciana Salazar]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1018170 |títulu=Lágrima y aplausos nel festexu de Mirtha |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Pérez Zabala |nome=Victoria |enllaceautor=Victoria Pérez Zabala |fecha=4 de xunu de 2008 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100221163850/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1018170 |fechaarchivu=2010-02-21 }}</ref> En 2009, el so ciclu recibió por votación popular el premiu Martín Fierro de Platino con ocasión del 50ᵘ aniversariu de APTRA. L'honor solamente podía ser recibíu polos beneficiaos col Martín Fierro d'Oru.<ref>«[http://www.mdzol.com/mdz/nota/153282-mirtha-legrand-gano-el-martin-fierro-de-platino-y-vides-robaes-el-de-oru/ Mirtha Legrand ganó'l Martín Fierro de platino y "Vides robaes", el d'oru]» Mdzol. Consultáu'l 29 de payares de 2010.</ref> Legrand xubió al escenariu cola so familia y el productor del programa [[Carlos Rottemberg]] a estimar y recibir l'honor. Esi mesmu añu, empecipiara aiciones llegales por inxuries y llevantos contra [[Moria Casán]] al igual que con otros actores como [[Georgina Barbarossa]] y [[Antonio Gasalla]].<ref>«[http://www.terra.com.ar/canales/chismesdefamosos/202/202672.html Mirtha Legrand vs. Moria Casán, la engarradiella sigue]» Terra.com. Consultáu'l 29 de payares de 2010.</ref> ==== Años 2010 ==== [[Ficheru:Almorzando con Mirtha 2010.jpg|thumb|upright|Legrand entrevistando a [[Sergio Bergman]] y a [[Jairo (cantante)|Jairo]] en ''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'', 2010.]] El 8 de xineru de 2010, foi afrellada públicamente cuando un grupu de mozos refundió-y una botella mientres la so tradicional salida al balcón frente al hotel onde tresmitía'l so ciclu a fines d'añu.<ref name="escrache">{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2010/01/11/um/m-02117690.htm |títulu=Mirtha Legrand respondió al escrache K: "Conmigo nun van poder" |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=11 de xineru de 2010 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304101944/http://edant.clarin.com/diario/2010/01/11/um/m-02117690.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> El fechu empecipió rumores alrodiu de problemes políticos ente Legrand —opositora de [[Cristina Fernández de Kirchner]]— y el gobiernu. Nuna emisión del so ciclu confirmó que recibiera una amenaza telefónica. Tuvo una importante repercusión la so frase «Conmigo nun van poder» y el so discutiniu col [[Xefatura de Gabinete de Ministros xefe de gabinete]] [[Aníbal Fernández]].<ref name="escrache"/><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1223374 |títulu=Mirtha Legrand: "Tengo mieu a les represalies" |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=18 de xineru de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100507132915/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1223374 |fechaarchivu=2010-05-07 }}</ref> Darréu foi criticada por actores allegaos al gobiernu de Fernández ([[Federico Luppi]], [[Esther Goris]], [[Juan Leyrado]], [[Hugo Arana]] y [[Andrea de la Boca]]), según la mesma Legrand, pola so ideoloxía política desemeyada.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1327746 |títulu=Encontronazo a la hora de la xinta |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=25 de payares de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110303231744/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1327746 |fechaarchivu=2011-03-03 }}</ref> El 12 de xunetu de 2010, nun programa dedicáu al alderique pola llei de [[matrimoniu igualitariu]], viose envolubrada nun nuevu discutiniu mediáticu cuando Legrand fíxo-y una revesosa entruga al diseñador [[Roberto Piazza]]: «Te voi faer una entruga bien delicada: la pareya d'homosexuales, suponte qu'adopten a un mozu, como tienen enclinos homosexuales, ¿nun podría producise una violación escontra'l so fíu?».<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/388694/argentina/polemica-entruga-mirtha-legrand-fíxo-y-roberto-piazza.html |títulu=La polémica entruga que Mirtha Legrand fíxo-y a Roberto Piazza |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=13 de xunetu de 2010 |editorial=La Gaceta |allugamientu=Arxentina}}</ref> A otru día, esculpóse públicamente: «Fixi un comentariu desafortunáu, realmente. Tuvi una frase bien pocu feliz, bien pocu feliz, de la que peno. Pidir# esculpes a Roberto Piazza tamién. Nun quiero repitila porque ye desagradable. Pido esculpes a la comunidá gai. Nun foi fechu con mala intención. Repito: foi un comentariu absolutamente desafortunáu. Pido humildemente sides. Espero que sepan esculpame».<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1284275-la-revesosa-entruga-de-mirtha-que-debio-contestar-roberto-piazza |títulu=La revesosa entruga de Mirtha que tuvo de contestar Roberto Piazza |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=13 de xunetu de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> En febreru de 2011, realizó la so última emisión de la temporada 42ᵘ —na cual reconcilióse en direuto cola vedette [[Carmen Barbieri]]—. Una multiplicidá de medios gráficos señalaron que'l so horariu televisivu sería ocupáu pol periodista [[Jorge Rial]], presentador de ''[[Intrusos en el espectáculo]]''. A pesar de que l'actriz comentó «Esto nun ye un adiós, ye un hasta puestu»,<ref name="good">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1351097-mirtha-legrand-esto-nun ye-un-adios-ye-un-hasta-puestu |títulu=Mirtha Legrand: "Esto nun ye un adiós, ye un hasta puestu" |fechaaccesu=18 de febreru de 2011 |fecha=18 de febreru de 2011 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1348851-sale-mirtha-xube-rial |títulu=Sale Mirtha, xube Rial |fechaaccesu=18 de febreru de 2011 |fecha=10 de febreru de 2011 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> n'abril de 2011 fíxose pública la noticia del so alloñamientu de la canal. Más tarde, Legrand comentó: «Nun vuelvo. Voi esfrutar de la vida».<ref>{{cita web |url=http://www.diaadia.com.ar/?q=content/mirtha-abandona-les sos-xintes |títulu=Mirtha abandona les sos xintes |fechaaccesu=6 d'abril de 2011 |fecha=6 d'abril de 2011 |editorial=Día ente día.com |allugamientu=Arxentina }}</ref> En 2013, depués de dos años d'inactividá y a los 86 años, tornó a la televisión coles sos xintes por [[América TV]].<ref>{{cita web |url=http://personajes.lanacion.com.ar/1607421-mirtha-legrand-volvio-con-les sos-xintes |títulu=Con dos grandes ausencies y dellos discutinios, Mirtha Legrand volvió coles sos xintes |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=5 d'agostu de 2013 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> En xineru de 2014, robló contratu con [[El Trece]] y el so ciclu d'entrevistes pasó a ser emitíu por esa canal con una emisión selmanal los domingos.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2014/03/15/1549923-mirtha-legrand-vuelve-el trelce-la hestoria-les xintes |títulu=Mirtha Legrand vuelve a El Trece: la hestoria de les xintes |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=15 de marzu de 2014 |editorial=Infobae |allugamientu=Arxentina }}</ref> Amás d'esti ciclu, rellanzó paralelamente pola mesma canal ''[[La nueche de Mirtha]]'', que tresmítese los sábados pela nueche.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2013/08/31/1505683-mirtha-legrand-debuto-la so-primer-gala-noche |títulu=Mirtha Legrand debutó cola so primer gala de nueche |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=31 d'agostu de 2013 |editorial=Infobae |allugamientu=Arxentina }}</ref> Na actualidá, Legrand ye la única presentadora de televisión de la so edá activa y el so programa de 46 temporaes ye unu de los más duraderos del mundu. === Declaraciones sobre la dictadura militar === En 2010, mientres unu de los sos programes en vivu, Legrand confesó que la so sobrina María Fernanda Martínez Suárez y la so pareya, Julio Enzo Panebianco, fueren deteníos-sumíos mientres la [[Procesu de Reorganización Nacional|última dictadura militar arxentina]].<ref name="pag12">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-147709-2010-06-16.html |títulu=La inesperada confesión de Mirtha |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=16 de xunu de 2010 |editorial=Páxina/12 |allugamientu=Arxentina}}</ref> Panebianco, militante de la [[Mocedá Peronista]], foi asesináu nun enfrentamientu cuayáu en 1977 y soterráu como NN nel [[campusantu de la Chacarita]]. Los sos restos fueron desenterraos pol [[Equipu Arxentín d'Antropoloxía Forense]].<ref name="Dict">{{cita web |url=http://www.lr21.com.uy/politica/415122-revelacion-de-mirtha-legrand-causa-indignacion-en-argentina |títulu=Revelación de Mirtha Legrand causa indignación n'Arxentina |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=26 de xunu de 2010 |editorial=La República |ubicación=Uruguái}}</ref> Por aciu una intervención de Legrand col ministru del Interior, [[Albano Harguindeguy]], llogró que la so sobrina apaeciera con vida 48 hores dempués de la so detención.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/El drama-de-Mirtha-Legrand-en-la-dictadura-20100619-0015.html |títulu=El drama de Mirtha Legrand na dictadura |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=19 de xunu de 2010 |editorial=Perfil |allugamientu=Arxentina}}</ref> María Fernanda almitió permanecer esi periodu nel centru clandestín [[Club Atlético (CCD)|Club Atlético]]. En 1984, diera atestiguo ante la [[Comisión Nacional sobre la Desapaición de Persones]] (CONADEP) que tuviera nuna dependencia militar y en 2009, volvió ufiertar declaraciones nel [[Xuiciu Olivera Róvere|xuiciu a Jorge Olivera Róvere]] y otros exjefes porteños d'árees militares.<ref name="pag12"/> {{cita|Al rapazu torturar bien de. Julio llamábase, nunca más supimos d'él. Ye la primer vegada que lo cunto. Yo cisqué ayuda a quien yera interventor de [[Canal 13 (Buenos Aires)|Canal 13]] nesi momentu, y nun me brindó ayuda por medrana, porque tol mundu tenía mieu de comprometese. La Canal 13 taba en manes de la Marina, y entós recurrí a un xeneral de la Nación a quien circunstancialmente conociéramos. Llamar al xeneral Harguindeguy, consiguí'l teléfonu y llamar, espliqué-y de qué tratábase. El marín dixérame: «Nin te metas, nin te metas por favor, esto ye peligrosísimo». Pero gracies a que yo yera conocida y famosa pudi salvala, porque cuando la lliberar dixéron-y: «Te salvasti porque sos la sobrina de Mirtha».|Mirtha Legrand<ref name="pag12"/>}} Depués de la confesión de la presentadora, recibió crítiques adverses y ello ye que el llexislador Raúl Fernández presentó un proyeutu pa quitar la so distinción de «[[Ciudadana pernomada de la Ciudá de Buenos Aires]]» que recibiera en 2007.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1279853 |títulu=Quieren quitar a Mirtha Legrand la so distinción de ciudadana pernomada |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Amaya |nome=Sol |enllaceautor=Sol Amaya |fecha=29 de xunu de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100902185643/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1279853 |fechaarchivu=2010-09-02 }}</ref> Poco dempués foi nuevamente refiertada cuando apaecieron fotografíes sos pertenecientes a una edición de la revista ''[[Xente (revista)|Xente]]'' de los años ochenta colos militares [[Alfredo Astiz]] y [[Emilio Massera]] nuna xunta. En 2010, almitió que «nun tenía nada que ver» cola dictadura y calificó a les imáxenes como una trampa tendida por un fotógrafu» al igual que la ocasión na que s'atopó «por fuercia» con Massera.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1328030-mirtha-falo-de-su-alcuentru-con-astiz-tendiéronme-una trampa |títulu=Mirtha faló del so alcuentru con Astiz: "Tendiéronme una trampa" |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=25 de payares de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> En marzu de 2011, conmemorándose'l 35ᵘ aniversariu del empiezu de la última dictadura militar n'Arxentina, una agrupación [[Kirchnerismu|kirchnerista]] realizó un [[escrache]] en contra de dellos periodistes, presentadores de televisión y empresarios a quien acusaron de collaborar cola dictadura, ente ellos [[Mariano Grondona]] y la mesma Legrand.<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/sociedad/Escrache-mozos-cuspíes_0_454754655.html |títulu=Escrache, mozos y cuspíes |fechaaccesu=22 d'abril de 2011 |fecha=1 d'abril de 2011 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> === Década del 2000 === [[Ficheru:Reapertura del Teatro Colón - Mirtha Legrand.jpg|thumb|upright|Mirtha Legrand xunto a la so fía Marcela Tinayre na reapertura del [[Teatru Colón]] en 2010.]] En 2002, realizó una curtia participación na serie de TV ''[[Son amores]]'' como ella mesma, cola protagonización de [[Nicolás Cabré]] y [[Florencia Bertotti]].<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2002/11/27/c-00611.htm |títulu=La xinta más llarga de les sos vides |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Iglesias |nome=Fernanda |enllaceautor=Fernanda Iglesias |fecha=27 de payares de 2002 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304085542/http://edant.clarin.com/diario/2002/11/27/c-00611.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Per otra parte, retornó a la radio depués de 62 años; ente 2004 y 2005, presentó'l so propiu ciclu, ''Mirtha en la Red'', por La Rede AM 910.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=582273 |títulu=Díes de radiu pa Mirtha Legrand |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Petti |nome=Alicia |enllaceautor=Alicia Petti |fecha=17 de marzu de 2004 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> A pesar de que Legrand goció de bona salú mientres tola so vida, en 2005 foi intervenida quirúrgicamente por causa de [[Cálculos de la visícula biliar|cálculos vesiculares]] y más apocayá, de [[tabayón]]s.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=669094 |títulu=Operaron a Mirtha Legrand |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=7 de xineru de 2005 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina }}</ref> El 3 d'avientu de 2007, Legrand recibió'l premiu Domingo Faustino Sarmiento d'alcuerdu al decretu presidencial 604 de 2004,<ref>{{cita publicación |apellíu=Iljutko |nome=Diego |títulu="Yá soi una muyer grande, pero nunca so la guardia" |añu=2007 |publicación=Selmanariu |númberu=1484 |url=http://www.semanario.uol.com.ar/edicion_1484/nota_00.htm}}</ref> qu'establez «apurrir una distinción d'honor a aquelles persones que se destacar pola so obra entamadora p'ameyorar la calidá de vida de les persones, instituciones y comunidaes». El premiu foi dau n'honor a la so trayeutoria pol exvicepresidente [[Daniel Scioli]] nel Senáu de la Nación Arxentina.<ref name="Llibru"/> Nel so discursu d'agradecimientu, pronunció: {{cita|Trabayé con tolos gobiernos, democráticos, dictatoriales y de desgobiernu, dalgunos de los cualos prohibiéronme, pero nunca cisqué nin me dieron esplicaciones. Pero primero de nada soi arxentina cientu per cientu, amu al mio país. Toa una carrera, yo nun dexé de trabayar un día, nunca. Tan feliz con esta trayeutoria, esta vida que llevé, yo nunca-y fixi un mal a naide. Y si facer, foi inconscientemente. Traté de superame siempres, tuvi una carrera cinematográfica bien llarga, fixi casi cuarenta películes. Dempués la vida fizo que me dedicara a la televisión, que dexara de faer cine.|Discursu de Mirtha Legrand depués de recibir l'honor.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2007/12/03/noticia_0062.html |títulu=Una vida entreteniendo arxentinos |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=3 d'avientu de 2007 |editorial=Perfil |allugamientu=Arxentina }}</ref>}} Díes dempués, Legrand foi designada Ciudadana pernomada de la ciudá de Buenos Aires por una propuesta de Diego Santilli y l'exdiputáu Santiago D'Estrada.<ref name="ciudá"/> Na actualidá, Legrand ye presidente de la Fundación del [[Hospital Fernández]], presidente honoraria de la [[Casa del Teatru]] y madrina honoraria de la Fundación Hospital Maternu Infantil Victorio Tetamanti. Foi múltiple la so participación en emprendimientos y aiciones solidaries empobinaes a solucionar problemes sociales qu'afecten a grupos carenciados y a persones con necesidaes.<ref name="ciudá">{{cita web |url=http://www.infobae.com/2007/12/22/355606-declararen-mirtha-legrand-ciudadana-pernomada-portena |títulu=Van Declarar a Mirtha Legrand ciudadana pernomada porteña |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=22 d'avientu de 2007 |editorial=Infobae |allugamientu=Arxentina }}</ref> En 2012, Legrand retornó a la televisión con un protagónico nuna miniserie de ficción titulada ''[[La dueña (miniserie d'Arxentina)|La dueña]]'',<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/espectaculos/television/Mirtha-Legrand-nerviosa-quince_0_684531555.html |títulu=Mirtha Legrand: "Toi nerviosa, como si tuviera quince" |fechaaccesu=19 d'abril de 2012 |apellíu=Commisso |nome=Sandra |fecha=18 d'abril de 2012 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> tresmitida por [[Telefe]] cola producción d'[[Endemol]].<ref>{{cita web |url=http://www.lv7.com.ar/2012030659970/secciones/espectaculos/mirtha-legrand-vuelve-a-la-tv-como-la-duena.htm |títulu=Mirtha Legrand vuelve a la TV como La Dueña |fechaaccesu=6 de marzu de 2012 |fecha=6 de marzu de 2012 |editorial=LV7 Radio |ubicación=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120309001431/http://www.lv7.com.ar/2012030659970/secciones/espectaculos/mirtha-legrand-vuelve-a-la-tv-como-la-duena.htm |fechaarchivu=9 de marzu de 2012 }}</ref> Significó'l so regresu a l'actuación dempués de 46 años. Na so primer emisión, el ciclu algamó un picu de 30 puntos de ''índiz d'audiencia'' y convirtióse nel programa más vistu dende l'empiezu del añu. Na serie, Legrand interpretó a Sofía Ponte, una empresaria de cosméticos reconocida a nivel mundial.<ref name="La dueña"/> Magar la serie diba cuntar con 13 capítulos solamente, el so ésitu inesperáu llevó a xuntar otros 19 más, emitiendo en total 32 episodios.<ref>«[http://television.com.ar/diario-online/minuto-a-minuto/noticias/164470/se-extendio-la-duena/#.O1wy5oF5Osu Estendióse ''La Dueña''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820142300/http://television.com.ar/diario-online/minuto-a-minuto/noticias/164470/se-extendio-la-duena/#.O1wy5oF5Osu |date=2020-08-20 }}» Televisión.com.ar. Consultáu'l 27 d'abril de 2014.</ref> Legrand foi nomada como Meyor Actriz en ficción unitariu nos [[premios Tato]] y como Actriz protagonista de miniserie nos [[premiu Martín Fierro]].<ref>«[http://capit.org.ar/capit-anuncia-los-finalistas-de-los premios-tato-2012/ CAPIT anuncia los finalistes de los premios TATO 2012]» CAPIT. Consultáu'l 27 d'abril de 2014.</ref><ref>{{cita web |url=http://personajes.lanacion.com.ar/1607962-mirtha-legrand-marley-duce-amor-y-am-ente-los-grandes-perdedores |títulu=Mirtha Legrand, Marley, ''Duce amor'' y ''AM'', ente los grandes perdedores |fechaaccesu=27 d'abril de 2014 |fecha=6 d'agostu de 2013 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina}}</ref> === Vida privada === [[Ficheru:MIRTHA1.png|thumb|left|250px|Mirtha Legrand baillando con [[Daniel Tinayre]], 1951.]]A los 18 años, Legrand empecipió un novialgu con un militar cordobés pero la rellación estenar en menos d'un añu por causa de la estensa distancia que los dixebraba.<ref name="Clarín"/> En 1945, mientres el rodaxe de ''Cinco beso'', conoció al direutor francoargentino [[Daniel Tinayre]].<ref name="Clarín"/> Dambos contraxeron matrimonio meses dempués, el 18 de mayu de 1946, cuando ella tenía 19 años<!-- como'l datu de nacencia ye falsu, casóse con 21 años --> y él 36. El fechu xeneró tanta repercusión que la revista ''Radiolandia'' (qu'algamó a vender 40000 exemplares) mercó los derechos pa tener n'esclusiva tolos detalles y carauterístiques de la boda.<ref name="Clarín"/> El matrimoniu tuvo dos fíos: Daniel Andrés (1948-1999) y Marcela (1950).<ref name="Llibru"/> En 1967, finó la so madre Rosa Suárez, polo que Legrand alloñar del espectáculu temporalmente. Na edición de la revista ''[[Xente (revista)|Xente]]'' del 23 d'ochobre de 1992, fixo públicu los sos problemes matrimoniales por cuenta d'infidelidaes per parte de Tinayre y el so esllumamientu por un home al cual negóse mentar.<ref name="Clarín"/> A pesar d'eso, siempres se refirió a Tinayre como «l'home de la so vida» y, al retornar a les sos xintes depués de la muerte del so home, fíxose presentar como la señora Mirtha Legrand de Tinayre». Nun reportaxe del 5 d'abril de 1995 a la publicación ''[[Viva (revista)|Viva]]'', almitió que dormíen n'habitaciones separaes.<ref name="Clarín"/> {{cita|[...] pol mio enfotu de perfeccionista fui dexando un pocu de llau a la mio familia y los mios ciños. Siempres quixi lleer, tar informada, actualizada [...] Siéntome un pocu culpable porque, pa poder faer eso, robé-yos hores d'atención a los mios seres queríos.|Mirtha Legrand<ref name="Revista">{{cita publicación |apellíu=Peiró |nome=Rebeca |títulu=Mirtha entrevista a Mirtha |añu=1995 |publicación=Xente |númberu=1569}}</ref>}} El 24 d'ochobre de 1994, [[Daniel Tinayre]] finó por causa de [[hepatitis B]]. N'abril de 1999, el so fíu morrió por causa de un cáncer d'entrellenzu con tan solo 51 años.<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/1999/04/21/y-03601d.htm |títulu=Morrió'l fíu de Mirtha Legrand |fechaaccesu=29 de payares de 2010 |fecha=21 d'abril de 1999 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> El decesu del so home y el so fíu en pocu menos de cinco años significaron un duru trance pa Legrand, que consideró abandonar la so carrera. {{cita|Piensu na muerte. El que diz que nun lo fai, miente. Pero nun tengo mieu de morreme; soi católica. Eso sí: daríame muncha pena, porque nun quiero dexar a los mios seres queríos. Gracies a Dios tengo salú y curio abondo. Amás creo nel destín. Ta tou marcáu.|Mirtha Legrand<ref>{{cita publicación |apellíu=Martínez Carricart |nome=Jorge |títulu=Mirtha: "Nun hai nel mundu otra muyer de la mio edá que lleve'l mio ritmu de vida" |añu=2010 |publicación=Xente |númberu=2327}}</ref>}} Na actualidá, la presentadora tien a la so fía, la presentadora televisiva Marcela Tinayre, y trés nietos, el productor Ignacio «Nacho» y l'actriz [[Juana Viale]] (del so matrimoniu con Ignacio Viale del Carril), y Rocco Gastaldi (del so matrimoniu con Marcos Gastaldi). Tamién cunta cola so hermana ximielga [[Silvia Legrand|Silvia «Goldie» Legrand]] y el so hermanu [[José Martínez Suárez]]. Per parte de la so nieta Juana tien trés bisnietos: Ámbare de Benedectis, y Silvestre y Alí Valenzuela.<ref>{{cita web |url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3536 |títulu="Foi una de les meyores noticies que recibí na vida" |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Braillard |nome=Miguel |enllaceautor=Miguel Braillard |editorial=Xente |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203103639/http://www.gente.com.ar/nota.php?ID=3536 |fechaarchivu=2013-12-03 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/suplemento/mujer/2009/12/26/m-02106992.htm |títulu=Al estilu de Mirtha Legrand |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |apellíu=Sainz |nome=Carola |enllaceautor=Carola Sainz |fecha=28 de mayu de 2010 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina }}</ref> == Legáu == Como actriz mientres la denominada «dómina d'oru» del [[cine de l'Arxentina|cine nacional]] —periodu en que se realizaron una gran cantidá de películes esitoses—, convertir nun iconu de les comedies blanques y popularizó los roles d'inocentes.<ref name="Clarín"/> L'autora Fernanda Longo rellató «que si daqué estrema a la Legrand del restu de les grandes de la so dómina ye la so capacidá pa reinventase, afaciéndose a distintos llinguaxes siempres en sintonía col públicu».<ref name="Clarín"/> Como presentadora de televisión introdució un formatu inéditu pa la dómina y, hasta l'actualidá, ''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' ye unu de los programes más duraderos del mundu. El so emisiones diaries averar a nueves xeneraciones que desconocíen la so previa carrera como actriz en 36 películes.<ref name="Clarín"/> Nel so ciclu televisivu fueron entrevistaes una gran cantidá de personalidaes nacionales ya internacionales como [[Rocío Jurado]], [[Libertad Lamarque]], [[Íngrid Betancourt]], [[Rita Hayworth]], [[Gabriela Spanic]], [[Nati Mistral]], [[Sandro d'América|Sandro]], [[Mercedes Sosa]], [[René Favaloro]], [[Antonio Banderas]], [[Les Luthiers]] y hasta mandatarios como [[Raúl Alfonsín]], [[Carlos Menem]], [[Eduardo Duhalde]], [[Hugo Chávez]] y [[Néstor Kirchner]]. Almirada pola so elegancia y vitalidá, convertir nuna formadora d'opinión a tal puntu que les cróniques de les sos xintes con candidatos políticos en víspores de campaña son habituales nos periódicos arxentinos.<ref name="Clarín"/> [[Ficheru:Buenos Aires - Belgrano R - Edificio Mirtha.jpg|thumb|250px|Edificiu en [[Belgrano (Buenos Aires)|Belgrano]] cola imaxe de Mirtha Legrand.]] L'historiador [[Felipe Pigna]] definir como «una anfitriona. Ye difícil convidar xente y que se sienta a gustu, y, al empar, que sepa qu'en cualquier momentu vien "la entruga incorreuta". Hai que saber faelo, ríquese enforma oficiu. A esti altor, exerz el periodismu perbién».<ref name="Llibru"/> Pela so parte, l'autor y periodista [[Alejandro Dolina]] destacó la permanencia y la forma en que Legrand caltúvose a lo llargo de los años: «Nun camudó la so imaxe, la so forma de falar, el sistema del programa. Meyor inda, nun buscó escándalos, la televisión ye cada vez más escandalosa, precisa espertar nel televidente la entruga "¿hasta ónde van llegar?"».<ref>Montenegro (2009), páxs. 100-4</ref> El periodista [[Mariano Grondona]] comentó que «Mirtha puede analizase dende dos puntos de vista: unu como'l mitu, el fenómenu mediáticu, pol so gran guapura… un impautu na sociedá. L'otru que quiero destacar ye la profesionalidá. Ye una persona informada, que llee los diarios, que ta al tanto de too. Asume'l so rol con muncha responsabilidá».<ref>Montenegro (2009), páxs. 71-3</ref> L'escritor [[Ernesto Sabato]] na so novela ''[[Abaddón el exterminador]]'', publicada en 1974, creó un diálogu ficticiu ente'l periodista Quique y les sos interlocutores, nel qu'espresa antes d'empezar la conversación en que traza les sos idees sobre la ''[[nouveau roman|nueva novela]]'': «Pero voi, chiques, que tengo de face-y un reportaxe a Mirtha Legrand sobre peñaos». Depués de termináu'l diálogu, el personaxe diz, trayendo a colación un romance presuntu ente Mirtha y el boxeador [[Oscar Bonavena|Ringo Bonavena]]: «Tengo que pescudar si ye qu'ente Mirtha Legrand y Bonavena hai romance o si como repitió Mirtha: "Ente Ringo y yo nun hai más qu'una bona amistá"».<ref>Sabato (2006), páxs. 493-8; 192-7</ref> N'otra parte del llibru, Sabato mentó a Legrand col so llamatu de «Chiquita» nuna cita na que l'autor axunta y alterna personaxes de ficción con celebridaes reales: «Los Sonis, [[Ben Molar]], el doctor Savransky, «Chiquita», los Molinis, Lily con José y otros qu'a esi altor más yeren presunciones sos qu'imáxenes nítidas».<ref>Sabato (2006), p. 358</ref> Magar Legrand perdió audiencia nos últimos años —lo cual manifestó públicamente—, inda sigue siendo una de les artistes más apreciaes y reconocíes d'Arxentina. Nuna encuesta de 2005 realizada por CEOP a 504 persones sobre los artistes más queríos del país, Legrand llogró'l quintu puestu col 8,2% de los votos.<ref>{{cita web |url=http://old.clarin.com/diario/2005/11/18/espectaculos/c-01091970.htm |títulu=Los artistes que prefieren los arxentinos |fechaaccesu=20 de marzu de 2011 |fecha=18 de payares de 2005 |editorial=Clarín |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112203701/http://old.clarin.com/diario/2005/11/18/espectaculos/c-01091970.htm |fechaarchivu=2012-01-12 }}</ref> La sala principal del [[Complexu Tita Merello]] —zarráu dende 2010— lleva'l so nome. Munches de les frases de Legrand entraron a la xíriga popular arxentina, como'l «Recuerden, tou lo que nun ye puede aportar a. Como te ven, te traten. Y si te ven mal, te maltraten» que mentaba al rematar cada emisión de ''Xintando con Mirtha Legrand'', «Roses [[rococó]] rosadas» o «¡Coyona, mierda!» —que pronunció nun tirante discutiniu col so home—.<ref>{{cita web |url=http://www.ciudad.com.ar/espectaculos/72313/el-coyona-mierda-de-mirtha-legrand-%C2%BFtuvo-un-entregador-famosu |títulu=El "coyona, mierda" de Mirtha Legrand, ¿tuvo un entregador famosu? |fechaaccesu=22 de xineru de 2013 |fecha=2 de xunetu de 2010 |editorial=Ciudá.com.ar }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ciudad.com.ar/espectaculos/91818/mirtha-legrand-debuto-duena-hubo-perlines-les sos-frases |títulu=Mirtha Legrand debutó con La Dueña y hubo perlines coles sos frases |fechaaccesu=22 de xineru de 2013 |fecha=19 d'abril de 2012 |editorial=Ciudá.com.ar }}</ref> Legrand definió la so trayeutoria de más de setenta años con una frase: {{cita|di-yos el mio vida [...] Tou lo que fixi foi porque soi una gran lluchadora. Nun Peno de nada.<ref name="Clarín"/>}} == Filmografía == === Filmografía n'Arxentina === {{llista de columnes|3| * 1940: ''[[Hay que educar a Niní]]'' * 1941: ''[[Novios pa les rapaces]]'' * 1941: ''[[Los martes, orquídees]]'' * 1941: ''[[Suañar nun costar nada (película de 1941)|Suañar nun costar nada]]'' * 1942: ''[[Adolescencia (película de 1942)|Adolescencia]]'' * 1942: ''[[El viaxe (película de 1942)|El viaxe]]'' * 1942: ''[[Claro de lluna (película)|Claro de lluna]]'' * 1943: ''[[L'espeyu (película de 1943)|L'espeyu]]'' * 1943: ''[[Safu, hestoria d'una pasión]]'' * 1944: ''[[La pequeña señora de Pérez (película de 1944)|La pequeña señora de Pérez]]'' * 1944: ''[[La mio novia ye una pantasma]]'' * 1944: ''[[La casta Susana (película de 1944)|La casta Susana]]'' * 1945: ''[[María Celeste (película)|María Celeste]]'' * 1945: ''[[La señora de Pérez divórciase]]'' * 1945: ''[[Cinco beso]]'' * 1946: ''[[Un besu na nuca]]'' * 1947: ''[[Trenta segundos d'amor]]'' * 1947: ''[[La semeya (película)|La semeya]]'' * 1947: ''[[Como tu suañar]]'' * 1948: ''[[Pasaporte a Ríu]]'' * 1948: ''[[Vidalita (película)|Vidalita]]'' * 1949: ''[[La doctora quier tangos]]'' * 1950: ''[[La vendedora de fantasíes]]'' * 1950: ''[[Esposa últimu modelu]]'' * 1951: ''[[El pendiente]]'' * 1952: ''[[La de los güeyos color del tiempu]]'' * 1954: ''[[Tren internacional]]'' * 1955: ''[[L'amor nunca muerre (película)|L'amor nunca muerre]]'' * 1956: ''[[La pícara soñadora (película de 1956)|La pícara soñadora]]'' * 1959: ''[[Na encesa escuridá (película)|Na encesa escuridá]]'' * 1960: ''[[La patota]]'' * 1960: ''[[Sábadu a la nueche, cine]]'' * 1962: ''[[So una mesma cara (película de 1962)|So una mesma cara]]'' * 1963: ''[[El billoriu nun ye un bichu]]'' * 1965: ''[[Con gustu a rabia]]''}} === Filmografía n'España === * 1953: [[Doña Francisquita (película de 1953)|''Doña Francisquita'']] == Carrera teatral == {{llista de columnes|3| * 1957: ''La Lluna ye azul'' * 1962: ''Buenos Aires de seda y percal'' * 1964: ''Divorciémonos'' * 1966: ''El mio complexu ye'l champagne'' * 1968: ''Secretismu shh'' * 1969: ''[[El procesu de Mary Duggan]]'' * 1970: ''40 kilates'' * 1975: ''Constancia'' * 1978: ''Roses coloraes, roses marielles'' * 1986: ''Tovarich'' * 1990: ''Potiche''}} == Radio == * 1943: ''El club de l'amistá'' * 2004-2005: ''Mirtha na rede'' == Televisión == {{llista de columnes|3| * 1958: ''M ama a M'' * 1966: ''Carola y Carolina'' * 1968-presente: ''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' * 1988: ''Parolando con Mirtha Legrand'' * 1990: ''Mirtha pa toos'' * 1999-2000/2004: ''Mirtha de nueche'' * 2002: ''[[Son amores]]'' (participación como ella mesma) * 2012: ''[[La dueña (miniserie d'Arxentina)|La dueña]]'' * 2013-presente: ''[[La nueche de Mirtha]]''}} == Premios<ref>Montenegro, p. 233</ref> == === [[Premiu Martín Fierro]] === {| width="70%" {{tablaguapa}} |- ! width="33" style="background:#F0e68C"| Añu !width="300" style="background:#F0e68C"| Categoría !width="150" style="background:#F0e68C"| Trabayu Nomáu !width="90" style="background:#F0e68C"| Resultáu |- | align="center"|1970 | align="center"|Meyor Programa d'Entretenimientos | rowspan=37 align="center"|''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|1990 | rowspan=2 align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|1991 | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=3 align="center"|1992 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Martín Fierro d'Oro | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|1993 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|1994 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|1995 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|1997 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|1998 | rowspan=3 align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|1999 | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|2000 | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|2001 | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|2003 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|2004 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|2005 | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|2006 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=3 align="center"|2007 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Martín Fierro a la Trayeutoria | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=3 align="center"|2008 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Martín Fierro de Platino | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|2009 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|2010 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|2012 | align="center"|Meyor Actriz de Miniserie |align="center"|''[[La dueña (miniserie d'Arxentina)|La dueña]]'' | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|2013 | align="center"|Meyor Conducción Femenina |rowspan=11 align="center"|''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=2 align="center"|2014 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|2015 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=2 align="center"|2016 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Nomada}} |- | rowspan=3 align="center"|2017 | align="center"|Meyor Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Meyor Conducción Femenina | {{celda|Ganadora}} |- | align="center"|Martín Fierro de Brillosa | {{celda|Ganadora}} |- | rowspan=4 align="center"|2018 | align="center"|Programa d'Interés Xeneral | {{celda|Nomada}} |- | align="center"|Martín Fierro Honorifico | {{celda|Ganadora}} |- |} === Otros premios === {| |- valign=top | * Mención especial de l'[[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina]] (1941) * Premiu a la meyor actriz de l'Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina (1944) * Premiu [[Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz|Cóndor de Plata a la meyor actriz]] (1945) * Premiu a la meyor actriz de l'Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina (1952) * Premiu [[Premios Konex|Konex]] (1981) * Premiu San Martín de Tours (1984) * Premiu Konex (1991) * Mención [[Premios Estrella de Mar|Estrella de Mar]] a la trayeutoria (1991) * Muyer del Añu (1992) * Premiu Pablo Podestá a la trayeutoria (1994) * Mención del Festival de la Muyer y el Cine a la trayeutoria (1994) * Premiu Cóndor de Plata a la trayeutoria (1997) || * Premiu Konex de Platín (2001) * Premiu [[Premios Clarín|Clarín Espectáculos]] a la trayeutoria (2004) * Premiu Estrella de Mar a la trayeutoria (2006) * Premiu a la trayeutoria nel [[Senáu de la Nación Arxentina]] (2007)<ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2007/12/03/noticia_0062.html «Mirtha Legrand, estremada nel Senáu de la Nación»,] [[diariu Perfil|diariu ''Perfil'']], 3 d'avientu de 2007.</ref> * Premiu Florencio Sánchez a la trayeutoria (2008) * Premiu CILSA al Compromisu Social (2010) * Premiu de l'Asociación Amigos del Teatru Nacional Cervantes (2011) * Premiu Tisoria de Brillantes de La Cámara Arxentina de la Moda (2013) * Mención Especial de los Premios Konex (2017) |} {{socesión |predecesor = Fax |títulu = [[Premiu Martín Fierro#Martín Fierro de Oro|Martín Fierro d'Oru]] |periodu = 1992 |socesor = [[Madalena Ruiz Guiñazú]] |- |predecesor2 = |títulu2 = [[Martín Fierro de Platino]] |periodu2 = 2009 |socesor2 = [[Susana Giménez (programa de televisión)|Hola Susana]]<br /><small>Telefé</small> |- |predecesor3 = |títulu3 = [[Martín Fierro de Brillantes]] |periodu3 = 2017 |socesor3 = ''-'' }} == Ver tamién == * [[Cine de l'Arxentina]] * ''[[Xintando con Mirtha Legrand]]'' * [[Daniel Tinayre]] * [[Villa Cañás]] == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == *{{cita llibru |apellíu=Muñoz Pace |nome=Fernando |enllaceautor=Fernando Muñoz Pace |títulu=Fascículu «Ente la ilusión y l'espantu»: Les xintes de Mirtha Legrand |fechaaccesu=5 de marzu de 2011|edición=17 |añu=2010 |editor=Artes Gráficas Rioplatense SA |editorial=Sol 90 |allugamientu=Arxentina |isbn=978-987-07-0877-3}} *{{cita llibru |apellíu=Montenegro |nome=Néstor |enllaceautor=Néstor Montenegro |títulu=Mirtha Legrand, 40 años y una vida en televisión |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2010|añu=2009 |editorial=Corregidor |allugamientu=Arxentina |isbn=978-950-05-1784-3}} *{{cita llibru |apellíu=Blancu Palacios |nome=Roberto |apellíu2=Clemente |nome2=Raúl |títulu=Diccionariu d'Actrices del Cine Arxentín (1933-1997) |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2010|edición=2 |añu=2008 |editorial=Corregidor |allugamientu=Arxentina |isbn=9789500517874}} *{{cita llibru |apellíu=Etchelet |nome=Raúl |enllaceautor=Raúl Etchelet |títulu=Niní Marshall, la biografía |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |añu=2005 |editorial Llarpiar |allugamientu=Arxentina |isbn=987-1004-55-9 }} *{{cita llibru |apellíu=Sabato |nome=Ernesto |enllaceautor=Ernesto Sabato |títulu=Abaddón el exterminador |fechaaccesu=24 de marzu de 2011 |añu=2006 |editorial=La Nación |allugamientu=Arxentina |isbn=950-731-493-8}} *{{cita llibru |apellíu=Barney Finn |nome=Oscar |enllaceautor=Oscar Barney Finn |títulu=Los direutores del cine arxentín |fechaaccesu=24 de marzu de 2014 |añu=1994 |editorial=Centro Editor d'América Llatín |allugamientu=Arxentina |isbn=950-25-3174-4}} *{{cita llibru |apellíu=Bence |nome=Amelia |enllaceautor=Amelia Bence |títulu=La neña del estragal |fechaaccesu=24 de marzu de 2014 |añu=2011 |editorial=Corregidor |allugamientu=Arxentina |isbn=9789500519342}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Mirtha Legrand}} {{wikiquote|Mirtha Legrand}} * {{IMDb nome}} {{cine nacional}} * [http://www.villacan.com.ar/articles.php?lng=es&pg=7 VillaCan.com.ar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070227113536/http://www.villacan.com.ar/articles.php?lng=es&pg=7 |date=2007-02-27 }} (biografía de Mirtha Legrand na páxina de Villa Cañás, el so pueblu natal). {{NF|1927||Legrand, Mirtha}} {{Tradubot|Mirtha Legrand}} [[Categoría:Presentadores de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Arxentina]] [[Categoría:Actores y actrices de cine d'España]] [[Categoría:Ganadores del premiu Martín Fierro d'Oru]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Cóndor de Plata a la meyor actriz]] [[Categoría:Ximielgos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] glryhrsln7zycig6lk7spcz2amw7fbr 0 155438 4499359 4481449 2026-06-08T04:22:34Z Limotecariu 735 4499359 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar|nome_batalla= Batalla de Junín |imaxe= Batalla de Junín.jpg |descripción_imaxe= Batalla de Junín - Oleo de Martín Tovar y Tovar |conflictu= [[Campañes del Sur]]; [[Independencia de Perú]] |fecha= [[6 d'agostu]] de [[1824]] |lugar= Pampa de Junín, [[Departamentu de Junín|Junín]], [[Perú]] |resultáu= Victoria decisiva independentista. |combatientes1= {{Bandera|Perú|1822b}} [[República de Perú]]<br />{{Bandera|Colombia}} [[Colombia|República de Colombia]] |combatientes2= {{Bandera|España|1785}} [[Imperiu español]] |comandante1= [[Simón Bolívar]] |comandante2= [[José de Canterac]] |soldaos1= '''[[Exércitu Xuníu Llibertador de Perú]]''': <br />1000 caballeros<ref name= Sola128 >Solá, Ricardo (1933). ''El xeneral Güemes, la so actuación na guerra de la independencia y la so xustificación ante la posteridá, 1806-1821''. Buenos Aires: República Arxentina, p. 128.</ref><ref>[http://www2.congresu.gob.pe/Sicr/TraDocEstProc/Contdoc02_2011_2.nsf/d99575da99ebfbe305256f2y006d1cf0/3a5c02d1704bf73405257c66005a254a/$FILE/PL03147170114.pdf "Antoxana de la Llibertá americana".] ''Municipalidá Provincial de Junín''. Junín, 8 de xineru de 2014. L'Exércitu Xuníu sumaba 12&nbsp;000 homes perfectamente armaos y entrenaos, la metá d'ellos grancolombianos. Los realistes yeren 14&nbsp;000, pero solu 6500 taben con Canterac, el restu en Lima y l'Altu Perú.</ref><ref>Total de fuercies: 6000 colombianos, 4000 peruanos.</ref> |soldaos2= '''[[Exércitu Real de Perú]]''': <br />1300 caballeros<ref name= Sola128 /><ref>Total de fuercies: 6000 realistes</ref> |baxes1= 148 soldaos muertos y mancaos |baxes2= 254 muertos y mancaos<br /> 80 prisioneros |campaña= }} La '''batalla de Junín''' foi unu de los últimos enfrentamientos que sostuvieron los [[exércitu]] pueblerinos , realistes y patriotes nel procesu de la [[independencia de Perú]] el [[6 d'agostu]] de [[1824]]. La so resultancia foi la victoria de los independentistes, magar qu'en un primer momentu los veteranos caballeros de la caballería realista del xeneral José de Canterac cargaron a los reximientos colombianos de tal suerte y manera que'l xeneral Bolívar ordenó la retirada persuadíu de la franca derrota. Sicasí, gracies a la iniciativa del mayor peruanu José Andrés Rázuri oficial del reximientu Húsares de Perú, que conducía los coronel Isidoro Suárez, cargaron los peruanos con tal ímpetu que consiguieron a sable y llanza aquella victoria. El xeneral Bolívar, de vuelta al [[campu de batalla]], dispunxo'l cambéu de nome de Húsares de Perú por [[Húsares de Junín]]. [[Simón Bolívar]], Llibertador y presidente de la [[República de Colombia]] siguió la guerra d'emancipación de [[Perú]]. Nel añu [[1824]] los realistes sosteníense entá na sierra central y el [[Alto Perú]]. Bolívar tenía nel so exércitu más de 10.000 homes, na so mayoría colombianu y peruanu, menos de 1.000 chilenos y una centena de caballeru d'El Ríu de la Plata. El so númberu yera equivalente al númberu de realistes, pero les fuercies realistes taben esperdigaes ente'l [[Ríu Mantaro|valle del Mantaro]] y [[Alto Perú]]. Esto foi por cuenta de la sulevación nel Altu Perú del [[Pedro Antonio Olañeta|xeneral realista Olañeta]] que quebró la defensa del virreinatu, y obligó al [[Virréi de Perú|virréi]] a mandar sobre'l [[Alto Perú]] parte importante de los sos exércitos al mandu de Jerónimo Valdés, unos 5000 regulares que teníen la so base en [[Departamentu de Puno|Puno]]. Bolívar, conocedor d'esta ventaya aprovechó la oportunidá, y en [[xunu]] de 1824 encarreró'l so exércitu escontra la sierra central de [[Perú]] p'aisllar a les solitaries fuercies [[Exércitu Real de Perú|realistes]] del xeneral [[José de Canterac]], asitiaes nel norte. La fuercia qu'algamó a cruciar el cordal andín foi de 8.000 soldaos y allos hai qu'añader unos 1.500 [[Montonera#En_Per.C3.BA|montoneros]] que formaron una pantalla de guerrilles. == Escenariu == La batalla desenvolver na pampa de Junín o tamién llamada la [[Pandu de Bombón]], asitiada nel centru de Perú nel actual [[Departamentos de Perú|departamentu]] de [[Departamentu de Junín|Junín]] a veres del llagu llamáu Junín o Chinchaycocha que ta asitiáu a 4000&nbsp;msnm. La llanura ta allugada na rexón natural de punir o altoandina, ente los distritos de Junín, Óndores y Carhuamayo de la rexón Junín y el distritu de Ninacaca de la rexón Pasco == La batalla == [[Ficheru:CHACAMARCA.jpg|thumb|Obeliscu de Chacamarca, allugáu na Provincia de Junín Perú.]] === Preludiu === El [[2 d'agostu]] Simón Bolívar pasó revista al so exércitu, compuestu por 7900 soldaos d'infantería, 1000 de caballería y seis pieces d'artillería, nel llanu de Rancas dirixéndo-y estes elocuentes pallabres: {{cita|¡Soldaos! Van completar la obra más grande que'l cielu encamentó a los homes: la de salvar un mundu enteru de la esclavitú.<br /> ¡Soldaos! Los enemigos que van destruyir se jactan de catorce años de trunfos. Ellos, pos van ser dignos de midir les sos armes coles d'ustedes que rellumaron en mil combates.<br /> ¡Soldaos! El Perú y l'América toa aguarden d'ustedes la paz, fía de la victoria, y entá la Europa lliberal contémpla-yos con encantu porque la llibertá del Nuevu Mundu ye la esperanza del Universu. ¿burllar? Non. Non. ustedes son invencibles.|Simón Bolívar}} El [[6 d'agostu]] l'exércitu de Canterac, formáu por 1300 caballeros, y ente menos de 6000<ref>L'Últimu Virréi.2009.Julio Albi</ref>- 7000 infantes y nueve pieces d'artillería,<ref>Carlos Dellepiane (1964) [1931]. "Historia Militar de Perú", Tomu I, páxs. 210-211</ref> colaba apresuradamente alredor del [[llagu Junín]] tratando d'evitar el combate con Bolívar. Esa tarde l'Exércitu Xuníu cruciara'l ríu Grande al altor de Rumichaca, al llegar a una elevación pudieron reparar al exércitu realista en retirada averándose a la llanura de Junín. Ensin perder tiempu, Bolívar ordenó a 900 caballeros de la so caballería intentar detener a los realistes mientres la infantería, qu'entá s'atopaba a 5 quilómetros de distancia algamar. Viendo esto, Canterac ordenó a la so infantería siguir la retirada y poniéndose el mesmu a la cabeza de los sos homes, esplegó la so caballería en batalla ordenando que los "Húsares de Fernando VII" y los "Dragones de Perú" formaren una sola llinia teniendo a los "Dragones de la Unión" en columna a los dos lladrales pa favorecer l'envolvimientu de la caballería patriota. El terrén yera difícil, la caballería destacada por Bolívar colaba en columnes per un espaciu angostu ente un cuetu y un banzáu. El mandu xeneral de toa ella exercer el xeneral [[Mariano Necochea]], el de la caballería colombiana'l coronel [[Lucas Carvajal]] y el de la peruana'l xeneral [[Guillermo Miller]].<ref>Daniel Florencio O'Leary, "Junín y Ayacucho", páx. 125</ref> Encabezando la formación diba'l reximientu de Granaderos de Colombia comandado por [[Otto Philipp Braun|Felipe Braun]], siguíu pol escuadrón de Granaderos de los [[Andes]] al mandu d'[[Alejo Bruix]], el reximientu de Húsares de Perú del coronel [[Antonio Placencia Romero|Antonio Placencia]], y el reximientu de ''Húsares de Colombia'' del coronel [[José Laurencio Silva|Laurencio Silva]]. La caballería independentista salió del trechu pol que venía y empezó a esplegase na pampa, pero cuando namái los "Granaderos de Colombia" formaren en batalla y el tercer escuadrón de "Húsares de Perú" aguardaba na quebrada de Chacamarca la so vez pa entrar na llinia, foi cargada pola caballería realista. === Entamu de la guerra === Los "Granaderos de Colombia" recibieron a pie fitu el choque de la caballería española enrristrando les sos llargues llances a manera de piques, asorando a los sos contrarios con esta estratexa y deteniendo mientres un intre l'ataque realista. El xeneral Miller que conducía a 250 "[[Húsares de Junín|Húsares de Perú]]" cola misión d'enchir la derecha de Canterac nun pudo executar esta maniobra polo precipitao del ataque realista y hubo de cargar de frente siendo envueltu xunto a los "Granaderos de los Andes" y los "Húsares de Colombia" que mandaba'l xeneral Necochea quien mancáu y desmontáu foi fechu prisioneru, namái una parte de los "Granaderos de Colombia" al mandu del mayor Braun llograron abrir pasu ente les files contraries quedando en posición ventaxosa ente que'l restu de la caballería patriota replegábase escorrida pola realista. Al guardar críticu momentu, el xeneral Bolívar, qu'al pie del so estáu mayor tuviera guardando'l combate sobre una llomba a vera del llagu con grave peligru pa la so persona, retirar a retaguardia esmoleciéndose n'axuntar los esvalixaos de la so caballería y acelerar la marcha de la infantería siendo alcanzáu en dichu llugar pol xeneral ([[Jacinto Lara]]) que conducía la primera de les divisiones patriotes asocediendo'l siguiente diálogu ente dambos según refier el coronel Manuel Antonio López, nesi entós ayudante del estáu mayor, nes sos alcordances sobre la campaña: {{Cita|(...)Cuando'l xeneral axuntaba nuesos maltrechos caballeros, llegó'l xeneral ([[Jacinto Lara|Lara]]) y pregúnto-y:<br /> -¿Qu'hai, xeneral? <br />-Qu'hai d'haber, respondio el Llibertador, que nos ganaron la nuesa caballería.<br /> -¿y tan bona asina ye la del enemigu?<br /> -Demasiáu bona, cuando ganó la nuesa, retruco Bolívar.<br /> -¿Quier usté que yo vaya a dar una carga con esta caballería? (propunxo ([[Jacinto Lara|Lara]]) señalando a los arollaos)<br /> -Non, (concluyo'l Llibertador) porque eso sería quedanos ensin caballería pa concluyir la campaña.(...)|La Batalla de Junín, Alcordances Históriques del coronel Manuel Antonio López<ref>{{cita publicación | autor = Manuel Antonio López | títulu = Recuerdo Históricos del coronel Manuel Antonio López | añu = 1974 | publicación = J.B. Gaitan | id = páxs. 24-25 }}</ref>}} Empeñaos tolos escuadrones realistes na persecución d'un enemigu al que creíen derrotáu perdieron la so cohesión inicial ensin decatase qu'entá quedaba ensin entrar en batalla'l primer escuadrón de "Húsares de Perú" al mandu del coronel [[Isidoro Suárez]], quien alvirtió'l lladral espuestu que los realistes presentaben a la so izquierda, nesi precisu momentu'l mayor [[José Andrés Rázuri]] comunicó al so superior una falsa orde de Bolívar de cargar a la caballería realista que galopiaba en persecución de los patriotes.<ref>José Vicente Rázuri, "José Andrés Rázuri, heróico xestor de la nuesa emancipación"</ref> Ordenada y dirixida la carga por Suárez los realistes fueron tomaos dafechu despreveníos, momentu nel cual el gruesu de la caballería patriota al mandu de Miller quien tomara'l mandu xeneral pola captura de Necochea volvió grupes pa tornar al ataque, estremándose nesta parte de la batalla'l coronel Silva quien rápido reorganizó a los "Húsares de Colombia" torgando que los realistes llograren envolubralo. {{cita|Yá los independientes fueren arollaos; a pesar del so arroxu y decisión nun pudieren aguantar al tarrecible impulsu de la caballería de los realistes; yá estos empezaben a entonar l'himnu de la victoria cuando dos escuadrones enemigos que taben a retaguardia al mandu del teniente coronel [[Manuel Isidoro Suárez|Suarez]], llanzáronse sobre los vencedores que se topaben coles mesmes nel mayor desorde y tracamundiu entemecíos colos vencíos. Aconceyaos estos con aquella masa de bronce que se topaba en perfecta formación, cayeron de nuevu sobre los tremaos realistes, corar horrorosamente, obligar a ponese en puesta retirada, y arrampuñáron-yos el campu de batalla.| Historiador español Mariano Torrente<ref>Mariano Torrente "Historia de la revolución hispano-americana", Volume 3, páx. 477</ref>}} Atacaos de lladral y por retaguardia los realistes se desmoralizaron y volvieron grupes, ensin que'l xeneral Canterac que nesi momentu atopábase al mandu de los sos caballeros pudiera alvertir el motivu d'esti contraste que se realizaba "inesperadamente, ensin que pudiera imaxinar cual foi la razón" según informó dempués al virréi. Refundiaos a la llanura y esvalixaos en grupos aisllaos los realistes fueron ganaos tres un encarnizado combate llibráu solamente con armes blanques ([[sable]]s y [[llanza|llances]]), ensin que se rexistrara mientres l'aición disparu dalgunu. Les compañíes d'[[infantería]] que Bolívar mandara llamar aportaron al campu cuando la llucha concluyera. === Final de la batalla === Los caballeros de Canterac fueron escorríos hasta les files mesmes de la so infantería, onde desoyendo les opiniones de dalgunos de los sos oficiales como la del coronel [[Dionisio Marcilla]], quien había comandado la derecha y carecíu menos, que suxeríen reagrupase y volver al ataque'l xeneral Canterac ordenó siguir la retirada con tal celeridad que nos veteranos ya intactos batallones españoles introducióse'l más sensible desaliendu. L'entós brigadier [[Andrés García Camba]] diría años más tarde qu'en Junín la brillosa y arrayante caballería del exércitu real perdió tou ''el favorable prestíu y la ventaxosa reputación que supiera adquirise nes glorioses campañes anteriores''.<ref>Andrés García Camba, "Memorias para la historia de las armas españolas en el Perú", Volume 2, páx. 199.</ref> El ''Exércitu Xuníu'' llogró una importante victoria. La resultancia d'esta batalla foi de 254 muertos y mancaos y 80 prisioneros<ref>José Tamayo Herrera "Nuevu compendiu d'historia de Perú" páxina 235</ref> pal bandu realista y de 148 soldaos muertos y mancaos (145 según el parte oficial) pal bandu independentista<ref>según diverses publicaciones como la de la Sociedá Bolivariana de Lima "Bolívar, Númberu 13; Númberu 18" páxina 55.</ref> y que según parte del xeneral [[Andrés de Santa Cruz]], Xefe del Estáu Mayor del Exércitu Xuníu, atopábense estremaos de la siguiente manera:<ref>Universidá Mayor de San Andrés, Institutu d'Investigaciones Históriques, 1976 "Archivu históricu del mariscal Andrés de Santa-Cruz", Volume 1 - Páxina 139.</ref> :* Granaderos de Colombia: 13 muertos y 26 mancaos. :* Idem de los Andes: 8 muertos y 17 mancaos. :* Húsares de Colombia: 2 muertos y 9 mancaos. :* Primer Reximientu de Perú: 21 muertos y 46 mancaos. :* Muertu un oficial edecán del xeneral Miller. :* Total 45 muertos y 99 mancaos. En reconocencia a la brillosa aición de la [[caballería]] [[Perú|peruana]], que tuvo'l 46.5% de les baxes totales, el xeneral Bolívar camudó-y el nome de ''Húsares de Perú'' pol de [[Húsares de Junín]]. Tol enfrentamientu duró aproximao cuarenta y cinco [[minutu (tiempu)|minutos]] a un altor de 4100 [[metros]] sobre'l nivel del [[mar]]. El trunfu na Pampa de Junín fadría renacer la moral ente l'Exércitu Xuníu. === Orde de batalla === {{Columnes}} Independentistes {|cellpadding=10px |valign=top bgcolor="#F0F8FF" width=400px|'''Exércitu Xuníu Llibertador''' '''Comandante en Xefe''' :* Xeneral en Xefe Simón Bolívar [[Ficheru:Hw-bolivar.jpg|thumb|100px|Right|[[Simón Bolívar]]]] '''Caballería''' (Necochea) :* [[ Colombia]] 2 escuadrones de Granaderos de [[ Colombia|Colombia]] :* [[ Colombia]] 3 escuadrones de Húsares de [[ Colombia|Colombia]] :* [[Provincies arxentines]] 1 Escuadrón de [[Reximientu de Granaderos a caballu de los Andes|Granaderos a caballu de los Andes]] :* [[República de Perú]] 3 escuadrones d'[[Húsares de Junín|Húsares de Perú]] '''Infantería''' :* [[ Colombia]] '''Primer División de Colombia''' ([[Jacinto Lara|Lara]]) * Batallón Vencedores, xefe Ignacio Luque * Batallón Batalla Banzáu de Vargas, xefe [[José Trinidad Morán]] * [[Batallón Rifles]], xefe [[Arthur Sandes]] :* [[ Colombia]] '''Segunda División de Colombia''' ([[José María Córdova|Córdova]]) * Batallón Bogotá, xefe Lleón Galindo * Batallón Voltígeros, xefe [[Pedro Guash]] * Batallón Pichincha, xefe [[Manuel Lleón]] * Batallón Caracas, xefe José Leal :* [[República de Perú]] '''División de Perú''' (La Mar) |} * Batallón de Llinia númberu 1, xefe Francisco de Paula Otero * Batallón de Llinia númberu 2 (Trujillo), xefe Ramón Gonzales * Batallón de Llinia númberu 3 (Callao), xefe Miguel Benavides * Batallón de la Lexón Peruana, xefe José María Plaza {{Nueva columna}} Realistes {|cellpadding=10px |valign=top bgcolor="#FFF0F5" width=400px|'''Exércitu del norte''' '''Comandante en Xefe''' :* José de Canterac [[Ficheru:JosedeCanterac.png |thumb|100px|Right|[[José de Canterac]].]] '''Caballería''' ([[Ramón Gómez de Bedoya|Gómez de Bedoya]]) :* 3 escuadrones de Dragones de La Unión :* 1 escuadrón de Húsares de Fernando VII : * 4 escuadrones de Dragones del [[Virreinatu de Perú|Perú]] '''Infantería''' * [[Exércitu español]] '''División d'Infantería Peruana''' ([[Rafael Maroto|Maroto]]) |} {{Final columnes}} == Cita del parte oficial de la batalla de Sucre destacando dellos oficiales == [[Ficheru:Junin_Patch_2sm.jpg|thumb|250px|left|Escudu honoríficu dau a los oficiales que participaron na Campaña de Perú en 1823-24.]] {{cita|S. E. l'Invasor, testigu del valor heróico de los bravos que s'estremaron nel día d'ayeri, encamienta á la admiracion de l'América al señor Xeneral Necochea, que se refundió á les files enemigues con una impetuosidad heróica, hasta recibir siete mancaes, al señor Xeneral Miller, que col primer reximientu de Perú flanqueó al enemigu con muncha habilidá y denuedo: al señor Coronel Carvajal, que cola so llanza dio muerte á munchos enemigos: al señor Coronel Silva, que metanes el tracamundiu del combate rehízo parte del so cuerpu, que taba en desórden, y refugó los escuadrones que lu envolubraben: al señor Coronel Bruix, que col Capitán Pringles, dellos oficiales y Granaderos de los Andes, caltúvose firme metanes los peligros: al Comandante del primer escuadrón del reximientu de caballería de llinia de Perú, Suárez, que condució'l so cuerpu cola maña y resolución que van honrar siempres á los bravos de Perú: al Comandante Sowersby, del segundu escuadrón, que gravemente enfermu, refundióse á les llances enemigues hasta recibir una firida: al comandante Blanco, del tercer escuadrón: al Mayor Olavarría y al Capitán Allende, del primer escuadrón del mesmu reximientu: al bravu Comandante Medina, Edecan de S. Y.: al Capitán Camacaro, de Húsares de Colombia, que cola so compañía tomó'l llombu de los escuadrones enemigos y cortó-yos el vuelu del so instantáneu trunfu: á los Capitanes Escobar y Sandoval, de Granaderos; y á los Capitanes Jiménez y Peraza, de Húsares de Colombia: á los Tenientes Segovia y Tapia, y Alférez Llanza, que col Mayor Braun escorrieron los escuadrones enemigos hasta la so infantería.}} == Proclama de Simón Bolívar a los peruanos == Primer parte de proclamar de Bolívar a los peruanos [https://books.google.es/books?id=5o4zAQAAIAAJ&dq=La%20campa%C3%B1a%20que%20debe%20completar%20vuesa%20llibertá%20hai%20empezáu%20so%20los%20auspicios%20m%C3%A1s%20favorables.El%20ej%C3%A9rcito%20d'el%20xeneral%20Canterac%20hai%20recibíu%20en%20Jun%C3%ADn%20un%20golpe%20mortal%2C%20habiendo%20perdíu%2C%20por%20consecuencia%20de%20esti%20sucesu%2C%20un%20terciu%20de%20los sos%20fuerces%20y%20toa%20la so%20moral.&hl=es&pg=PA82#v=onepage&q&f=false] {{cita| ! Peruanos! La campaña que tien de completar la llibertá empezó so los auspicios más favorables.L'exércitu del xeneral Canterac recibió en Junín un golpe mortal, habiendo perdíu, por consecuencia d'esti sucesu, un terciu de les sos fuercies y tola so moral. Los españoles fuxen espavoríos abandonando les más fértiles provincies, mientres el xeneral Olañeta ocupa l'Altu Perú con un exércitu verdaderamente patriota y proteutor de la llibertá.<br /> ¡Peruanos! Bien llueu vamos visitar el trubiecu del Imperiu peruanu y el templu del Sol. El Cuzco va tener nel primer día de la so llibertá más prestar y más gloria que sol doráu reinu de los sos Inques."<br /> Cuartel Xeneral del Exércitu Xuníu de Huancayo, 13 d'agostu de [[1824]].||#GGC11C}} == Información adicional == * El xeneral Necochea, que cayera prisioneru, foi rescatáu polos patriotes, sicasí la gravedá de les sos firíes torgar participar de la [[batalla d'Ayacucho]]. * Ente los muertos nel exércitu patriota tuvo'l comandante [[Carlos Sowersby]] del segundu escuadrón de húsares, oficial alemán de la [[Grande Armée]] de [[Napoleón]], veteranu de la [[batalla de Borodino]] en Rusia, que finó pocos díes dempués por causa de les sos firíes. * Hasta l'añu 2013 el Gloriosu Reximientu [[Húsares de Junín]], del [[Exércitu de Perú]], exerció la función d'escolta del Presidente de la República. Anguaño, ye unu de los reximientos históricos del Exércitu de Perú. * Depués de la batalla, el xeneral [[José de La Mar]], xefe de la división peruana, mandó llamar al mayor José Andrés Rázuri y tres amonestarle duramente pola so indisciplina díxo-y: "Debería usté ser fusiláu, pero a usté débese-y la victoria".<ref>Revista del Círculu Militar de Buenos Aires, Arxentina, Volume 21,Númberos 240-245</ref> * Refier el xeneral Miller nes sos memories que pola altitú de la llanura de Junín, el fríu foi tan intensu mientres la nueche del combate cuasi tolos mancaos de dambos bandos perecieron.<ref>Memoirs of General Miller..., Volume 2, páx. 165</ref> == La batalla de Junín na lliteratura == * El poeta ecuatorianu [[José Joaquín de Olmedo]], de [[Guayaquil]], escribió un famosu poema sobre la batalla. * L'escritor arxentín [[Jorge Luis Borges]] escribió un poema sobre'l coronel Suárez.<ref>Páxina pa recordar al coronel Suarez, victoriosu en Junin. Jorge Luis Borges, Poesía Completa (2012), páxines 180-181.</ref> *El poeta peruanu [[Ricardo Palma]] escribió una tradición referente a la batalla de Junín na so obra ''Tradiciones Peruanes'' llamada "El clarín de Canterac". == Ver tamién == * [[Independencia de Perú]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru | autor = Basadre Grohmann, Jorge | títulu = Historia de la República de Perú | añu = ? | editorial = Lima: Diariu La República | id = Octava edición ISBN 9972-205-62-2 }} * {{cita llibru | apellíos = Liévano Aguirre | nome = Indalecio | enllaceautor = Indalecio Liévano Aguirre | coautor = | editor = | otros = | títulu = Bolívar | edición = | fecha = 1983 | añu = | mes = | editorial = Cultura Hispánica del Institutu de Cooperación Iberoaméricana | ubicación = Madrid | id = ISBN 84-7232-311-0 | páxina = | capítulu = | urlcapítulu = | cita = }} == Enllaces esternos == {{wikisource|Parte oficial de la batalla de Junín}} {{ORDENAR:Junin}} {{Tradubot|Batalla de Junín}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Batalles de la Independencia de Perú]] [[Categoría:Batalles de Colombia]] [[Categoría:Simón Bolívar]] 6b24p445mskgvjtqh0q5sn9eerpkcp1 0 155460 4499329 4467152 2026-06-08T04:04:03Z Limotecariu 735 4499329 wikitext text/x-wiki {{persona}} [[Ficheru:Monumento a Bernardino Rivadavia.jpg|miniaturadeimagen|Bustu de Bernardino Rivadavia. Comodoro Rivadavia. Chubut. Arxentina.  ]] '''Bernardino Rivadavia''' nacíu como '''Bernardino de la Trinidá González de Rivadavia y Rodríguez de Rivadavia''' {{nym}} foi un [[políticu]] d'[[Provincies Xuníes del Río de la Plata|El Ríu de la Plata]] y el primer [[xefe d'estáu]] de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] qu'exerció col cargu de [[Presidente de la Nación Arxentina|presidente]],<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/027|Nomamientu de Bernardino Rivadavia como Presidente]]</ref> que desempeñó ente'l 8 de febreru de [[1826]] y el 27 de xunu de [[1827]]. Poco dempués d'empecipiada la [[Revolución de Mayu]] tuvo una fuerte inflúi sobre'l [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]] del que foi unu de los sos secretarios. Ente [[1820]] y [[1824]] foi ministru de Gobiernu y Rellaciones Esteriores de la [[provincia de Buenos Aires]] mientres el [[Gobernador de Buenos Aires|gobierno]] del [[xeneral]] [[Martín Rodríguez]]. Partidariu de la organización nacional, mientres la vixencia del [[Congresu Xeneral de 1824]] destináu a redactar una [[constitución]], l'entamu de la [[Guerra de Brasil]] motivó la creación inmediata del cargu de [[presidente de la Nación Arxentina]] y —en siendo escoyíu— foi'l primeru n'ocupalo. La sanción de la [[Constitución Arxentina de 1826]], de fuerte conteníu [[estáu unitariu|unitariu]], refugada poles [[provincies]] y el so propiu refugo a la [[Convención Preliminar de Paz de 1827]] col [[Imperiu de Brasil]] pa rematar la guerra —a la que llomó de «tratáu deshonroso»— motivaron el so arrenunciu a la presidencia, siendo asocedíu por [[Vicente López y Planes]], pero al poco tiempu les autoridaes nacionales eslleiéronse, situación que s'enllargó hasta [[1852]]. La so influyencia sobre la historia arxentina foi tal que'l periodu marcáu pol so dominiu de la política nacional ye llamáu de cutiu [[dómina de Rivadavia]]. Depués del so arrenunciu s'[[exiliu|exilió]] finalmente a [[España]], onde morrió en [[1845]]. Los sos restos fueron repatriaos a [[Arxentina]] nel añu [[1857]], recibiendo honores de [[Capitán Xeneral]]. Na actualidá fuelguen nun [[mausoléu]] asitiáu na [[Plaza Miserere]], en Buenos Aires, axacente a l'[[Avenida Rivadavia]] nomada nel so honor. == Familia y entamos na función pública == Bernardino Rivadavia yera fíu de [[Benito González Ribadavia|Benito Bernardino González de Ribadavia]], abogáu español, y María Josefa de Jesús Rodríguez de Ribadavia y Rivadeneyra. Educar nel [[Colexu Nacional de Buenos Aires#Historia|Real Colexu de San Carlos]], pero abandonó ensin terminar los estudios.{{ensin referencies}} Nes [[Invasiones Ingleses]] actuó como [[teniente]] del Terciu de Voluntarios de Galicia. En [[1808]] [[Santiago de Liniers]] nomar [[alférez real]] pero esti nomamientu foi refugáu pol [[Cabildru de Buenos Aires|Cabildru]], lo que foi unu de los detonantes de l'[[Asonada de Álzaga]]. El 14 d'avientu de [[1809]] casó na [[Basílica de la Mercé (Buenos Aires)|Ilesia de La nuesa Señora de La Mercé]], de Buenos Aires, con [[Juana del Pino]] ([[Montevidéu]], 28-12-[[1786]] - [[Rio de Janeiro]], 14-12-[[1841]]), fía del ex[[virréi]] del [[Virreinatu del Río de la Plata|Río de la Plata]] [[Joaquín del Pino]], cola que tuvo cuatro fíos: José Joaquín, Constancia (que morrió con menos de 4 años d'edá), Bernardino Donato y Martín.<ref>{{cita web |títulu=Xenealoxía Familiar |url=http://www.genealogiafamiliar.net/old/getperson.php?personID=I89919&tree=BVCZ |fechaaccesu=16 d'abril de 2015}}</ref> Mientres la [[Revolución de Mayu]] asistió al Cabildru abiertu del [[22 de mayu]] de [[1810]] votando pola deposición del virréi [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]]. == El Primer Triunviratu == La [[Xunta Grande]] tachar de «españolista» y deportar a Guardia del [[Saltu (Buenos Aires)|Saltu]]. En [[1811]], dempués del golpe institucional qu'espulsó a los diputaos del interior de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] instauróse'l [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]], d'orientación centralista dirixíu dende Buenos Aires. Rivadavia foi designáu'l so secretariu de Guerra empecipiándose asina na vida pública. Adquirió preponderancia nes decisiones que se tomaron mientres la represión con ajusticiamientos mientres el desarrollu del [[Motín de les Trences]], el fusilamiento de [[Martín de Álzaga]] y el [[Tratado Herrera-Rademaker]]. N'ochobre llegó la noticia de que l'[[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]], sol mandu del xeneral [[Manuel Belgrano]], contradiciendo les órdenes del Triunviratu de que se retirara hasta la ciudá de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], venciera a les tropes [[Exércitu Realista n'América|realistes]] na [[batalla de Tucumán]] y espulsar escontra'l norte. Darréu españó la [[revolución del 8 d'ochobre de 1812]] dirixida por [[José de San Martín]], [[Carlos María de Alvear]], [[Manuel Guillermo Pinto]] y [[Francisco Ortiz de Ocampo]]. Esixeron l'arrenunciu del Triunviratu y el so reemplazu por un [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]] que tomó la decisión d'arrestar a Rivadavia y obliga-y a alloñar de la capital por un tiempu. Nel so arrenunciu Rivadavia sostuvo: {{cita|Que según di exemplu de sostener la dignidá y xustificación de l'autoridá, voi facer muncho más n'obedece-y ensin ablayame.}} == Misiones diplomátiques == Bernardino Rivadavia volvió ocupar una función nel gobiernu cuando en [[1814]], xunto a Manuel Belgrano, viaxó en misión diplomática a [[Europa]], unviáu pol gobiernu revolucionariu del [[Ríu de la Plata]] en busca d'un candidatu de la [[monarquía]] a quien ufiertar el gobiernu d'estos países. Tres dellos intentos, la misión foi un fracasu. Sicasí, en [[Francia]] trabó amistá col [[filósofu]] [[Destutt de Tracy|Antoine Destutt]], [[conde]] de Tracy, quien lo averó al pensamientu del [[politólogu]] [[lliberal]] [[Benjamin Constant de Rebecque|Benjamín Constant]] y de los [[escritores]] del [[realismu lliterariu|realismu]] [[Honoré de Balzac]] y [[Stendhal]]. Los sos llibros influyeron fuertemente nes idees de Rivadavia. En [[Londres]] entrevistar col filósofu [[Jeremy Bentham]], fundador del [[utilitarismu]] y dedicóse a traducir les sos obres al [[idioma español]].{{ensin referencies}} Treslladóse más tarde a [[Madrid]] d'onde foi espulsáu por orde del [[Monarca|rei]]. Permaneció dellos años más n'Europa, dedicáu a sofitar otros proyeutos monárquicos, con dellos candidatos español y uno [[Francia|francés]] (este sería los futuru rei de Francia [[Luis Felipe]] de Orléans). Producida l'[[Anarquía del Añu XX]] cayeron el [[Direutoriu (Arxentina)|Direutoriu]] y el [[Congresu de Tucumán|Congresu]], eslleiéndose les autoridaes nacionales. == Ministru del gobernador Martín Rodríguez == Bernardino Rivadavia foi convocáu pol nuevu gobernador de la [[provincia de Buenos Aires]], el xeneral [[Martín Rodríguez]], quien lo nomó nel cargu de ministru de Gobiernu y Rellaciones Esteriores el 19 de xunetu de [[1821]]. [[Ficheru:Bahía Blanca - Monumento Bernardino Rivadavia.jpg|right|250px|thumb|Monumentu a Bernardino Rivadavia en [[Bahía Blanca]].]] Dexando nun segundu planu a los sos compañeros de gabinete, [[Manuel José García]] y [[Francisco Fernández de la Cruz]], ya inclusive al propiu gobernador, Rivadavia llevó alantre cuasi toles decisiones polítiques del gobiernu de Rodríguez. Les polítiques de gobiernu qu'entamó conocer col nome de ''reformes rivadavianas''. Nel so discursu d'asunción declaró'l so plan de gobiernu: {{cita|La provincia de Buenos Aires tien de plegase sobre sí mesma, ameyorar la so alministración interior en tolos ramos; col so exemplu llamar al orde los pueblos hermanos; y colos recursos que cunta dientro de les sos llendes, dase aquella importancia con que tendrá de presentase cuando llegue la oportunidá deseyada de formar una nación.}} Ente los recursos colos que cuntaba "dientro de les sos llendes" taba l'aduana, de la que s'apoderó, y que les sos rentes representaben la mayoría de tolos ingresos públicos del país. Proclamó la llibertá de comerciu, asitiando les tases aduaneres a un nivel bien baxu, colo que favorecíó el comerciu esterior de la provincia, pero aislló y afogó les economíes provinciales, que nun pudieron competir colos productos importaos. La provincia pasó nesos años polo que, más tarde, el gobernador [[Juan Gregorio de Las Heras]] llamaría la "feliz esperiencia": salía de diez años de desorde económicu y políticu y de un añu grandemente complicáu. Y entró de llenu nuna etapa d'aumentu de la calidá de vida de les sos clases acomodaes. Empecipió una modernización del sistema económicu: fundó la [[Bolsa de Comerciu]], anque solo esistió nos papeles, el Bancu de Descuentos, dotáu d'un poder financieru inauditu, y nel que, anque la participación de la provincia pasaba del 60% del capital, solo tenía un númberu mínimu de votos. Taba controláu por comerciantes ingleses y dellos socios llocales, y dedicóse a otorgar creitos al curtiu plazu, pensaos pal comerciu, non pa fomentar la industria o la ganadería. Los beneficiarios fueron cuasi puramente los socios del Bancu, polo que los comerciantes poderosos de la década pasada, abandonaos financieramente, pasáronse rápido a l'actividá ganadera y convirtiéronse en estancieros. Seríen el sector políticu y socialmente dominante por delles xeneraciones, pero nunca tendríen el control económicu del país. En 1827 foi'l primer ''[[default]]'' de la historia d'Arxentina, tres un boom de préstamos causáu pol fin de les guerres napoleóniques qu'Arxentina y otros países d'América Llatina consiguieron emitir bonos en Londres pa financiar les sos guerres d'independencia. Esti boom creiticiu terminó en 1825 cuando'l [[Bancu d'Inglaterra]] xubió la so tasa de descuentu pa frenar la so cayida de reserves. Esti axuste monetariu derivó nun crash bursátil. Arxentina entró en default en 1827 y recién reinició los sos pagos en 1857.<ref>[http://www.cartafinanciera.com/enclín-actual/historia-del-default-en-argentina/ Historia del default n'Arxentina. por Miguel Ángel Boggiano - 27-Jul-2014]</ref> === Política interior === [[Ficheru:060101-03-cents-10c1E-I-175.jpg|right|250px|thumb|Estampilla de Bernardino Rivadavia.]] Una de les primeres obres de gobiernu foi la sanción de la Llei de Sufraxu Universal, de fecha 14 d'agostu de 1821, que foi la primera del so tipu en [[Llatinoamérica]]. Ella dexó que tou home llibre, natural del país o averáu a él, dende la edá de 20 años, o antes si fuera desafiáu, sería arteru pa escoyer (art. 2ᵘ) y que podíen ser escoyíos pa cargos públicos los ciudadanos mayores de 25 "que tuvieren dalguna propiedá inmueble o industrial".<ref>{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=28 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101228123652/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php |fechaarchivu=28 d'avientu de 2010 }}</ref> Rivadavia yera partidariu del votu calificáu. Dorrego, oponer al proyeutu rivadaviano de 1826, considerándolo nulu porque se desconocía nél la voluntá xeneral de les provincies. Tamién negaba'l derechu de votu nes eleiciones a los menores de venti años, a los analfabetos, a los deldores fallíos, deldores de l'ayalga pública, allunaes, notoriamente vagos, criminales con pena corporal o infamante, pero tamién a los domésticos y peones que taben so la influyencia del patrón. El proyeutu consideraba que “se reputará decente toa persona blanca que se presente vistida de fraque y levita” el proyeutu de Rivadavia negaba'l votu hasta a los criaos a sueldu, peones xornaleros y soldaes de llinia”.<ref>De la Invasión a la Reconocencia. Gran Bretaña y el Ríu de la Plata 1806-1826 (1994), 978-987-628-176-8 isbn,Klaus Gallo, Edhasa p 121</ref> En payares de 1821, y col fin de pacificar la provincia, fixo sancionar una llei d'amnistía pa tolos opositores políticos, de cuenta que pudieron tornar munchos exiliaos, como [[Manuel Dorrego]], [[Miguel Estanislao Soler]], [[Manuel de Sarratea]], Carlos María de Alvear y otros. El 24 d'avientu de 1821 creó la Policía del Estáu, primer fuercia puramente policial dependiente d'un gobiernu de provincia; ye consideráu l'antecedente de la [[Policía de la Provincia de Buenos Aires]]. Proclamó una reforma militar, pola que pasó a retiru a los antiguos oficiales que llucharen na [[Guerra de la independencia arxentina|Guerra de la Independencia]] y que nun teníen destín fixu anque tamién a los que consideró contrarios al so gobiernu. Esta reforma punxo na so contra a tolos militares alloñaos y munchos d'ellos xuniríense a les rebeliones na so contra. Al traviés de la denominada [[Reforma eclesiástica de Rivadavia]] llevó alantre un cambéu nel senu de la [[Ilesia católica]] pola que pasaron a manes de la provincia munchos de los bienes de la [[Ilesia católica]]. Tamién ordenó la disolución de les [[cleru regular|órdenes relixoses]], ente les cualos solo les más numberoses llograron evitar la so secularización. Esto llevó a que munchos [[católicos]] xunir a les combalechadures. Poco antes fueren prindaos otros bienes inmuebles pertenecientes a la Ilesia, como la estancia con que se sostenía los santuariu de La nuesa Señora de Luján, que la so veneración tamién pasó a ser costeada pol Estáu<ref>Zanatta, Loris (1996). Del estáu lliberal a la nación católica. Universidá Nacional de Quilmes</ref> N'agostu de [[1822]] foi denunciada una combalechadura na so contra, dirixida pol ex-ministru [[Gregorio García de Tagle]], que foi rápido encalorada. La segunda revolución, llamada la "revolución de los Apostólicos", foi una reaición clerical contra les reformes rivadavianas, qu'españó en marzu de [[1823]], a la que se xunieron munchos oficiales descontentos. Foi rápido encalorada, y los sos cabezaleros executaos tres un rápidu xuiciu secretu. Rivadavia toleró la disidencia, siempres que s'amosara moderada y que nun viniera de sectores [[cleru|clericales]].{{ensin referencies}} Almitió coles mesmes la llibertaes d'espresión y de prensa. Suprimió los [[cabildru colonial|cabildros]], tanto'l de la capital como los de [[Luján]] y [[San Nicolás de los Regueros]]. Mientres lo que se conoció como la «[[dómina de Rivadavia]]» la ciencia y la cultura espolletaron de manera significativa. El so impulsu reformista dio a la vida intelectual una dinámica desconocida hasta entós, creando un clima aparente que fructificó en diversos campos al traviés de la obra personal de munchos individuos. Refundó'l vieyu Colexu de San Carlos como Colexu de Ciencies Morales, nel cual el cambéu más importante foi qu'dio beques a dellos mozos de les provincies. Creó tamién delles escueles. Gracies a la so xestión fundóse la [[Universidá de Buenos Aires]], inaugurada'l 12 d'agostu de 1821, designando como primer [[rector]] y [[cancelario]] al doctor [[Antonio Sáenz]]. Tardó dellos años en funcionar orgánicamente. Foi la obra educativa más importante del gobiernu de Martín Rodríguez. En 1822, por aición oficial o privada, habilitáronse delles instituciones académiques: La Sociedá Lliteraria, la Sociedá de Ciencies Físiques y Matemátiques, la Sociedá de Xurisprudencia, l'Academia de Medicina y dos academies de música y cantar. Cinco librería esistentes en Buenos Aires en 1825 vendíen toa clase d'obres lliteraries y científiques editaes n'Europa. Fiel al so ideariu [[lliberal]], por un decretu de 1821 derogó antigües prohibiciones a la introducción de determinaos llibros ensin censura nin torgues de nenguna índole. Mientres la dómina de Rivadavia contratar a distinguíes personalidaes intelectuales del estranxeru, como'l matemáticu [[Méxicu|mexicanu]] [[José Lanz]], el naturalista francés [[Aimé Bonpland]], los físicos y astrónomos [[italianos]] Pedro Carta Molino y [[Octavio Fabricio Mossotti]], el publicista ya historiador, tamién italianu, [[Pedro de Angelis]], l'inxenieru francés [[Carlos Enrique Pellegrini]]. La mayoría d'ellos estableciéronse a enseñar ya investigar nel país.{{ensin referencies}} Otres munches nueves instituciones fueron creaes mientres el so ministeriu. El [[Muséu Arxentín de Ciencies Naturales]], que lleva'l so nome, l'Archivu Xeneral, el [[Rexistru Oficial]], el Departamentu [[topografía|Topográficu]] y Estadísticu. Iguáronse los primeros planu topográficu y catastrales de la provincia de Buenos Aires. La ciudá de Buenos Aires empezó a modernizase. Construyó edificios públicos, enanchó aveníes, ordenó construyir ochaves, ameyoró'l llume de les cais y creó'l [[Campusantu de la Recoleta]]. Estes modernizaciones qu'entamó taben pensaes principalmente pa la ciudá siendo menores les empecipiaes nel interior de la provincia. La so atención tuvo centrada nes clases altes y medies. P'aprovir de mano d'obra al comerciu y a la ganadería impulsó fuertemente la obligación a los non propietarios de que demostraren que teníen emplegu per mediu de la “[[papeleta de conchabo]]”. Aquellos que nun la tuvieren yeren arrestaos y unviaos como soldaos a los [[fortín|fuertes]] allugaos na nueva llinia de [[frontera]] que s'encargaben de la vixilancia y proteición de los [[malón|malones]] [[amerindiu|indios]]. Tamién sofitó a la Comandanacia política y militar de [[provincia de Río Negro|Río Negro]] y la Mariña [[Patagonia|Patagónica]] a cargu del teniente coronel [[José Gabriel de la Oyuela]]. A ello sumóse un plan de colonización territorial con cuenta de qu'atraer pobladores a eses tierres fomentando la inmigración europea. === Política esterior === Dende l'entamu del so ministeriu, el gobiernu [[Porteño (xentiliciu)|porteño]] negar a collaborar colos exércitos que lluchaben contra los realistes, tanto'l de [[Martín Miguel de Güemes]] en [[Provincia de Salta|Salta]], como la campaña de José de San Martín en [[Perú]]. Dos unviaos de San Martín tuvieron qu'oyer na Llexislatura qu'a Buenos Aires convenía-y que nun se fueren los realistes de Perú. En parte por cuenta de ello el resultáu foi que San Martín tuvo que dexar a [[Simón Bolívar]] que terminara lo qu'él empezara. Cuando finalmente arrenunció al gobiernu de Perú y tornó a Buenos Aires, foi amenaciáu con encarcelalo pol so desobediencia d'años tras. Rivadavia taba convencíu en que la guerra contra l'Imperiu de Brasil sería inevitable y esi foi'l so principal oxetivu militar esternu enfocando nél los principales recursos. Cuando'l cabildru de [[Montevidéu]] pidió-y ayuda, unvió un emisariu, [[Tomás de Iriarte (militar)|Tomás de Iriarte]], al gobernador brasilanu a esixir la devolución de la provincia usurpada. === L'emprestu Baring Brothers === {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=255 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<span style="font-size:large">'''Emprestu Baring Brothers'''</span> |- | width="50%" | '''Monto emprestáu''': | width="50%" align="right" | £1.000.000 |- | width="50%" | '''Tasa d'interés''': | width="50%" align="right" | 6% añal<br />(£60.000 per añu pagaes semestralmente) |- | width="50%" | '''Amortización''': | width="50%" align="right" | 1% añal<br />(£5.000 per añu) |- | width="50%" | '''Comisión de la Casa Baring polos pagos''': | width="50%" align="right" | 1% |- | width="50%" | '''Tipu d'allugamientu''': | width="50%" align="right" | 70% del valor nominal |} La Xunta de Representantes de la Provincia de Buenos Aires sancionó'l 19 d'agostu de [[1822]] una llei que facultaba al gobiernu a "axustar, dientro o fora del país, un emprestu de trés o cuatro millones de peso valor real". Los fondos del [[emprestu]] teníen de ser utilizaos pa la construcción del [[puertu]] de Buenos Aires, l'establecimientu de pueblos na nueva [[frontera]], y la fundación de tres ciudaes sobre la mariña ente Buenos Aires y el pueblu de [[Carmen de Patagones]]. Amás tenía de dotase d'[[agua corriente]] a la ciudá de Buenos Aires. La Xunta de Representantes autorizara l'allugamientu a un tipu mínimu del 70%, pero Rivadavia aceptó constituyir un consorciu que representara al Gobiernu de Buenos Aires pal allugamientu del emprestu al tipu de 70%. Esti consorciu taba encabezáu polos señores [[Braulio Mariña]], Félix Castro, [[Miguel Riglos]], [[Juan Pablo Sáenz Valiente]] y los hermanos Parish Robertson, quien en virtú del poder conferíu celebraron l'alcuerdu en Londres cola firma [[Baring Brothers]] & Co. Como l'allugamientu nel mercáu sería fácil, la Baring propunxo al consorciu asitialos al 85%, pagando 70% a Buenos Aires y repartíéndose el 15% de diferencia col consorciu. El 1 de xunetu de [[1824]] contratar cola Banca Baring l'emprestu por 1&nbsp;000&nbsp;000 de [[llibra esterlina|llibres esterlines]]. El 15% de diferencia d'allugamientu representó 150&nbsp;000 llibres, d'elles el consorciu nel so conxuntu llevóse 120&nbsp;000 llibres en calter de comisión, y los 30&nbsp;000 restantes fueron pa Baring. El ''Bono xeneral'' dispunxo que: * Los intereses seríen pagos semestralmente, encargándose la Casa Baring de faelo a nome de Buenos Aires cobrando una comisión del 1%. * L'Estáu de Buenos Aires "empeñaba tolos sos efeutos, bienes, rentes y tierres, hipotecándoles al pagu exacto y fiel de la dicha suma de 1&nbsp;000&nbsp;000 de llibres esterlines y el so interés". * Baring retendría 200&nbsp;000 títulos al tipu de 70, acreditando a Buenos Aires les 140&nbsp;000 llibres correspondientes y disponiendo pa sigo del escedente de la so venta. * Por cuenta del consorciu, Baring vendería en bolsa los 800&nbsp;000 títulos restantes al tipu de 85%, cobrando un 1% de comisión por ello, y acreditando a Buenos Aires el 70%. Si llograra asitiales a más del 80%, la comisión xubiría a 1,5%. * En toa suma a apurrise no futuro per Buenos Aires, en conceutu d'intereses y amortizaciones, Baring cargaría un 1% de comisión a cuenta del gobiernu. Como nun s'especificara como llegaba'l dineru a Arxentina, el consorciu informa a la Casa Baring que la meyor manera yera unviando lletres xiraes contra cases comerciales de prestíu que dieren garantíes en Buenos Aires. Non por casualidá, una d'eses cases comerciales yera la de ''Robertson y Mariñes'', dos miembros del consorciu. A la fin, del millón de llibres que totalizaba el mesmu, solo llegaron a Buenos Aires unes 570&nbsp;000, na so mayoría en lletres de cambéu y una parte minoritaria en metálicu. L'emprestu solo pagaríase por completu ochenta años más tarde. En cuanto el préstamu llegó, la Llexislatura camudó d'idea: el dineru nun yera necesariu. De cuenta que foi apurríu al Bancu de Descuentu por que lu apurriera como creitos a los sos veceros, a intereses muncho más baxos que los que pagaba la provincia por esi dineru. L'emprestu arxentín de 1824 nun foi l'únicu del so tipu en [[Llatinoamérica]]: yá en [[1822]] [[Colombia]] axustara un creitu por valor de 2 millones de llibres esterlines, lo mesmo fixera esi añu [[Chile]] con un creitu por 200&nbsp;000 llibres. El reinu de [[Poyais]] (país ficticiu creáu pol estafador [[Gregor McGregor]] supuestamente na [[Mariña de Mosquitos]], allugada na mariña del Mar Caribe de les actuales [[Hondures]] y [[Nicaragua]]), fixo lo propio por 200&nbsp;000 llibres, y [[Perú]] asitió un emprestu por 1&nbsp;200&nbsp;000 llibres. [[Méxicu]] tamién tomó un creitu d'esti tipu en 1824, y Colombia llogró'l so segundu creitu. Ente 1822 y 1826 les colonies españoles empeñar con Londres pola suma de 20&nbsp;978&nbsp;000 llibres, habiendo [[Inglaterra]] desembolsado una suma real de solu 7&nbsp;000&nbsp;000 de llibres. === La Revolución de los Apostólicos === Bernardino Rivadavia yera católicu pero adoptara les idees [[regalismo|regalistas]]. El regalismo nun yera una corriente de pensamientu novedosa sinón que yá venía aplicándose n'[[Europa]] y particularmente n'[[España]] al traviés de les [[reformes borbóniques]] que la [[Rei d'España|corona española]] implementara a partir del sieglu XVIII. Rivadavia quixo aplicar el regalismo nel país.<ref>Dende los primeros tiempos de l'[[Arxentina]] hubo grupos [[llaicismu|laicistes]] y [[anticatolicismu|anticatolicos]] lideraos primero por [[Mariano Moreno]] y [[Juan José Castelli]]. Ver: Hugo Wast ([[Gustavo Martínez Zuviría]]), ''Añu X'', Ed. Goncourt, Bs. As., 1970. “Les etapes de mayu y el verdaderu Moreno”, ediciones Theoría. Bs. As., 1963, páx. 73</ref> Esta doctrina sostenía que nun esistía un [[Ilesia (organización)|Ilesia]] rexida pol [[Papa]] sinón qu'esistíen comunidaes nacionales de fieles a los cualos el gobiernu de cada país podía dirixir. N'otres pallabres, con cuenta de cumplir colos fines del estáu nacional, este podía interferir nos asuntos de la relixón católica a favor de les sos propies polítiques públiques. El regalismo nel Ríu de la Plata foi aplicáu por Rivadavia el que cuntó col sofitu de dellos sectores del [[cleru]] ente los que se destacar los sacerdotes como [[Valentín Gómez]], [[Gregorio Funes]] y [[Julián Segundu d'Agüero]]. El 1 de xunetu de 1822, Rivadavia -como ministru del gobernador Martín Rodríguez- col fin d'amontar les arques del estáu provincial publicó una serie de decretos reformistes, que fueron completaos seis meses más tarde pola llei de la Cámara de Representantes que dictó, el 21 d'avientu, la "Llei de Reforma Xeneral". El so articuláu afectó principalmente a les [[órdenes relixoses]] o [[cleru regular]], que los sos miembros yeren consideraos más adictos a la [[Santa Sede]] que los sacerdotes del [[cleru secular]]. Asina, el gobiernu de la Provincia de Buenos Aires: * Cerró dellos [[conventu|conventos]], como los de les órdenes relixoses de los [[Bethlemitas]], [[Orde de Agustinos Recoletos|Recoletos]] y [[Mercedarios]]; coles mesmes apoderóse de tolos bienes que pertenecíen a estes órdenes relixoses. * Prindó los bienes propios del [[Basílica de La nuesa Señora de Luján|Santuariu de Luján]], de los de la Hermandá de Caridá, del Hospital de Santa Catalina y otros. * Tomó sobre sí la responsabilidá de dar permisos p'abandonar l'estáu relixosu a quien asina lo deseyaben. * Suprimió'l [[diezmu]], impuestu tradicional que sirvía pal sostenimientu del cleru. * Llindó'l númberu de relixosos per conventu prohibiendo qu'hubiera más de 30 relixosos menos de 16 en cada unu d'ellos, so la pena de supresión y confiscación de bienes. * Llindó la edá mínima pal oficiu de los votos relixosos una y bones nengún relixosu podría pronunciar los sos votos de consagración perpetua antes de lo 25 años d'edá. * Nun reconoció la esistencia de nenguna autoridá relixosa que morara fuera del país y pretendiera tener poder sobre'l cleru secular y regular<ref>Juan Carlos Nicolau (2008). «Manuel José García (1784-1848) - Política y Diplomacia nel Ríu de la Plata» (n'español). Histórica, d'Emilio J. Perrot. «páx. 213-214».«AGN, Sala X, 1-1-8».</ref><ref>Les polítiques regalistas rivadavianas xunto col rol de la Ilesia na xénesis de la nacionalidá arxentina son causa del arreglu históricu qu'enconta l'actual sostenimientu del cultu católicu na Arxentina, reglamentado pola Llei 21.540 sobre la "Asignación a determinaos dignatarios pertenecientes al Cultu Católicu Apostólicu Romanu". [http://bibliotecadigital.uca.edu.ar/repositorio/revistes/prudentia30.pdf Sobre'l Presupuestu del Cultu na Arxentina (Biblioteca dixital de la UCA)]</ref> La reforma eclesiástica desamarró un enfrentamientu ente los [[periódicu|periódicos]] de Buenos Aires. Per un sitiu [[Juan Cruz Varela]] y [[Florencio Varela (escritor)|Florencio Varela]] defendíen la posición del gobiernu en "La Centinela" y "La Llobera del Añu XX". Pol otru [[frai]] [[Cayetano Rodríguez]] y frai [[Francisco de Paula Castañeda]] atacaben puxantemente a Rivadavia. El gobiernu, aplicando una vegada les polítiques del regalismo, decidió exiliar a Castañeda a [[Carmen de Patagones]] pero'l flaire escapó a [[Montevidéu]]. El [[presbíteru]] [[Mariano Medrano]] —Vicariu Provisional de la Santa Sede al haber quedáu vacante'l puestu d'[[obispu]] de Buenos Aires dende 1812— opúnxose enérxicamente a les reformes rivadavianas. Ente los opositores más prominentes a les polítiques de Rivadavia atopábase'l flaire [[Francisco de Paula Castañeda]], periodista y escritor satíricu, que lu dedicó a Rivadavia les siguientes llinies: [[Ficheru:Francisco de Paula Castañeda.jpg|right|thumb|250px|[[Francisco de Paula Castañeda]].]] {{Cita|<poem>No hay provenir maravilloso ni otro contenido más delicado que librarse del Sapo del Diluvio El Sapo es Rivadavia o Rivaduvio o el Robespierre el renegado</poem>}} El [[19 de marzu]] de [[1823]] españó la "Revolución de los Apostólicos" encabezada por [[Gregorio García de Tagle]], una reaición bien entamada contra les reformes del ministru Bernardino Rivadavia, na que participaron [[Domingo Achega]], [[Mariano Benito Rolón]] y [[Ambrosio de Lezica (padre)]]. Tuvo sofitu de munchos descontentos, amás de flaires y cures, pero fracasó dempués de delles hores de llucha. Les fuercies gubernamentales esvalixaron rápido a la manifestación, y la mayoría de los líderes fueron prindaos, executaos o castigaos con durez. Tagle llogró escapar a Montevideo que taba en poder del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]], con ayuda de Dorrego (el mesmu a quien desterrara inxustamente en 1816 a España). El coronel [[José María Urien]] y el capitán José Benito Peralta fueron executaos, pero'l xuiciu foi suspendíu y los sos documentos destruyíos por orde de Rivadavia.<ref>[http://p3.usal.edu.ar/index.php/miriada/article/view/3108/3754#_edn3 Avera del clivaje relixosu na historia arxentina. Surdimientu y disolución de la Unión Católica]</ref><ref>[http://www.genealogiafamiliar.net/getperson.php?personID=I45173&tree=BVCZ Coronel José María Urien Elías y la Revolución de los apostólicos]</ref> Tagle foi arrestáu en Montevideo, que yera entós la capital de la [[Provincia Cisplatina]], gobernada pol [[vizconde]] de la Llaguna [[Carlos Federico Lecor]], que tardó meses en lliberar. === La Llei de Enfiteusis === Como garantía del emprestu Rivadavia hipotecó toles tierres y demás bienes inmuebles de propiedá pública, prohibiendo la so enayenadura en tola Nación. Nun siendo posible ayenar les tierres pola esistencia d'esta hipoteca, aplicó-yos el réxime d'[[enfiteusis]], por aciu el cual arrendábense contra'l pagu d'un [[Impuestu|canon]]. El 16 de marzu de [[1826]], siendo yá presidente, ratificó por aciu un decretu la prohibición de vender, donar o apurrir de cualesquier otra forma les tierres fiscales. Darréu, el 18 de mayu, la ''Llei Nacional de Enfiteusis'' volvió ratificar la prohibición d'ayenar tierres de propiedá pública y afitó el ralu de concesión en ''"cuandoquier"'' 20 años dende'l 1 de xineru de [[1827]]. Pero de fechu la llei solo aplicóse en territoriu porteño y na [[provincia de Corrientes]], reconociéndola esta postrera recién en [[1830]]. La enfiteusis dexó de resultes la concentración de la tierra de 1822 a 1830, 538 propietarios en total llograron 8.656.000 hectárees. Siendo los enfiteutas más beneficiaos munchos collaboradores del propiu réxime de '''Bernardino Rivadavia''', ente ellos les famlias Anchorena, Alzaga, Alvear, Azcuénaga, Basualdo, Bernal, Bosch, Bustamante, Castro, los [[Díaz Vélez]], Dorrego, Eguía, Echeverría, Escalada, Ezcurra, Yrigoyen, Lacarra, Larreta, Lastra, Lezica, Lynch, López, Miguens, Obarrio, Ocampo, Olivera, Ortiz Basualdo, Otamendi, Pacheco, Páez, Rozas, Sáenz Valiente y otres.<ref name="7ec2f2b5">Los Oligarques Juan J. Sebreli – La Historia Popular Tomu 15, p 23 – Vides y Milagros d'El nuesu Pueblu</ref>la Enfiteusis punxo más d'ocho millones d'hectárees a disposición de renteros y enfiteutas quien polo xeneral nun pagaben o pagaben cánones bien baxos a la provincia, esta llei tendió a favorecer la gran concentración de la propiedá nunes poques decenes de families.<ref name="75369bc5">Halperín Donghi, Tuliu: Guerra y finances nos oríxenes del Estáu arxentín (1791-1850), Prometeo Llibros, 2005, cap. III, p 231</ref> Esti sistema d'arriendu de tierres fiscales foi llamáu “enfiteusis”, y nun llogró algamar los oxetivos pa los que fuera implementáu, una y bones les tierres fueron atropaes por grandes productores creando asina enormes llatifundios.<ref>PICCIRILLI, Ricardo, Les reformes económica-financiera, cultural, militar y eclesiástica del gobiernu de Martín Rodríguez y el ministru Rivadavia, n'Historia de la Nación Arxentina. Academia Nacional de la Historia, Vol. VI, Cap. VI, páx. 294.</ref> La llei foi sancionada'l 18 de mayu de 1826 y establecía: * Art. 1ᵘ Les tierres de propiedá pública, que la so enayenadura pola llei del 15 de febreru ye prohibida en tol territoriu del Estáu, van dar en enfiteusis mientres el términu, cuandoquier, de 20 años, qu'empezaren a cuntase dende'l 1 de xineru de 1827. * Art. 2ᵘ Nos primeros diez años, el que los reciba nesta forma va pagar a l'ayalga pública la renta o canon correspondiente a un ocho per cientu añal sobre'l valor que se considere a diches tierres, si son de llendo, o a un cuatro per cientu si son de pan llevar. * Art. 3ᵘ El valor de la tierra va ser graduáu en términos equitativos por un jury de cinco propietarios de los más inmediatos, en cuanto pueda ser, al qu'hai de justipreciarse, o de trés en casu de nun habelos nesi númberu. * Art. 4ᵘ El gobiernu va reglar la forma en qu'hai de ser nomáu'l jury del que fala l'artículu anterior, y el xuez qu'hai de presidilo. * Art. 5ᵘ Si la evaluación fecha pol jury fora reclamada, o per parte del enfiteuta, o pola del fiscu, resolviera definitivamente un segundu jury, compuestu de la mesma que'l primeru. * Art. 6ᵘ La renta o canon que pol artículu 2ᵘ establezse, va empezar a correr dende'l día en qu'al enfiteuta mándese dar posesión del terrén. * Art. 7ᵘ El canon correspondiente al primer añu se satisfacerá por metá nos dos años siguientes. * Art. 8ᵘ Los periodos en qu'hai d'apurrise'l canon establecíu, van ser alcordaos pol Gobiernu. * Art. 9ᵘ Al vencimientu de los diez años que s'afiten nel artículu 2ᵘ, la Llexislatura Nacional va reglar el canon qu'hai de satisfaer l'enfiteuta nos años siguientes sobre'l nuevu valor que se va graduar entós a les tierres na forma que la llexislatura alcuerde. L'espíritu de la llei foi llograr una distribución xusta y equitativa de la tierra y evitar que fora atropada por grandes propietarios, que disponíen de los medios p'adquiriles. {{ensin referencies}}Amás, proponíase favorecer la inmigración, otorgándo-yos tierres a los estranxeros en cuenta de un canon, por que pudieren dedicase a producir, en cuenta de a adquirir un cachu de tierra. La llei daba al Estáu'l dominiu de la tierra non escriturada —esto ye, la mayor parte del campu porteño— y prohibía toles donaciones o ventes de la mesma hasta tantu nun se cuntara con una llei que regulara eses tresferencies. Pero, como la llei nun llindaba la superficie de tierra que cada solicitante podía llograr, los ganaderos, comerciantes ya inversores estranxeros de la dómina adquirieron terrenes enormes, que nun yeren capaces de poblar de ganáu sinón bien amodo; y muncho menos de dedicar a l'agricultura. La llei de enfiteusis aceleró'l procesu d'enayenadura de les tierres fiscales, marcando coles mesmes la nacencia de los [[Burguesía terrateniente n'Arxentina|grandes terratenientes]].<ref>{{cita llibru |apellíu=FERRER, |nome=Aldo |títulu=La economía arxentina. Les etapes del so desarrollu y problemes actuales. |añu=1999 |editorial=Fondu de Cultura Económica. |páxines=53-57 |allugamientu=Buenos Aires}}</ref> == Llegada a la presidencia == [[Ficheru:Rivadavia completo.jpg|thumb|right|250px|Bernardino Rivadavia.]] En mayu de [[1824]] foi escoyíu gobernador [[Juan Gregorio Las Heras]] y ufiertó a Bernardino Rivadavia siguir nel cargu, anque posiblemente nun sentía simpatíes por él. Rivadavia nun aceptó y partió escontra Londres, con una autorización de la Llexislatura pa xestionar la esplotación de mines. Pero les mines en cuestión nun taben en Buenos Aires, sinón en [[provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], onde'l [[caudiellu]] [[Facundo Quiroga]] acomuñárase col capitalista porteño [[Braulio Mariña]] y otros socios, como [[Tomás Manuel de Anchorena]] y [[Juan Pedro Aguirre]], y con capitales de la Baring Brothers formaron la Famatina Mining Company, nome estranxeru pa la Sociedá del Bancu de Rescate y Casa de la Moneda de La Rioxa, reconocida pol gobiernu d'esta provincia. === Minería === L'exministru acomuñar en Londres col bancu Hullet Brothers y fundó'l Río de la Plata Mining Association, con un capital nominal de 1.000.000 de llibres esterlines, que'l so relativu ésitu debióse, sobremanera, a una burbuya financiera” qu'españaría pocu dempués. El desarrollu de la [[minería]] tenía por oxetivu consiguir [[metales preciosos]] con qu'acuñar [[moneda]]. Esa aventura financiera nun lu sirvió d'enforma, pero ganó-y la tarrecible enemistá de Quiroga. El Congresu, a iniciativa del presidente, dio la exclusividad del acuñamientu de moneda nel país a la River Plate Mining. El conflictu ente Rivadavia y Quiroga polos metales de Famatina llevó a la primer guerra ente unitarios y federales nel interior. === Navegación === Otru insólitu proyeutu foi la construcción d'una [[canal de navegación|canal navegable]] dende'l sur de [[Provincia de Mendoza|Mendoza]] hasta Buenos Aires. Dellos críticos argumentaben qu'esta obra yera imposible de realizar, alegando qu'en [[Cuyo]] nun había agua abondo p'alimentar asemeyada canal, y que la poca qu'había querdríen usar los cuyanos para riego. === Tratáu de Benegas === En [[1821]] roblárase'l [[Tratáu de Benegas]], que convocaba a un congresu nacional en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], que se llegó a axuntar a fines de 1821. Pero'l ministru Rivadavia ordenó'l regresu de los diputaos porteños, cola escusa de que les provincies representaes nun s'entamaren interiormente. La razón real yera qu'un congresu aconceyáu nel interior nun podría ser controláu polos porteños. Per otru llau, Buenos Aires esixía que'l númberu de diputaos per provincia tenía de tar en proporción al númberu d'habitantes de caúna, lo que siempres fuera refugáu poles demás provincies. Esto bastió'l fracasu del congresu. El [[Tratáu del Cuadriláteru]], robláu en xineru de [[1822]] ente les provincies de la mariña y Buenos Aires, obra de Rivadavia, significó la muerte definitiva del Congresu federal. El ministru convidó a los diputaos de les demás provincies a axuntase nuevamente en congresu cuando la situación interna de les provincies dexar. El nuevu [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu Xeneral]] axuntar n'avientu de 1824 en Buenos Aires, y so les condiciones porteñas. === Sitiu de Montevideo === El Congresu llevaba unos pocos meses aldericando dificultosamente la futura constitución, cuando n'abril de [[1825]] desembarcó na mariña oriental la espedición llibertadora de [[Juan Antonio Lavalleja]] y les sos [[Trenta y tres Orientales]]. En pocu más de dos meses, llograron dos importantes victories, zarraron a los brasilanos en [[Montevidéu]] y punxéron-y sitiu. Y axuntaron un congresu que declaró que la Banda Oriental reincorporar a l'Arxentina. El Congresu Nacional aceptó la reincorporación de la Banda Oriental el 25 d'ochobre de 1825,<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru I/043|Testu de la llei de reincorporación de la Banda Oriental]]</ref> y l'emperador declaró la guerra a l'Arxentina n'avientu. La Guerra de Brasil obligó al congresu a formar un exércitu urxentemente y pensóse que tamién tenía que formar un Poder Executivo Nacional pa unificar el mandu militar. De cuenta que, ensin empezar siquier a aldericar una constitución que-y diera marcu llegal al cargu, el 6 de febreru de [[1826]] sancionóse la llei de presidencia, creando un Poder Executivo Nacional Permanente, col títulu de «Presidente de les Provincies Xuníes del Río de la Plata».<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/025|Decretu pal nomamientu del Poder Executivu Permanente]]</ref> Duraría nes sos funciones el tiempu qu'estableciera la Constitución. Rivadavia resultó escoyíu presidente. Los sos ministros fueron: [[Julián Segundu d'Agüero]] de Gobiernu; [[Carlos María de Alvear]], de Guerra y Marina; [[Francisco Fernández de la Cruz]] de Rellaciones Esteriores y [[Salvador María del Carril]] de Facienda. Rivadavia llevó al gobiernu un proyeutu centralizador, esto ye, unitariu. La primer comunicación a los gobernadores del interior faía-yos saber que los concedía a cada unu'l mandu político y militar que yá teníen como gobernadores, solo que de forma provisional, hasta que decidiera reemplazalos. == Presidente de les Provincies Xuníes del Río de la Plata == [[Ficheru:Busto de Rivadavia en América (Argentina).jpg|thumb|250px|Bustu de Bernardino Rivadavia na ciudá d'[[América (ciudá)|América]], [[Rivadavia (partíu)|partíu de Rivadavia]].]] En 1824 terminó'l mandatu de Martín Rodríguez. Bernardino Rivadavia decidió viaxar a Londres, Manuel José García ocuparía los so llugar. El cónsul inglés diba dir a Buenos Aires a roblar un tratáu de reconocencia de la independencia pero yera imposible una y bones les provincies tresformárense n'estaos autónomos, yera necesariu atopar una autoridá nacional. En 1822 la mariña robló'l [[tratáu del cuadriláteru]] que terminaba coles esperances del gobernador cordobés, que quería axuntar un congresu na so provincia. Los porteños comprometer a concede-y a la mariña los llibre navegación de los ríos. A fines de 1824 axuntóse un congresu pa redactar una constitución, ente los escoyíos había unitarios y federales, depués de tres meses la constitución foi aprobada, pero cuasi toles provincies refugar. La necesidá d'un gobiernu nacional que fixera frente a la Guerra contra l'Imperiu de Brasil llevó a nomar a Rivadavia como'l primer presidente en febreru de [[1826]]. Esta noticia nun foi bien recibida nes provincies. Rivadavia intentó acabar rápido cola guerra, por cuenta de que dende Buenos Aires salíen cuasi tolos recursos económicos pa encarar el conflictu, {{ensin referencies}}y a que'l bloquéu naval impuestu per Brasil afectaba'l comerciu, base de recaldación de rentes del Estáu porteño. === La Llei de Capitalización === Darréu depués d'asumir, Rivadavia presentó al Congresu un proyeutu de capitalización de Buenos Aires:<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/053|Testu de la llei de Capitalización de Buenos Aires]]</ref> la ciudá y gran parte de la campaña circundante proclamábase capital del Estáu. Pocos díes más tarde emitió un decretu en qu'ordenaba la demarcación de la capital de la república,<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/056|Testu del decretu qu'ordenaba la demarcación de la Capital de la República]]</ref> y de la provincia de Buenos Aires.<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/057|Testu del decretu qu'ordenaba la demarcación de la Provincia de Buenos Aires]]</ref> El proyeutu anició fuertes resistencies. El federalismu porteño, encabezáu por Manuel Dorrego y [[Manuel Moreno]], opúnxose, en defensa de les instituciones de les provincies garantizaes pola llei fundamental, cuantimás el puertu y l'aduana, principal fonte de recursos de la provincia. Tamién foi aguantáu polos [[estancia|estancieros]], quien nun taben dispuestos a perder la ventaya que-yos daben les rellaciones en Buenos Aires y qu'amás entendíen que la perda de l'aduana significaría impuestos internos más altos. Sicasí, la llei foi sancionada'l 4 de marzu de 1826. Las Heras cesó nel cargu de gobernador per decretu del Poder Executivu. La Xunta de Representantes foi eslleida, y se nacionalizaron l'exércitu de la provincia, les tierres públiques, l'aduana y toles propiedaes provinciales. Los [[estancia|hacendados]], sollertaos poles consecuencies que podía tener la capitalización, dexaron de sofitar a Rivadavia, y este quedó políticamente aislláu. === Política económica === El Bancu de Descuentos de la provincia foi tresformáu nel Bancu Nacional<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/037|Testu del Reglamentu del Bancu Nacional]]</ref> en 1826, y taba autorizáu a abrir sucursales nes provincies. La so capital formáu pol apurra del Estáu y por aiciones que se suscribiríen en tol territoriu, sería de 10.000.000 pesos (de la dómina). Les sos funciones yeren: recibir depósitos, tomar dineru a interés, otorgar préstamos, acuñar monedes y billetes convertibles, etc. El Bancu, qu'absorbió al Bancu de Descuentos de la provincia, nun llogró axuntar el capital correspondiente y el papel moneda qu'emitió escareció de respaldu. Los gastos derivaos de la guerra de Brasil llevaron al gobiernu a solicitar repitíes sumes que provocaron la so ruina. En 1836, vencíu'l plazu de diez años establecíu pola llei, Rosas dispunxo la so disolución. El mandatu Rivadavia coincidió cola medría de la influyencia británica na política nacional. L'esquema de Rivadavia taba basáu en cinco pilares: el comerciu totalmente llibre y nada de proteicionismu en contra de les importaciones britániques, finances con un bancu central remanáu por inversionistas británicos, absolutu control del puertu de Buenos Aires como la única fonte d'ingresu pal país, esplotación británica de los recursos naturales y un Unitarismu centralizáu en Buenos Aires. {{sfn|Galasso|2011|p=224}} Les esportaciones d'oru, dexaes poles polítiques de llibre comerciu, escosaron rápido les reserves nacionales. Esto representó un gran problema, una y bones l'oru yera'l mediu de cambéu de la economía llocal. Rivadavia buscó resolver esti problema al establecer el "Bancu de Descuentu", un bancu central pa imprimir dineru. A pesar del rol que xugaba'l bancu central, esti bancu foi puestu a manes d'inversores privaos británicos. {{sfn|Galasso|2011|p=223}} ==== Nacionalización de los recursos ==== El presidente Rivadavia dispunxo la inmediata nacionalización de Buenos Aires y les sos instituciones, incluyida l'aduana;<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/062|El Congresu Xeneral declara nacionales toles aduanes ya impuestos sobre importaciones y esportaciones]]</ref> la recaldación pasaría al gobiernu nacional, quien la usaría en beneficiu de tol país, pero nun se contemplaba la distribución ente les provincies.{{ensin referencies}} Amás, la delda pública de la provincia de Buenos Aires se nacionalizó. La llei d'Afitamientu de la Delda Pública del Estáu<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/052|Testu de la llei d'Afitamientu de la Delda Pública Interior del Estáu]]</ref> declaró hipotecaes toles tierres públiques de la Nación y prohibió la so venta ensin permisu especial del Congresu.<ref>[[s:es:Rexistru Nacional: Llibru II/064|Prohibiendo la enayenadura de tierres del Estáu]]</ref> Se nacionalizaron tierres qu'hasta esi momentu considerábense provinciales, sobre les que se debía aplicar el sistema de enfiteusis. Mientres el curtiu gobiernu de Rivadavia, en 1827 el pesu papel devaluar en 33% y nuevamente en 68% en 1829.<ref name="ladlhv">{{cita web |apellíu=Edwards |nome=Sebastián |títulu=Latin America's Torne: A Long Historical View |url=http://gesd.free.fr/nb15171.pdf |editorial=National Bureau Of Economic Research |urlarchivu=https://www.webcitation.org/64IoV1Dk7?url=http://gesd.free.fr/nb15171.pdf |fechaarchivu=29 d'avientu de 2011 |páxina=17 |fecha=xunetu de 2009 }}</ref>La enfiteusis, a pesar del so calter progresista, tuvo de resultes un fuerte procesu de concentración de la tierra bonaerense, en total 138 propietarios llograron 18.656.000 hectárees. Los enfiteutas más beneficiaos fueron munchos collaboradores del propiu gobiernu de Bernardino Rivadavia, ente ellos les families Anchorena, Alvear, Ortiz Basualdo, los [[Díaz Vélez]], Escalada, Irigoyen, Rodríguez Larreta, Lezica, Lynch, Miguens, Obarrio, Ocampo, Olivera, Ortiz Basualdo, Blanco Villegas, Vidal, Sáenz Valiente y otres. .<ref name="7ec2f2b5" /> La Enfiteusis punxo más d'ocho millones d'hectárees a disposición de renteros y enfiteutas quien polo xeneral nun pagaben o pagaben cánones bien baxos a la provincia, esta llei tendió a favorecer la gran concentración de la propiedá nunes poques decenes de families.<ref name="75369bc5" />{{sfn|Ferrer|1967|p=24}} Asitiáronse capitales británicos destinaes a la esplotación de les mines de Famatina en La Rioxa, pero entamaron dos sociedaes rivales y la iniciativa fracasó. Escontra 1825 hubo n'Europa una crisis económica que se reflexó na Bolsa de Londres, y les aiciones d'empreses n'América rebaxaron los sos precios y delles sociedaes quebraron. El capital inglés se retrajo; mientres tres décades nun tuvo dispuestu a encarar riesgos nestes tierres. === Guerra de Brasil === {{AP|Guerra de Brasil}} De resultes del remanar de los [[Trenta y tres Orientales]] y de la xunta del [[Congresu de la Florida]], el pueblu oriental pola Llei d'Independencia, proclamó a la [[Provincia Oriental]] {{Cita|llibre ya independiente del Rei de [[Portugal]], del Emperador del [[Brasil]] y de cualesquier otru del universu}} y pola Llei d'Unión proclamó que {{Cita|Queda la Provincia Oriental del Río de la Plata xunío a les demás d'esti nome nel territoriu de [[Sud América]].}} La declaración de la independencia del Imperiu de Brasil y la reincorporación a les Provincies Xuníes del Río de la Plata de la Provincia Oriental sumaes a les victories de les tropes orientales fueron sofitaes pol pueblu de Buenos Aires y pol Congresu Arxentín que rápido aceptó la reincorporación de la Provincia Oriental el 25 d'ochobre de 1825 y l'aprobación de los diplomes del diputáu [[Javier Gomensoro]], electu pola Provincia Oriental. En respuesta, l'Imperiu declaró la guerra a les Provincies Xuníes el 10 d'avientu y darréu la poderosa escuadra brasilana bloquió'l puertu de Buenos Aires y la boca del [[Ríu de la Plata]], bloquéu que se caltuvo hasta'l final del conflictu, en 1828. La declaración de guerra per parte de Brasil foi respondida pol Congresu arxentín el 1 de xineru de 1826. Bernardino Rivadavia foi escoyíu Presidente de les provincies Xuníes el 8 de febreru y, dispuestu a llevar alantre la Guerra de Brasil, reorganizó l'Exércitu, amontó'l númberu de cuerpos de la Escuadra Nacional y creó l'Estáu Mayor. Magar primeramente la posición del Imperiu de Brasil foi más ventaxosa, les fuercies yeren pareyes y la guerra allargábase, tresformándose nuna carga económica. Depués de que les fuercies arxentines vencieren nos trunfos parciales tantu na [[batalla de Ombú]] y na [[batalla de Bacacay]] llograron una contundente victoria na [[batalla de Ituzaingó]], el 20 de febreru de [[1827]]. Sicasí, la falta de recursos torgó definir la guerra, tantu per tierra como per mar. Rivadavia recurrió nuevamente a Manuel José García —quien yá refugara la so ufierta pa encargase de la cartera de Facienda poles sos discrepancies col gobiernu presidencialista unitariu— pa unvialo en misión diplomática al Brasil y empecipiar les tramitaciones de paz col Imperiu. Les razones qu'impulsaron a Rivadavia a camudar d'opinión, fueron les mesmes qu'habíen disuadido a García a nun dir a la guerra antes, pa ello ye importante resaltar el gran llabor investigador de Juan Carlos Nicolau, quien afirma: {{cita|La situación económica de Brasil yera bien cimera a les Provincies Xuníes, si tener en cuenta que cuntaba con una población de 5 millones d'habitantes, contra 700.000 d'éstes tomaes nel so conxuntu, pero que nos fechos, namái la provincia de Buenos Aires contribuyía al esfuerciu bélicu. L'estáu brasilanu, independiente, ensin delda nacional, desenvolvía un comerciu col estranxeru bien activu y floreciente, en continuu progresu, sofitáu na so rellación cola Gran Bretaña. Sicasí, el Ríu de la Plata sufría los perxuiciu del bloquéu del so puertu, lo que constituyía una grave torga pa llograr recursos de les sos recaldaciones aduaneres y asina la posibilidá d'adquirir armes y municiones pal so exércitu.<br /> L'ayuda que recibía los Brasil de parte de Gran Bretaña, na so virtual alianza, provocó qu'homes como'l [[William Carr Beresford|Xeneral Willam Carr Beresford]] y l'[[Thomas Cochrane|Almirante Thomas Cochrane]], con amplia conocencia del teatru d'operaciones del [[Ríu de la Plata]], contribuyeren a la organización y manexu del exércitu y l'armada brasilana.<ref name=Nicolau>{{cita web |url=http://www.americanpoems.com/Used/ItemId/987120633X |títulu=Manuel José García (1784-1848) - Política y Diplomacia nel Ríu de la Plata |autor=Juan Carlos Nicolau |fecha=2008 |editorial= Histórica, d'Emilio J. Perrot|cita= páx. 213-214}}</ref>}} El 16 d'abril de 1827, García recibió les instrucciones pa realizar la so misión per parte de Rivadavia y el so ministru [[Francisco Fernández de la Cruz]], informándo-y que'l gobiernu proponíase ''"acelerar la terminación de la guerra y el reestablecimientu de la paz, tal como lo demanden imperiosamente los intereses de la Nación"''. Esta instrucción reflexa la crítica situación interna del gobiernu de Rivadavia, desesperáu por atopar la paz pa encarar los otros grandes problemes qu'azotaben al país, esto ye, la enorme crisis económica y la oposición de les provincies del interior. L'esfuerciu de la guerra contra'l Brasil tuvo de ser encaráu -tocantes a la provisión de tropa y equipamientu bélicu- cuasi totalmente per Buenos Aires. Les bases que tenía d'utilizar el [[ministru plenipotenciario]] García, seríen: {{cita|... o bien la devolución de la Provincia Oriental, o la ereición y reconocencia de dichu territoriu nun Estáu separáu, llibre ya independiente, so la forma y regles que los sos propios habitantes escoyeren y sancionaren; nun debiendo nesti postreru caso esixise por nenguna de les partes batalloses compensación dalguna.<ref>{{cita web |url=http://www.mininterior.gov.ar/archivo/archivu.php |títulu=Archivo Xeneral de la Nación Arxentina|cita= AGN, Sala X, 1-1-8}}</ref>}} Esto ye, el presidente Rivadavia instruyó al ministru plenipotenciario García por que la paz col Brasil llegárase namái al traviés de la reconocencia pol emperador de la Provincia Oriental como parte intergrante de les Provincies Xuníes del Río de la Plata o, nel supuestu qu'esto nun fuera aceptáu, proclamárase la independencia de la Provincia Oriental. Al despidir a García, el ministru [[Julián Segundu d'Agüero]] encargó-y consiguir la paz a tou trance; {{cita|... otra manera, vamos cayer na demagoxa y na barbarie.}} García llegó en mayu de 1827 a Rio de Janeiro y empezó les sos xuntes col intermediariu británicu y los ministros plenipotenciarios brasilanos.<ref>L'embaxador plenipotenciario de Gran Bretaña en Rio de Janeiro yera [[Sir Robert Gordon]]]; los ministros brasilanos yeren el [[marqués de Queluz]], el [[vizconde de São Leopoldo]], y el [[marqués de Maceió]].</ref> Apenes empecipiaes les xestiones, García atopar con una gran intransixencia per parte de los ministros brasilanos con al respective de nun arrenunciar a la Provincia Cisplatina: el [[Emperador]] [[Pedro I de Brasil]], ablayáu pola victoria d'El Ríu de la Plata de Ituzaingó y tarreciendo pola estabilidá del so imperiu neses circunstancies y de posibles intentos sesesionistas<ref>La guerra de Brasil impactó fuertemente nel sur del Imperiu de Brasil que tuvo d'encarar la sesesión de la [[República Riograndense]] o [[República Riograndense|República de Ríu Grande]] o [[República Riograndense|República de Piratini]], ente [[1835]] y [[1845]] de resultes del conflictu separatista causáu pola [[Revolución Farroupilha]] na entós Provincia de [[Rio Grande do Sul]]. Esta república, en [[1839]], formó una [[confederación]] conxunta cola [[República Xuliana]], proclamada esi mesmu añu, nel estáu separáu de [[Santa Catarina]]. En munchos casos, la población de dambos estaos identificar col estilu de vida del [[gauchu]] d'[[El Ríu de la Plata]]) más que col [[brasilanu]].</ref>xurara ante'l Senáu brasilanu nun tratar la paz ante les Provincies Xuníes y siguir la guerra hasta obligales a aceptar la so soberanía sobre la Provincia Cisplatina;<ref name=rel>[https://web.archive.org/web/http://www.argentina-rree.com/3/3-032.htmo La fallida misión García y les sos consecuencies, na Historia de les Rellaciones Esteriores Arxentines, páxina del Ministeriu de Rellaciones Esteriores de l'Arxentina.] Consultáu n'agostu de 2010.</ref> de xuru Pedro I especulaba tamién cola debilidá de la Provincies Xuníes pa enllargar les aiciones béliques. Viendo la situación, García decidió tornar a Buenos Aires, pero l'embaxador británicu [[Robert Gordon (diplomáticu)|Robert Gordon]] convencer d'entrevistase col ministru de rellaciones esteriores imperial, el Marqués de Queluz. Tres tres reunión infructuoses, les presiones del gobiernu británicu por terminar rápido col conflictu pa volver a entamar el comerciu, la inflexible postura del gobiernu brasilanu y el críticu estáu políticu-económicu de les Provincies Xuníes, llevaron a García a decidir por sigo mesmu la paz sobre otres bases. Más tarde esplicó al embaxador Gordon que: {{cita|[...] anque tenía instrucciones de roblar una convención namái sobre la base de la independencia de la provincia de Montevideo; pero, como él topábase convencíu de qu'a esti estáu d'independencia nun podía llegase por cierto tiempu, y qu'en realidá yera de poca importancia pa Buenos Aires el destín de la provincia, siempres que se-y devolviera la tranquilidá, non hesitó en llegar a términos que, n'otru sentíu, taben perfectamente acordies coles sos instrucciones.<ref>Rellatu del propiu García a Gordon, según la carta d'este a Canning del 8 de xunu de 1827; nótese que nun menta la República Arxentina nin a les Provincies Xuníes –que son bien pocu mentaes n'otres cartes del mesmu Gordon– sinón solamente a Buenos Aires. Citáu por [[Luis Alberto d'Herrera]], ''La misión Ponsonby'', tomu II, Ed. Eudeba, Bs. As., 1974, páx. 137.</ref>}} De cuenta que, dexando de llau les sos instrucciones, el 24 de mayu de 1827 robló la [[Convención Preliminar de Paz de 1827]] que disponía, ente otres coses: {{cita|La República de les Provincies Xuníes del Río de la Plata reconoz la independencia ya integridá del Imperiu de Brasil y arrenunciu a tolos derechos que podría pretender al territoriu de la provincia de Montevideo, llamada güei Cisplatina, que l'Emperador comprometer a iguar con sumu percuru, o meyor entá qu'otres provincies del Imperiu. L'emperador de Brasil reconoz igualmente la independencia ya integridá de la República de la Provincies Xuníes del Río de la Plata, y yá que la República de les Provincies Xuníes emplegó corsarios, topa xustu y honorable pagar el valor de les preses por cometer actos de piratería.<ref>[http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf ''El frente esti: Rivadavia y la Guerra contra'l Brasil de 1827'', de Evergisto de Vergara, agostu de 2006, na páxina del Institutu d'Estudios Estratéxicos de Buenos Aires.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114001940/http://www.ieeba.com.ar/docu/El%20frente%20Este.%20Rivadavia%20y%20la%20guerra%20contra%20Brasil%20de%201827.pdf |date=2020-11-14 }} Consultáu'l 30 d'agostu de 2010.</ref>}} A pesar de qu'esta Convención Preliminar de Paz contravenía les sos instrucciones, García llograra que se camudara la redaición primitiva qu'incorporaba la Provincia Cisplatina al Imperiu y que s'omitiera la reconocencia de cualquier derechu de soberanía per parte del Emperador de Brasil sobre la Provincia Oriental, una y bones la Convención solo referíase al arrenunciu efeutuáu poles Provincies Xuníes. Seique ensin notalo los diplomáticos brasilanos, dexábase la puerta abierta a la independencia uruguaya.<ref>L'historiador uruguayu [[Juan Y. Pivel Devotu]], depués d'una trabayosa investigación derivada de la llectura de cartes de Lavalleja y Pedro Trápani, formóse otra opinión con al respective de esti fechu históricu: {{cita|La interpretación de los fechos que nos mandaron el nuesu historiadores clásicos, nun nos dexaría por cierto formanos una idea bien falagadora de la conducta d'aquel personaxe. Nesa creencia vivimos munchos años y, entá más, nun tengo reparos en confesar que, quien adquerimos les nueses conocencies iniciales d'historia nun manual, tenemos enraigonada la idea de que'l "famosu" Manuel José García fuera un enemigu de la República Oriental del Uruguái". El problema ye muncho más complexu de lo que se supón. El conveniu de paz suscripto por García en 1827 pasó a la historia col duru calificativu de ignominioso que-y prodigaron les pasiones desamarraes de la dómina y col xuiciu formuláu pol presidente Rivadavia nun momentu críticu del so gobiernu, nel que quixo, per esi mediu, conquistar la opinión pública que-y refugaba'l so simpatía.}}</ref> Sicasí, na so carta a Ponsonby informando de la firma de la convención, Gordon emitió ciertes opiniones que dexen inferir que toles partes yeren conscientes de que posiblemente l'Emperador veríase obligáu a otorgar la independencia de la Cisplatina tarde o aína: {{cita|Al Brasil dexar que lluche cola disensión y la revuelta, que van siguir apoderando na Provincia Cisplatina... L'Emperador llueu se va convencer del desaciertu de nun proclamar, franca y darréu, la independencia de la provincia.<ref>Gordon a Ponsonby, 1 de xunu de 1827, citáu n'Herrera, ''La misión Ponsonby'', Tomu II, páx. 132.</ref>}} Al so regresu a Buenos Aires, el 20 de xunu, García presentó la Convención Preliminar de Paz al Presidente Rivadavia y al Congresu Nacional. El primeru que desaprobó enérxicamente l'actuación de García foi'l mesmu Rivadavia. Coles mesmes, la opinión pública en Buenos Aires reaccionó indignada, publicáronse artículos bien violentos contra'l gobiernu nos periódicos, y la ciudá cubrir de panfletos ofensivos contra García, Rivadavia y Ponsonby. De cuenta que Rivadavia presentóse ante'l Congresu con un bederre discursu esixendo'l so refugu. La Convención Preliminar de Paz yera un "tratáu deshonroso" que nun tenía de ser aprobáu. El ministru Agüero dirixó a García una misiva na que manifestaba: {{cita|Arriendes d'ello, el gobiernu fai a Ud. responsable de tolos males y consecuencies que d'ello resulten a la nación, especialmente nel grande y noble enfotu en que se topa pa salvar la so honra.<ref>Cit. por Juan Carlos Nicolau, qu'amiesta: {{cita|Ensin dulda, una actitú pocu digna de los integrantes del gobiernu, qu'allegaren al comisionado pa resolver un problema nel cual arreyárase, pola decisión d'entrar en guerra contra'l Brasil y fracasar nos sos intentos d'entamar la República, negándose a escuchar a les provincies interiores.}}</ref>}} La respuesta de García foi de refuga a los cargos imputaos por Rivadavia y Agüero, argumentando nel so defensa que la firma de la mentada Convención podía comprometer la so honra personal, pero nun obligaba al país hasta tantu nun fuera ratificada. Nesti sentíu, rellata {{cita|Pa rematar, el comisionado emite un xuiciu lapidario al respective de l'actitú del gobiernu de Rivadavia, al afirmar con razón qu'al axustar la cesación de les hostilidaes arriesgaba la so reputación personal, pero nun causaba obligación dalguna al Gobiernu hasta tanto'l tratáu de paz o la convención preliminar, dempués de ser esaminada en tientes fuera ratificada. Na so opinión, una convención preliminar entá dempués de ratificada solemnemente, ye un tratáu provisional, pos el so oxetu principal ye faer cesar les hostilidaes, afitando bases pa un tratáu definitivu. Na última frase de la so esposición espera que aquietadas les pasiones nel futuru xulgará'l so comportamientu, mientres s'entruga alrodiu de quien merez mayor indulxencia, si'l ciudadanu qu'en tan gran conflictu sacrifica la so reputación y acasu la esistencia a la so patria, o aquel que quier a tou trance faer d'ésta'l preséu de la so fama.<ref>{{cita web |url=http://www.americanpoems.com/Used/ItemId/987120633X |títulu=Manuel José García (1784-1848) - Política y Diplomacia nel Ríu de la Plata |fechaaccesu=[[1 d'abril]] de [[2010]] |autor=Juan Carlos Nicolau |fecha=2008 |editorial= Histórica, d'Emilio J. Perrot|cita= páx. 214}}<br />Rellata Nicolau que</ref> }} El 25 de xunu de 1827, tanto'l Presidente Rivadavia como'l Congresu Nacional de les Provincies Xuníes del Río de la Plata refugaron la Convención Preliminar de Paz. Sicasí Rivadavia nun llogró salvar el so gobiernu: a pesar de la so oposición a la Convención Preliminar de Paz la opinión pública nun-y perdonaba'l so actuación<ref>Curiosamente, l'únicu diputáu qu'intentó analizar la Convención antes de refugala foi un decidíu federal: [[Manuel Moreno]]. Vease Hugo R. Galmarini, ''Del fracasu unitariu al trunfu federal'', Memorial de la Patria, tomu V, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1984, páx. 60. ISBN 950-508-231-2</ref> y simultáneamente denunciar na prensa la so participación en negociaos mineros en [[Famatina]]. El 26 de xunu, Rivadavia presentó'l so arrenunciu irrevocable a la presidencia.<ref>[https://web.archive.org/web/20130619081532/http://www.pensamientonacional.com.ar/biblioteca_josemariarosa/Rivadavia/index.htm José María Rosa, ''Rivadavia y l'imperialismu financieru'', Ed. Peña Lillo, Bs. As.,1964]. Consultáu n'agostu de 2010.</ref> Les consecuencies de la fracasada Convención Preliminar de Paz roblada por García son oxetu de discutiniu: ciertu autores creen que l'antecedente d'un alcuerdu d'estes carauterístiques, entá dempués de refugáu, condicionó fuertemente'l remanar del gobernador [[Manuel Dorrego]] pa la firma de la [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] de [[1828]], pola que se disponía la independencia de la ''"Provincia de Montevideo, llamada güei Cisplatina"''.<ref>Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', Tomu VII, páx. 631</ref> Otros autores, sicasí, afirmen que mal puede atribuyíse-y a esta responsabilidá dalguna a García colos términos del tratáu final robláu por [[Juan Ramón Balcarce]] y [[Tomás Guido]], cuando – al nun ser ratificada pol Congresu – la Convención Preliminar nun venceyó en forma dalguna al Gobiernu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata.<ref name=Nicolau/> === Constitución de 1826 === {{AP| Constitución Arxentina de 1826}} En 1826, magar les dificultaes internu y esternu (la guerra col Brasil fuera declarada'l 1 de xineru d'esi añu) Rivadavia encamentó al Congresu a dictar una constitución. El Congresu sancionó la [[Constitución Arxentina de 1826]], que proclamaba'l sistema representativu, republicanu, consolidáu n'unidá de réxime. El gobiernu nacional entamar en base de primeres de división de poderes. Los gobiernos de provincia taríen al cargu de gobernadores, escoyíos pol presidente con alcuerdu del Senáu, a propuesta en terna de los Conseyos d'Alministración; estos organismos yeren escoyíos pol pueblu de cada provincia. Esta constitución foi considerada de calter unitariu una y bones non solo centralizaba les decisiones polítiques en Buenos Aires dexando a les provincies subordinaes a les eleiciones que dicha provincia tomara, ensin participación nes ganancies aduaneres y con grandes llimitaciones al llibre navegación de los ríos interiores. Tamién apurría a Buenos Aires prerrogativas personales, como'l fechu de que les autoridaes provincial y local fueren escoyíes pol Executivu dende Buenos Aires, ente elles el gobernador. La Rioxa, Santa Fe, Entre Ríos, Córdoba, Mendoza, Santiago del Estero, San Luis y Salta refugaron la constitución pero manifestaron el deséu de siguir la guerra col Brasil "ensin el Congresu nin el presidente". === La guerra civil nel interior === Les provincies fueren solmenaes por delles guerres civiles dende'l momentu mesmu en que proclamaron la so autonomía. El gobiernu unvió al coronel [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] cola cuenta d'axuntar tropes nes provincies del norte pa lluchar na guerra de Brasil pero frente a la debilidá de les autoridaes llocales Lamadrid fíxose cargu del gobiernu de la [[provincia de Tucumán]]. En llugar de desautorizalo, Rivadavia afalar a usar eses tropes p'atacar a los [[caudiellos]] federales vecinos, que s'oponíen a la so política. El más capaz d'ellos, Facundo Quiroga, ganar en dos batalles, pero esa nueva guerra civil provocó'l refugu de delles provincies a l'autoridá nacional y a la Constitución de 1826, que foi refugada poles provincies. Les misiones unviaes pol Congresu ante los gobiernos provinciales fracasaron. === Arrenunciu de Rivadavia === Amás de ganase la enemistá de les provincies del interior gracies a la Constitución de 1826 y toles midíes centralistes que tomó; la guerra col Brasil escosara los recursos. Gran Bretaña primía p'alcordar una paz que garantizara la continuación del comerciu esterior. La noticia de la negociación de García bastió los acontecimientos. El presidente desconoció tajantemente la Convención Preliminar de Paz. Ante'l Congresu manifestó que {{cita|Un arxentín tien de perecer mil veces con gloria antes de mercar la so esistencia col sacrificiu de la so dignidá y de la so honra.}} Anque la Convención preliminar foi refugada pol Congresu, el presidente Rivadavia sufrió les consecuencies o polítiques del pactu por ser consideráu responsable de la situación, polo qu'arrenunció como presidente de les Provincies Xuníes del Río de la Plata ante'l Congresu'l [[27 de xunu]] de [[1827]]. Apurrió'l mandu a [[Vicente López y Planes]], presidente provisional escoyíu pol Congresu por una llei d'emerxencia. Pero'l Congresu eslleióse y con él cesaron nuevamente les autoridaes nacionales y la constitución. La provincia de Buenos Aires recuperó la so autonomía, escoyendo gobernador al federal Manuel Dorrego, en comicios en que solamente se presentó la llista de federal. El conflictu con Brasil siguió hasta que, mientres el gobiernu de Dorrego y cola presión d'Inglaterra, llegar a una [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]], que dispunxo la independencia de la [[República Oriental del Uruguái]] y el cese de les hostilidaes lo que tampoco foi bien vistu polos militares que combatieron na guerra y per gran parte de la población. == L'exiliu y muerte == [[Ficheru:Cádiz K01.JPG|thumb|right|250px|Placa n'honor a Bernardino Rivadavia en [[Cádiz]].]] [[Ficheru:Mausoleo de Rivadavia - Plano general.JPG|thumb|right|250px|[[Mausoléu]] de Bernardino Rivadavia, [[Plaza Miserere]], Ciudá de Buenos Aires.]] En [[1829]] Bernardino Rivadavia partió escontra [[España]], retornando a l'Arxentina en [[1834]], pero'l gobernador de Buenos Aires, [[Juan José Viamonte]], nun-y dexó desembarcar, motivu pol cual establecióse primero en [[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]] ([[Departamentu de Soriano|Soriano]], Uruguái) y depués en [[Colonia del Sacramento|Colonia]] (Uruguái). Pasó depués al Brasil y volvió definitivamente a España a finales de [[1842]], finando na ciudá de [[Cádiz]] el 2 de setiembre de [[1845]]. == Repatriación de los sos restos y homenaxes == A pesar de que nel so testamentu Bernardino Rivadavia pidió que los sos restos {{Cita|nun fueren soterraos en Buenos Aires y menos en Montevideo}} Estos fueron repatriaos en [[1857]], rindiéndo-y el gobiernu honores de Capitán Xeneral ante un ensame calculáu en 60.000 persones. Nesi añu dispunxo dáse-y el nome d'[[Avenida Rivadavia]] a l'[[avenida]] más llarga de Buenos Aires. [[Bartolomé Mitre]] calificó a Rivadavia como {{Cita|el más grande home civil de la tierra de los arxentinos.<ref>Mitre. [1880] 1945, 11 citáu por Pomer 1198, 49</ref>}} Los sos restos, dende [[1932]], fuelguen nun [[mausoléu]] llevantáu na [[Plaza Miserere]], de la [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires]], construcción que foi obra del [[escultor]] arxentín [[Rogelio Yrurtia]] y que s'alluga nel centru de la plaza que tien como unu de los sos llaterales a l'Avenida Rivadavia. En [[Méxicu]], la ciudá [[Cholula de Rivadavia]], nel estáu de [[Puebla]], lleva esi nome nel so honor. En [[Venado Tuerto]], [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]] el [[Club Sportivo Bernardino Rivadavia]] club que milita nel [[Tornéu Federal B]] lleva'l nome del prócer Arxentín. En [[Peyrano]], [[Provincia de Santa Fe]] el Club Bernardino Rivadavia de Peyrano que compite na [[Lliga Deportiva del Sur]], lleva'l so nome. == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros de Bernardino Rivadavia''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. Bernardino Rivadavia |2= 2. [[Benito Rivadavia|Benito Bernardino González Rivadavia]] |3= 3. [[María Josefa de Jesús Rivadavia y Rivadeneira]] |4= 4. [[Sebastián Antonio González Fernández]] |5= 5. [[Gertrudis Rivadavia Díaz]] |6= 6. [[José Antonio Rivadavia Díaz]] |7= 7. [[María Feliciana Rivadeneira Domínguez]] |8= 8. [[Domingo González]] |9= 9. [[Margarita Fernández]] |10= 10. [[Antonio Rivadavia Paz]] |11= 11. [[Antonia González Díaz]] |12= 12. Antonio Rivadavia Paz (=10) |13= 13. Antonia González Díaz (=11) |14= 14. [[Antonio Rivadeneira Pérez de Novoa]] |15= 15. María Domínguez Basurto |16= 16. - |17= 17. - |18= 18. - |19= 19. - |20= 20. Antonio Rodríguez de Rivadavia |21= 21. Ana Paz |22= 22. Antonio González |23= 23. Cristina Díaz |24= 24. Antonio Rodríguez de Rivadavia (=20) |25= 25. Ana Paz (=21) |26= 26. Antonio González (=22) |27= 27. Cristina Díaz (=23) |28= 28. Antonio Rivadeneira |29= 29. Rosa Pérez de Novoa |30= 30. Francisco Javier Domínguez |31= 31. Antonia Rodríguez Basurto }}</center> </div></div> == Notes y referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{autoriaEL}} * {{versalita|Castagno}}, Antonio, ''Arxentina: 200 años d'historia. Bernardino Rivadavia: home de Mayu, estadista del so tiempu''. El Derechu Constitucional 2010-477. Buenos Aires. * {{versalita|Cutolo}}, Vicente Osvaldo; ''Buenos Aires: Historia de les cais y los sos nomes''. Editorial ELX, 1994. * [[Arturo Jauretche|{{versalita|Jauretche}}, Arturo]]; ''Manual de zonceras arxentines''. * {{versalita|Lozier Almazán}}, Bernardo; ''Martín de Álzaga'', Ed. Ciudad Arxentina, Bs. As., 1998. * {{versalita|Ministeriu d'Economía de la Provincia de Buenos Aires}}, ''[https://web.archive.org/web/20051228011808/http://www.ec.gba.gov.ar/Historia/Historia.htm Historia del Ministeriu d'Economía de la Provincia de Buenos Aires]'', 1999. * {{versalita|Nicolau}}, Juan Carlos; ''Ciencia y téunica en Buenos Aires 1800-1860''. Ed. Eudeba, Bs. As., 2005. * [[Felipe Pigna|{{versalita|Pigna}}, Felipe]]; ''Los mitos de la historia arxentina 2'', 2005. * {{versalita|Romero}}, José Luis, y Luis Alberto {{versalita|Romero}}, ''Buenos Aires, historia de cuatro sieglos''. Editorial abril de 1983. * [[José María Rosa|{{versalita|Rosa}}, José María]], ''Rivadavia y l'imperialismu financieru'', 1969. == Enllaces esternos == {{wikisource|preposición=de}} {{commons}} * [[s:es:Biografía de Bernardino Rivadavia|Biografía de Bernardino Rivadavia]], escrita por [[Juan María Gutiérrez]] y publicada en 1860 {{NF|1780|1845|Rivadavia, Bernardino}} {{Tradubot|Bernardino Rivadavia}} [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Unitariu]] [[Categoría:Llexisladores de la Xunta de Representantes de Buenos Aires|Rivadavia]] [[Categoría:Presidentes d'Arxentina]] [[Categoría:Masones d'Arxentina]] 83odn3d8b07pgjjo9vbtooqgnblz5vk 0 155468 4499332 4463608 2026-06-08T04:05:16Z Limotecariu 735 4499332 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Fructuoso Rivera y Toscana''' {{nym}} yera un [[militar]] y [[políticu]] d'[[Uruguái]] que fuera'l primer [[Presidente d'Uruguái|presidente constitucional]], depués de diverses participaciones nes lluches independentistes. Foi'l fundador del [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloráu]]. == Biografía hasta la independencia uruguaya == === Orixe familiar y primeros años === Yera fíu de Pablo Hilarión Perafán de la Rivera Bravo, un poderosu terrateniente de la zona de [[San José de Mayo]] dueñu d'un [[saladero]], y d'Andrea Toscano. De cuenta que perteneció al grupu de los [[estancia|estancieros]], opuestos al monopoliu de los comerciantes peninsulares. === Dómina artiguista === Xunir a la [[Revolución Oriental]] nel interior de la [[Banda Oriental]], na zona de [[Mines]], y destacóse como pequeñu [[caudiellu]] nel centru de la provincia. Incorporar a les fuercies de [[José Artigas]], y a los sos órdenes participó na [[Batalla de Les Piedres (1811)]]. Cuando Artigas y la división unviada na so ayuda dende [[Buenos Aires]] empecipió'l [[Sitiu de Montevideo (1811)|primer sitiu de Montevideo]], Rivera foi destináu a intentar detener la [[invasión portuguesa de 1811|invasión portuguesa]]. Cuando esta fixo incontenible y el gobiernu porteño apautó col virréi [[Francisco Javier de Elío|Elío]], xunir al [[Éxodu Oriental]], siguiendo a Artigas. Participó d'una espedición a les [[Misiones Orientales]] a órdenes d'[[Eusebio Valdenegro]] y [[Fernando Otorgués]], y depués incorporóse al [[sitiu de Montevideo (1812-1814)|segundu sitiu]] de [[Montevidéu]], a órdenes del coronel [[Manuel Vicente Pagola]]. Pero retirar con Artigas, cuando esti enfrentó al xeneral [[José Rondeau]], que siguía la política del [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Ríu de la Plata|Direutoriu]] de someter a les provincies a un gobiernu nomao y empobinao dende Buenos Aires. Nacía nesti momentu'l [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu]] nel [[Ríu de la Plata]]. Dempués de tomar de Montevideo por [[Carlos María de Alvear]], Rivera foi'l xefe de les tropes orientales na [[Batalla de Guayabos]], ganando a les tropes de [[Manuel Dorrego]]. Nes sos files figuraben grupos d'indíxenes [[charrúa|charrúes]] y [[guaraníes]]. Les tropes de Dorrego fuxeron n'escorribanda, y pocu dempués el Direutor Alvear apurriría los control de la Banda Oriental a Artigas y los sos partidarios. Mientres les fuercies de Otorgués provocaben falcatrúes contra los ciudadanos de la capital, Rivera empezó a ser vistu pol grupu de comerciantes y "doctores", que depués seríen los aliaos de los portugueses y antes habíenlo sío de los [[Exércitu Realista n'América|realistes]], como la garantía d'orde ente los caudiellos de la zona rural. === Invasión portuguesa === Cuando se produció la [[Invasión Lusu-Brasilana]], a partir de [[1816]], Rivera secundó primeramente a Artigas, destacar como unu de los xefes que llograron delles victories menores. Sicasí, foi ganáu na [[Batalla d'India Muerta (1816)|Batalla d'India Muerta]], en payares d'esi añu, lo que dexó a los portugueses ocupar Montevideo. La so actuación pública históricamente foi frutu de discutiniu. Dellos historiadores ya investigadores como [[Eduardo Picerno]] señalen que ''{{cita|yá dende l'añu [[1816]], cuando empieza la Invasión Lusu-Brasilana, Rivera empieza a desobedecer órdenes de Artigas y a manifestar la so adhesión a la causa portuguesa d'una manera bien distinta a como lo faía los Xeneral Belgrano, que proponía a la Reina Carlota de Portugal como Reina de les Provincies Xuníes del Suramérica'l 9 de xunetu del añu 1816 "''.<ref>{{cita publicación |url=http://www.larepublica.com.uy/larepublica/2007/11/03/comunidá/282639/con-estes cartes-rivera-non-solo-pretende-matar-a-artigas-tambien-amuesa-el so-ideariu|títulu="Con estes cartes, Rivera non yá pretende matar a Artigas, tamién amuesa'l so ideariu"|apellíu=Guillot|nome=Julio|editorial=[[La República (Uruguái)|La República]]|fecha=3 de payares de 2007|fechaaccesu=26 de marzu de 2014}}</ref>}} N'efeutu, ente que [[Manuel Belgrano]] buscaba llexitimar ante les potencies d'esi momentu la total [[independencia]] d'[[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata|El Ríu de la Plata]] ante la [[Santa Alianza]], colo que tal alianza esixía, gobiernos monárquicos (yera la única manera que paecía vidable nel añu 1816 a pocos meses d'establecida la "Santa Alianza" y el restauracionismo monárquicu absolutista ente les potencies del mundu, Belgrano buscaba como solución de compromisu un país d'El Ríu de la Plata totalmente independiente y tres el so viaxe a Europa notó que les potencies namái aceptaben países gobernaos monárquicamente, la solución inicial belgraniana foi que la rexenta [[Carlota Joaquina de Borbón|Carlota]] asumiera como reina de les Provincies Xuníes del Ríu de la Plata siendo tales provincies totalmente independientes de too poder estranxeru y teniendo una monarquía constitucional, depués Belgrano diose cuenta de lo infundao del so optimismu tocantes a una rexenta que tamién ostentaba'l gobiernu brasilanu y optó por una solución más coraxosa: qu'un [[inca]] –un descendiente de [[Tupac Amaru II]], probablemente [[Juan Bautista Túpac Amaru]] postreru descendiente reconocíu de Túpac Amaru II– fuera'l "rei" nominal llindáu por una Constitución democrática del nuevu extensísimo país constituyíu polos estaos d'El Ríu de la Plata); absolutamente pela cueta Rivera direutamente sometióse a Portugal y depués al [[Imperiu de Brasil]], convirtiéndose n'unu de los oficiales de Portugal y de Brasil nel territoriu anguaño uruguayu. A mediaos de [[1818]], dellos xefes artiguistas empezaron a cuestionar la estratexa defensiva del so xefe; l'únicu oficial notable que nun se pronunció en contra del caudiellu foi Rivera, polo que Artigas apurrió-y el mandu de les divisiones más poderoses. Esto causó la defección de munchos de los sos subordinaos, ente ellos [[Rufino Bauzá]] y [[Manuel Oribe]], que pasaron a [[Buenos Aires]]. Pela so parte, el Direutor Supremu [[Juan Martín de Pueyrredón|Pueyrredón]] ufiertó-y el mandu de les tropes orientales, moviendo a Artigas, pero Rivera nun aceptó. Sicasí, Rivera llogró delles victories menores nos combates de [[Batalla de Chapicuy|Chapicuy]] y [[Batalla de Queguay Chicu|Queguay Chicu]], pero foi finalmente ganáu na [[Batalla de Regueru Grande (Uruguái)|Batalla de Regueru Grande]]. Cuando la derrota de les tropes orientales na [[Batalla de Tacuarembó]] el [[22 de xineru]] de [[1820]], Rivera atopábase acampando nel [[regueru de Tres Árboles]]. Dende Mataojo – actual departamentu de [[Saltu (departamentu)|Saltu]] – Artigas ordenólu qu'incorporar al so exércitu, pero Rivera yá celebrara un armisticiu col xefe portugués [[Bento Manuel Ribeiro]] y desobedeció la orde del caudiellu. Rivera nuna carta fechada 13 de xunu de 1820 al gobernador [[Francisco Ramírez]], afayada por Picerno, Rivera ufiertaríase a "peracabar" a Artigas, a quien consideraba un ''"bisarma, déspota, anarquista y tiranu"''.<ref>[http://www.larepublica.com.uy/lr3/larepublica/2007/09/23/politica/276140/peracabar-al tiranu-de-la nuesa-tierra/ Trascripción de la carta de fecha 13 de xunu de 1820 del Xeneral Fructuoso Rivera al Gobernador d'Ente Río Francisco Ramírez]{{enllaz rotu|1=Trascripción de la carta de fecha 13 de xunu de 1820 del Xeneral Fructuoso Rivera al Gobernador d'Ente Río Francisco Ramírez|2=http://www.larepublica.com.uy/lr3/larepublica/2007/09/23/politica/276140/peracabar-al tiranu-de-la nuesa-tierra/}}</ref> Hai quien, como [[Manuel Flores Silva]], sostienen qu'esta carta, publicada orixinalmente por [[Hernán F. Gómez]] nel so clásicu "Corrientes y la República Entrerriana" (1929, Corrientes), se "xustifica" en función del contestu y les dotes de Rivera como "home políticu", que permanentemente afacer a les circunstancies. Tres la batalla de Tacuarembó, Artigas atopábase derrotáu y ensin sofitu de Ramírez. De la mesma, Ramírez creara la [[República d'Entre Ríos]], qu'incluyía a [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] y [[provincia de Misiones|Misiones]], y tenía rellaciones con Buenos Aires. === La Provincia Cisplatina === En roblando un armisticiu col gobernador de la [[Provincia Cisplatina]] – dependiente del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] – [[Carlos Federico Lecor]], incorporar al exércitu de Portugal. Los sos soldaos, vencida yá toa posible resistencia, siguir. En xunetu de 1821 formó parte del [[Congresu Cisplatino]] que convalidó l'anexón de la Provincia Cisplatina a Portugal. Formó parte del [[Club del Barón]], xerme del [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloráu]]. Cuando'l [[Imperiu de Brasil]] anunció la so independencia de Portugal, Rivera secundó a Lecor, que siguió al Emperador [[Pedro I de Brasil|Pedro I]] na so intención d'espulsar a los portugueses de Montevideo. A los sos órdenes ingresaron dellos oficiales artiguistas que fueren lliberaos, como [[José Antonio Berdún]] y [[Juan Antonio Lavalleja]], pero nestos yera más claru que buscaben la independencia de la [[Banda Oriental]]. El [[cabildru de Montevideo]] convidó a Rivera a xunise a ellos na continuidá de la dominación portuguesa, cola esperanza de que cuando finalmente los europeos retirárense, concediera la independencia a Montevideo y la so xurisdicción. A la invocación del cabildru al patriotismu de Rivera, este respondió que'l patriotismu ye la busca de la felicidá de la patria, qu'él entendía como sinónimu de paz. En payares de 1823, les tropes portugueses apurrieron Montevideo al xeneral Lecor, qu'ingresó na ciudá y proclamó amestada la Cisplatina al Imperiu de Brasil. Dio a Rivera el títulu de Barón de Tacuarembó y nomar comandante de campaña. Pela so parte, Lavalleja y otros oficiales partieren escontra Buenos Aires. Dende ellí convidar a xunise a quien buscaben la independencia de la Banda Oriental, pero Rivera apurrió eses cartes a Lecor. Mientres la invasión portuguesa y nos años que lu siguieron, les fuercies brasilanes escalaron el ganáu oriental ya instalaron [[saladeros]] con mano d'obra esclava; la población pecuaria, principal riqueza de la rexón, amenorgóse drásticamente. === Los Trenta y tres Orientales === En [[1825]] producióse la xesta de los [[Trenta y tres Orientales]] sol mandu de [[Juan Antonio Lavalleja]] quien, no que se conoz como la [[Cruzada Llibertadora]], desembarcaron na [[sablera de la Engraciada]]'l 19 d'abril d'esi añu. El 29 d'abril Lavalleja y Rivera atoparíense nun ranchu nes cercaníes del regueru Monzón, allugáu nel actual [[departamentu de Soriano]]. Ellí produciríase [[Abrazu del Regueru Monzón|un abrazu]] ente dambos caudiellos pa sellar la so unión na llucha independentista contra les fuercies brasilanes.<ref name=monzon>{{cita publicación |url=http://www.larepublica.com.uy/comunidad/255801-hoy-celebren-con-una marcha-el-aldericáu-abrazu-del-monzon-ente-lavalleja-y-rivera|títulu= Güei celebren con una marcha l'aldericáu Abrazu del Monzón ente Lavalleja y Rivera|autor=Aldo Roque Difilippo-Mercedes|editorial=[[La República (Uruguái)|La República]]|fecha=28 d'abril de 2007|fechaaccesu=26 de marzu de 2014}}</ref> Esiste discutiniu sobre la veracidá del abrazu ente Lavalleja y Rivera. Rivera, al serviciu de Brasil y al mandu de setenta homes, diría enfrentar a Lavalleja na redoma del regueru Monzón. Pero esti sería prindáu polos patriotes al mandu de Lavalleja, quien-y ufiertaría sumase a los revolucionarios so amenaza de ser fusiláu. El xeneral [[José Brito del Pino]] nel so "Diariu de la Guerra de Brasil", escritu mientres esa campaña, espresó: "Pudo dise (Rivera) al galopie y cuando llegó, recién decatóse del so engañu y de que se topaba prisioneru de los mesmos que diba combatir. Como al velo toos esnudaron les sos espaes, creyó que diba ser muertu y llenu de terror díxo-y a Lavalleja: "Compadre, nun me dexe Ud. asesinar".<ref name=monzon/> Foi entós que les fuercies empobinaes por Rivera incorporar a les fuercies patriotes comandadas por Lavalleja y pol dempués xeneral [[Julián Llaguna]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.larepublica.com.uy/comunidad/408673-recordaron-l'abrazu-del-monzon|títulu=Recordaron l'Abrazu del Monzón editorial=[[La República (Uruguái)|La República]]|fecha=3 de mayu de 2010|fechaaccesu=27 de marzu de 2014}}</ref> La incorporación de Rivera constituyó un fechu fundamental pal ésitu de la campaña, por cuenta del so enorme prestíu, lo que determinó que l'alzamientu contra la dominación brasilana xeneralizar en tol territoriu de la Banda Oriental. En pocos díes, la espedición yá cuntaba con dellos miles de partidarios. El [[Congresu de La Florida]] declaró'l día 25 d'agostu la independencia de la Banda Oriental y la so unión {{cita|"...coles demás Provincies Arxentines a que siempres perteneció."}} El 4 de setiembre, Rivera foi ganáu por [[Bento Manuel Ribeiro]] , el xefe de la caballería "gaúcha" de [[Rio Grande do Sul]], futuru xefe de la revolución antimperial de los [[farrapos]], pero'l 14 de setiembre llogró l'esquite na [[Batalla del Rincón]], en que ganó al coronel [[José Luís Mena Barreto (padre)]], que resultó muertu. El 20 d'ochobre, xuníes les fuercies de Lavalleja y Rivera, llograron la decisiva victoria na [[Batalla de Sarandí]] sobre'l coronel Ribeiro. D'esta miente cerróse'l sitiu sobre Montevideo. Les victories de Lavalleja y Rivera entusiasmaron a la opinión pública de Buenos Aires y del interior, de cuenta que n'avientu, el [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu de les Provincies Xuníes]] proclamó la reincorporación de la [[Provincia Oriental]]. Esto causó la declaración de guerra de parte del Emperador, dándose empiezu a la [[Guerra de Brasil]]. El Congresu respondió con otra declaración de guerra y reunificó al país, escoyendo como primer presidente del mesmu a [[Bernardino Rivadavia]]; esti dedicar a entamar un exércitu capaz d'enfrentar al brasilanu. A principios de [[1826]], por orde del comandante militar nomáu por Rivadavia – el xeneral [[Martín Rodríguez]] – Rivera atacó per segunda vegada a Ribeiro. Pero esta vegada negar a prindar a los fuxitivos, y cuando Rodríguez ordenólu escorrelo hasta'l [[ríu Cuareim]], tampoco obedeció la orde, ya inclusive dio avisu al xefe enemigu. El 17 de xunu, por esixencia de Lavalleja, Rodríguez arrestó a Rivera y unviar a Buenos Aires, informando de lo asocedío. El presidente ordenó arrestar a Rivera, pero nel mes de setiembre, este escapó escontra [[Santa Fe (capital)|Santa Fe]], onde se punxo so la proteición del gobernador [[Estanislao López]].<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', Tomu I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004, páx. 385. ISBN 950-04-2675-7</ref> === La campaña a les Misiones Orientales === {{AP|Campaña de Rivera a les Misiones Orientales}} Mientres el periodu más álgido de la Guerra de Brasil, Rivera permaneció inactivu en Santa Fe. Mientres la guerra terrestre yera llargamente favorable a les [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata|Provincies Xuníes]] – que sancionaron una [[Constitución Arxentina de 1826|Constitución]] que camudaba'l so nome oficial pol de [[República Arxentina]] – la guerra naval, magar les victories del comandante arxentín [[Guillermo Brown]] causaba graves daños a la economía de Buenos Aires, pol estrictu bloquéu naval a que yera sometíu'l Ríu de la Plata. De cuenta que el presidente Rivadavia decidió vencer a les presiones de [[Reinu Xuníu|Gran Bretaña]] por que declarara la independencia del territoriu en disputa. Pa ello unvió a [[Manuel José García]] a [[Rio de Janeiro]], onde esti entepasó les sos instrucciones y robló una Convención Preliminar de Paz, pola que l'Arxentina arrenunciaba a la soberanía sobre la Banda Oriental. El tratáu, anque foi refugáu, causó la cayida de Rivadavia. Nel so llugar, el nuevu [[gobernador de Buenos Aires]], [[Manuel Dorrego]], asumió namái esti títulu, al qu'adosó'l d'Encargáu de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina. En tal calter decidió siguir la guerra. Pero la situación económica de la provincia de Buenos Aires yera crítica, y les demás provincies taben bien resentíes colos socesivos gobiernos porteños, polo que nun emprestaron ayuda dalguna. De cuenta que Dorrego buscó dalguna midida estraordinaria que-y dexara volver a tomar la iniciativa. Un tratáu robláu ente Dorrego y Estanislao López anunciaba un alcuerdu pa llevar alantre un plan escurríu al paecer por López, que Rivera fixera so ya informáu del mesmu al gobernador porteño: {{cita|"...llevantar una fuercia militar qu'ocupe los pueblos de les [[Misiones Orientales]], qu'esisten en poder del tiranu de Brasil."<ref>Alberto Palomeque, ''El xeneral Rivera y la campaña de Misiones (1828) '', Ed. Arturo Y. López, Bs. As., 1914.</ref>}} El xeneral Lavalleja, xefe del Exércitu republicanu, refugó por completu estos planes, especialmente pola participación de Rivera nos mesmos. Rivera foi unviáu como avanzada a la [[provincia d'Entre Ríos]], pero fracasó n'axuntar voluntarios nesi territoriu, polo qu'en febreru de [[1828]] treslladar a la Provincia Oriental. Lavalleja ordenó al so segundu – el xeneral [[Manuel Oribe]] – escorrer a Rivera, pero esti tuvo tiempu d'axuntar unos 400 homes, colos cualos coló rápido escontra'l norte. El 20 d'abril, tornando a Oribe, Rivera crució'l [[ríu Ibicuí]] y empezó la invasión de les Misiones Orientales. Tres una serie de combates menores, Rivera llogró conquistar les Misiones Orientales; Estanislao López quixo ponese al mandu de la campaña, pero, refugáu por Rivera, terminó per tornar a Santa Fe. Dexó a órdenes de Rivera les tropes [[provincia de Corrientes|correntinas]] del comandante [[López Chicu]], colo que'l xefe oriental llogró axuntar alredor de 1.000 homes. A fines de mayu ocupaba tol antiguu territoriu de les Misiones Orientales. Rivera asumió'l mandu políticu, pero apenes pudo faer daqué más que proclamar l'autonomía de la so provincia. Los brasilanos, tarreciendo un ataque a [[Porto Alegre]], caltuviéronse a la defensiva. Mentanto, primíu pol bloquéu y la so propia precaria situación económica, Dorrego aportó finalmente a roblar la paz col Brasil, cola condición de que la Banda Oriental fuera un estáu independiente. L'Emperador terminó per aportar a les mesmes condiciones pa la paz, pero esixó a cambéu la retirada de Rivera y la reconocencia de la so soberanía sobre les Misiones Orientales. L'asuntu de les Misiones nin siquier foi consideráu na [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] roblada'l 27 d'agostu. De cuenta que Rivera empecipió la marcha escontra'l sur nel mes de payares. Afalando tol ganáu disponible, llevando consigo a tola población indíxena y tolos bienes que pudieron tresportar, llevó la población de les Misiones hasta la marxe sur del [[ríu Cuareim]]. Por un alcuerdu col mariscal [[Sebastiao Barreto Pereira Pinto|Barreto]], encargáu de curiar la so retirada, Rivera llogró ser autorizáu a establecese sobre esi ríu, no que resultó l'antecedente pa la futura fixación nel mesmu de la llende norte de la [[República Oriental del Uruguái]]. Rivera estableció a los exiliaos nuna villa que llamó Santa Rosa del Cuareim, pero que dende entós foi conocida como [[Bella Unión]]. El territoriu al norte del Cuareim foi incorporáu a la [[Rio Grande do Sul|Provincia de Ríu Grande de Sao Pedro]].<ref>Pa tol capítulu, vease Alberto Palomeque, ''El xeneral Rivera y la campaña de Misiones (1828)'', Ed. Arturo Y. López, Bs. As., 1914.</ref> == Primer presidente constitucional d'Uruguái == Tres el so regresu a la Banda Oriental, Rivera foi nomáu Comandante de Campaña. Cuntaba al so favor col prestíu ganáu na curtia campaña, mientres Lavalleja cargaba cola gastadura de la so llarga gobernación y la so comandancia del exércitu, amás del desprestixu causáu pol golpe d'estáu de fines de 1827, pol qu'esaniciara la influencia del partíu del cayíu presidente Rivadavia. Aseguróse la llealtá de los xefes de departamentu del interior y l'alianza de los dirixentes de Montevideo que fueren partidarios de Lecor. Nes [[Eleiciones d'Uruguái de 1830|eleiciones d'agostu de 1830]] llogró una cantidá de representantes en dambes cámares llexislatives d'Uruguái abonda por que lo proclamaren, n'ochobre d'esi añu como [[Presidente d'Uruguái|Presidente]] trunfando d'esta miente sobre la candidatura de Lavalleja. Asumió dichu cargo'l 6 de payares d'esi añu. Mientres esti primer periodu de gobiernu enfrentó los graves problemes d'un Estáu naciente con preseos desaparentes pa resolvelos. El primer problema al que tuvo d'enfrentase ye que l'Estáu escarecía d'eficacia a nivel de l'Alministración Pública; había organismos por crear, funciones por atribuyir, responsabilidaes por delegar, sumáu a la falta de persones capacitaes pa desenvolver xeres de gobiernu. De segundes, el nuevu Estáu tenía d'emprestar atención preferentemente a les sos rellaciones internacionales. Yera necesariu perfeccionar la independencia con un tratáu que reemplazara la [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] y yera primordial la fixación con precisión de los peligrosamente indefiníes llendes con [[Brasil]]. De terceres, l'Estáu yá nacía con deldes. El caudiellu nun yera home d'Estáu, nin entendía de problemes d'alministración. La so fuercia aniciaba na vinculación personal cola xente de campu, polo que gobernó l'interior percorriéndolo una y otra vez, abandonando'l poder formal del Estáu en manes del grupu que sería conocíu como "''[[Los cinco hermanos]]''", dirixíu por [[Lucas Obes]], al que tamién pertenecíen [[Nicolás Herrera]], [[Julián Álvarez]], [[Juan Andrés Gelly]] y [[José Longinos Ellauri|José Ellauri]] con quien tamién collaboró [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]]. Estos intentaron establecer una organización estatal per mediu de recursos formales ([[lleis]] y [[decretu|decretos]]), pero'l país real escapaba a la so voluntá porque escarecía de fuercia política pa imponela. La resultancia foi desorde y lentitú na organización alministrativa del naciente Estáu. La política llevada alantre polos ministros de Rivera foi oligárquica, llibrecambista y empobinada a favorecer los intereses del puertu. El so gobiernu reconstruyó'l puertu de Montevideo, emitió la primer moneda del país, vendió tierres fiscales en gran cantidá, fundó la Escuela Normal de Montevideo, pero namái tuvo tres escueles primaries funcionando, toes elles en Montevideo. El so gobiernu foi, en términos xenerales, bien mal alministrador, y viciáu de corrupción. Los sos ministros y amigos apoderar de los bienes públicos, y el mesmu Presidente esbardió los fondos públicos pa formar una abondosa vecería eleutoral. Tamién autorizó la entrada d'esclavos negros, prohibida pola Constitución, sol eufemismu de "colonos sometíos a patronatu". === Gabinete del primer mandatu === El gabinete de gobiernu foi'l siguiente:<ref name=wr1>Cronoloxía Histórica del Prof. Walter Rela</ref> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#ececec" ! Ministeriu !! Nome !! Periodu |- | rowspan="7" | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Uruguái|Gobierno y Rellaciones Esteriores]] || [[José Longinos Ellauri]] || [[1830]] - [[1831]] |- | [[Joaquín Suárez]] || [[1831]] |- | [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1831]] - [[1832]] |- | [[Francisco Joaquín Muñoz]] || [[1832]] |- | [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1832]] - [[1833]] |- | [[Francisco Llambí]] || [[1833]] |- | [[Lucas José Obes]] || [[1833]] - [[1834]] |- | rowspan="4" | [[Ministeriu de Facienda d'Uruguái|Facienda]] || [[Gabriel Antonio Pereira]] || [[1830]] - [[1831]] |- | [[Román de Acha]] || [[1831]] |- | [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1831]] - [[1833]] |- | [[Lucas José Obes]] || [[1833]] - [[1834]] |- | rowspan="2" | [[Ministeriu de Defensa Nacional d'Uruguái|Guerra y Marina]] || [[Ignacio Oribe|Ignacio Abdón Oribe]] || [[1830]] - [[1833]] |- | [[Manuel Oribe]] || [[1833]] - [[1834]] |} === Rebeliones internes: Lavalleja y los indíxenes === L'ex gobernador Lavalleja, movíu, aprovechó dellos disturbios nel interior causaos pola indefinición nos títulos rurales – pa intentar delles revoluciones: en xunu de 1832, atacó [[Durazno (Uruguái)|Durazno]]. Poco dempués, el coronel [[Eugenio Garzón]] fracasó con un intentu de golpe d'estáu, y dambos tuvieron que fuxir. En febreru de 1833 entró por Cerro Largo l'arxentín [[Manuel Olazábal]], pero al escarecer de sofitu tuvo de retirase. En marzu de 1834, Lavalleja desembarcó cerca de Colonia y crució el país axuntando xente, pero terminó espulsáu pel otru estremu del país, en Cuareim. Rivera, que permanecía la mayor parte del tiempu nel interior, encargóse personalmente de reprimir cada unu d'estes revueltes, pa les que cuntó cola cooperación de Brasil. Tamién foi responsable– anque principalmente al traviés del so sobrín [[Bernabé Rivera]] – nel estermín de la población [[charrúa]] y [[guaraníes|guaraní]]. L'episodiu más destacáu tuvo llugar na llamada [[Matanza de Salsipuedes]]: ante los repitíos ataques a [[estancia|estancies]] de parte d'indíxenes charrúas, a los que se xunieron grupos guaraníes que fuxeren de Bella Unión por cuenta de les males condiciones de vida imperante, Rivera convidó a dellos [[cacique]]s a un parllamentu. Trátase d'una trampa, en que fueron masacrados centenares d'indíxenes. D'esa matanza escaparon bien pocos individuos y tener por esterminaos a partir de la unviada a [[París]], a efeutos de ser "estudiaos" y ser exhibíos como parte d'un show circense, conocíu como [[los postreros charrúas]], pequeñu grupu formáu por una muyer y tres homes. Bernabé Rivera siguió escorriendo a otros grupos indíxenes, entartallando otres sulevaciones en Bella Unión. Nuna d'elles foi emboscado y muertu polos indíxenes. La población de Bella Unión terminó per ser tremada en distintos puntos del interior uruguayu, salvo dellos grupos de guaraníes que pasaron a l'Arxentina.<ref>[http://www.muldia.com/Historia/charruas/salsipuedes.htm ''La matanza del Salsipuedes'' vista pol antropólogu Daniel Vidart.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211205752/http://www.muldia.com/Historia/charruas/salsipuedes.htm |date=2021-02-11 }} Consultáu'l 3 de setiembre de 2010.</ref> En 1835, el desprestixu del gobiernu de Rivera llegara a un puntu tal que se tarrecía que les próximes eleiciones fueren ganaes por Lavalleja. Pero Rivera, qu'intentara evitar alzamientos lavallejistas nomando a [[Manuel Oribe]] el so Ministru de Guerra, decidió dar un pasu más nesa direición: nomó candidatu a presidente al propiu Oribe, colo cual estremó a los partidarios de Lavalleja. Antes d'asumir el mandu'l xeneral Oribe, Rivera asignar a sigo mesmu'l cargu de Comandante Xeneral de Campaña; nel interior, esti cargu taba práuticamente fora de l'autoridá del presidente. Dexó'l gobiernu'l 24 d'ochobre de 1834. === Mientres el gobiernu de Oribe === [[Ficheru:Flag of Uruguay (Rivera).svg|thumb|250px|Bandera usada polos [[Partíu Coloráu (Uruguái)|coloriaos]] de Fructuoso Rivera mientres la [[Guerra Grande]]. Como los [[Partíu Unitariu|unitarios]] porteños, utilizaba'l celeste desleído, n'oposición al azul de los federales.]] Oribe atopar con una ayalga nacional exhausto, un notable desorde alministrativu y l'interior del país en manes del so oponente. De cuenta que el presidente empecipió investigaciones poles irregularidaes cometíes pola alministración anterior, nes cualos viéronse envolubraos los más destacaos partidarios de Rivera. Pa empeorar les coses, empecipióse la revolución de los [[farrapos]] nel sur de Brasil, cola resultancia de que los derrotaos de dambos bandos fuxíen escontra l'Uruguái. Primeramente Rivera emprestaba sofitu al xeneral [[República Riograndense|riograndense]] [[Bento Manoel Ribeiro|Bento Manuel Ribeiro]], el so antiguu compañeru na Cisplatina, de cuenta que Oribe viose obligáu a quitar el so poder militar, pa nun atraese represalies de parte del Imperiu brasilanu. De cuenta que Oribe suprimió la comandancia de campaña. Faltu de tactu, indultó a los partidarios de Lavalleja que Rivera castigara, y dempués de dalgún tiempu repunxo la comandancia de campaña, pero nomando pal cargu al so hermanu [[Ignacio Oribe]]. Interpretando toos estos fechos como ataques nel so contra, en xunetu de [[1836]] Rivera empecipió una revolución contra'l presidente Oribe. Malapenes un mes más tarde, el presidente Oribe ganar na [[Batalla de Carpintería]], obligándolo a fuxir escontra [[Porto Alegre]]. Foi nesa batalla que s'utilizaron per primer vegada les divises blanques pa Oribe y coloraes pa Rivera, dando llugar a la fundación del Partíu Blanco (renomáu como [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Nacional]] en [[1872]]) y el [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloráu]], de los cualos estos dos personaxes son consideraos fundadores. Estos son los llamaos Partíos Tradicionales n'[[Uruguái]], y siguen esistiendo hasta la fecha. Dende ellí tornó con gran sofitu brasilanu, y llevando como oficiales a munchos militares arxentinos pertenecientes al [[Partíu Unitariu]], ente ellos el xeneral [[Juan Lavalle]]. Mientres dellos meses la guerra siguió indecisa, pero a mediaos de [[1838]] Rivera traicionó al riograndense [[Bento Manuel Ribeiro]] y asina abandonó a los [[República Riograndense|farrapos]] para asina Rivera aliase nuevamente al emperador brasilanu. Pela so parte, Oribe negó'l permisu a la escuadra [[Francia|francesa]] mientres el conflictu ente esi país y el gobernador porteño [[Juan Manuel de Rosas]]. Sía comoquier, la flota francesa [[Bloquéu francés al Ríu de la Plata|bloquió]] el Ríu de la Plata, incluyendo al puertu de Montevideo. Neses circunstancies, Rivera llogró'l trunfu na [[Batalla de Palmar]] sobre [[Ignacio Oribe]], gracies a la conducción en combate del porteño Juan Galu Lavalle que yera unu de los aliaos y sofitos que tenía Rivera. Les fuercies de Rivera controlaron tol interior del país y sitiaron Montevideo. Cola capital sitiada y el puertu bloquiáu – ya inclusive so amenaza francesa de bombardiar la ciudá – Oribe presentó l'arrenunciu a la presidencia, anque s'acutar el derechu de reclamar contra la imposición violenta de la mesma. De siguío retiróse a Buenos Aires, onde'l gobernador recibir como al presidente constitucional del Uruguái. Nesa dómina, Rosas púnxo-y el llamátigu de "pardejón", que nun yera un xestu racista, sinón que se refería a un tipu de mular selvaxe y malo d'amansar. == Tercer presidente constitucional d'Uruguái == Pela so parte, Rivera axuntó a l'Asamblea Nacional y fíxose escoyer presidente. El so gobiernu volvió a les carauterístiques del primeru: dexó'l poder a los sos amigos y percorrió l'interior del país. Los [[Partíu Federal (Arxentina)|federales]] arxentinos – que yá na dómina de les revoluciones de Lavalleja emprestaren ayuda a esti – negar a reconocer el gobiernu de Rivera. Nun primer momentu, nun intentaron atacalo, pero'l gobernador [[Provincia de Corrientes|correntino]] [[Genaro Berón de Astrada]] robló una alianza con Rivera, anque esti nun-y unvió ayuda dalguna. El gobernador [[provincia d'Entre Ríos|enterriano]] [[Pascual Echagüe]] ganó a Berón de Astrada con ayuda d'emigraos “blancos” uruguayos, y de siguío invadió l'Uruguái. Rivera nun salió al so alcuentru, sinón que se fixo escorrer, abasnando a los sos enemigos cada vez más lloñe de les sos bases d'operaciones y más cerca de Montevideo. Por ello, a pesar de la so inferioridá numbérica, ganó a Echagüe na [[Batalla de Cagancha]], del 29 d'avientu de [[1839]]. Mientres tol so gobiernu, Rivera viose implicáu na [[guerres civiles arxentines|guerra civil arxentina]], que'l so axugu foi la llamada [[Guerra Grande]] nel Uruguái. Tres la so alianza con Berón de Astrada, sofitó la rebelión contra Rosas del socesor d'este, [[Pedro Ferré]], y los socesivos comandantes de los [[Campañes correntinas contra Rosas|exércitos correntinos]], Lavalle y [[José María Paz]]. Ensin demasiada participación de Rivera, y faltándo-y tamién el sofitu francés, Lavalle llevó la guerra al norte arxentín y foi ganáu por Oribe, puestu por Rosas al mandu del exércitu federal arxentín. Pela so parte, Paz ganó a Echagüe ya invadió Entre Ríos, pero tuvo de retirase escontra l'este, buscando la proteición de Rivera. Este robló con Paz y Ferré un tratáu d'alianza y xunió los exércitos arxentinos contrarios a Rosas y l'exércitu coloráu uruguayu. El xeneral Oribe coló escontra l'este, algamando al exércitu al mandu de Rivera en [[batalla de Regueru Grande (Arxentina)|Regueru Grande]], n'Entre Ríos. El 6 d'avientu de [[1842]], na qu'hasta entós foi la batalla más importante pol númberu de combatientes – y tamién pol númberu de muertos, qu'incluyeron les represalies que siguieron a la batalla – de la historia d'América del Sur, Rivera foi ganáu dafechu. Tien De destacar que, magar que dambos bandos yeren polo xeneral bien sangrientos colos derrotaos, Rivera – a diferencia de Oribe – nun dexaba represalies masives sobre los prisioneros. Rivera fuxó escontra Montevideo, escorríu de lloñe por Oribe; la Guerra Grande treslladar al Uruguái. === Gabinete del segundu mandatu === El so gabinete de gobiernu foi'l siguiente:<ref name=wr1/> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#ececec" ! Ministeriu !! Nome !! Periodu |- | rowspan="4" | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Uruguái|Gobierno y Rellaciones Esteriores]] || [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1838]] - [[1839]] |- | [[José Longinos Ellauri]] || [[1839]] |- | [[Francisco Antonino Vidal Gosende]] || [[1839]] - [[1843]] |- | [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1843]] |- | rowspan="4" | [[Ministeriu de Facienda d'Uruguái|Facienda]] || [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] || [[1838]] - [[1839]] |- | [[Francisco Joaquín Muñoz]] || [[1839]] |- | [[Alejandro Chucarro]] || [[1839]] - [[1841]] |- | [[José de Béxar]] || [[1841]] - [[1843]] |- | rowspan="7" | [[Ministeriu de Defensa Nacional d'Uruguái|Guerra y Marina]] || [[Enrique Santiago del Carmen]] || [[1838]] - [[1839]] |- | [[José Rondeau]] || [[1839]] - [[1840]] |- | [[Félix Eduardo Aguiar]] || [[1840]] |- | [[Enrique Santiago del Carmen]] || [[1840]] - [[1842]] |- | [[Francisco Antonino Vidal Gosende]] || [[1842]] - [[1843]] |- | [[Félix Eduardo Aguiar]] || [[1843]] |- | [[Melchor Pacheco y Obes]] || [[1843]] |} === Sitiu de Montevideo === [[Ficheru:Lancero de la época de Rivera.png|thumb|Llanceru de la dómina de Rivera, oleu de Juan Manuel Blanes]] Oribe empecipió'l [[Sitiu de Montevideo (1843-1851)|Sitiu de Montevideo]]'l 16 de febreru de [[1843]]. Mientres el xeneral Paz entamaba les tropes sitiaes, coles que torgó al llargu plazu que la ciudá cayera en poder de los blancos y federales, Rivera dirixir con delles fuercies al interior del país, intentando menguar les fuercies sitiadoras, anque ensin posibilidaes reales d'enfrentar a los xefes federales que percorríen el país. Ente estos destacóse [[Justo José de Urquiza]] gobernador d'Entre Ríos. El 1 de marzu de 1843, el Congresu declaró termináu'l periodu de gobiernu de Rivera, reemplazándolo por [[Joaquín Suárez]] al frente del llamáu [[Gobiernu de la Defensa]]. Pela so parte, Oribe entamó'l [[Gobiernu del Cerrito]] nes contornes de la capital. Rivera siguió comandando un exércitu nel interior, tornando a Urquiza y retirándose al Brasil cada vez que lo precisó. Na ciudá, la defensa quedó principalmente al cargu de la Lexón Francesa ([[Jean C. Thiebaut]]), la Lexón Italiana ([[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]]), la Lexón Vasca, la Lexón Arxentina [[unitarios|unitaria]] y tres batallones de negros o morenos y [[Pardo (etnia)|pardos]] [[llibertu|llibertos]]. Finalmente, el 27 de marzu de 1845, Urquiza algamó y ganó por completu a Rivera na [[Batalla d'India Muerta (1845)|Batalla d'India Muerta]], obligándolo a exiliase nel Brasil. Foi arrestáu y unviáu presu a [[Rio de Janeiro]], onde recuperó la llibertá meses dempués. El gobiernu de la Defensa nomar embaxador en [[Paraguái]], y embarcóse hacia pa ellí y llegó a Montevideo pa recoyer los sos credenciales el 18 de marzu de [[1847]]. Nos díes siguientes, dellos batallones empezaron a conspirar pa llevar a Rivera nuevamente al gobiernu, de cuenta que'l gobiernu ufiertó-y un cargu diplomáticu n'Europa, que foi orgullosamente refugáu. En respuesta, foi arrestáu y la comisión presidida por [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] decretó'l so destierru. El 1 d'abril subleváronse'l batallón de vascos, los negros llibertos que formaben parte de la infantería y otres fuercies comandadas por [[César Díaz (militar)|César Díaz]] y [[Venancio Flores]], pidiendo la lliberación de Rivera. [[Melchor Pacheco y Obes]] dimitió del so cargu de comandante xeneral d'armes y embarcóse escontra Europa. Rivera baxó del barcu aclamáu pol ensame y foi nomáu xeneral en xefe d'Exércitu d'Operaciones. L'Asamblea de Notables foi reorganizada, incorporándose dellos personaxes lleales a Rivera; [[Gabriel Antonio Pereira]] ocupó'l Ministeriu de Gobiernu y Facienda y [[Miguel Barreiro]] el de Rellaciones Esteriores. Mientres el so curtiu periodu de preeminencia, Rivera unvió una espedición a escalar [[Paysandú]] y [[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]]. Simultáneamente intentó llegar a un alcuerdu pacíficu con Oribe, pero'l presidente Suárez desautorizar. Como resultancia dimitieron Barreiro y Pereira, y Flores colar escontra'l Brasil. Rivera llogró empecipiar una campaña pel interior del país, pero les sos fuercies fueron destruyíes en xineru de [[1847]] na [[Batalla del Cuetu de les Ánimes]], en [[Tacuarembó (departamentu)|Tacuarembó]], por Ignacio Oribe y [[Servando Gómez]]. Cuando Rivera intentó llegar a un nuevu alcuerdu con ocho condiciones – fin de la guerra, devolución de propiedaes confiscadas, eleiciones, etc. – polo que'l gobiernu decretó finalmente'l so destierru de la República “Por tol tiempu que dure la presente guerra”. El 4 d'avientu de 1847 foi arrestáu polos coroneles [[Lorenzo Batlle]] y [[Francisco Tayes]] en [[Maldonado]] y deportáu a Brasil nun buque francés. === Triunviru uruguayu mientres l'exiliu en Brasil === Permaneció en Rio de Janeiro con prohibición absoluta d'abandonar la ciudá hasta la entrada de Urquiza al Uruguái, onde llevantó'l sitiu de Montevideo por un alcuerdu con Oribe, que se retiró de la política. El presidente [[Juan Francisco Giró]] prohibió-y el regresu, pero'l 25 de setiembre de [[1853]] foi derrocáu por un golpe militar dirixíu por Venancio Flores. Este nomó un [[Triunviratu de Gobiernu de 1853|Triunviratu de Gobiernu]], formáu por él mesmu, y los xenerales Lavalleja y Rivera, dambos exiliaos. === Fallecimientu n'Uruguái === Pero antes de llegar a destín, finó'l xeneral Lavalleja – el 23 d'ochobre – y al llegar a [[Melo]], nel ranchu del so amigu Bartolo Silva, el xeneral Fructuoso Rivera finó de la mesma'l 13 de xineru de [[1854]]. == Legáu == Anque la Guerra Grande terminó en [[1852]], el legáu d'enfrentamientu militar ente Oribe y Rivera perduraría n'Uruguái hasta [[1904]], añu en qu'asocedió la [[Revolución de 1904]], postreru gran enfrentamientu armáu ente [[Partíu Nacional (Uruguái)|blancos]] y [[coloraos]]. Rivera foi y sigue siendo un iconu del [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloráu]]. Dientro del partíu, diversos movimientos políticos viéronse reflexaos nél, como'l [[Riverismo]], fundáu por [[Pedro Manini Ríos]]. Ye defendíu por figures polítiques como [[Julio María Sanguinetti]] y [[Manuel Flores Silva]] y respetáu por numberosos políticos [[Partíu Nacional (Uruguái)|blancos]]. Dellos partidarios d'esquierda conderguen les sos aiciones, especialmente'l [[Matanza de Salsipuedes|etnocidio charrúa]] mientres el so mandatu. {{Socesión | predecesor = [[Luis Eduardo Pérez]] <small>(Presidente del Senáu)</small> | títulu = [[Presidente d'Uruguái]]<small> (1ᵉʳ Presidente constitucional)</small> | periodu = [[1830]]-[[1834]] | socesor = [[Carlos Anaya]] | predecesor2 = [[Gabriel A. Pereira]] | títulu2 = [[Presidente d'Uruguái]]<small> (3ᵉʳ Presidente constitucional)</small> | periodu2 = [[1839]]-[[1843]] | socesor2 = [[Joaquín Suárez]] | predecesor3 = [[Juan Francisco Giró]] | títulu3 = [[Presidente d'Uruguái]]<small> ([[Triunviratu de Gobiernu de 1853|Triunviratu de 1853]])</small> | periodu3 = [[1853]]-[[1854]] | socesor3 = [[Venancio Flores]] }} == Ver tamién == * [[Riverismo]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikisource}} * [http://www.escueladigital.com.uy/biografias/f_rivera.htm Biografía.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117102041/http://www.escueladigital.com.uy/biografias/f_rivera.htm |date=2019-01-17 }} * [https://web.archive.org/web/20060924173304/http://www.mec.gub.uy/muséu/rivera/ Casa del Xeneral Rivera (muséu).] * {{Enllaz rotu|1=[http://www.larepublica.com.uy/lr3/larepublica/2007/09/25/nota/276399 ¿Tien de faese un revisionismu históricu?.] |2=http://www.larepublica.com.uy/lr3/larepublica/2007/09/25/nota/276399 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.uc.org.uy/de12.htm Cómo Rivera rompió la llegalidá.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103092221/http://www.uc.org.uy/de12.htm |date=2004-11-03 }} * [https://web.archive.org/web/20060915034913/http://www.muldia.com/Historia/charruas/salsipuedes.htm Crónica del xenocidiu charrúa, por Daniel Vidart.] * [http://www.henciclopedia.org.uy/autores/Echavarren/Charruas.htm El xenocidiu charrúa vistu por Roberto Echevarren.] {{NF|1784|1854|Rivera, Fructuoso}} {{Tradubot|Fructuoso Rivera}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Uruguái]] [[Categoría:Presidentes d'Uruguái]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Uruguái]] [[Categoría:Persones de Montevidéu]] kowef0gvruhenreky5d7rmi98ha31oi 0 155480 4499345 4492686 2026-06-08T04:12:31Z Limotecariu 735 4499345 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel José Blanco y Calvo de Encalada''' {{nym}} foi un militar, políticu y diplomáticu chilenu que tuvo una destacada participación na guerra d'independencia de [[Chile]] y [[Perú]]. Foi unu de los forxadores de l'[[Armada de Chile]] y el so primer comandante, y darréu al entrar al campu de la política, sería'l primeru n'ostentar el títulu de [[presidente de Chile|presidente de la república]] de Chile. == Biografía == Fíu del español Manuel Lorenzo Blanco Cicerón y de la chilena Mercedes Calvo de Encalada y Recabarren. Al pasar la so infancia en Buenos Aires viaxó a España onde en [[1807]] incorporar a la [[Armada Española|Real Armada Española]].<ref>Francisco Valdés Vergara, "Historia de Chile", páx. 58</ref> Lluchó na [[Guerra de la Independencia Española|guerra d'independencia española]] y depués foi unviáu a emprestar los sos servicios nel Perú, onde por desenvolver ideales independentistes foi unviáu de regresu a España. Per mediu de los sos contactos llogró ser darréu destináu a Montevideo, onde desertó de la marina española pa xunise a los patriotes. En [[1813]] llegó a Chile pa lluchar pola [[Guerra de la Independencia de Chile|guerra d'independencia d'esti país]], incorporándose a les incipientes fuercies militares del periodu conocíu como la [[Patria Vieya (Chile)|Patria Vieya]] que seríen finalmente ganaes en [[1814]], siendo él confináu como reu nel [[archipiélagu de Juan Fernández]]. Col entamu en [[1817]] de la [[Patria Nueva (Chile)|Patria Nueva]] ye rescatáu del archipiélagu ya incorpórase como oficial nel [[Exércitu Xuníu Llibertador de Chile]], destacar nes batalles decisives pa la emancipación chilena. En xunu de [[1818]] collaboró cola organización de la marina chilena y convirtióse nel so primer [[Comandantes en xefe de l'Armada de Chile|comandante xeneral]] y xefe de la escuadra, llogrando na primer aición naval del so mandu prindar un convói español proveniente de Cádiz. En [[1819]] participó como segundu xefe de la escuadra chilena na [[Campaña de Thomas Cochrane|campaña del Pacíficu]] al mandu del marín británicu [[Thomas Cochrane]], y depués en [[1822]] xunir por orde del gobiernu chilenu a les [[Espedición Llibertadora de Perú|fuercies llibertadores de Perú]] tomando'l mandu de la [[Marina de Guerra de Perú]]<ref>Comisión pa Escribir la Historia Marítima de Perú, "Historia marítima de Perú, Volume 7", páxina. 434</ref> hasta principios de [[1823]] yá que depués foi designáu ministru plenipotenciario de Perú nel [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|Río de la Plata]]. Tornó a Chile en [[1824]] onde asumió un cargu nel exércitu y depués tomó'l mandu d'una división naval chilena p'aidar al Perú, xuniéndose coles sos fuercies navales a les d'esi país y la Gran Colombia, y poniéndose él al mandu d'esta flota combinada para [[Segundu sitiu del Callao|bloquiar el Callao]] en [[1825]].<ref>Luis Uribe Orrego, "Los Oríxenes de La nuesa Marina Militar: La historia de la marina ente los años 1823 y 1850", páx. 132</ref> A mediaos d'esi añu retirar del bloquéu coles sos fuercies pa participar na [[Conquista de Chiloé|campaña de Chiloé]] so les órdenes del xeneral [[Ramón Freire]], quien llogró tomar l'últimu bastión realista en Chile. En [[1826]], tres la so esitosa actuación na lliberación de Chiloé, foi escoyíu interinamente como [[Presidente de Chile|Presidente de la República de Chile]], siendo la primer persona n'ostentar dichu títulu, pero caltener nesi cargu apenes dos meses y depués alloñóse por un tiempu de toa actividá política o militar debíu al ambiente conflictivo que imperaba nel país. Volvió a los llabores militares en [[1836]], al españar la [[guerra contra la Confederación Perú-Boliviana]]. Como xeneral en xefe de la primer espedición militar d'esta guerra robló'l [[Tratáu de Paucarpata]], que sería refugáu pol gobiernu chilenu y enllargaría la guerra hasta 1839. Darréu fixo un viaxe a gran parte d'Europa, volviendo a Chile en [[1846]]. Al añu siguiente recibió'l cargu d'intendente de [[Valparaíso]], y per segunda vegada, el de comandante xeneral de marina, desempeñando estos puestos con bastante percuru y de beneficiu pal progresu estructural y urbanístico del puertu. En [[1851]], al españar una revolución lliberal nel país, encaloró un motín en Valparaíso ganándose d'esa forma la gratitud del gobiernu y siendo nomáu en [[1853]] diplomáticu en [[Francia]]. Permaneció n'Europa hasta [[1858]] y al so regresu ocuparía dellos cargos honoríficos. En [[1865]], por causa de la [[Guerra hispanu-suramericana|guerra con España]], emprestó los sos servicios como marín y confióse-y el mandu de la escuadra chilenu-peruana.<ref>Darío Ovalle Castillo, "L'almirante Don Manuel Blanco Encalada: la so correspondencia y datos históricos, biográficos y xenealóxicos de los sos contemporénos, importantes personaxes d'Europa y America", páx. 268</ref> En [[1868]] realizó la so última actividá pública, na que se-y dio'l mandu d'una fuercia naval pa repatriar los restos del xeneral [[Bernardo O'Higgins]] que s'atopaben soterraos en [[Lima]]. Finó'l [[5 de setiembre]] de [[1876]] na ciudá de Santiago a les sos 86 años d'edá. == Infancia ya ingresu a la vida naval == [[Ficheru:Vista de Cádiz y sus contornos hacia 1813.jpg|thumb|left|300px|La badea de Cádiz, llugar onde Blanco Encalada fixo los sos estudios navales y tuvo el so bautismu de fueu na guerra contra Francia.]] Foi'l menor de cinco fíos del oidor español Manuel Lorenzo Blanco Cicerón y de la dama chilena Merced Calvo de Encalada y Recabarren (fía del [[Marqués de Villa Palma de Encalada]]). Los sos hermanos yeren José Antonio, Ana del Carmen, Rafaela del Carmen y [[Ventura Blanco Encalada]]. El so llugar de nacencia foi en [[Buenos Aires]], capital del esi entós [[Virreinatu del Río de la Plata]], parte del [[imperiu español]].<ref>{{cita web |títulu=Biografía:Manuel Blanco Encalada|url=http://biografiadechile.cl/detalle.php?IdContenido=97&IdCategoria=8&IdArea=29&status=S&TituloPagina=Historia%20de%20Chile&pos=2|autor=Biografía de Chile |fechaaccesu=15 de marzu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Manuel Blanco Encalada|autor=Icarito|url=http://www.icarito.cl/biografias/articulo/b/2010/05/237-9106-9-blanco-encalada-manuel.shtml|fechaaccesu=15 de marzu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305111853/http://www.icarito.cl/biografias/articulo/b/2010/05/237-9106-9-blanco-encalada-manuel.shtml|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref> Blanco Encalada, a los sos siete meses de nacíu, perdió al so padre que finó exerciendo la so maxistratura en Buenos Aires<ref group="nota">Manuel Lorenzo Blanco Cicerón, padre de Blanco Encalada, exerciera enantes la so maxistratura nel Altu y So Perú, y en Chile. Nesti últimu llugar facer como fiscal de la Real Audiencia en 1777, y amás ye onde conoció y casóse cola dama chilena Mercedes que pertenecía a una prominente familia de la zona.</ref> polo que quedó al cuidu de la so madre. Aprendió les sos primeres lletres na so ciudá natal, onde paso la so infancia y depués en [[1803]] a les sos 12 años d'edá foi unviáu pola so madre a España en compañía del so tíu, el conde de Villa Palma Manuel Calvo Encalada, p'apurri-y educación y carrera. Embarcar col so tíu na corbeta llamada ''Infante Don Francisco de Paula'', mandada pol capitán [[Juan Donesteves]], onde amás diben acompañaos de dos pernomaos personaxes que yeren el oidor [[Benito de la Mata Linares]] que pasaba a la [[Península]] de conseyeru d'Indies, y del oidor [[Miguel José de Lastarria]] que diba desempeñar un cargu na [[Real Audiencia de los Graos de Sevilla|Real Audiencia de Sevilla]]. Aportaron en [[La Coruña]] onde s'agospiaron na casa del pernomáu marín [[José de Bustamante y Guerra]]. Nesi viaxe, Blanco fadríase aficionáu a la vida de mar. Yá n'[[España]] llogra entrar como alumnu al [[Seminariu de Nobles de Madrid|Real Seminariu de Nobles de Madrid]], gracies a la influencia del so tíu y a los servicios del so difuntu padre. Nesti llugar atraxo les simpatíes y respetu de los sos compañeros y maestros; y tuvo por condiscípulo y amigu intimo a [[Duque de Rivas|Ángel de Saavedra]], más tarde Duque de Rivas. Una vegada concluyida la so preparación en Madrid, onde adquier una sólida cultura y estrémase en [[matemátiques]], ingresó en [[1806]] a la Real Academia de Marina de la [[islla de León]], frente a [[Cádiz]]. Por causa de los sos estudios anteriores permaneció pocos meses, polo que se-y declaró aptu pa embarcase y dáse-y el [[27 de febreru]] de [[1807]] los despachos de [[guardiamarina]], incorporándose d'esa forma a la [[Armada Española|Real Armada Española]]. Tocólu de primeres sirvir a bordu d'una antigua [[Carraca (embarcación)|carraca]], y en [[1808]] al españar la [[Guerra de la Independencia Española|guerra de la independencia española]], foi destináu a una embarcación sutil llamada ''Carmen'' como'l so segundu,<ref group="nota">El ''Carmen'' yera mandáu por un teniente y Blanco Encalada yera'l so segundu, tando a cargu tamién d'un morteru con que defendía la puerta qu'en Cádiz se llama "Sevilla", cerca del [[Arsenal de la Carraca]]. Esi morteru foi la primer arma que'l mozu marín tuvo na caña de l'artillería.</ref> contribuyendo d'esa manera na [[Batalla de la Poza de Santa Isabel|aición naval]] frente a la [[Poza de Santa Isabel]], desenvueltu ente'l 8 y el 14 de xunu d'esi añu, na que les fuercies navales españoles mandaes pol almirante [[Juan Ruiz de Apodaca]] llograron rindir dafechu la escuadra francesa del almirante [[François Étienne de Rosily-Mesros]] que bloquiaba la [[badea de Cádiz]], siendo esta la primer derrota francesa de la guerra. Pola so conducta naquella aición recibió una medaya d'honor y seria más tarde xubíu a alférez de fragata.<ref>José Bernardo Suárez, "Biografíes d'homes notables de Chile", páxs. 57-58</ref> Depués d'esa aición foi destináu al apostadero naval del [[Callao]] nel [[Virreinatu de Perú]]. Embarcar na fragata de guerra ''Flora'', comandada pol capitán [[Fermín de Ezterripa]], que se fixo a la mar dende Cádiz camín de Buenos Aires el [[1 de setiembre]] llegando al añu siguiente a aquel puertu, onde recibió a los sos 18 años el grau efeutivu d'alférez de fragata. Dende Buenos Aires fixo'l viaxe per tierra pasando'l cordal escontra Chile, onde permaneció hasta'l mes de mayu pa compartir colos sos parientes, embarcándose depués nel puertu de [[Valparaíso]] pa dirixise al Callao na barca ''Piedá'', buque que pertenecía a unu de los sos primos Fuentes-Gonzáles. Nel Callao sirvió mientres trés años como ayudante del so primu hermanu'l brigadier d'inxenieros [[Joaquín Molina]], que yera comandante xeneral de marina nesi llugar. Nesti apostadero sirvió tamién xunto al so amigu, el teniente de fragata [[Eugenio Cortés y Azúa]], natural de Chile y que tendría nel futuru una destacada participación na organización de les fuercies navales de [[Méxicu]] y Perú. Na so torna a [[América]] manifestó yá la so cercanía a les idees revolucionaries del momentu al igual que dellos de los sos familiares en Chile y nel Ríu de la Plata, polo qu'en [[1811]] ye unviáu pol virréi [[José Fernando de Abascal]] de vuelta a España a pesar de ser nomáu capitán d'artillería en Chile pola [[Primer Xunta Nacional de Gobiernu de Chile|Xunta de Gobiernu]], a pidimientu del so tíu [[Martín Calvo Encalada]].<ref>Pedro Pablo Figueroa, "Álbum militar de Chile, 1810-1879, Volume 1", páx. 58</ref> Al llegar nesi mesmu añu a España tocaría-y participar nel [[sitiu de Cádiz]], onde demostraría per últimu vegada'l so remangu marineru na marina española al mandu d'una [[Cañonera (buque)|cañonera]].<ref>Imprenta Universitaria (1917), "Revista chilena d'historia y xeografía, Volúmenes 23-24", páx. 386</ref> Depués, en [[1812]], llograría volver a América gracies a les sos contautos que lu pudieron destinar a la plaza de [[Montevidéu]]. Ye asina que foi embarcáu como oficial de marina na corbeta corréu [[Palombu (1814)|''Palombu'']], que venía reforzar a les fuercies del virréi [[Francisco Javier de Elío]] que nesos momentos escontra frente a los patriotes de Buenos Aires. Llegó a esti puertu'l [[17 de setiembre]] d'esi añu. Darréu fuxó de Montevideo a Buenos Aires per tierra, cuando lo intentaron tornar a España al empezar a abarruntar de los sos ideales patriotes, yá que se negara a obedecer dos veces les órdenes del comandante naval del apostadero [[Miguel de la Sierra]] de incursionar y atacar les balices costeres de Buenos Aires al alegar que la so madre y los sos dos hermanes taben na ciudá, anque tamién yera polos sos ideales. En febreru de [[1813]] dirixir a [[Chile]] pa emprestar los sos serviciu a la causa de la so patria, llegando a los suburbios de [[Santiago de Chile|Santiago]] nos últimos díes de marzu. == Guerra d'emancipación == === Na Patria Vieyo y Nuevo de Chile === {{AP|Guerra de la Independencia de Chile}} [[Ficheru:Manuel Blanco Encalada - A history of Chile.jpg|thumb|250px|Semeya de Manuel Blanco Encalada, sacáu del llibru "Historia de Chile" de Anson Uriel Hancock.]] A la so llegada incorporar nel [[exércitu de Chile]] lideráu pol xeneral [[José Miguel Carrera]], col grau yá conferíu enantes de capitán d'artillería, ante'l desembarcu a finales de marzu en [[San Vicente (Chile)|San Vicente]] del exércitu realista al mandu del brigadier [[Antonio Pareja]]. Nesos momentos nun había una marina de guerra en Chile polo que tuvo de dexar la so condición de marín pa pasar a les fuercies de tierra, sirviendo na caña de l'artillería onde yá tenía daqué d'esperiencia. Yera'l deséu de Blanco Encalada venir emprestar los sos útiles servicios a la causa patriota en Chile, como asina lo fixo saber nel so momentu al dicir: {{cita|“Solo sirví seis años na marina española… Pa venir á ufiertar los mios débiles esfuercios en favor de la independencia de la mio patria...”<ref>Manuel Blanco Encalada, “Contestación del Vice-Almirante Blanco Encalada a la Vindicación Apolojética del Capitan Wooster”, páx. 2</ref>|}} Nun participó viviegamente mientres la campaña yá que se-y confió la organización de la primera maestranza y el primer taller d'armes del país, y depués foi nomáu xefe de l'artillería cola misión de reorganizar esta caña que s'atopaba nun atrasu deplorable. Sería xubíu n'agostu a [[sarxentu mayor]] d'artillería y sirviría a mediaos de payares so les órdenes del coronel [[Bernardo O'Higgins]], ante la deposición del xeneral Carrera polos criticables resultaos de les sos operaciones militares. En marzu de [[1814]] foi xubíu a teniente coronel y caltiénse na capital dando instrucción militar a reclutes. Nun participó nun empiezu na campaña d'O'Higgins contra les fuercies realistes lideraes agora pol brigadier [[Gabino Gaínza]], que desembarcó n'[[Arauco (Chile)|Arauco]] el [[31 de xineru]] con refuerzos de Perú y [[Archipiélagu de Chiloé|Chiloé]]. Depués tocó-y ser parte d'un desafortunáu fechu d'armes asocedíu'l [[29 de marzu]] na que se-y diera la orde de recuperar [[Talca]], que fuera [[Toma de Talca|tomáu]] poles tropes realistes a principios de marzu y había dexáu incomunicáu cola capital a les divisiones d'O'Higgins y del coronel [[Juan Mackenna]] qu'operaben nel sur contra Gaínza. Pa executar la orde, confióse-y el mandu d'una división de 1.450 homes pocu disciplinaos con 4 pieces d'artillería, siendo con estes tropes rotundamente ganaos nel [[Combate de Cancha Rayada|primer combate de Cancha Rayada]] por una fuercia menor pero meyor disciplinada y comandada pol oficial realista [[Ángel Calvo (militar)|Ángel Calvo]]. Pola derrota fíxose-y un conseyu de guerra del cual salió absueltu al confirmase, per mediu d'oficiales subalternos y soldaos, de l'actividá y el valor esplegaos por Blanco Encalada nel enfrentamientu, y por reconocese que nun dependería d'él evitar el desastre por cuenta de la impericia y a la falta de disciplina de la columna, compuesta casi na so totalidá por reclutes que tomaben les armes per primer vegada.<ref>Diego Barros Arana, “Historia xeneral de Chile: Parte sesta (continuacíon)”, Tomu IX, páx. 292</ref> Por esi entós la causa patriota paecía debilitase peligrosamente pol mal manexu de la guerra, la poca profesionalidá de la tropa y oficialidá, y les diferencies qu'había ente los líderes patriotes como ye'l casu de Carrera y O'Higgins, qu'inclusive s'[[Combate de Los Tres Acequias|enfrentaron]] el [[26 d'agostu]] na acequia de Ochagavía, amenorgando d'esa forma al exércitu patriota y dándo-y ventaya al exércitu realista que taba siendo reforzáu dende'l [[Perú]] con nueves tropes al mandu del xeneral [[Mariano Osorio]]. Ente'l 1 y 2 d'ochobre desenvolvióse la [[batalla de Rancagua]], onde finalmente trunfen los realistes y dase términu a la llamada [[Patria Vieya]]. Con esta debacle, los principales líderes patriotes fuxen escontra [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]]. Blanco Encalada dirixóse igualmente a esi llugar pero foi interceptáu por tropes realistes en [[Los Andes (Chile)|Santa Rosa de Los Andes]], siendo depués sometíu a un procesu nel que se-y condergó a muerte, non pola so participación na guerra, sinón pola so deserción en Montevideo. Sicasí, esta pena foi conmutada pola de destierru per cinco años nel [[archipiélagu de Juan Fernández]] xunto a otros distinguíos patriotes chilenos. Blanco Encalada sería darréu rescatáu, depués de la derrota de los realistes na [[batalla de Chacabuco]] asocedida'l [[12 de febreru]] de [[1817]] ante'l [[exércitu de los Andes]] comandado pol xeneral [[José de San Martín]], dando con esti fechu términu al periodu de la [[Reconquista (Chile)|Reconquista]] y empecipiándose el periodu de la [[Patria Nueva]], onde s'instauró un nuevu gobiernu patriota precedíu por O'Higgins como direutor supremu. O'Higgins unviaría escontra l'archipiélagu al bergantín [[Bergantín Águila|''Águila'']], sol mandu del marín irlandés [[Raimundo Morris]], pa lliberar a él y a los demás patriotes a mediaos de marzu. De regresu nel continente apuntar nel acabante crear [[Exércitu Xuníu Llibertador de Chile|exércitu xuníu]] lideráu pol xeneral San Martín, col grau de sarxentu mayor d'artillería y al mandu d'una batería chilena con 12 pieces. Participó na subsiguiente campaña contra les fuercies del xeneral Osorio provenientes de Perú y que desembarcaron en Talcahuano el [[10 de xineru]] de [[1818]] cola misión d'avanzar hasta Santiago y reconquistar Chile. Tuvo presente nel [[combate de Talca]] el [[15 de marzu]] y na [[Batalla de Cancha Rayada (1818)|sorpresa de Cancha Rayada]] el [[19 de marzu]], onde llogró salvar del ataque realista les 12 pieces de la so batería con una retirada ordenada de los sos homes,<ref>Benjamín Vicuña Mackenna, “L'almirante don Manuel Blanco Encalada”, páx. 27</ref> y vuelve a l'aición cola so unidá na [[batalla de Maipú]] el [[5 d'abril]], destacar col usu de les sos pieces d'artillería na ala derecha del exércitu xuníu al faer fueu concentráu nun momentu en que la infantería patriota yera arollada pola infantería realista, llogrando colos sos disparos debilitar y frenar la so meyora hasta la victoria. Pola so conducta en Maipú foi xubíu a teniente coronel una selmana dempués d'esa batalla, el [[14 d'abril]]. En Maipú consolídase'l dominiu patriota na zona central de Chile y l'[[Exércitu Real de Chile|exércitu realista]] vese obligáu a retirase escontra'l sur, ensin posibilidá d'amenaciar nuevamente esta zona. En dalgún momentu, dientro del procesu independentista, xunir a la [[Loxa Lautaro]]. === Comandante xeneral de marina y xefe de la escuadra naval de Chile === {{AP|Primer Escuadra Nacional}} [[Ficheru:Armada Chile 1era Escuadra nacional.jpg|thumb|left|300px|Zarpe de la primer escuadra nacional.]] Dempués de Maipú, el gobiernu chilenu taba preparando la [[Segunda campaña al sur de Chile|campaña al sur del país]] pa reconquistar les places de [[Concepción (Chile)|Concepción]] y [[Talcahuano]]. El direutor supremu O'Higgins, dende l'empiezu del so mandatu, reparara con esmolición que los buques de guerra realistes controlaben el mar, y por cuenta de eso, ellos llograben refuerzos y abastecíen fácilmente a les sos tropes nel puertu de Talcahuano. Pa compensar la situación nel mar, el so gobiernu autorizara dende 1817 el [[Campaña de los Corsarios Chilenos|remanar de corsarios chilenos]] coles sos respeutives [[Patente de corsu patentes de corsu]], pero nun bastando esta midida, empezar dende mediaos de 1818 colos trabayos pa poder crear una fuercia naval nacional capaz de llograr el dominiu del mar, polo que comisionaron axentes diplomáticos nel estranxeru pa poder mercar buques, armamentu y tamién contratar personal calificáu pa la futura marina chilena. La situación económica del país faía difícil poder executar este proyeutu pero por aciu un bon manexu alministrativu pudo llevase a cabu. Al realizase estos trabayos, Blanco Encalada fuera llamáu a Valparaíso pa emprestar serviciu na marina y ponese sol mandu del capitán de 2° clase Juan Higginson, marín inglés al serviciu de Chile. La marina chilena cuntaba nesos momentos cola fragata [[Fragata Lautaro (1°)|''Lautaro'']] y el bergantín ''Águila'' que taben al cargu de Higginson. El [[26 de xunu]], Blanco Encalada fuera nomáu comandante interín del Departamentu de Marina col grau de capitán de 1° clase. Esti nomamientu xeneró malestar en Higginson por cuenta de qu'agora tenía que ponese sol mandu d'un individuu que consideraba soldáu y non marín, yá que hasta entós solo desempeñárase en tierra como artilleru. Futures reñedielles tendría más tarde con dellos marinos estranxeros que pondríen en dulda la so capacidá y esperiencia de marín, pero ensin ésitu dalgunu una y bones estes insinuaciones a la so persona debíense más que nada a l'altiveza o arrogancia que xeneralmente estos profesaben. Darréu, Blanco Encalada nuna carta a O'Higgins na que-y pidía que lu honrara col mandu d'un buque cuando la escuadra saliera a cumplir una misión, argumentaría sobre la so capacidá naval de que: {{cita|“Si de marín pudi pasar a artilleru ensin cometer desaciertos que merecieren nota, con mas razón presumo poder volver d'artilleru a marín con esperanza fundada de desempeñame bien”.|}} Nesi puestu collaboró con O'Higgins y el ministru de guerra [[José Ignacio Zenteno]] na organización de la escuadra chilena. So'l so direición realizó l'equipamientu y reclutamiento de personal pa los buques de guerra que diben siendo mercaos pol gobiernu. Tamién llevó a cabu la creación d'un batallón d'infantería de marina y una brigada d'artilleros de mar. A falta d'un reglamentu de marina, el gobiernu encamentó-y la confección d'un puntuario d'órdenes y disposiciones xenerales que debía extractar de les ordenances de la marina española, nes partes que se consideraren análogues pal so usu nel país. Propunxo tamién delles idees que seríen aprobaes pol gobiernu, como'l cambéu nes denominaciones de los graos d'oficiales, un reglamentu d'uniformes y la creación d'una academia pa formar a los oficiales, ente otres coses. El [[4 d'agostu]], Blanco Encalada consiguía la firma del trascendental decretu que crea la primera [[Escuela Naval Arturo Prat|escuela naval pa oficiales]] de la naciente [[Armada de Chile]]. Nos díes siguientes, Blanco prosiguió col allistamientu de la escuadra. La mayor dificultá con que zarapicó nesos momentos foi poder completar les tripulaciones de los buques por cuenta de la competencia que-y faíen los corsarios pa engabitar persones, una y bones estos ufiertaben mayores pagues que l'Estáu y amás la vida llibre del corsu yéra-yos más prestosu que'l serviciu rigorosu nuna fuercia naval regular. Por una solicitú qu'unvió a O'Higgins sobre esti problema, el gobiernu suprimió les llicencies de corsu. El [[11 d'agostu]], el mozu marín informaba con gran entusiasmo sobre los aprestos de la escuadra: {{cita|“La escuadra ta llista, socorrida de too, apareyada, envergada, con aguada pa seis meses adientro. Nun falta más qu'echa-y cebera, xente, dellos cañones y echala al mar. La so fuercia ye tal que puede faese dueña del Pacíficu y atayar toa espedición ulterior d'España. Puede tomar a Talcahuano, destruyir al Callao y dar golpes de tanta importancia, qu'almiren a Europa y aseguren la llibertá d'América”.|}} El [[17 de setiembre]], Blanco Encalada col grau de [[capitán de navío]] asumía'l mandu efeutivu de la escuadra chilena y Higginson por cuenta de esto retirábase del serviciu de la marina. Na comandancia xeneral de marina asumía en remplazo de Blanco'l capitán de corbeta [[Juan José Tortel Maschet]]. La escuadra taba llista y compuesta pol navío [[Navío San Martín|''San Martín'']] (insinia), la fragata ''Lautaro'', la corbeta [[Corbeta Chacabuco (1°)|''Chacabuco'']] y los bergantinos ''Araucanu'' y [[Bergantín Pueyrredón|''Pueyrredón'']] (ex ''Águila''), con un total de 158 cañones y tripuláu por 1.249 homes.<ref>Juan Agustín Rodríguez, Op. cit. p 180</ref> O'Higgins premió'l celu demostráu por Blanco na organización y aprestu de la escuadra nomándolo suboficial de la [[Lexón de Méritu de Chile|Lexón al Méritu de Chile]]. === Captura del convói español de Cádiz === Mentanto n'España, aprovechando la paz xeneral con [[Francia]] dende 1814 y el regresu al tronu de [[Fernandu VII]], entamárase unviar refuerzos a América pa poder someter definitivamente a les provincies qu'entá aguantaben el dominiu español, pero la situación llaceriosa de la economía peninsular y la inestabilidá del so gobiernu poles idees anti-monárquiques torgaren la so execución inmediata. A mediaos de 1817, el gobiernu español proyeutó unviar una división d'alredor de 2.000 soldaos a Chile pa reforzar al exércitu del xeneral Osorio que debía nuevamente reconquistar el llugar, y tamién decidió unviase un exércitu d'alredor de 15.000 homes sol mandu del xeneral [[Enrique José O'Donnell]] pa reconquistar el Ríu de la Plata. Esta última espedición quedaría suspendida, ente que la que se proyeutaba pa Chile llevar a cabu a mediaos de 1818 debíu al atrasu nos aprestos militares. La espedición española escontra Chile yera de 2.080 soldaos y quedó sol mandu del teniente coronel [[Fausto del Fuexu]]. Taba compuesta esta fuercia pol reximientu de Cantabria con dos batallones, un cuerpu de caballería de cazadores dragones, una compañía de [[zapador]]es y un destacamentu d'artillería con 4 pieces d'a 4 llibres. Los buques que lu tresportaben yeren la ''Trinidá'', ''Especulación'', ''Escorpión'', ''Atocha'', ''San Fernando'', ''Dolores'', ''Madalena'', ''Elena'', ''Xerezana'' y ''Carlota''; y p'escoltar estes naves diba la [[Fragata O'Higgins (1°)|''Reina María Isabel'']] al mandu del capitán de navío [[Manuel del Castillo (marín)|Manuel del Castillo]]. El puntu al que tenía de dirixise esti refuerzu yera'l puertu de Talcahuano p'axuntase coles fuercies que l'agora virréi de Perú [[Joaquín de la Pezuela]] unviara al mandu de Osorio. El [[21 de mayu]] zarpó la espedición de [[Cádiz]] camín de Chile ya inorando los sucesos desfavorables qu'asocedieren nesti llugar pa la causa realista. Al llegar al altor de les [[Canaries|islles Canaries]], el capitán Castillo sufrió un paralís teniendo de ser desembarcáu en [[Tenerife]] y remplazado nel mandu del convói naval pol teniente de navío [[Dionisio Capaz]]. Cuando saleaba'l convói al altor de [[Buenos Aires]], el ''Trinidá'' remontóse y apurrióse nesi mesmu puertu pa ponese al amparu de les autoridaes patriotes, cayendo en poder d'estos el plan de señales de los buques, delles armes y los documentos que señalaben el llugar al que se dirixíen. El Gobiernu d'O'Higgins pudo enterase del aproximamientu d'esti convói gracies a esti sucesu y dispunxo que l'acabante formar escuadra chilena al mandu de Blanco Encalada interceptar, quedando solo'l ''Pueyrredón'' en Valparaíso ante cualquier eventualidá. Esta primer misión de la escuadra chilena nun taba exentu d'enzancares yá que aparte de les medranes por ser la so primer salida, na tripulación novata entá faía falta disciplina, y dellos oficiales estranxeros cuestionaben la esperiencia y conocencies marines de Blanco Encalada pa tener el mandu de la flota. Amás, esistíen problemes de comunicación ente marineros y oficiales por cuenta de la so composición heteroxénea en que se falaba inglés y castellán, según el so orixe. Sicasí, el comandante en xefe fixo lo posible pa resolver estes contrariedaes poniendo orde, aselando los ánimos, adomando a los miembros de la flota mientres el viaxe ya incentivándolos pa llograr l'ésitu nesta misión.<ref>Carlos López Urrutia, "Historia de la Marina de Chile", páxs. 59 y 60</ref> Blanco Encalada zarpó cola escuadra'l [[9 d'ochobre]] dende Valparaíso pa dirixise a Talcahuano tardándose diecisiete díes en llegar debíu al mal tiempu, lo que dexó que trés tresportes españoles; el ''Escorpión'', ''Atocha'' y ''San Fernando'' desembarcaren les tropes que tenía nel puertu de Talcahuano y prosigieran depués al Callao pa llevar provisiones a esi puertu; y que tamién el [[14 d'ochobre]] la corbeta ''Chacabuco'', mandada pol capitán de corbeta [[Francisco Diaz (marín)|Francisco Diaz]] dixebrar de la división patriota mientres un fuerte temporal que duró dos díes. Los trés buques restantes de la escuadra chilena llegaron finalmente a les cercaníes de la [[Quiriquina|isla Quiriquina]]. Blanco Encalada de momentu espachó al bergantín ''Araucanu'', al mandu del capitán Raimundo Morris, pa faer una reconocencia de la mariña y alcontrar embarcaciones del convói español ente qu'él dirixóse a la [[Isla Santa María (Chile)|isla Santa María]] onde fixo prisioneros a 5 homes de la fragata española ''Reina María Isabel'' que yá taba fondiada dende'l 22 en Talcahuano y dexara nesi llugar a esos homes pa comunicase colos tresportes españoles que veníen arrezagaos. [[Ficheru:Mariaisa.jpg|thumb|300px|Ataque a la fragata ''Reina María Isabel'' nel puertu de Talcahuano.]] El [[28 d'ochobre]] Blanco Encalada, depués de llograr la información necesaria, dirixir col ''San Martín'' y la ''Lautaro'' a Talcahuano onde s'atopaba la ''Reina María Isabel'', averándose a ella con bandera inglesa y izando depués la chilena al tar a una distancia prudente para [[Captura de la Espedición de Cádiz|atacala]], los marinos españoles al notar esto y depués d'un medianu cañoneo fixeron llancar el buque y abandonar. Ante esto, Blanco Encalada dio en encetar y desencallar el buque teniendo que faer frente al mal tiempu y a los ataques que dende tierra -y faíen los realistes; y qu'amás pidieron refuerzos dende [[Concepción (Chile)|Concepción]] al coronel [[Juan Francisco Sánchez]] polo que Blanco Encalada tuvo qu'unviar un destacamentu d'infantería a tierra firme pa entorpecer los sos movimientos y una vegada llográu eso que volvieren embarcase. Finalmente a otru día, ante la espectación del enemigu, llogróse sacar a la ''Reina María Isabel'' y faer posesión efeutiva del buque. Blanco Encalada na so parte oficial dirixíu a O'Higgins y fecháu el [[5 de payares]] señaló sobre esti últimu sucesu: {{cita|“Nun puede V.E. imaxinase la sorpresa que causó a los enemigos el ver llexar la nave prindada. El fueu cesó de sópitu, y unos y otros nun faíamos más que mirar la fragata hasta que'l berru de, ¡Viva la Patria!, resonó coles mesmes en toles embarcaciones. Los enemigos nun atayaron el so silenciu, pero nun volvieron disparar más qu'un solu tiru.”<ref>Diego Barros Arana, “Historia xeneral de Chile: Parte octava: Afianzamientu de la independencia”, Tomu XI, páx. 461</ref>|}} Depués d'esa aición, Blanco Encalada axuntóse'l [[31 d'ochobre]] cola corbeta ''Chacabuco'' y el bergantín ''Araucanu'' na isla Santa María y cola información que remanaba disponer a esperar nesa posición el restu del convói español. El 5 de payares espachó al ''Araucanu'' a Valparaíso pa informa-y al gobiernu de los sucesos. El [[9 de payares]] xunir a la escuadra'l bergantín [[Bergantín Galvarino (1°)|''Galvarino'']] que foi adquiríu pol gobiernu chilenu en Buenos Aires y fondiara en Valparaíso unos díes dempués que la escuadra chilena saliera d'esi puertu al sur pa interceptar el convói español, siendo darréu espacháu a esa direición pa sofitala. El [[12 de payares]] llegaba tamién a la isla'l bergantín d'El Ríu de la Plata [[Bergantín Desacobardáu (1°)|''desacobardáu'']] proveniente de Buenos Aires, pa ponese al serviciu de Chile. Los seis restantes tresportes españoles, esvalixaos polos temporales de los mares del sur diben de manera separada llegando a la zona nos díes [[11 de payares|11]], [[12 de payares|12]] y [[14 de payares]], y engañaos pola bandera española que caltuvo enarbolaba el xefe de la escuadra na ''Reina María Isabel'', diben asitiándose los tresportes ''Dolores'', ''Madalena'' y ''Elena'' a la so banda, siendo prindaos pola marinería chilena. Blanco Encalada ante l'ésitu dexó a la corbeta ''Chacabuco'' na zona y zarpó d'esi llugar col restu de la escuadra a Valparaíso fondiando'l [[17 de payares]] y siendo recibíu de manera trunfal. El 18 d'esi mes, al altor de la [[isla Mocha]], la ''Chacabuco'' prindó a la ''Carlota'' y la ''Xerezana'' y tornó a Valparaíso el 22, completando d'esa manera la operación naval. El ''Especulación'' nun foi prindáu yá que fixo'l viaxe direutamente al Callao. La suerte de la espedición española foi desastrosa. De los diez tresportes que partieron de Cádiz, unu remontóse y apurrióse en Buenos Aires, cuatro prosiguieron al [[Callao]], na qu'unu d'ellos foi direutamente escontra esi puertu, y los cinco restantes fueron prindaos pela escuadra chilena que vio asina amontada la so escasa dotación de buques, amás, con una fragata de guerra, la ''Reina María Isabel''. El trunfu de Blanco Encalada y l'escuadra chilena esbarataren la última espedición realista contra Chile, torgando d'esa manera que se guarnieren les fuercies realistes nel sur del país. Había tamién arrincáu a [[España]] el dominiu de les mariñes chilenes p'anicialo agora nesti nuevu país, coles mesmes que infundía, momentáneamente, l'enfotu y l'optimismu necesarios pa encarar los duros sacrificios qu'esixía la próxima [[Espedición Llibertadora de Perú|espedición que s'unviaría a Perú]]. Per otru llau, el virréi de Perú llográrase enterar de los sucesos xenerándo-y bastante esmolición, tomando dende esi momentu la decisión d'asumir una actitú totalmente defensiva, curiándose enforma de nun arriesgar les fuercies navales coles que cuntaba y evitar que fueren prindaes polos patriotes chilenos.<ref>Añales del Institutu de Chile (2003):Extertores navales realistes, páxs. 141 y 142</ref> Fueron bonos momentos pa Blanco Encalada, qu'amás se casó'l [[26 de payares]], depués del so trunfal llegada, cola dama santiaguina [[Carmen Gana López]], con quien tendría seis fíos: Florencio, Félix, Carmen, Mercedes, Teresa y Adolfo.<ref>Xenealoxía Chilena en Rede, María del Carmen Gana López</ref> El [[2 d'avientu]] el gobiernu d'O'Higgins dio-y a Blanco Encalada y los sos homes, como reza'l decretu que lu concede ''"el más altu honor que ye dau conceder a un país republicanu"'', y decreta que tolos que participaron na aición porten un escudu de pañu verde mar nel brazu esquierdu con un tridente orlado en lloreos col lema ''"El so primer ensayu dio a Chile'l dominiu del Pacíficu"'', pol so ésitu al prindar los cinco tresportes y a la fragata ''Reina María Isabel'', que pola llei del [[9 d'avientu]] pasó a llamase [[Fragata O'Higgins|''O'Higgins'']]. === Na campaña naval de Cochrane nel Pacíficu === {{AP|Campaña de Thomas Cochrane}} [[Ficheru:Primera Escuadra Nacional Chilena.JPG|thumb|300px|La escuadra naval chilena depués d'asegurar les mariñes del país, tuvo la misión de llevar la guerra a les mariñes del Virreinatu de Perú.]] La escuadra chilena llograra un magníficu trunfu con Blanco Encalada nesta ocasión, pero poles esixencies que riquía la futura y enorme empresa que s'entamaría, esto ye, destruyir la flota española apostada nel Callao y conducir depués les tropes que van dar llibertá al Perú, precisar del serviciu d'un marín esperimentáu. El gobiernu llogró contautar gracies al so representante en [[Reinu Uníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Uníu]], [[José Antonio Álvarez Condarco]], a lord [[Thomas Cochrane]] que yera un marín británicu que s'había vueltu famosu poles sos fazañes nes [[Guerres Napoleóniques|guerres napoleóniques]]. Contratóse-y entós p'asumir el mandu de la escuadra chilena. A la llegada de Cochrane a finales de payares de 1818, el gobiernu enfrentó'l difícil dilema de sacar del mandu de la escuadra a Blanco Encalada pa da-y lo a Cochrane magar el so recién trunfu, que bien lo faía merecedor de siguir nel cargu, pero él entendiendo la situación del gobiernu dexó voluntariamente el so cargu de xefe de la escuadra pa ponese gustasamente sol mandu del pernomáu marín británicu col qu'establecería amás una amistá que duraría hasta'l final de los díes de dambos marinos. Ye asina que finalmente'l gobiernu dictó un decretu'l [[12 d'avientu]] na que se-y daba'l mandu de la escuadra a Cochrane col grau de vicealmirante y Blanco Encalada quedaba como'l segundu xefe de la escuadra, siendo xubíu a contralmirante a les sos 28 años d'edá. A dambos marinos agora correspondería-yos velar pol ésitu de les operaciones navales que se llevaríen nes mariñes peruanes. En [[1819]] mientres los aprestos de la primer espedición naval de Cochrane a les mariñes peruanes xenerar al zarpar del puertu un motín n'unu de los buques de la escuadra, teniendo Blanco Encalada qu'apangar los ánimos de la tripulación por que la espedición saliera ensin problemes. Él quedó en tierra nun participando nun empiezu naquelles operaciones nes que Cochrane atacó y [[Primer bloquéu del Callao|bloquió'l Callao]] prindando dellos buques y semando la llerza nes files realistes, pero'l [[17 de marzu]] saldría de Valparaíso escontra les mariñes peruanes colos bergantinos ''Galvarino'' y ''Pueyrredón'' aportando na [[Isla San Llorienzo (Perú)|isla de San Llorienzo]] el [[28 de marzu]] onde s'enteró per mediu del capitán [[Thomas Carter (marín)|Thomas Carter]] de la corbeta ''Chacabuco'', que caltenía bloquiáu'l Callao dende esa posición, que Cochrane depués d'atacar duramente esi puertu dirixérase a hostilizar la mariña norte de Perú, polo que se dirixó escontra'l norte atopándolo'l [[31 de marzu]] en [[Huara]] onde se punxo al so órdenes pa empezar los siguientes planes d'operaciones. Depués de reaprovisionar tolos buques nesi llugar Cochrane decidió dixebrar la escuadra en dos divisiones, dexando sol mandu de Blanco Encalada el navío ''San Martín'', la fragata ''Lautaro'', la corbeta ''Chacabuco'' y el bergantín ''Pueyrredón'' cola misión de caltener bloquiáu'l Callao, ente que Cochrane cola fragata ''O'Higgins'' (insinia), el bergantín ''Galvarino'' y los buques prindaos por él a los realistes nel Callao dedicar a atacar los poblaos costeres del norte peruanu y espublizar la propaganda patriota. Blanco Encalada caltuvo un estrechu bloquéu nel Callao torgando'l reabastecimiento del puertu y dexando zarrada a la escuadra española mandada pol comandante [[Antonio Vacaro]], qu'amás se negaba a dar batalla calteniéndose protexíu so les bateríes del puertu. Pero por cuenta de la falta de cebera y la de medios pa consiguilos nes mariñes peruanes defendíes poles guarniciones realistes viose obligada a llevantar ensin orde'l bloquéu'l [[3 de mayu]] dirixéndose direutamente a Valparaíso onde fondió'l 25 del mesmu mes, y depués Cochrane llegaría nunos díes más. El gobiernu, cafiante por esti acontecimientu, someter a xuiciu pero sería finalmente absueltu.<ref>Diego Barros Arana, "Historia xeneral de Chile: Parte octava (continuacíon)", páxs. 213 y 214</ref> En setiembre participó na segunda espedición de Cochrane a les mariñes peruanes compuesta polos mesmos buques antes mentaos, pero amestándose a ellos l'acabante adquirir corbeta [[Corbeta Independencia (1°)|''Independencia'']], la goleta [[Goleta Moctezuma (1°)|''Moctezuma'']] prindáu a los españoles na espedición anterior, y tamién los tresportes ''Victoria'' y ''Xerezana'' que diben ser usaos como buques esplosivos. Blanco Encalada diba a bordu del navío ''San Martín'' que taba mandáu pol capitán de navío [[Guillermo Wilkinson]]. El 28 d'esi mes [[segundu bloquéu del Callao|llegaron al Callao]] onde Cochrane p'atacar el puertu y destruyir la escuadra española diseñara un arteru ya inclusive fantásticu plan que yera l'usu de [[Cohete Congreve|cohetes Congreve]] xunto a los buques esplosivos. Estos nun dieron la resultancia esperada, situación que Cochrane atribuyó al fechu de que'l gobiernu de [[Chile]] facer construyir por prisioneros monarquistas, los que tomaron la oportunidá pa sabotearlos. Sicasí, la escuadra [[bloquéu (estratexa)|bloquió]] el puertu, y depués de dellos combates, prindó unos cuantos buques. Al pasar el tiempu Cochrane ordenó que mientres él se caltenía nel Callao, una parte de la escuadra al mandu del capitán [[Martin Guisse]] dirixir a [[Pisco (ciudá)|Pisco]] pa consiguir provisiones, les que efeutivamente llogró depués de tomar el puertu nun [[Ataque al puertu de Pisco|furiosu ataque]] el [[7 de payares]]. Nesos momentos esperaba la llegada d'una división naval española proveniente de Cádiz, que diba sol mandu del brigadier [[Rosendo Porlier y Asteguieta]], pa reforzar la escuadra del Pacíficu. Diba compuesta esta división polos navíos de llinia ''Alejandro I'' y [[San Telmo (1788)|''San Telmo'']], la fragata ''Prueba'' y el mercante ''Primorosa Mariana'' con provisiones y armamentu. Esta división nun foi afortunada nel so viaxe yá que el ''Alejandro I'' tuvo de tornar a [[España]] cuando diba al altor del Ecuador pol mala traza del so cascu y el ''San Telmo'' fundir nel [[Cabu de Fornos]] xunto a Polier a bordu, y solo pasaron con ésitu esa zona austral la fragata ''Prueba'' y el mercante ''Primorosa Mariana''. Cochrane enterar d'esto y de que la ''Prueba'' dirixérase a [[Guayaquil]] polo que se dispunxo a dir a esi llugar, pero tamién decidió unviar a Blanco Encalada con una parte de la escuadra de regresu a Valparaíso pola falta de provisiones, la cantidá d'enfermos y tamién por qu'aguiyara al gobiernu a acelerar los preparativos de la espedición llibertadora. Él partió col navío ''San Martín'', la corbeta ''Independencia'' y el tresporte ''Xerezana'', convertíu esti postreru en buque hospital. Llegó a Valparaíso n'avientu y Cochrane facer a empiezos del siguiente añu, yá que fora primero a Guayaquil el [[25 de payares]] onde prindó a les fragates armaes ''Águila'' y ''Begoña'', y dempués incursionó na zona sur de Chile onde depués de pidir tropes d'infantería al xeneral [[Ramón Freire]] en Talcahuano, tomó nun [[Toma de Valdivia|sorprendente ataque]] el [[sistema de fuertes de Valdivia|sistema de fuertes allugáu na badea de Corrolada]] ente'l [[3]] y [[4 de febreru]], y fíxose colos poblaos de la zona como [[Valdivia (Chile)|Valdivia]] y [[Osorno]], cola esceición de la isla de [[Archipiélagu de Chiloé|Chiloé]]. === Aida al Perú en 1822 y 1824 === {{AP|Independencia de Perú}} [[Ficheru:Blanco Encalada por Lemercier.jpg|thumb|left|200px|L'almirante Manuel Blanco Encalada en campaña.]] Al zarpe de la [[Espedición Llibertadora de Perú]] el [[10 d'agostu]] de [[1820]] Blanco Encalada caltener en Chile, una y bones el gobiernu haber nomáu xefe del estáu mayor y comandante xeneral d'armes de la plaza de Santiago qu'él solicitó, y en setiembre d'esi añu foi nomáu mariscal de campu del exércitu de tierra. Nesi periodu creó cola aprobación del gobiernu una xunta de beneficencia na so propia casa llamada ''Sociedá d'Amigos del País'', onde participaron respetables homes de la independencia. Mientres una de les xuntes d'esta sociedá qu'él precedía fixo delles crítiques al gobiernu d'O'Higgins que nun cayeron perbién nel mesmu direutor supremu al enterase, y sumáu al ambiente [[Despotismu|despóticu]] y de rocea qu'había nel gobiernu contra los opositores, Blanco Encalada sería consideráu como un conspirador polo que foi arrestáu y sometióse-y a un procesu del que finalmente salió absueltu de too cargu, anque nun volvió ocupar el so puestu de comandante xeneral d'armes. Pero a pesar d'esta situación que se xeneró ente él y O'Higgins, volvería reponese prontamente l'enfotu y amistá ente dambos.<ref>Benjamín Vicuña Mackenna, “L'almirante don Manuel Blanco Encalada”, páxs. 40 y 41</ref> En [[1822]] Blanco Encalada, por orde del gobiernu chilenu, xuniérase a les fuercies independentistes que lluchaben nel Perú. Nesos momentos yá s'afitara nesi llugar el [[Protectoráu de San Martín]], Lima taba en manes patriotes, el mar yera controláu tamién polos patriotes y los realistes lideraos agora pol virréi [[José de la Serna]] retirárense a la sierra pa reorganizase. Per otra parte, la escuadra chilena liderada por Cochrane retirárase de les mariñes peruanes a mediaos de [[1821]], al tener esti xefe desalcuerdos con San Martín al respeutive de la paga de la marinería y los intentos del proteutor de ''peruanizar'' o faer pasar íntegramente la escuadra chilena al Perú.<ref>Encina, Francisco Antonio (1949), "Historia de Chile dende la Prehistoria hasta 1891", Santiago, Chile.</ref> El puntu de mayor tensión ente dambos militares seria cuando Cochrane tomó parte del dineru que-y correspondía a la escuadra de l'ayalga pública peruanu depositáu per San Martín nun tresporte en [[Distritu de Rancón|Rancón]], lo que-y valió la espulsión de Perú. San Martín con esto quedaba ensin respaldu naval pa les operaciones militares, polo que'l [[8 d'ochobre]] d'esi añu entamó la naciente [[Marina de Guerra de Perú]], quedando ta sol mandu de Martín Guisse. Pero al siguiente añu llegaba Blanco Encalada al Perú asumiendo'l [[7 de febreru]] col grau de vicealmirante'l mandu de la escuadra peruana, remplazando a Guisse que quedó como'l so segundu.<ref>Gonzalo Bulnes, "Historia de la Espedición Llibertadora de Perú: 1817-1822", páx. 335.</ref> Nesti cargu y a bordu de la fragata ''Proteutor'', buque insignia de la escuadra peruana, sofitó na conducción per mar de casi a toles espediciones que de Guayaquil y el Callao salieren al mandu de comandantes como [[Rudecindo Alvarado]], [[Andrés de Santa Cruz]], [[Antonio José de Sucre]] y otros xefes pa los diversos puertos de la mariña peruana. Mientres estes comisiones tuvo la oportunidá de conocer al xeneral [[Simón Bolívar]] con quien fixo amistá, pero poles carauterístiques ya impulsos del venezolanu espresábalu a O'Higgins nuna carta fechada'l [[9 d'avientu]] que: {{cita|“...Pola franqueza que m'espachó'l Llibertador y les munches conversaciones que tuvi con él, añadiendo la so conducta, de que fui testigu, fixéronme conoce-y; y a la mio vuelta a ésa yá voi faer a usté la semeya más imparcial del so calter. Baste namái dicir a usté como amigu y como chilenu, que lo considero un enemigu peligrosu de quien ye precisu guardase enforma”}} El so cargu de xefe de la escuadra peruana desempeñar hasta principios de [[1823]], yá que foi designáu pol nuevu gobiernu peruanu de [[José de la Riva Agüero]] como ministru plenipotenciario de Perú ante les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] por que consiguiera sofitu d'esi gobiernu. [[Ficheru:Callao1826.jpg|thumb|300px|Planu de la plaza del Callao, llugar onde asocedieron les principales aiciones navales de la escuadra chilena mientres la independencia de Perú.]] Cumplida esa comisión tornó a Chile en [[1824]] pa exercer les funciones de mayor xeneral del exércitu, les que desempeñó hasta mediaos d'esi añu, yá que al tar ausente Cochrane del mandu de la escuadra volvió recibir esi puestu y foi xubíu en xunetu a vicealmirante teniendo yá 34 años d'edá. En payares confióse-y el mandu d'una división naval compuestu pola fragata ''O'Higgins'', la corbeta ''Chacabuco'', el bergantín ''Galvarino'' y la goleta ''Moctezuma'' p'aidar al Perú dende'l mar, yá que dende España unviárase una [[Espedición auxiliar de Roque Guruceta al Pacíficu|espedición naval]] sol mandu del comodoro [[Roque Guruceta]] que retomara'l control d'eses mariñes tres [[Combate naval del Callao (1824)|bater la escuadra peruana]] mandada por Guisse y romper el bloquéu qu'esti exercía nel Callao. Cola retirada d'esa división naval española pola catástrofe que significó la [[batalla d'Ayacucho]] qu'afitaba la independencia peruana, la división de Blanco Encalada xunir a les escuadres de Perú y la [[Gran Colombia]], exerciendo él como xefe de la escuadra combinada,<ref>Manuel Antonio López. ''Alcordances historicos de la guerra de la independencia'', páx. 207</ref> y el [[7 de xineru]] de [[1825]] punxéronse frente al puertu del Callao que taba en manes realistes dende una [[Sulevación del Callao|sulevación militar]] asocedida'l [[5 de febreru]] del añu anterior y que la comandaba agora'l brigadier [[José Ramón Rodil]]. La fuercia naval combinada al mandu de Blanco Encalada retomó'l [[Bloquéu del Callao (1824)|bloquéu naval]] esi día, complementando al [[Segundu sitiu del Callao|sitiu terrestre]] que yá sufría la guarnición realista. Mientres el bloquéu, Blanco Encalada llogró prindar les úniques unidaes sutiles que los realistes teníen nel Callao<ref>Rufino Blanco-Fombona, ''Biblioteca Ayacucho - Volume 42'', páx. 391</ref> y atacó ensin poses los apartaces realistes de tierra causando bastantes estragos nes sos files. Amás, axustó con Rodil la lliberación de dellos oficiales chilenos presos dende la sulevación de la guarnición independentista. Tuvo mientres estes aiciones so les órdenes de Bolívar que gobernaba nesos momentos en Perú como dictador. Depués de tar unos cuantos meses bloquiando'l puertu del Callao retirar d'esi llugar en xunu dirixéndose coles sos naves a [[Valparaíso]] p'alvertir al gobiernu chilenu de les intenciones de Bolívar de anexonase Chiloé. L'asediu marítimo y terrestre del Callao siguiría hasta'l [[23 de xineru]] de [[1826]], na que finalmente capitularían les fuercies realistes d'esi puertu. === Na segunda espedición a Chiloé === {{AP|Campaña de Chiloé}} [[Ficheru:Captura-de-Chiloé.jpg|thumb|300px|La escuadra chilena al mandu de Blanco Encalada na espedición a Chiloé de 1826.]] En enterándose que'l gobiernu de Simón Bolívar en Perú propunxo tomar de [[Chiloé]] y al dase una fuerte opinión d'amestar pa sí l'archipiélagu, Blanco Encalada abandonó'l bloquéu del Callao coles naves chilenes pa dirixise a [[Valparaíso]]. Comunicáu'l direutor supremu [[Ramón Freire]] d'eses pretensiones a la llegada de Blanco Encalada, dispúnxose darréu la organización d'una nueva espedición.<ref>Toro Dávila, 1977: 180</ref> Enantes unviárase una espedición a Chiloé al mandu del mesmu Freire, pero esta fracasó polo qu'agora s'unviaría una segunda pa ganar a les fuercies realistes d'esa isla comandadas pol gobernador [[Antonio de Quintanilla]]<ref>Francisco Encina (1983). ''Historia de Chile''. Tomu XVII. Santiago de Chile: Ercilla, páxs. 89-92.</ref> que s'amosó ronciegu al axustar colos patriotes y prefería lluchar hasta'l final. Nesta campaña, Blanco Encalada comandó una flota de 5 buques de guerra y 5 tresportes<ref>''Historia Militar de Chile. Tomu I. De les guerres de la Conquista a la Campaña de Chiloé'', páx. 244</ref> colos que condució a les tropes chilenes a Chiloé. Al empezar les operaciones contra los realistes, Blanco Encalada ayudó a establecer les cabeces de sablera pal desembarcu de les tropes y batióse exitosamente nel interior de la badea de Ancud colos cañones de los fuertes que defendíen el llugar, siendo unu de les más poderoses defenses la del [[Fuerte Agüi|''Castillo San Miguel de Agüi'']]. Al llograr l'exércitu entrar al interior de la isla pa cumplir l'oxetivu de tomar la ciudá de [[Ancud|San Carlos de Ancud]] dende tierra, atopar coles fuertes defenses que'l brigadier Quintanilla fixera en [[Poquillihue]] que faíen peligrosu un ataque dende cualquier puntu, lo que punxo en mala posición la campaña. Blanco Encalada ante la difícil situación entamó atacar les llanches cañoneras que defendíen dende la [[Ríu Pudeto|mariña de Pudeto]] les posiciones de los realistes. [[Combate de Pudeto|L'ataque a les llanches de Pudeto]] efeutuóse'l [[13 de xineru]] resultando nun completu ésitu al prindar les llanches enemigues. Al siguiente día, al ver él un puntu débil dende'l mar nel fuerte realista, ordenó que coles mesmes llanches prindaes a los realistes atacaren la defensa de Poquillihue llogrando esbaratar la posición y que finalmente'l xeneral [[José Manuel Borgoño]] empecipiara l'ataque final col exércitu, ganándolos dafechu na [[Combate de Bellavista (Chile)|batalla de Bellavista]]. Cola derrota de los realistes, Quintanilla en concordanza col xeneral Freire roblen el [[Tratáu de Tantauco]] que marcó la incorporación definitiva del archipiélagu a la [[República de Chile]].<ref>{{cita llibru |títulu=Les campañes de Chiloé (1820-1826) |nome=Diego |apellíos=Barros Arana |añu=1856 |capítulu=Documentu Xustificativu Nᵘ14 |editorial=Memoria histórica presentada a la Universidá de Chile na sesión solemne de 7 d'avientu de 1856 |ubicación=Santiago de Chile}}</ref> Con esti fechu trascendental, remataba pa Chile la guerra d'emancipación, polo que se llevó a cabu'l desarme de la escuadra chilena en [[1827]] ante la imposibilidá económica de caltenela. == Pasu pola política == {{AP|Organización de la República de Chile}} Tres l'arrenunciu d'O'Higgins en [[1823]], el país entró nun periodu d'inestabilidá política que duró toa una [[década]]. El xeneral [[Ramón Freire]], qu'asumió'l cargu de [[Direutor Supremu de Chile|Direutor Supremu]] en [[1823]] intento resolver los problemes qu'había na llexislación, pero'l constante desorde políticu en que s'atopaba'l país sumáu a la crisis económica imperante, provocó la cayida del so gobiernu.<ref>{{cita llibru |apellíos =Salazar |nome=Gabriel |títulu=Construcción d'Estáu en Chile (1800-1837) |añu = 2005 |editorial=Suramericana |ubicación=Santiago |isbn= 9562622517}}</ref> Ye asina que nun ambiente apoderáu por problemes económicos y reñedielles ente los bandos políticos, el [[8 de xunetu]] de [[1826]] el Congresu Nacional dio n'[[Eleición presidencial de Chile (1826)|escoyer al socesor]] de Freire. Productu de la so distinguida actuación na guerra d'independencia, en dicha eleición resultó ganador Manuel Blanco Encalada qu'asumió'l mandu a otru día, previu xuramentu ante'l Congresu, convirtiéndose asina na primer persona en Chile qu'ocuparía oficialmente'l títulu de "Presidente de la República" (''Presidente Provisional de la República''). El so curtiu gobiernu tuvo marcáu pol dominiu del grupu [[Federalismu|federalista]] y la promulgación de les [[Lleis Federales de 1826|Lleis Federales]] d'esi añu. Estes midíes fueron consideraes pocu práutiques pal país y refugaes, polo que Blanco Encalada arrenunció'l [[9 de setiembre]]. Esto xeneró una socesión de presidentes de curtios periodos de gobiernu por cuenta de la inestabilidá entá latente.<ref>{{cita web |url=http://www.biografiadechile.cl/detalle.php?IdContenido=1602&IdCategoria=94&IdArea=441&TituloPagina=Historia%20de%20Chile |títulu=Historia de Chile: Segundu periodu: La creación d'una nación (1810-1883). La Organización de la República |fechaaccesu=4 d'abril de 2012 |autor= |fecha= |obra=Biografía de Chile }}</ref> {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:88%; width:600px; background:F5F5F5; margin:auto; align:center;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">[[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|70px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Ministerios d'Estáu<br>del Gobiernu interín de Manuel Blanco Encalada</span> |- style="font-weight:bold;" !Ministeriu !Titular !Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu del Interior de Chile|Ministeriu del Interior y Rellaciones Esteriores]] |[[Ventura Blanco Encalada]] |[[1826]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Defensa Nacional de Chile|Ministeriu de Guerra y Marina]] |[[Tomás Obejero]] |[[1826]] |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Facienda de Chile|Ministeriu de Facienda]] |[[Manuel José Gandarillas]] |[[1826]] |- |} Dempués el so arrenunciu, alloñar de la política activa y de la vida militar dedicándose solo al cuidu de la so familia ya intereses dende'l so fundo ''El Conventillo'', polo que nun tomó un bandu mientres la [[Guerra civil chilena de 1829-1830|guerra civil]] qu'españó a finales de [[1829]], na que trunfa'l bandu conservador lideráu pol xeneral [[José Joaquín Prieto]] y el carismáticu [[Diego Portales]]. Col trunfu conservador, la Loxa Filantropía Chilena (el primer intentu masónicu nel país) que fundara Blanco Encalada cuatro años tras y que tuvo una cierta importancia na formación del incipiente pensamientu lliberal en Chile, foi eslleida. Sicasí, nun se perdió la semienta de la Orde. == Na guerra contra la Confederación Perú-Boliviana == {{AP|Guerra contra la Confederación Perú-Boliviana}} [[Ficheru:Manuel Blanco Encalada2.jpg|thumb|right|200px|Manuel Blanco Encalada con uniforme de xeneral en xefe de campaña.]] En [[1836]] xeneróse una fuerte tensión ente Chile y l'acabante crear [[Confederación Perú-Boliviana]] a la que se vía como una amenaza nel escenariu americanu, entá ye más dempués de sofitar a opositores del gobiernu de Joaquín Prieto, como al xeneral lliberal [[Ramón Freire]] que recibió sofitu<ref>Mariano Felipe Paz Soldán, ''Historia de Perú Independiente (1835-1839)'', Buenos Aires, 1868, tomu IV.</ref> na organización d'una espedición a [[Chiloé]] pa derrocar al gobiernu chilenu. El ministru [[Diego Portales]] vio nesta ayuda les intenciones del proteutor de la confederación el mariscal [[Andrés de Santa Cruz]] de desestabilizar Chile, polo que al esbaratar la espedición de Freire, unvió al puertu del [[Callao]] 2 buques de guerra al cargu de [[Victorino Garrido]] p'apoderase de los buques d'esi país y obligar a la Confederación a dir a la guerra. Magar 3 buques confederaos fueron prindaos na nueche del [[21 d'agostu]], nun se llogró'l segundu oxetivu y el conflictu quedó pendiente. Ye metanes esta situación que Manuel Blanco Encalada volvía al serviciu activu como militar siendo nomáu comandante de la escuadra pa dirixir una fuercia naval entamada de 5 buques de guerra, pa llevar hasta'l puertu del Callao al ministru plenipotenciario [[Mariano Egaña]] pa llograr una negociación favorable a Chile. Pero estes negociaciones fracasaron y el [[28 d'avientu]] Chile declaró-y la guerra a la Confederación, polo que Blanco Encalada empezó [[Operaciones navales sobre Guayaquil y el Callao|les operaciones navales]] pa destruyir l'[[Armada Confederada Perú-Boliviana]]. Les operaciones de Blanco Encalada duraron hasta empiezos de [[1837]], y mientres estes tuvo unos pequeños enfrentamientos coles naves confederaes y bloquió los puertos del Callao y [[Guayaquil]] una y bones la escuadra confederada negar a presentar batalla y safaba a la escuadra chilena en tou momentu.<ref>Carlos Chubretovich Alvarez, "El dominiu del mar na guerra contra la Confederación Perú-Boliviana. Estudiu critico de les operaciones navales mientres el so desenvolvimientu", páxs. 165 y 166</ref> Blanco Encalada volvería a [[Valparaíso]] por orde del gobiernu pa tomar el mandu del exércitu espedicionariu que diba destruyir la confederación. Nuna carta que Diego Portales -y dirixó a Blanco Encalada dio-y les motivaciones de la guerra y la so enfatizada firmeza d'eslleir la Confederación. Portales indicólu que cola victoria de les fuercies que comandaría, daría-y a Chile una segunda independencia yá que de prevalecer la Confederación Perú-Boliviana'l país sería afogáu por ellá y quedaría en segundu planu. Antes de partir a la guerra, ganó'l [[6 de xunu]] nes [[Combate del Cuetu Barón|llanura del cuetu Barón]] de Valparaíso, a les tropes remontaes de [[Quillota]] comandadas pol coronel [[José Antonio Vidaurre]], qu'entamaren una sulevación militar pa prindar al ministru Diego Portales que venía pasar revista a les tropes y que al ser prindáu terminaría dempués siendo fusiláu. Esti fechu provocó un mayor fervor y convencimiento na sociedá de dir a la guerra, al dase la teoría de que la sulevación foi socatrada por Santa Cruz. Finalmente Blanco Encalada como xeneral y comándate en campaña, y con un exércitu de 3.194<ref>Ramón Sotomayor Valdés, "Campaña del Exércitu Chilenu", páx. 62</ref> homes, ente los cualos figuraba una columna peruana de exiliaos de 402<ref>Robert L. Scheina ... páx. 135</ref> homes al mandu del xeneral peruanu [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]], zarpó'l [[15 de setiembre]] en 16 tresportes y convoyados por siete buques de guerra de la escuadra chilena al mandu del capitán de navío [[Robert Winthrop Simpson|Roberto Simpson]]. La espedición pasó por [[Iquique]] el [[22 de setiembre]] y el 24 del mesmu mes llegó a [[Arica]], onde s'esperaba l'adhesión de los peruanos, sicasí, éstos amosáronse desinteresaos de la causa. Depués, el comandante dirixir a [[Islay]] y entamó nesi llugar el desembarcu y la marcha escontra la ciudá d'[[Arequipa]] onde nun foi perbién recibíu pol pueblu y foi arrodiáu pol exércitu de Santa Cruz que xubía a 5.000 homes aproximao.<ref>Robert L. Scheina "Latin America's Wars: The age of the caudiellu, 1791-1899 - The Peru Bolivian Confederation" páx. 135</ref> Nesa situación, Santa Cruz entró en negociaciones con Blanco Encalada pa evitar el derramamiento de sangre, unviando a los xenerales [[Ramón Herrera]] y [[Anselmo Quiroz]]. Neses negociaciones, él cola fidalguía del caballeru antiguu, propúnxo-y a Santa Cruz un combate o duelu ente tropes escoyíes, d'igual y amenorgáu númberu per cada exércitu, pero nun foi aceptáu pol proteutor.<ref>Nicolás Velasco del Campo y Federico Marull Bermúdez, "Chilehistoria: Los decenios", páx. 8</ref> Finalmente ante les falencias y les perdíes loxístiques sufiertes que-y torgaben enfrentar en bones condiciones al cimeru exércitu de la confederación, robló'l [[17 de payares]], en mutua concordanza con Santa Cruz y debíu al americanismu y amistá de dambos xefes, el [[Tratáu de Paucarpata]] nel que s'alcordaba la paz ente Chile y la Confederación y esixíase una serie de condiciones que los chilenos pidieron como garantía al so país y les fuercies en campaña. Darréu esti alcuerdu foi desconocíu pol gobiernu chilenu al nun tar Blanco Encalada capacitáu pa llegar a alcuerdos que nun fueren los establecíos pol so gobiernu. Esta esperiencia de Blanco Encalada na guerra nun foi nada gratificante. En territoriu enemigu, les sos fuercies atopar en minoría numbérica y abrasaes por epidemia y deserciones, amás fueren mal informaos de la situación de Perú, una y bones la población polo xeneral nun favoreció a la espedición restauradora. Al tornar a Valparaíso coles sos fuercies, dimitió del mando ante un conseyu de guerra'l [[31 d'avientu]] y foi depués sometíu a un xuiciu militar de la que saldría finalmente absueltu'l [[20 d'agostu]] de [[1838]] al declarase na sentencia les razones pa nun ser culpáu, de les que pueden mentase les dificultaes que se producieron na espedición que nun taben al algame del so comandante, y que de nun obrar como lo fixo na fase final de la espedición, l'exércitu espedicionariu fuera sacrificáu infructuosamente.<ref>Ramón Sotomayor Valdés, "Historia de Chile sol gobiernu del Xeneral Don Joaquín Prieto", Tomu III, páx. 200 y 201</ref> Ante'l fracasu de la espedición, foi unviada a mediaos de 1838 una segunda espedición al mandu del xeneral [[Manuel Bulnes]] quien, depués de delles aiciones, ganó'l [[20 de xineru]] de [[1839]] a Santa Cruz na [[batalla de Yungay]], llogrando la disolución de la confederación y la hexemonía de Chile nel Pacíficu Sur. == Viaxes a Europa y los sos asignaciones en Chile == Depués del so infortuniu na guerra, alloñar del serviciu activu y en [[1844]] visitó los principales países d'[[Europa]] cola so familia, gracies a el llogru'l [[21 de febreru]] d'un retiru temporal. Él teniendo yá 60 años tornó a Chile en [[1846]] papáu de tolos progresos de la moda, la edilidad y la cultura social d'esi continente. El [[25 de xunu]] de [[1847]] foi nomáu pol ministru [[Manuel Camilo Vial]], mientres el creciente gobiernu de Manuel Bulnes, comandante xeneral de marina ya intendente del puertu de Valparaíso. Con esti últimu cargu impulsó nel puertu delles obres renovadores d'utilidá pública como hospitales, meyoramientu del pavimentu de les cais, contratos de gas y agua potable, y la primer piedra del [[Ferrocarril de Valparaíso a Santiago|ferrocarril de Santiago a Valparaíso]]. En [[1851]] al españar una [[Revolución de 1851|revolución lliberal]] en contra del gobiernu de [[Manuel Montt]], el vicealmirante ya intendente de Valparaíso Blanco Encalada participó personalmente nel sofocamientu d'un motín nel puertu'l [[28 d'ochobre]] d'esi añu. Vencida la revolución, foi nomáu ministru de Chile en [[Francia]] ante la corte de [[Napoleón III Bonaparte|Napoleón III]], el [[27 de xineru]] de [[1853]], como premiu a los sos servicios pal Estáu. Con esto, visitaba por cuarta y última vegada Europa xunto a la so familia. En Francia, tuvo bastante amestáu por parentescu y amistá colo más escoyío de la nobleza francesa y tamién cola familia imperial por una vieya y estrecha amistá que lo xunía cola familia de la emperatriz [[Eugenia de Montijo]], al ser el padre de la emperatriz [[Cipriano Palafox y Portocarrero]], un compañeru de Blanco Encalada n'España mientres la so mocedá. Mientres la so misión en Francia, el so fíu Florencio casóse cola princesa rusa [[Olga Basilevna Trubetzkoy]] y la so fía Teresa con [[Francisco Echeverría Guzmán]], siendo los padrinos d'esta postrera pareya Napoleón III y la so muyer, Eugenia de Montijo.<ref>Luis Palma Zúñiga, "Manuel Blanco Encalada: almirante de Chile", páx. 123</ref> En [[1854]] foi comisionado xunto al contralmirante [[Roberto Simpson]] pa estudiar les propuestes y contratos pa la construcción d'un buque de guerra n'Europa. Esti buque que sería una corbeta empezar a construyir n'avientu d'esi añu n'[[Inglaterra]], nos estelleros d'Enrique Pritcher, Northfleet, Condáu de [[Kent]]. Depués, en xunu de [[1855]] foi oficiáu a una misión especial en [[Roma]], ante la [[Santa Sede]] p'afaer un concordatu sobre temes de llibertá relixosa pero nun se llegó a nengún alcuerdu. El [[26 de xunu]] de [[1855]], al respeutive de la corbeta que se taba construyendo n'Inglaterra, denominóse-y col llexendariu nome de [[Corbeta Esmeralda|''Esmeralda'']], n'alcordanza del buque prindáu por Cochrane na rada del Callao, y dióse-y el lema de “Gloria y Victoria” que sirvió de santu y seña a la división d'abordaxe de l'aición mentada. El costu de la corbeta foi de 217.461 pesos de la dómina, y el [[18 de setiembre]] foi llanzáu a l'agua siendo los sos padrinos Blanco Encalada y la señora [[Tránsitu Yrarrázabal de Guzmán]]. El buque zarpó al mandu de Simpson de [[Falmouth]], aportando en Valparaíso el [[7 de payares]] de [[1856]]. Nesi añu Blanco Encalada, gracies a les sos habilidaes diplomátiques pa exercer les sos funciones n'Europa y la so rellación con altos personaxes de la dómina, ye condecoráu pola reina [[Sabela II d'España]] cola [[Orde de Carlos III|Gran Cruz de la Orde Carlos III]].<ref>Imprenta Universitaria (1920), "Revista Chilena d'historia y xeografía, Volume 34", páx. 126</ref> Cumplíu'l so ministeriu en Francia, volvió a Chile en xunu de [[1858]] y al siguiente añu adquirió la [[Casona de Santa Rosa de Apoquindo|chacra de Apoquindo]], en que la so casa permanecería llargues temporaes. Él y la so familia al volver de Francia traxeren a la sociedá chilena'l “esprit” del [[Segundu Imperiu francés|Segundu Imperiu Francés]], espresáu nes sos actividaes sociales. Tamién al so regresu ocupó dellos puestos honoríficos nel país siendo'l más destacáu'l de [[Senáu de Chile|senador]] en [[1864]], magar la so avanzada edá de 74 años. Depués tuvo qu'abandonar voluntariamente el cargu pola enfermedá que-y aflixir nesi momentu y que nun-y dexaba tomar parte n'alderiques. == Na guerra contra España == {{AP|Guerra hispanu-suramericana}} En [[1865]], por cuenta de la guerra contra [[España]], ufiertó los sos servicios al país. Esti conflictu anició l'añu anterior, cuando la escuadra española al mandu del almirante [[Luis Hernández-Pinzón Álvarez]] apoderar de les [[islles Chincha]] de [[Perú]] dempués d'un incidente nuna facienda d'esi país, onde se vieron afeutaos residentes españoles. Estes islles yeren unu de los principales centros productores de guanu de Perú. En Chile, al igual que n'otros países de l'América Española, esti fechu foi consideráu como una agresión inxustificada per parte d'España, inclusive, tarrecióse qu'estos secesos fueren l'empiezu d'una aventura que pretendiera reconquistar les antigües colonies. El gobiernu chilenu tomó la decisión de negar tou tipu de suministru a la escuadra española y sofitar a Perú. Esto xeneró que'l comandante de la escuadra española'l vicealmirante [[José Manuel Pareja]], qu'asocedió a Pinzón y al ministru español en Chile, esixera al gobiernu chilenu'l llevantamientu de les restricciones a la so escuadra y los debíos prestos al honor español, de nun aceptales, él procedería cola so escuadra a bloquiar y hostilizar les mariñes chilenes. Estes esixencies y amenaces llevaríen al gobiernu de Chile a declarar la guerra a España'l [[24 de setiembre]], magar les desventaxes qu'había frente a les fuercies navales españoles yá que Chile al empezar la guerra solo cuntaba con dos buques de guerra que yeren la corbeta de héliz ''Esmeralda'' y el vapor armáu [[Vapor Maipú|''Maipú'']]. El gobiernu chilenu tamién formalizó una alianza militar col Perú, faciendo qu'esti país xuniera les sos fuercies navales coles de Chile pa faer frente a los españoles. D'igual manera convidar a otros países del continente pa formar una alianza suramericana contra los españoles, respondiendo al llamáu [[Bolivia]] y [[Ecuador]] que-y declararon la guerra a España a empiezos de [[1866]]. Magar estos dos últimos países nun participaron viviegamente nes operaciones militares, los sos puertos agora nun podríen ser usaos pa reabastecer la escuadra española. Blanco Encalada qu'ufiertara los sos servicios al país, tamién dirixó nesos momentos con gran enerxía la ''Sociedá de la Unión Americana'' que refugaba l'agresión española. Él por cuenta de esti conflictu diría: {{cita|“Tengo setenta y cinco años, pero toi dispuestu a sacrificar los pocos díes de gracia que m'acutar el cielu, primero que ver avafada la estrella de Chile nesi mar que los sos heroicos fíos conquistaron.”<ref>Benjamín Vicuña Mackenna, “L'almirante don Manuel Blanco Encalada”, páx. 47</ref>|}} El gobiernu chilenu ufiertára-y un puestu, anque non el que deseyaba yá que se-y dexó como conseyeru. Sicasí, Blanco Encalada ante la falta esixó un cargu efeutivu pa poder lluchar na guerra polo que al alcordase definitivamente una alianza col gobiernu peruanu del xeneral [[Mariano Ignacio Prado Ochoa]] y al roblase un tratáu'l [[14 de xineru]] de 1866, dióse-y el [[23 d'abril]] el mandu de la escuadra combinada chilenu-peruana,<ref>Alberto Wagner de Reyna, “Les rellaciones diplomátiques ente'l Perú y Chile mientres el conflictu con España, 1864-1867”, páx. 290</ref> pero nun pudo tomar el mandu d'esta fuercia darréu yá que el capitán de navío [[Juan Williams Rebolledo]] qu'exercía provisoriamente el mandu d'esta escuadra aliada dende antes del nomamientu de Blanco Encalada, atopar na ensenada de Huito esperando la llegada de los blindaos peruanos [[Monitor Huáscar|''Huáscar'']] y [[Independencia (fragata blindada)|''Independencia'']] pa permediar les fuercies y enfrentar abiertamente nel mar a los españoles. Cola retirada de la escuadra española al mandu del brigadier [[Casto Méndez Núñez]] (quien asocedió a Pareja debíu'l so suicidiu pola [[Combate de Papudo|prinda de la ''Cuadonga'']] y la mala situación española) depués del [[bombardéu de Valparaíso]] y el [[combate del Callao]], Blanco Encalada pudo embarcase en Valparaíso na corbeta peruana [[Unión (corbeta)|''Unión'']] y zarpar escontra Chiloé onde s'axuntó cola fuercia naval binacional y tomó el mandu efeutivu d'éstes, volviendo con tola flota a Valparaíso pa reconcentrar les sos fuercies y esperar la llegada de los dos blindaos peruanos. Una vegada que llegaron esos blindaos esperábase empezar les operaciones ofensives contra los españoles, pero finalmente estes idees del gobiernu cesaron y darréu en [[1871]] llegar a un armisticiu con España. == La so última misión y fallecimientu == A finales de [[1868]] dictar pol congresu l'autorización pa la repatriación de los restos del llibertador [[Bernardo O'Higgins]] que s'atopaben soterraos en [[Lima]]. Blanco Encalada solicitó y llogró l'encargu de presidir la comisión de militares y funcionarios que diríen al Perú. Al llegar a aquel llugar, él tuvo un recibimientu bastante bonu per parte de les autoridaes peruanes que-y teníen abondo envalora por ser unu de los homes que lluchó mientres la independencia del so país y polos sos bonos antecedentes. Les naves chilenes que participaron na repatriación que dirixó Blanco Encalada fueron les corbetes de guerra ''Esmeralda'', [[Corbeta Chacabuco|''Chacabuco'']] y [[Corbeta O'Higgins|''O'Higgins'']], siendo ésta última la nave insinia. Realizáu tolos honores del casu, les naves zarparon del puertu del Callao escoltaes por dos buques peruanos, el monitor ''Huáscar'' y la fragata de héliz [[Fragata Apurímac|''Apurimac'']]. A elles sumáronse-y naves franceses, ingleses y norteamericanes. Finalmente'l convói llegó a Valparaíso el [[11 de xineru]] de [[1869]], escoltáu pola fragata peruana ''Independencia''. Yá en Chile, Blanco Encalada pronunciaría'l discursu oficial nos funerales d'O'Higgins, el [[13 de febreru]]. Finalmente tres un llargu periodu de serviciu'l [[5 de setiembre]] de [[1876]] en [[Santiago de Chile|Santiago]], finó'l vicealmirante Manuel Blanco Encalada a los sos 86 años, llogrando a lo llargo de la so vida ser marín, militar, políticu, diplomáticu, primer presidente de la república y xefe de la primer escuadra nacional. == Reconocimiento == === Monumentos === [[Ficheru:Estatuablanco.JPG|thumb|upright|Monumentu a Blanco Encalada en [[Valparaíso]].]] En [[Valparaíso]], como un homenaxe a esti prócer, inaugurar n'ochobre de [[1917]] un monumentu, que ye obra del famosu escultor español [[Antonio Coll y Pi]]. === Unidaes navales === [[Ficheru:Almirante_Blanco_Encalada_(FF-15).jpg|left|thumb|200px|[[Almirante Blanco Encalada (FFG-15)]]]] L'[[Armada de Chile]] tamién honró a esti marín nomando al traviés de los años delles unidaes navales col so nome pa recorda-y. El primeru de los buques recibió'l so nome tan solo 10 díes dempués de la so muerte, camudando'l nome de la fragata blindáu de ''Valparaíso'' pol de [[Fragata blindada Blanco Encalada|''Blanco Encalada'']]. Esti buque participaría depués na [[Guerra del Pacíficu]] y taría presente na [[Combate naval de Angamos|victoria en Angamos]] el [[8 d'ochobre]] de [[1879]], na que se prindó al monitor peruanu ''Huáscar'', y darréu participaría na [[Guerra civil chilena de 1891|guerra civil]] en [[1891]], onde sería fundíu'l [[23 d'abril]] nel [[Combate Naval de Caldera|combate de Caldera]]. Este sería'l primer buque de guerra nel mundu en ser fundíu por un [[torpedu]] autopropulsado.<ref name="ArmadaChile">Páxina web de l'Armada de Chile sobre la fragata blindada Blanco Encalada [https://web.archive.org/web/20090806072917/http://www.armada.cl/site/unidaes_navales/156.htm]</ref> La segunda nave que tuvo'l so nome foi un cruceru protexíu que foi ordenada la so construcción en [[1892]], pa reemplazar a la fragata blindada antes mentada. Sirvió como buque d'instrucción, buque estación en [[Estrechu de Magallanes|Magallanes]] y como Escuela d'Artillería. Foi dada de baxa en [[1940]]. El [[Destructor Blanco Encalada|terceru]] foi un destructor d'Estaos Xuníos de la [[Clase Fletcher]] apurríu a l'armada chilena en [[1962]], y que foi dau de baxa'l [[8 de xunu]] de [[1982]]. El cuartu buque que llevó na armada'l nome de ''Blanco Encalada'' foi un [[destructor]] [[Portahelicópteros|portahelicóptero]] mercáu a [[Inglaterra]] el [[7 de setiembre]] de [[1987]]. Con más de 450 persones de dotación foi'l buque insinia de la escuadra hasta'l [[12 d'avientu]] de [[2003]], añu en que foi retiráu del serviciu. Anguaño'l buque que lleva'l nome del almirante ye una fragata de la [[Clase Karel Doorman]] mercada a los [[Países Baxos]] y tresferíu a l'Armada de Chile na base naval de Dean Helder el [[16 d'avientu]] de [[2005]], como la fragata ''[[Almirante Blanco Encalada (FFG-15)]]'', siendo esti buque parte del proyeutu de modernización ''Ponte II'' que visualizaba'l llogru de 8 fragates pa l'armada. === Odónimos === Como una forma d'honrar la memoría del Almirante Blanco Encalada, en delles ciudaes de Chile - [[Santiago de Chile|Santiago]], [[Talcahuano]], [[Quilpué]], [[San Antonio (Chile)|San Antonio]], [[Quillota]]- recuérdase-y col nome de cais y aveníes. === Otros === * [[Loxa (masonería)|Loxa]] "''Manuel Blanco Encalada''" Nᵘ84 de la ciudá de [[Santiago de Chile|Santiago]] ([[Gran Loxa de Chile]])<ref>http://www.granlogia.cl/noticias/466-loxa-“manuel-blanco-encalada”-nᵘ4-va celebrar-el so-aniversariu.html</ref> == Historial eleutoral == * '''[[Eleición presidencial de Chile de 1826|Eleición presidencial interina de 1826]]'''<ref>[https://es.wikisource.org/wiki/Sesiones_de_los Cuerpos_Lejislativos_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Chile/1826/Sesi%C3%B3n_del Congresu Nacional,_en_8_de_xunetu_de_1826 Sesión del Congresu Nacional, en 8 de xunetu de 1826.] ''Sesiones de los Cuerpos Lejislativos de la República de Chile'' de [[Valentín Letelier]].</ref> {| class="sortable wikitable" width=70% !Candidatu !Pactu !Votos !% !Resultáu |-bgcolor=#DDEEFF |'''Manuel Blanco Encalada''' | Indep. Pro-[[Pipiolo|Bando Pipiolu]] |align=right|22 |align=right|57.89% |'''Presidente Interín''' |- |[[José Miguel Infante]] |[[Federalismu|Bandu Federalista]] |align=right| 15 |align=right|39.47% | |- |[[Casiano Arce Vásquez]] |[[Candidatu independiente|Indep.]] |align=right|1 |align=right|2.63% | |- |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Enllaces esternos == * {{biografiasBCN|Manuel_Blanco_Encalada}} {{commonscat|Manuel Blanco Encalada}} {{Socesión | predecesor = [[Juan José Tortel Maschet|Juan José Tortel]]<br /><small>Comandante Interín</small> | títulu = [[Comandantes en Xefe de l'Armada de Chile|Comandante Xeneral de Marina]] | periodu = [[26 de xunu]] - [[17 de setiembre]] de [[1818]] | socesor = [[Juan José Tortel Maschet|Juan José Tortel]] | predecesor2 = [[Ramón Freire]]<br /><small>Direutor Supremu</small> | títulu2 = [[Presidente de Chile|Presidente Interín de la República de Chile]] | periodu2 = [[9 de xunetu]] - [[9 de setiembre]] de [[1826]] | socesor2 = [[Agustín de Eyzaguirre]] <br /><small>Presidente Interín</small> | predecesor3 = [[José Santiago Aldunate]] | títulu3 = [[Comandantes en Xefe de l'Armada de Chile|Comandante Xeneral de Marina]] | periodu3 = [[25 de xunu]] de [[1847]] - [[27 de payares]] de [[1853]] | socesor3 = [[Roberto Simpson]] }} {{NF|1790|1876|Blanco Encalada, Manuel}} {{Tradubot|Manuel Blanco Encalada}} [[Categoría:Presidentes de Chile]] [[Categoría:Militares de Chile]] [[Categoría:Marineros y marineres de Chile]] [[Categoría:Masones de Chile]] [[Categoría:Militares d'Arxentina]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] re1mom4ey8wt1zitnqf6nlq3762x91w 0 155557 4499362 4481495 2026-06-08T04:23:36Z Limotecariu 735 4499362 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{otros usos|Andrés Santa Cruz López|l'empresariu y dirixente gremial chilenu}} '''Andrés de Santa Cruz y Calahumana''' {{nym}} foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Bolivia|peruanu - bolivianu]]. Foi [[Presidentes de Perú|presidente de la Xunta de Gobiernu]] de [[Perú]] (1827), [[presidente de Bolivia]] (1829-1839) y [[Proteutor de la Confederación Perú-Boliviana]] (1836-1839). Foi nomáu pol gobiernu peruanu [[Batalla de Zepita|Gran Mariscal de Zepita]]. == Descripción física y psicolóxica == {{cita|Físicamente yera Santa Cruz fuerte y robezu. Sobre la recamada casaca, xeneralmente ornada de medayes y coronada por dos grueses charreteras y por un pescuezu bordáu, alto y duru, surdía con cierta arrogancia una cara llampiñu, pocu marcial dientro de la moda de la barba qu'entós s'usaba. El color yera cobrizu, de cholo, detalle que nun dexaron de llau los sos enemigos al combatilo por escritu. Los güeyos, negros y almendrados, teníen una viva mirada d'ave que solía despintase y que nunca s'apurría al interlocutor. De les comisuras de los llabios baxaben dos pequeños riegos, dando a la cara una espresión d'astucia y esperiencia. Anque celosu pa dar a la so posición la respetabilidad y el decoro máximu, llegando al formulismo y a la suntuosidá, yera personalmente sobriu y económicu. Hosco y focicón, de la so persona emanaba cierta frialdá. Guardaba los sos afectuosidades pa los suyos —la so esposa y los sos fíos— y, consciente, premeditadamente, escoyía pa los sos enemigos el tratu de l'arrogancia sorprendente o de la implacable crueldá. D'últimes, seique nun inspiraba fascinación, pero merez respetu y almiración.<ref>Basadre 1998, p. 227.</ref>|Jorge Basadre Grohmann}} == Primeros años == Andrés de Santa Cruz nació'l 5 d'avientu de 1792 na ciudá de La Paz (Bolivia). Fíu d'una familia de la nobleza colonial formada pol maestre de campo José de Santa Cruz y Villavicencio, noble criollu miembru de la [[Orde de Santiago]], natural de Huamanga, güei [[Ayacucho]] (Perú), y por Juana Basilia Calahumana heredera d'una rica familia mestiza que dicía baxar de los inques y qu'ostentaba el [[cacicazgo]] del pueblu de Huarina (Bolivia), cerca del [[llagu Titicaca]].<ref>Nils Jacobsen, Cristóbal Aljovín de Losada "Cultura política en Los Andes, 1750-1950", páx. 133-134</ref> Al momentu de nacer Andrés de Santa Cruz foi clasificáu na so partida de bautismu como español, denominación utilizada nes colonies pa referise a la raza blanca, anque les sos traces mestices fadríen qu'a lo llargo de la so vida fuera llamáu constantemente polos sos enemigos políticos como l'indiu o'l cholo Santa Cruz. Realizó los sos primeros estudios nel colexu San Francisco de la so ciudá natal y nel colexu San Buenaventura del [[Cuzco]]; nesti postreru conoció a quien sería darréu primero'l so aliáu y depués encarnizado rival: [[Agustín Gamarra]]. D'esi últimu colexu escapó en [[1809]] para nun recibir un inxustu castigu. == Serviciu nel exércitu realista == A los 17 años y obedeciendo al so padre incorporar al exércitu realista como [[alférez]] del reximientu "Dragones d'[[Cordal de Apolobamba|Apolobamba]]". Empecipióse asina la so carrera militar, nel contestu de la invasión de les tropes d'El Ríu de la Plata al [[Alto Perú]], al empecipiase la guerra de la independencia hispanoamericana. En [[1811]] combatió na [[batalla de Huaqui]], a órdenes del brigadier [[José Manuel de Goyeneche]] y tres esta aición foi xubíu a [[teniente]]. Combatió depués a órdenes del xeneral [[Joaquín de la Pezuela]] nes batalles de [[Batalla de Vilcapugio|Vilcapugio]] y [[Batalla de Ayohúma|Ayohúma]], en [[1813]]. En [[1815]] participó na debelación del llevantamientu independentista del brigadier [[Mateo Pumacahua]], y collaboró nel subsiguiente estermín de les guerrilles esperdigaes. Depués participó na ofensiva sobre [[provincia de Tucumán|Tucumán]] a órdenes del xeneral [[José de la Serna]]. Yera yá [[teniente coronel]] cuando cayó prisioneru del xeneral [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] el [[15 d'abril]] de [[1817]] na [[batalla de la Tablada de Tolomosa]]. Tuvo prisioneru en [[Tucumán]] y depués foi treslladáu a [[Les Sópites]], cerca de [[Buenos Aires]]. Fugó nun barcu inglés a [[Rio de Janeiro]] y volvió a Perú tres llargu viaxe. Se reintegró al exércitu realista, y confióse-y la comandancia militar de [[Chorrillos]], dende onde tenía d'estender la so vixilancia hasta Nasca, al sur. Depués confióse-y el mandu de les milicies realistes de Carabayllo, les mesmes que pasaron a reforzar la división destacada a la sierra central pa enfrentar a les fuercies patriotes del xeneral [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]]. Tres la [[batalla de Cerro de Pasco]] ([[6 d'avientu]] de [[1820]]) foi prindáu y conducíu al cuartel xeneral patriota que'l xeneral [[José de San Martín]] estableciera en [[Huaura]]. Ellí decidió abrazar la causa independentista ([[8 de xineru]] de [[1821]]). == Serviciu nel exércitu independentista peruanu == [[Ficheru:Andrés de Santa Cruz 2.jpg|thumb|left|260px|El mariscal Andrés de Santa Cruz.]] Col rangu de [[coronel]] pasó a exercer la gobernación provincial de [[departamentu de Piura|Piura]] onde entamó dos batallones pa reforzar les posiciones patriotes nes proximidaes de [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]] (actual Ecuador). La corriente llibertadora del Norte, encabezada por [[Bolívar]] y que yá independizara [[Venezuela]] y [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada|Nueva Granada]], avanzaba daquella escontra la [[Presidencia de Quito]]; y, dende ellí, [[Antonio José de Sucre|Sucre]], el llugarteniente de Bolívar, pidió l'auxiliu de Perú contra los españoles que-y cerraben el pasu na sierra quiteña. San Martín convieno n'unviar una división sol mandu de Santa Cruz. Confluyíen asina los dos corrientes llibertadores, la del Norte (empecipiada en Venezuela) y la del Sur (empecipiada en Ríu de la Plata). Mientres Sucre, col so exércitu representaba a la [[Gran Colombia]], Santa Cruz, coles sos 1.300 a 1500 soldaos peruanos, encarnaba l'apurra de Perú a la llucha pola emancipación de Quito y d'América polo xeneral. Llibróse la [[Batalla de Pichincha]] ([[24 de mayu]] de 1822) que foi un gran victoria pa los patriotes, quien tomaron aína [[Quitu]]. Por cuenta de esta victoria, Santa Cruz foi xubíu a [[xeneral de brigada]]. El [[Primer Congresu Constituyente de Perú|Congresu peruanu]] dio-y una medaya al méritu ([[22 d'ochobre]] de [[1822]]). Depués de la campaña quiteña, Santa Cruz siguió participando na guerra independentista en suelu peruanu. Tres el fracasu de la [[Campaña d'Entemedios|Primer Campaña d'Entemedios]] encabezó'l [[26 de febreru]] de [[1823]] un pronunciamientu qu'impunxo al Congresu la destitución de la [[Suprema Xunta Gubernativa de Perú]] y la designación del coronel [[José de la Riva Agüero]] como Presidente de la República. Foi'l primer golpe d'estáu de la historia republicana peruana. Yá prestigiado como militar competente, encamentóse-y el comandu de la [[Segunda Campaña d'Entemedios]], destinada a enfrentar a los realistes qu'entá aguantaben nel sur peruanu. Antes de partir prometió ante'l Congresu vencer o morrer, pero nun fadría nin lo uno nin lo otro. Trabó les batalles de [[batalla de Zepita|Zepita]], Sicasica y Ayo, con resultaos desemeyaes, y finalmente condució la desastrosa retirada del so exércitu dende'l [[Desaguadero]] hasta la mariña, en busca de puertu onde embarcase (setiembre de 1823). Santa Cruz retirar a [[Piura]], y sicasí el so anterior fracasu, Bolívar convocólu a integrar l'Exércitu Llibertador, en mires a la campaña final de la independencia que se llibraría na sierra central y sur peruana. Foi nomáu xefe del Estáu Mayor de la División Peruana y como tal participó na [[batalla de Junín]] ([[6 d'agostu]] de [[1824]]), que la so parte redactó; depués foi nomáu prefeutu de [[Huamanga]], onde permaneció no que restaba de la campaña, tomando Gamarra la xefatura del Estáu Mayor nel so llugar. La so xera consistió en caltener operatives les comunicaciones del exércitu, vixilando la so retaguardia, reclutando nueves fuercies y conteniendo dalguna qu'otra partida esvalixada de realistes. Por esi motivu nun allegó a la [[batalla d'Ayacucho]]. Depués pasó a ser xefe d'Estáu Mayor del Exércitu Llibertador mientres la campaña del Altu Perú dirixida por Sucre. N'abril de [[1825]] foi alzáu al rangu máximu de [[Gran Mariscal]] y nomáu Prefeutu de Chuquisaca. Nel Altu Perú foi creada la nueva República Bolívar (actual [[Bolivia]]), con auspicio de Bolívar y con Sucre como primer presidente. == Presidente del Conseyu de Gobiernu de Perú (1826-1827) == Mientres la dictadura de [[Simón Bolívar]] nel Perú, Santa Cruz foi nomáu Presidente del Conseyu de Gobiernu, polo que viaxó a Lima y asumió'l cargu'l [[29 de xunu]] de 1826. En tal calidá exerció interinamente el poder supremo cuando Bolívar abandonó'l Perú, el día [[3 de setiembre]] del mesmu añu. Tocó-y presidir la juramentación de la [[Constitución Política de Perú (1826)|Constitución Vitalicia]] el día [[9 d'avientu]], constitución redactada ya impuesta pol Llibertador, que tamién foi xurada en Bolivia. == Presidente de la Xunta de Gobiernu de Perú (1827) == Al asoceder el motín de les tropes auxiliares de Colombia acantonaes en Lima, y la subsiguiente reaición antibolivariana del pueblu de Lima ([[27 de xineru]] de 1827), Santa Cruz topábase retiráu nel pueblu veraniegu de [[Chorrillos]]. Una asamblea popular alcordó llamalo solicitándolo la so permanencia nel gobiernu, col encargu de convocar a un Congresu Constituyente y axuntalo nun plazu de tres meses por qu'escoyera al Presidente Constitucional y diera una nueva Constitución. Santa Cruz aceptó y pasó a presidir una Xunta de Gobiernu, que taba integrada por [[Manuel Lorenzo de Vidaurre]], [[José de Morales y Ugalde]], [[José María Galdeano]] y el xeneral Juan Salazar. En cumplimientu de la misión encamentada, Santa Cruz convocó'l [[Congresu Xeneral Constituyente de Perú (1827)|segundu Congresu Constituyente de Perú]], que dempués de les eleiciones, instalóse'l [[4 de xunu]] del mesmu añu so la presidencia del sacerdote [[Francisco Javier de Luna Pizarro]], d'enclín lliberal. Ante dicha asamblea Santa Cruz presentó'l so arrenunciu, pero nun foi aceptada, polo que permaneció unos díes más nel poder. La xera siguiente del Congresu yera escoyer al Presidente de la República. Santa Cruz presentóse como candidatu a Presidente de la República y foi sofitáu polos conservadores, pero los diputaos lliberales del Congresu optaron por escoyer al mariscal [[José de La Mar]] ([[9 de xunu]] de 1827). Santa Cruz quedó bien descontentu con esa eleición, al igual qu'otros militares ambiciosos como [[Agustín Gamarra]] y [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]], polo que toos ellos formaron un triunviratu que se punxo a trabayar en pro de la cayida de La Mar, lo qu'a lo postrero lo llograríen. Pero mentanto, el gobiernu caltener alloñáu, destacar como [[ministru plenipotenciario]] de Perú en [[Santiago de Chile]]. Ellí topábase cuando en mayu de [[1828]] producióse la [[invasión peruana de Bolivia de 1828|invasión peruana de Bolivia]] al mandu del xeneral Gamarra, que'l so oxetivu yera poner fin a la influyencia bolivariana en dichu país. El [[6 de xunetu]] de 1828 roblóse'l [[Tratáu de Piquiza]], pol cual el presidente [[Antonio José de Sucre]] arrenunció al poder qu'exercía en Bolivia y alcordóse el retiru de les tropes colombianes. Al igual que Gamarra, Santa Cruz consideraba que fuera un error de Bolívar dixebrar l'Altu y el Baxu Perú, polo que se propunxeron axuntalos nuevamente, anque cada quien tenía un plan distintu pa llevalo a cabu. == Presidente de Bolivia (1829-1839) == Tres el fin de la influyencia colombiana en Bolivia, esti país viose amenaciáu en cayer na anarquía. Foi entós cuando'l Congresu bolivianu tomó una decisión trascendental: el [[31 de xineru]] de 1829 escoyó a Santa Cruz como Presidente de Bolivia. Santa Cruz, que se topaba en Chile, pidió permisu al Congresu peruanu p'asumir dicha invistidura, lo que-y foi concedíu. En camín escontra Bolivia pasó por [[Arequipa]], onde casóse cola dama peruana [[Francisca Cernadas]] con quien tendría numberosa descendencia. Según una carta so que data d'esi añu y qu'unvió a los sos amigos d'Arequipa antes de partir a Bolivia, tenía yá claro'l suañu que se proponía cristalizar: convertir a Bolivia na Macedonia d'América del Sur,<ref>Basadre 1998, p. 228.</ref> esto ye, na unificadora del mundu andín, como Macedonia lo foi del mundu griegu. Santa Cruz xuró la Presidencia provisional de Bolivia'l [[24 de mayu]] de [[1829]]; esi mesmu día promulgó una llei d'amnistía y derogó la Constitución Vitalicia de 1826. [[Lliberal]] de talante organizador, impulsó una serie de midíes reformistes, pacificó el país, reorganizó l'exércitu, reestructuró les maltrechas finances y fixo meyores nel campu económico y educativo. En [[1831]] arrenunció al mandu provisional ante l'Asamblea boliviana (presidida por [[Casimiro Olañeta]]), pero volvió otorgáse-y el poder, col grau de mariscal y capitán xeneral del exércitu bolivianu (yá yera Gran Mariscal del exércitu peruanu y Xeneral del exércitu de Colombia). Concedióse-y amás el títulu de Gran Ciudadanu Restaurador de la Patria. Na práutica, Santa Cruz gobernó como dictador. Sol so influxu, l'Asamblea boliviana dio la Constitución lliberal de 1831, que, ente otres midíes, estableció que'l Presidente sería escoyíu por cuatro años, con posibilidá a la reeleición. Santa Cruz foi escoyíu Presidente Constitucional, pero pidió facultaes estraordinaries, que-y fueron concedíes tres solmenaos alderiques parllamentarios. === Obra alministrativa === * Estableció les escueles lancasterianas. * Creó la [[Universidá Mayor de San Andrés]], de [[La Paz]] y la [[Universidá Mayor de San Simón]], de [[Cochabamba]]. * Creó'l colexu de medicina de La Paz, el colexu nacional de ciencies y el [[Colexu Militar de Bolivia]]. * Fixo planes por que mozos instruyíos fueren a Europa. * Afitó les atribuciones de los prefeutos, gobernadores, correxidores y alcaldes de campu. * Ordenó la facienda pública, lo que dio como resultáu aforros considerables. * Afixo'l Códigu Civil de Napoleón y el proyeutu del Códigu Penal del diputáu español Calatrava, y la formación del Códigu d'Enxuiciamientos y de los códigos Mercantil y Mineru, por comisiones especiales a que les sos sesiones dacuando allegó. * Iguó'l primera [[Censu (estadística)|censu]] de la república y la preparación del primer mapa xeneral d'ella. * Robló un tratáu de comerciu en [[Francia]] que'l so primer representante llegó entós a Bolivia. * Estableció un Bancu de descuentu y circulación. * Impunxo la publicidá na inversión de los caudales públicos per mediu de la Contadoría Xeneral. * Construyó pontes y caminos. Pa enterase de les necesidaes rexonales y locales, Santa Cruz viaxó per tol país, llegando a [[Acovez (puertu)|Acovez]] nel [[océanu Pacíficu]], puertu que declaró francu p'aguiyar el so comerciu y llegando tamién a [[Tarija]] na frontera arxentina. * Reorganizó y profesionalizó l'[[exércitu bolivianu]], como mediu de defensa ante'l peligru que representaba les pretensiones del presidente Gamarra de Perú, pero coles mesmes planiando una eventual invasión al Perú. Nesti llabor collaboraron dellos militares estranxeros, ente ellos l'alemán Braun y l'irlandés O'Connor. Tamién foi entamada la guardia nacional. * Una midida so bien censurable foi la emisión de moneda feble o de baxa llei (1830). == Confederación Perú-Boliviana (1836-1839) == === Prolegómenos === Daquella, el Perú vivía un estáu d'anarquía. El presidente provisional de Perú, xeneral [[Luis José de Orbegoso]], topábase acorviáu poles revueltes internes, la postrera de les cuales encabezar el xeneral [[Felipe Santiago Salaverry]], quien se autoproclamó Xefe Supremu de Perú en febreru de 1835, y foi pasu ente pasu estendiendo la so autoridá nel restu del país. Orbegoso replegar escontra'l sur ya instaló el so precariu gobiernu n'[[Arequipa]]. Daquella, el mariscal Agustín Gamarra, que yera'l mayor opositor del réxime de Orbegoso, topábase desterráu en Bolivia. Vista la crítica situación de Perú, Santa Cruz y Gamarra entrevistar en Chuquisaca, onde entamaron llevar a cabu'l proyeutu de la Confederación peruanu boliviana. Esta taría formada por trés estaos: Norte (norte peruanu), Centru (sur peruanu) y Sur (Bolivia) y llevaría el nome de República Peruana, col pabellón bicolor peruanu. Gamarra comprometer a ingresar al Perú por Puno y ocupar el Cuzco, onde autorizaría la declaración de la independencia del Estáu del Centru; pela so parte Santa Cruz comprometer a llograr el sofitu d'Arequipa y la eliminación de Orbegoso.<ref>Basadre 1998, p. 297.</ref> Ensin esperar la ratificación del so pactu con Santa Cruz, Gamarra crució la frontera peruanu-boliviana (mayu de 1835) y ocupó Puno y el Cuzco, onde llogró l'adhesión d'importantes guarniciones. Sollertáu pola presencia de Gamarra en suelu peruanu, Orbegoso solicitó l'auxiliu de Bolivia, faciendo usu d'una autorización del Congresu dada mientres la [[Guerra civil peruana de 1834|guerra civil de 1834]], que-y dexaba solicitar ayuda estranxera en casu de que la República travesara seriu peligru. Santa Cruz amosóse interesáu nesta propuesta, que-y paeció bien ventaxosa, y decidió entós dexar de llau los sos tratativas con Gamarra.<ref>Basadre 1998, p. 298.</ref> Hai que destacar que Orbegoso desconocía los alcuerdos ente Santa Cruz y Gamarra. El pactu ente Santa Cruz y Orbegoso roblóse'l [[15 de xunu]] de 1835 y pol mesmu Santa Cruz comprometióse unviar al so exércitu al Perú pa restablecer l'orde, depués de lo cual garantizaría la formación d'una Asamblea representativa del norte peruanu y otra del sur, que teníen de decidir la nueva forma de gobiernu de Perú. Darréu y en cumplimientu del pactu, Santa Cruz invadió'l Perú con un exércitu de 5.000 bolivianos y peruanos, que se prepararen mientres años pa tal fin.<ref>Basadre 1998, p. 299.</ref> Gamarra, enfurecido con Santa Cruz por romper el pactu que fixeren en Chuquisaca, decidió aliase con Salaverry pa enfrentar a los bolivianos. Esta alianza formalizóse'l [[27 de xunetu]] de 1835, nel Cuzco. === Guerra pol establecimientu de la Confederación === {{AP|Guerra ente Salaverry y Santa Cruz}} [[Ficheru: Salaverry2.jpg |thumb|right|250px|Xeneral [[Felipe Santiago Salaverry]].]] Esta guerra tuvo dos fases: * La guerra ente Gamarra y Santa Cruz. * La guerra ente Salaverry y Santa Cruz. El primeru que salió a enfrentar a Santa Cruz foi Gamarra, quien axuntó un exércitu nel Cuzco, na so mayoría integráu por indios armaos de palos. Con asemeyada fuercia enfrentó al bien preparáu exércitu bolivianu, siendo derrotáu na [[batalla de Yanacocha]], el [[13 d'agostu]] de 1835. Gamarra llogró escapar y pasó a Lima, siendo depués desterráu a [[Costa Rica]] poles mesmes autoridaes salaverristas, roceanes de la so presencia. Simultáneamente, Salaverry poner en marcha escontra'l sur de Perú, declarando la guerra a muerte a los bolivianos. Apoderar d'Arequipa, pero nun pudo revertir el fechu que la mayor parte del sur peruanu simpatizara cola federación con Bolivia y diera el so sofitu a Santa Cruz, polo que les sos fuercies viéronse amenorgaes. Tres un trunfu inicial na [[batalla de Uchumayo]], Salaverry foi derrotáu totalmente por Santa Cruz na [[batalla de Socabaya]], el [[7 de febreru]] de 1836, y fusiláu el día 18 en Arequipa. === La Confederación === {{AP|Confederación Perú-Boliviana}} L'[[Asamblea de Sicuani|asamblea de los departamentos del sur de Perú]] (Cuzco, Arequipa, Ayacucho y Puno), axuntada en [[Sicuani]], creó l'[[Estáu Sur Peruanu]] y designó como'l so Supremu Proteutor a Santa Cruz (marzu de 1836). Unos meses dempués axuntóse l'[[Asamblea de Huaura|asamblea de los departamentos del norte]] (Amazones, Lima, La Llibertá y Junín) en [[Huaura]] (agostu de 1836), qu'alcordó la creación del [[Estáu Nor Peruanu]], otorgando igualmente'l poder político a Santa Cruz como Supremu Proteutor. D'otru llau, en Bolivia axuntar en xunu un Congresu Estraordinariu ([[Congresu de Tapacarí]]) que dio autorización a Santa Cruz pa llevar alantre'l proyeutu de la Confederación. El [[16 d'agostu]] de 1836 Santa Cruz tomó posesión del mandu supremu en Lima, na so calidá de Supremu Proteutor del Estáu Nor Peruanu, como yá lo yera del Sud Peruanu; caltenía coles mesmes la presidencia de Bolivia. Por decretó dáu'l [[28 d'ochobre]] del mesmu añu estableció la [[Confederación Perú-Boliviana]], integrada polos trés estaos o repúbliques: * El [[Estáu Nor Peruanu]] con capital en [[Lima]]; * El [[Estáu Sur Peruanu]], con capital en [[Tacna]], y * L'[[Estáu Bolivianu (Confederación Perú-Boliviana)|Estáu Bolivianu]], con capital en [[La Paz]]. Santa Cruz convocó depués a un congresu de plenipotenciarios de los trés estaos, el llamáu [[Congresu de Tacna]], por qu'aldericara les bases de la estructura alministrativa de la Confederación. Esti Congresu dio la llamada «Llei fundamental de la Confederación Perú-Boliviana», más conocíu como'l [[Pactu de Tacna]] ([[1 de mayu]] de [[1837]]), qu'ofició de [[Constitución|carta magna]] o constitución política. D'alcuerdu a esti documentu, cada Estáu tendría'l so propiu gobiernu, pero esistiría un poder executivo central (Protectoráu) y un poder llexislativu xeneral (un Congresu con dos cámares: la de senadores y la de representantes). Santa Cruz foi designáu como [[Proteutor de la Confederación Perú-Boliviana]], con un periodu de gobiernu de diez años, con posibilidá de reeleición continua. Como'l Pactu de Tacna nun satisfixo nin a Bolivia nin a los dos Perúes, debíu principalmente a que los plenipotenciarios del Congresu fueren impuestos por Santa Cruz, este decidió convocar un nuevu Congresu, el [[13 de marzu]] de [[1838]]. Pero la guerra desamarrada per Chile y los emigraos peruanos contra la Confederación torgaron la xunta d'esa nueva asamblea. === Llabor alministrativu === Nesti aspeutu la so obra foi vasta: * Reorganizó l'alministración de xusticia. * Dictó un Reglamentu de Comerciu, y el so complementu, un Reglamentu d'Aduanes. * Empecipió la estadística nacional. * Fixo un [[Censu (estadística)|censu]] nel territoriu peruanu, que dio una población de 1.373.736 habitantes. * Estableció una meyor vixilancia sobre les rentes y los gastos. Sumió'l déficit del presupuestu nacional. * Creó los ministerios del Interior, de Rellaciones Esteriores y de Guerra y Marina. * Creó la Lexón d'Honor, a imitación de la francesa. * Punxo en vixencia nel Perú los códigos civil, penal y d'enxuiciamientos, según el Reglamentu de Tribunales, que yá rexíen en Bolivia. Anque mancaron el nacionalismu de los peruanos, estes midíes significaron un progresu sustancial, pos se reemplazaba a l'antigua y confusa llexislación colonial con otra más moderna. * Fomentó los cultivos de [[trigu]] y [[caña d'azucre]], según la esportación de llana d'oveya y algodón. * Aumentó la esplotación minera d'oru, plata, cobre, azogue y salitre. * Declaró puertos llibres (ye dicir abiertos al tráficu internacional marítimu) a los d'[[Arica]], [[Acovez (puertu)|Acovez]], [[Callao]] y [[Paita]], tou lo cual significó un axatáu golpe pal comerciu marítimu del puertu chilenu de [[Valparaíso]]. * Ameyoró los servicios de Beneficencia y d'Instrucción Pública. * Ameyoró la [[Biblioteca Nacional de Perú]]. En contraparte con esti destacáu llabor alministrativu, Santa Cruz tuvo desaciertos al promulgar midíes que mancaron los sentimientos nacionalistes de los peruanos: * L'adopción pa los soldaos peruanos del uniforme del exércitu bolivianu. * Fixo circular en territoriu peruanu la moneda boliviana de baxa llei (moneda feble). === Fin de la Confederación === {{AP|Guerra contra la Confederación Perú-Boliviana}} [[Ficheru: Agustin Gamarra.jpg|thumb|left|250px|El Mariscal [[Agustín Gamarra]], l'adversariu agafáu de Santa Cruz.]] L'establecimientu de la Confederación Perú-Boliviana, según la figura de Santa Cruz como la so máxima autoridá, xeneró'l descontentu de los gobiernos de [[Chile]] y d'[[Confederación Arxentina|Arxentina]], pero muncho más del primeru que del segundu. Gobernaba entós en Chile'l más acérrimo enemigu de la Confederación: el ministru [[Diego Portales]]. Magar [[José Joaquín Prieto]] yera'l presidente de Chile, Portales yera quien de fechu gobernaba'l país, ostentando trés de los cuatro ministerios esistentes (Interior y Rellaciones Esteriores; Xusticia, Cultu ya Instrucción Pública; Guerra y Marina, esto ye, toos sacante Facienda). Portales entevio'l peligru que significaba pa los intereses de Chile l'afitamientu de la Confederación, yá que so la solombra d'esta non podría algamar la hexemonía continental que añoraba pal so país. Aduciendo una serie de sides, el gobiernu chilenu declaró la guerra a la Confederación ([[26 d'avientu]] de 1836). Magar la idea d'entrar en guerra contra la Confederación yera por demás impopular na opinión pública chilena, la muerte de Portales, el [[3 de xunu]] de 1837, fusiláu en [[Valparaíso]] a manes d'un batallón que [[Diego_Portales#El_Mot.C3.ADn_de_Quillota|remontóse precisamente por ser contrariu a la guerra]], paradojalmente allanó el camín a la entrada definitiva de Chile a la guerra socatrada pol mesmu Portales, causa qu'agora, tres la muerte del ministru, gociaba de gran sofitu popular. Los chilenos unviaron escontra'l Perú una primer espedición, llamada “Restauradora” y que taba al mandu del almirante [[Manuel Blanco Encalada]], y col sofitu de los emigraos peruanos opositores de Santa Cruz, encabezaos pol xeneral [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]]. En desembarcando n'[[Islay (Perú)|Islay]] y ocupar [[Arequipa]], los restauradores nun recibieron el sofitu de la población y fueron cercaos poles [[Exércitu Confederáu Perú-Bolivianu|fuercies confederaes]] al mandu del mesmu Santa Cruz. Dambes partes celebraron un tratáu de paz, denomináu [[Tratáu de Paucarpata]] ([[17 de payares]] de 1837), pola cual Santa Cruz dexó volver a la so patria a los chilenos, a condición de que reconocieren la Confederación. Ente que nel otru frente, los bolivianos contuvieron la ofensiva arxentina, l'exércitu bolivianu, sol mandu del xeneral [[Otto Philipp Braun]] derrota a la [[Confederación Arxentina]] na [[Batalla de Montenegro]], llogrando la so retirada na zona de Tarija ya inclusive pasaron la frontera y amagaron la ciudá de [[Jujuy]].. El gobiernu chilenu desconoció'l Tratáu de Paucarpata y una segunda Espedición Restauradora partió de [[Valparaíso]]. Taba al mandu del xeneral chilenu [[Manuel Bulnes]], y cuntaba igualmente col sofitu de los emigraos peruanos, encabezaos esta vegada por [[Agustín Gamarra]] ([[Exércitu Xuníu Restaurador]]). Esta espedición desembarcó en [[Distritu de Rancón|Rancón]], a unos 37 [[km]] al norte de Lima, ye dicir en territoriu del Estáu Nor-Peruanu, onde la causa de la confederación nun tenía tanta popularidá como nel sur. El presidente de dichu Estáu, mariscal Orbegoso, asumió una posición peruanista pura y propúnxose espulsar tanto a los chilenos como a los bolivianos, pero resultó ganáu polos restauradores nel [[combate de Portada de Guías]], nes contornes de Lima ([[21 d'agostu]] de 1838). Los restauradores ingresaron a Lima y Gamarra foi proclamáu como ''Presidente provisional de Perú''; pero en payares del mesmu añu tuvieron qu'abandonar [[Lima]], que volvió poder de los confederaos. Los restauradores decidieron entós camudar l'escenariu de la llucha. Retirar al [[Caleyón de Huaylas]], nel norte de Perú, onde se suministraron y reorganizaron. Tres un primer alcuentru indecisu en [[Combate de Buin|Buin]], los confederaos, con Santa Cruz a la cabeza, fueron definitivamente ganaos na [[batalla de Yungay]] ([[20 de xineru]] de [[1839]]). Santa Cruz fuxó apresuradamente escontra Lima, onde llegó tres cuatro díes de cabalgata. Con llárimes nos güeyos informó a unos pocos amigos la derrota que sufriera. Pero nun se dio por vencíu y coló escontra [[Arequipa]] col propósitu de xubir a Bolivia y empezar una guerra de reconquista. Pero al llegar a Arequipa enteróse que los xenerales bolivianos Ballivián y Velasco sublevárense contra él. Viendo pos, tou perdíu, arrenunció a tol so poder el [[20 de febreru]] de 1839 y dirixóse al puertu d'[[Islay (Perú)|Islay]] acompañáu por dellos oficiales lleales. Ellí embarcóse na fragata inglesa ''Sammarang'', aldu al [[Ecuador]]. Asina remató'l so gobiernu como proteutor del estáu binacional peruanu y el bolivianu. == Destierru == [[Ficheru: Andres de Santa Cruz.jpg|thumb|right|250px|El Mariscal Andrés de Santa Cruz. Semeya del Archivu Courret.]] Anició dalgún tiempu en [[Guayaquil]] y depués en [[Quitu]]. Al saber que'l so nome yera invocáu en socesivos pronunciamientos, intentó volver a Bolivia. En desembarcando na [[Camarones|caleta de Camarones]] siendo entá territoriu peruanu foi prindáu'l [[2 de payares]] de [[1843]]. Sollertaos pola so presencia, representantes de los gobiernos de [[Perú]], [[Bolivia]] y [[Chile]] axuntar pa decidir la so suerte, considerándolo un perturbador del orde públicu. Foi apurríu al gobiernu de Chile, que lo confinó en [[Chillán]], con toa clase de comodidaes, al sur del país (incluyida la contratación d'un cocineru francés pa encargase de la so alimentación). Ellí visitó-y el sabiu [[Ignacio Domeyko|Domeyko]], quien escribió les impresiones que-y produció'l vieyu Proteutor: {{cita|Pola so cara y la so figura tenía l'aire d'un simple indiu de los cordales bolivianos. D'una talla tan pequeña como [[Adolphe Thiers|Thiers]], flacu, secu, d'un color cobrizu, frente estrecha y pelos negros y gruesos. Los sos güeyos yeren negros d'ébanu, brillosos; pero con una espresión de rocea, les sos mexelles anches y salientes, y los llabios, trupos; la cara paecía siempres afaitada. Nun se dexaba ver nél la murnia. Nun tenía aire de meditar enforma de lo que falaba; sicasí, nun dicía tontures. El so xuiciu yera rectu, con cierta penetración y espíritu práuticu, pero con poca ciencia. Nun cesaba de suañar cola revolución y cola conquista del so tronu. Caltenía comunicaciones secretes colos sos partidarios de [[La Paz]] y [[Potosí]] y más d'una vegada consiguió burllar la vixilancia...<ref>Citáu en: Basadre 1998, p. 347.</ref>}} Esti confinamientu provocó les protestes de los gobiernos d'[[Ecuador]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]], polo que tres un nuevu alcuerdu ente [[Chile]], [[Bolivia]] y [[Perú]] dispúnxose qu'abandonara suelu americanu y partiera escontra [[Europa]] ([[17 d'avientu]] de [[1845]]). Pasó a [[Francia]], onde dempués de pasar dellos inconvenientes, desempeñó como [[ministru plenipotenciario]] de [[Bolivia]] de [[1848]] a [[1855]]. == Últimos años == Tornó del destierru en [[1855]], postulando esi mesmu añu dende Arxentina a la presidencia de Bolivia, pero foi vencíu pol xeneral [[Jorge Córdova]]. A este, yá presidente, cafió-y que Santa Cruz decidiera afincase na [[provincia de Salta|provincia arxentina de Salta]] cerca a la frontera con Bolivia, polo que llogró que fuera retiráu d'ende, estableciéndose entós na [[provincia d'Entre Ríos]]. Mientres esta estancia n'Arxentina venceyar cola familia del presidente [[Justo José de Urquiza]] con que la so fía casó al so fíu Simón. Dalgún tiempu dempués tornó a Francia y establecióse en [[Versalles]], onde vivía la so familia. Tres un periplu como [[embaxador]], [[diplomáticu]] y [[ministru plenipotenciario]], finó'l 25 de setiembre de 1865 en [[Beauvoir]], cerca de [[Nantes]], y foi soterráu en Versalles. Poco antes, al tener noticies del [[Guerra Hispanu-Suramericana|conflictu ente España y el Perú]], escribiera una emocionante carta al presidente peruanu [[Juan Antonio Pezet]] recordando les glories de la independencia y ufiertándose para lo que fuera menester.<ref>Basadre 1998, p. 348.</ref> == Repatriación de los sos restos == En [[1965]] con motivu del centenariu del so fallecimientu, los restos del Mariscal Andrés de Santa Cruz fueron repatriaos de [[Francia]] y treslladaos nuna solemne ceremonia a la [[Catedral Metropolitana (La Paz)|Catedral de la Paz]] onde reposen hasta güei.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.redpizarra.org/Presidentes/Andr%Y9sDeSantaCruz Gobiernu del Mariscal Andrés de Santa Cruz] |2=http://www.redpizarra.org/Presidentes/Andr%Y9sDeSantaCruz |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Interpretación de la so figura == [[Ficheru:Prócer Santa Cruz 1823.jpg|thumb|Efixes de Santa Cruz nel [[Panteón de los Próceres]] en Lima]]Pa la historiografía boliviana y parte de la peruana Santa Cruz ye un personaxe sobresaliente, consideráu un gran líder, vencedor de la independencia, arteru políticu y alministrador. Pa los bolivianos en particular ye'l caudiellu que llevó a la so nación a una dómina de máximu apoxéu, que nunca más volvió tener. La posición peruana atópase estremada. Pa munchos peruanos Santa Cruz simbolizó'l pruyimientu d'unión ente l'Altu y el Baxu Perú, y resáltase el llabor alministrativu que realizó y que produció una dómina, magar curtia, d'orde y progresu en tolos aspeutos. Sicasí, pa los opositores peruanos, Santa Cruz representó un seriu peligru pa la unidá y la independencia de Perú. Sofitar nel fechu que'l proyeutu confederativo, impuestu coles armes y ensin consultar la voluntá popular, yera no fondero fráxil y tou faía abarruntar que tarde o aína s'esbarrumbaría; el peligru mayor aniciaba en que, según paez, el plan expansionista mínimu de Santa Cruz yera amestar el sur peruanu a Bolivia, polo que'l Perú corrió nesos años un seriu riesgu de quedar amenorgáu al territoriu del [[Estáu Nor-Peruanu]]. Sabemos tamién que, cuando en 1839 pasó desterráu a Ecuador, pidió sofitu a esta república nel so intentu de retomar el poder nel Perú, cola promesa de face-y cesiones de territoriu, una vegada realizáu'l so plan.<ref>Basadre 1998, p. 346.</ref> == Discutiniu sobre la so nacionalidá == Hasta antes de 1825, añu en que se creó la [[República de Bolívar]], los habitantes de [[Llamargues]] yeren llamaos cola denominación colonial tradicional «altoperuanos» y en términos más xenerales, a cencielles peruanos. Cola creación de Bolivia, el términu bolivianu empezó a faese estensivu a quien yeren orixinarios de les rexones entendíes na nueva república anque nacieren en feches anteriores, como yera'l casu de Santa Cruz, nacíu en [[La Paz]]. Cuando les tropes peruanes del xeneral Agustín Gamarra forzaron la salida de Sucre de Bolivia ya instalóse ellí un gobiernu transitoriu presidíu por [[José Miguel de Velasco]], este, por pidimientu popular, mandó a llamar a Santa Cruz por qu'asumiera el poder en Bolivia. Santa Cruz, que s'atopaba en Chile cumpliendo funciones diplomátiques al serviciu del estáu peruanu, manifestó entós que yera nel Perú onde tenía «los sos meyores amigos» y onde se sentía amestáu «pola gratitud y pola sangre» y onde los sos esfuercios protexíos pola fortuna fueron consagraos pol ciñu», pero ante los fondos males que carecía la so tierra natal y los cordiales llamaos que-y faíen los sos habitantes diría allá, manifestando tamién que quería a Bolivia «siempres amiga de Perú»; dellos historiadores creen ver nesta frase la maduración del proyeutu de Santa Cruz d'unificar dambos estaos, con fecha de 1829.<ref>Basadre 1998, p. 229.</ref> Antes de partir a Bolivia, Santa Cruz pidió permisu al Congresu peruanu p'asumir la presidencia de Bolivia, que-y foi concedíu. Dambes naciones consideráben-y pos, como unu de los suyos. Pero les venetaes polítiques tresmanaríen tou ello. Al españar la guerra pol establecimientu de la confederación, los enemigos de Santa Cruz nel Perú (representaos por Gamarra, Salaverry y les elites costeñas) considerar un estranxeru usurpador. Derrotaos estos nun primer momentu, pasaron al Ecuador y a Chile como emigraos y nun agambaron na so intención de volver y acabar cola Confederación. Finalmente Chile entamó dos espediciones llamaes “restauradores”. Tamién s'alzó'l descontentu en Bolivia onde se tachó a Santa Cruz de peruanofilo. Tres la derrota de Santa Cruz y la disolución de la Confederación en [[1839]], nel Perú siguió considerándose al desaposiáu Proteutor como un advenedizu, sicasí esto nun torgar que la so figura seya incluyida darréu en diverses obres biográfiques sobre personaxes peruanos destacaos, como tamién en Bolivia. == Matrimoniu y descendencia == [[Ficheru:Santa Cruz y su familia.jpg|thumb|right|250px|Santa Cruz, acompañáu de la so familia, en La Paz.]] Casóse en xineru de 1829, n'[[Arequipa]], cola dama cusqueña '''María Francisca de Paula Cernadas y de la Cámara''',<ref>[http://gw0.geneanet.org/antonioalvistur?lang=es;p=maria+francisca+de+paula;n=cernadas+camara;oc=56695 Ficha personal en Geneanet]</ref> fía del gallegu Pedro Antonio de Cernadas y Bermúdez de Castro, oidor de [[Real Audiencia del Cuzco]], y la cusqueña Eulalia de la Cámara y Mollinedo, con quien tuvo a:<ref>[http://gw1.geneanet.org/fracarbo?lang=es;pz=francisco+javier+manuel;nz=carbone+montes;ocz=0;p=simon+andres+rafael;n=de+santa+cruz+y+cernadas Descendencia d'Andrés de Santa Cruz]</ref> * Simón Andrés Rafael de Santa Cruz * Pedro Octavio de Santa Cruz * María Trinidad Eulalia Enriqueta de Santa Cruz * Elena Basilia de Santa Cruz * Andrés Octavio de Santa Cruz * María Mercedes Clementina de Santa Cruz * María Victoria de Santa Cruz * Manuel Alejandro Óscar de Santa Cruz * Andrés Domingo Frisu de Santa Cruz {{Socesión | predecesor = [[Simón Bolívar]]<br /><small>Dictador</small> | títulu = [[Presidente de Perú|Presidente del Conseyu de Gobiernu de Perú]] | periodu = [[3 de setiembre]] de [[1826]] a [[27 de xineru]] de [[1827]]<br />[[Ficheru:Escudo nacional del Perú.svg|50px]] | socesor = Él mesmu<br /><small>Presidente de la Xunta de Gobiernu</small> | predecesor2 = Él mesmu<br /><small>Presidente del Conseyu de Gobiernu</small> | títulu2 = [[Presidente de Perú|Presidente de la Xunta de Gobiernu de Perú]] | periodu2 = [[27 de xineru]] de [[1827]] a [[9 de xunu]] de [[1827]]<br />[[Ficheru:Escudo nacional del Perú.svg|50px]] | socesor2 = [[Manuel Salazar y Baquíjano]]<br /><small>Presidente Interín</small> | títulu3= [[Presidente de Bolivia]] | periodu3= [[24 de mayu]] de [[1829]] a [[17 de febreru]] de [[1839]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Bolivia.svg|50px|center]] | predecesor3= [[José Miguel de Velasco]] | socesor3= [[José Miguel de Velasco]] | predecesor4 = [[Luis José de Orbegoso]]<br /><small>Presidente Provisional de Perú</small> | títulu4 = [[Proteutor de la Confederación Perú-Boliviana]] | periodu4 = [[11 d'agostu]] de [[1836]] a [[28 de xineru]] de [[1839]]<br />[[Ficheru: Flag of the Peru-Bolivian Confederation.svg|50px]] | socesor4 = [[Agustín Gamarra]]<br /><small>Presidente Provisional de Perú</small> }} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == <div class="references-small"> * [[Jorge Basadre|BASADRE, Jorge]]: ''Historia de la República de Perú. 1822 - 1933'', Octava Edición, correxida y aumentada. Tomos 1 y 2. Editada pol Diariu "La República" de Lima y la Universidá "Ricardo Palma". Impresu en Santiago de Chile, [[1998]]. * "Biografíes peruanes" Editorial Alexis Y.I.R.L Arequipa-Perú. * [[Enrique Chirinos Soto|CHIRINOS SOTU, Enrique]]: ''Historia de la República (1821-1930)''. Tomu I. Dende San Martín hasta Augusto B. Leguía. Lima, AFA Editores Importadores S.A, 1985. * [[Alberto Tauro del Pino|TAURO DEL PINU, Alberto]]: :- ''Perú: Dómina Republicana''. Tomu I. Lima, Ed. [[PEISA]], 1973. Tomu 34 de la [[Biblioteca Peruana]] publicada col auspicio del Gobiernu Revolucionariu de Perú :- ''Enciclopedia Ilustrada de Perú''. Tercer Edición. Tomu 7. FER/GUZ. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-156-1 * [[Rubén Vargas Ugarte|VARGAS UGARTE, Rubén]]: ''Historia General del Perú''. Sestu, Séptimu y Octavu Tomu. Primer Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971. * DELLOS AUTORES: ''Historia de Perú''. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-35-4 * DELLOS AUTORES: ''Grandes Forxadores de Perú''. Lima, Lexus Editores, 2000. ISBN 9972-625-50-8 * [[Carlos Wiesse|WIESSE, Carlos]]: ''Historia de Perú. La República''. Lima, Llibrería Francesa Científica y Casa Editorial Y. Rosay, 1939. Cuarta Edición. * Germán A. de Rezar, ''El Congresu de Panamá de 1826 y otros ensayos d'integración nel sieglu XIX. Estudiu y fontes documentales anotaes'', UAM-Eon, Méxicu, 2006. ISBN 970-31-0656-0. </div> == Ver tamién == * [[Presidente de la República de Perú]] * [[Presidente de la República de Bolivia]] * [[Historia de Perú]] * [[Historia de Bolivia]] * [[Confederación Peruanu-Boliviana]] * [[Campaña de Pacificación de Perú]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Andrés de Santa Cruz}} *[https://web.archive.org/web/20111228020829/http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/politica/20111025/la-onu-celebro-66-anos-de-su-fundacion_146896_303863.html Homenaxe a Andrés de Santa Cruz per parte de la ONX y les sos 66 años.] *[https://web.archive.org/web/20151015053425/http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/nacional/20111024/onu-celebra-aniversariu-en-la paz-con ufrienda floral-en-tumba-de-mariscal_146791_303644.html Ufrienda floral al Mariscal Andrés de Santa Cruz per parte de la ONX y la so 66º aniversariu.] *[http://www.lapatriaenlinea.com/?t=onu-celebro-aniversariu-con ufrienda floral-ante-resto-del mariscal santa-cruz&nota=86742| Ufrienda de flores ante los restos del Mariscal de Zepita.] *[https://web.archive.org/web/20111202045931/http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/nacional/20111130/peru-y-bolivia-ratifiquen-unidá-y-integracion-en-homenaxe-a-natalicio-de_151552_314583.html Homenaxe a la nacencia del Mariscal Santa Cruz.] *[https://web.archive.org/web/20120526163833/http://www.fmbolivia.com.bo/noticia14380-la casa-de-andres-de-santa-cruz-en-penes-q1.html Casa d'Andrés de Santa Cruz declarada monumentu nacional.] *{{Enllaz rotu|1=[http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/nacional/20101130/en-huarina-homenaxaren-a-fundador-de-confederacion-peru_101518_197471.html En Huarina homenaxen al Mariscal de Zepita por ser el so llugar de nacencia.] |2=http://www.lostiempos.com/diario/actualidad/nacional/20101130/en-huarina-homenaxaren-a-fundador-de-confederacion-peru_101518_197471.html |bot=InternetArchiveBot }} *{{Enllaz rotu|1=[http://www.correodelsur.com/2011/1201/40.php Homenaxe al Mariscal na Plaza d'Armes de la ciudá de Huarina.] |2=http://www.correodelsur.com/2011/1201/40.php |bot=InternetArchiveBot }} *[http://www.eabolivia.com/social/10515-rendiran-homenaxe-al fundador-de-la-confederacion-peru-boliviana.html va rindise homenaxe al fundador de la Confederación peruanu-boliviana.] {{NF|1792|1865|Santa Cruz, andres de}} {{Tradubot|Andrés de Santa Cruz}} [[Categoría:Persones de La Paz]] [[Categoría:Gobernantes de Perú]] [[Categoría:Mariscales de Bolivia]] [[Categoría:Masones de Bolivia]] [[Categoría:Militares de Bolivia]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Bolivia]] [[Categoría:Presidentes de Bolivia]] 8yga9826fjujlex4l5ep494ta1nagkt 0 155736 4499298 4386328 2026-06-08T03:44:30Z Limotecariu 735 4499298 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20110821|militares}} {{otros usos|Estadio Juan Antonio Lavalleja|pa=los estadios de fútbol del mesmu nome|esti=el militar y políticu uruguayu}} {{persona}} '''Juan Antonio Lavalleja y de la Torre''' {{nym}} foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Uruguái|uruguayu]]. Xefe de los [[Trenta y tres Orientales]] y [[Presidente d'Uruguái]] nel [[Triunviratu de Gobiernu de 1853]]. == Vida y trayeutoria == === Primeres lluches pola independencia === Yera fíu de Manuel Esteban Pérez de la Valleja Gómez -[[España|español]] orixinariu de [[Huesca]], [[estancia|estanciero]] acomodáu- y de Ramona Justina de la Torre Ábalos<ref name=Geni>Artagaveytia Piñeyro, Jorge (2014): [https://www.geni.com/people/Cap-Juan-Joaqu%C3%ADn-Manuel-Eustaquio-Lavalleja-y-de-La Torre/6000000004957519882 «Cap. Juan Joaquín Manuel Eustaquio Lavalleja y de La Torre, Servidor de la Independencia, unu de los 33&nbsp;Orientales»], ficha xenealóxica nel sitiu web Geni. Actualizáu per últimu vegada'l 3 d'avientu de 2014. Consultáu'l 25 de mayu de 2016.</ref> -española tamién-.<ref name="Enl">[http://www.enlacesuruguayos.com/lavalleja.htm «Juan Antonio Lavalleja»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105060844/http://www.enlacesuruguayos.com/lavalleja.htm |date=2012-11-05 }}, artículu nel sitiu web Enllaces Uruguayos (Montevideo).</ref> El so hermanu, [[Manuel Lavalleja]] (1797-1852), tamién foi militar, y foi unu de los [[33&nbsp;Orientales]] que lo acompañaron na epopeya independentista de 1825. El llevantamientu del so país respondiendo al [[Revolución de Mayu|alzamientu]] asocedíu'l [[25 de mayu]] de [[1810]] en [[Buenos Aires]], tuvo en Lavalleja un decidíu y entusiasta soldáu dende'l so entamu, qu'engarró na [[Batalla de Les Piedres (1811)|Batalla de Les Piedres]] en 1811, siendo promovíu a capitán en 1814. Acompañando a [[José Gervasio Artigas|Artigas]] y primeramente a les órdenes del llugarteniente d'aquel [[Fructuoso Rivera]] na llucha entablada contra los [[unitarios]], bater con [[Manuel Dorrego]] nos campos de [[Regueru Guayabos|Guayabos]], el 10 de xineru de 1815, siendo esti postreru derrotáu.<ref name="Enl"/> === Actuación mientres les invasiones portugueses === {{AP|Invasión Lusu-Brasilana}} En 1816 producióse la invasión per parte del [[Reinu Uníu de Portugal, Brasil y Algarve]], bien vista polos enemigos de Artigas, y Lavalleja supo desempeñase con bon ésitu contra los estranxeros na rexón minuana, que los sos paraxes bien conocía. En 1817 sostúvose puxantemente xunto a Rivera nel [[Pasu de Pescuezu]], contra bien cimeru númberu de soldaos del xeneral portugués [[Carlos Federico Lecor]]. Esi mesmu añu casóse con [[Ana Monterroso]], fía de Don Marcos Monterroso y que la so madre, Doña Juana Bermúdez Artigas, yera prima hermana del Prócer [[José Gervasio Artigas]]. El 3 d'abril de 1818 una fuercia portugués fíxolo prisioneru nel [[arroyo Valentín]] ([[Saltu (departamentu)|Saltu]]). Unviáu a Montevideo, foi trasbordado a [[Rio de Janeiro (ciudá)|Rio de Janeiro]], onde quedó confináu nun pontón, darréu foi tresferíu a la [[isla Das Cobres]] xunto con [[Fernando Otorgués]], [[Manuel Francisco Artigas]] y [[Leonardo Olivera]].<ref name="Enl"/> En 1821 autorizóse la so vuelta a Montevideo y darréu tomó serviciu nel [[Reximientu de Dragones de la Unión]], que'l so xefe yera'l coronel Rivera.<ref name="Enl"/> Cuando se proclamó la [[Independencia de Brasil|independencia]] de lo que güei ye Brasil pa constituyise en [[Imperiu de Brasil]], Rivera y Lavalleja tuvieron xunto con Lecor a favor, roblando l'acta d'aclamación y reconocencia del emperador [[Pedro I de Brasil]], el 17 d'ochobre de 1822.<ref name="Enl"/> Al pasar a Buenos Aires en 1824, les autoridaes imperial declarar desertor confiscándole los bienes. === Desembarcu de los Trenta y tres === {{AP|Trenta y tres Orientales}} Los sos antecedentes significaben enforma pa la emigración oriental partida en toles [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata]], y los planes de revolucionar la [[Provincia Cisplatina]] qu'amodo se veníen texendo, cobraron visos de realidá. Y en combinación colos xefes que teníen dalgún mandu na [[Banda Oriental]] que se topaben dispuestos a secundar una tentativa de revuelta, de xuru axustando primero que naide al coronel Fructuoso Rivera, al serviciu del gobernador Lecor, llogróse axuntar tres munchos esfuercios, el dineru necesario pal equipu de la pequeña espedición que desembarcando na mariña oriental, tenía de provocar el llevantamientu de la provincia contra los sos ocupantes. Lavalleja foi l'escoyíu pa xefe de la peligrosa empresa, encamentáu pol so temerariu valor y la so probada audacia. La épica fazaña realizóse'l 19 d'abril de 1825, amiyando na vera del [[Ríu Uruguái]], [[sablera de la Engraciada]], con unes poques armes y al mandu de un grupu indetermináu de compañeros orientales y d'otres provincies, que la tradición denomina trenta y tres orientales, na so mayoría xefe y oficial. Entamáronse operaciones ofensives, llogrando'l 24 entrar en [[Santo Domingo de Soriano]] y siguir depués en busca del coronel Rivera, al cual atopóse-y na paraxa llamada [[Monzón]] el día 29. Tres curtia entrevista, Rivera quedó incorporáu a les fuercies patriotes colos soldaos a los sos órdenes. Esti eventu históricu ye referíu col nome d'[[Abrazu del Regueru Monzón|Abrazo del Monzón]] sobre'l cual esiste discutiniu sobre si Rivera foi sorprendíu y fechu prisioneru por Lavalleja en Monzón, como lo diz ésti en carta a la so esposa fechada en [[San José (departamentu)|San José]] el 2 de mayu, y en tales circunstancies Rivera optó por plegar se a les huestes invasores, o si aquello vieno ser la consecuencia d'un arreglu primeramente combináu. L'adhesión de Rivera, individuu con gran prestíu y vinculación na campaña, equivalió ensin dala dulda a una primer batalla ganada. Prosiguiendo les operaciones, les villes de San José y [[Canelones]] cayeron en poder de los patriotes, y el 14 de xunu yera establecíu en [[Florida (Uruguái)|Florida]] un Gobiernu Provisional so la presidencia de [[Manuel Calleros]] y ellí, el 25 d'agostu de 1825, la Sala de Representantes proclamó la independencia de la provincia y de momentu declaró la so unión a les demás del Ríu de la Plata. Rivera batió a los sos adversarios en [[Batalla del Rincón|Rincón de Haedo]] el 24 de setiembre y el 12 d'ochobre Lavalleja llogró'l so trunfu en [[Batalla de Sarandí|Sarandí Grande]]. === Actuaciones posteriores === El gobiernu de [[Buenos Aires]], remanáu pola creciente presión de la opinión pública, aceptó a la [[Provincia Oriental]] como xunida a les otres, lo que significaba la guerra col [[Imperiu de Brasil]] empecipiándose les hostilidaes en xineru de 1826 ([[Guerra de Brasil|Guerra ente El Ríu de la Plata y Brasil]]). Pero yá surdieren les primeres disensiones ente Lavalleja y Rivera que, magar s'acallantaron casi aína, quedaron en puntu que volveríen españar. Lavalleja foi incorporáu al Exércitu Republicanu precisamente p'alloñar del campu de la política y coló a la campaña de [[Rio Grande do Sul]], tocándo-y topase na xornada victoriosa d'[[Batalla de Ituzaingó|Ituzaingó]] el 20 de febreru de 1827. Siguieron los sos desafectos col xeneral en xefe [[Carlos de Alvear]], lo que produció la inacción del Exércitu Republicanu, mientres los imperiales preparábense viviegamente pa reabrir les hostilidaes. Hubo necesidá de retirase y Alvear establecer en [[Cerro Largo (departamentu)|Cerro Largo]] y Lavalleja nel [[Durazno (departamentu)|Durazno]], hasta qu'a la separación de Alvear, en xunetu de 1827, Lavalleja foi investido col mandu cimeru del Exércitu. Envueltu en disidencies y ambiciones de la dómina, deseosu de mandu y ensin la diplomacia que ye atributu esencial de los homes de gobiernu, el xeneral Lavalleja arreyóse llueu nuna serie de violencies d'orde políticu-alministrativu, rematando cola execución del so orde del 12 d'ochobre de 1827 na que s'eslleió la Xunta de Gobiernu que presidía [[Joaquín Suárez]]. La [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] que se convieno en 1828 ente l'[[Imperiu de Brasil]] y les Provincies Xuníes, fixo a Lavalleja deponer la so dictadura y el xeneral [[José Rondeau]] fíxose cargu del Gobiernu Provisional del acabante crear [[Estáu Oriental del Uruguái|Estáu Oriental]] el 1 d'avientu. Nes [[Eleiciones d'Uruguái de 1830|primeres eleiciones]] que tuvieron llugar na naciente república, n'agostu de 1830, dellos de los sos partidarios aportaron a les cámares llexislatives. Sicasí, Rivera llogró una cantidá mayor de sofitos, siendo proclamáu n'ochobre d'esi añu como Presidente. Lavalleja remontar contra la presidencia de Rivera, alzándose n'armes en xunetu de 1832, siendo derrotáu y obligáu a abellugase nel Brasil. En 1834 ye protagonista d'un nuevu llevantamientu armáu, invadiendo la [[República Oriental]] col auxiliu de [[Juan Manuel de Rosas]]. Nesta ocasión tamién foi derrotáu. Na presidencia de [[Manuel Oribe]], 1835-36 tando emigráu na [[Confederación Arxentina]], Rosas sofitar contra Oribe. Sicasí, cuando'l xeneral Rivera remontar contra'l gobiernu, a mediaos del añu 1836, Lavalleja vieno ufiertar la so espada a Oribe, desembarcando en [[Colonia del Sacramento|Colonia]] el 1 d'agostu de 1836 al mandu de un centenar d'homes. Foi-y restablecíu'l so grau del exércitu nacional, y compartió col xeneral [[Ignacio Oribe]] la victoria na [[Batalla de Carpintería]], el 19 de setiembre de 1836, pero tamién-y cupió la responsabilidá de la derrota de [[Batalla de Palmar|Palmar]], el 15 de xunu de 1838. Al arrenunciu de Oribe n'ochobre de 1838, Lavalleja, previa entrega a los riveristas de la plaza de [[Paysandú]], crució a Buenos Aires pa ponese a serviciu direutu de Rosas, acompañó al xeneral [[Pascual Echagüe]], na invasión de 1839 y el 29 d'avientu sufrieron una estrueldosa derrota na [[batalla de Cagancha]]. Tornaron y en 1840 fueron vencíos en [[Batalla de Don Cristóbal (1840)|Don Cristóbal]]. El llargu periodu de la [[Guerra Grande]] trescurrió oscuramente pa él, residente dende 1845 nel campu del Cerrito, onde tenía'l so gobiernu Oribe. Pasó inalvertíu y, según pallabres d'[[Antonio F. Díaz]], sufrió verdaderes privaciones materiales. Dempués de la paz del 8 d'ochobre de 1851, foi dau d'alta nel exércitu como brigadier xeneral, confiándose-y la [[Comandancia Militar]] de los departamentos de [[Cerro Largo (departamentu)|Cerro Largo]], [[Lavalleja (departamentu)|Mines]] y [[Maldonado (departamentu)|Maldonado]]. Incluyóse-y xunto a Rivera y a [[Venancio Flores]] nel Triunviratu que'l 25 de setiembre de 1853 sustituyó al gobiernu constitucional de [[Juan Francisco Giró]], pero antes de cumplir un mes nes sos funciones, finó de secute mientres espachaba nel fuerte de Gobiernu. === Homenaxes póstumos === Juan Antonio Lavalleja foi capitán de Artigas, xefe de los Trenta y tres y xeneral de Sarandí, inscribió'l so nome na Llista de los Grandes del Uruguái, consagrándolo como unu de los sos próceres. En Mines, la ciudá del so trubiecu, alzar na plaza principal, el 12 d'ochobre de 1902, la primer estatua ecuestre llevantada na República Oriental y por llei del 26 d'avientu de 1927, el departamentu de Mines tomó la denominación de [[Lavalleja (departamentu)|Lavalleja]]. Una importante avenida del Centru de Montevideo [[Avenida del Llibertador Brigadier Xeneral Juan Antonio Lavalleja|lleva'l so nome]]. == Ver tamién == * [[Invasión Lusu-Brasilana]] {{Socesión | títulu = [[Presidente d'Uruguái]]<br /><small>[[Triunviratu de Gobiernu de 1853]]</small> | periodu = 1853 | predecesor = [[Juan Francisco Giró]] | socesor = [[Venancio Flores]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} :*[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/l/lavalleja.htm Juan Antonio Lavalleja] en [http://www.biografiasyvidas.com ''biografiasyvidas.com''] :*[http://www.lagazeta.com.ar/lavalleja.htm Juan Antonio Lavalleja] en [http://www.lagazeta.com.ar ''lagazeta.com.ar''] :*[http://www.museos.gub.uy/index.php?option=com_k2&view=item&id=157:muséu-hist%C3%B3ricu-nacional-casa-del-gral-juan-antonio-lavalleja&Itemid=43 Muséu Históricu Nacional. Casa del Xeneral Juan Antonio Lavalleja] :*{{Enllaz rotu|1=Juan Antonio Lavalleja en Ituzaingó |2=http://www.cx4radiorural.com/lavallejaxwr.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1784|1853|Lavalleja, Juan Antonio}} {{Tradubot|Juan Antonio Lavalleja}} [[Categoría:Presidentes d'Uruguái]] [[Categoría:Guerra Grande (Uruguái)]] [[Categoría:Militares d'Arxentina]] [[Categoría:Llibertadores]] nugw49q6ekkj7f6zif9og47wjf30jfs 0 155743 4499306 4494630 2026-06-08T03:48:25Z Limotecariu 735 4499306 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel Ceferino Oribe y Viana''' {{nym}} foi un militar y políticu [[Uruguái|uruguayu]], [[Presidente d'Uruguái|presidente constitucional]] d'[[Uruguái]] ente [[1835]] y [[1838]] y fundador del [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Nacional]]. == Biografía == Manuel Oribe yera fíu del capitán Francisco Oribe y de María Francisca Viana, descendiente del primer [[gobernador de Montevideo]], [[José Joaquín de Viana]], y hermanu de [[María Josefa Francisca Oribe y Viana]] y [[Ignacio Oribe]]. Casóse cola so sobrina [[Agustina Contucci y Oribe]], con quien tuvo cuatro fíos. Al empiezu de la [[Revolución de Mayo|revolución independentista nel Ríu de la Plata]] se enroló nes files patriotes como voluntariu. El so bautismu de fueu tuvo llugar na [[batalla de Cerrito]], el [[31 d'avientu]] de [[1812]], nel intre del segundu [[sitiu de Montevideo (1812-1814)]], fechu d'armes que concluyó nuna victoria de los patriotes. Participó depués al llau de [[José Gervasio Artigas|José Artigas]] de la resistencia de los orientales contra la [[invasión Lusu-Brasilana]] del añu [[1816]]. A fines del añu [[1817]], cayíu yá Montevideo en poder de los lusu brasilanos, Oribe, engañáu poles promeses del Direutor [[Juan Martín de Pueyrredón]] al que namái-y movía l'enfotu de resta-y elementos a Artigas, abandonó la llucha y pasó a [[Buenos Aires]] xunto col so hermanu Ignacio y el coronel [[Rufino Bauzá]], llevándose consigo'l [[Batallón de Llibertos]] y un batallón d'artillería. === Enemistá ente Rivera y Oribe === L'historiador [[Francisco Bauzá]], fíu de Rufino Bauzá, na so obra "''Historia de la dominación española en el Uruguay''" (1880-1882), argumenta qu'ante la insistencia casi obsesiva de Artigas en nomar al so favoritu, [[Fructuoso Rivera]], como comandante militar al sur del [[Ríu Negru (Uruguái)|ríu Negru]] pa faer frente a la invasión, Rufino Bauzá y Manuel Oribe manifestaríense en contra, situación que xeneró un violentu intercambiu de pallabres con un Artigas al que yá la situación militar díbase-y de les manes. La enemistá personal ente Rivera y Oribe, que al paecer data de tales acontecimientos, decidió al mozu oficial a abandonar al so xefe. [[Carlos Federico Lecor]], comandante del exércitu ocupante, nun opunxo torga dalguna al pasaxe de los oficiales orientales a Buenos Aires, por más que nun pudo atraelos a la so causa. Rivera y la so xente quedaron al serviciu del invasor lusitanu. === Primer periodu en Buenos Aires === En Buenos Aires, según sábese pola compulsa de la papelería de la dómina, dende [[1819]], Oribe, xunto a [[Santiago Vázquez (políticu)|Santiago Vázquez]] y otros orientales residentes ellí, opuestos por igual a la ocupación portuguesa y brasilana como a Artigas, integraría una sociedá secreta de calter masónicu, llamada [[Sociedá de los Caballeros Orientales]], que esperó siquier hasta'l [[Congresu Cisplatino]] de [[1821]] pa entamar la torna a la, de magar, llamada [[Provincia Cisplatina]] y empezar los sos trabayos pa revertir la situación. Mentanto, tres la derrota definitiva de Artigas (ya inclusive antes d'ella) otru sector de la clase dirixente oriental xuntárase a los ocupantes, aceptando y collaborando nos fechos estrechamente colos portugueses. Esti sector va ser l'únicu que tea representáu nel Congresu Cisplatino de 1821. La ocupación de la Banda Oriental y el so tresformamientu en "Provincia Cisplatina" per parte de les tropes portugués y brasilanu traxera de resultes adicional quebrar de los sectores dirixentes, que dende entós s'alliniaron en dos grupos separaos pola aceptación o non d'aquella presencia militar: * El grupu montevideano -incluyíu [[Fructuoso Rivera]] -, pro portugués, llamáu [[Club del Barón]], pola so proximidá al comandante invasor [[Carlos Federico Lecor]] (''Barón de la Llaguna''), * Los exiliaos en Buenos Aires, onde Oribe revistaba, fuertemente influyíu pol [[Partíu Unitariu|unitarismu]] (anque depués Oribe destacóse como un xeneral del [[Partíu Federal (Arxentina)|federalismu]]), y partidariu de la reincorporación a les [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata]] en cuanto fuera posible. Esta división ye l'antecedente más remotu del surdimientu de les divises tradicionales del Uruguái, depués tresformaes (cuando tuvieron un programa escritu) en modernos partíos políticos: respeutivamente el [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Blanco]] y el [[Partíu Coloráu (Uruguái)|Partíu Coloráu]]. === Regresu a Montevideo === En 1821 Oribe volvió a Montevideo y el día en que se produció la llucha ente los portugueses, realistes fieles y los partidarios del [[Imperiu de Brasil]] que venía de proclamar a [[Pedro I de Brasil|Pedro I]] como emperador, tomó partíu polos portugueses, mientres los sos compañeros mover nel sentíu d'arreyar a delles de les [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata]] nel sostenimientu de la so causa. Oribe recibió'l cargu de sarxentu mayor nes fuercies del xeneral [[Álvaro da Costa]], que siguía dueñu de Montevideo, ente que Carlos Federico Lecor, vueltu al llau brasilanu, caltuvo'l control de la campaña dende'l so cuartel en [[Canelones]], pa lo cual cuntó col invalorable sostén que-y daba'l tener del so llau al ex comandante artiguista Fructuoso Rivera, cooptado pol grupu pro portugués (y agora unánimemente pro brasilanu) en marzu de [[1820]]. Da Costa, ensin medios p'aguantar por enforma tiempu, y por dicir la verdá, a la espera d'una definición na [[Guerra Brasilana d'Independencia|guerra]] ente [[Portugal]] y [[Brasil]] pola independencia d'esti últimu país, embarcó para [[Lisboa]] coles sos tropes en febreru de [[1824]], abandonando dafechu a la so suerte al grupu de los ''Caballeros Orientales'' que s'enferronara a les sos armes como posibilidá pa trunfar. Oribe y el so círculu, sabedores de lo que-yos esperaba si cayíen en manes de Lecor, abandonaron Montevideo, tornando a Buenos Aires pa un segundu exiliu. L'últimu día de febreru de 1824, [[Carlos Federico Lecor|Lecor]] y [[Fructuoso Rivera|Rivera]] entraron en Montevideo ensin disparar un tiru, y encamentaron al [[cabildru colonial|Cabildru]] a xurar fidelidá al emperador [[Pedro I de Brasil]]. === Segundu exiliu en Buenos Aires === Nuevamente'l grupu esvalixáu hubo d'axuntase en Buenos Aires, más esautamente nun saladero del entós partíu (güei barriu) porteño de [[Barraques (Buenos Aires)|Barraques]], del que yera alministrador l'oriental [[Pedro Trápani]]. Ellí, y tres les fuertes midíes represives de los brasilanos contra los partidarios del movimientu de [[1822]] y [[1823]], que llegaron inclusive a les confiscaciones de ganaos y bienes de estancieros de Buenos Aires como [[Bernardino Rivadavia]] y [[Juan Manuel de Rosas]], suplió l'alarma nestos sectores, que vieron cómo los reses de los campos orientales yeren afalaes pa los [[saladeros]] de [[Rio Grande do Sul]], qu'en poco tiempu empezaron a desbancar a los sos similares de Buenos Aires nel mercáu llocal. Los exiliaos orientales recibieron la visita y el sofitu monetariu de Juan Manuel de Rosas, poderosu estanciero y saladerista, que se convirtió n'unu de los principales financiadores de la espedición que la historia conocería como [[Cruzada Llibertadora]]. Ye posible que d'estos fechos date l'empiezu del venceyu, bien estrechu dempués, ente Manuel Oribe y Juan Manuel de Rosas, consideráu por [[José de San Martín|San Martín]] el gran defensor del americanismu, d'ende que-y regalara'l so espada d'honor. La conseña pola que convocaben a los patriotes yera clara; recuperar, según l'ideariu artiguista, la Banda Oriental pa les Provincies Xuníes del Ríu de La Plata, d'ende que los panfletos revolucionarios reclamaben a los patriotes col lema Arxentinos Orientales, con cuenta de que se sumaren a la heroica Cruzada. === Los Trenta y tres Orientales === {{AP|Trenta y tres Orientales}} El [[19 d'abril]] de [[1825]] producióse l'ingresu a la llamada Provincia Cisplatina per parte d'un pequeñu grupu comandado por [[Juan Antonio Lavalleja]] y Manuel Oribe, al que se conocería como los [[Trenta y tres Orientales]]. Poco más tarde, Oribe va llegar frente a Montevideo con fuercies al so mandu y va poner sitiu a la ciudá a la cual va lliberar desallugando a les tropes brasilanes. Foi promovíu a teniente coronel el 19 de setiembre de 1825 y atopóse na batalla de [[batalla de Sarandí|Sarandí]] el 12 d'ochobre polo que foi xubíu a coronel tres la victoria oriental. Meses más tarde, el [[9 de febreru]] de [[1826]], Oribe llogró una completa victoria sobre la fuerte columna brasilana nel llamáu [[combate del Cuetu]].<br />Tamién tuvo presente'l [[20 de febreru]] de [[1827]] na victoria de les armes [[Guerra de Brasil|arxentín-orientales sobre les imperiales brasilanes]] n'[[Batalla de Ituzaingó|Ituzaingó]]. Magar tolos esfuercios y los trunfos bélicos, la misión orixinal foi desvirtuada, una y bones la [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]] declaró la creación d'un Estáu llibre ya independiente, quedando asina dixebrada la Provincia Oriental de les Provincies Xuníes, pasándose a llamar dende entós [[Estáu Oriental del Uruguái]].<ref name="7a09d638">[https://archive.org/details/bosquejohistric00berrgoog]</ref> A pesar de tar fuertemente identificáu col grupu qu'arrodiaba a Juan Antonio Lavalleja, el [[14 d'agostu]] de [[1832]], mientres la primer alministración de Fructuoso Rivera foi designáu coronel mayor, y el [[9 d'ochobre]] de [[1833]] foi nomáu Ministru de Guerra y Marina. Va Ser xubíu a [[brigadier]] xeneral el 24 de febreru de [[1835]]. El mesmu Rivera patrocinó la candidatura de Oribe p'asocedelo nel mandu presidencial, siendo escoyíu'l 1 de marzu de 1835 como segundu presidente constitucional. === Primer presidencia de Oribe === El primer gobiernu de Rivera, ente [[1830]] y [[1834]], trescurriera na so casi totalidá so la vixencia del réxime de fronteres abiertes impuestu pola [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]]. La so alministración, de fechu ausentista, yá que pasó la mayor parte del tiempu en [[Durazno (Uruguái)|Durazno]], ciudá que fundara en 1821, foi llevada alantre per un círculu exclusivista de políticos venceyaos al antiguu partíu pro portugués y pro brasilanu: ''[[Los cinco hermanos]]'' ([[Lucas José Obes]] y los sos cuatro cuñaos), lo que provocó dos movimientos insurreccionales de [[Juan Antonio Lavalleja]] en 1832 y 1834, dambos fácilmente derrotaos. Manuel Oribe nun tomó parte en tales movimientos. La historiografía nacionalista criticó a Rivera y la so primer presidencia como exemplos d'ineficacia alministrativa, oldeándola cola solvencia de Oribe dende [[1835]]. En realidá, tratábase non yá de dos personaxes notoriamente distintes no individual y nos estilos de mandu, sinón de dos situaciones distintes del país. En 1835, vencíu'l plazu mentáu antes pol cual la Convención Preliminar de Paz prevía l'ingresu de fuercies arxentines o brasilanes al país en casu de topar estos gobiernos dalgún peligru na situación política del Uruguái, yera momentu d'echar a andar l'estáu y poner en plena vixencia la [[Constitución d'Uruguái de 1830|Constitución de 1830]], hasta entós casi non aplicada. Esto ye lo qu'esplica'l conteníu de la primer presidencia de Oribe, na cual dende un principiu non quixo dexase nengún asuntu alministrativu por resolver. Dende la ellaboración del ''Gran Llibru de Deldes'' de 1835 (primer esbozu de la contabilidá del estáu uruguayu), pasando pola creación d'un sistema de xubilaciones y pensiones nesi mesmu añu, a la fundación de la [[Universidá de la República]] en [[1838]], el gobiernu de Oribe apaez como'l primeru qu'echa andar el proyeutu d'autoxestión de les clases dirixentes del Uruguái, ensin recostarse en nengún poder fora de fronteres. === Gabinete de gobiernu === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%" |- bgcolor="#ececec" ! Ministeriu !! Nome !! Periodu |- | rowspan="3" | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Uruguái|Gobierno y Rellaciones Esteriores]] || [[Francisco Llambí]] || [[1835]] - [[1837]] |- | [[Juan Benito Blanco]] || [[1837]] - [[1838]] |- | [[Carlos Jerónimo Villademoros]] || [[1838]] |- | rowspan="2" | [[Ministeriu de Facienda d'Uruguái|Facienda]] || [[Juan María Pérez]] || [[1835]] - [[1838]] |- | [[Francisco Joaquín Muñoz]] || [[1838]] |- | [[Ministeriu de Defensa Nacional d'Uruguái|Guerra y Marina]] || [[Pedro Valerio Llingües]] || [[1835]] - [[1838]] |} === Rivera gana a Oribe === En xunetu de [[1836]] Rivera, agraviáu poles resultancias a qu'aportó una comisión nomada pa esaminar les cuentes del so periodu de gobiernu y tamién destituyíu del cargu de comandante de la campaña, recurrió a les armes, siendo derrotáu'l 19 de setiembre d'esi añu en campos de [[batalla de Carpintería|Carpintería]], nel [[Durazno (departamentu)|departamentu de Durazno]], abellugándose pocu dempués nel Brasil, onde se venceyó a la [[Guerra de los Farrapos|revolución de los farrapos]] de la [[República Riograndense]], a la que se xuntaren dalgunos de los sos ex-collacios d'armes del exércitu portugués, como [[Bento Gonçalves da Silva]]. Volvió intentalo Rivera al añu siguiente reforzáu con tropes riograndenses, y consiguió ganar a Oribe el 22 d'ochobre de [[1837]], en [[Batalla de Yucutujá|Yucutujá]], nel [[Artigas (departamentu)|departamentu de Artigas]]. Poco dempués, Rivera ye ganáu na aición del [[Ríu Yí|Yí]], pero la victoria brasilanu-riverista de [[batalla de Palmar|Palmar]], el [[15 de xunu]] de [[1838]], dexó la República en manes de Rivera. Per otru llau, el [[bloquéu francés al Ríu de la Plata|bloquio]] impuestu por una flota francesa a [[Buenos Aires]], gobernada pol so aliáu nesti conflictu, el caudiellu gobernador de la [[provincia de Buenos Aires]], [[Juan Manuel de Rosas]], dexó incomunicáu al presidente Oribe. Primíu dende'l [[Ríu de la Plata|río]] y sitiáu na capital, Oribe presentó, dexando sentada la so protesta y llexitimidá del cargu que-y obligaben a abandonar, el so arrenunciu'l [[24 d'ochobre]] de [[1838]]. === Tercer exiliu en Buenos Aires === Pasó a Buenos Aires, onde Rosas recibir como presidente llegal del Uruguái, y utilizó la so esperiencia militar incorporándolo al exércitu que comandaba, daquella en llucha contra'l [[Partíu Unitariu]]. Oribe combatió a la [[Coalición del Norte]], formada poles provincies de [[Tucumán]], [[Provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], [[Provincia de Catamarca|Catamarca]] y [[Jujuy]] en 1840 y 1841. Batalló contra'l xeneral [[Juan Lavalle]], venciéndolo na [[batalla de Quebracho Ferráu]] el 28 de payares de [[1840]], y otra vegada na [[batalla de Famaillá]], el 17 de setiembre de [[1841]]. Tomó prisioneru al gobernador de [[Tucumán]], [[Marco Ablanéu]], al que fizo degollar y exhibir la so cabeza nuna pica na plaza pública de [[Tucumán]]. Dende equí d'equí p'arriba, la oposición [[Partíu Unitariu (Arxentina)|unitaria]] y los sos aliaos coloriaos del Uruguái aportunaron cada vez más na imaxe del Oribe ''degollador y asesín'', al igual que la de Rosas. La lliteratura d'opositores políticos a esti postreru como les ''Tables de Sangre'' escrites pol cordobés [[José Rivera Indarte]] cargaron les tintes sobre esta tema, creando la imaxe de la exclusividad de la violencia polos federales y los blancos. En realidá, el monopoliu de la violencia nun pertenecía a nengún bandu, como puede esprendese, por casu, de la correspondencia de Lavalle. En venciendo al gobernador de la [[provincia de Santa Fe]], [[Juan Pablo López]], pasó a [[Entre Ríos]]. Ellí, al mandu de un poderosu exércitu, el [[6 d'avientu]] de [[1842]] ganó en [[batalla de Regueru Grande (1842)|batalla de Regueru Grande]] al exércitu de Rivera que, en guerra contra Juan Manuel de Rosas dende marzu de [[1839]], invadiera la provincia d'[[Entre Ríos]]. {{VT|Martín de Santa Coloma}} Rivera en derrota repasó l'Uruguái frente a [[Salto (Uruguái)|Salto]], retornando apresuradamente a Montevideo onde namái pudo apurrir el mandu nel presidente del Senáu, [[Joaquín Suárez]], y salir nuevamente a campaña pa recomponer el so exércitu desfechu. === Sitiu a Montevideo === {{AP|Sitiu de Montevideo (1843-1851)}} [[Ficheru:Flag of Uruguay (Oribe).svg|thumb|300px|Bandera del [[Estáu Oriental del Uruguái]] usada poles fuercies del [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Blanco]] hasta 1851.]] Mientres Oribe avanzaba sobre Montevideo, el 12 d'avientu'l gobiernu informa sobre la derrota del exércitu aliáu d'operaciones n'Entre Ríos al mandu del presidente y rápido crean l'[[Exércitu de reserves]] pa protexer Montevideo, comandado pol militar unitariu arxentín [[José María Paz]] y l'oriental [[Melchor Pacheco y Obes]]. A él sumáronse dellos grupos de les coleutividaes francesa, española ya italiana que formaron "lexones" que numbéricamente superaron en xunto a los mesmos efeutivos orientales colos que cuntaben los coloraos. Ente estes lexones figuraba'l mercenariu [[José Garibaldi]]. Amás l'exércitu taba formáu por esclavos (de 10 años d'edá d'equí p'arriba) incorporaos por lleva forzosa, a pesar que dende 1814 establecíase abolida la esclavitú en tol territoriu y que dende la xura de la Constitución (18 de xunetu de 1830) taba prohibíu la so introducción nel mesmu. Pa nun xenerar otru conflictu,el gobiernu decide indemnizar a los propietarios de los esclavos,magar lo cual los esclavos fueron despintaos o vendíos a los saladeros de Rio Grande do Sul que pagaben más que'l gobiernu. El [[16 de febreru]] de [[1843]] Oribe punxo sitiu a la ciudá de Montevideo. Sería este'l terceru de los sitios en qu'él participara, y el más llargu de toos, yá que duraría ocho años y mediu, hasta'l [[8 d'ochobre]] de [[1851]]. Darréu, entamó nuevamente'l so gobiernu, como si nada asocediera dende'l [[24 d'ochobre]] de [[1838]]. Designó ministros, hubo un parllamentu y dictóse una ingente cantidá de disposiciones llegales. Asina dio empiezu'l [[Gobiernu del Cerrito]], denomináu d'esta forma por tar instaláu'l cuartel xeneral de Oribe nel [[Cerrito de la Victoria]], onde 30 años antes empecipiara la so carrera de les armes y estableciendo la capital provisional d'Uruguái na ad hoc creada ciudá de [[Restauración (Uruguái)|Restauración]] (anguaño'l barriu montevideano de [[La Unión (Montevideo)|Villa Unión]]). Foi nesta población que per primer vegada rindióse oficialmente homenaxe a [[José Gervasio Artigas]], al se-y dau'l nome del prócer federal a la principal avenida de Restauración. Dichu nome foi-y dau en vida del prócer (1849) y ente los primeros actos de l'alministración del riverista trunfante en 1852, con ayuda brasilana, Joaquín Suárez figura'l d'esaniciar tal denominación. El Gobiernu del Cerrito controló la totalidá del país hasta [[1851]], quitando Montevideo y [[Colonia del Sacramento]]. Tuvo'l so puertu d'ultramar alternativu na rada del [[El Bucéu|Bucio]], al este de Montevideo, y aplicó la Constitución de 1830 como base del so orde xurídicu. Delles figures destacaes d'aquella alministración fueron [[Bernardo Prudencio Berro]], [[Cándido Juanicó]], [[Juan Francisco Giró]], [[Atanasio Cruz Aguirre]], [[Carlos Villademoros]] y otros patricios, dalgunos d'importante actuación política posterior. Otra gran tema foi la propuesta de la reunificación de la Patria que realizó Rosas en 1845, cola reincorporación del Uruguái a les [[Provincies Xuníes del Ríu de la Plata]], anulando les imposiciones de la [[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]], dictada pola conveniencia del [[Imperiu Británicu]] nel [[Ríu de la Plata]], en [[1828]]. Manuel Oribe nun quixo decidir o nun tuvo l'altor políticu pa decidir sobre esti actu trascendente y unvió la tema a tratamientu d'una comisión parllamentaria que se perdió en requilencies qu'a nada llegaron. Sía como fora, escontra [[1850]] la causa de Oribe y Rosas paecía destinada a trunfar. La [[revolución de 1848]] en [[Francia]], que baltara a la monarquía de [[Luis Felipe I|Luis Felipe]], dexara albentestate al ''Gobiernu de la Defensa'', sosteníu por aquella. El gobiernu de Montevideo nun aceptó la ufierta del príncipe presidente [[Napoleón III de Francia|Lluis Napoleón Bonaparte]] d'unviar pa socorrer a la plaza sitiada a los presos políticos de la represión de les [[Xornaes de xunu]], diciendo per boca de [[Manuel Herrera y Obes]]: "''¿Qué sería de nós si vienen los [[comunistes]]?''". En [[1850]], l'unviáu de [[Napoleón III|Luis Napoleón]], l'almirante [[Fortuné Joseph Hyacinthe -y Prédour|Lepredour]], robló una convención de paz con [[Felipe Arana]], [[canciller]] de Rosas. Un añu antes habíalo fechu [[Southern]], unviáu del [[Imperiu Británicu]]. El ''gobiernu de la Defensa'', coles hores contaes, entainar a arreyar la so última carta: l'[[Imperiu de Brasil]] y el caudiellu entrerriano [[Justo José de Urquiza]]. Brasil vía con iñerizu'l trunfu de Rosas y Oribe nel Ríu de la Plata, y yá dende [[1848]] esti postreru hubo de repeler duramente delles incursiones brasilanes na frontera norte, dedicaes a la cincha de ganáu escontra Rio Grande do Sul. Sicasí'l caudiellu entrerriano [[Justo José de Urquiza|Urquiza]], buscando una salida más axilosa y direuta pa los sos ganaos escontra los sos compradores del esterior, ensin pasar pola aduana de Buenos Aires, que Rosas controlaba y que les sos rentes non socializó nunca mientres les sos casi 20 años de gobiernu, foi tentáu por [[Manuel Herrera y Obes]] quien-y ufiertó'l puertu de Montevideo pa tales efeutos. Urdida la trama, los acontecimientos bastiáronse dempués d'agostu de [[1851]], cuando Urquiza declarar en rebelión contra Rosas. Poco dempués enfusaba en territoriu oriental, colando escontra'l Cerrito pa quitar de metanes a Manuel Oribe, el so antiguu collaciu d'armes. Este ordenó a los sos comandantes que detuvieren al entrerriano, pero los sos órdenes fueron extrañamente desobedecidas. Casi nun riguilete, Urquiza se apersonó delantre de Montevideo, encamentando a Oribe a rindise, lo qu'ésti fixo, abandonáu de toos. === Últimos años === Manuel Oribe retiróse, tando yá nos tramos finales de la so esistencia. Foi un devotu de la [[Virxe de los Trenta y tres]], a la que regaló una corona d'oru. El [[12 de payares]] de [[1857]] finó nel [[Pasu del Molín]], casi a la fin de la güei llamada cai Uruguayana de Montevideo. Mientres el so veloriu, la [[Bandera de los Trenta y tres Orientales]], pola que combatiera, foi sostenida por quien fuera l'abanderáu de la espedición ya incondicional partidariu so, [[Juan Spikerman]]. Decretáronse-y honores oficiales y recibió sepultura nel campusantu del [[Pasu del Molín]], siendo darréu treslladáu a la [[Ilesia de San Agustín (Montevideo)|Ilesia de San Agustín]], fundada por él en recordatoriu de la so esposa [[Agustina Contucci y Oribe]], nel barriu de La Unión (nome que tres 1852 dar a la [[villa de la Restauración]], allegante al so campamentu militar del Cerrito). == Familia == Manuel Oribe casárase cola so sobrina, Agustina Contucci y Oribe, el 8 de febreru de [[1829]], habiendo 4 fíos del so matrimoniu. Años tras, en [[1816]], l'actriz oriental [[Trinidá Guevara]] tuviera con él una fía, Carolina, que foi apadrinada por [[Gabriel Antonio Pereira]]. == Llugar na historia oficial == Manuel Oribe foi unu de los homes públicos d'Uruguái de más tardía reivindicación, sobremanera pola lleenda de crueldá acuñada mientres la [[Guerra Grande]]. Entá en 1919, el destacáu líder y estadista coloráu [[José Batlle y Ordóñez]] escribía que ''ser coloriáu ye odiar la tradición de Rosas y Oribe'', y la so prensa aludía siempres al Partíu Nacional como'l ''partíu oribista''. Nel centenariu de la so muerte ([[1957]]) los miembros coloriaos del [[Conseyu Nacional de Gobiernu 1955-1959|Conseyu Nacional de Gobiernu]] negar a ponese de pies pa homenaxalo. Tamién dende files propies hubo actitúes comparables: el diariu conservador del Partíu Nacional ''[[La Plata (diariu del Uruguái)|La Plata]]'' pasó per alto la conmemoración d'aquel aniversariu, ensin mentalo siquier. Xustificábase porque'l so fundador yera d'orixe coloráu y firmemente reaccionariu, [[Juan Andrés Ramírez Chain|Juan Andrés Ramírez]]. El gran reivindicador de la figura del héroe oriental foi [[Luis Alberto d'Herrera]], quien al traviés de los sos trabayos históricos, dexó sentada la figura de Oribe en sitial d'honor. Poco se fala na historia oficial d'un actu de Oribe que marcó l'Uruguái per siempres. Mientres el so mandatu, [[Juan Manuel de Rosas]] escribió-y una carta al presidente oriental, —al traviés d'un home del so enteru enfotu —na cual suxería-y reincorporar a la Banda Oriental, yá entós daquella Estáu Oriental del Uruguái, a la [[Confederación Arxentina]]. El presidente oriental refugó la propuesta por motivos desconocíos, anque nun ye escabarriáu creer que'l presidente intentaba cola so negativa evitar una nueva guerra col [[Imperiu de Brasil]].<ref name="7a09d638" /> == Ver tamién == * [[Ignacio Oribe]] * [[María Josefa Francisca Oribe y Viana]] * [[Agustina Contucci y Oribe]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{Enllaz rotu|1=Caudiellu del pueblu blancu |2=https://www.elpais.com.uy/cultural/caudiellu-del |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.escueladigital.com.uy/historia/batalles/lasbatallas.htm Les Batalles de la Historia d'El Ríu de la Plata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425155033/http://www.escueladigital.com.uy/historia/batalles/lasbatallas.htm |date=2025-04-25 }} * [http://www.escueladigital.com.uy/historia/republica/guegrande.htm El sitiu grande, los sos gobiernos y el fin d'esta guerra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128020106/http://www.escueladigital.com.uy/historia/republica/guegrande.htm |date=2019-01-28 }} * [http://solazapallero.blogspot.com/2009/08/manuel-oribe-procer-de-la independencia.html Manuel Oribe, prócer de la independencia y caudiellu del federalismu] == Bibliografía == * [[Carlos Machado]], ''Historia de los orientales'', Montevideo, 1973 * [[Aníbal Barrios Pintos]], ''Los libertadores de 1825'', Montevideo, 1976 * [[Mateo Magariños de Mello]], ''El Gobierno del Cerrito'' * [[Francisco Bauzá]], ''Historia de la dominación española en el Uruguay'', Montevideo, 1929 * [[Guillermo Vázquez Franco]], ''Francisco Berra, la historia prohibida'', Montevideo, 2001 * [[José de Torres Wilson]], ''Oribe : el Uruguay en la lucha de los Imperios''. Montevideo, Ediciones de la Banda Oriental, 1976, 1ª ed. * [[Efraín Quesada]], ''Cuando Montevideo aguardaba los ejércitos de Rosas'', Revista ''Todo es Historia'', N°83 , Buenos Aires , 1974 * Rela, ''Cronología histórica'', Montevideo, Ediciones de la Banda Oriental. {{socesión | predecesor = | títulu = Presidente del llamáu<br />[[Gobiernu del Cerrito]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]]<br /> | periodu = [[1843]]-[[1851]] | socesor = | predecesor2 = [[Carlos Anaya]] | títulu2 = [[Presidente d'Uruguái|Presidente Constitucional d'Uruguái]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Uruguay.svg|25px]] | periodu2 = [[1835]]-[[1838]] | socesor2 = [[Gabriel Antonio Pereira]] }} {{NF|1792|1857|Oribe, Manuel}} {{Tradubot|Manuel Oribe}} [[Categoría:Persones de Montevidéu]] [[Categoría:Militares de la Guerra de Independencia Arxentina (patriotes)]] [[Categoría:Militares d'Arxentina]] [[Categoría:Trenta y tres Orientales]] [[Categoría:Políticos y polítiques del partíu Nacional (Uruguái)]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Uruguái]] [[Categoría:Guerra Grande (Uruguái)]] [[Categoría:Presidentes d'Uruguái]] 64gpvxqo39vmt13sr3om60uq5p0cv9u 0 155940 4499289 4463711 2026-06-08T03:41:26Z Limotecariu 735 4499289 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Luis Eduardo Pérez y Pagola''' {{nym}} yera un [[políticu]] y [[funcionariu]] [[Uruguái|uruguayu]] que foi nomáu gobernador de la [[Provincia Oriental]] de 1827 a 1828, y depués de dixebrase definitivamente esta de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] nesti últimu añu, pasó a ser el primer gobernador y capitán xeneral provisional del nuevu Estáu Oriental del Uruguái por unos trés meses y darréu ocupando'l puestu de presidente del Senáu foi asignáu per unos díes como primer [[Presidente d'Uruguái|presidente interín de la república]], ente'l 24 d'ochobre de 1830 y el 6 de payares del mesmu añu. == Biografía hasta la definitiva independencia uruguaya == === Orixe familiar y primeros años === Luis Eduardo Pérez y Pagola<ref name=jaa1>Apolant, Juan Alejandro (op. cit., Vol. 1, p. 503, añu 1975).</ref><ref name=lb1>Borges, Leonardo (op. cit., p. 139, añu 2007).</ref> naciera'l [[12 d'ochobre]]<ref name=jaa1/> de [[1774]]<ref name=jaa1/><ref name=lb1/> na ciudá de Montevideo, capital del [[Gobernación de Montevideo|gobiernu políticu y militar homónimu]] que taba subordináu a la [[gobernación del Río de la Plata]], que de la mesma yera una entidá autónoma del [[Virreinatu de Perú]]. Yera fíu del teniente coronel<ref name=iegu1>Institutu d'Estudios Xenealóxicos del Uruguái (op. cit., Vol. 32, p. 50, añu 2009).</ref> [[Felipe Pascual Pérez Castellanu]]<ref name=lb1/><ref name=iegu1/><ref name=jaa3>Apolant, Juan Alejandro (op. cit., Vol. 1, p. 472, añu 1975).</ref> (Montevideo,<ref name=lb1/> 17 de mayu de 1745<ref name=lb1/> - [[Ibidem|ib.]], 9 de marzu de 1822),<ref name=jaa1/> quien fora delles vegaes [[Conceyal|rexidor]],<ref name=iegu1/> héroe de les [[Invasiones Ingleses]]<ref name=iegu1/> y que los sos padres fueren Bartolomé Pérez de Sosa<ref name=lb1/><ref name=jaa3/> (n. [[islles Canaries]],<ref name=lb1/> 1715 - [[Cuchiella Carreta Quemada|cuchiella]] [[Carreta Quemada]], 27 d'abril de 1807) y Ana María Castellanu Mena<ref name=lb1/><ref name=jaa3/> ([[Santa Cruz de Tenerife]], islles Canaries,<ref name=lb1/> 1726 - Montevideo, 25 de marzu de 1798). Felipe Pérez al enviudar contraxo segundes nupcias escontra 1792 con Francisca Ugarte<ref name=jaa1/> (n. Buenos Aires, ca. 1760) con quien tuvo dos fíos pero que solo sobreviviera Ana Josefa Jacoba Pérez Ugarte<ref name=jaa1/><ref name=rg1>Goldaracena, Ricardo (op. cit. Vol. 1-3, p. 231, añu 1976).</ref> (n. Montevideo, 25 de xunetu<ref name=jaa1/> de 1794)<ref name=jaa1/> y casárase en 1823<ref name=rg1/> col portugués José Baptista.<ref name=rg1/> Finalmente testó'l 29 d'avientu<ref name=jaa1/> de 1819<ref name=jaa1/> pa finar tando ciegu con casi 76 años d'edá.<ref name=jaa1/> Poro, Luis Eduardo yera un sobrín paternu de frai [[José Manuel Pérez Castellanu]].<ref name=jaa3/> La so madre yera María de la Natividá Pagola y Burgues Carrasco de Melo-Coutinho<ref name=lb1/><ref name=iegu1/><ref name=jaa3/> (Montevideo,<ref name=lb1/> 9 d'ochobre de 1750 - ib., 18 d'agostu de 1789), una prima segunda del [[patriota]] [[Partíu Federal (Arxentina)|federal]] [[José Gervasio de Artigas]]<ref name=iegu1/> y nieta materna de [[Jorge Burgues]]<ref name=iegu1/><ref>Apolant, Juan Alejandro (Vol. 1, p. 468, añu 1975).</ref> —el primer poblador civil de la [[Montevidéu|nueva ciudá]],<ref name=iegu1/> [[Cabildru colonial#Regidor|regidor]] de [[1727]] a [[1730]] y [[alcalde ordinariu]] [[Cabildru colonial#Alcaldes|de segundu votu]] del [[Cabildru de Montevideo]] en [[1741]]— y del so cónyuge [[Jorge Burgues#Matrimonios y descendencia|María Martina de Carrasco y Melo Coutinho]], una trastataranieta o [[chozna]] del [[fidalgo (títulu)|fidalgo]] [[Imperiu portugués|portugués]] [[Vascu Fernandes Coutinho Filho|Vascu Fernandes Coutinho ''"el Fíu"'']], que'l so padre yera l'homónimu conquistador [[Vascu Fernandes Coutinho]], siendo dambos respeutivamente, segundu y primer [[Capitán donatario|gobernador donatario]] de la [[Capitanía del Espíritu Santu|capitanía brasilana del Espíritu Santu]], y poro, María Martina yera una descendiente de la [[Casa de Manuel de Villena]].<ref name=iegu1/> Tuvo diez hermanos bautizaos en Montevideo pero finaos na infancia,<ref name=jaa1/> más trés que sobrevivieron: el segundogénito Vicente Simón Pérez Pagola<ref name=jaa1/> (n. Montevideo, 27 d'ochobre de 1780) que se casó escontra 1809 con Juana de Calatayud,<ref name=jaa1/> la menor Juana María Benito Pérez<ref name=jaa1/> (n. ib., 16 de mayu de 1785), casada col so primu paternu Agustín Aldecoa Pérez,<ref name=jaa1/> y Manuela Josefa Pérez Pagola<ref name=iegu1/><ref name=jaa4>Apolant, Juan Alejandro (Vol. 1, páxs. 503 y 507, añu 1975).</ref> (n. ib., 9 de febreru de 1784) que se xunió en matrimoniu en Montevideo<ref name=iegu1/> el 3 de febreru<ref name=iegu1/> de 1806<ref name=iegu1/> con [[Nicolás de Vedia]],<ref name=iegu1/><ref name=jaa4/> y con quien concibió a [[Julio de Vedia]], futuru gobernador arxentín del [[Gobernación del Chaco|Territoriu Nacional del Gran Chaco]] de [[1872]] a [[1875]], el [[coronel]] d'[[artillería]] [[Joaquín de Vedia]]<ref name=jaa4/> y [[Bartolomé Mitre#Matrimoniu y fíos|Delfina de Vedia Pérez]]<ref name=iegu1/> que se casaría con [[Bartolomé Mitre]],<ref name=iegu1/> quien fuera presidente de la [[República Arxentina]]. === Diputáu mientres el dominiu lusu-brasilanu === ==== Empiezos de la invasión portuguesa ==== Los portugueses dende'l [[Virreinatu de Brasil]] empezaben en 1801 a ocupar territorios de les [[Misiones Orientales|Misiones]] y de la [[Banda Oriental]], como ser el [[Fuerte de Santa Tecla]] y [[São Gabriel|Batoví]], qu'hasta entós formaben parte de la [[intendencia de Buenos Aires]] y de la mesma del [[Virreinatu del Río de la Plata]]. La [[Treslláu de la corte portuguesa a Brasil|corte portuguesa]], por cuenta de la [[Historia de Portugal (1777-1834)#Invasión Napoleónica|ocupación francesa de la metrópolis]], instalar na ciudá de [[Rio de Janeiro]] en [[1808]], y polo cual el virreinatu quedó alzáu a la categoría de [[Reinu de Brasil]]. ==== La Revolución de Mayu d'El Ríu de la Plata ==== Depués de la [[Revolución de Mayu]] de [[1810]] y la formación de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], la [[Banda Oriental]] siguió formando parte de la [[intendencia de Buenos Aires]]. En 1811 los portugueses ocuparon el norte de la [[cuchiella de Santa Ana]], les zones de [[Melo]] y les del [[Fuerte de San Miguel (Uruguái)|Fuerte de San Miguel]], y col sofitu de dalgunos [[Partíu Unitariu|unitarios]] [[Ciudá de Buenos Aires|porteños]] que queríen desfacer del caudiellu federal Artigas, decidiríen amestase la totalidá de la rexón. Na [[Asamblea del añu XIII|Asamblea Nacional Xeneral Constituyente de 1813]], axuntada na ciudá de [[Buenos Aires]], el [[caudiellu]] [[Partíu Federal (Arxentina)|federal]] [[José Gervasio de Artigas]] unvió a los diputaos delegaos coles [[Instrucciones del añu XIII]] onde constaben les llendes pretendíes de la so provincia y los principios d'[[independencia]], [[república]] y [[federalismu]]. En respuesta de tal pidimientu'l direutor supremu [[Gervasio Antonio de Posadas]] creó finalmente la gobernación intendencia Oriental del Río de la Plata», el [[7 de marzu]] de [[1814]] —que yá de facto esistía por Artigas como [[Provincia Oriental]]— y el [[9 de xunetu]] nomar pal puestu de primer gobernador intendente a [[Nicolás Rodríguez Peña]] quien solo lo ocupara por casi dos meses, siendo asocedíu por [[Miguel Estanislao Soler]]. El [[23 de xunu]] del mesmu añu, les tropes unviaes polos patriotes de Buenos Aires al mandu de [[Carlos María de Alvear]], entraron en [[Montevidéu]] poniendo fin a la [[Colonización española d'América|dominación española]] nel [[Río de la Plata]], depués d'un [[Sitiu de Montevideo (1812-1814)|sitiu de dos años]]. ==== La Provincia Cisplatina lusu-brasilana ==== Una vegada ganáu'l [[Primer Imperiu francés|emperador francés]] [[Napoleón Bonaparte]] n'[[Europa]], los lusu brasilanos llograron la reconocencia mundial del nuevu [[Reinu Uníu de Portugal, Brasil y Algarve]] el [[16 d'avientu]] de [[1815]], y de esta forma retomaron la so operación de conquista na nueva Provincia Oriental dende'l 28 d'agostu de 1816, cuando la vanguardia del exércitu de [[Carlos Federico Lecor]], y comandado pol mariscal Pintos de Araujo Correa, ocupara la [[Fortaleza de Santa Teresa]], allugada na mariña [[Océanu Atlánticu|atlántica]] de la provincia d'El Ríu de la Plata, que terminó siendo totalmente [[Invasión lusu-brasilana|invadida por fuercies lusu-brasilanes]] que conquistaren la mayor parte del territoriu provincial el [[20 de xineru]] de [[1817]], cola [[Invasión lusu-brasilana#La capitulación de Montevideo|capitulación de Montevideo]]. D'esta forma, el territoriu foi renomáu polos invasores como [[Provincia Cisplatina]]. Nel añu [[1819]] los lusu brasilanos qu'ocupaben de forma efectiva'l territoriu meridional del [[Ríu Negru (Uruguái)|ríu Negru]] y la vera oriental del [[ríu Uruguái]], terminaron per apoderar en [[1820]] la [[ríu Tacuarembó|cuenca del Tacuarembó]] que yera'l territoriu residual d'aboríxenes [[charrúa|charrúes]] [[Artiguismo|artiguistas]]. Tres el fechu peracabáu per parte de los invasores, buscóse la incorporación «de derechu», polo cual yera necesariu axuntar una asamblea por que votaren la unión col [[Reinu Uníu de Portugal, Brasil y Algarve|reinu lusu-brasilanu]]. Nesti periodu, Luis Eduardo Pérez Pagola foi nomáu como [[diputáu]]<ref name=ihgu1>Institutu Históricu y Xeográficu del Uruguái (op. cit., Vol. 12, p. 210, añu 1936).</ref><ref name=ap1>Añales parllamentarios (op. cit., Vol. 5, p. 255, añu 1981).</ref> pol [[departamentu de San José]]<ref name=ihgu1/><ref name=ap1/> dende'l [[3 de xunetu]]<ref name=ihgu1/> de [[1821]],<ref name=ihgu1/><ref name=ap1/> y como tal, formó parte del [[Congresu Cisplatino]]<ref name=ap1/> ente'l 15 y el 31 del corriente, onde dio'l so votu a favor de la incorporación al [[Reinu de Portugal|reinu portugués]], por razones de fuercia mayor,<ref name=ap1/> ente los que s'atopaba [[Fructuoso Rivera]] quien yera favorable a les tropes d'ocupación. ==== Anexón al nuevu imperiu y la Cruzada Llibertadora ==== Cuando se proclamó la independencia brasilana de Portugal, pa constituyise n'[[Imperiu de Brasil|imperiu]], Rivera y [[Juan Antonio Lavalleja]] tuvieron a favor de [[Carlos Federico Lecor]], roblando l'acta d'aclamación y reconocencia del emperador [[Pedro I de Brasil]], el 17 d'ochobre de [[1822]]. El presidente arxentín [[Bernardino Rivadavia]] unvió al diplomáticu [[Valentín Gómez]] a [[Rio de Janeiro]] el [[15 de setiembre]] de [[1823]], por qu'apurriera un memorándum onde se sostenía qu'en nengún momentu la [[Provincia Oriental]] dexara de pertenecer al territoriu d'El Ríu de la Plata. D'esta manera, en xineru de 1825, empezó a preparar la [[Cruzada Llibertadora]] de los [[Trenta y tres Orientales]] con financiamiento del gobiernu de la [[provincia de Buenos Aires]]<ref name="ihgu1">Institutu Históricu y Xeográficu del Uruguái (op. cit., Vol. 10, p. 311, añu 1933).</ref> y dellos ricos comerciantes y hacendados bonaerenses como [[Miguel Riglos]] y Ramón Larrea, que contribuyeron dambos con 1.000 [[Real d'a 8|pesos duros]] o bien 8.000 reales,<ref name="ihgu1"/> [[Julián Panelo de Melo]],<ref name="ihgu1"/><ref name="th1">[[Tou ye Hestoria]] (Nᵘ104-115, p. 44, añu 1976).</ref> [[Félix de Álzaga]] y [[Juan Pedro Aguirre]], cada unu con 500 [[Real d'a 8|pesos duros]]<ref name="ihgu1"/> o bien 4.000 [[real]]es, y [[Mariano Fragueiro]] con 300 pesos de plata o bien 2.400 reales, ente otros.<ref name="ihgu1"/> Mentanto y al enterase d'aquello, Luis Pérez Pagola dirixir a la so estancia próxima a la [[San José de Mayo|villa de San José]] pa esperar a Lavalleja,<ref name=ap1/> a que les sos fuercies incorporar de manera inmediata.<ref name=ap1/> Siguiría ocupando'l puestu de diputáu hasta principios de xunu de 1825,<ref name=ap1/> fecha que volvería ser reelecto nel cargu per San José.<ref name=ap1/> === Gobernador d'El Ríu de la Plata de la Provincia Oriental y la Guerra de Brasil === Depués del desembarco'l día [[19 d'abril]] de [[1825]] na [[Sablera de la Engraciada]], un arenal estrecho y baxo sobre'l [[ríu Uruguái]], de la espedición de los [[Trenta y tres Orientales]] que taba al mandu de [[Juan Antonio Lavalleja]] y [[Manuel Oribe]], llogróse l'oxetivu d'espulsar al exércitu del [[Imperiu de Brasil]], consiguiendo asina la lliberación de la [[Banda Oriental]]. Consecuentemente y siendo inda diputáu por San José,<ref name=ap1/> Luis Eduardo Pérez foi nomáu vicepresidente<ref name=lb1/><ref name=iegu1/><ref name=ap1/> del [[Congresu de la Florida|Primer Congresu Patriu]]<ref name=lb1/><ref name=ap1/> celebráu'l [[14 de xunu]] de [[1825]]<ref name=ap1/> na villa de [[Florida (Uruguái)|Florida]],<ref name=lb1/><ref name=ap1/> nel cual fíxose la [[Declaratoria de la independencia (Uruguái)|declaratoria unánime pola independencia]] de la [[Provincia Oriental]] con respectu al [[Imperiu de Brasil|Imperiu brasilanu]], según el so reincorporación a les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], polo cual como vicepresidente robló l'acta'l día [[25 d'agostu]].<ref name=ap1/> Al consiguir les fuercies orientales les victories de les [[Batalla del Rincón|batalles del Rincón de Haedo]] del 24 de setiembre y de [[batalla de Sarandí|Sarandí]] del 12 d'ochobre del mesmu añu, el Congresu Xeneral Constituyente en Buenos Aires reconoció por llei del [[24 d'ochobre]] de [[1825]] la reincorporación, al aprobar los diplomes de [[Javier Gomensoro]] como diputáu electu pola provincia, lo que traxo de resultes que l'Imperiu brasilanu declarara la guerra bélica n'avientu, produciéndose d'esta manera la [[Guerra de Brasil]]. Los problemes económicos arxentinos provocaos pol bloquéu del puertu de Buenos Aires, obligaron a axustar un alcuerdu de paz, polo cual el presidente [[Bernardino Rivadavia]] unvió al diplomáticu [[Manuel José García]] pa roblar un tratáu que depués sería conocíu como'l tratáu deshonroso», yá que reconocía la soberanía del imperiu sobre la Provincia Oriental, amás de comprometese a paga-y a Brasil una indemnización de guerra. Dichu conveniu foi refugáu'l 25 de xunu de 1827 pol [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu Constituyente]] y pol presidente Rivadavia, que polo cual presentaría'l so arrenunciu dos díes depués. Casi tres meses dempués, el llexislador Luis Pérez foi nomáu como gobernador delegáu<ref name=lb1/> de la Provincia Oriental dende'l [[12 d'ochobre]] de [[1827]]<ref name=lb1/> hasta'l [[27 d'agostu]] de [[1828]],<ref name=lb1/> sol [[Provincia de Buenos Aires|gobierno bonaerense]] de [[Manuel Dorrego]], quien exercía tamién el [[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Poder Executivu Nacional]] de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata|provincies arxentines]]. El conflictu armáu siguió hasta'l [[28 d'agostu|28 del corriente]], cuando'l gobiernu de Dorrego llegó a una «[[Convención Preliminar de Paz (1828)|Convención Preliminar de Paz]]» en Rio de Janeiro, na que participaron Arxentina, Brasil y el [[Reinu Uníu de Gran Bretaña ya Irlanda]], onde se disponía la independencia provincial y el cese de les hostilidaes, quedando confirmada'l 4 d'ochobre del mesmu añu en Montevideo. == Gobernador provisional y presidente interín d'Uruguái == Dempués d'independizase definitivamente d'aquella incipiente [[Nación Arxentina|nación]], pasó a ser nomáu de volao como'l primer gobernador y capitán xeneral provisional del nuevu [[Estáu Oriental del Uruguái]], dende'l [[27 d'agostu]] de [[1828]] hasta'l [[1º d'avientu]] del mesmu añu. Foi integrante de l'[[Asamblea Constituyente]] encargada de redactar la [[Constitución d'Uruguái de 1830|primer Constitución del Uruguái]] el [[28 de xunu]] de [[1830]], y nes [[Eleiciones d'Uruguái de 1830|primeres eleiciones que tuvo Uruguái]] el [[8 d'agostu]] del mesmu añu, foi electu [[Cámara de Senadores (Uruguái)#Presidencia del Senáu presidente]] [[Senáu d'Uruguái|del Senáu]]<ref name=lb1/> na que foi la [[I Llexislatura de la Cámara de Representantes d'Uruguái (1830-1834)|primer llexislatura]] d'esa [[Cámara de Senadores|cámara]].<ref name=jaa1/> Al asumir el so cargu llexislativu, tuvo d'exercer nel mesmu añu la primer presidencia interina<ref name=jaa1/><ref name=lb1/> d'Uruguái mientres un curtiu periodu, dende l'empiezu de la vida democrática del país el [[24 d'ochobre]] hasta'l [[6 de payares]], en que se dio l'asunción del que fuera electu primer presidente constitucional, el [[xeneral]] [[Partíu Coloráu (Uruguái)|coloriáu]] [[Fructuoso Rivera]].<ref name=lb1/> === Presidente del Senáu uruguayu y diputáu === Al rematar el so curtiu interinato nel Poder Executivu uruguayu'l [[1º d'avientu]] de 1830 —fecha que foi de volao suplantáu pol llexislador [[Joaquín Suárez]] y de la mesma pol xeneral arxentín [[José Rondeau]], el día [[22 d'avientu|22 del corriente]]— Luis Pérez prosiguió nel cargu de [[Cámara de Senadores (Uruguái)#Presidencia del Senáu presidente del Senáu]]<ref name=grou1>Gobiernu de la República Oriental del Uruguái (Vol. 5, p. 10, años 1833-1837).</ref> que fuera electu hasta'l 1º de marzu<ref name=grou1/> de [[1833]],<ref name=grou1/> añu que pasó a ocupar nuevamente'l puestu de [[diputáu]] pol [[departamentu de San José]],<ref name=grou2>Gobiernu de la República Oriental del Uruguái (Vol. 5, p. 150, años 1833-1837).</ref> hasta'l [[20 de mayu]]<ref name=grou2/> de [[1834]].<ref name=grou2/> Darréu foi reelecto presidente del Senáu nel añu [[1840]] hasta'l so decesu. === Fallecimientu === El llexislador Luis Pérez finalmente finaría'l [[30 d'agostu]]<ref name=idmjepd1>De-María, Isidoro, y Juan Y. Pivel Devotu (op. cit., Vol. 1-2, p. 96, añu 1939).</ref><ref>Apolant, Juan Alejandro (op. cit., Vol. 1, p. 503, añu 1975). L'autor afirma que Luis Eduardo Pérez y Pagola finó'l 31 d'agostu [en vegada del 30 d'agostu (op. cit)].</ref> de [[1841]]<ref name=jaa1/><ref name=lb1/><ref name=idmjepd1/> na ciudá de [[Montevidéu]],<ref name=idmjepd1/> capital del nuevu [[Estáu Oriental del Uruguái]], y en plena [[Guerra Grande]].<ref name=lb1/> El Gobiernu uruguayu decretó grandes honores a los sos restos mortales.<ref name=idmjepd1/> == Matrimoniu y descendencia == Luis Eduardo Pérez y Pagola xuniérase en matrimoniu na villa de [[San José de Mayo|San José]]<ref name=jaa2>Apolant, Juan Alejandro (Vol. 1, p. 503, añu 1975).</ref> el 24 de marzu<ref name=jaa2/> de 1821<ref name=jaa2/> con Petrona Verde Martínez<ref name=rg1/><ref name=jaa2/> (n. San José,<ref name=jaa2/> [[gobernación de Montevideo]] de la [[intendencia de Buenos Aires]], [[Virreinatu del Río de la Plata]], 30 de xineru<ref name=jaa2/> de 1803),<ref name=jaa2/> una fía de Turio Verde<ref name=rg1/><ref name=jaa2/> (n. [[Medina de Rioseco]], España, 10 de febreru de 1768) y de la so esposa dende'l 16 de payares de 1799,<ref name=jaa2/> Josefa Manuela Martínez<ref name=jaa2/> (n. [[Llión (España)|Llión]], España, 1772), quien colos sos padres<ref name=jaa2/> —Francisco Agustín Verde Cañizu con Rosa María Miguel Fernández y Juan Martínez con Madalena García, respeutivamente— pasaren a l'[[América española]] col oxetivu infructuosu de [[Establecimientos coloniales de la Patagonia atlántica#Real cédula de 1783 y esmantelamientu de dellos pueblos en 1784|poblar los establecimientos]] [[Patagonia arxentina|de les mariñes patagónicas]]<ref name=rg1/><ref name=jaa2/> y depués fueren destinaos a la citada San José, na Banda Oriental.<ref name=rg1/> Del enllaz ente Luis Pérez y Petrona Verde hubo cinco<ref name=rg1/> fíos: * María Natividad Pérez Verde<ref name=rg1/> (n. San José, 27 de mayu de 1822). * Adolfo Bernabé Pérez Verde<ref name=rg1/> (n. ca. 1823). * Eduardina Pérez Verde<ref name=rg1/> (n. ca. 1824). * María Manuela Pérez Verde<ref name=rg1/> (n. 8 de mayu de 1825). * Luis Eduardo Pérez Verde<ref name=rg1/> (n. 1827). == Ver tamién == {{llista de columnes|2| * [[Banda Oriental]] * [[Gobernación de Montevideo]] * [[Invasión lusu-brasilana]] * [[Reinu Uníu de Portugal, Brasil y Algarve]] * [[Virreinatu del Río de la Plata]] }} == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{versalita|Añales parllamentarios}} en ''"Revista de [...] "'' (Vol. 5, Ed. Biblioteca del Palaciu Llexislativu, Uruguái, añu 1981). * {{versalita|Apolant}}, Juan Alejandro; en ''"Xénesis de la familia uruguaya. Los habitantes de Montevideo nos sos primeros 40 años, filiaciones, ascendencies, entronques, descendencies"'' (Vol. 1, Ed. Llibrería ''Adolfo Linardi'', 534 páxs., añu 1975). * {{versalita|Borges}}, Leonardo; en ''"La hestoria secreta de Montevideo"'' (Ed. Ediciones de la Plaza, 211 páxs., añu 2007). * {{versalita|De-María}}, Isidoro, y Juan Y. {{versalita|Pivel Devotu}}, en ''"Traces biográfiques d'homes notables de la República Oriental del Uruguái"'' (Vol. 1-2, Ed. C. García & cía., añu 1939). * {{versalita|Goldaracena}}, Ricardo; en ''"El llibru de los llinaxes. Families históriques uruguayes del sieglu XIX''" (Vol. 1-3, Ed. Arca, añu 1976). * {{versalita|Institutu d'Estudios Xenealóxicos del Uruguái}} en ''"Revista del [...] "'' (Vol. 32, Ed. L'Institutu, añu 2009). * {{versalita|Institutu Históricu y Xeográficu del Uruguái}} en ''"Revista del [...] "'' (Vol. 12, Ed. L'Institutu, añu 1936). * {{versalita|Gobiernu de la República Oriental del Uruguái}} en ''"Rexistru Nacional de la [...] "'' (Vol. 5, años 1833-1837). == Enllaces esternos == * [http://www.ancestry.com/genealogy/records/lluis-eduardo-p%C3%A9rez-pagola_183695977 Históricu de la persona] {{NF|1774|1841|Pérez, Luis}} {{Tradubot|Luis Eduardo Pérez}} [[Categoría:Persones de Montevidéu]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Uruguái]] [[Categoría:Presidentes d'Uruguái]] [[Categoría:Constituyentes d'Uruguái de 1830]] klro808e1tx4irpsvcdk68q6ppmfify 0 156482 4499357 4478916 2026-06-08T04:22:01Z Limotecariu 735 4499357 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Josef Andrés Corsino de los Reis y Buitrón''' {{nym}} foi un [[políticu]] y [[militar]] [[Perú|peruanu]]. Prócer de la [[Independencia de Perú]], foi de los primeros peruanos que se sumaron a la [[Espedición Llibertadora de Perú|Espedición Llibertadora]] de [[José de San Martín]]. Foi [[prefeutu (autoridá)|prefeutu]] del [[departamentu de la Mariña]] en [[1824]]. Escoyíu [[senador]] por Lima, presidió'l so cámara y el Congresu ente [[1829]] y [[1831]]. Coles mesmes, ocupó interinamente el Poder Executivo en dos ocasiones como ''Encargáu del Mandu'', por ausencia del presidente constitucional [[Agustín Gamarra]] y la espulsión del vicepresidente [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]] (1831). Foi coles mesmes un prósperu [[llabrador]], dueñu d'estensos fundos. == Biografía == Los sos padres fueron Gaspar Reyes y Manuela Buitrón. Dedicar a l'agricultura, cuando-y llegaron les noticies sobre les espediciones de los patriotes d'El Ríu de la Plata nel [[Alto Perú]] ([[1810]]-[[1813]]), fechu que lo movió a xuntase a la causa de la llibertá. Foi según auspició en [[Distritu de Supi|Supi]] la proclamación de la Independencia, el día [[5 d'abril]] de [[1819]], en momentos en que llegaba a les sos costes el primer cruceru [[Thomas Cochrane|Cochrane]]. En refugando les persecuciones de los realistes, pasó a [[Chile]]. Retornó al Perú col segundu cruceru Cochrane. Desembarcó en [[Paita]] y otros llugares, actuando como parllamentariu ante la población, a la qu'afaló a que se sumaren a la causa patriota y dexaren d'obedecer a los realistes. Como reconocencia a los sos servicios, San Martín dio-y el rangu de [[capitán]] ya incorporar a la Espedición Llibertadora. Establecíu'l cuartel xeneral en [[Huaura]], Andrés Reyes foi destacáu al norte cola misión de reclutar fuercies. En [[Huacho]] entamó guerrilles, coles qu'acosó a los realistes. Ocupó la villa de [[Chancay (ciudá)|Chancay]] y depués dirixóse a Supi, cuando foi atacáu pol xeneral español [[Gerónimo Valdés]]. Topóse depués na entrada de los patriotes a [[Lima]], el [[10 de xunetu]] de [[1821]], y na proclamación de la Independencia, el [[28 de xunetu]]. Foi incorporáu a la [[Orde del Sol]] en calidá de beneméritu, el [[12 de payares]] d'esi mesmu añu. Actuó depués como ayudante del proteutor San Martín en [[1822]]. Foi xubíu a [[teniente coronel]] y nomáu [[prefeutu (autoridá)|prefeutu]] del [[departamentu de la Mariña]] ([[1824]]). Escoyíu senador per Lima, presidió'l Senáu ente [[1829]] y [[1831]]. Fízose cargu del Poder Executivu como Encargáu del Mandu, el día [[18 d'abril]] de 1831, ante la espulsión del vicepresidente [[Antonio Gutiérrez de la Fuente]] y por topase'l presidente [[Agustín Gamarra]] nel sur. Dichu mandatu interín exercer hasta'l día [[7 de xunu]], pa retomalo nuevamente del [[29 de xunu]] hasta'l [[14 d'avientu]] del mesmu añu. Pero dempués de devolver el mandu a Gamarra abstener de participar en política y volvió a la vida privada na so condición de terrateniente. Vilbu de Josefa Echenique, contraxo segundes nupcias con Antonia Largacha y Del Río'l [[9 de payares]] de [[1842]], conviviendo hasta'l so decesu en [[1856]]. Frutu d'esta rellación nació Andrea Reyes Largacha, quién se casó en 1862 con Waldo Augusto Graña González; ente los sos descendientes taríen Antonio Graña de los Reis (Presidente del [[Club Nacional (Lima)|Club Nacional]], 1924-1927) y los principales accionistes de [[Graña y Montero]], la mayor constructora de Perú. == Ver tamién == * [[Presidentes de Perú]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Basadre, Jorge: ''Historia de la República de Perú. 1822 - 1933'', Octava Edición, correxida y aumentada. Tomu 2. Editada pol Diariu "La República" de Lima y la Universidá "Ricardo Palma". Impresu en Santiago de Chile, 1998. * Tauro del Pino, Alberto: ''Enciclopedia Ilustrada de Perú''. Tercer Edición. Tomu 14, QUI/SAL. Lima, PEISA, 2001. ISBN 9972-40-163-3 * Vargas Ugarte, Rubén: ''Historia General del Perú''. Séptimu Tomu. Primer Edición. Editor Carlos Milla Batres. Lima, Perú, 1971. {{Socesión | títulu= [[Presidente del Congresu de Perú|Presidente del Senáu y del Congresu de la República de Perú]] | periodu = [[1829]] - [[1831]] <br /> [[Ficheru:Escudo_nacional_del_Perú.svg|40px|Escudu de Perú]] | predecesor = (entamu) | socesor = [[Manuel Tellería Vicuña]] | títulu2 = [[Presidente de Perú|Encargáu del Mandu de Perú]] | periodu2 = [[18 d'abril]] de [[1831]] a [[7 de xunu]] de [[1831]] <br /> [[Ficheru:Escudo_nacional_del_Perú.svg|50px|Escudu de Perú]] | predecesor2 = [[Juan Bautista Eléspuru]]<br /><small>Prefeutu de Lima, encargáu del mandu</small> | socesor2 = [[Agustín Gamarra]]<br /><small>Presidente Constitucional</small> | títulu3 = [[Presidente de Perú|Encargáu del Mandu de Perú]] | periodu3 = [[29 de xunu]] de [[1831]] a [[14 d'avientu]] de [[1831]] <br /> [[Ficheru:Escudo_nacional_del_Perú.svg|50px|Escudu de Perú]] | predecesor3 = [[Agustín Gamarra]]<br /><small>Presidente Constitucional</small> | socesor3 = [[Agustín Gamarra]]<br /><small>Presidente Constitucional</small> }} {{NF|1780|1856|Reis y Buitron, Andres}} {{Tradubot|Andrés Reyes y Buitrón}} [[Categoría:Persones de Lima]] [[Categoría:Militares de Perú]] [[Categoría:Senadores de Perú]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Perú]] [[Categoría:Presidentes de Perú]] jede0hnfqb15aonyj4x5ycnrup5l7g8 0 156496 4499299 4497638 2026-06-08T03:44:49Z Limotecariu 735 4499299 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |nome = Golpe d'Estáu en Guatemala de 1954 |parte_de = [[Guerra Fría]] |fecha = 18-27 de xunu de 1954 |llugar = {{GUA}} |imaxe = |descripción = Castillo Armas entra na Ciudá |resultáu = Árbenz foi derrocáu, xuntes militares nel poder |consecuencies = Inestabilidad política en Guatemala |territoriu = |combatientes1 = {{Bandera|Guatemala}} [[Presidente de Guatemala|Gobiernu de Guatemala]] |combatientes2 = {{Bandera|Guatemala}} [[Fuercies Armaes de Guatemala]]<br />[[Ficheru:US flag 48 stars.svg|20px]] [[United Fruit Company|UFCO]]<br /><small>Con sofitu de</small><br />[[Ficheru:US flag 48 stars.svg|20px]] [[Estaos Xuníos]] *: [[Ficheru:Flag of the U.S. Central Intelligence Agency.svg|20px]] [[CIA]] |combatientes3 = |políticos3 = |comandante1 = {{Bandera|Guatemala|1843}} [[Jacobo Árbenz]] {{rindición}}<br />{{Bandera|Guatemala|Presidencial}} [[Carlos Enrique Díaz de León|Enrique Díaz]] {{rindición}} <br /> {{Bandera|Guatemala|Presidencial}} [[María Cristina Vilanova de Árbenz|María Vilanova]]<ref group=lower-alpha>Asesora y según munchos ocupábase del gobiernu, mientres el Presidente y el Xefe de les Fuercies Armaes combatíen a los invasores, foi ella quién se comunicó coles Naciones Xuníes pa indicar qu'Estaos Xuníos taba arreyáu nun golpe militar.</ref> {{rindición}} |comandante2 = {{Bandera|Guatemala}} [[Elfego Monzón]]<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} [[Carlos Castillo Armas]]<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} José Luis Cruz<br />{{Bandera|Guatemala|civil}} Mauricio Dubois<br />{{Bandera|Guatemala}} [[Mariano Rossell y Arellano|Mariano Rossell]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} John Peurifoy<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Dwight Eisenhower]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[John Foster Dulles]]<br />{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Samuel Zemurray]] |comandante3 = |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = |soldaos2 = |baxes1 = |notes = '''Víctimes civiles:'''<br />15000 muertos }}El '''golpe d'estáu''' que respigó a [[Guatemala]] en [[1954]] foi la resultancia de la [[operación tapada]] llamada '''PBSUCCESS''' ([[Criptónimo CIA]]). Esta foi entamada pola [[CIA]] d'[[Estaos Xuníos]] pa derrocar a [[Jacobo Arbenz Guzmán]], el [[Presidente de Guatemala]] [[democracia|democráticamente]] [[eleiciones|electu]], por oponese a los intereses de la [[United Fruit Company]] y por dexar que los miembros del llargamente minoritariu partíu comunista de Guatemala —[[Partíu Guatemalianu del Trabayu]]— influyeren nes decisiones más importantes del so gobiernu.<ref name="Schenoni y Mainwaring">{{cita llibru |apellíu=Schenoni, Luis y Scott Mainwaring |títulu=US Hegemony and Regime Change in Latin America |editorial=Democratization |añu=2018 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13510347.2018.1516754?journalCode=fdem20}}</ref> == Marcu históricu == El gobiernu de Árbenz presentó una serie de reformes que l'espionaxe d'Estaos Xuníos consideró comunistes y atribuyeron a la influencia soviética. Entós propalaron la medrana a que Guatemala convertir no que [[Allen Dulles]] llamó «una [[cabeza de sablera]] soviética n'[[continente americanu|América]]»<ref name="a">{{cita llibru |apellíos=Cullather|nome=Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|idioma=inglés|editorial=[[Stanford University Press]]|isbn= 0-8047-3311-2|páxines=17|ref=harv}}</ref> (posición enemiga pa la invasión). Estes acusaciones fueron utilizaes pola CIA y l'alministración de Eisenhower, mientres la era [[anticomunismu|anticomunista]] del [[Macarthismo]]. Principalmente'l presidente Árbenz promulgó una reforma agraria que perxudicaba a la [[multinacional]] d'Estaos Xuníos [[United Fruit Company]], a los intereses de la oligarquía guatemaliana y movilizó a [[grupos de presión]] n'[[Estaos Xuníos]]<ref name="c">''Crisis in Central America on PBS Frontline'', ''[[The New York Times]]'' [[9 d'abril]] de [[1985]], p. 16.</ref> La operación, qu'apenes duró de finales de 1953 a 1954, taba entamada p'armar, entrenar y tomar el país a un "Exércitu de lliberación" d'aproximao 400 rebeldes sol mandu del oficial exiliáu del exércitu guatemalianu Coronel [[Carlos Castillo Armas]] coordinándolo con una complexa artimaña diplomática, económica y propagandista mayormente esperimental. La invasión foi precedida dende 1951 por un plan, bautizáu [[PBFORTUNE]], pa financiar y suministrar armes y provisiones a les fuercies opositores al presidente. Tres la invasión taba la [[Operación PBHISTORY]] coles mires de dedicase a axuntar documentos gubernamentales p'acusar a Árbenz de ser un [[Gobiernu títere|títere]] comunista.<ref name="b">{{cita llibru |apellíos=Stanley|nome=Diane|añu=1994|títulu=For the Record: United Fruit Company's Sixty-Six Years in Guatemala|editorial=Centro Impresor Piedra Santa|páxines=179}}</ref> == Esperiencies d'Ernesto "Ché" Guevara en Guatemala (1954) == {{AP|Ernesto Guevara}} {{caxa de cita|alliniación=center|anchu=50%|L'incipiente pensamientu políticu d'[[Ernesto Guevara]] manifestóse abiertamente per primer vegada nuna carta unviada a la so tía Beatriz el 10 d'avientu de 1953, poco primero de llegar a Guatemala onde diz, ente otres coses:<br /><br /> «Nel pasu tuvi la oportunidá de pasar polos dominios de la United Fruit, convenciéndome una vegada más de lo tarrecible que son estos pulpos. Xuré ante una estampa del vieyu y lloráu collaciu [[Josif Stalin|Stalin]] nun folgar hasta ver aniquilaos estos pulpos capitalistes. En Guatemala perfeccionaré y voi llograr lo que me falta pa ser un revolucionariu auténticu... El to sobrín, el de la salú de fierro, l'estómagu vacíu y la luciente fe nel porvenir socialista. Chau. Chancho.»{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=1}} }} [[Ficheru:ChenGuatemala.jpg|miniaturadeimagen|200px|left|Frase del Che Guevara sobre la so estancia en [[Guatemala]]. Nel Memorial en [[Santa Clara (Cuba)|Santa Clara]].]] [[Ernesto Guevara|Ernesto ''Ché'' Guevara]] tuvo pocu más de nueve meses en Guatemala. La so vida nel país centroamericanu foi difícil y complexa, con respectu tantu a la so vida personal como a les sos idees y la definición del papel que deseyaba representar. Llegó a principios de 1954, cuando yá la situación política del país yera crítica. Mientres esi tiempu intentó reiteradamente trabayar como médicu del Estáu pero les diverses xestiones nunca se concretaron y los sos problemes económicos fueron bien serios. Naquellos díes Guatemala yera una fervencia de grupos de exiliaos y militantes progresistes ya izquierdistes, fundamentalmente llatinoamericanos. Al poco de llegar conoció a [[Hilda Gadea]],<ref group=lower-alpha>Gadea yera una exiliada [[Perú|peruana]] dirixente del [[APRA]]</ref> que collaboraba col gobiernu de Árbenz y que más palantre se convertiría na so primer esposa; a la familia del exiliáu [[Nicaragua|nicaraguanu]] Edelberto Torres, y a un grupu de exiliaos [[cubanu|cubanos]] participantes en tomar del [[Cuartel Moncada]], ente los que s'atopaba Ñico López, y con quien Guevara estableció una sólida amistá.<ref group=lower-alpha>Foi precisamente López quien-y punxo'l llamátigu de ''«[[Che]]»'', a raigañu del usu permanente qu'Ernesto faía d'esa pallabra típica del [[Español d'El Ríu de la Plata|dialeutu d'El Ríu de la Plata]], utilizada pa convocar al otru.</ref> Les idees de Guevara evolucionaren, volviéndose muncho más comprometíes políticamente, con una clara simpatía pol [[comunismu]]. Magar ello caltendríase estremáu de cualquier organización política y cuando pocu dempués, el [[Partíu Guatemalianu del Trabayu]] (PGT), d'enclín comunista, comunicáralu que tenía d'afiliase al partíu pa poder trabayar de médicu nel Estáu, refugó indignáu'l pidimientu.{{harvnp|Centru d'Estudios Ché Guevara|2001|p=}} En Guatemala empezó a diseñar un llibru tituláu ''La función del médicu n'América Llatina'' nel que consideraba que la medicina social preventiva» y el médicu constituyíen una exa central pa un tresformamientu revolucionariu empobinada a establecer una sociedá [[socialista]]. A fines de mayu de 1954, Guevara salió de Guatemala escontra [[El Salvador]] p'anovar el visáu, aprovechando pa visitar [[San Salvador]] y les ruines [[Cultura maya|mayes]] de [[Chalchuapa]] y [[Quiriguá]], estes postreres nuevamente en Guatemala. Al tornar a Guatemala la situación del gobiernu yera yá desesperada y l'ataque inminente. == Invasión == A les 20:00 del [[18 de xunu]] les fuercies del coronel golpista Castillo Armas cruciaron la frontera. Estremaes en cuatro grupos, d'unos 480 soldaos entraron al traviés de cinco puntos a lo llargo de la frontera hondurana y salvadoriana, p'asemeyar mayor númberu de soldaos d'un ampliu frente y p'amenorgar la posibilidá de que tola tropa entera emponer por un únicu camín desfavorable. Amás d'estes tropes regulares, diez [[Sabotaxe|sabotiadores]] entrenaos n'Estaos Xuníos fueron delantre esplotando les pontes claves y cortando les llinies de telégrafu. Toles fuercies d'invasión fueron instruyíes p'amenorgar al mínimu alcuentros reales col exércitu guatemalianu, pa munchos motivos, pero sobremanera pa evitar la imaxe del exércitu nacional contra los invasores. El desenvolvimientu enteru de la invasión foi espresamente diseñáu pa semar la llerza y dar la impresión de probabilidaes insuperables, p'atraer la población y a los militares al so llau, primero que ganalos. Mientres la invasión, la propaganda radiofónica tresmitía falsos informes d'enormes fuercies que se xunen a la población llocal nuna revolución popular. Casi darréu, les fuercies de Castillo Armas víense frente al fracasu decisivu. Invadiendo a cuerpu y atrabancaos pol pesáu equipu. Esto debilitó l'impautu psicolóxicu de la invasión inicial, pos los guatemalianos entendieron que nun había peligru inmediatu. Unu de los primeros grupos que llegaron al so oxetivu, 122 rebeldes que pretendíen prindar la ciudá de [[Zacapa]], fueron entartallaos por un pequeñu contingente de trenta soldaos del exércitu guatemalianu, solo 28 rebeldes evitaron la muerte o captura. Una derrota mayor sobrevieno al grupu de 170 rebeldes qu'entamaron la xera de prindar la protexida ciudá costera de [[Puerto Barrio]]. Dempués de que'l xefe de policía afayara a los invasores, rápido armó a trabayadores portuarios locales y asignar papeles defensivos. Nuna cuestión d'hores casi tolos rebeldes fueron muertos o cautivos, el restu fuxó a Honduras. Tres tres díes dos de los cuatro grupos golpistes de Castillo taben vencíos. Intentando recuperar l'ímpetu, Castillo ordenó un ataque aereu sobre la capital a otru día, que fracasó yá que solo un avión llogró bombardiar una pequeña cisterna de petroleu, creando un fueu menor encaloráu en 20 minutos.<ref name="y">{{cita llibru |apellíos=Cullather|nome=Nick|añu=1999|títulu=Secret History: The CIA's classified account of its operations in Guatemala, 1952-1954|editorial=Stanford University Press|id=isbn 0-8047-3311-2|páxines=90}}</ref> Dempués d'estos fracasos rebalbos, el presidente Arbenz mandó al so comandante militar que dexara a los rebeldes enfusase nel país. Arbenz y el so comandante principal nun tarrecíen l'exércitu rebalbu pero taben esmolecíos de que si yeren estrapaos daríen un [[sida]] pa una intervención abierta militar yanqui, como n'otros países. Esti mieu acobardó a la clase oficial, quitando'l deséu contraatacar y ganar l'abrasada tropa de Castillo. La presencia de fuercies d'asaltu anfibies d'Estaos Xuníos estendió'l rumor d'un desembarcu de marines d'Estaos Xuníos n'Hondures. El mieu retornó a Arbenz, y esta vegada tarreció que los oficiales amedranaos apautaren con Castillo. El so mieu confirmóse y una guarnición entera del exércitu rindió ante Castillo unos díes más tarde na ciudá de [[Chiquimula]]. Arbenz convocó'l so gabinete pa esplicar que l'exércitu taba na rebelión y el 27 de xunu Arbenz anunció'l so arrenunciu. == Ver tamién == * [[Carlos Castillo Armas]] * [[CIA]] * [[Historia de Guatemala]] * [[Jacobo Arbenz Guzmán]] * [[United Fruit Company]] == Notes y referencies == {{llistaref|group=lower-alpha}} === Referencies === {{llistaref}} === Bibliografía === {{Refcomienza}} * {{cita publicación|autor=Centro d'Estudios Ché Guevara|url=http://cheguevara.cubasi.cu/Content.aspx?menu_activu=3&est%C3%A1u=0&ID=12|títulu=Biografía d'Ernesto ''Ché'' Guevara|publicación=Ché Guevara, Cuba sí|añu=2001|fechaaccesu=10 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061108184558/http://cheguevara.cubasi.cu/Initial.aspx|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2010|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061108184558/http://cheguevara.cubasi.cu/Initial.aspx|archivedate=2006-11-08}} {{wikisource|Resolvimientu 104 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Resolvimientu 104 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|oxetu= documentos dixitalizaos|preposicion=sobre:|}} (20 de xunu de 1954) {{Reftermina}} {{Tradubot|Golpe de Estado en Guatemala de 1954}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Guatemala]] [[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Intervenciones d'Estaos Xuníos n'América Llatina]] [[Categoría:Operaciones de la CIA]] [[Categoría:Golpes d'Estáu en Guatemala]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] pzgy9u1hj9d0cgsidx43cjv044b8oox 0 159310 4499296 4496161 2026-06-08T03:43:34Z Limotecariu 735 4499296 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Pilar Calveiro''' {{nym}} ye una politóloga arxentina, doctora en ciencia política residente en Méxicu. Se exilió nesi país en permaneciendo secuestrada na [[Escuela de Mecánica de l'Armada]] (ESMA) mientres la dictadura militar de los setenta. Nes sos publicaciones realizó importantes apurras al analís del [[biopoder]], la [[violencia política]], según a la hestoria recién y a la memoria de la represión arxentina. La so obra foi publicada en Méxicu, Arxentina y Francia, y anguaño profesora investigadora de la [[Benemérita Universidá Autónoma de Puebla]]. Ente les sos publicaciones destaquen ''Poder y desapaición, los campos de concentración n'Arxentina'' (Colihue) y ''Desapaiciones, memoria y esmemoria de los campos de desapaición arxentinos''.<ref>{{Cita web|url=http://www.elortiba.org/calveiro1.html|títulu=Poder y desapaición. Los campos de concentración n'Arxentina|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170629085307/http://www.elortiba.org/calveiro1.html|fechaarchivu=29 de xunu de 2017}}</ref> == Biografía == Pilar Calveiro nació en Buenos Aires el 7 de setiembre de 1953. Estudió nel Colexu Nacional de Buenos Aires y empecipió estudios de socioloxía na Facultá de Filosofía y Lletres de la [[Universidá de Buenos Aires]]. Foi militante de les [[Fuercies Armaes Revolucionaries (Arxentina)|Fuercies Armaes Revolucionaries]] (FAR) y dempués de [[Montoneros]]. El 7 de mayu de 1977 foi secuestrada por un comandu d'Aeronáutica en plena cai y llevada al centru clandestín de detención llamáu [[Casona Voi Ser]], en Ituzaingó, Provincia de Buenos Aires. Nun percorríu que s'estendió mientres un añu y mediu, tamién tuvo [[detenida-sumida]] na comisaría de Castelar, la ex casa del Almirante Massera (en Panamericana y Thames) perteneciente al Serviciu d'Informaciones Navales, y na [[Escuela de Mecánica de l'Armada]] (ESMA).<ref>{{Cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/2000/suple/les12/00-01-21/nota1.htm|títulu=LES12- mirada de muyeres en Pagina/12|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016|autor=María Moreno|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.pagina12.com.ar|editorial=}}</ref> Se exilió n'[[España]] en 1978 y más tarde en [[Méxicu]], onde mora dende 1979. Ellí estudió ciencia política na [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] (UNAM), onde llogró los sos títulos de llicenciatura (1986), maestría (1995) y doctoráu (2001) nesa disciplina. === Poder y desapaición === "Poder y desapaición. Los campos de concentración n'Arxentina" ye la so obra más referenciada. Escrita nel marcu de la so tesis de maestría y publicada per primer vegada en [[Buenos Aires]] nel añu [[1998]] constitúi una obra escrita a partir de testimonios de sobrevivientes de distintos campos de tortura y concentración de la [[dictadura militar arxentina]] (1976-1983). Calveiro cavilga sobre'l conceutu políticu que subyace a estes práutiques enxareyando nesti rellatu fundamental la so esperiencia personal. El prólogu del llibru foi escritu pol poeta [[Juan Gelman]].<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/subnotas/45511-15563-2005-01-03.html ¿Por qué Pilar Calveiro?], ''Página/12'', 03/01/2005, Buenos Aires, Arxentina.</ref> == Vida personal == Enviudó en 1980, cuando'l so home, Horacio Domingo Campiglia, foi deteníu en Brasil por personal del Batallón 601 del Exércitu Arxentín que lu treslladó a territoriu arxentín pa depués sumilo” como una víctima más del [[Plan Cóndor]]. Pilar Calveiro ye madre de dos fíos, Mercedes y María Campiglia. == Premios y reconocencies == En 2014 recibió'l [[Premiu Konex]] - Diploma al Méritu como una de la más importante escritora d'ensayos políticos y sociolóxicos de la década na Arxentina. == Publicaciones individuales == * ''Poder y desapaición''. (1998). Buenos Aires: Colihue. * ''Redes familiares de sumisión y resistencia''. (2003). Méxicu: UACM. * ''Familia y poder''. (2006). Buenos Aires: Llibros de la Araucaria. * ''Política y/o violencia. Un aproximamientu a la guerrilla de los años 70''. (2006). Buenos Aires: Norma Editorial. * ''Violencies d'estáu. La guerra antiterrorista y la guerra contra'l crime como medios de control global.'' (2012). Buenos Aires: Sieglu Ventiún Editores. == Artículos n'obres coleutives (selección) == * [http://www.so000260.ferozo.com/pdf/lucharmada4.pdf ''Antiguos y nuevos sentíos de la política y la violencia''], en Revista Llucha Armada, Añu 2 - Númberu 4 – 2006, en * [http://132.248.101.214/html-docs/acta-poetica/27-2/calveiro.pdf ''Testu y memoria nel rellatu históricu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008142459/http://132.248.101.214/html-docs/acta-poetica/27-2/calveiro.pdf |date=2013-10-08 }}, n'Acta Poética 27 (2), SERONDA 2006 * ''Torture: New Methods and Meanings'', trad. William Nichols y Thomas C. Hilde, en South Central Review, Volume 24, Number 1, Spring 2007. * [http://www.cels.org.ar/common/documentos/Calveiro.pdf ''Apuntes sobre la tensión ente violencia y ética na construcción de les memories polítiques''], en Durán, Valeria/Huffschmid, Anne (Hg.) (2012). Topografíes conflictives. Memories, espacios y ciudá en disputa. Buenos Aires: Nueva Trilce. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20170629085307/http://www.elortiba.org/calveiro1.html Pilar Calveiro en "El Ortiba", coleutivu de lliteratura, lunfardo, humor, cultura d'El Ríu de la Plata y actualidá.]. * [http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-45511-2005-01-03.html "Mirar al pasáu poles urxencies del presente”, entrevista con Sergio Kisielewsky]. ''Página/12'', 03/01/2005. * [http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/9-2543-2005-10-05.html “Hai que romper el disimulu de la militancia”], entrevista con [[Marta Dillon]] en ''Radar'', suplementu del diariu ''[[Página/12]]'' (Buenos Aires), del 2 d'ochobre de 2005. * [http://elcolectivo2004.blogspot.de/2011/08/el poder global-ye-un poder.html “El poder global ye un poder desaparecedor”], entrevista con Osvaldo Quintana, en Revista ''El coleutivu'', mayu de 2008. * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=“La gramática de la violencia” |2=http://www.revistaenie.clarin.com/ideas/Pilar-Calveiro-capitalismu_0_745125493.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, entrevista con Marcos Mayer en ''Revista ñ'', suplementu del Diariu ''Clarín''. 30/07/2012. {{NF|1953||Calveiro, Pilar}} {{Tradubot|Pilar Calveiro}} [[Categoría:Científicos y científiques d'Arxentina]] [[Categoría:Politólogos d'Arxentina]] [[Categoría:Científicos y científiques de Méxicu]] [[Categoría:Politólogos y politólogues de Méxicu]] [[Categoría:Desapaición forzada de persones]] [[Categoría:Politólogos y politólogues]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] t4cb97tth2afu665tkmzw985f9j91ou 0 162508 4499351 4492965 2026-06-08T04:16:34Z Limotecariu 735 4499351 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:1900s-Gay-Private-Party-Portland Oregon USA crop.jpg|thumb|Baille d'invertíos nuna vivienda particular en [[Portland]], [[Oregón]], na década de 1900.]] [[Ficheru:DicksonFilm Still.png|thumb|''[[Dickson Esperimental Sound Film]]'', primer película sonora, realizada por William Dickson a finales de 1894 o principios de 1895. Na película puede vese a dos homes baillando.]] Los '''bailles d'invertíos''' o '''bailles de maruxos''' fueron bailles públicos o privaos, realizaos sobremanera nel primer terciu del [[sieglu XX]], nos que se dexaba'l [[travestismu]] y el [[baille de salón]] con pareyes del mesmu sexu, y qu'evolucionaron hasta aportar a, en dellos casos, grandes acontecimientos culturales pa los [[homosexual|homosexuales]], a los qu'inclusive allegaben turistes. Estos bailles tuvieron la so dómina dorada nel tiempu d'[[Enteguerres]], sobremanera en [[Berlín]] y en [[París]], anque tamién se celebraben n'otres grandes ciudaes d'[[Europa]] y d'[[América]], como por casu en [[Buenos Aires]]<ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=1aISuTfXO3UC&pg=PA108 |títulu=Historia de la homosexualidá na Arxentina: de la conquista d'América al sieglu XXI |autor=Osvaldo Bazán |fechaaccesu=9 de marzu de 2018}}</ref>o na [[ciudá de Méxicu]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S1405-09272010000100003&lng=es&nrm=iso&tlng=es|títulu=El baille de los 41: la representación de amuyerar na prensa porfiriana|apellíos=Gavito|nome=Barrón|apellíu2=Ánxel|nome2=Miguel|fecha=June 2010|publicación=Historia y grafía |númberu=34|páxines=47–73|fechaaccesu=9 de marzu de 2018|issn=1405-0927}}</ref> == Antecedentes == [[Ficheru:Macaroni 19C illus.jpg|thumb|''Molly'' (trad. «maruxu») del sieglu XVIII.]] A finales del sieglu XVII ta documentada n'[[Europa]] una subcultura homosexual, colos sos llugares de [[cruising (sexu)|cruising]], los sos chigres, les sos fiestes y bailles, los sos [[travestido|travestidos]] y el so llinguaxe propiu. Estudiosos como Randolph Trumbach consideren que ye nesi momentu nel qu'apaez la [[subcultura gai]] n'Europa. Otra manera, anque nun s'atopen pruebes d'una esistencia anterior, [[Rictor Norton]] considera que l'apaición d'esta subcultura dafechu desenvuelta nun ye por cuenta de la so inesistencia anterior, sinón que sería debida a un aumentu de la vixilancia y de los procedimientos policiales, lo que sacaría a la superficie un submundo del que nun se tuvo noticies enantes.<ref name="RNorton">{{cita web |autor=Norton, Rictor|enllaceautor=Rictor Norton||títulu=The Gay Subculture in Early Eighteenth-Century London|url=http://rictornorton.co.uk/eighteen/molly2.htm|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013|obra=Páxina personal de Rick Norton|fecha=15 de xunu de 2008|idioma=inglés}}</ref> Los archivos de la [[Inquisición portuguesa]] en [[Lisboa]] caltienen noticies de les llamaes «''danças dos [[fanchonos]]''» de principios del sieglos XVII.<ref>{{cita web |autor=Rapp, Linda|títulu=Portugal|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/portugal.html|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2013|obra=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|fecha=18 de mayu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141129065151/http://www.glbtq.com/social-sciences/portugal.html |fechaarchivu= 29 de payares de 2014}}</ref> Escontra 1620, los ''fachonos'', l'equivalente barrocu de los modernos ''[[drag queen]]s'', realizaben grandes fiestes na ''Gaia Lisboa''. Nestos bailles itinerantes, tamién llamaos ''escarramão'' o ''esparramão'', solíense realizar pantomimes con escenes picantes ente participantes que vistíen de muyer y otros vistíos de forma más viril.<ref>{{cita llibru |apellíos=Torrão Filho|nome=Almilcar|títulu=Tríbades galantiadores, fanchonos militantes|añu=2000|editorial=GLS| llugar = São Paulo|isbn=85-86755-24-9|páxines=140|idioma=portugués}}</ref> El Tribunal Supremu de La so Maxestá na [[Ciudá de Méxicu]] afayó en 1656 un casu similar, cuando Juan Correa, un home de más de setenta años, confesó que llevaba dende la so mocedá cometiendo'l pecáu nefando. La casa de Correa, pela rodiada de la ciudá, emplegar pa realizar fiestes nes que munchos de los participantes vistir de muyer.<ref>{{cita llibru |apellíu=Garza|nome=Federico|títulu=Quemando Caparines. Sodomía ya Imperiu n'Andalucía y Méxicu, sieglos XVI-XVII|añu=2002|editorial=Laertes| lugar = Barcelona|isbn=84-7584-480-4|páxines=189-192|idioma=castellanu}}</ref> Diversos estudiosos nun atoparon fenómenos similares nos procesos xudiciales estudiaos n'[[Aragón]],<ref>{{cita llibru |autor=Fernandez, André |títulu=Au nom du sexe : inquisition et répression sexuelle en Aragon, 1560-1700 |idioma=francés |añu=2003 |editorial=L'Harmattan |allugamientu=París |isbn=2747545261}}</ref> [[Cataluña]],<ref>{{cita llibru |autor=Riera i Sans, Jaume |títulu=Sodomites catalans. Història i vida (segles XIII-XVIII) |idioma=catalán |añu=2014 |editorial=Base |ubicación=Barcelona |isbn=978-84-15711-85-8}}</ref> les [[País Vascu|Vascongadas]]<ref>{{cita llibru |autor=Álvarez Urcelay, Milagros |títulu=«Causando gran escandalo y murmuraçion». Sexualidá tresgresora y el so castigu en Gipuzkoa mientres los sieglos XVI, XVII y XVIII |añu=2012 |editorial=Universidá del País Vascu / Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua / Serviciu Editorial |allugamientu=Bilbao |isbn=978-84-9860-734-5}}</ref> y [[Comunidá Valenciana|Valencia]],<ref>{{cita llibru |autor=Carrasco, Rafael |títulu=Inquisición y represión sexual en Valencia: hestoria de los sodomites, 1565-1785 |añu=1985 |editorial=Laertes |ubicación=Barcelona |isbn=8475840485}}</ref> anque nel casu valencianu falar de nicios d'una subcultura y un posible [[guetu homosexual]]. N'[[España]], el travestismu festivu solo taba almitíu socialmente para [[antroxu]], fecha na qu'inclusive los más cercanos al rei dexaben vistir de muyer.<ref name="Godard">{{cita llibru |autor=Godard, Didier |títulu=Le goût de monsieur : l'homosexualité masculine au XVIIe siècle |idioma=francés |añu=2002 |editorial=H & O |allugamientu=Montblanc |isbn=2845470428 |páxines=195-196}}</ref> Sicasí en [[Francia]], mientres el reináu de [[Lluis XIV]], nengún baille quedaba ensin travestidos.<ref name="Godard"/> Escontra finales del sieglu XVII puede falase d'una subcultura gai dafechu desenvuelta en [[Londres]], onde les ''[[molly house]]s'' («cases de maruxos») sirvíen de clubes, nos que los homosexuales axuntábense regularmente pa beber, baillar y prestase. Estos llugares son bien conocíos pol escándalu que se produció en club de [[Mother Clap]] en 1726, cuando una redada policial afayó que la so ''molly house'' yera un prostíbulu homosexual.<ref name="RNorton"/> == Baille d'invertíos == === Alemaña === [[Ficheru:Teschenberg Hermann von (1866-1911).jpg|miniaturadeimagen|Hermann von Teschenberg (1866-1911) vistíu de muyer. Teschenberg, un travestido, foi unu de los fundadores del [[Comité Científicu Humanitariu]].]] ==== L'Imperiu ==== El submundo clandestín de los gais déxase rastrexar en [[Berlín]] hasta'l sieglu XVIII, a pesar de la persecución a la que taben sometíos. En Prusia, l'artículu 143 del códigu penal, y darréu la introducción del [[Artículu 175 (Alemaña)|artículu 175]] del códigu penal alemán, xunto con otres lleis sobre l'escándalu públicu y la proteición de menores, enzancaben descomanadamente la vida de los homosexuales. A pesar de los esfuercios de [[Magnus Hirschfeld]] y el [[primer movimientu homosexual]], en 1900 les redaes y el zarros de locales yeren fechos habituales. Y non solo los locales taben so vixilancia policial, en 1883 la policía moral vixilaba a 4799 homes [[travestidos]] y [[tresxéneru]], anque, per otra parte, partíen «permisos» pa travestidos en casos consideraos «médicos».<ref name="AS1997">{{cita llibru | apellíos=Sternweiler|nome=Andreas | títulu= Goodbye to Berlin? 100 Jahre Schwulenbewegung | capítulu=Leben in der Unterdrückung | añu=1997 | editorial=Verlag Rosa Winkel | editor=Sternweiler, Andreas (Schwules Museum); Hannesen, Hans Gerhard (Akademie der Künste)|enllaceautor=Andreas Sternweiler|isbn=3-86149-062-5|páxines=70-74|allugamientu=Berlin | idioma = alemán}}</ref> Polo tanto resulta sorprendente qu'a partir de mediaos del sieglu XIX desenvolviérense los llamaos «''Urningsball''» o «''Tuntenball''», bailles de «[[uranismu|uranistas]]» o de «lloques», toleraos, anque vixilaos pola policía. Escontra 1900 los bailles habíen alcanzáu tal notoriedá qu'alemanes de toles esquines del país, incluyíu'l públicu heterosexual y turistes estranxeros, viaxaben hasta la capital pa participar nellos.<ref name="AS1997"/> Celebrar en grandes salones de baille, como'l «Deutscher Kaiser», na Lothringer Straßy, o nel de la Filarmonía, na Bernburgstraßy, nel Dresdner Kasino, na Dresdner Straßy, o nel Orpheum, na Alter Jakobstraßy 32.<ref name="WT1984">{{cita llibru |apellíos=Theis|nome=Wolfgang|títulu=Eldorado. Homosexuelle Frauen und Männer in Berlin 1850-1950. Geschichte, Alltag und Kultur|añu=1984|editorial=Fröhlich und Kaufmann|editor=Berlin Museum|isbn=3-88725-068-0|páxines=60-61|ubicación=Berlín|apellíos2=Sternweiler|nome2=Andreas|idioma=alemán|capítulu=Alltag im Kaiserreich und in der Weimarer Republik}}</ref> Por casu, el ''[[Berliner Morgenpost]]'' describía llargamente na so edición del 17 d'ochobre de 1899 un baille realizáu nel Hotel König von Portugal, nel qu'inda se realizaben bailles en 1918.<ref name="AS1997"/> La temporada de bailles duraba dende ochobre hasta [[Selmana Santa]] y realizábense delles vegaes per selmana, inclusive dellos el mesmu día.<ref name="WT1984"/> Hirschfeld, nel so llibru ''Berlins drittes Geschlecht'' (1904; «El tercer sexu de Berlín»), escribe lo siguiente sobre estos bailles: {{cita|Dellos taberneros de locales uranistas, pero verdaderamente non solo nestos, realícense pel iviernu grandes bailles de uranistas, que nel so tipu y tamañu, son una especialidá de Berlín. Altos funcionarios enseñar como una de les atraiciones más interesantes a destacaos foresteros, especialmente a los estranxeros, que deseyen ver nes nueves metrópolis europees daqué especial. [...] Na temporada alta, d'ochobre a [[pascua]], estos bailles realicen delles vegaes per selmana, inclusive de cutiu delles nuna nueche. A pesar de que la entrada cuesta 1,50 [[marcu alemán|marcos]], estos espectáculos suelen tar bien allegaos. Cuasi siempres tán presentes varios miembros de la policía secreta, que curien de que nun asoceda nada impropiu; polo que sé, nunca-yos foi necesariu actuar. Los organizadores tienen órdenes de, a ser posible, solo dexar entrar a aquellos que la so homosexualidá ye conocida.}} {{cita|Dellos bailles tien una fama especial, sobremanera aquel realizáu pocu dempués d'Añu Nuevu, nel que se presenten los nuevos traxes, de cutiu fechos por ellos mesmos. cuando visité esti baille l'añu pasáu xunto con dellos colegues médicos, había unes 800 persones. Escontra les 10 de la nueche les sales tán práuticamente vacíes. Solo dempués de les 11 empiecen a enllenase. Munchos visitantes visten traxe de cai o social, pero munchos tán amarutaos. Dalgunos apaecen con grandes [[mázcara veneciana|mázcares venecianes]] irreconocibles, van y vienen ensin que naide abarrunte quien son; otros llevanten la mázcara a medianueche, una pare llega con ropa de fantasía, una gran parte en ropa de muyer, dalgunos con vistíos senciellos, otros en traxes y arreglos bien caros. Vi a un suramericanu nun traxe de París, que'l so preciu tenía de ser de más de 2000 francos.}} {{cita|Non pocos tien un aspeutu y unos movimientos tan femeninos, qu'inclusive a los espertos resúlta-yos difícil reconocer al home. [...] Muyeres de verdá son escases nestos bailles, solo de xemes en cuando trai'l uranista a la so dueña, una amiga o — a la so esposa. El procesu nun ye tan estrictu como nos bailles análogos de muyeres urantistas, nel que l'accesu de cualquier home auténticu» ta rigorosamente prohibíu. Los que demuestren el peor gustu y los más repugnantes nos bailles d'homosexuales son aquellos, non pocos, qu'a pesar d'un gran bigote o una barba crecida vienen «de muyer». El mayordomu señala los vistíos más guapos, que son recibíos con un aplausu atronador y acompañar per este por tola sala. Ente les 12 y la 1 algámase davezu'l puntu álgido. Escontra les 2 hai una posa pal café —la principal fonte d'ingresos del dueñu de la sala. En pocos minutos sáquense llargues meses y cubiertes con manteles, nes que se sientan dellos cientos de persones; dellos cantares y bailles humorísticos de los asonsañadores de dames presentes sazonan l'entretenimientu, pa siguir col allegre baille hasta la mañana.|Magnus Hirschfeld, ''Berlins Drittes Geschlecht'' (1904), «[http://gutenberg.spiegel.de/buch/6275/3 Kapitel 3]»}} De resultes del [[escándalu de Eulenburg]] y de la movición social xeneráu, en 1907 prohibiéronse los bailles; en 1910 volvieron dexase, pero nunca volvieron tener rellumanza de los años doraos.<ref name="WT1984"/> ==== La República de Weimar ==== [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-1983-0121-500, Berlin, Bar "Eldorado".jpg|thumb|Eldorado en Berlín en 1932.]] Tres la I Guerra Mundial apaecieron los primeros movimientos de mases pa homosexuales, los ''Freundschaftsbund'', asociaciones populares d'homosexuales que dedicaben gran parte de los sos esfuercios a la socialización y a actividaes diverses pa los sos asociaos, ente los que tamién s'atopaben los bailles, anque ensin escaecer la llucha contra l'artículu 175. Por casu, el club ''Kameradschaft'' («camaradería») entamó con ocasión de la so fundación un «Böser-Buben-Ball» («Baille de los mozos malos») el 1 de payares de 1929; el club, que na so mayor rellumanza tuvo 100 miembros, sobrevivió hasta 1933. El club yera un intentu d'ufiertar dalgún serviciu y sofitu a homosexuales de clases baxes y los bailles qu'entamaben les fines de selmana, sábados y domingos, axuntaben a unes 70 persones, ente les que se cuntaben paraos, que podíen dexase'l preciu d'entrada.<ref name="AS21997">{{cita llibru | apellíos=Sternweiler|nome=Andreas | títulu= Goodbye to Berlin? 100 Jahre Schwulenbewegung | capítulu=Die Freundschaftsbünde - eine Massenbewegung | añu=1997 | editorial=Verlag Rosa Winkel | editor=Sternweiler, Andreas (Schwules Museum); Hannesen, Hans Gerhard (Akademie der Künste)|enllaceautor=Andreas Sternweiler|isbn=3-86149-062-5|páxines=95-104|allugamientu=Berlin | idioma = alemán}}</ref> En 1922, l'asociación Gesellschaftsklub Aleksander y.V., realizaba bailles a diariu a partir de les 7 de la tarde, con una orquesta de primera. En 1927 el [[Bund für Menschenrecht]] (BfM) mercó'l local, sol nome Alexander-Palast, anque a partir de 1927 el BfM yá realizaba los sos bailles nos salones Florida y Tanz-Palast del llocal Zauberflöte, na Kommandantenstraßy 72. Los bailles realizar de martes a domingu, la entrada yera gratis, pero había que pagar 50 [[pfennig]] por un carné de baille» pa poder baillar.<ref name="WT19842">{{cita llibru |apellíos=Theis|nome=Wolfgang|títulu=Eldorado. Homosexuelle Frauen und Männer in Berlin 1850-1950. Geschichte, Alltag und Kultur|añu=1984|editorial=Fröhlich und Kaufmann|editor=Berlin Museum|isbn=3-88725-068-0|páxines=65-73|ubicación=Berlín|apellíos2=Sternweiler|nome2=Andreas|idioma=alemán|capítulu=Alltag im Kaiserreich und in der Weimarer Republik}}</ref> Na década de 1920 los bailles d'invertíos algamaron un tamañu desconocíu hasta'l momentu, con locales de dellos salones realizando fiestes nes que participaben dellos miles de persones. Y non solo en Berlín, sinón que tamién n'otres grandes ciudaes alemanes realizábense bailles d'homosexuales.<ref name="AS21997"/> Na segunda y tercer década del sieglos XX esistíen innumberables chigres, cafés y locales de baille en Berlín. Los más elegantes atopar en Berlín occidental, nes cercaníes del área formáu pola Bülowstraßy, la Potsdamer Straßy y la Nollendorfplatz, llegando hasta'l Kurfürstendamm.<ref name="WT19842"/> Ensin dulda, el llocal más famosu yera [[Eldorado (Berlín)|Eldorado]], qu'en realidá yeren dos locales (unu de la Lutherstraßy y otru na Motzstraßy).<ref name="AS31997">{{cita llibru | apellíos=Sternweiler | nome=Andreas | títulu= Goodbye to Berlin? 100 Jahre Schwulenbewegung | capítulu=Schwules Selbstbewustsein | añu=1997 | editorial=Verlag Rosa Winkel | editor=Sternweiler, Andreas (Schwules Museum); Hannesen, Hans Gerhard (Akademie der Künste) | enllaceautor=Andreas Sternweiler | isbn=3-86149-062-5 | páxines=126-128 | allugamientu=Berlin | idioma = alemán}}</ref> [[Curt Moreck]] (Konrad Haemmerling) describir en 1931 nel so ''Führer durch das „lasterhafte“ Berlin'' («Guía pol Berlín 'llibertín'») como «un llocal de [[travestidos]] escenificado pal morbo de la metrópolis de mundu.» El programa incluyía espectáculos estridentes y picantes de [[tresformista|tresformistes]] y taba dirixíu a un públicu mayoritariamente [[heterosexual]], qu'entós como agora «siguíen el so interés y atrevíense a faer una escapada al misteriosu y infame Berlín.»<ref name="raber">{{cita llibru |nome=Ralf Jörg|apellíos=Raber|capítulu=„Wir … sind, wie wir sind!“ Homosexualität auf Schallplatte 1900–1936|títulu=Invertito – Jahrbuch für die Geschichte der Homosexualitäten, 5. Jahrgang|añu=2003|ISBN=3-935596-25-1|páxines=50-52|idioma=alemán}}<br />Con una reproducción d'una entrada na que se llee: ''Eldorado – Berlin – Motzstr. 15''</ref> Moreck sigue, a pesar de qu'él mesmu taba impulsando y yera parte'l turismu del ''[[voyeur]]'' col so guía de viaxes y chigres, comentando lo siguiente: {{Cita|Un llocal de baille de gran estilu con un públicu desaxeradamente elegante. [[Esmoquin]] y [[frack]] y llargos traxes de nueche - asina se presenta la normalidá, que vien equí a mirar. Los actores atopar en grandes númberos. Esllumantes cartelos atraen dende la entrada y cuadros, nos que la depravación rir de si mesma, decoren la entrada. Nel guardarropa empiecen a espenate. «¡Equí ta bien!»<ref group="nota">L'orixinal alemán, ''Hier ist's richtig!'', puede traducise de diverses formes; «''richtig''» puede adoptar les traducciones correutu», «bien», «fayadizu», «de verdá» o «auténticu». Como puede vese nel testu que sigue, el significáu exactu tampoco quedaba claro n'alemán.</ref> lléese sobre un cartelu. Misteriosu lema, del que puede interpretase cualquier cosa. Tou ye fachada y solo el desconocedor del mundu cree na so autenticidá. Inclusive los travestís auténticos, que ponen a disposición de la empresa la so perversión, conviértense equí en comediantes. Ente los bailles, nos que tamién el normal puede dase'l placer picante de baillar con un home amuyeráu vistíu de muyer, hai espectáculos. Una cantante masculina canta col so estridente [[sopranu]] cantares parisinos con doble sentíu. Una estrella de la revista dafechu aneñada bailla so la lluz de los focos en reblincaes graciosamente femenines. Ta desnudu sacante pectorales y un taparrabos ya inclusive esta desnudez ye engañosa, fai que los espectadores ruempan la cabeza, dexa duldes sobre si ye un home o una muyer. Una de les muyeres más encantadores y elegantes que s'atopen na sala ye de cutiu el delicáu Bob y hai bastantes homes que llamenten no fondero de los sos corazones que nun seya una moza, que la naturaleza estafó-yos una deliciosa amante por un error.|Curt Moreck (1931)<ref name="moreck">{{cita llibru |apellíos=Moreck|nome=Curt|títulu=Führer durch das „lasterhafte“ Berlin|editorial=Verlag Moderne Stadtführer, Nicolaische Verlagsbuchhandlung|allugamientu=Leipzig|añu=1931; reeditáu en 1996|isbn=3-87584-583-8|páxines=180 s.}}</ref>}} Eldorado convertir nun centru de la cultura nocherniega n'Europa. El llocal yera visitáu tantu por direutores de bancu y miembros del parllamentu, como xente del teatru y el cine.<ref name="sachse">{{cita llibru |apellíos=Sachse|nome=Peter|títulu=Berliner Journal|añu=1927|idioma=alemán}}</ref> Ente ellos atopaben estrelles como [[Marlene Dietrich]],<ref name="luetgens">{{cita llibru |apellíos=Lütgens|nome=Annelie|títulu=Nur ein Paar Augen sein. Jeanne Mammen – eine Künstlerin in ihrer Zeit|allugamientu=Berlin|añu=1991|páxina=67|idioma=alemán}}</ref> de cutiu col so home [[Rudolf Sieber]], [[Claire Waldoff]],<ref>{{cita llibru |apellíos=Bret|nome=David|títulu=Marlene My Friend: An Intimate Biography|editorial=Robson|añu=1996|ISBN=0-86051-844-2|páxina=21|idioma=inglés}}</ref> [[Wolfgang Cordan]],<ref>{{cita llibru |apellíos= Cordan|nome=Wolfgang|títulu=Die Matte. Autobiografische Aufzeichnungen. Herausgegeben und mit einem Nachwort versehen von Manfred Herzer|editorial=MännerschwarmSkript|allugamientu=Hamburgu|añu=2003|idioma=alemán}}</ref> [[Anita Berber]],<ref name="luetgens" /> [[Egon Erwin Kisch]], [[Josef Hora]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Kisch|nome=Egon Erwin|títulu=Briefe an Jarmila|editorial=Das Neue Berlin|añu=1998|ISBN=3-360-00856-1|páxina=63|idioma=alemán}}</ref> Tamién [[Magnus Hirschfeld]] yera bien conocíu nel llocal.<ref>{{cita llibru |apellíos=Haeberle|nome=Y. J.|URL=http://www2.hu-berlin.de/sexology/GESUND/ARCHIV/DEUTSCH/einleitung3.htm|títulu=Einführung in den Jubiläums-Nachdruck von Magnus Hirschfeld, „Die Homosexualität des Mannes und des Weibes“, 1914|idioma=alemán|editor=Gruyter, Walter de|allugamientu=Berlin – New York|añu=1984|páxina=V-XXXI|idioma=alemán}}</ref> El xefe de les [[Sturmabteilung|SA]] [[Ernst Röhm]]<ref>{{cita web |autor=Delmer, Sefton|títulu=EIN PHOTO VON STALINS OHRLÄPPCHEN Auszüge aus dem Buch "Die Deutschen und ich" von Sefton Delmer|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45124291.html|fechaaccesu=4 d'agostu de 2014|obra=Der Spiegel|fecha=31 d'ochobre de 1962|idioma=alemán|páxina=46}}; estractos del llibru {{cita llibru |apellíos=Gruyter|nome=Walter|títulu=Die Deutschen und ich}}</ref> visitó'l local y el que se convertiría darréu en políticu y xefe de grupu de les SA, [[Karl Ernst]], intentó sobrevivir mientres una dómina con diversos trabayos, ente los que s'atopaba —dependiendo de la fonte— el de camareru,<ref>{{cita llibru |apellíos=Allardt|nome=Helmut|títulu=Politik vor und hinter dean Kulissen. Erfahrungen eines Diplomaten zwischen Ost und West|editorial=Econ|allugamientu=Düsseldorf|añu=1979|ISBN=ISBN 3-430-11027-0|páxina=24|idioma=alemán}}</ref> emplegáu<ref>Hans Bernd Gisevius: ''Bis zum Bittern Ende'', Fretz & Wasmuth, 1946, páx. 180</ref> o chaperu<ref>Andreas Sternweiler (ed.): Liebe, Forschung, Lehre: Der Kunsthistoriker Christian Adolf Isermeyer, Lebensgeschichten 4, Berlin, 1998, ISBN 3-86149-082-X; ([http://www.network.ch/t3/index.php?id=497 cita] de ''„Ein schwuler Emigrant [7] […]“'')</ref> nel Eldorado de la Lutherstraßy. El llocal ye mentáu direutamente o indireutamente, o sirve d'inspiración pa innumberables obres, como ''Mr. Norris camuda de trenes'' (1935) y ''Adiós a Berlín'' (1939) de [[Christopher Isherwood]] o les memories d'[[Erika Mann|Erika]] y [[Klaus Mann]]. El so ambiente ta inmortalizado nos cuadros d'[[Otto Dix]] y [[Ernst Fritsch]].<ref name="WT19842"/> Escontra finales de los años 20 la sociedá estrayía la so imaxe de los homosexuales d'esti tipu de llocal: decadentes, refinaos, viciosos, dexeneraos, cercanos a les drogues, al sexu desenfrenao y la prostitución. El Bund für Menschenrecht alloñóse yá en 1927 d'esti tipu d'ambiente, con poco ésitu. En 1932 el canciller [[Franz von Papen]] llanzó una campaña contra la nueche viciosa de Berlín» y n'ochobre d'esi añu prohibieron los bailles d'homosexuales.<ref name="WT19842"/> El 30 de xineru de 1933 llegaron los nacionalsocialistes al poder y el 23 de febreru de 1933 el ministru d'interior de [[Prusia]] ordenó que se cerraren tolos chigres «nos que s'aprovechó pa promocionar la inmoralidá». Especialmente tratábase de los «que frecuenten aquellos círculos que rinden homenaxe la inmoralidá antinatural.» El 4 de marzu de 1933 el ''Berliner Tagblatt'' informaba del zarru de dellos locales el día anterior. De los más de 100 locales pa homosexuales, solo escaparon bien pocos al zarru y estos teníen de sirvir pa vixilar l'ambiente homosexual con más facilidá.<ref name="grau">{{cita llibru |apellíos=Grau|nome=Günter|títulu=Homosexualität in der NS-Zeit|editorial=Fischer Taschenbuchverlag|ubicación=Frankfurt del Meno|añu=1993|ISBN=3-596-11254-0|páxines= 54, 56 y sig.|idioma=alemán}}</ref> === Francia === [[Ficheru:Miklos Vadasz - L'Assiettte au Beurre - Les p'tits jeun' hommes 03.JPG|thumb|306px|right|Representación d'un baille d'antroxu hacia 1909, col comentariu «AU BAL DE LA LA MIO-CARÊME». Nel dibuxu, que foi realizáu pol artista húngaru [[Miklós Vadász]], apréciase un home ricu que lleva del brazu a una rapaza, que de la mesma ta besando a otru home; al fondu a la izquierda vese lo que paecen dos homes baillando. Foi publicáu nel númberu 422 de la revista anarquista ''[[L'Assiette au Beurre]]'', tituláu ''Les p'tits jeun' hommes'' («Los pequeños nuevos homes»), dedicáu a la crítica de los mozos aristócrates decadentes y de los calteníos amuyeraos.]] En Francia, hasta finales del sieglu XIX, los homosexuales axuntárense sobremanera en cases y salones privaos, ocultos al públicu polo xeneral, siendo una rara esceición el baille de la Ópera en [[París]], que se realizaba añalmente para [[antroxu]] y nel que se dexaba dalguna llicencia. El primer gran baille públicu que dexó'l travestismu foi en 1880 el Bal Bullier, na avenida del Observatoire, siguíu del Bal Wagram en 1910.<ref name="Dictionnaire">{{cita llibru | editor = [[Didier Eribon|Eribon, Didier]] | títulu = Dictionnaire des cultures gais et lesbiennes | capítulu = Bals | editorial = Larousse | llugar = Paris | añu = 2003 | isbn = 2035051649 | idioma = francés | páxines = 55-56}}</ref> Tres la I Guerra Mundial, París convertir n'unu de los centros de diversión nocherniega d'Europa, centrándose l'ambiente en [[Montmartre]], [[Pigalle]] y [[Montparnasse]], con numberosos chigres pa gais, que davezu nun sobrevivíen más d'un añu ente redaes policiales, escándalos ruinosos y la insaciable sei de la vecería por nuevu placeres. Munchos de los locales tamién teníen fama de ser llugares de tráficu de drogues.<ref name="FT2006">{{cita llibru | apellíos=Tamagne | nome=Florence | títulu=A history of homosexuality in Europe. Volume I & II. Berlin, London, Paris 1919-1939 | añu=2006 | editorial=Algora Publishing | isbn=0-87586-355-8 | páxines=50-53 | allugamientu=Nueva York | idioma = inglés}}</ref> El periodista [[Henry Gauthier-Villars|Willy]] describía l'ambiente nel chigre «The Petite Chaumière», dedicáu a estranxeros que buscaben sensaciones fuertes, de la siguiente manera:<ref name="FT2006"/> {{cita|Tres un par d'acordes llocos de preludiu, el pianista toca un ''[[shimmy]]''. Los profesionales del llugar, pagaos pa dar un espectáculu de cara a la galería, abrazar aína. Ondulan, más que baillen. Topeten el banduyu con un movimientu obscenu, en cada posa, imprimen al so bustu curtios temblones y pinzan delicadamente ente los sos deos la pernera del pantalón, que llevanten sobre'l botín de [[charol]] en cada pasu que dan escontra alantre, llanzando güeyaes a la vecería.<ref group="nota">L'autor describe la forma habitual de baillar el ''shimmy'', un baille qu'escupuliciaba a la sociedá del momentu.</ref> Tán vistíos con muncho refinamientu. Dalgunos paez que rellenaron el pechu con algodón. Otros exhiben [[quimonu|quimonos]] con grandes escotes. Unu d'ellos lleva un traxe oriental tou de [[lamé]] doráu.|Willy, ''-y troisième sexe'' (1927), p.173-174}} [[Ficheru:Les messieurs sont priés de ne pas danser avec des casquettes.jpg|306px|miniatura|Cartel de la década de 1920.{{cita|Avisu<br/>Rogar a los señores:<br/>1° Nun baillar con sombreru.<br/>2° Nun baillar xuntos.<br/>Un paxellu fayadizu ye de rigor.}}]] Yá na década de 1920 había dellos bailles na zona de la [[Bastilla]], sobremanera na [[Rue de Lappe|cai de Lappe]], onde s'axuntaben a baillar homes de les clases trabajadares, marineros borrachos y militares de les colonies. Nun yera puramente un ambiente homosexual, pero los homes podíen baillar xuntos y podía atopase una pareya pa la nueche. [[Daniel Guérin]] describe unu de los tugurios como un llugar en que «[...] obreros, prostitutes, muyeres de sociedá, chulos y tíes<ref group="nota">Con «tíes» referir a persones tresxéneru, homosexuales amuyeraos y homosexuales polo xeneral.</ref> toos baillaben. Naquellos díes relaxar y natural, primero que la policía tomara'l poder en Francia, un caballeru podía salir en públicu con una pareya del mesmu sexu, ensin ser consideráu llocu [...] .» Al contrariu, Willy presenta un aspeutu dafechu distintu del mesmu ambiente, «Lo que ves son pequeños delincuentes, non demasiáu llimpios, pero bien maquillaos, con gorros tapando la cabeza y [[fular]]es de brillosos colores; estos son los tipos que cuando nun consiguen faer daqué de dineru equí, con seguridá van atopase cargando carbón o otru tipu de carga.»<ref name="FT2006"/> Los llamaos «''bal de folles''» o, más tarde, «''bal de invertis''», estender tres la I Guerra Mundial por tou París, ya inclusive per otres ciudaes como [[Tolón]]. Na capital foi sobremanera'l «Bal musette de la montaigne de Sainte-Geneviève», nel númberu 46 de la cai Montaigne de Sainte-Geneviève, el qu'atraxo a homosexuales, tanto masculinos como femeninos, pero tamién na zona de la Bastilla podía atopase a homes baillando ente ellos.<ref name="Dictionnaire"/><ref name="FT2006"/> Darréu son los grandes bailles d'antroxu van atraer al públicu homosexual, como'l Magic-City, inauguráu en 1920, nel númberu 180 de la cai l'Université, que caltuvo la so actividá hasta la so prohibición el 6 de febreru de 1934. L'Antroxu interlope» de Magic-City evolucionó nuna institución patrocinada por grandes [[vedette]]s del espectáculu, como [[Mistinguett]] o [[Joséphine Baker]], qu'apurríen premios a les meyores [[drag queen]]s. El Bal Wagram ufiertaba la oportunidá de travestirse dos veces al añu; a la una de la mañana, los travestidos realizaben el «''pont aux travestis''», un concursu de traxes, ante lo mejorcito de la ciudá, que vinieren a engranujarse per una nueche.<ref name="Dictionnaire"/> Los participantes, homes travestidos de toles edaes y condiciones sociales, satirizaben la sociedá, los valores y les xerarquíes tradicionales, con semeyes esaxeraes de feminidad y masculinidad: condeses vistíes con [[miriñaque]], vírxenes lloques, baillarines orientales, marineros, rufianes o militares; que teníen nomes correspondientes al so traxe: la Duquesa de la Pómpara, la Infanta Eudoxia, la Ratoncita Malva, la Escura, Fréda, la Inglesa, la Lloca María, la Musa, la Tetera, la Muyer Llobu, Safu, la Gata Moyada, el Pequeñu Pianu, Margarita de Borgoña, etc.<ref name="FT2006"/> [[Charles Étienne]] na so novela ''Notre-Dame-de-Lesbos'' describe a «Didine» de la siguiente manera: {{cita|Embutida en vistíu mariellu de [[brocado]], con una peluca colorada encoterada por una trémbole tiara de pasta, el vistíu con escote arrogante y col llombu al aire hasta la cintura, revelando'l físicu d'un lluchador profesional, un home xubía la escalera, doblar hábilmente, llevantando con xestu meticuloso la llarga cola del so vistíu.|Op. cit. Tamagne (2006), p. 52}} Munchos de los espectadores solo diben pa faltar y vejar a los participantes, como describe Charles Étienne na so novela ''Le Bal des folles'':<ref name="FT2006"/> {{cita|Tres el violentu ataque fora, equí dientro la receición yera más contenida, pero igual d'amargosa. A lo llargo de tola balaustrada, grupos de persones colgaes, xubíes y atacaes hasta'l puntu de resultar afogadiegu, xeneraben una burlla socarrona: doscientes cabeces colos güeyos en llapaes y les boques llanzando insultos [...] un coru griegu d'epítetos venenosos, ridículu y llevantos [...]|Op. cit. Tamagne (2006), p. 51}} === Inglaterra === [[Ficheru:The Illustrated Police News - Police raid on a drag ball in Hulme.jpg|miniaturadeimagen|Portada del selmanariu sensacionalista ''[[The Illustrated Police News]]'' nel que s'ilustra l'asaltu policial al baille d'invertíos de Temperance Hall, en Hulme (Mánchester).<ref name="TVV150607"/>]] Esisten dos casos documentaos de bailles d'invertíos (''cross dressing balls'') realizaos n'Inglaterra. El primeru provién d'un asaltu policial a un baille que se celebraba nel Temperance Hall de Hulme, un barriu de [[Mánchester]]. El 24 de setiembre de 1880, el xefe de la policía de Mánchester recibió una denuncia anónima sobre un acontecimientu «de calter inmoral» que diba asoceder nel Temperance Hall de Hulme. El detective [[Jerome Caminada]] introdució a dos policías vistíos de muyer ente aquellos que s'habíen alloriáu axuntando nel salón a partir de les 21:00 hores. Los 47 homes que participaron nel baille diben amarutaos de les formes más estravagantes, ente ellos 22 vistíos de muyer, asina, una pareya diba d'[[Enrique VIII]] y [[Ana Bolena]], y otra de [[Romeo y Julieta]]. El detective Caminada xubió al teyáu d'un edificiu vecín pa poder reparar a los baillarinos, toos homes nuevos d'ente 20 y 30 años, qu'empezaron a baillar escontra les 22:00 hores y que de xemes en cuando sumíen en pareya nun cuartu allegante. A les 01:00 hores, dempués de que'l detective Caminada consideró que s'habíen cometíu abondos delitos, consiguió entrar nel baille glayando la contraseña ''sister'' («hermana»<ref group="nota">''Sister'', lliteralmente «hermana» n'inglés, ye un términu usáu davezu polos homosexuales pa referise ente sigo.</ref>) con voz amuyerada. En abriéndose la puerta, la policía asaltó l'edificiu y detuvo a tolos participantes.<ref name="TVV150607">{{cita web |apellíu1=Buckley|nome1=Angela|títulu=Detective Caminada and the cross dressing ball...|url=http://virtualvictorian.blogspot.de/2014/06/detective-caminada-and-cross-dressing.html|obra=The Virtual Victorian|idioma=inglés|fecha=24 de xunu de 2014|fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |títulu=LGBT History Source Guide Launch: Manchester's Drag Ball, Mon 22 August|url=https://manchesterarchiveplus.wordpress.com/2011/08/17/lgbt-history-source-guide-launch-lgfoundation-manclibraries-manchesterpride/|obra=Archives+|idioma=inglés|fecha=17 d'agostu de 2011|fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref> Nel xuiciu afayóse que los baillarinos nun yeren de la ciudá, sinón que yeren habituales de bailles similares qu'entamaben en ciudaes diverses, como [[Leeds]] y [[Nottingham]]. El xuez, considerando'l posible escándalu pa la ciudá, acabó per dexar llibres a los deteníos.<ref>{{cita web |apellíu1=Zagria|títulu=The Temperance Hall, Hulme.|url=http://zagria.blogspot.de/2012/02/temperance-hall-hulme.html#.VXQY-7z1G1Y|obra=A Gender Variance Who's Who|idioma=inglés|fecha=10 de febreru de 2012|fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref> El Dr. Matt Houlbrook, de la [[Universidá de Liverpool]], afirma que nes décades de 1920 y 30 los bailles d'invertíos celebrábense de callao práuticamente cada fin de selmana, atrayendo de 50 a 100 homes. Y esto, a pesar de ser illegales y representar un gran riesgu pa los participantes, que non solo s'arriesgaben a penes de cárcel, sinón al desemplegu, al aislamientu social y finalmente al colapsu nerviosu o'l suicidiu. En 1933 saltó a los periódicos l'escándalu de los «''Lady Austin's Camp Boys''» («Mozos amuyeraos de Lady Austin»). L'escándalu saltó cuando 60 homes fueron deteníos nuna sala de baille privada en Holland Park Avenue, en [[Londres]], dempués de que policías travestidos reparar baillando, maquillaos, vistíos de muyer y teniendo rellaciones sexuales. 27 homes fueron arrestaos y condergaos a ente 3 y 20 meses de cárcel. Y con too y con eso, dalgunos d'ellos defendieron el so comportamientu, notoriamente Lady Austin, qu'afirmó «Nun hai nada de malu [en quien somos]. Llamáisnos sarases y bujarrones, pero'l nuesu cultu nun va tardar en ser dexáu nel país.»<ref>{{cita web |apellíu1=Branigan|nome1=Tania|títulu=Pride and prejudice in the gay 1920s|url=http://www.theguardian.com/uk/2004/jul/03/gayrights.world|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=3 de xunetu de 2004|fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |apellíu1=Transpontine|títulu=A London Drag Ball, 1930s|url=http://history-is-made-at-night.blogspot.de/2008/05/london-drag-ball-1930s.html|obra=History is made at night|idioma=inglés|fecha=May 27 de mayu de 2008|fechaaccesu=7 de xunu de 2015}}</ref> === España === A mediaos del sieglu XIX, mientres el [[reináu de Sabela II]], apaecen n'España les «[[sociedá de baile|sociedad de baille]]», xeneralmente grupos de mozos que busquen arrendar un pequeñu llocal pa entamar un bailles; pero esistíen otros, más elegantes o pretenciosos, que llegaben a arrendar teatros pa realizar los sos bailles. Les sociedaes de baille esclusives d'homosexuales apaecen pocu dempués, principalmente en [[Madrid]] y [[Barcelona]], yá que nun había que cumplir nengún tipu de requisitu pa creales y podíen eslleise con igual facilidá. La más importante sociedá de baille de la «grey de Urania» yera la que s'axuntaba en «El Ramillete», na cai Alvareda de Madrid, onde podíen cuntase «más de cien sodomites con elegantes traxes y riques xoyes». En Barcelona, yá mientres la [[Rexencia de María Cristina d'Habsburgu|rexencia de María Cristina]], yera'l Llicéu Rius» el qu'axuntaba les mayores mases de baillarinos.<ref name="PF1999">{{cita llibru | apellíu=Fuentes | nome=Pablo | títulu=homo. tod@ la hestoria. El cambéu finisecular | capítulu=Les sociedaes de baille | añu=1999 | editorial=Moprés | editor=Navarro, Francesc | isbn=84-345-6842-X | páxines=15 | ubicación=Barcelona | idioma=castellanu}}</ref><ref name="FVG2011">{{cita llibru | apellíu=Vázquez García | nome=Francisco | apellíos2=Cleminson | nome2=Richard |enllaceautor2=Richard Cleminson | títulu=«Los Invisibles»: una hestoria de la homosexualidá masculina n'España, 1850-1939 | añu=2011 | editorial=Comares | isbn=978-84-9836-783-6 | allugamientu=Granada | páxina=263 | idioma=castellanu}}</ref> El públicu que participaba nos bailles yera bien variáu, pero atraía a munchos travestidos y nuevos de clase trabayadora —emplegaos de comerciu, aprendices de taller o criaos—, pa los que'l baille representaba'l mayor aliciente de les sos vides: esplotaos polos sos patronos y apavoriaos de que la sociedá afayar. Los bailles dexáben-yos escaecer la so situación per unes hores, espresase con llibertá, rellacionase colos sos iguales y quiciabes, con suerte, atopar una pareya. Otros, con menos suerte, sobremanera travestidos, amuyeraos y «chulitos» de barriu, ensin trabayu o refugaos poles sos families, usaben los bailles p'atopar a los sos primeros veceros. N'antroxu entamábense grandes fiestes, pa los que dellos mozos pasaben tol añu preparando los sos amarutes.<ref name="PF1999"/> A principios del sieglu XX estos bailles yá sumieren y yeren recordaos como daqué del pasáu, como rellata l'autor [[Max Bembo]] nel so llibru ''La mala vida en Barcelona'': «yo nun pudi atopar nel homosexualismu barcelonés les apariencies que tenía munchos años tras; les fiestes en que se celebraben los bautizos d'un homosexual; los bailles escandalosísimos; les fiestes sardanapálicas, vergüenza d'una ciudá». Ye bien probable que la desapaición d'estos bailles públicos fora debida a l'aplicación de les lleis d'escándalu públicu y el consecuente recogimiento de la vida homosexual a residencies y clubes privaos, anque'l modelu nun sume hasta dempués de la [[Guerra Civil española|Guerra Civil]].<ref name="FVG2011"/><ref name="PF1999"/> === Estaos Xuníos === ==== ''Stag dance'' ==== [[Ficheru:Nr.28. COWBOY 'DANCE STAG'.jpg|thumb|Semeya d'un ''stag dance'' de vaqueros hacia 1910.]] Mientres el sieglu XIX, n'Estaos Xuníos, sobremanera na frontera del gran Oeste, esistíen munches poblaciones nes qu'arralecíen les muyeres. Asina ente los [[Cowboy|vaqueros]], [[mineru|mineros]], [[lleñador]]es o los trabayadores na construcción de les víes, apenes-yos yera posible atopar una pareya femenina y casase. Nestos grupos formaben amistaes íntimes ente homes, que dacuando embocaban n'auténtiques hestories d'amor, que yeren aceptaes como un fechu de la vida. Ye difícil saber hasta qué puntu esto yera a cencielles por cuenta de la falta de muyeres o a que precisamente esta falta de muyeres atraía a aquellos que preferíen la compañía d'homes.<ref name="BGB2007">{{cita llibru | apellíos=Beemyn | nome=Brett Genny | títulu=Gleich und anders | capítulu=Nord und Südamerika: Von der Kolonialzeit bis zum 20. Jahrhundert | añu=2007 | editorial=Murmann | editor=Aldrich, Robert | isbn=3-938017-81-3 | páxines=158-159 | allugamientu=Hamburg | idioma=alemán}}</ref> Ye nesti ambiente y nel militar<ref group="nota">Nel ambiente militar nun yera estrañu que s'entamaren bailles nos que dos homes baillaren agarraos, yá que les muyeres nun podíen aportar al exércitu y de cutiu nun taben disponibles. Esisten diversos curtios que lo documentan, como «[http://www.britishpathe.com/video/jacks-the-dasant/query/FRENCH Jacks 'the Dasant']» de 1922, na que s'amuesa un baille entamáu nel HMS Hood, nel que participaron marineros de barcos de guerra brasilanos, americanos, franceses y xaponeses; «[http://www.britishpathe.com/video/interned-sailors-1/query/homo-erotic Interned Sailors]» d'hacia 1914-1918, curtiu d'orixe desconocíu, nel qu'apaez un grupu de marineros mirando, mientres dos toquen l'acordión y otros más baillen agarraos; o «[https://www.youtube.com/watch?v=nl81x0eWmzY male soldiers dancing together during WWI]», qu'amuesa un grupu de marineros baillando al son d'un acordión nun barcu de guerra. Tampoco yeren raros los espectáculos de marineros nos que'l travestismu yera parte importante, como rellata'l ''[[Daily Mail]]'' nel artículu «[http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2715358/Lighter-life-British-soldiers-trenches-revealed-rare-photos.html Dancing, drinking and even dressing up in drag: Lighter side of life for British soldiers in the trenches revealed in rare photos]».</ref> onde se desenvolvieron los «''stag dance''» («baille de solteros»), nos que los homes baillaben ente sigo, ensin qu'esto tuviera un significáu particular. Beemyn fala de los que se realizaben en [[San Francisco (California)|San Francisco]] mientres la [[fiebre del oru]] de 1849, a onde habíen llegáu miles d'homes nuevos de tolos continentes, convirtiendo una población de frontera nun centru de diversión, nel que toa era posible. Gracies a la falta de muyeres y de prexuicios, los homes prestar ente ellos, tamién en bailles, nos qu'aquellos que faíen el papel tradicional de muyeres podíen inclusive llevar vistíos, anque davezu solo llevaren un pañuelu atáu nel brazu.<ref name="BGB2007"/> ==== ''Drag ball'' ==== [[Ficheru:Drag Ball in Webster Hall--1920s.jpg|miniaturadeimagen|Un baille d'invertíos na década de 1920, celebráu nel Webster Hall del [[Greenwich Village]], en Nueva York.]] Los ''drag ball'' («bailles de travestidos») d'Estaos Xuníos pueden trazar el so orixe nos bailles de debutantes» —bailles nos que s'introducía a les neñes en sociedá como adultes, similares a los [[Fiesta de quince años|bailles de quince años]]— y los bailles d'amarutes. Empezaron a finales del sieglu XIX como simples fiestes nes que s'almitíen homes vistíos de muyer y muyeres vistíes d'homes, que dexaben el baille agarráu con pareyes del mesmu sexu, anque esisten noticies de bailles esclusivos d'homosexuales masculinos y femeninos— en 1890, que cifren el númberu de participantes en 500 pareyes del mesmu sexu, que tranquilamente baillaben el valse al son d'una bona orquesta. Na década de 1920 estos bailles yá se convirtieren en grandes acontecimientos sociales nel mundu homosexual, nos que sobremanera los homes, pertenecíen por llevar el traxe femenín más arrogante. De cutiu incluyíen una pasarela, les «''parade of the fairies''» («desfile de les faes»<ref group="nota">''Fairy'', lliteralmente «fada», ye una denominación habitual pa los homosexuales masculinos, sobremanera los amuyeraos; na dómina tamién s'usaba como sinónimu de ''[[drag queen]]''.</ref>), p'amosar los traxes y un concursu que premiaba con dineru los más espectaculares, que los sos xueces solíen ser personalidaes de la lliteratura y l'espectáculu. Sobremanera foi ente les comunidaes negres urbanes en [[Nueva York]], [[Chicago]], [[Baltimore]] y [[Nueva Orleans]] les que realizaben estes fiestes, atrayendo inclusive al públicu blancu. En [[Manhattan]], los bailles llegaron a tener permisos oficiales, y proteición y vixilancia policial, celebrándose en prestixosos pabellones como'l [[Webster Hall]] y el [[Madison Square Garden]], l'hotel Astor nel centru, el Manhattan Casino (más tarde llamáu Rockland Palace), el Alhambra y el Savoy Ballroom nel [[Harlem]] negru y el New Star Casino nel Harlem italianu. Los organizadores convertir en personaxes famosos: H. Mann na década de 1910, Kackie Mason nes décades de 1920 y 30, Phil Black, nes décades de 1930 a 60, celebraos en numberoses noveles.<ref name="MW2011">{{cita web |autor=Weems, Mickey|títulu=Drag Ball|url=http://www.qualiafolk.com/2011/12/08/712/|fechaaccesu=2 d'agostu de 2014|obra=Qualia Folk|fecha=8 d'avientu de 2011|idioma=inglés}}</ref><ref name="GC1994">{{cita llibru |apellíos=Chauncey|nome=George|títulu=Gai New York. Gender, urban culture, and the making of the gay male world 1890-1940|añu=1994|editorial=Basic Books|isbn=0-465-02621-4|páxines=291-299|allugamientu=Nueva York}}</ref> En 1933 describíen unu d'estos bailles de la siguiente forma: {{cita|Na pista del salón de baille, en tou tipu imaxinable de vistíu elegante, homes tremecen y palpitan nos brazos d'otros homes. Munchos de los «amuyeraos» lleven peñaos ellaboraos, nos tocaos empolvoriscaos del periodu de [[Madame de Pompadour]]. Lleven faldes folgoses y enchíes d'esa pintoresca yera anterior a la [[guillotina]] [... O]tros lleven traxes llargos y afechos que tuvieron de moda hasta apocayá [... mientres] otros lleven les llargues faldes con cola y los afechos [[corsé]]s de la década de 1880—palmos y palmos de tela n'ellaboraos volantes, faciendo ''frou-frou'' por detrás, cuando l'espaciu dexar.|op. cit. Chauncey (1994)}} El baille más famosu yera'l «Masquerade and Civic Ball» —tamién conocíu como «''Faggots Ball''» o «''Fairies Ball''», baille de los maruxos— nel [[Harlem]] de Nueva York. El Masquerade and Civic Ball yera un baille añal qu'empezó a celebrase en 1869, entamáu pola [[Grand United Order of Odd Fellows]], una asociación afroamericana independiente de la so correspondiente asociación d'Estaos Xuníos, que nun aceptaba a negros. El baille tuvo una enrome popularidá, atrayendo inclusive la participación de blancos, pero nun dexó d'haber crítiques y burlles. Y a pesar de que nun dexaba d'haber tensiones raciales, restricciones de género —dos homes solo podíen baillar xuntos si unu diba vistíu de muyer— y les barreres de clase, estos bailles yeren unu de los pocos llugares nos que blancos y negros podíen socializar y los homosexuales podíen buscar daqué de romance.<ref name="MW2011"/> Yeren llugares nos que per un día al añu los maruxos», sobremanera los amuyeraos, nun teníen que despintase, nos que se sentíen llibres, llugares qu'abandonaben reticentes y animaos. Nun mundu qu'acosaba y despreciaba a los homosexuales, la posibilidá de ver a miles d'ellos xuntos nuna celebración de autoafirmación, de poder interactuar colos sos iguales, dexaba la creación d'una estensa rede y una subcultura de sofitu mutuu. Los bailles yeren centrales na vida de munchos homosexuales: los traxes preparar con selmanes d'antelación y lo qu'asocediera nel baille sirvía de comicu mientres selmanes dempués.<ref name="GC1994"/> Sobremanera los bailles más pequeños yeren de cutiu oxetivu de redaes policiales, que dacuando deteníen a tolos presentes. Pa xustificar les detenciones emplegaben una llei de 1846 que prohibía tar amarutáu en públicu, anque escontra'l cambéu de sieglu yá solo emplegábase p'acosar a los travestidos. Los ''drag ball'' que se realizaben en locales y cases privaos, a pesar de ser más seguros, tamién recibíen de cutiu les visites policiales. A principios de la década de 1930, les tensiones cola policía estendiérense inclusive a aquellos bailles con permisu, señalando un cambéu social que provocó que los últimos dos grandes bailles de la temporada de 1930-31 fueren cancelaos.<ref name="GC1994"/> Los bailles entraron en decadencia cola derogación de la [[Llei seca nos Estaos Xuníos|llei seca]] en 1933, cuando de secute beber dexó de ser delitu y l'antiguu orde social restablecióse, sumió l'ambiente llibertino de clubes clandestinos nos que se dexaba'l travestismu.<ref name="MW2011"/> === América Llatina === ==== El baille de los cuarenta y un maruxos ==== [[Ficheru:Posada, José Guadalupe (1852-1913), El baile de los 41 maricones - 1901 - 4.jpg|thumb|400px|Ilustración del baille de los 41 maruxos, [[Méxicu]], hacia 1901.]] En Méxicu, l'escándalu más sonáu de los sieglos XIX y XX foi'l llamáu «[[baille de los cuarenta y uno]]» o'l baille de los cuarenta y un [[maruxu|maruxos]]».<ref name="Monsiváis">{{cita web | títulu= La Gran Redada | editorial= Enkidu | fecha= payares de 2001 | url= http://www.enkidumagazine.com/art/2007/200707/y_1007_063_a.htm | fechaaccesu= 16 d'avientu de 2007 | idioma= castellanu | autor= Monsiváis, Carlos | enllaceautor= Carlos Monsiváis | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130405175406/http://www.enkidumagazine.com/art/2007/200707/y_1007_063_a.htm | fechaarchivu= 5 d'abril de 2013 }}</ref><ref name="Cabrera">{{cita web | títulu= Los "cuarenta y uno", cien años dempués | editorial= Islla tenrura | fecha= 2002 | url= http://www.islaternura.com/APLAYA/HOMOenHISTORIA/HomoHistoria2005/Los%2041%20en%20mexico/En%20el%20centenariu%20de%20los%2041%20Avientu2005.htm | fechaaccesu= 16 d'avientu de 2007 | idioma= castellanu | autor= Hernández Cabrera, Miguel | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130430183621/http://www.islaternura.com/APLAYA/HOMOenHISTORIA/HomoHistoria2005/Los%2041%20en%20mexico/En%20el%20centenariu%20de%20los%2041%20Avientu2005.htm | fechaarchivu= 30 d'abril de 2013 }}</ref> El fechu referir a una redada realizada'l [[18 de payares]] de [[1901]], mientres el mandatu de [[Porfirio Díaz]]. La redada, realizada na cai de la Paz (güei cai Ezequiel Montes), yera contra un baille d'homes que se taba realizando nuna vivienda particular, de los cualos 22 taben vistíos d'homes y 19 de muyeres. La prensa mexicana cebar nel fechu, a pesar de que'l Gobiernu esforciar en tapar l'asuntu, yá que los deteníos pertenecíen a les clases altes de la sociedá porfiriana. La llista de nomes nunca foi revelada.<ref name="Monsiváis" /><ref name="Cabrera" /> {{cita|La nueche del domingu foi sorprendíu pola policía, nuna casa accesoria de la 4a. cai de la Paz, un baille que 41 homes solos verificaben vistíos de muyer. Ente dalgunos d'esos individuos fueron reconocíos los pollos que diariamente se ven pasar por Plateros. Estos vistíen elegantísimos traxes de señores, llevaben peluques, pechos postizos, aretes, choclos bordaos y nes cares teníen pintaes grandes goyeres y chapes de color. Al sabese la noticia nos boulevares, diéronse toa clase de comentarios y censúrase la conducta de dichos individuos. Nun damos a los nuesos llectores más detalles por ser en sumu grau asquerosos.|Nota informativa de la dómina<ref name="Cabrera" />}} A pesar de que la redada nun tenía asideros llegales y yera dafechu arbitraria, los 41 deteníos acabaron pola fuercia nel exércitu: {{cita|El folgazanes, rateros y amuyeraos que fueron unviaos a Yucatán, nun fueron conseñaos a los batallones del Exércitu qu'operen na campaña contra los indíxenes mayes, sinón a les obres públiques nes poblaciones conquistaes al enemigu común de la civilización|''El Popular'', 25 de payares de 1901<ref name="Monsiváis" />}} El númberu 41 o 42 pasó a formar parte de la cultura popular mexicana pa referise a los homosexuales, nel casu del 42 a los homosexuales pasivos.<ref name="glbtq Méxicu">{{cita web | autor = Murray, Stephen O. | añu = | url = http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html | títulu = Mexico | obra = glbtq | fechaaccesu = 7 de payares de 2007 | idioma = inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150701012120/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |fechaarchivu= 1 de xunetu de 2015}}</ref> El fechu y los númberos ampliáronse al traviés de la prensa, pero tamién de grabaos, sátires, obres de teatru, lliteratura, pintura ya inclusive llega hasta los díes de la televisión, como ye'l casu de la telenovela histórica ''[[El vuelo del águila]]'' emitida por [[Televisa]] en 1994. En 1906 [[Eduardo A. Castrejón]] publicó'l llibru ''Los cuarenta y uno. Novela críticu-social''. Famosos son los grabaos de [[José Guadalupe Posada]], que se publicar acompañaos de dellos poemes:<ref name="Cabrera" /> [[Ficheru:Posada, José Guadalupe (1852-1913), El baile de los 41 maricones - 1901, p. 1 dett.jpg|thumb|Grabáu de Guadalupe Posada qu'ilustraba'l panfletu del poema axuntu.]] {{cita|Fai entá bien pocos díes<br />Qu'en la cai de la Paz,<br />Los xendarmes adicaron<br />Un gran baille singular.<br />Cuarenta y un lagartijos<br />Amarutaos la metá<br />De simpátiques mochaches<br />Baillaben como'l que más.|col2=La otra metá col so traxe,<br />Ye dicir de masculinos,<br />Gociaben al estrechar<br />A los famosos [[joto|jotitos]].<br />Vistíos de rasu y seda<br />Al postreru figurín,<br />Con peluques bien peñaes<br />Y moviéndose con chic.|Anónimu<ref name="Cabrera" />}} L'antecedente del Baille de los 41 foi utilizáu a partir d'esi momentu pa llevar alantre redaes continues, chantaxes policiacos, tortures, palices, unviaes a la cárcel y al penal de les [[Islles Maríes]], cola simple mención de que se trata d'un ataque a la moral y les bones costumes».<ref name="Monsiváis" /> ==== El tangu ==== [[Ficheru:Tango_NEP_postcard_1920s.JPG|thumb|Dos muyeres baillando'l tangu nuna postal de 1920.]] {{AP|Tangu queer}} El tangu d'[[El Ríu de la Plata]], como danza, crear a finales del sieglu XIX ente homes, y por homes que baillaben con otros homes nes cais y en [[chamizu]]es: {{cita|La sociedá na cual empiézase a baillar tangu yera mayoritariamente masculina (el 70%), pola tantu, a la lluz pública baillar ente pareyes d'homes namái una y bones la ilesia aplicaba'l so moralismu y nun dexaba la unión d'un home y una muyer nesta clase de baille. [...] El Tangu n'antaño baillar yeren los homes, nun lo baillaben home y muyer, porque eso yera prohibíu pola llei. [...] El Papa Pío X lo proscribió, el [[Káiser]] prohibir a los sos oficiales.|Juliana Hernández Berrío: ''El Tangu nació pa ser bailláu.''<ref>{{cita web |autor=Hernández Berrío, Juliana|títulu=El Tangu nació pa ser bailláu|url=http://www.reddebibliotecas.org.co/Cultura/Multimedies/tangu/baille1/baille1.html|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=Medellín Cultura|idioma=castellanu|urlarchivu=https://archive.today/20140801013949/http://www.reddebibliotecas.org.co/Cultura/Multimedies/tangu/baille1/baille1.html|fechaarchivu=1 d'agostu de 2014}}</ref> }} A empiezos de la década de 1910 el tangu foi afayáu per Europa y púnxose de moda en París, como baille de pareya home-muyer, pero nun estilu más «decente», ensin «cortes y quebraes». Postales históriques<ref name="Marinnas">{{cita web|autor=Mariñas, J. Alberto|títulu=Elles baillen soles...|url=http://www.esto.es/tangu/espanol/Elles.htm|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=www.esto.es|idioma=castellanu}}</ref> de los años 1920/1930 amuesen igualmente imáxenes de muyeres baillando'l tangu ente elles. Pero estes postales vienen de los [[cabaré]]s de [[París]] y tienen un acentu masculín y [[voyeur]]: {{cita|Per un sitiu, los escarceos [[Safu|sáficos]] o l'abiertu [[lesbianismu]] tienen valedoras individuales y círculos de llustre artísticu o intelectual onde ye dafechu almitíu. Por otru, los cabaretes cola so obvia función de escapismu sexual atopen el so sitiu na sociedá. De dambes fontes, la imaxe del tangu ente muyeres va beber y de dambes lléguennos delles imáxenes que la representen.|J. Alberto Mariñas, ''Elles baillen soles...''<ref name="Marinnas"/>}} ==== L'antroxu de Ríu ==== En Brasil, la homosexualidá foi llegalizada en 1830, fechu que se caltuvo nel códigu penal de 1890. Sicasí esistíen numberoses lleis sobre los actos públicos d'indecencia, vagancia, travestismu o comportamientu «[[llibertinaxe|llibertín]]» que s'emplegaben pa controlar y reprimir a los homosexuales.<ref name="glbtq Brasil">{{cita web | autor = Green, James N. | añu = | url = http://www.glbtq.com/social-sciences/brazil.html | títulu = Brazil | obra = glbtq | fechaaccesu = 9 d'agostu de 2015 | idioma = inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026010526/http://www.glbtq.com/social-sciences/brazil.html |fechaarchivu= 26 d'ochobre de 2014}}</ref> Sicasí, una vegada al añu, mientres l'[[Antroxu de Brasil|Antroxu]], les costumes sociales relaxábense, dexando'l travestismu y el baille ente hombre/mujer, empezando na década de 1930. En [[Rio de Janeiro]] amarutar fixéronse cada vez más ellaboraos y empezóse a apurrir premios a los meyores; estos espectáculos evolucionaron en bailles d'invertíos, nos que solo un 10% de los participantes diben vistíos de ''[[drag queen]]s''.<ref name="glbtq Rio de Janeiro">{{cita web | autor = Green, James N. | añu = | url = http://www.glbtq.com/social-sciences/rio_de_janeiro.html | títulu = Rio de Janeiro | obra = glbtq | fechaaccesu = 9 d'agostu de 2015 | idioma = inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026010612/http://www.glbtq.com/social-sciences/rio_de_janeiro.html |fechaarchivu= 26 d'ochobre de 2014}}</ref> === Rusia === [[Ficheru:Russia gay 1921.jpg|miniaturadeimagen|Miembros d'un grupu gai clandestín en Petrográu en 1921.]] En Rusia, esisten noticies de bailles d'homosexuales (''baly zhenonenavistnikov'', lliteralmente «baille de misóxinos») anteriores a la I Guerra Mundial, concretamente en [[Moscú]]. A estos bailles, anque realizaos dientro de la subcultura de los ''zhenonenavistnik'' («[[misoxinia|misóxinos]]»), un grupu hipermasculinizado d'homosexuales, allegaben tamién travestidos.<ref name="DH2013">{{cita publicación | apellíu=Healey | nome=Dan | editor=Sapper, Manfred; Weichsel, Volker | títulu=Beredtes Schweigen. Zur Geschichte der Homosexualität in Russland | publicación=Osteuropa. Spektralanalyse. Homosexualität und ihre Feinde | fecha=ochobre de 2013 | añu=2013 | mes=ochobre | númberu=10 | páxines=11-14 | fechaaccesu=1 d'agostu de 2014 | ISBN=978-3-8305-3180-7 | ISSN=0030-6428 | URL=http://www.osteuropa.dgo-online.org/issues/issue.2013.1385993580000 | idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.osteuropa.dgo-online.org/issues/issue.2013.1385993580000|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> En 2013 publicar por primer vegada una semeya (a la derecha) d'una fiesta gai en Rusia, concretamente en [[San Petersburgu|Petrográu]], celebrada'l 15 de febreru de 1921, mientres los primeros años del [[República Socialista Federativa Soviética de Rusia|réxime soviéticu]]. La semeya foi fecha polos espertos forenses de la policía, que realizara una redada nel pisu nel que se taba celebrando la fiesta, en recibiendo un chivatazu anónimu sobre actividaes «contra natura» nun pisu de la cai Simeon n°6. Detener a 98 marineros, soldaos y civiles —a pesar de que la sodomía fuera llegalizada en 1917—. Axuntárense a celebrar una boda de travestidos», munchos d'ellos amarutaos en traxes femeninos, «vistíos españoles» y «peluques blanques», pa baillar el [[valse]] y el [[minueto]], y socializar con otros homes. El comisario de xusticia responsable xustificó la redada con qu'una amuesa pública d'enclinos homosexuales podía poner en peligru a les personalidaes ensin asitiar». Anque nengún de los participantes foi condergáu, el dueñu del pisu, Eduard Michel, foi acusáu de rexentar un chamizu según l'artículu 171 del códigu penal de la [[República Socialista Federativa Soviética de Rusia]], delitu penáu con un mínimu de 3 años de prisión y confiscación de toa o parte de les propiedaes.<ref>{{cita web | títulu=ПЕТРОГРАД, 1921 ГОД: ПОЛИЦЕЙСКИЙ РЕЙД НА «ГЕЙ-КЛУБ» | url=http://outloudmag.eu/events/item/148-unikalnaya-fotografiya-figurantov-dela-o-gey-pritone-v-petrograde | fechaaccesu=1 d'agostu de 2014 | obra=OUTLOUD | fecha=20 de setiembre de 2013 | idioma=rusu}}</ref><ref name="DH2013"/> === Bailles de lesbianes === [[Ficheru:Lautrec Two women waltzing original size.jpg|miniaturadeimagen|''Dos muyeres baillando'l valse'' (hacia 1892) de [[Toulouse Lautrec]].]] En Méxicu, el 4 d'avientu de 1901, pocu dempués de la [[redada]] nel [[Baille de los 41]], hubo una redada nun llocal de [[lesbianes]] en Santa María, pero l'asuntu tuvo menos ecu na sociedá que'l producíu pol Baille de los 41, nel que participaren homes.<ref name="glbtq Méxicu" /> [[Hirschfeld]], nel so llibru ''Berlins drittes Geschlecht'' (1904), tamién describe un baille de lesbianes: {{cita|N'unu de los grandes salones nos que los uranistas entamen los sos bailles, tamién se realiza cuasi cada selmana una tarde de baille similar pa les uranistas femenines, de les que gran parte visti con traxe d'home. La mayoría de les muyeres homosexuales del llugar pueden atopase tolos años nuna fiesta d'amarutes entamada por una dama berlinesa. La fiesta ye privada, sinón que davezu solo pueden aportar que son conocíes poles dames del comité organizador. Una participante descríbeme la siguiente escena: «Nuna guapa tarde d'iviernu, a partir de les 8 nun dexen de parar coches delantre d'unu de los meyores hoteles de Berlín, de la baxen dames y caballeros amarutaos de tolos países y dómines. Equí vese llegar a un curiosu [[Studentenverbindung|estudiante d'una fraternidá]] con un [[Schmiss]] marcante, ellí, un delgáu caballeru rococó ayuda galantiadora a una dama a salir del coche. Les brillantemente allumaes amplios salones enllénense cada vez trupos; agora entra un gordu [[Orde de los Hermanos Menores Capuchinos|monxu capuchín]], ante'l que s'inclinen respetuosamente xitanos, [[pierrot]]s, marineros, payasos, panaderos, [[lansquenete]]s, ornados oficiales, caballeros y dames en traxe de monta, [[Afrikáner|bóeres]], xaponeses y delicaes [[geisha|geishes]]. Una [[Carmen (ópera)|Carmen]] de güeyos de fueu ambura a un ''[[jockey]]'', un italianu fogosu estrecha una amistá con un moñecu de nieve. Los colores más variaos de la vivaraz y allegre ensame ufierten un cuadru estraordinario y curioso. Primero, les participantes fortalecer en meses afataes con flores. La direutora nuna curiosa casaca de terciopelu da la bienvenida nuna curtia y compacta alocución. Entós recuéyense les meses. Suenen les "''Donauwellen''", y acompañaes d'allegre música de baille, les pareyes banciar en círculu a lo llargo de la nueche. De les sales colindantes óyense rises, el sonar de les copes y allegres cantares, pero en nengún llugar —onde se mire— trespásense les llendes d'una fiesta d'amarutes distinguida. Nenguna discordancia deslustra l'allegría xeneral, hasta que les postreres participantes abandonen el llugar coles primeres lluces d'una fría mañana de febreru, onde en compañía de los sos iguales pudieron suañar per unes poques hores ser aquello que son nel so interior.»|Magnus Hirschfeld, ''Berlins Drittes Geschlecht'' (1904), «[http://gutenberg.spiegel.de/buch/6275/3 Kapitel 3]»}} N'Alemaña, el club de bolos» ''Die lustige Neun'' («El nueve risonderu»), creáu en Berlín en 1924, consiguió entamar fiestes de lesbianes nes que participaben ente 200 y 300 muyeres a lo menos hasta abril de 1940. Nun se sabe si les fiestes, conocíes poles descripciones de les actes de la [[Gestapo]] que les vixilaba de cerca, siguieron mientres los años de la Guerra; el casu ye que se pierde'l rastru.<ref>{{cita web | autor = Dobler, Jens | añu = 2003 | url = http://www.lesbengeschichte.de/staedte_d_fram.html?http://www.lesbengeschichte.de/staedte_berlin_d.html | títulu = Lesbische Berliner Subkultur im Nationalsozialismus | obra = Lesbengeschichte | fechaaccesu = 9 de mayu de 2009 | idioma = alemán | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120113060237/http://www.lesbengeschichte.de/staedte_d_fram.html?http%3A%2F%2Fwww.lesbengeschichte.de%2Fstaedte_berlin_d.html | fechaarchivu = 13 de xineru de 2012 }}</ref> == Evolución posterior == === De la II Guerra Mundial a Stonewall === En Francia, mientres la ocupación de París, tolos bailles fueron prohibíos, situación que se caltuvo pa los homosexuales tres la victoria aliada.<ref name="Dictionnaire"/> Mientres la guerra nun quedó más remediu qu'axuntase nes contornes de París, como asocedió para en Nuechebona de 1935, na que cientos d'homosexuales viaxaron n'autobús 50 km dende París, pa la tradicional cena.<ref name="FT2006"/> Tres la Guerra, la única posibilidá yera treslladase en tren al Bal de la Chervrière, en [[L'Étang-la-Ville]] ([[Yvelines]]), un local rexentáu por una lesbiana, «la Colonelle», que lluchara na resistencia y tenía abondos contactos por que nun-y cerraren el llocal. La situación ameyoró cola reapertura del Bal de la montaigne de Sainte-Geneviève en 1954, dirixíu por Georges Anys, que se caltendría hasta finales de la década de 1960. Quiciabes el baille más importante foi'l realizáu tolos domingos pela tarde pola revista y asociación [[Arcadie (grupu)|Arcadie]], el Cespala (Club littéraire et scientifique des pays latins), nel númberu 19 de la cai Béranger, acutáu puramente pa miembros del club.<ref name="Dictionnaire"/> El 5 d'ochobre de 1960 una curtia noticia nel ''Giornale di Brescia'' (y delles llinies en ''l'Unità'') informaben de l'apertura d'una investigación nel ambiente homosexual de [[Provincia de Brescia|Brescia]] y empecipiaba l'escándalu llamáu ''[[balletti verdi]]'' («ballets verdes»<ref group="nota">«''baletti''» significa [[balé]] y ye'l nome que na dómina dar a los escándalos sexuales nel que tuvieren envueltos nuevos, a partir de los casos homólogos heterosexuales; «verde» ye'l color, que yera consideráu'l de los homosexuales; verde yera de fechu el clavel que llevaba nel ojal Oscar Wilde.</ref>). L'orixe del escándalu fueron una serie de fiestes entamaes por dos homosexuales en [[Castel Mella]] pa los sos amigos, porque esta yera la única manera en que los homosexuales italianos podíen socializar na dómina, yá que n'Italia (al contrariu de lo que taba pasando nel estranxeru) les autoridaes nun dexaben l'apertura de llugares de xunta pa gais, como [[chigre gai|chigres gais]]. Estes fiestes dexaben axuntar a homosexuales de toles condiciones y edaes. El fechu de qu'hubiera dellos casos de «menores» (ente 18 y 21 años, la mayoría d'edá taba nos 21 años) que llibremente aceptaben dineru en cuenta de rellaciones sexuales, produció un escándalu con consecuencies desastroses p'aquellos implicaos, na so mayoría inocentes, desencadenando amás una imprevista [[caza de bruxes]] de calquier [[Terror lila|maccartista]], que solmenó a tol país. Munchos perdieron el so trabayu, trés suicidáronse, otru decidió fuxir a otra ciudá pa evitar l'estigma, dempués de que'l so secretu fixérase públicu.<ref>{{cita web |autor=Bolognini, Stefano|títulu=I Balletti verdi, storia di uno scandalo|url=http://www.stefanobolognini.it/storia/balletti/estrattopride.html|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=Páxina web de Stefano Bolognini|fecha=marzu de 2001|idioma=italianu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080508214232/http://www.stefanobolognini.it/storia/balletti/estrattopride.html|fechaarchivu=8 de mayu de 2008}}</ref><ref>{{cita web |autor=Scalise, Daniele|títulu=Balletti verdi uno scandalo omosessuale|url=http://www.stefanobolognini.it/storia/balletti/llibru.html|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=[[L'Espresso]]|fecha=16 de marzu de 2001|idioma=italianu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080508205613/http://www.stefanobolognini.it/storia/balletti/llibru.html|fechaarchivu=8 de mayu de 2008}}</ref> En plenu [[tardofranquismu]] empezaron de nuevu a formase n'España fiestes d'homosexuales nos que dellos participantes vistir de muyer. En [[Sitges]], el 4 de marzu de 1973 la policía detuvo a diez homes travestidos que se prestaben na discoteca Los Tarantos de la llocalidá mientres los antroxos. Los periódicos falaron de «baille de violetes» y burlláronse mientres díes del remexu de maruxos», «convención de violetes», «prímulas», «sapes», etc., amosando semeyes de los deteníos vistíos de muyer.<ref>{{cita llibru |apellíos=Omeda|nome=Fernando|títulu=El llátigu y la pluma. Homosexuales na España de Franco|añu=2004|editorial=Oberon|isbn=84-96052-68-0|páxines=223-225|ubicación=Madrid}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Arnalte|nome=Arturo|títulu=Redada de violetes. Represión de los homosexuales mientres el franquismu|añu=2003|editorial=La esfera de los llibros|isbn=84-9734-150-3|páxines=262-265|ubicación=Madrid}}</ref> ==== Ball culture ==== Una evolución de los «drag ball» ye la subcultura del ''[[ball culture]]'' qu'empezó a desenvolvese en [[Harlem]], Nueva York, y [[Washington D.C.]] a partir de los 60: {{cita|[los negros de Harlem llevaron los bailles] a altores inimaxinables polos pequeñu grupos d'homes blancos desfilando en tabiernes nos suétanos. Nuna esplosión de celu lliberáu, arrendaron grandes espacios, como'l [[Benevolent and Protective Order of Elks|Elks Lodge]] en 160 West 129th Street [Nueva York], y presentáronse en vistíos, sobre los que la mesma [[Madame Pompadour]] pensar dos veces. Nel Harlem estendióse'l rumor de qu'una comitiva de ''[[drag queen]]'' taba creando traxes más grandes y fabulosos que los xarrés del [[Desfile del Tornéu de les Roses]], y los bailles empezaron a atraer a públicu, primero unes docenes y más tarde centenares, gais y heterosexuales por igual. La xente traía los so llicor, sándwiches, pollu asáu. Según fueron creciendo los espectadores, les reines ufiertaben más y más pol dineru de les entraes. [[Cleopatra]] nel so [[Cleopatra (película de 1934)|barcaza]], toa cubierta de lamé doráu, con media docena de sirvientes abanicándola con fueyes de palma blanques y brilloses. Modelos de moda falsos n'abrigos de plumes forraos de [[mylar]], de forma que cuando abría l'abrigu y de sópitu encendíen una llámpara incandescente de dos mil vatios, los de les primeres files quedaben cegaos per unos minutos.|Michael Cunningham<ref>{{cita web |autor=Cunningham, Michael|títulu=The Slap of Love|url=http://opencity.org/archive/issue-6/the-slap-of-love|fechaaccesu=5 d'agostu de 2014|obra=Open City|idioma=inglés}}</ref>}} Bien llueu, los bailles regulares estremar en «cases» (''houses'') o «families» lideraes por figures carismátiques. {{cita|Delles fiestes regulares que se faíen en viviendes institucionalizáronse como «cases» y «families». El líder, o «madre», de cutiu ufiertaba non solo la oportunidá de realizar fiestes, sinón tamién instrucciones y una guía nes artes del maquillaxe, de la seleición de la ropa, del ''[[Sincronía de llabios|playback]]'', d'amosar una personalidá, andar y talentos rellacionaos. Aquellos alumnos convertir en «fíes transvestidas», que de la mesma instruyíen a otros, creando «families transvestidas» completes. Les ''drag houses'' («cases de travestidos») convertir nos primeros grupos sociales de sofitu de la comunidá gai y lésbica de la ciudá [de Washington].|Rainbow History Project<ref name="dc">{{cita web |títulu=The Rainbow History Project: Drag in DC |publicación=Rainbow History Project |fecha=2000–2007|url=http://www.rainbowhistory.org/html/drag.html|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140614052021/http://www.rainbowhistory.org/html/drag.html|fechaarchivu=14 de xunu de 2014}}</ref>}} La subcultura del ''ball culture'' caltúvose hasta los nuesos díes, como puede comprobase nel documental ''[[Paris is burning (película)|Paris is burning]]'' (1990). Tuvo una influyencia cultural notable, sobremanera al traviés del videu de ''[[Vogue (cantar)|Vogue]]'' de [[Madonna]], na que los baillarinos realicen un «[[Vogue (baille)|vogue]]», un baille que trata d'asonsañar los movimientos de los modelos na pasarela, desenvueltu precisamente nos bailles de la ''ball culture''. [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] tamién confesó tar influyida pola ''ball culture'', «como s'inspiró por tol circuitu ''drag-house'' n'EE.XX., una parte de la cultura negra americana desconocida, na qu'homes gais de clase trabayadora enríen ultraglamour en retruques de pasareles de moda. "Inda tengo eso dientro de mi", fala de la "seguridá y el fueu que ves sobre l'escenariu"».<ref>{{cita web |títulu=Beyoncé Knowles: Queen B|url=http://news.independent.co.uk/people/profiles/article1223035.ece|fechaaccesu=5 d'agostu de 2014|obra=The Independent|fechaarchivu=1 d'ochobre de 2007|fecha=3 de setiembre de 2006|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20071001104054/http://news.independent.co.uk/people/profiles/article1223035.ece}}</ref> === Tres Stonewall === [[Ficheru:Amerika-Disco-Buenos-Aires.jpg|thumb|Discoteca Amerika en [[Buenos Aires]] en 2008.]] Tres los [[disturbios de Stonewall]] y l'apaición de [[Movimientu de lliberación LGBT|movimientu LGBT modernu]], los grandes bailles de mázcares o amarutes pa homosexuales, tal como se realizaben hasta entós, práuticamente sumieron. Una de les esceiciones más señalaes ye'l [[Life Ball]] de [[Viena]], que se celebra dende 1992. Esisten o esistieron otros más pequeñes, como l'entamada añalmente dende 1990 por [[RosaLila PantherInnen]] en [[Graz]];<ref>{{cita web |autor= Müller, Nina|títulu="Alles pailletti" am Tuntenball|url=http://www.kleinezeitung.at/freizeit/events/baelle/3556484/alles-pailletti-tuntenball.story|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=Kleine Zeitung|fecha=22 de febreru de 2014|idioma=alemán}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Páxina ofial del ''Tuntenball'' de Graz|url=http://www.tuntenball.at/|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=Tuntenball|idioma=alemán}}</ref> l'entamáu añalmente en Berlín dende los primeros años de la década 1970<ref>{{cita web |autor=Scherer, Marie-Luise|títulu=In die Hocke, 800 er! Marie-Luise Scherer über dean "Tuntenball" in West-Berlin|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-41406264.html|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=[[Der Spiegel]]|fecha=24 de payares de 1975|idioma=alemán}}</ref> hasta 1998 por Andreas Höhne, tradición que trató de salvase col Fummelball, que se celebró seis veces, pero ensin ésitu; o'l que s'entamó añalmente en [[Hamburgu]] en 28 ocasiones, hasta 2011.<ref>{{cita web |títulu=Páxina oficial del Tuntenball de Hamburgu|url=http://www.hamburger-tunten-ball.de/|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014|obra=Hamburger Tuntenball|idioma=alemán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140807010233/http://www.hamburger-tunten-ball.de/|fechaarchivu=7 d'agostu de 2014}}</ref> A mediaos de la década de 1970 apaeció la [[discoteca]] y la correspondiente [[música discu]], que se desenvolvió ente los [[Disc jockey|pinchadiscos]], principalmente en locales de Nueva York, bien rellacionaos col ambiente gai —vease por casu [[Studio 54]]. Tanto la discoteca como la so música aína convirtiéronse en favorites de los homes gais, qu'atoparon nos sos cantares auténticos [[himnu gai|himnos]], como ''[[It's raining men]]'', ''[[Y.M.C.A. (cantar)|Y.M.C.A.]]'', ''[[I'm coming out]]'' o ''[[So many men, so little time]]'', a pesar de la homofobia de munches de les sos dives.<ref>{{cita llibru |apellíos=Thévenin|nome=P.|títulu=Dictionnaire des cultures gais et lesbiennes|editorial=Larousse|editor=[[Didier Eribon|Eribon, Didier]]|isbn=2-03-505164-9|páxines=154-155|idioma=francés|capítulu=Discu}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Mira|nome=Alberto|títulu=Pa entendenos. Diccionariu de cultura homosexual, gai y lésbica|editorial=la torbonada|enllaceautor=Alberto Mira|isbn=84-7948-959-6|páxines=239-240|ubicación=Barcelona|idioma=castellanu|capítulu=Discu, música}}</ref> Escontra los 80 apaez el ''[[clubbing]]'', con centros en Nueva York, [[Eivissa]], Londres y París, unu de que los sos locales más conocíos nel ambiente gai foi'l [[Sound Factory]] de Nueva York. Los clubes solíen ufiertar [[música electrónica de baille]] a grandes mases de gais, dacuando rellacionándose cola ''ball culture''. Escontra finales de los 80, principios de los 90, apaecen les ''[[circuit party]]'', grandes fiestes, en parte al campu, similares a los ''[[rave]]'', bien entamaes, que pueden durar dellos díes, atrayendo a públicu d'un gran territoriu o inclusive del estranxeru.<ref>{{cita llibru |apellíos=Thévenin|nome=P.|títulu=Dictionnaire des cultures gais et lesbiennes|editorial=Larousse|editor=[[Didier Eribon|Eribon, Didier]]|isbn=2-03-505164-9|páxines=154-155|idioma=francés|capítulu=lubbing gai}}</ref> Dalgunes de les fiestes del circuitu, como la White Party de [[Palm Springs]], la Black and Blue Party en [[Montreal]] y la Winter Party en [[Miami]], atraen a ente los miles y los diez miles de persones. N'Europa, la mayor ''circuit party'' celebrar en [[Barcelona]], con unos 70.000 participantes.<ref>{{cita web | autor = Camilo S. Baquero | títulu= El 80% de los 70.000 asistentes al Circuit fueron estranxeros | obra= El País | fecha= 19 d'agostu de 2013 | url= http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/08/19/catalunya/1376941252_463120.html | fechaaccesu=16 de febreru de 2014 | idioma=castellanu}}</ref><ref>{{cita web | autor = Camilo S. Baquero | títulu= El llau gai de la marca Barcelona | obra= El País | fecha= 8 d'agostu de 2013 | url= http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/08/08/catalunya/1375957077_070933.html | fechaaccesu=16 de febreru de 2014 | idioma=castellanu}}</ref> == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Baile de invertidos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura LGBT]] [[Categoría:Historia LGBT]] [[Categoría:Festivales de baille]] [[Categoría:Danza]] n8b8ymtfmso78dr3qa1xon8cd7k2eo6 0 162819 4499326 4497001 2026-06-08T04:02:15Z Limotecariu 735 4499326 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Tangu ''queer''}} [[Ficheru:Tango_NEP_postcard_1920s.JPG|thumb|Tangu queer, postal de 1920.]] El «'''tangu ''queer'''''» ye una forma nueva de baillar el [[tangu]] d'[[El Ríu de la Plata]] fuera de les sos normes y códigos tradicionales. Nel tangu ''queer'' esperiméntase l'intercambiu de [[Rol de xéneru|roles de xéneru]]. Polo tanto son frecuentes pareyes de baille del mesmu sexu. El términu [[queer]], proveniente del inglés, designa nesti contestu non solamente a la comunidá [[LGBT]], sinón tamién a toles danzarines y danzarinos heterosexuales que se proponen baillar el tangu ensin que los roles tean fixos al sexu de quien lo dancien. D'esta manera desenvuélvese una comunicación más abierta ente los baillarinos. == Los roles de xéneru nel tangu tradicional == Dizse que'l tangu arxentín ye'l sitiu por excelencia del [[machismu]] y de la [[heterosexualidá]]: {{cita|La danza del tangu na so versión convencional parte de la premisa de que la pareya tien 'naturalmente' una forma 'hetero' y la posición nel baille definir según el [[xéneru (ciencies sociales)|xéneru]]. […] Dende'l pensamientu binariu qu'establecía una asociación direuta ente'l sexu biolóxico, el xéneru y la [[orientación sexual]], lo masculino yera concebíu como lo activo, lo dinámico, lo enérxico, ente que lo femenino acomuñar colo pasivo, lo receptivo, lo doméstico, lo sacrificao. Nel baille esto espresábase nun venceyu y una plasticidad corporal que se rexía por estos vectores: na modalidá dominante, l'home asume un rol activu, proteutor y conductor frente a una muyer asitiada social y plásticamente como pasiva, protexida y conducida. Otres posiciones yeren impensables nesti esquema.|Sofía Cecconi: ''Tango Queer: territorio y performance de una apropiación divergente''<ref name="Secconi">Sofía Cecconi: ''Tango Queer: territorio y performance de una apropiación divergente''. En: Revista Transcultural de Música - TRANS 13 (setiembre 2009), {{ISSN|1697-0101}} - ([https://web.archive.org/web/20110303131351/http://www.sibetrans.com/trans/trans13/art05.htm testu completu en llinia]:sibetrans.com)</ref>}} Na pareya varón-muyer tradicional los [[Rol de xéneru|roles de xéneru]] tán sexualmente definíos. L'home proteutor conduz a la muyer que bailla colos güeyos zarraos, 'como dormida'. Falar d'un rol masculín y de un rol femenín: l'home 'bailla al pisu', camina escontra alantre y practica los movimientos abruptos como 'sacaes', 'paraes', 'arrastres' y da a la muyer toa'l sofitu por qu'ella nun pierda la so exa. La muyer, otra manera, bailla les figures más nidies, dibuxa 'ochitos' na pista, lluz polos sos adornos ('boleos') y camina escontra tras, en plenu enfotu. El tangu arxentín ye'l baille de la improvisación, y convencionalmente l'home ye'l coreógrafu bonal que compón la danza nuevamente en cada pasu. L'home lleva a la muyer con una marcación clara, precisa y la muyer apúrrese. Nes [[Milonga (eventu)#Invitación|milongas]] tradicionales ye l'home que saca a baillar a la muyer, 'cabeciándola'. == L'intercambiu de roles de xéneru nel Tangu Queer == La propuesta del tangu ''queer'' ye d'escaecese de los códigos heteronormativos y d'abrir la posibilidá d'escoyer llibremente'l rol qu'unu desea ocupar, de la mesma que'l sexu de la so pareya de baille. Asina se formen pareyes de baile mujer-home, muyer-muyer, varón-varón. Na danza 'queer', al traviés del intercambiu de roles, esquícense los repertorios de los xéneros independientemente del sexu biolóxico. La movida del tangu ''queer'' nun crea solamente un espaciu nel tangu pa pareyes [[gai]]s, [[lesbiana|lesbianes]], [[transexual]]es o [[intersexual]]es, sinón tamién abre un espaciu de tangu lliberáu que dexa esplorar distintes formes de comunicación ente quien lo dancien. El Tangu Queer convida igualmente a les pareyes heterosexuales a invertir los repertorios de xéneru: les muyeres aprienden la téunica de conducir y los homes ameyoren la so sensibilidá baillando la parte convencionalmente 'femenina'. Sofía Cecconi describe esa inversión de roles de xéneru nuna pareya heterosexual que vía baillar nuna ''Milonga Queer'': {{cita|Sentada nuna de les meses qu'arrodiaben la pista de baille de la milonga queer, reparé qu'una pareya de conformanza 'hetero' empezaba a baillar un tangu, ocupando los roles tradicionalmente asignaos a cada unu: l'home conducía, la muyer yera empuesta.[…]Col cambéu del abrazu, invirtiéronse los roles.[...]El brazu derechu del home –y non el de la muyer– pasó a tar estendíu, tomando la manzorga de la so compañera, y el so brazu esquierdu posar nel brazu derechu d'ella, folgando la so mano sobre'l costazu correspondiente. Asina, ella pasó a ocupar la posición tradicionalmente considerada 'masculina' y él empezó a dexase llevar siguiendo les indicaciones qu'ella-y diba marcando, una posición netamente femenina dende'l puntu de vista tradicional. Caminaron pela pista, abrazaos, reculando él, avanzando ella. Nun momentu, ella detuvo'l pasu, y él aprovechó la posa pa dibuxar un ocho palantre.[…]Ella ocupaba'l rol de guía con solvencia y naturalidá. El, sicasí, demostraba una habilidá propia de 'primerizu', como si nun tuviera tan incorporáu'l repertoriu de movimientos acomuñaos a la nueva posición qu'ocupaba.<ref name="Secconi" />}} Esti xuegu d'intercambiu de ''roles sexuales'' nel baille afala a les danzarines y los danzarinos a cavilgar sobre la tema sexu (biolóxicu) y xéneru (sociolóxicu). == Historia del movimientu ''Tangu Queer'' == El tangu como danza crear a finales del sieglu XIX ente homes, y por homes que baillaben con otros homes nes cais y en [[chamizu]]es: {{cita|La sociedá na cual empiézase a baillar tangu yera mayoritariamente masculina (el 70%), pola tantu, a la lluz pública baillar ente pareyes d'homes namái una y bones la ilesia aplicaba'l so moralismu y nun dexaba la unión d'un home y una muyer nesta clase de baille. […] El Tangu n'antaño baillar yeren los homes, nun lo baillaben home y muyer, porque eso yera prohibíu pola llei. [...] El Papa Pío X lo proscribió, el Káiser prohibir a los sos oficiales.|Xuliana Hernández Berrío: ''El tango nació para ser bailado.''<ref>Xuliana Hernández Berrío: ''El tango nació para ser bailado.'' [http://www.reddebibliotecas.org.co/sites/bibliotecas/Cultura/Multimedies/tango/baille1/baille1.html testu completu en:] reddebibliotecas.org.co</ref>}} A empiezos de la década de 1910 el tangu conocer n'Europa y púnxose de moda en París como baille de pareya varón-muyer, pero nun estilu más 'decente', ensin 'cortes y quebraes'. Postales históriques<ref name="Mariñas">J. Alberto Mariñas: ''Elles baillen soles...'' - [http://www.esto.es/tangu/espanol/Elles.htm postales históriques – tangu ente muyeres] en: www.esto.es</ref> de los años 1920/1920 amuesen igualmente imáxenes de muyeres baillando'l tangu ente elles. Pero estes postales vienen de los [[cabaré]]es de [[París]] y tienen un acentu masculín y [[voyeur]]: {{cita|Per un sitiu, los escarceos [[Safu|sáficos]] o l'abiertu [[lesbianismu]] tienen valedoras individuales y círculos de llustre artísticu o intelectual onde ye dafechu almitíu. Por otru, los cabaretes cola so obvia función de escapismo sexual atopen el so sitiu na sociedá. De dambes fontes, la imaxe del tangu ente muyeres va beber y de dambes lléguennos delles imáxenes que la representen.|J. Alberto Mariñas: ''Ellas bailan solas...''<ref name="Mariñas" />}} Una vegada aceptáu pola sociedá francesa, escaecióse la mala fama del tangu en Buenos Aires, en Montevideo. Homes y muyeres podíen baillar xuntos en milongas públiques, en salones. Sicasí l'alta sociedá d'El Ríu de la Plata refugó'l baille d'orixe ente pareyes del mesmu sexu y d'equí p'arriba el tangu danciábase casi namái en pareyes d'home-mujer hasta'l final del sieglu XX. La recién nacida movida del ''Tangu Queer'' vuelve a entamar esta manera históricamente orixinaria de baillar el tangu ente persones del mesmu sexu. Esti movimientu nació n'Alemaña a fines del añu 2000. Un grupu de lesbianes empecipió en [[Hamburgu]] el Primer Festival Internacional de Tangu Queer que s'entama tolos años.<ref>[http://www.queer-tango.de/html/seite.php?m=0&p=3&mk=1&SN=6f81cdf84y9a33acc856b54c8b7ee77d Sitiu web del ''9. International Queer Tangu Arxentín Festival'' en Hamburgu, 2010]</ref> Nel añu 2006 utilizar por primer vegada'l términu "tangu queer" en Buenos Aires pa denominar una práctica aportada depués milonga, entamada pola profesora y baillarina Mariana Docampo. Nel añu 2007 Mariana Docampo, Roxana Gargano y Augusto Balizano entamen el primer Festival Internacional de Tangu Queer de Buenos Aires que sigue funcionando anguaño añu tres años (www.festivaltangoqueer.com.ar), con gran repercusión del públicu de toes partes del mundu. A partir d'esi momentu empiecen a entamase festivales en distintes ciudaes d'Europa y América: Estocolmo, Copenhague, Oslo, Berlin, Méxicu DF, San Francisco, Nueva York, y apaecieron clases y talleres de tangu queer perdayuri del mundu.<ref> [http://www.tangoqueer.com/ Sitio Web de la Milonga Tangu Queer de Buenos Aires]</ref><ref>{{Cita web |url=http://lamarshallmilonga.com.ar/ |títulu=Sitio Web de la primera Milonga de Tangu Queer de Buenos Aires,''La Marshall, Buenos Aires'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181031202424/https://lamarshallmilonga.com.ar/ |fechaarchivu=2018-10-31 }}</ref> == Bibliografía == * Magali Saikin: ''Tangu y Xéneru.Identidaes y roles sexuales nel Tangu Arxentín.'' ABRAZOS books: 2004. ISBN 978-3-9807383-8-5 * Manuel González: ''El Tangu ye machista?'' En: Puntu Tangu, Nr° 26, avientu de 2008. ([https://web.archive.org/web/20091017071756/http://www.puntotango.com.ar/eltangoesmachista.htm testu completu en llinia]: puntotango.com.ar) * Sofía Cecconi: ''Tangu Queer: territoriu y performance d'una apropiación diverxente''. En: Revista Transcultural de Música - TRANS 13 (2009), {{ISSN|1697-0101}} - ([https://web.archive.org/web/20110303131351/http://www.sibetrans.com/trans/trans13/art05.htm testu completu en llinia]): sibetrans.com * La historia del Tangu, Sieglu XXI Década 1, 2ª. Parte, Correxidor, Buenos Aires, 2011 == Ver tamién == * [[Estudios de xéneru]] == Enllaces esternos == * [http://www.youtube.com/watch?v=g0ngz10oulM&feature=PlayList&p=AB7B2A6BF694EDAE&playnext_from=PL&playnext=1&index=6 Fernando Sánchez y Ariadna Naveira intercambien los roles en ''La Marshall'', Buenos Aires 2009] (video YouTube) - inversión del abrazu en: 1:10,1:42,2:11,2:17, 2:56 etc. * [http://www.youtube.com/watch?v=S-mkR-KoPts Los Hermanos Macana baillen la milonga ''Reliquies Porteñas'' ] (video YouTube) – intercambiu de roles en: 0:36, 0:45, 1:19, 1:33, 1:46] * [http://www.youtube.com/watch?v=VWE7q_XHtC8 Mila Salazar y Amy Little baillando en QueerTango Café, San Francisco] (video YouTube) - múltiples cambeos de roles * [http://www.youtube.com/watch?v=tdF7CVMo3VM Augusto Balizano y Miguel Moyano baillen na Milonga ''La Marshall'', Buenos Aires 2007] (video YouTube) * [https://web.archive.org/web/20100718065015/http://www.festivaltangoqueer.com.ar/2010/ Sitiu web del ''IV Festival Internacional de Tangu Queer en Buenos Aires, 2010''] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Tango queer}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estilos de baille]] [[Categoría:Tangu (danza)]] [[Categoría:Identidaes LGBT]] [[Categoría:Queer]] equztpldlj5uacdyicafvo0z9thqq2b 0 165259 4499282 4425853 2026-06-08T03:38:08Z Limotecariu 735 4499282 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Belgrano2-Buenos Aires map.png|thumb|250px|Mapa del barriu de Belgrano.]] [[Ficheru:Casaentretorres.JPG|thumb|right|250px|Imaxe típica del barriu de Belgrano: antigües casones d'estilu européu.]] '''Belgranodeutsch''' o '''Belgrano-Deutsch''' (''Alemán de Belgrano'') ye un [[pidgin]] aniciáu del amiestu del [[idioma alemán]] y l'[[idioma español]] (nel so [[español d'El Ríu de la Plata|variante d'El Ríu de la Plata]]) que se fala na [[Ciudá de Buenos Aires]], concretamente nel barriu de [[Belgrano (Buenos Aires)|Belgrano]].<ref>{{cita llibru | apellíos = Vecoli | nome = Rudolph J. | enllaceautor = |autor2=Judy Galens|autor3=Anna Jean Sheets|autor4=Robyn V. Young | títulu = Gale Encyclopedia of Multicultural America | editorial = Gale Research | fecha = 1995 | ubicación = | páxina = | url = | id = | isbn = 0-8103-9164-3}}</ref><ref name=Merco>{{cita web |url=http://www.revistatodavia.com.ar/notas/bein/frame_bein3.htm |títulu=Los idiomes del Mercosur |editorial=Revista Inda |autor=Roberto Bein |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304072214/http://www.revistatodavia.com.ar/notas/bein/frame_bein3.htm |fechaarchivu=4 de marzu de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.muturzikin.com/cartesamerique/11.htm |títulu=Mapa llingüísticu d'Arxentina y Uruguái |editorial=Maturzikin}}</ref> == Carauterístiques == Esti amiestu surdió de los munchos inmigrantes alemanes asitiaos nel barriu ente finales del [[sieglu XIX]] y empiezos del [[sieglu XX]]:<ref name=Merco /> {{cita|''-Pero sí compartiríen los clásicos delirios verbales...<br />-Sí, siempres xugando del vocablu, como dicía. Col so amigu Adolfito Bioy taben "arrexuntando" frases d'un idioma, que yá taríen falando los alemanes afincaos nel barriu de Belgrano... L'idioma llamábase "Belgrano-Deutsch". Al vecín distrayíu que se pasiaba col pantalón desabotonado glayáben-y: "Braguetieren Sie!"...''|Fragmentu d'una entrevista.<ref>{{cita web |url=http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/GER-RUS-ARG/2009-01/1232557704|títulu=Más de Belgrano Deutsch: Borges estudiar...|autor=Jorge German Sack}}</ref>}} Foi faláu pola comunidá alemana que vivió tantu en [[Belgrano R|Belgrano "R"]] (residencial) y [[Belgrano C|Belgrano "C"]] (comercial). Había dos escueles principales del barriu, el ''Goethe Schule'' y el ''Pestalozzi Schule''. Alredor de la [[Segunda Guerra Mundial]] hubo una cierta división d'orixe políticu y relixosu ente les dos escueles. El Belgranodeutsch inda sobrevive güei y puede ser comparáu col ''[[Spanglish]]'', un amiestu d'[[español mexicanu]] y [[inglés americanu]] que se fala nos [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. == Exemplos == Polo xeneral, escribir con suxeción a les regles de la morfoloxía de la llingua alemana, anque tien nel so conxuntu vocabulariu de raigaños d'orixe español. Estos raigaños afáense fácilmente al modelu de formación de pallabres alemán, teniendo afixos alemanes. Los verbos utilizar con frecuencia nel sentíu de la conxugación del verbu n'alemán. * Leihst du mir mal deine ''goma''? (''¿Empréstesme'l borrador/goma de borrar?'') * ''Traducierst'' du das mal? (''¿Puedes traducir esto?'') * Das ist ''ein ascu''. (''Esto ye asquerosu'') * ''Lechen'' (del español ''lleche'')<ref name=rodriguez>{{cita web | apellíu = Rodriguez | nome = Julio | enllaceautor = | títulu = Argentinean Americans | obra = Multicultural America | editorial = everyculture.com | url = http://www.everyculture.com/multi/A-Br/Argentinean-Americans.html | formatu = | doi = | fechaaccesu = }}</ref> * Ich ''afeitiere'' mich jetzt (''Voi afaitame agora'') == Ver tamién == * [[Alemañol]] * [[Inmigración alemana n'Arxentina]] * [[Alemán coloniero]], dialeutu del alemán faláu en [[Venezuela]]. * [[Paraná-Wolga-Deutsch]], orixinariu de los [[alemanes del Volga]] y faláu en [[Paraná (Arxentina)|Paraná]], [[Entre Ríos]]. * [[Lagunen-deutsch]], faláu nel sur de [[Chile]]. * [[Alemán suizu d'Arxentina]], variedá del [[Alemánicu]] faláu polos inmigrantes suizos. * [[Cultura de la ciudá de Buenos Aires]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === *{{cita llibru | apellíos = Schirp | nome = Kerstin Y. | enllaceautor = | títulu = Die Wochenzeitung "Selmanariu Israelita": Sprachrohr der Deutsch-jüdischen Emigranten in Argentinien | editorial = LIT Verlag | fecha = 2001 | allugamientu = Berlin-Hamburg-Münster | url = | id = | isbn = 3-8258-5678-X | páxina = 76}} *{{cita llibru | apellíos = Thierfelder | nome = Franz | enllaceautor = |autor2=Judy Galens|autor3=Anna Jean Sheets|autor4=Robyn V. Young | títulu = Die deutsche Sprache im Ausland: Bd. 1-2 | editorial = Decker | fecha = 1956 | allugamientu = | url = | id = | isbn =| páxina = 203 }} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Belgranodeutsch}} {{Tradubot|Belgranodeutsch}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pidgin]] [[Categoría:Dialeutos del alemán]] [[Categoría:Cultura na ciudá de Buenos Aires]] [[Categoría:Variantes del alemán falaes n'Arxentina]] dggmj5pb63gbzn884cgbjdyzia0x1es 0 165328 4499274 4160232 2026-06-08T03:30:29Z Limotecariu 735 4499274 wikitext text/x-wiki El '''cocoliche''' ye una [[xíriga]] de tipu ''[[pidgin]]'' del [[Idioma español|español]] entemecíu con diversos [[dialeutos italianos]] del sieglu XIX y entamos del sieglu XX del norte y del sur d'Italia (la ''Alta Italia'' o [[Nord (italia)|Nord]], y la ''Baxa Italia'' o [[Mezzogiorno]], respeutivamente)<ref group="n.">La división xeográfica ente la "Alta Italia" y la "Baxa Italia" suel ser anguaño popular anque sofitada na xeografía, la [[mesología]] y los sos diversos [[Traza cultural|traces culturales]]. La "Alta Italia" suel corresponder a la [[Padania]], o zones cercanes a la [[llanura Padana]] o del ríu [[Po]], y a l'aguada más meridional de los [[Alpes]] y rexones axacentes —[[Liguria]], [[El Piamonte]], [[Lombardía]], [[Friuli]], [[Emilia]] [[Romagna|Romaña]] y [[Vénetu]]—; sicasí, suelse denominar extraxeográfica y clasistamente como "Baxa Italia" al sur d'Italia o [[Mezzogiorno]] —rexón qu'inclúi a [[Calabria]], [[Campania]], [[Sicilia]], [[Abruzzo]], [[Basilicata|Basilicata-Lucania]], [[Puglia]], [[Cerdeña]] ya inclusive la isla-rexón gobernada pol estáu francés de [[Córcega]]—. Secularmente, hubo una especie de "racismu" despreciatible ente los "altoitalianos" al respective de los "bajoitalianos"; asina, entá ye común que los italianos del norte (y los del centru —[[Lazio]], [[Toscana]], [[Marche]], etc.—, tamién arimaos con esta discriminación) déan-yos a los italianos del sur el llamátigu de ''terroni'' o de ''mangiamacarroni'', 'comedores de [[macarrones]]'; por reacción, los italomeridionales munches vegaes moteyen a los del norte como ''polentoni'', 'comedores de [[polenta]]', como si comer polenta fuera un signu d'inferioridá económica.</ref> —l'italianu del centru d'Italia y el normativu tuvieron bien pocu influxu— falada polos [[Inmigración italiana n'Arxentina|inmigrantes italianos]] que formaben, ente 1880 y 1930, más d'un 40&nbsp;% de la población de la [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires|Ciudá de Buenos Aires]], capital d'[[Arxentina]]. == Orixe == El cocoliche puede definise como una variedá mista de castellán y de dialeutos italianos que'l so usu yera cuasi puramente faláu (oral). Nesta especie de ''[[pidgin]]'', les formes lexicales italianes alternar coles castellanes por cuenta de la gran proximidá [[filoxenética]] ente los idiomes de la [[Península Ibérica]] y la [[Península Itálica]]. Tal variación llingüística foi usada nel teatru popular d'El Ríu de la Plata —nel [[sainete]] ya inclusive nel [[circu criollu]], como aquel que fundaron los [[hermanos Podestá]]—, onde apaecía'l personaxe risible «Cocolicchio», caricatura d'un italianu del [[Mezzogiorno|sur]]. Según [[José Podestá]],<ref>Podestá, José J. ''Mediu sieglu de farándula: memories de José J. Podestá''. Institutu Nacional del Teatru (Arxentina).</ref> el nome aniciaríase nel inmigrante [[Antonio Cuculicchio]], un peón [[Calabria|calabrés]] de la so compañía teatral, quien sería caricaturizáu pol actor del grupu [[Celestino Petray]], que tenía gran facilidá p'asonsañar a los italianos acriollados. Asina, Petray presentóse a caballu na representación de la fiesta campestre de la obra teatral ''[[Juan Moreira (drama)|Juan Moreira]]'' xenerándose'l siguiente diálogu con [[Gerónimo Podestá]]: {{cita|'''— Podestá:''' Adiós, amigu Cocoliche, ¿d'ónde sale tan ''[[Glosariu del lunfardo#Pilcha|empilcha'o]]'' (bien vistíu)?<br>'''— Petray:''' ''Vengue dede la [[Patagonia arxentina|Petagoña]] co esti parejiere macanuto, amique!'' ('Vengo dende la Patagonia con esti parejero<ref group="n."> Na fala [[Gauchu|gauchesca]], llámase ''parejero'' al [[caballu criollu]] (o flete, o pingu, o bagual), y n'especial al caballu nuevu y lo suficientemente fuerte y rápido como pa galopiar siquier pareyu [a lo menos al par] con otros caballos bonos galopadores nuna carrera [[cuadrera]].</ref> [[Glosariu del lunfardo#Macanudu|macanudu]], amigos!').}} Otra versión similar sostién qu'a Petray asocedióse-y un día presentase n'escena asonsañando a Cuccoliccio y diciendo: {{cita|'''— Petray:''' El mio quiamo Cocoliche y sono creolio hasta lo güese da la taba y la canía de lo caracuse, amico.<ref>{{cita web|url=http://www.buenosairesantiguo.com.ar/carlosgardel20.html|editorial=Buenos Aires Antiguu|títulu=Carlos Gardel nel cine mudu "Flor de durazno"|autor=Rasore, Alberto|fecha=|fechaaccesu=15 d'avientu de 2013}}</ref>}} El cocoliche, en cuanto caricaturización, basar na forma d'entonación "italiana" de les pallabres y la frecuente mutación del fonema [g] por [k] (amigu/amico) y la pronunciación de la "c" española antes de "y" o "i" como una "ch" (diz/diche); quiciabes la más remota etimoloxía derive de la entruga n'amiestu d'italianu y español "¿q(ué) co(sa) (è) lo (que) dic(h)y?". == Usu y vocabulariu == Magar que col tiempu'l cocoliche foise oyendo cada vez menos, probablemente por cuenta de la desapaición de los inmigrantes que lu falaben, munches de les sos pallabres anguaño atópense formando parte del [[lunfardo]] y del llinguaxe cotidianu del [[español d'El Ríu de la Plata]]. Exemplos: * ''atenti'' ('sollertes') atención (ye cuasi sinónimu de ''guarda''). * ''bagayo'' (de ''bagaglio'', 'equipaxe') persona fea. * ''birra'' ('cerveza') sigue utilizándose llargamente anguaño. * ''capo'' (de ''capo'', 'xefe') xefe, mandamás o, figurativamente, persona bien capaz nuna determinada actividá. * ''chanta '' (de ''ciantapuffi'', pallabra xenovesa) persona tramposa, estafadora o pocu confiable. * ''chapar'' (de ''ciappâ'') garrar, entender. * ''[[chau]]'' (forma españolizada de la pallabra que n'italianu s'escribe ''ciao'' y que deriva de la dialeutal véneta medieval ''sciao'' y esta de la griega bizantina ''sklavinos'' o ''sklavos'' yá que nel [[Imperiu bizantín]] los eslavos solíen ser calificaos como esclavos o siervos (por eso en [[Austria]] el saludu cola mesma etimoloxía que la del italianu ''ciao'' ye ''servus''). N'Italia la pallabra ''ciao'' úsase tantu pa dar el saludu de bienvenida o alcuentru como'l de despidida y la so mímica correspondiente ye llevantar la mano derecha abrir y cerrándola, sicasí nos países del [[Conu Sur]] la pallabra ''chau'' ye cuasi siempres de despidida (dacuando úsase como [[interxeición]] de sorpresa) y la gestualidad o mímica ye ximelgar la mano derecha abierta "n'abanicu" d'izquierda a derecha. * ''chicato'' (de ''ciecato'', 'acegaráu') que ve pocu, miope. * ''chin-chín'' (de ''cin-cin'', espresión [[onomatopeya|onomatopéyica]] que recuerda'l toque ente vasos o copes de vidriu o cristal) espresión que s'utiliza al brindar y topetar les copes. * ''cualunque'' (de ''qualunque'', 'cualesquier') común, ordinariu, vulgar. * ''cuore'' ('corazón') si daquién diz 'te quiero de cuore' quier dicir 'te quiero col corazón'. 'Falló-y el cuore': tuvo un infartu. * ''escorchar'' (de ''scocciare'') fadiar, fadiar. * ''facha ''(de ''faccia'', 'cara') aplicable a persones de bella apariencia física. * ''fangote'': gran cantidá * ''fato'': asuntu clandestín * ''fiaca'' (de ''fiacca'', 'flaqueza') desgano, galbana (anguaño n'entamos del sieglu XXI llegó a tomar una de les acepciones de fadio o "amargura"). * ''gamba'' ('pierna') daquién qu'ayuda o tien bones intenciones, tamién 'cien peso' porque "ayuden". * ''gambetear'': tornar. * ''groso ''(de ''grosso'', 'grande') grande, xeniu. * ''guarda'' (col significáu de 'cuidu, atención', provién del italianu ''guardara'', 'mirar, reparar') * ''laburar'' (de ''lavoro'', 'trabayu') como sinónimu de trabayar / ''laburo'': emplegu, trabayu, xera. * ''manyar'' (del centromeridional ''magnà'') comer * ''mina ''(de ''femmina'') muyer. * ''minga'' (de ''minga'', negación en milanés) nada. * ''naso'' (de ''naso'') ñariz * ''pibe ''(de ''pivello'') chicu, rapazu. * ''pichicata'' (de ''pizzicata'') inyeición, melecina * ''salute'' ('salú', úsase como pallabra de saludu mayoritariamente al despidise, y como deséu y badagüeyu de bona suerte). * ''urso'' (de ''orso'', 'osu') home grande y trabáu * ''yeta'' (de ''gettare'', 'llanzar') mala suerte. * ''yira/yiro'' (de ''xirara'', 'xirar, dar vueltes') prostituta caleyera. == Ver tamién == * [[Lunfardo]] * [[Rosarigasino]] * [[Italianismu]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group="n."}} === Referencies === {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20070927210113/http://www.elcastellano.org/pallabra.php?q=cocoliche Etimoloxía de "cocoliche"] ''(La páxina del idioma español)'' {{Tradubot|Cocoliche}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Arxentina]] [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Uruguái]] [[Categoría:Xírigues]] [[Categoría:Pidgin]] [[Categoría:Llingües d'Uruguái]] 7bxyzw95ssfkyknwa1x7cpx7fv8ncep 0 165404 4499283 4189874 2026-06-08T03:38:26Z Limotecariu 735 4499283 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20240515071808}} El gaúcho ye un dialeutu del portugués faláu nel estáu brasilanu de [[Rio Grande do Sul]], y en partes de los estaos de [[estáu de Paraná|Paraná]] y de [[Santa Catarina]]. Fuertemente influyíu pol español, por cuenta de la colonización hispana, y con influencies del guaraní y d'otres llingües indíxenes, tien diferencies léxiques y semántiques bien numberoses en rellación al portugués estándar - lo que causa, munches vegaes, dificultá de comprensión nel diálogu informal ente dos habitantes riograndenses per parte de persones d'otres rexones brasilanes, inda cuando ellos faigan entender perfectamente cuando falen con brasilanos d'otres rexones. Na frontera con Uruguái y Arxentina la influencia castellana acentúase, ente que les rexones colonizaes por alemanes ya italianos caltienen influencies propies de les llingües traíes dende Europa. Delles pallabres d'orixe africanu y, hasta de la llingua quechua, pueden ser tamién atopaes nesti dialeutu. Foi publicáu un diccionariu "gaúcho-brasilero" del filólogu Batista Bossle, listando les espresiones rexonales y los sos equivalentes na norma culta. == Fonoloxía == La fonoloxía ye próxima al castellanu d'El Ríu de la Plata, siendo dalgunes de les sos carauterístiques el ritmu silábicu de la fala, la vocalización "o" de la "l" a la fin de les sílabes, y la menor importancia de les vocales nasales, práuticamente acutada a la vocal "ã" y a los diptongos "ão" y "õy". Gramaticalmente, una de les carauterístiques más notables ye l'usu del pronome "el to" en cuenta de "você" (distintu del usáu en São Paulo), pero col verbu en tercer persona ("la to ama", "el to viendi", "el to parte"). Sicasí, nun ye raru oyer la conxugación de "el to" correuta. Y en l'interior de Rio Grande do Sul, otra carauterística ye l'ausencia d'amenorgamientu de la postrera vocal en pallabres terminaes en "y" (por casu, "leite", "frente"), distinto d'otres rexones del país (y de la capital Porto Alegre) que camuden la "e" por "i" ("leiti", "frenti"). == Otres variaciones == En Rio Grande do Sul, amás d'esti dialeutu, fálase tamién el ''[[Riograndenser Hunsrückisch]]'', otru dialeutu faláu ente los colonos alemanes y tamién el ''[[talian]]'', faláu polos colonu italianos. Son consideraos dialeutos nativos, una vegada que, entá provenientes d'idiomes foranos ([[idioma alemán|alemán]] y [[idioma vénetu|vénetu]]), desenvolviéronse en Rio Grande do Sul. {{Tradubot|Dialecto gaúcho}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del idioma portugués|Gauchu]] [[Categoría:Llingües de Brasil]] [[Categoría:Región Sur de Brasil]] [[Categoría:Cultura de Rio Grande do Sul]] [[Categoría:Cultura de Paraná]] [[Categoría:Cultura de Santa Catarina]] inw68ep9u8xzx53y3pvmr97nqxkeifc 0 165468 4499267 4481463 2026-06-08T03:15:26Z Limotecariu 735 4499267 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Yeísmo idioma español.png|right|240px|thumb|Una de les peculiaridaes del español andín ye que ye una variedá ensin [[yeísmu]], polo qu'estrema na pronunciación les ortografíes <''ll''> de <''y''>.]] [[Ficheru:Dialectos Colombia.png|240px|thumb|En mariellu'l dialeutu andín pastuso.]] [[Ficheru:Dialectos Ecuador.png|240px|right|thumb|Mapa de los principales dialeutos del [[Ecuador]].]] [[Ficheru:Dialectos español de Perú y Ecuador.png|240px|right|thumb|En colloráu'l ''español andín'' d'[[Ecuador]] y [[Perú]].]] El '''español andín''' ({{ensin referencies|conocíu en [[Perú]] y [[Ecuador]] como ''serranu''}}) ye un [[dialeutu]] del [[idioma español]] faláu nos [[Cordal de los Andes|Andes]] centrales, dende'l sur de [[Colombia]] ([[nuedu de les Camperes]]) pasando por [[Ecuador]], [[Perú]] y [[Bolivia]] hasta'l [[Norte arxentín]] y la [[puna]] de [[Chile]]. Tien influencies mayormente del castellán clásicu, que ye favorecíu más nes ciudaes, ente que nes árees rurales y parte de les ciudaes, esiste influencia del [[Llingües quechues|quechua]], del [[Idioma aimara|aimara]] y d'otres llingües autóctones. == Carauterístiques fonolóxiques == * Nel español andín nunca s'aspira la /s/ en final y tampoco se pronuncia predorsal sinón semi-[[Consonante apical|apical]] (daqué paecíu a la de Castiella). * Na variante ecuatoriana, esta fricativa alveolar sorda a la fin de [[sílaba]] convertir en sonora /z/ si la consonante siguiente ye tamién sonora, o si la pallabra que sigue empieza con vocal. Na variante peruana se palatiza ante /i/. * Nel área del oeste de [[Bolivia]], [[Norte arxentín]], delles ciudaes d'[[Ecuador]] como Tulcán, Ambato y Loja, y el sur peruanu estrémase ''ll'' [ʎ] con ''y'' [j]. * Suélense confundir les vocales /y/ con /i/ y /o/ con /o/, influencia del sistema tri vocálicu del quechua y del aimara. Esti fenómenu ([[motosidad]]) solo asocede n'árees rurales esperdigaes onde la llingua materna entá sigue siendo la indíxena orixinaria. * Se asibilan les erres como una [[fricativa retroflexa sonora]], nos grupos ''rr'' /r/→[ʐ] y ''tr''→[ʐ]. Esto ye consideráu 'cultu' solo n'[[Ecuador]] y [[Bolivia]]. En Perú puede apreciase na sierra norte y central, anque na sierra sur va en retrocesu. * La fricativa velar sorda /x/ nun presenta'l [[alófonu]] [[Fricativa uvular sorda|uvular]] d'otres llatitúes. * La /f/ articúlase como [[fricativa billabial sorda]] [ɸ], la mesma que por amesta-y -y una /w/ epeténtica suelse confundir con /x/. * Dase especial énfasis a les consonantes con debilitamientu de les vocales, sobremanera nes sílabes átones (como en [[Méxicu]] anque non tan marcáu como nesi país). * L'acentuación ye, o tiende a ser, [[paroxítona]]. == Aspeutos gramaticales == Na rexón andina faise usu estensivu de: * El pretéritu compuestu y, n'ocasiones, el pluscuamperfeutu, según el xerundiu. * El clíticu “lo” como dativu y acusativu, singular y plural, y dacuando (sobremanera nel Perú) masculín y femenín (sacante na fala ecuatoriana onde, otra manera, hai leísmo similar al dialeutu castellanu). * Los pronomes posesivos. * Los diminutivos. * Nes árees rurales o urbanoides suelse calcar la construcción del quechua o aimara: :''A la so casa de Jacinta me istoy diendo.'' * En gran parte de los países onde se practica utilízase preponderantemente el tutéu y bien pocu'l [[voseo]]. N'Andar bolivianos (aparte'l restu del país) y en Campera (Colombia) hai abondo usu del voseo, más que nada nes clases menos educaes formalmente, y sobremanera nes formes d'imperativu. En Los Andes ecuatorianos el voseo foi progresivamente en regresión, y n'andar peruanos ye totalmente desconocíu. Les variedaes más reconocíes como cultes son les de: [[Loja (Ecuador)|Loja]], [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]], [[Quitu]], [[Arequipa]], [[Campera (Colombia)|Campera]], [[Cusco]] y [[La Paz]]. == Árees d'influencia == Nel norte de l'[[Arxentina]] y nel altiplanu del norte de [[Chile]] anguaño puede dicise qu'esiste una especie de fusión ente los dialeutos de los respeutivos países, pero notándose más preponderante'l dialeutu del país local. El dialeutu tien nel [[noroeste arxentín]] inflúi al respeutive de la pronunciación y léxicu. Ente que'l [[dialeutu d'El Ríu de la Plata]] apurre llevemente na pronunciación, una variedá de modismos y el [[voseo]] d'El Ríu de la Plata anque solo se diga «vos» pero nun conxuguen los verbos na forma del «vos» sinón na del «tú». El [[tutéu]] esisti entá. Bien similar pa Chile, solo qu'alterna l'usu del tutéu y voseo, y amás presenta modismos del [[español chilenu]] y dalgunos d'esti dialeutu. == Ver tamién == * [[Español colombianu|Idioma español en Colombia]] * [[Idioma español en Bolivia]] * [[Español chilenu]] * [[Idioma español n'Ecuador]] * [[Idioma español nel Perú]] * [[Español pastuso]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] * [[Sustratu llingüísticu]] * [[Guaman Poma de Ayala]] * [[José María Arguedas]] == Enllaz == [https://web.archive.org/web/20110323065520/http://disde.minedu.gob.pe/gtz/ProeducaDocs/Publicaciones/Castellanu%20Andín.pdf Castellanu Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales] Cerrón Palomino, Rodolfo (2003). {{llistaref}} == Bibliografía == * Canfield, Delos Lincoln (1981). ''La pronunciación del español d'América''. Chicago: The University of Chicago. * Cerrón Palomino, Rodolfo (2003). ''Castellán Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales''. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú, Cooperación Téunica Alemana GTZ. ISBN 9972-42-528-2. * Escobar, Alberto (1978). ''Variaciones sociollingüístiques del castellán nel Perú''. Lima. * [[Germán de Granda|Granda, Germán]] (2001). ''Estudios de llingüística andina''. Lima: Pontificia Universidá Católica de Perú. * Lapesa, Rafael (1986). ''Historia de la llingua española''. Madrid. * Mackenzie, Ian. ''A Linguistic Introduction to Spanish''. Gran Bretaña: University of Newcastle upon Tyne, LINCOM Studies in Romance Linguistics 35. ISBN 3-89586-347-5. * Rivarola, José (1990). ''La formación llingüística de Hispanoamérica''. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú. {{Tradubot|Español andino}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Chile]] [[Categoría:Dialeutos del idioma español en Colombia]] [[Categoría:Dialeutos d'Ecuador]] [[Categoría:Dialeutos del idioma español en Perú|Andín, español]] [[Categoría:Dialeutos del idioma español en Venezuela]] 28wouzb54wzde8nt8qti0t3b8a32ymp 0 165469 4499273 4499235 2026-06-08T03:30:06Z Limotecariu 735 4499273 wikitext text/x-wiki {{idioma}} El '''español camba''' ye un [[dialeutu]] del [[idioma español]] faláu nel norte, este y sureste de [[Bolivia]], particularmente nos departamentos de [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Departamentu del Beni|Beni]] y [[Departamentu de Pando|Pando]]. Trátase nel so orixe de la estensión más nortiza del antiguu o colonial dialeutu del [[Conu Sur]], formando parte de la mesma caña ancestral que l'[[español d'El Ríu de la Plata]] y el del [[español paraguayu]]. Esti dialeutu puede subdividise en cuatro variaciones d'alcuerdu a rexones xeográfiques: *[[Santa Cruz de la Sierra]] y rexón integrada. * Valles del Departamentu de Santa Cruz. *[[Chiquitanía]]. *Zones del [[Departamentu del Beni]] y [[Departamentu de Pando]]. Estes variaciones rexonales coinciden cola división política y alministrativa del [[Departamentu de Santa Cruz]] cuando nació Bolivia en 1825: Les provincies Cercado, [[Vallegrande]], [[Chiquitos]], Cordal y [[Moxos]] (esta postrera partida anguaño ente los departamentos de Beni y Pando).<ref name=autogenerated1>El Castellán del Oriente bolivianu, por Germán Coimbra Sanz, 1992</ref> == Historia == Probables [[etimoloxía|etimoloxíes]] de la pallabra ''camba'': el pueblu de [[:gl:Camba|Camba]], que s'atopa allugáu na [[Galicia]], polo que vocablu ''camba'' nun provién del [[Idioma español|castellán]], sinón del [[idioma gallegu|gallegu]], idioma propiu d'aquella rexón española. Sía que non, los guaraníes usen la pallabra ''cambá'' o ''camba'' pa referise a daquién “mestizu”. Dalgunos suponen que los guaraníes, abondo dempués de la conquista española, adoptaron tal [[axetivu]] a partir de los esclavos africanos de fala [[Kimbundu]], idioma africanu nel cual la pallabra “camba” significaría ''amigu''. L'idioma español llegó a esta rexón colos [[conquistador]]es de la corriente colonizadora del [[Ríu de la Plata]], quien veníos d'[[Asunción]] y [[Buenos Aires]], fundaron la ciudá de [[Santa Cruz de la Sierra]] en [[1561]]. La mayoría de los primeros habitantes falaba'l castellán que s'utilizaba n'[[Andalucía]] y [[Estremadura]], d'onde provenía la mayoría d'ellos. Tamién hubo ente los primeros pobladores d'esta ciudá [[sefardita|xudíos sefardita]]s [[Cristianu conversu|conversu]]s,<ref>“Farewell España, The World The Sephardim Remembered”, por Howard Sachar, 1994</ref> [[Portugal|portugueses]], y dalgunos [[xenovés|xenoveses]], [[Rexón Flamenca|flamencos]] y [[Alemaña|alemanes]].<ref>“Al Marxe de les mios Llectures, Marcelo Terceros B., 1998</ref> Los colonizadores vinieron con indios y [[mestizu|mestizos]] del [[Paraguái]], onde falen [[idioma guaraní|guaraní]], a la rexón [[Departamentu de Santa Cruz|cruceña]] onde habitaben poblaciones [[Arahuaco|arawak]]es y [[guaraníes]]. Les modalidaes del romance faláu nel sur d'España a la fin del medievu (como'l [[Dialeutu andaluz|castellán andaluz]] y l'[[Estremeñu (llingüística)|asturlleonés estremeñu]]), fueron la base del actual español camba,<ref name=autogenerated1 /> el cual arriquecióse con pallabres de los idiomes nativos y otres llingües estranxeres. Los idiomes nativos que más apurrieron a esti modismu fueron, n'orde d'importancia, el [[chiquitano]], [[chané]], [[idioma guaraní|guaraní]], [[quechua]], [[náhuatl|nahua]], [[Llingües caribes|caribe]], [[puelche]] y [[taíno]].<ref name=autogenerated1 /> Dalgunos d'estos idiomes nun yeren falaos polos habitantes orixinarios de la rexón, pero los españoles adoptar mientres la conquista del [[Caribe (zona)|Caribe]], [[Méxicu]] y [[Perú]]. Cabo resaltar tamién que l'español camba tien bien de semeyances col [[español d'El Ríu de la Plata]], siendo'l [[voseo]] el principal tratu dialogal/dialogístico en dambos. Les poblaciones más antigües como [[Santa Cruz de la Sierra]], [[Vallegrande]] y [[Portachuelo]], fueron los centros dende onde partieron, a lo llargo de cuasi cinco sieglos, miles de families que llevaron esta modalidá del idioma español al restu de la llanura boliviana y los valles del [[departamentu de Santa Cruz]]. Anguaño, la gran mayoría de la población d'esti vastu territoriu fala español como llingua materna.<ref>Institutu Nacional d'Estadístiques de Bolivia, Censu 2001, http://www.ine.gov.bo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001020645/http://www.ine.gov.bo/ |date=2010-10-01 }}</ref> Nel [[Departamentu de Santa Cruz]] tamién esisten otros idiomes principalmente falaos por inmigrantes recién. Ente estos, los principales son el [[quechua]], [[idioma alemán|alemán]], [[idioma xaponés|xaponés]], [[idioma portugués|portugués]], [[idioma aimara|aimara]], [[idioma árabe|árabe]], [[idioma rusu|rusu]] y [[idioma chinu|chinu]], y la mayoría d'estos inmigrantes falen tamién español. Tamién esisten delles llingües natives de la rexón que sobreviven en billingüismu col español; estes son: [[chiquitano]], guaraní, [[guarayo]] y [[ayoreo]]. == [[Fonoloxía]] y [[fonética]] == Nesta parte de Bolivia nun se da'l asibilamiento fuerte de les vibrantes, nin l'intensu asordamientu y perda de vocales qu'asoceden na rexón andina. Cola /s/ posnuclear dase: * Aspiración o eliminación ante consonante. *: ''los perros'' {{IPA|[loh ˈpe.roh]}}. * Aspiración ante vocal preferentemente en frontera morfolóxica, esto ye col prefixu des, un artículu, un pronome o un axetivu *: ''desaprobar'' {{IPA|[de.h-a.proˈβaɾ]}}, ''los otros'' {{IPA|[loh‿ˈo.tɾoh]}}, ''nós'' {{IPA|[non'ho.tɾoh]}}. * Aspiración o eliminación ante posa *: ''padrastros'' {{IPA|[paˈdɾah.tɾoh]}}. * Hai casos de rotacismu {{ensin referencies|<!-- xineru 2015 -->}} *: ''llimosneru'' {{IPA|[li.mohˈne.ɾo]}}. Sicasí, les /s/, en tolos otros casos (incluyendo ente vocales ó de primeres de la pallabra) son siempres pronunciaes con claridá: ''soberanu, simple, pensaba, Susana, versu, xiblíu, pensión''. Al igual qu'en cuasi toa España: * La /d/ a la fin de les pallabres nun se pronuncia: ''claridá'' = claridá , ''bondá'' = bondá * Les terminaciones en /ado/ sustituyir por /au/ ó /ao/: ''cansau/cansao'' = cansáu == Morfoloxía == Mientres na rexón andina'l [[voseo]] namái esiste nes formes d'imperativu, nel oriente bolivianu ye xeneral el paradigma completu, tal como nel [[español d'El Ríu de la Plata]]. * Presente del indicativu: ''Vos sos, querés, tomás, tenés, comés, vivís, amás, temés, partís'', etc. * Presente del suxuntivu: ''Vos seás, querás, tomés, tengás, comás, vivás, amés, temás, partás'', etc. * Futuru del indicativu: ''Vos vas ser, vas querer, vas tomar, vas tener, vas comer, vas vivir, vas amar, vas tarrecer, vas partir'', etc. Nesti casu, la conxugación ye idéntica al pronome ''tu''. El [[diminutivu]] propiu de la rexón ye ''-ingo'', y el [[superlativu]] ye ''-ango''. Por casu: ''dulcecingo, riachuelingo, muchachango, buenango...'' Los [[arcaísmu|arcaísmos]] son bien comunes debíu al aislamientu de la rexón, y danse con mayor frecuencia nel [[español de Vallegrande]] faláu nes zones rurales de los valles cruceños. Dalgunos síguense usando y son carauterísticos del dialeutu (''helaí/helay'' = hedla ende/hedlo ende), y otros entraron en desusu (''la vide pasar'' = ver pasar) == Lexicografía == L'español camba tien delles singularidaes lexicales, munches procedentes del so relativu aislamientu y otres de los substratos aboríxenes (especialmente de la familia guaraní); tales pallabres típiques atópense principalmente na designación de plantes, animales, la gastronomía, los oxetos d'usu cotidianu. Exemplos d'ello son: * '''''[[Tutuma]]''':'' vasía d'usu tradicional, a manera de taza o vasu, asemeyáu al [[porongo]] d'El Ríu de la Plata, fechu colos frutos de [[totumo]]. * '''''Saó''':'' especie de paya realizada a partir de la palma ''[[Trithrinax schizophylla]]'', cola cual ígüense los típicos sombreros alares de la rexón de tipu [[chambergo]], anque realizaos con saó minuciosamente trenzada, que se caractericen pola so lliviandá, la so impermeabilidad, la so capacidá de reflexar gran parte de la lluz solar, y la so ventilación qu'evita recalentamientos na cabeza. * '''''Tiquiminiqui''''': pallabra anguaño daqué desusada, que'l so significáu pue ser: Te equivocasti; Quedasti sorpendido; Daqué te falló y nun salió como pensabes; o que daquién-y fixo una pequeña chancia a otru. * '''''Buri''':'' Fiesta, llugar de fiesta; * '''''Cortexu/a''''': noviu/a, pareya amorosa. * '''''[[Pahuichi]]''''': típica vivienda campestre asemeyada a un [[ranchu (vivienda)|ranchu]], anque con vanos más amplios y cubrición tradicionalmente realizada en palma llamada [[motacú]]. El pahuichi típicu ye un [[ranchu (vivienda)|ranchu]] con techu a dos agües, que'l so techado ye cuasi siempres realizáu cola referida palma motacú, y consta d'una habitación zarrada a la que munches vegaes añade una pieza bastante abierta denominada ''[[punilla]],'' que sirve de comedor, cocina y llugar pa dormir el pigazu. Atribúyese la so invención al mesmu [[Ñuflo de Chaves]], quien construyó la so primer vivienda cerca de les riberes del entós llamáu [[ríu Sutós]], y anguaño [[ríu Pahuichi]]. Por cuenta de la parofonía suel llamáse-y tamién ''[[Tahuichi]]'', anque orixinalmente esa pallabra alude a una especie de páxaru de la mesma rexón. Cabo añader qu'en menor midida esisten pahuichis luxosos con dos “punillas”, y de dos plantes o pisos, ya inclusive, estos postreros, con balcón corríu. * '''''Curichi''':'' nome que se-y da a los [[güelga|güelgues]]. * '''''Arrecho/a''':'' escitáu/a sexualmente. == Variaciones rexonales == En realidá les diferencies rexonales son bien sutiles en comparanza d'otros dialeutos, tomando en cuenta la enorme estensión qu'ésti abarca. Amás, hai un enclín a la uniformización por cuenta de les migraciones internes y el meyor accesu a víes de comunicación. === Santa Cruz de la Sierra y rexón integrada === La ciudá de [[Santa Cruz de la Sierra]], y el so área integrada darréu al norte, constitúin lo que otrora foi la provincia Cercado, y al ser la parte más urbana y con mayor fluxu migratorio, integra aproximao a más de la metá de les persones<ref>Institutu Nacional d'Estadístiques de Bolivia. http://www.ine.gov.bo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001020645/http://www.ine.gov.bo/ |date=2010-10-01 }}</ref> que falen l'español camba con toles sos variaciones rexonales. La globalización, la constante migración de persones con otros dialeutos o que la so llingua materna ye otra, faen que la fala rexonal siga arriqueciéndose, pero a que la so vegada vaya perdiendo munchos arcaísmos y pallabres rellacionaes col pasáu agrícola rural. Esti fenómenu tamién se da n'otros centros urbanos de la rexón, y nes poblaciones sobre les principales víes de comunicación. === Valles del Departamentu de Santa Cruz === {{AP|Español de Vallegrande}} Nos valles del [[departamentu de Santa Cruz]], principalmente nes ciudaes de [[Vallegrande]], [[Pucará (Bolivia)|Pucará]], [[Comarapa]], [[Saipina]], [[Postrervalle]] y [[Moro Moro]], caltiénense munchos arcaísmos españoles y una rica contribución de vocablos [[guaraníes]], [[quechua|quechues]] y [[chané]]s. Munches espresiones arcaiques que nel pasáu yeren comunes na ciudá de [[Santa Cruz de la Sierra]] caltuviéronse nestos valles. * Exemplos de rezagos del español antiguu son espresiones como: ''yo truje mis bueyes'' = ''yo traje mis bueyes''. * Apurras de llingües natives: ''guapurú ''(chané), ''achira'' (quechua). === Chiquitanía === Na rexón de la [[Chiquitanía]] la influencia del [[chiquitano]] ye entá más obvia y evidente, amás de delles pallabres del [[ayoreo]] y una mayor influencia del [[Idioma portugués|portugués]] (esto nótase en poblaciones como [[Puerto Suárez]], [[San Ignacio de Velasco]] y [[San Matías (Bolivia)|San Matías]]). Escontra'l norte, na [[provincia Guarayos]], el billingüismu col [[guarayo]] (d'orixe guaraní) produz un pronunciación llevemente distinta, especialmente nes lletres /l/ y /r/. === Departamentos del Beni y Pando === Escontra'l norte amazónicu, el dialeutu guarda mayor semeyanza al de [[Santa Cruz de la Sierra]] y la Chiquitanía, yá que d'estes rexones partieron decenes de miles de migrantes que llevaron la forma de falar a fines del sieglu XIX. Nos departamentos del Beni, Pando, y los llanos del norte [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|paceño]], nótase tamién la presencia de pallabres d'un gran númberu de llingües autóctones que se presenten en tol territoriu, destacar l'apurra del [[moxos|mojeño]], [[Idioma trinatario|trinitariu]], [[baure]], [[Llingües tacanes|tacana]], [[tsimane]], [[movima]], amás del [[Idioma portugués|portugués]], que tien una influencia preponderante nes ciudaes benianas de [[Guayaramerín]] y [[Riberalta]], amás de la [[Cobija (Bolivia)|capital pandina]]. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Español de Vallegrande]] * [[Español bolivianu]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] {{Tradubot|Español camba}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Camba]] [[Categoría:Cultura de Bolivia]] [[Categoría:Etnografía de Bolivia]] [[Categoría:Departamentu del Beni]] [[Categoría:Departamentu de Pando]] [[Categoría:Cultura camba]] [[Categoría:Departamentu de Santa Cruz]] [[Categoría:Departamentu de Tarija]] [[Categoría:Departamentu de Chuquisaca]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] aktmpuj6e4iwvwoyhdcdti66aym68kc 0 165470 4499295 4499236 2026-06-08T03:43:13Z Limotecariu 735 4499295 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Español centroamericano.png|thumb|right|350px|Variedaes llingüístiques del español centroamericanu. Los dos variedaes cromátiques perfilaes en Guatemala faen referencia a los llugares nos que ye español ye o non, respeutivamente, llingua materna de la población.]] El '''español centroamericanu''' entiende un conxuntu de [[Variedá llingüística|variantes]] distintes del [[idioma español]] emplegáu nes repúbliques [[América Central|centroamericanes]] de [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], y [[Costa Rica]], xunto col estáu sureñu mexicanu de [[Chiapas]].<ref>http://www.cele.unam.mx/amla/congreso/evento/X/html/vienres/ViernesSalaVideo%201330.pdf</ref> En munchos casos, les variedaes d'español centroamericanu presenten traces entemedies ente les variantes conservadores (llamaes dacuando "de les tierres altes") y radicales del continente (llamaes dacuando "de les tierres baxes"). El principal puntu de cohesión común del español faláu en Centroamérica ye'l [[voseo]]. El [[español panamiegu]] nun se clasifica usalmente como una variante d'español centroamericanu, sinón como una subvariante del [[español caribeñu]]). <!----Favor reemplazar esi enllaz esternu ("Rafael Lapesa")---> == Aspeutos fonolóxicos == [[Ficheru:S aspiration in Spanish.png|300px|miniaturadeimagen]] Amás de dellos enclinos comunes, realmente cada país de [[Centroamérica]] cuenta con carauterístiques propies na so fala, polo que puede falase d'una variedá centroamercana homoxénea. Ente los enclinos propios de les variantes centroamericanes, compartíes tamién pol [[español caribeñu]] tán la realización de /-s/ final o en sílaba trabada como [h]. Esti enclín ye más acentuada en [[Nicaragua]] y [[Hondures]], y dase en menor midida en [[Costa Rica]] y [[Guatemala]]. Ésta ye la “s final aspirada” tal como se pronuncia en munches [[dialeutu andaluz|variantes d'Andalucía]] y [[Canaries]], y anguaño según l'eruditu filólogu, [http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/sevilla/plenaries/ponenc_lapesa.htm Rafael Lapesa], tamién bien sopelexada en diverses [[español meridinal|rexones castellanu-manchegues]]. En delles rexones d'[[El Salvador]] tien un soníu xiblante. La /-s/ en [[Costa Rica]], a diferencia del restu de Centroamérica, ye implosiva y más bien faise un énfasis al pronunciales antes de vocal o a la fin d'una pallabra. En [[Nicaragua]], [[Hondures]] y [[El Salvador]], los fonemes /r/ (vibrante múltiple) y /ɾ/ (vibrante simple) son puxantemente vibrantes, les [[R|"erres"]] son particularmente fuertes cola vibración llingual múltiple del fonema /r/ carauterísticu del [[Español estándar|castellanu estándar]] peninsular y de munchos países hispanoamericanos. En ciertes árees de Guatemala, el alófonu principal /r/ ye la variante fricativa [ɹ]: esto ye, la erre” tien semeyanza a la [ɹ] del norte d'España tales como [[Navarra]], [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], el [[País Vascu]] y zones d'[[Aragón]] o del interior d'[[Ecuador]] y [[Perú]] y cuasi toa [[Bolivia]]. En [[Costa Rica]] pronuncien la "rr" non como un trino alveolar, como se fai na mayoría de les rexones de fala española, sinón como una consonante similar a como se fai la 'R' inglesa o siciliana ([[Italia]]), la pronunciación de la "R" fricativa y sorda (ensin vibración de les cuerdes vocales). Esta asocede bonalmente, en cualquier posición de la pallabra y afecta tanto a la "r" trinante como a la simple. Esta variante asocede más comúnmente nes zones rurales y convive cola primera. Popularmente en Costa Rica a esti fenómenu conózse-y como 'R' arrastrada o folgazana. Nes zones rurales d'[[El Salvador]] y de [[Costa Rica]] les pallabres terminaes en ''-ud, -ad'' pronunciar ensin [-d]; por casu: ''unidá'' {{IPA|[uniˈð̞a']}} llatitú {{IPA|[latiˈla to']}}. Tamién, en delles ocasiones, cuando una pallabra termina en ''-s'' y la siguiente empieza con una vocal, la /s/ suena como "j". Les combinaciones /y/+/o/, dacuando tamién suenen como "io" [jo] (por casu, ''de güei'' {{IPA|[di'oj]}}); /o/+/y/ > [we]; /o/+/a/ > [wa] ''toalla'' > {{IPA|[twaʝa]}} ; y, al igual que n'otros países llatinoamericanos, la preposición ''pa'' dacuando pronúnciase como ''pa' '' (esta traza tamién se da nel [[español meridional]] d'España y n'otres rexones). Un exemplu qu'arreya dellos d'estos cambéu sería: :''Pero hai que dir a los ocho en puntu de güei'' :"per'o hai qu'dir a laj'och'uen puntu di'güei" Les oclusives sordes suelen camudar de billabial a velar: ''aceptar'' > "acectar" o ''conceutu'' > "concecto". El siguiente fenómenu nun ye parte de la [[norma culta]] y ye consideráu un [[vulgarismu]], poles clases sociales medies y altes: el semivocalizar les oclusives (''perfectu'' > "perfeito") o l'asimilales cola consonante subsecuente. En toa Centroamérica, les intervocáliques /b/, /d/ y /g/ son [[aproximante]]s plenes y nun amuesen nicios de neutralizase como n'otres partes de Hispanoamérica. Tamién esiste una pronunciación aspirada [h] de la "j" castellana, sonando como "h" aspirada inglesa o alemana como nel restu de países de Hispanoamérica: La típica "jota jadeante" ''radical'' andaluza, caribeña y centroamericana, non la astringente "jota" clásica castellana [χ] paecida a la del árabe (sacante na zona centro-norte d'El Salvador) nin la so variante nidia mexicana, boliviana o peruana [x]. Nun esiste tracamundiu de líquides /l/ y /r/ como asocede comúnmente nes naciones del Caribe. El siguiente [[alófonu]] considérase un vulgarismu en toa Centroamérica: La /s/ tórnase tamién [h] en posición inicial de sílaba pa disimilarse d'otra dientro d'una mesma pallabra (''necesidá" > "nehesidá(d)"). Esto nun asocede en Guatemala nin Costa Rica, nin en nenguna de les otres repúbliques centroamericanes ente les persones instruyíes, pos esto acomúñase, polo xeneral, a persones de baxu nivel cultural. Esti tamién ye un fenómenu típicu per otra parte de Hispanoamérica como lo ye Colombia.{{ensin referencies}} En Centroamérica, esta pronunciación ye de bien pocu prestíu, y nun asocede ente les clases medies o altes. La sibilante ciceada o [[cecéu]] reconocióse en puntos d'El Salvador y Honduras, el nordeste de Costa Rica y en bona parte de Nicaragua<ref>[http://213.4.108.133/obref/congresos/valladolid/ponencias/unidad_diversidá_d'el_espanol/2_el_espanol_de_america/herranz_a.htm Congresu de Valladolid sobre la diversidá del español]</ref> == Morfoloxía == [[Ficheru: Pedi Voseo El Salvador.jpg|thumb|350px|Usu del voseo n'El Salvador.]] El pronome “[[voseo|vos]]” ye predominante ente toles clases sociales centroamericanes y ye parte de la norma culta.<ref>[http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''Voseo''], Diccionario panhispánico de dudas, Real Academia Española, Primer edición (ochobre 2005)</ref> En Guatemala y El Salvador, les capes mediu y altu son dafechu voseantes como n'Hondures y Nicaragua.<ref name="Lipski">John M. Lipski, [http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''L'español que se fala n'El Salvador y la so importancia pa la dialeutoloxía hispanoamericana''], The Pennsylvania State University</ref> En Nicaragua, l'usu del pronome “vos” ye la norma culta y de toles capes sociales. Nos últimos años, el “vos” tamién s'empieza a utilizar nos medios de comunicación escritos: en periódicos, revistes, y en tou tipu de publicaciones.<ref>[https://web.archive.org/web/20110921171037/http://www.oec.eu/vos_ye.html ''Voseo''], disponible en Oec.eu, ''a European Informational Website'' (Bibliografía: ''Diccionario panhispánico de dudas'', R.A.Y y Asociación d'Academies de la Llingua Española, Ed. Santillana, 2005), en Costa Rica l'usu del tutéu considérase pedantesco.</ref> En [[Costa Rica]] el "usté" ye la forma dominante, pero'l voseo tamién ye bien usáu,<ref>https://web.archive.org/web/20120102012100/http://www.nacion.com/2011-09-14/Opinion/-yes-tico--o-sos-todavia-tico-.aspx</ref> n'especial ente familiares, amigos y persones cercanes al llocutor. El tutéu ye mal vistu y amonestado socialmente, esto debíu al [[ustedeo informal]], predominante en delles zones Costa Rica.<ref name="Lipski" /> Per otru llau, Costa Rica y Nicaragua son países onde nun s'acostuma'l tutéu y xeneralmente ye evitáu.<ref name="Lipski" /> En Costa Rica l'usu del tutéu ye amonestado si ye utilizáu por un costarricanu, denota pedantería, falta d'educación o sobre esposición a medios mexicanos y/o colombianos. N'El Salvador, Honduras y Nicaragua la forma "usté" caltener ensin cambeos; al igual que n'España, y a diferencia d'otros dialeutos hispanoamericanos, tien valor de respetu y ye por demás inusual ente falantes que se conocen, en contestos informales y ente familiares.<ref name="Lipski" /> == Vocabulariu == Les pallabres usaes por persones instruyíes, de términos bonables aceptaos pola norma escrita culta d'América Central: non de modismos o vulgarismos. A un "establecimientu onde se vienden atarraquites", en Guatemala "Abarrotería", n'El Salvador y Guatemala, "Tienda"; n'Hondures, Nicaragua y Costa Rica, "Pulpería" o "Mini Súper". A una "Bébora carbonatada" en Guatemala dízse-y "Agua" o "Gaseosa"; n'El Salvador "Gaseosa" o "Soda"; en Nicaragua "Gaseosa"; en Costa Rica y Honduras "frescu" Esisten munches pallabres d'orixe centroamericanu bien útiles, que yá fueron recoyíes pol diccionariu de la [[Real Academia Española]]. Por casu: "íngrimo" (un superlativu de "solo", que inclúi muncho más que'l vocablu "solísimo"); "ingrido" (aplicar a daquién tan concentráu que nun se decata de lo que lu arrodia); "fachento" (un superlativu d'alabadizu). El verbu "chinear" (tamién rexistráu pola [[Real Academia Española|RAE]]) ye desaxeradamente útil, yá que simplifica l'idioma. Esisten munches pallabres d'orixe centroamericanu, que agora tienen un usu normal nel llinguaxe escritu, inclusive nel ámbitu transnacional. Munchos etimólogos paecen da-y enforma creitu a la teoría de que la pallabra "chancho" como axetivu y sustantivu (de "gochu") y rebexíu tienen tamién orixe centroamericanu. === Predilección de pallabres usaes en Centroamérica comparaes coles utilizaes n'otres rexones === {| cellpadding="1" style="float:center; border: 1px solid #88a; background-color: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 95%; margin: 0 15px; white-space: nowrap" |- style="background-color: #ccf" | ! En Centroamérica !En Méxicu !Nel español d'El Ríu de la Plata ! N'España |----- | style="vertical-align: top;" | ensobiar | style="vertical-align: top;" | ensobiar | style="vertical-align: top;" | arreyar | style="vertical-align: top;" | arreyar |- |garrar |garrar |garrar |coyer |----- | style="vertical-align: top;" | apartamentu / departamentu | style="vertical-align: top;" | departamentu | style="vertical-align: top;" | departamentu | style="vertical-align: top;" | apartamentu / trío |----- | style="vertical-align: top;" | forfugar | style="vertical-align: top;" | forfugar | style="vertical-align: top;" | forfugar / dase priesa | style="vertical-align: top;" | dase priesa |----- | style="vertical-align: top;" | bravu, enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu | style="vertical-align: top;" | enoxáu |----- | style="vertical-align: top;" | buxía, focu | style="vertical-align: top;" | focu | style="vertical-align: top;" | lamparita / foco / bombita de lluz | style="vertical-align: top;" | bombilla |----- | style="vertical-align: top;" | calcetu / media | style="vertical-align: top;" | calcetu | style="vertical-align: top;" | media | style="vertical-align: top;" | calcetu |----- | style="vertical-align: top;" | carru | style="vertical-align: top;" | carru / coche / autu | style="vertical-align: top;" | autu / coche | style="vertical-align: top;" | coche |----- | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | chequera | style="vertical-align: top;" | talonariu [de cheques] |----- | style="vertical-align: top;" | chofer / motorista | style="vertical-align: top;" | chofer | style="vertical-align: top;" | conductor / chofer | style="vertical-align: top;" | conductor |----- | style="vertical-align: top;" | cocinar o cocer (los frijoles o la carne) | style="vertical-align: top;" | cocer / cocinar | style="vertical-align: top;" | cocinar | style="vertical-align: top;" | cocinar / cocer |----- | style="vertical-align: top;" | echar gasolina /<br /> fulear (acastellanáu del inglés < ''full'') | style="vertical-align: top;" | poner gasolina | style="vertical-align: top;" | cargar nafta / GNC / etc. | style="vertical-align: top;" | echar gasolina |----- | style="vertical-align: top;" | estampilla / sellu [postal] | style="vertical-align: top;" | timbre / estampilla | style="vertical-align: top;" | estampilla | style="vertical-align: top;" | sello / timbre / estampilla |----- | style="vertical-align: top;" | desemplegáu | style="vertical-align: top;" | desemplegáu | style="vertical-align: top;" | sacupáu / desemplegáu | style="vertical-align: top;" | paráu / paráu |----- | style="vertical-align: top;" | piescu / durazno | style="vertical-align: top;" | durazno | style="vertical-align: top;" | durazno | style="vertical-align: top;" | piescu |----- | style="vertical-align: top;" | mexella, mocada | style="vertical-align: top;" | cachete / mejilla (formal) | style="vertical-align: top;" | cachete / mejilla (formal) | style="vertical-align: top;" | mexella, mocada |----- | style="vertical-align: top;" | fósforu | style="vertical-align: top;" | cerillo | style="vertical-align: top;" | fósforu | style="vertical-align: top;" | cerilla |----- | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu | style="vertical-align: top;" | zusmiu |----- | style="vertical-align: top;" | remanar (ser conductor) o conducir (ser conducíu) | style="vertical-align: top;" | remanar | style="vertical-align: top;" | remanar / conducir (formal) | style="vertical-align: top;" | conducir |----- | style="vertical-align: top;" | papa ("pataca" ye una clase de papa) | style="vertical-align: top;" | papa | style="vertical-align: top;" | papa | style="vertical-align: top;" | pataca / papa ("pataca frita" nel norte d'Alicante) |----- | style="vertical-align: top;" | porteru | style="vertical-align: top;" | porteru | style="vertical-align: top;" | arqueru (Arxentina) / golero (Uruguái) | style="vertical-align: top;" | porteru |----- | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase (formal) | style="vertical-align: top;" | recibise / graduase (formal) | style="vertical-align: top;" | graduase |----- | style="vertical-align: top;" | tomar/beber | style="vertical-align: top;" | tomar / beber | style="vertical-align: top;" | tomar / beber | style="vertical-align: top;" | beber |----- | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu | style="vertical-align: top;" | videu |----- | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | celular | style="vertical-align: top;" | móvil |----- | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador | style="vertical-align: top;" | ordenador |----- | style="vertical-align: top;" | el sartén / la paila / fridora | style="vertical-align: top;" | el sartén | style="vertical-align: top;" | el sartén / el sartén | style="vertical-align: top;" | el sartén |----- | style="vertical-align: top;" | hornillo / quemador | style="vertical-align: top;" | quemador | style="vertical-align: top;" | hornalla | style="vertical-align: top;" | quemador |} == Ver tamién == * [[Español mexicanu]] * [[Español de Costa Rica]] * [[Idioma español en Guatemala]] * [[Español honduranu]] * [[Español nicaraguanu]] * [[Español salvadorianu]] * [[Español panamiegu]] * [[Fraylescano]] * [[Español caribeñu]] * [[Español ecuatorial]] * [[Español riberanu]] * [[Español andín]] * [[Español amazónicu]] * [[Español camba]] * [[Español de Vallegrande]] * [[Español paraguayu]] * [[Español chilenu]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] * [[Español uruguayu]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Carvajal, N.; Gordillo, J. M. (2001). ''L'espardimientu de bienes culturales llatinoamericanos nos alboreceres del sieglu XXI. Tiempos de globalización y nuevos paradigmes de polítiques culturales''. * D'Introno, Francesco et al. (1995). ''Fonética y fonoloxía actual del español''. Madrid. Cátedra. * Alvar, Manuel (Ed.) (1996). ''Manual de dialeutoloxía hispánica. L'español d'América''. Barcelona. Ariel. * Quesada Pacheco, Miguel Ángel (2000). ''L'español d'América''. Cartago. Editorial Teunolóxica. * Quilis, Antonio (1997). ''Principios de fonoloxía y fonética españoles''. Madrid. Arco/Libro * Tejera, María Josefina; en Perl, Mathias; Pörtl, Klaus (eds.) (1999). ''Identidá cultural y llingüística en Colombia, Venezuela y nel Caribe hispánicu''. Actes del Segundu Congresu Internacional del Centru d'Estudios Llatinoamericanos (CELA) de la [[Universidá de Mainz]] en Germersheim, 1997. * Vaquero de Ramírez, M. (1996). ''L'español d'América I. Pronunciación''. Madrid. Arco/Libro. * Zamora Munné, Juan; Guitart, Jorge M. (1988). ''Dialeutoloxía hispanoamericana''. Salamanca. Publicaciones del Colexu d'España. * {{cita llibru| autor = Frago Gracia, Juan Antonio; Franco Figueroa, Mariano| añu = 2001| títulu = L'Español d'América| editorial = Serviciu de Publicaciones de la Universidá de Cádiz}} * Canfield, De los Lincoln. (1988). ''L'español d'América, fonética''. Barcelona. Crítica. === Enllaces esternos === * [http://www.asihablamos.com/ Diccionariu comparativu del español n'América Llatina.] {{Tradubot|Español centroamericano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Centroamericanu]] [[Categoría:Llingües d'Hondures]] [[Categoría:Dialeutos del idioma español de Méxicu|Centroamericanu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 7fcijwomrtfmrf08tbza4sfythyyugd 0 165471 4499304 4496756 2026-06-08T03:47:18Z Limotecariu 735 4499304 wikitext text/x-wiki L''''español de Chiloé''' o '''castellanu de Chiloé''' ye'l conxuntu de modalidaes del [[idioma español]] que se falen nel [[archipiélagu de Chiloé]] y la so contorna, nel [[Zona Sur de Chile|sur]] de [[Chile]]. == Historia == A mediaos del [[sieglu XVI]], Chiloé foi [[Colonización española n'América|colonizáu]] polos españoles, quien al llegar a la [[Isla Grande de Chiloé|Isla Grande]] llamar «Nueva Galicia» pola so semeyanza paisaxística con esa [[Galicia|rexón española]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/viajar/chile/abci-isla-chiloe-chile-201304151603.html |títulu=Afayando Chiloé: Asina ye la Galicia chilena |fechaaccesu=7 de xunu de 2013 |formatu=HTML |autor=[[ABC (periódicu)|ABC]] |fecha=18 d'abril de 2013 |cita=Los españoles, al tomar posesión d'ella en 1567, llamar Nueva Galicia pola so semeyanza paisaxística cola rexón galaica de la nuesa Península Ibérica}}</ref> L'archipiélagu foi l'últimu dominiu de la [[Imperiu español|corona española]] nel actual territoriu chilenu; foi incorporáu a la [[República de Chile]] en [[1826]] por aciu el [[tratáu de Tantauco]], depués del trunfu patriota na denominada «[[Conquista de Chiloé]]». La población indíxena taba compuesta por [[huilliche]]s, [[payu|payos]] y [[chonos]]; los dos primeros falaben [[Dialeutu veliche|veliche]], el dialeutu de Chiloé del [[mapudungun]], ente que los chonos teníen un [[Idioma chono (Chile)|idioma propiu]] del que nun se sabe cuasi nada. Los conquistadores fundaron pueblos y sometieron a los indíxenes al trabayu nel sistema d'[[encomienda|encomiendes]], pero llueu les condiciones d'aislamientu de les demás colonies causaron un procesu de [[mestizaje]] ente los distintos grupos étnicos. Dempués de la [[batalla de Curalaba]] en 1598, qu'acarretó la destrucción o'l despoblamientu de les ciudaes ente'l [[ríu Biobío]] y la [[canal de Chacao]], la población española del archipiélagu resultó entá más aisllada. Por esta razón, los habitantes del archipiélagu viéronse abandonaos a los sos propios recursos y, col pasu del tiempu, dieron orixe a una cultura propia, na que'l llinguaxe tamién adoptó una forma particular. Mientres los sieglos XVII y XVIII, la mayor parte de la población yera billingüe y, según el náufragu [[Inglaterra|inglés]] [[John Byron]], munchos españoles preferíen usar la llingua huilliche por considerala «más guapa».<ref>{{cita llibru |autor=Byron, John |títulu=El naufraxu de la fragata "Wager" |añu=1955 |editorial=Zig-Zag |ubicación=Santiago}}</ref> Pola mesma dómina, el gobernador Narciso de Santa María quexar de que los españoles espresábense mal en castellán y bien en veliche y que la segunda llingua usábase más.<ref>{{cita llibru |autor=Cárdenas, Renato; Dante Montiel y Catherine Hall |títulu=Los chono y los veliche de Chiloé |añu=1991 |editorial=Olimpho |ubicación=Santiago |páxines=277}}</ref> Dempués de la espulsión de los [[xesuites]], les nueves órdenes relixoses incentivaron l'usu del castellán y, a fines del sieglu XVIII, un sacerdote señaló que yá había más familiarización cola llingua española, tantu ente españoles y mestizos como ente indíxenes, pero que siguíen faciéndose les [[Sacramentu de la penitencia|confesiones]] en veliche. Anque esti dialeutu sumió a fines del sieglu XIX, el castellán faláu en Chiloé acusa una gran influencia d'él nel vocabulariu y en ciertes construcciones gramaticales; esti postreru tamién contién munchos [[arcaísmu|arcaísmos]] del español faláu na dómina colonial, yá desusaos n'otres variantes del idioma, a tal puntu que, a principios del sieglu XX, un viaxeru chilenu afirmó nun entender la llingua que falaben unos boteros de Chiloé nun puertu{{ensin referencies}}; sicasí, anguaño la educación uniforme, la esistencia de los medios de comunicación masivos qu'usen l'[[español estándar]] o'l [[español chilenu]] y l'escasu prestíu del español de Chiloé causaron que cada vez menos xente d'ellí usen la so fala local, a tal puntu que munches persones nun son entendíes al usala. == Fonoloxía y fonética == * Al igual que nel español chilenu, aspírase la '''s''' a la fin de sílaba y tiéndese a esaniciar la '''d''' ente vocales. * Realización aspirada de '''j'''. * Tresformación de los grupos '''bo''', '''bu''', '''go''' y '''gu''' en '''wo''' y '''wu'''. * Caltenimientu de la [[consonante nasal velar]] /ŋ/ (escrita "ng" o "gn") en pallabres d'orixe mapuche. Esti [[fonema]] nun esiste en castellanu estándar. Ej.: ''culenges'' [ku'-yŋeh] (Nel restu de Chile, dizse ''[[culengue]]s'' [ku'-yŋgeh]). * Diferencia nel tratamientu pa '''y''' y '''ll''': Dende [[Castro (Chile)|Castro]] escontra'l norte nun se fai diferencia ente elles, una y bones dambes pronúnciense como [j] ([[yeísmu]]). En sectores del centru y el sur pronúnciense distintu, pueden ser [je] y [dʒ], [j] y [ʒ] o [dʒ] y [ʒ]. Tamién esisten otros llugares na parte sur y occidental onde dambes se pronuncien [ʒ]. * Ye habitual que la '''ch''' pronúnciese como fricativa [ʃ], a semeyanza d'una '''sh''' inglesa. Esta pronunciación fricativa nun ye bien vista en Chile.<ref>{{cita publicación |apellíu= Vivanco|nome= Hiram|enllaceautor= |añu= |títulu= Analís fonéticu acústicu d'una pronunciación de 'ch' en mozos del estratu social mediu-altu y alto de Santiago de Chile|publicación= Boletín de filología|volumen= 37|número= |páxina= 1257-1269|ubicación= Santiago de Chile|editorial= Universidá de Chile|issn= |url= |fechaaccesu=6 d'ochobre de 2012}}</ref> * En dellos llugares el grupu '''tr''' pronúnciase distintu según la [[etimoloxía]] de la pallabra: si provién del castellán, pronúnciense claramente dambes consonantes, ente que si'l vocablu provién del mapudungun, pronúnciase [t^ɹ], asemeyáu a una '''chr'''. Sicasí, nel restu de llugares, les pallabres d'orixe mapuche que teníen esta consonante haber reemplazáu pola '''ch''' y nes restantes esti grupu pronúnciase [tɾ] como na mayoría de los dialeutos del español, a diferencia de lo qu'asocede n'español chilenu, en que se tiende a usar [t^ɹ] ensin importar la procedencia de la pallabra. * [[Paragoxe]]: A la fin de pallabres terminaes en '''r''' o '''c''' amiéstase una vocal. Ejs.: andar [an'darə], Quenac [ke'nakə]. == Sintaxis y gramática == * Ampliu predominiu del usu de [[tutéu]],<ref name="Cavada"/><ref>{{cita llibru |apellíu= Jaramillo|nome= June|enllaceautor= |títulu= Tercer Alcuentru de Llingüística nel Noroeste|url= |fechaaccesu=29 d'avientu de 2014 |idioma= |otros= |edición= |añu= 1996|editor= |editorial= Universidá de Sonoru|allugamientu= Hermosillo|isbn= 968-7713-01-1|capítulu= Los pronomes de tratamientu tu y usté nel español de Tucson, Arizona|páxina= 255|cita= }}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu= Bishop, Kelley y Michnowicz|nome= Jim|enllaceautor= |añu= 2010|títulu= Forms of address in Chilean Spanish|publicación= Hispania|volume= 93|númberu= 3|páxines= 413-429|allugamientu= |editorial= |issn= 0018-2133|url= |fechaaccesu=29 d'avientu de 2014}}</ref> con esistencia amenorgada del [[voseo]] a la manera [[Español d'El Ríu de la Plata#Voseo|d'El Ríu de la Plata]] y [[Español chilenu#Voseo|chilena]], n'espansión dende'l centru del país.<ref>{{cita llibru |apellíu= Rivadeneira Valenzuela |nome= Marcela|enllaceautor= |títulu= El voseo en medios de comunicación de Chile. Descripción y analís de la variación dialeutal y funcional|url= |fechaaccesu=29 d'avientu de 2014 |idioma= |otros= Tesis doctoral|edición= |añu= 2009|editor= |editorial= Universidá Pompeu Fabra|ubicación= Barcelona|isbn= |capítulu= |páxina= |cita= }}</ref> Nel tratamientu familiar úsase la forma híbrida ''Tu soes''. Nel futuru imperfectu, recurrir a conxugaciones de voseo usando la terminación '''-is''',<ref name="Cavada"/> en llugar de la terminación '''-ás''' estándar; tamién nel pretéritu indefiníu, en que se pierde la primera -s del verbu y caltiénse la postrera,<ref name="Cavada"/> traza que tamién ta presente en fales de [[Colombia]] y de los Andes de [[Venezuela]]: ''Cantarís'', ''comerís'', ''vendrís'', ''anduvites'', ''comites'', ''oítes''. * Nel tratamientu respetuosu úsase la segunda persona plural, ''ustedes'', cola so respeutiva conxugación verbal, en cuenta de la segunda singular, ''usté'': ''¿Ustedes son don Luis Bórquez?'' * Usu del artículu definíu ante nomes mesmos femeninos: ''la Cecilia''. * Usu de ''qué'' nel final de les frases interrogatives que riquen respuesta afirmativa o negativa: ''¿Yá llegaríen qué?'' * El verbu ''dexar'' xunir a un verbu en participiu pa indicar una aición completada darréu antes de realizar otra: ''¿Dexaríen xintáu qué?. Non, dexé almorzáu non más y salí''. * Emplegu de ''na'' (< nada) pa reforzar la negación: ''Yo nun soi na esa persona''. * Acentuación independiente de los clíticos nes formes imperatives con un oxetu direutu y de los clíticos '''-se''' y '''-te''':<ref name="Cavada"/> ''Da-melo'', ''come-tela'', ''di-selo'', ''cayer-se'', ''sienta-te''. * Acentuación grave de la primer persona plural del pretéritu imperfectu:<ref name="Cavada">{{cita llibru |autor=Cavada, Francisco J. |capítulu=Estudio llingüísticos |títulu=Chiloé y los chilotes |añu=1914 |editorial=Santiago: Imprenta Universitaria |páxines=448}}</ref> ''Trabajabamos'', ''dicíamos''. * Supresión de la -''r'' del infinitivu cuando lu sigue unu de los clíticos empezaos en l:<ref name="Cavada"/> ''Dalo'', ''tenelo'', ''urdilo.'' * Emplegu de ''lo'' como complementu direutu en reemplazu de ''la'':<ref name="Cavada"/><ref>[http://www.comunidadandina.org/bda/docs/PE-LA-0002.pd Escobar, Anna María. Contautu Social y Llingüísticu. Biblioteca dixital andina.]</ref> ''-¿Él traería la madera qué? - Sí, traer.'' * La [[preposición]] ''a'' sirve pa indicar la llocalización d'aiciones en progresu: ''El so pá anda a Castro.'' * Hai zones en que'l diminutivu ye -''icho'', -''icha'': ''Viejicho, perricha''. * Se "inclúi" al oyente cuando se narren fechos en que nun participa: ''Aquel mozu tou lo que tien'' te ''romper'' ("Esi neñu ruempe tou lo que tien"), ''¿Quién'' te ''va saber?'' ("¿Quién sabe?"). * Nes comparances, reemplácense los pronomes '''yo''' y '''tu''' por '''mi''' y '''ti'''; otra manera, nun s'usen '''conmigo''' y '''contigo''' sinón les formes regulares '''con yo''' y '''con tu'''. Estes espresiones son bien combatíes na escuela por considerase dafechu incorreutos dende'l puntu de vista de la llingua estándar: ''Tu cantes meyor qu'a mi'',<ref name="Cavada"/> ''ye más alta qu'a ti'', ''tienes que venir con yo''. * Los verbos ''querer'' y ''doler'' conxugar en futuru de la mesma forma que ''poder'': ''Quedrís'', ''doldrá''. == Modalidaes == Esiste un númberu ensin determinar de modalidaes que formen un continuu nel que se van atropando diferencies a midida que aumenta la distancia ente elles. Estremar pola [[entonación]], la [[pronunciación]] y el vocabulariu. Poro, les traces de fonoloxía y gramática mentaos enantes nun son válidos pa toles modalidaes. Ye frecuente qu'una persona de Chiloé seya capaz d'afayar la procedencia d'otru pola so manera de falar, anque na actualidá les diferencies son muncho menos marcaes que va unes décades. == Vocabulariu == El vocabulariu tien un gran porcentaxe de voces huilliches, d'[[Arcaísmu#Arcaísmu llingüísticu|arcaísmos]] y rexonalismos traíos dende España. Tamién se camudó'l sentíu de dellos términos y creáronse otros nuevos. Amás, caltiénense términos comunes a otres rexones de Hispanoamérica que nel restu de Chile fueron reemplazaos por términos locales. === Pallabres huilliches === Les pallabres d'orixe huilliche faen referencia sobremanera a plantes y animales nativos, a actividaes agrícoles tradicionales, como'l cultivu de la [[Solanum tuberosum|papa]] o a l'alimentación (que la so base ye'l papa). Munches de les pallabres que nel mapudungun actual tienen ''tr'' camudar por ''ch''. Los verbos d'orixe mapuche fórmense amestando l'auxiliar ''faer''. * ''Chehua'' (perru), ''chelle'' (''[[Larus maculipennis]]''), ''faer meño'' (portase d'una forma bien distinta a la mesma, supónse que ye presaxu de muerte), ''güel'' (zurdu), ''llevar a cheque'' o ''faer cheque'' (llevar a daquién montáu nel llombu), ''pachanca'' ([[pingüín]]), ''pilcahue'' (papa de sabor duce que vien de la planta que produció un tubérculu que permaneció nel terrén ensin ser collecháu). === Quechuismos === Al pie de los [[Quechuismos nel idioma español|términos d'orixe quechua]] que son d'usu común en tou Chile —como [[Zea mays|choclo]], [[Durvillaea antarctica|cochayuyo]] o [[wikt:guagua|guagua]]—, esisten pallabres d'orixe quechua d'ámbitu acutáu a Chiloé y zones aledañas, como [[wikt:cochaguasca|cochaguasca]] o [[Minka|minga]]. === Arcaísmos y rexonalismos españoles === * ''Agora'' (agora), ''ansina'' (asina), ''chiquinino'' (pequeñín), ''leste'' (vientu del este), ''peseta'' (moneda), ''preba'' (prueba), ''ueste'' (vientu del oeste), ente otros. === Cambeos de sentíu === * ''Curiosu'' (entendíu nuna tema), ''home solteru'' (adultu nuevu), ''mentira'' (nimiedad), ''quitase'' (enfurecerse), ''sapu'' ([[inseutu]]), ''valiente'' (trabayador). == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita web |url=http://www.geocities.com/habichuelamagica/llingua/DICCIONARIOLINGUISTICO.rtf |títulu=Diccionariu llingüísticu de Chiloé |fechaaccesu=21 de xunu de 2006 |formatu= |autor=Cárdenas, Renato |fecha=s/f |editorial=www.geocities.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20041206223539/http://www.geocities.com/habichuelamagica/llingua/DICCIONARIOLINGUISTICO.rtf |fechaarchivu=6 d'avientu de 2004 }} * {{cita llibru |autor=Cárdenas, Renato |títulu=Chiloé a 500 años: testu consultivu pa la educación media chilena (C. Gómez y D. Montiel, eds) |edición= |añu=1992 |editorial=Andes |ubicación=Santiago |isbn= |capítulu=L'español en Chiloé}} * {{cita llibru |autor=Cavada, Francisco J. |títulu=Chiloé y los chilotes |edición= |añu=1914 |editorial=Imprenta Universitaria |ubicación= Santiago |isbn= |páxines=448 ([llibru en formatu dixital disponible en www.memoriachilena.cl])}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Llingües de Chiloé |2=http://chiloe.ucv.cl/Lling%C3%BCes%20de%20Chiloe.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (La mayoría de la información ta tomada de "L'español en Chiloé") * [https://web.archive.org/web/19991018182723/http://www.geocities.com/TheTropics/Island/3179/vocablos.html Vocablos y modismos del llinguaxe de Chiloé] {{Tradubot|Español chilote}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura nel Archipiélagu de Chiloé]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Chiloé]] [[Categoría:Llingües de Chile]] j56saizgpy5aw3nbfcb5sn1wvqw0aza 0 165474 4499290 4497563 2026-06-08T03:41:47Z Limotecariu 735 4499290 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome=Español en Costa Rica |familia madre = Llingües indoeuropees |países= {{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |falantes= 99,3%<ref name="demograf">{{Cita web |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |títulu=Demografía de la llingua española (páxina 21) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaarchivu=2010-09-23 }}</ref> |h1=-<ref name="cia">{{Cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200513101015/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cs.html |fechaarchivu=2020-05-13 }}</ref> |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romance|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Romance|Ibero-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental|Ibero-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma español]] |escritura= [[Alfabetu llatín]] |oficial= {{bandera|Costa Rica}} [[Costa Rica]] |axencia= [[Academia Costarricana de la Llingua]] |iso1=es |iso2=spa |iso3=spa |sil=SPN |mapa = Español centroamericano (cropped in CR).jpg |mapa_lleenda = Diversos dialeutos del [[idioma español|castellán]] en [[Costa Rica]]. }} El '''español de [[Costa Rica]]''' ye la forma dialeutal de la [[idioma español|llingua castellana]] qu'utilicen los costarricanos cotidianamente. De manera histórica, el país nun foi una colonia americana qu'espertara un fondu enfotu de poblamientu, ya inclusive mientres el [[virreinatu]], foi la provincia más austral de [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]], polo que tuvo una influencia instructiva cuasi nula de la [[Monarquía Española|corona]], lo qu'incidió direutamente nel particular desenvolvimientu del geolecto vernáculu.<ref>{{enllaz rotu|1=http://www.tec.cr/sitio/Docencia/ciencias_lenguaje/revista_comunicacion/Vol4Non21989/pdf%27s/mquesada.pdf |2=http://www.tec.cr/sitio/Docencia/ciencias_lenguaje/revista_comunicacion/Vol4Non21989/pdf%27s/mquesada.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Anguaño, a pesar del so pequeñu tamañu territorial, cada [[Organización territorial de Costa Rica|provincia]] cuenta con carauterístiques distintives nel so tratu, forma de falar, acentu y fonética. La [[provincia de Guanacaste]] tien muncha influencia del vecín [[Nicaragua]], el [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]] caltién una llinia de mancomún, pero aun así los dichos, espresiones y fonética varien de provincia en provincia y camuden según la educación y clase social del llocutor. La provincia del [[Caribe (rexón)|Caribe]] costarricanu, [[Provincia de Limón|Limón]], presenta carauterístiques totalmente propies na so fala y cultura, influyíu pol [[Inglés criollu (Costa Rica)|inglés criollu]] y la [[Afrocostarricanu|inmigración xamaicana]] que se dio en dicha provincia. En [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]] caltiénense carauterístiques del Valle Central y Guanacaste; ye amás onde más se rexistra l'usu del tutéu nel país, al sur cerca de la frontera con [[Panamá]]. == Traces idiomátiques == Les sos traces distintives son: * '''Diversidá de variantes''': por cuenta de que cada provincia del país tien diverses carauterístiques distintives nes sos formes de tratamientu y entonación, ya inclusive se rexistren variedaes léxiques. * '''Zones de fusiones''': nes árees estremeres con [[Nicaragua]] y [[Panamá]] estrémense fusiones idiomátiques, especialmente n'aspeutos de fonética. * '''El [[voseo]]''': usu de formes peculiares pa la segunda persona del singular, qu'alteria especialmente la conxugación en presente. Ye unu de los fenómenos más carauterísticos del español costarricanu.<ref>{{Cita web |url=http://www.elcastellano.org/artic/voseo.htm |títulu=Castellanu - La Páxina del Idioma Español = El Castellanu - Etimoloxía - Llingua española |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160402171442/http://www.elcastellano.org/artic/voseo.htm |fechaarchivu=2016-04-02 }}</ref> * '''L'[[ustedeo|ustedeo casual]]''': usu del pronome usté como forma de tratamientu estendida en gran parte de la población, tantu n'ambientes coloquiales como en situaciones formales. * '''Maneres verbales''': la preferencia pol futuru perifrásticu (voi dir) sobre'l futuru imperfectu (voi dir), la eleición d'un pasáu simple (dixi, dicía) frente a pasaos compuestos (hubi dichu, dixi) y en munchos casos los imperativos voseantes (vení por ven o comunicalo por comunícalo). * '''Traces adquiríes por influencia''': les corrientes inmigratorias qu'aportaron al país, especialmente d'[[España]] ya [[Italia]], lo mesmo que de [[Francia]], [[Xamaica]], [[Polonia]] y países estremeros, faen posible la conformanza estremada d'un gran léxicu únicu y por demás heteroxéneu. Tocantes a la entonación costarricana, especialmente la del [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]], son de particular importancia les influencies d'[[España]], tantu en pronunciación como en léxicu, según del [[Idioma italianu|italianu]] y del [[sefardinos|ladín xudeoespañol]]. Per otru llau, esisten numberosos [[italianismu|italianismos]] emplegaos na xíriga tica, como: ''birra'' (de ''birra''; cerveza), ''acois'' (de ''ecu''; equí), ''campanear'' (de ''campana'': espía; vixilar), ''canear'' (de ''canne''; tar presu), o ''fachudo'' (de ''facha'': cara; tar desiguáu).<ref>{{cita web|títulu=Vease tamién: Modismos de Costa Rica, nel Wiktionary|url=https://es.wiktionary.org/wiki/Ap%C3%A9ndice:Modismos_de Costa Rica|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref> D'igual manera utilícense frecuentemente vocablos importaos de los [[sefardinos]] ibéricos tales como: ''achara'' (de ''hasharah''; llástima), ''jupa'' (de ''juppah''; cabeza), ''cor cor'' (ensin posa) o ''acuantá'' (de ''hai kuant'hai?''; va ratu).<ref>{{cita web|apellíos1=Pérez|nome1=Karol|títulu=Los dichos ticos que vienen del xudaísmu|url=http://conozcasucanton.com/noticies/los dichos-ticos-que-vienen-del-judaismo-12188/|editorial=Conoza'l so cantón|fecha=14 d'avientu de 2016|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}</ref> == Fonoloxía == [[Ficheru:S aspiration in Spanish.png|300px|miniaturadeimagen]] [[Ficheru:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|thumb|left|[[Nueva España]] hasta 1821.]] L'acentu tradicional del Valle Central de Costa Rica, onde viven más de la metá de los costarricanos, tien más carauterístiques de mancomún col acentu de la [[Rexón Andina]] Colombiana que col restu de Centroamérica, inclusive nel usu del ustedeo casual, carauterísticu de [[Colombia]] y [[Costa Rica]]. Cabo recordar que, mientres la Colonia, Panamá yera parte de la [[Gran Colombia]] y Costa Rica caltuvo mayor rellación colos sos vecinos del Sur que col restu d'América Central, cuando en países como [[El Salvador]], [[Hondures]] y [[Nicaragua]] caltiénense munches carauterístiques similares na so fala y tratu, Costa Rica, al tar al estremu sur del ismu centroamericanu y recibir una abondosa inmigración de tol mundu, desenvolvió un acentu, fala y tratu distintu al del restu d'América Central. Per otru llau, en Panamá utiliza una variante del [[español caribeñu]]. Les carauterístiques úniques o distintives de la fonética costarricana inclúyense les siguientes; * La pronunciación bonal de la «rr» non como un trino alveolar, como se fai na mayoría de les rexones de fala española, sinón como una [ɹ̝], por posible heriedu [[Sicilia|siciliana]] y por influencia anglosaxona. * La pronunciación xeneralizada de «r-» y «-r» como una fricativa alveolar rótica sorda [ɹ̝̊] y el grupu /tr/ como africada retroflexa sorda {{IPA|[ʈʂ]}}. Esta variante, anque menos común, convive cola primera. * La «s» implosiva en cuasi tol país, posición contraria al restu de Centroamérica, onde munches vegaes omítese: en Costa Rica más bien se enfatiza la so pronunciación, posiblemente por heriedu del norte [[Pueblu español|español]]. * Asordamientu leve de la «d» posvocálica final nes árees urbanes (por casu, usté-.uste/d/ / mercáu - merca/d/o). * Nes zones rurales omítese la pronunciación de la «d» a la fin d'una pallabra y acentúase la postrera vocal (por casu, calidá-calidá / usté-usté). == Léxicu == [[Ficheru:Antiguo Banco Anglo.jpg|thumb|300px|Sede de l'[[Academia Costarricana de la Llingua]] en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]].]] El léxicu del español costarricanu ye arriquecíu con: * Préstamos de llingües aboríxenes. * Pallabres d'orixe africanu. * [[Italianismu|Italianismos]] (por causa de la gran inmigración d'italianos). * Modismos sefardinos españoles (por cuenta de la gran entrada de [[sefardinos|xudeoespañoles]]). * Vocablos importaos d'otres naciones de Centroamérica. * Incorporaciones d'otres llingües, especialmente europees, ente elles [[Idioma francés|francés]] ya [[Idioma inglés|inglés]]. * Influencies de los creoles del [[Caribe (rexón)|Caribe]]. Amás, el pachuco, [[xíriga]] nacíu del dialeutu, apurre gran cantidá de componentes al léxicu del mesmu. === Pachuco === La xíriga caleyera o xíriga de [[Costa Rica]] ye conocida como: "pachuco", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones de llingües indíxenes, francés, italianu, [[patois xamaicanu]], el códigu [[Malespín]],<ref>http://forum.wordreference.com/showthread.php?t=1112388&s=d182f51y058b9485a3d661ff325y3a3c&p=6019490#post6019490</ref> inglés criollu limonense, castellán tradicional, vulgarismu, y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica (similar nel so usu y modismos al [[lunfardo]] [[Español d'El Ríu de la Plata|d'El Ríu de la Plata]]) . El Códigu Malespín foi creáu pol xeneral salvadorianu Francisco Malespín nes guerres civiles centroamericanes del sieglu XIX. Por casu: tanto la pallabra "Tuanis"<ref>http://www.larepublica.net/app/cms/www/index.php?pk_articulo=5326051</ref> (perbién) como la pallabra "Brete" (trabayu), dambes d'usu diariu en Costa Rica, teníen el so orixe nesti interesáu códigu Malespín, qu'a cencielles consiste en sustituyir a por y / i por o / b por t / f por g / p por m, y viceversa.<ref>http://inkbytes.blogspot.com.ar/2009/04/que-tuani-el-breteji-de-mi-general.html?m=1</ref> == Entonación == [[Ficheru:Español centroamericano.png|thumb|right|300px|Variedaes llingüístiques del español centroamericanu.]] L'español costarricanu presenta patrones tónicos abondo nidios que lo estremen netamente de cualesquier otra variedá del idioma; y que sicasí tienden a paecese al [[español bogotanu|bogotanu]] ya inclusive al [[español paisa|paisa]] y al [[español caleño|caleño]] de [[Colombia]]. La variación podría debese al aislamientu de [[Costa Rica]] mientres la dómina colonial, según a l'asimilación de patrones tónicos traíos por [[Inmigración en Costa Rica |inmigrantes de tol mundu]], especialmente d'[[España]] ya [[Italia]]. De toes formes, la entonación peculiar del dialeutu costarricanu ye bien distinta a cualesquier geolecto o acentu centroamericanu, precisamente pol so distintu desenvolvimientu cultural. L'acentu en Costa Rica, sobremanera nel [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]], ye una derivación de diverses llingües importaes y desarrollos autóctonos, qu'antes del [[sieglu XX]] sonaba más paecíu al [[Sevilla|sevillanu]]. En rexones del norte mexicanu como Baxa California percíbese un acentu similar al del Valle Central de Costa Rica. == Morfoloxía == En Costa Rica conviven dos pronomes singulares en segunda persona: ''usté'' y ''vos''; sicasí, el pronome ''tu'' ye práuticamente inesistente, magar que la influencia chiricana proveniente de [[Panamá]], xeneró la práctica minoritaria d'esta forma de tratamientu al sur del país dende'l [[sieglu XIX]]. La virtual inesistencia ya inclusive penalización del tutéu en Costa Rica esplícase por cuenta de que el afianzamientu del ''[[tutéu|tu]]'' na mayoría d'América Llatina provieno, non yá del mayor contautu con España de zones como les Antilles, Méxicu y Perú, sinón tamién del llabor cultural de les universidaes. Les rexones más alloñaes, con menor influencia de la metrópolis (como [[Costa Rica]]), caltuvieron el voseo que llegara nos primeros tiempos de la colonización. Costa Rica foi un casu peculiar, al nun tener mayor contautu con España nin con otros centros importantes nesa dómina, polo que se desenvolvió una sociedá bastante homoxénea ya igualitaria y un tratu social de respetu xeneralizáu nun llugar onde los colonizadores tuvieron aisllaos y tampoco hubo importantes comunidaes indíxenes nin llatifundios. Como resultáu d'ello, el tratamientu respetuosu na sociedá costarricana nun se basó en razones de poder nin de dominiu, sinón más bien en solidaridá. Probablemente, l'usu de "don" y "doña", tan enraigonáu en Costa Rica, dar por igual.<ref>{{Enllaz rotu|1=https://intranet.grupomarta.com/rh/images/stories/CIM/prensa/%BFpor%20qu%E9%20voseamos%20%20-%20%C1ncora%20-%20nacion.pdf |2=https://intranet.grupomarta.com/rh/images/stories/CIM/prensa/%BFpor%20qu%E9%20voseamos%20%20-%20%C1ncora%20-%20nacion.pdf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Y nun ye acomuñáu con esclavitú, serviciu nin xerarquización social, como sí lo yera en Méxicu o'l Triángulu Norte de Centroamérica. ===Usté=== {{VT|Ustedeo}} ''Usté'' ye'l pronome en segunda persona del singular dominante en situaciones formales nel español de [[Costa Rica]]. El so usu ye estendíu ente estraños, autoridaes, adultos mayores y otres formalidaes. Los [[Costa Rica|costarricanos]] suelen amosar más apegu al ''[[usté]]'', inclusive en situaciones informales. Ye la más dominante nes zones rurales, cuantimás na [[provincia de Alajuela]], onde s'acentúa la postrera vocal y esaníciase la postrera ''d'' (ej: usté-usté). N'[[Provincia de Heredia|Heredia]], [[Provincia de San José|San José]] y les provincies costeres, el ustedeo alternar col voseo, según correspuenda. ===Vos=== {{VT|Voseo|l1=Voseo}} El "vos" ye unu de los pronomes de la segunda persona singular utilizáu por munchos oradores en determinaes rellaciones coloquiales o contestos informales en Costa Rica. Ye comúnmente usáu ente familia, amigos, compañeros de trabayu, persones cercanes al llocutor o coles que s'establez una rellación de cercanía. Dende tiempos de la colonia Costa Rica ye reconocíu a nivel llatinoamericanu pol usu del [[voseo]]. Utilízase tamién pa "romper el xelu" en situaciones que la almiten. El so usu ye mayoritaria nes provincies de [[Provincia de Cartago|Cartago]], San José y [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]], ente que n'Alajuela y zones rurales el ustedeo ye dominante. Al igual qu'asocede nel [[español d'El Ríu de la Plata]], l'usu del pronome ''vos'' ye parte de la norma culta.<ref>[http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''Voseo''], [[Diccionario panhispánico de dudas]], [[Real Academia Española]], Primer edición (ochobre 2005)</ref> == Variantes dialeutales == Estrémense cuatro [[Dialeutu|dialeutu]] principales nel español de [[Costa Rica]]; qu'inclusive tien les sos propies diferencies dientro de cada rexón. Polo xeneral la [[Inmigración en Costa Rica|inmigración constante]] dende'l [[sieglu XIX]] o los influxos de les naciones estremeres como [[Nicaragua]] y [[Panamá]] fueron les influencies que mayor determinen les variantes dialeutales del país. === Valle Central === El [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]] ye la rexón más poblada del país y la que recibió mayor [[Emigración europea|influencia europea]] dende hai dos centuries. Esta zona componer de cuatro provincies; [[Provincia de San José|San José]], [[Provincia de Alajuela|Alajuela]], [[Provincia de Cartago|Cartago]] y [[Provincia de Heredia|Heredia]], pero la so influencia dialeutal estender hasta [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]], [[Cantón de Pérez Zeledón|Pérez Zeledón]] y [[Cantón de San Carlos|San Carlos]]. La entonación de los habitantes del Pandu Central ye la más conocida del país, y caracterízase pola so suavidá y semeyanza col [[español bogotanu]] colombianu. Tradicionalmente nesta rexón conviven el [[voseo]] en Cartago y el [[ustedeo]] en Alajuela, siendo San José y Heredia provincies entemedies respeutivamente. De la mesma, ye carauterística d'esta rexón la pronunciación arrestrada de la /r/ y implosiva de la /s/, según el tenue asordamientu de la /d/ posvocálica na última sílaba d'una pallabra, o la so total aspiración nes zones rurales. Magar que l'acentu meseteño ye bastante homoxéneu en tol Valle, cada provincia guarda les sos distintes carauterístiques idiomátiques. === Caribe === La [[provincia de Limón]], asitiada nel [[Cuenca del Caribe|mariniegu caribeñu]], recibe dende finales del [[sieglu XIX]] una constante [[Afrocostarricanu|inmigración afroantillana]] principalmente de [[Xamaica]] lo mesmo que de munches otres naciones del [[Caribe (rexón)|Caribe]]. Ye por esto que na rexón limonense esiste un dialeutu del español por demás estremáu del restu del país, con una entonación netamente caribeña ya influyida pol [[Inglés criollu (Costa Rica)|patois]], el [[inglés xamaicanu]] y el [[Criollu haitianu|francés creol]] con una pronunciación rótica de la /r/, d'heriedu inglés. === Pacíficu Norte === En [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]] tanto'l tratamientu, la entonación ya inclusive delles carauterístiques léxiques unvien al vecín país de [[Nicaragua]]. Nesta provincia son carauterístiques l'aspiración de la /s/ posvocálica y l'usu estendíu del [[voseo]]. De la mesma, na rexón guanacasteca nun esiste la pronunciación rótica de la /r/ tan distintiva del [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]], y dellos modismos son puramente autóctonos. Amás les sos influencies llingüístiques estender hasta [[Cantón de San Carlos|San Carlos]] y [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]]. === Pacíficu Sur === Esta rexón entiende la [[provincia de Puntarenas]] y el [[cantón de Pérez Zeledón]], siendo fuertemente influyida polos otros dialeutos del país. D'esta manera, en Pérez Zeledón y la [[Puntarenas (ciudá)|ciudá de Puntarenas]] la influencia [[Valle Central (Costa Rica)|meseteña]] ye por demás perceptible, ente que nel restu del [[Cantón de Puntarenas|cantón central]], [[Cantón de Montes de Oro|Montes de Oro]] y [[Cantón d'Esparza|Esparza]] atópense particulares reminiscencies de [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]]. De la mesma na [[Rexón Brunca|Zona Sur]] déxase sentir una fuerte influencia de [[Panamá]]. == Ver tamién == * [[Llingües de Costa Rica]] * [[Español centroamericanu]] == Enllaces esternos == * [http://www.jergasdehablahispana.org/?pais=Costa+Rica&tipobusqueda=1 Xírigues de fala hispana] Diccionariu español especializáu na xíriga y espresiones coloquiales, con tolos países de fala española, ente ellos Costa Rica. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Español de Costa Rica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Costa Rica]] [[Categoría:Llingües de Costa Rica]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 881gtmjlrfje7l3jz6lc7nplxc009t1 0 165480 4499276 4369686 2026-06-08T03:34:51Z Limotecariu 735 4499276 wikitext text/x-wiki <!-- Por favor, nun retires esti mensaxe hasta que se resuelva'l procesu --> {{cdbM|páxina=Español estándar|fecha=26 d'ochobre de 2018|}} <!-- Namái pa bibliotecarios: {{cdbpasada|páxina=Español estándar|fecha=26 d'ochobre de 2018|resultancia='''caltener'''}} --> <!-- Fin del mensaxe de la consulta, puedes editar so esta llinia --> {{noneutral}} {{estremar|Español neutral}} El '''español estándar''' ye la forma controlada (o [[llingua estándar|forma estándar]]) polos organismos competentes ([[Real Academia Española]] y [[Asociación d'Academies de la Llingua Española]]), con calter normativu, a partir del [[diasistema]] del español. Como en toa llingua estándar la estandarización namái puede algamar ciertos aspeutos del llinguaxe, particularmente el [[léxicu]] y un bon númberu de prescripciones de [[gramática]] (quedando otros aspeutos de la [[prosodia]], la [[pragmática]] y ciertes sotileces de la [[sintaxis]] fuera de la codificación). Nesi sentíu l'español estándar refierse eminentemente a la codificación escrita, yá qu'en términos de prosodia o fonoloxía diversos les diverses [[dialeutos del español variantes d'español]] difieren, polo que na práctica falar de diversos estándares nacionales en distintos países. == Introducción == Contra la impresión habitual de que l'español estándar ye a cencielles la "ausencia de modismos", esto ye, una especie de nucleu común a tolos dialeutos, podríamos denominalo "supradialeutal", en realidá ye un lecto estremáu por derechu propiu, nel que s'atopen numberoses formes ausentes n'otres variedaes llingüístiques; por casu, ciertos tiempos verbales —como'l [[pretéritu anterior]]— que virtualmente sumieron de la mayoría de variantes d'español. Sía comoquier, tenemos de refugar el dialeutu como forma peyorativa. La dificultá pa percibir la distinción deber en parte a la fuerte tradición prescriptiva [[centralismu|centralizada]] de la [[Real Academia Española]] de la llingua —que la so normativa en materia sobremanera de gramática y estilu apoderó históricamente la llingua escrita, xurídica y académica—, pero tamién al fechu de que l'español estándar nun seya un dialeutu acutáu xeográficamente a una determinada rexón, sinón una modalidá ellaborada artificialmente, que munchos falantes empleguen más o menos regularmente, al par col so geolecto o sociolecto propios, en situaciones formales o na llingua escrita. El dominiu del español estándar ye con frecuencia un requisitu [[social]]mente importante pa desempeñar correutamente dellos oficios o actividaes prestixoses, como les [[oficios lliberales]], la [[docencia]] o la comunicación [[mediu de comunicación mediática]]. == Español estándar y español neutru o español global == Nun tien de confundir se l'español estándar (o español estándar normativu) col [[español neutru]] o global. Esti últimu términu referir al modelu de llingua propiu de ciertos [[medios de comunicación]] y entretenimientu ([[axencia de noticies|axencies internacionales de prensa]], estudios de [[doblaxe]], productores de [[telenovela|telenoveles]]...) qu'operen nun área geolectal amplia y, que para ello, escueyen y utilicen con preferencia aquelles formes léxicu-semántiques y morfosintáticas más estendíes en tou esi territoriu, según modelos de dicción (estándares de pronunciación) ellaboraos, que busquen esaniciar la identificación territorial. L'español neutru ye, como l'español estándar, una modalidá ellaborada a partir del [[diasistema]] del español. La diferencia ye que nel español global o neutru tratar d'una variedá deslocalizada, ente que l'español estándar normativu presenta elementos xeográficamente bien localizables. Les variedaes dialeutales del español a lo llargo del mundu faen imposible qu'un español neutru seya representativu pa tolos países, polo que s'establecieron trés españoles estandarizados, en delles traducciones y, más apocayá, en doblaxes, por delles compañíes del sector: *El [[español d'España]] (o [[Europa|européu]]), pa España y Andorra (según pal español estudiáu n'[[Europa]]). *El [[español d'El Ríu de la Plata]] p'[[Arxentina]], [[Paraguái]] y [[Uruguái]]. *Un estándar pal restu de países: [[Méxicu]], [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]], [[América Central]] y el restu de los países d'[[Hispanoamérica]], basáu principalmente nel [[Español mexicanu|mexicanu]]. Por ello, un español entendible por tolos hispanofalantes suelse acutar a la fala culta, pos usando llinguaxe cotidianu o vulgar puede llevar a munchos tracamundios, inclusive, una mesma pallabra significar dos cuesas dafechu distintes según el país. Sicasí, l'espardimientu del español neutru pelos medios de comunicación de mases ayudó nes últimes décades a estandarizar tamién el rexistru coloquial de la llingua española en munchos países, polo qu'esta intercomprensión amplíase cada vez a más ámbitos, más allá de la fala culta. == Historia == === Oríxenes === Históricamente, les formes estandarizadas d'español tuvieron amestaes al [[Dialeutu castellanu septentrional|dialeutu castellanu]], afitáu nel so momentu na corte d'[[Alfonso VI de Lleón y Castiella|Alfonso VI]], qu'a cualesquier otra de les variedaes de la llingua. Esta preferencia [[sociollingüística]] remontar a la organización política subsecuente a la [[Reconquista]], en que la [[reinu de Castiella|corona de Castiella]] foi la fuercia central del movimientu políticu que condució a la formación de la [[España]] moderna. L'orixe de los miembros de la [[noble]]za [[Corte real|cortesana]] tuvo na base de la primer estandarización de la llingua, la gramática publicada a fines del [[sieglu XV]] por [[Antonio de Nebrija]]. L'emplegu d'ésta na enseñanza de la llingua nes colonies [[América|americanes]] caltuvo'l calter prestixosu del dialeutu de Castiella— anque, al ser la [[modalidá llingüística andaluza]] la más estendida ente los colonizadores,<ref>Penny, Ralph (2000). ''Variation and change in Spanish''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], p. 139</ref> l'español del Nuevu Mundu adoptó rápido munchos fenómenos propios d'ésta. Sicasí, anguaño'l pesu demográficu del español de Castiella y la so importancia nel español xeneral ye enforma menor, polo que nun tien d'acomuñar se'l '''español estándar modernu''' coles variantes castellanes d'Español. === Actualidá === La cuestión de la llingua estándar cobró una nueva validez col espardimientu de los [[medios de comunicación de mases]], al faer per primer vegada darréu accesible a los falantes nativos de distintos dialeutos emisiones televisives, radiales y —más apocayá— material electrónico procedente de rexones nes que s'emplega una variedá distinta. El menor pesu de formar estándar na llingua oral fixera d'ésta una cuestión marxinal n'otra dómina, una tema importante d'alderique. La perdurable influencia del centralismu llingüísticu llevó a dellos autores a afirmar que'l problema nun esiste, y que basta con unviase a la llingua culta. [[Gastón Carrillo Herrera]], por casu, repitía la doctrina de Menéndez Pidal al afirmar que {{cita|[p]uede que dalgún o dellos d'estos medios de comunicación, nun momentu dau, signifiquen motivu d'esmolición pol emplegu de les formes populares o vulgares. (...) [L]as necesidad sociales y les obligaciones culturales (...) esixen del so personal una mayor cultura, na que ta entendida una elevación de la fala a les formes envaloraes cultes. Polo tanto ellos, van ser tamién, cada vez con mayor claridá, fuercies poderoses qu'impulsen la elevación del idioma y la so unificación.|}} Sicasí, nel ámbitu oral la cuestión resultó problemática dende siquier la [[años 1950|década de 1950]], cuando les esixencies comerciales impuestes a los estudios de [[doblaxe]] vecinos a [[Estaos Xuníos]] incluyíen la ellaboración d'un español que'l so acentu y los sos carauterístiques léxicu-gramaticales nun fueren reconocibles como propios de dalgún país. Tal empresa revelóse rápido como quimérica: magar la forma llingüística podía n'ocasiones averase a una forma intelixible universalmente, con ello torgábase al empar que los tonos familiares, íntimos o cotidianos tresmitiérense. Dellos autores señalaron l'efeutu d'irrealidá o distanciamientu provocáu por esa fórmula. Sicasí, el so usu duraderu produció eventualmente un ciertu grau de familiarización con esa fonética astracta a lo llargo de Llatinoamérica; los doblaxes pal mercáu español, sicasí, realícense invariablemente n'España, emplegando variedaes d'español européu. Magar non toles películes exhibíes en sales españoles tuvieron esta carauterística, como dalgunes de la [[The Walt Disney Company|factoría Disney]] (''[[Robin Hood (película de 1973)|Robin Hood]]'' [[1973]] y munches anteriores). Esto debe a qu'esisten maneres de doblar o consiguir películes conocíos pola inmensa mayoría de tolos hispanofalantes nel castellán español; al contrariu de lo qu'asocede, por casu col toscanu italianu y les distintes [[llingües d'Italia]]. L'[[Congresu Internacional de la Llingua Española|I Congresu Internacional de la Llingua Española]], realizáu en [[1997]] en [[Zacatecas]] ([[Méxicu]]) dio llugar a bastante discutiniu al respeutu. Dellos autores, como [[José Antonio Millán]], abogaron pola ellaboración d'un español común» compuestu pol mínimu denominador compartíu pola mayoría de los dialeutos; otros, como'l direutor de [[Radio Esterior d'España]], [[Fermín Bocos]], refugaron de planu qu'esistiera tal problema, dando por sentada la preeminencia del español cultu frente a «estranxerismos» o «signos híbridos» na llinia más tradicionalista. Finalmente, la postura más mesurada d'estudiosos d'orixe americanu, como [[Lila Petrella]], alvertía que la ellaboración d'una llingua neutral sería quiciabes posible en testos cinxíos puramente a la descripción, pero que la variación de los aspeutos [[pragmáticu|pragmáticos]] y [[semántica llingüística|semánticos]] de la llingua ente dialeutos faen imposible la ellaboración d'una única variedá que tenga valor llingüísticu equivalente pa tolos falantes. Cuando esisten diferencies en sintaxis —como nel yá mentáu casu del [[voseo]]— la imposibilidá de realizar ciertes estructures de manera neutral ye más patente; l'usu del «[[voseo|vos]]» va resultar ayenu a los falante tuteantes, y viceversa. Por cuenta de que dalgunos son conscientes de qu'un español neutral pa tolos hispanofalantes ye imposible, estableciéronse cuatro españoles estandarizados, en delles traducciones y, más apocayá, en doblaxes, por delles compañíes del sector: l'[[Península Ibérica|ibéricu]] (o [[Europa|européu]]), pa España; el [[Español d'El Ríu de la Plata|d'El Ríu de la Plata]] p'[[Arxentina]], [[Paraguái]] y [[Uruguái]]; el mexicanu pa [[Méxicu]]; y otru pal restu de los países hispanoamericanos. <!-- L'español ibéricu estándar nun ye consideráu como norma n'América Llatina--> En materia de mercáu televisivu, por cuenta de que tolos países Llatinoamericanos de fala hispana son consideraos como un solu territoriu pa efeutos de distribución de programes de televisión o sindicación, los doblaxes son realizaos nun español neutru qu'evita l'usu de modismos, acentos y de pallabres que tengan dalguna significación soez en dalgún de los países hispanoamericanos al que va llegar el programa dobláu. Esti español neutru usáu nos doblaxes utiliza: *Na segunda persona plural el "ustedes" en llugar del "vós" y les conxugaciones verbales de la tercer persona plural (por casu: "¿Cómo tán (ustedes)?"). *El "tu" o'l "usté" úsase determináu según la rellación qu'esista ente les persones que se comuniquen, utilizándose'l 'usté' en rellaciones de mayor respetu. *Tiende a una pronunciación homoxénea de la '''s''', '''c''' y '''z''' y la '''b''' cola '''v'''. *Solo la lletra "h" ye muda (sacante en pallabres d'orixe estranxeru), toles demás pronúnciense. L'español neutru llatinoamericanu d'antiguo tamién yera distribuyíu a España en dellos casos (películes Disney,...), pero na actualidá yá nun asocede. <!--- Paecióme correutu mentar l'español neutru de los doblaxes hispanoamericanos, lo cual tendría de ser espandíu con más detalle. Voi especificar «países de fala hispana en Llatinoamérica» y nun usar Hispanoamérica pa evitar tracamundiu ---> Curiosamente otru motor d'unificación del español naz de les grandes empreses multinacionales al afaer el testu de los sos manuales, programes informáticos, sitios web, etc., n'inglés pa producir testos y programes informáticos destinaos al mercáu mundial. Nesos casos ye más práuticu producir una versión neutra d'español que tratar de crear versiones estremaes per país o rexón; pos si facer por país habría que producir una ventena, y si facer por rexón ye difícil definir qué países englobar na mesma rexón, y tamién resulta complicáu dende'l puntu de vista de loxística. La resultancia ye de normal lo que se denomina na redolada de llocalización un "español neutral". Una versión qu'intenta evitar términos que puedan identificase con países determinaos ("ordenador" ye un términu d'España) o fenómenos llingüísticos rexonales (el [[voseo]] llatinoamericanu) que s'ellabora por aciu glosarios que prescriben los términos preferíos y los términos vitandos. Ye un fenómenu interesante y bien común nel ámbitu informáticu, yá que la resultancia abarata enforma los costos o costos de producción, y contribúi indireutamente a la unificación del español. == Colonialismu llingüísticu == === Les antigües colonies y la RAE === Magar n'España la mitoloxía llingüística asignó tradicionalmente un calter de modelu canónicu a un ensin definir ''dialeutu de Castiella'', popularmente identificáu dacuando con dalguna ciudá concreta como Valladolid, Burgos o Salamanca, n'América esta idea o bien perdió rápido inflúi sobre la llingua, o bien nunca llegó a tenela. Entá nos centros alministrativos de [[Lima]] y [[Méxicu]] la fonética y la gramática de los dialeutos americanos foi dende'l principiu distintu a cualesquier modelu peninsular. Bien distinta foi la situación no que fai a la llingua escrita, onde por cuenta de diverses causes les diferencies son menores. Ente estes causes citar con frecuencia les peculiaridaes del rexistru escritu, el predominiu académicu de les [[universidá|universidaes]] peninsulares, y la centralización del llinguaxe alministrativo y xurídico na autoridá metropolitana y el fechu de que la escritura apenes reflexa les traces subfonémicos que constitúin gran parte de la variación llingüística. En [[1713]], cola fundación de la Real Academia Española, la normalización del llinguaxe yera parte del so esplícitu propósitu de {{cita|«''afitar les voces y vocablos de la llingua castellana na so mayor propiedá, elegancia y pureza''»}} A lo llargo d'esi sieglu ellaboraría medios d'[[estandarización]], cola publicación ente [[1726]] y [[1793]] d'un ''Diccionariu de la llingua castellana, en que s'esplica'l verdaderu sentíu de les voces, la so naturaleza y calidá, coles frases o motivos de falar, los proverbios o refranes y otres coses convenientes del usu de la llingua'', en [[1741]] d'una ''Ortografía de la llingua española'' y en [[1771]] d'una ''Gramática de la llingua española''. La llingua de les colonies sería rexistrada en diccionarios de "americanismos", sobremanera a partir del [[sieglu XIX]]. === El colonialismu cultural === Na [[años 1880|década de 1880]], una situación política nueva y la independencia intelectual de les antigües colonies llevó a la Real Academia Española a proponer la formación d'academies homólogues nelles. El proyeutu cuntó con dalguna oposición ente la intelectualidá local —por casu, n'[[Arxentina]] la de [[Juan Antonio Argerich]], qu'abarruntando un intentu de control cultural, argumentó a favor d'una academia autónoma y non d'una que constituyiría "''una sucursal, vasalla del imperialismu español''", o la de [[Juan María Gutiérrez]], que refugó un nomamientu de corresponsal—, pero finalmente foi aceptáu, dando llugar eventualmente a l'[[Asociación d'Academies de la Llingua Española]]. El celu con qu'estes aportunaron nel caltenimientu d'una "llingua común" (basada, ta claro, na fala culta de la península, y non na poderosa influencia que les llingües amerindies y otros idiomes europeos, como'l [[idioma italianu|italianu]], el [[idioma portugués|portugués]] o'l [[idioma inglés|inglés]], tuvieren nos léxicos y les gramátiques americanes) siguió a lo llargo del [[sieglu XX]]. Una carta de [[1918]] dirixida por [[Ramón Menéndez Pidal]] a la ''American Association of Teachers of Spanish'', con ocasión de la primer publicación de la so revista, suxería: {{cita|La enseñanza de la llingua tien de tender a dar amplia conocencia del español lliterariu, consideráu como un eleváu conxuntu; y de una manera accesoria tien d'esplicar les llixeres variantes que s'ufierten na fala culta n'España y n'Hispanu-América, faciendo ver la unidá esencial de toes dientro del patrón lliterariu (...) nel casu concretu de la enseñanza del español a estranxeros, nun creo cabo bazcuyar n'imponer la pronunciación de les rexones castellanes.|Carta de 1918, a la ''American Association of Teachers of Spanish''}} La prioridá de la llingua escrita sobre la oral y de la peninsular sobre l'americana yera la tesis central d'esti escritu; el "''calter barbárico de les llingües indíxenes americanes''" torgaba, na so opinión, qu'éstes hubieren d'exercer influencia dalguna sobre l'español d'América. Tutelar de l'Academia fadría'l restu. Con ello intentaba compensar la previsión efeutuada por [[Andrés Bello]] nel prólogu al so ''Gramática'' de [[1847]], que tarrecía'l mapa de variedaes rexonales que "''anubre y enturbia muncha parte de lo que s'escribe n'América, y alteriando la estructura del idioma, tiende a convertilo nun ensame de dialeutos irregulares, llicenciosos, bárbaros''"; pa esta concepción, indisolublemente llingüística y política, namái la unidá de la llingua "culta" garantizaría la unidá del mundu hispanu. Otra manera, el filólogu colombianu [[Rufino José Cuervo]] —que compartía'l diagnósticu de Bello de la eventual fragmentación del español nuna pluralidá d'idiomes mutuamente inintelixibles, anque celebrándola— alvertía contra l'emplegu de la llingua escrita pa midir la unidá del idioma, considerándola un "''velu que tapa la fala local''". Esta problemática foi recoyida de manera particularmente punchante nel tratáu de [[1935]] d'[[Amado Alonso]], tituláu ''El problema de la llingua n'América'', y repitíu en [[1941]], cuando l'académicu [[Américo Castro]] publicó ''El problema arxentín de la llingua''. Pa los autores d'esta corriente, derivar llingüística respectu de la forma culta castellana yera un inequívocu índiz de degradación social; Castro manifiesta espresamente que les peculiaridaes del [[español d'El Ríu de la Plata]], cuantimás el [[voseo]], son síntoma de "''plebeyismo universal''", "''instintu baxeru''", "''descontentu íntimu, encrespamiento de l'alma al pensar en sometese a cualesquier norma medianamente trabayosa''". Nel so diagnósticu, la fuerte identidá de la variedá d'El Ríu de la Plata deber a l'aceptación xeneral de les formes populares en desmedro de les cultes, y esmolez-y, sobremanera, la imposibilidá de percibir darréu la [[clase social]] del falante a partir de les traces de la so fala; la falta de los "''frenos y inhibiciones''" que les clases cimeres tendríen de representar paez-y un inequívocu síntoma de degradación social. El testu de Castro ye prototípicu d'una estendida concepción, que fai de la unidá de la llingua'l curio de la unidá nacional, y de les clases cimeres los custodios de la ortodoxa de la mesma. Bona parte de la obra de Menéndez Pidal taría empobinada a escorrer esi fin, encamentando'l recrudecimiento de la persecución de los usos consideraos incorreutos por aciu "''la enseñanza de la gramática, los estudios doctrinales, los diccionarios, l'espardimientu de bonos modelos, el comentariu de los autores clásicos, o bien inconscientemente, por aciu l'eficaz exemplu que s'espubliza nel tratu social o na creación lliteraria''". Esta forma de centralismu clasista —común otra manera a otros idiomes coloniales, cuantimás el francés— influyó duraderamente nel usu y enseñanza de la llingua; namái apocayá delles variedaes llingüístiques pasaron a formar parte de la enseñanza oficial —como'l [[voseo]] n'Arxentina— y de la llingua lliteraria, pa lo cual el [[naturalismu]] de mediaos de sieglu representó una poderosa meyora. == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita llibru| autor = Alonso, Amado | añu = 1935 | títulu = El problema de la llingua n'América | editorial = Madrid: Espasa-Calpe | id = }} * {{cita llibru | autor = Bentivegna, Diego| añu = 1999 | capítulu = Amado Alonso y Américo Castro en Buenos Aires : ente la alteridad y l'equilibriu | títulu = Narvaja de Arnoux, Y. y Bein, R. Práutiques y representaciones del llinguaxe editorial = Buenos Aires: EUDEBA | id = páxs. 135-156}} * {{cita llibru| autor = Borges, Jorge Luis | añu = 1974 | títulu = Obres Completes | editorial = Buenos Aires: Emecé | id = }} * {{cita llibru| autor = Castro, Américo | títulu = La peculiaridad lingüística rioplatense y su sentido histórico | editorial = Buenos Aires: Losada | añu = 1941 | id = }} * {{cita publicación | autor = del Valle, José | títulu = Llingua imaxinaes: Menéndez Pidal, la llingüística hispánica y la configuración del estándar | url = http://elies.rediris.es/elies16/Valle.html | añu = 2002 | publicación = Estudio de Llingüística del Español | volume = 16 | issn = 1139-8736}} * {{cita llibru | autor = Krashen, Stephen | añu = 1998b | capítulu = Language shyness and heritage language development. | títulu = In Krashen, S., Tse, L. y McQuillan, J. (eds.), Heritage language development | id = páxs. 41-50 | editorial = Culver City, CA: Language Education Associates}} * {{cita llibru| autor = VV. AA. | títulu = Actes del Primer Congresu Internacional de la llingua española | editorial = Méxicu DF: Sieglu XXI | añu = 1998 |id = }} == Enllaces esternos == * [http://www.rae.es Diccionariu de la Real Academia Española] * [https://web.archive.org/web/20120831075003/http://www.rae.es/dpd/html/quees.htm Español estándar - Diccionario panhispánico de dudas] {{Tradubot|Español estándar}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma castellanu]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu]] [[Categoría:Llingües estándares|Espanzzol]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] icd3xt0ha6edco5pd7jrvu6wwyzwcui 0 165482 4499285 4473558 2026-06-08T03:40:16Z Limotecariu 735 4499285 wikitext text/x-wiki {{Referencies adicionales|t=20160530}} El '''español neutru''' o '''castellán neutru''', tamién conocíu como '''español global''' o '''español internacional''', ye un estándar artificial del [[idioma español]] col que se pretende deslocalizar el llinguaxe y que s'afaiga, si non a toos, al máximu sector posible de la población hispanofalante col fin de ser emplegáu per medios de comunicación y entretenimientu.<ref>[http://cvc.cervantes.es/obref/congresos/zacatecas/television/comunicaciones/petre.htm#caracterizacion Lila Petrella: ''L'español neutru» de los doblaxes: intenciones y realidaes'']</ref><ref name="MRLP">{{cita web|url=http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/121976/3/DLE_LlorentePinto_Que_ye_espanol_neutru.pdf|autor=Mª del Rosario Llorente Pinto|títulu=''¿Qué ye l'español neutru?''|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref> Ye una modalidá ellaborada a partir del diasistema del español que s'usa principalmente con fines comerciales pa llegar a un área geolectal amplia; utilizándose con preferencia aquelles formes [[léxicu]]-[[semántica|semántiques]] y morfosintátiques, según modelos de dicción (estándares de pronunciación), más estendíos en tou esi territoriu. La so creación deber a un intentu por unificar y rentabilizar el mercáu hispanofalante, y asina evitar la inversión que supondría realizar distintes adautaciones pa distintos países. L'español neutru nun tien nada que ver con diversos mitos alrodiu de en qué rexón fala un «español puru» o un español ensin acentu».{{#tag:ref|Esiste un mitu dende'l sieglu XVII qu'afirma que l'español puru o ensin acentu ye faláu na provincia española de [[Provincia de Valladolid|Valladolid]], que foi desmentíu pola [[Real Academia Española|RAE]].<ref>{{cita web|url=http://cultura.elpais.com/cultura/2011/12/15/actualidad/1323903603_850215.html|títulu=“Nenyures fálase'l meyor español del mundu”|fecha=15 d'avientu de 2015|autor=Javier Rodríguez Marcos|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.eldiadevalladolid.com/noticia/Z7C6FE63C-B26D-7B49-3870AE5C05A1AFB3/20130116/naide/fala/espa|títulu=Naide fala l'español como yo|fecha=16 de xineru de 2013|autor=Óscar Flaire|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref>|group=n.}} Ante ciertes diferencies de pronunciación irreconciliables, l'español neutru aboga pol usu de traces dialeutales como'l [[seséu]] o'l [[yeísmu]] por cuenta de la so amplia estensión nel mundu hispanofalante.<ref>{{cita web|url=http://recursos.cnice.mec.es/lengua/profesor/eso1/t2/teoria_2.htm|títulu=Seséu, cecéu, yeísmu, voseo y otros|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.logopediasanchinarro.es/el seséu dialeutal/|títulu=El cecéu y el seséu|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://hispanoteca.eu/gram%C3%A1ticas/Gram%C3%A1tica%20espa%C3%B1ola/Ceceo-Seséu.htm|títulu=Cecéu y seséu. Orixe y evolución histórica|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref> Per otru llau, el ''castellán ensin acentu'' sería única y puramente un modelu de pronunciación, ente que el ''castellán neutru'' engloba otros aspeutos como les conxugaciones y rexonalismos emplegaos. == Carauterístiques == El castellán neutru basa'l so modelu nel estándar mexicanu (y árees circundantes) en desterciu d'otres variedaes como'l [[Español d'España|español ibéricu]] o'l [[español d'El Ríu de la Plata|d'El Ríu de la Plata]], por cuenta de la so mayor estensión territorial y de población. Esto sería un modelu de pronunciación adscribible al utilizáu nes tierres altes de Hispanoamérica pero ensin entonaciones que dexen identificar la fala a una rexón concreta. Con éses empléguense fenómenos llingüísticos como'l [[seséu]] o'l [[yeísmu]] yá que namái se fai usu de 17 fonemes consonánticos resalvando tanto'l fonema interdental /Ө/ como'l fonema palatal llateral /ʎ/; ente que nes conxugaciones optar pol usu del [[tutéu]] y el [[ustedeo]], apostrando les formes singulares y plurales del [[voseo]] a un contestu históricu, arcaicu o alcontráu.<ref name="MRLP"/> Con respectu al planu [[Morfosintaxis|morfosintácticu]], dalgunos de les traces más notables que se suelen atopar son los siguientes: l'usu abondosu de la falsa pluralización del [[oxetu direutu|complementu direutu]], l'ausencia del complementu direutu en ciertos verbos o l'ausencia de [[Gramática_d'el_español#Sufixos|sufixos]] aspectuales especiales y de diminutivos.<ref name="MRLP"/> Tamién se detecten variaciones na sintaxis emplegada por un mesmu falante: los [[Gramática_del español Posesivos|determinantes posesivos]] pueden ser tónicos o átonos, esiste alternanza nel usu del [[pretéritu perfectu compuestu]] y el [[Pretéritu perfectu simple|pretéritu indefiníu]] p'acciones pasaes dientro d'un espaciu de tiempu inacabado, pal mesmu contestu temporal alternar por conxugar los verbos en presente y en pretéritu perfectu, como tamién s'alternen les formes en [[Manera suxuntiva|suxuntivu]] y [[Manera indicativa n'español indicativu]] para [[Oración subordinada sustantiva d'oxetu direutu|oraciones subordinaes sustantives]] con dependencia del verbu ''creer''.<ref name="MRLP"/> Otros aspeutos más específicos utilizaos son los siguientes: el fechu de que les [[Oración de relativu|perífrasis de relativu]] o oraciones fendíes siempres se constrúin con ''que'', l'apaición l'interrogativu ''cuál'' como axetivu, les oraciones interrogatives direutes qu'empiecen por ''cómo'' son siguíes pol verbu ''ser'' conxugáu más el nexu ''que''.<ref name="MRLP"/> A lo último, cabo mentar qu'intenta acutase a la fala culta pretendiendo dexar a un llau la xíriga, modismos, espresiones coloquiales y vulgares o cualesquier otru tipu de rexonalismu que pueda llevar a tracamundios ente la población de distintos países. == Crítiques == L'español neutru, nel so intentu por crear una variedá deslocalizada y xeneralista del idioma, recibió diverses crítiques per parte de los llingüistes.<ref name="MRLP"/> Partiendo de la premisa de que ye un estándar artificial y, amás, emplegáu na mayoría d'ocasiones ensin l'asesoramientu d'especialistes en llingüística; acométese principalmente contra'l empobrecimiento al que se somete'l léxicu y la sintaxis del idioma.<ref name="MRLP"/> Tamién se-y acusa d'exercer un ciertu colonialismu cultural, yá que provoca perda d'identidá cultural tal como asocedió en munchos países llatinoamericanos al xenerar una cierta influencia de fala mexicana nes sos respeutives poblaciones locales, ente que n'otros como n'España óptase davezu por prescindir del español neutru, una y bones munches espresiones y xiros llingüísticos considerar d'usu mayoritariu en países d'América Llatina.<ref name="MRLP"/> Amás, a pesar de pretender faer usu d'un léxicu estendíu nel mundu hispanofalante, pueden atopase diversos términos d'orixe mexicanu.<ref name="MRLP"/> == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Español neutro}} [[Categoría:Llingües controlaes]] [[Categoría:Idioma castellanu]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu]] o9ni22gnjhcffddtfwcb5q8100h2x99 0 165483 4499287 4488040 2026-06-08T03:40:41Z Limotecariu 735 4499287 wikitext text/x-wiki {{wikificar|idiomes|t=20130809182407}} {{Ficha d'idioma |nome=Español en Nicaragua |familia madre = Llingües indoeuropees |países= {{bandera| Nicaragua }} [[Nicaragua]] |falantes= 97%<ref name="demograf">{{Cita web |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |títulu=Demografía de la llingua española (páxina 24) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaarchivu=2010-09-23 }}</ref> |h1=97.5%<ref name="cia">{{Cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160213065716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html |fechaarchivu=2016-02-13 }}</ref> |h2=1,7% |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romance|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingua romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Romance|Ibero-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental|Ibero-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma español]] |escritura= [[Alfabetu llatín]] |oficial= {{NIC}} |axencia= [[Academia Nicaraguana de la Llingua]] |iso1=es |iso2=spa |iso3=spa |sil=SPN |mapa= }} [[Ficheru:Español centroamericano.png|thumb|right|300px|Variedaes llingüístiques del español centroamericanu.]] La llingua oficial de [[Nicaragua]] ye l'[[idioma español]]. Una de les carauterístiques más sobresalientes del castellán nicaraguanu ye l'aspiración de la /s/ posvocálica como en munches rexones d'[[España]] y [[Hispanoamérica]]. Tamién en [[Nicaragua]], como n'[[Arxentina]], [[Guatemala]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Paraguái]], [[Uruguái]], [[Venezuela]] y el restu d'[[América Central]] (sacante en [[Belize]] y [[Panamá]]) utilízase'l [[voseo]]; y según nel [[español d'El Ríu de la Plata]], l'usu del pronome "vos" ye parte de la norma culta.<ref>[http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo ''Voseo''], [[Diccionario panhispánico de dudas]], [[Real Academia Española]], Primer edición (ochobre 2005)</ref> En [[Nicaragua]] emplégase'l voseo pronominal y verbal, una y bones el tutéu ye minoritariu. El voseo asocede de forma común nel tratu familiar y públicamente ente persones de la mesma edá o ente amigos. Como cortesía o respetu a persones d'importancia pública (executivos, emplegadores, profesionales), a adultos o persones de mayor edá emplégase ''usté''. En [[Nicaragua]] l'usu del “tu” ta práuticamente estinguíu, pos tola población utiliza'l “vos” pal informal y “usté” pal formal. Si dalgunu utiliza'l tu considérase una persona estranxera, o quien asonsaña otra cultura, una y bones l'usu del “tu” o la so conxugación en delles frases o oraciones ye arriendes de munches telenoveles hispanoamericanes onde'l tutéu ye avezáu. En [[Nicaragua]], l'usu del pronome “vos” ye la norma culta y de toles capes sociales. Nos últimos años, el “vos” tamién s'empieza a utilizar nos medios de comunicación escritos: en periódicos, revistes, y en tou tipu de publicaciones.<ref>[https://web.archive.org/web/20110921171037/http://www.oec.eu/vos_ye.html ''Voseo''], disponible en Oec.eu, ''a European Informational Website'' (Bibliografía: ''Diccionario panhispánico de dudas'', R.A.Y y Asociación d'Academies de la Llingua Española, Ed. Santillana, 2005), en Costa Rica l'usu del tutéu considérase pedantesco.</ref> El voseo popularizar en [[Nicaragua]] dempués del trunfu de la Revolución Sandinista por que la fala española del país estremar de la dinastía Somoza.<ref>[http://historiadelespanol-w10.wikispaces.com/Hestoria+y+l'usu+del+voseo+nicarag%C3%BCense Historia y l'usu del voseo nicaraguanu]</ref> L'español de [[Nicaragua]] cuenta con centenares de pallabres provenientes del náhuatl, esistiendo tamién arcaismos, amás de munchos neoloxismos y anglicismos debíos a la fuerte influencia d'Estaos Xuníos na historia del país.<ref>[https://web.archive.org/web/20131130103904/http://archivo.elnuevodiario.com.ni/1999/xunu/17-xunu-1999/estasemana/estasemana1.html La riqueza del español en Nicaragua]</ref> Les carauterístiques más representivas a nivel fonéticu del idioma español faláu en [[Nicaragua]] son les siguientes: Amenorgamientu d'hiatos, variación del timbre de les vocales, usu de consonantes más relaxaes como nel Español d'España, cambeos nes pallabres (vocalización en zones rurales, alteración y omisión de lletres) y seséu.<ref>[http://traduccion.trustedtranslations.com/espanol/traduccion-al-espanol/nicaraguense.asp Español de Nicaragua]</ref> L'usu del español esistente en [[Nicaragua]] tamién presenta traces que la estremen de les demás variedaes dialeutales de la llingua de Cervantes, ente les cualos podemos mentar: Traces d'enclín conservador (espresiones que cayeron en desusu n'España, usu del prefixu re- o rete- con valor enfáticu o superlativu como remalo, rejodido o retebien, y voces o significaos escaecíos n'España); traces de índole vulgar o rural (diptonación, compartivos perifásicos como más pequeñu, más bonu o más grande, axetivación del alverbiu mediu como en "ellos son mediu llocos", pluralización de la forma impersonal del verbu haber como en "había munchos mancaos", tracamundiu de númberu del oxetu direutu y l'indirectu en construcciones con se como en "yá los dixi a ustedes"); y traces innovadores (emplegu d'hasta con significación d'empiezu, en llugar de fin d'una aición como en "abre la oficina hasta les ocho de la mañana", usu de la preposición dende pa referise al momentu inicial d'una aición durativa como en "la mio esposa ta na casa dende'l domingu" y emplegu del verbu andar en construcciones perifrástiques nes que pierde la so idea de movimientu como en "onde quiera que tea, anda dormiéndose").<ref>{{Cita web |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/opinion/2209 |títulu=¿Cómo falamos l'español en Nicaragua? |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100209031747/http://www.elnuevodiario.com.ni/opinion/2209 |fechaarchivu=2010-02-09 }}</ref> Tocantes a la denominación del idioma oficial del país, la mayoría de los nicaraguanos prefieren l'usu del términu "español" frente a "castellanu". Un grupu d'encuestes feches en Managua a persones de dambos sexos de 20 a 55 años d'edá revelaron que'l 90.3 % de los entrevistaos llámalu español, el 7.2% decantar por castellán y el 2.5% restante escueye otra forma de llamalo.<ref>[https://web.archive.org/web/20121230120441/http://www.elnuevodiario.com.ni/suplemento/nuevoamanecer/58 ¿Qué falamos los nicaraguanos, español o castellán?]</ref> La variedá propia del español faláu en [[Nicaragua]] ta siendo estudiada por llingüistes, como ye'l casu de la investigadora María Auxiliadora Rosales, quien publicó un Atles Llingüísticu de Nicaragua, que trata sobre les formes y variantes de pronunciar les pallabres en tolos rincones del país, incluyendo tamién nesi estudiu a les rexones caribeñes.<ref>[http://archivo.laprensa.com.ni/archivo/2009/agostu/01/suplementos/prensaliteraria/lenguas/lenguas-20090731-1.shtml María Auxiliadora Rosales: ¿Cómo lo dicimos...?]</ref> La variedá del español de [[Nicaragua]] ye bien asemeyáu a la d'Hondures y El Salvador. La so forma de falar ye percibida polos sos oyentes como "nidiu" y "melodiosa", anque hai qu'estremar dos grandes rexones llingüístiques del país: la Zona Central y del Pacíficu, conquistada polos españoles y que ye hispanofalante, y la Zona del Atlánticu, onde l'usu del inglés ye habitual por cuenta de la presencia británica nel pasáu d'esa rexón y a la sobrevivencia de los grupos étnicos d'orixe africanu, según tamién a la esistencia de grupos indíxenes, magar estos postreros prefieren falar les sos llingües autóctones.<ref>[http://www.ub.edu/filhis/culturele/nicaragu.html La variedá nicaraguana del español]</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Español centroamericanu]] {{Tradubot|Español nicaragüense}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Nicaragua]] [[Categoría:Llingües de Nicaragua]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] j65nyw2xu65ok3zawrrsppae9d6wqcb 0 165486 4499265 4062018 2026-06-08T03:12:41Z Limotecariu 735 4499265 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20131117|idiomes}} [[Ficheru:Español rioplatense.png|220px|miniaturadeimagen|Estensión del castellanu d'El Ríu de la Plata.]] El '''español uruguayu''' o '''castellanu uruguayu''' ye una variante del [[español d'El Ríu de la Plata]] falada en gran parte d'[[Uruguái]]. Tien delles diferencies col restu de les variantes del español d'El Ríu de la Plata y ye indistinguible pa un hispanofalante que viva n'otres zones, siendo similar a la variante de [[Ciudá de Buenos Aires|Buenos Aires]] (principalmente en Montevidéu), anque nun ye posible falar d'una semeyanza total. Daqué similar asocede cola variante de Buenos Aires y la patagónica. == Traces de la variante == === Léxicu incorporáu ya influencies === * Inflúi del [[Idioma italianu|italianu]] y los sos dialeutos, yá seya pola presencia numberosa de comunidaes italianes (Montevideo y [[Paysandú]]) o pola influencia de la cercana [[Arxentina]] onde ye bien fuerte la presencia d'italianos ([[Glosariu del lunfardo#Tano|tanos]]) sobremanera na capital (dialeutu [[Español porteño|porteño]] y [[lunfardo]]). Numberoses son les pallabres italianes (''nona'', ''cucha'', [[fainá]], ''festichola'', etc.) o de derivación italiana, ye dicir [[italianismu|italianismos]] (por casu ''[[Glosariu del lunfardo#Pibe|pibe]]'' del [[zeneize]] o xenovés ''pivetto''). * Influencia leve del [[portugués brasilanu]], como la [[Acento|tonada]] de [[Rocha (Uruguái)|Rocha]]. Llegando inclusive al [[billingüismu]] o la fusión de les dos llingües conocida como [[portuñol]] en [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] y [[Artigas (ciudá)|Artigas]], similar a lo qu'asocede en zones de la frontera arxentino-brasilana. * Influencia indíxena leve: Nos últimos años de la colonia esistíen entá nel Uruguái les llingües de distintos pueblos indíxenes como los [[charrúa|charrúes]], los [[minuán|minuanes]], los [[chaná]]s, los [[bohán|bohanes]], los [[guenoa|guenoes]] y los [[guaraníes]]. Sicasí, estes llingües sumieron cuasi ensin dexar rastros, sacante dellos topónimos que se caltienen y nel nome de munches especies de la flora y fauna autóctones. * Influencia francesa: Por cuenta de les inmigraciones franceses del [[sieglu XIX]], reparar dalgunos [[galicismu|galicismos]] fuertemente enraigonaos na fala (llicéu, [[bulevar]], chofer) que nun son tan comunes n'otros países de la rexón. === Voseo atípicu === En [[Montevidéu]], tola zona sur y aledañas a la capital uruguaya utilízase la variación uruguaya d'El Ríu de la Plata, camuden delles pallabres y presenta variaciones mínimes na entonación. Nel restu del país l'acentu ye notoriamente distintu, el [[yeísmu]] ye menos marcáu, el pronome ''"tú"'' reemplaza al pronome ''"vos"'', caltiénense les conxugaciones verbales, por casu: "tú tenés", en llugar de "tú tienes" o "vos tenés". === Tutéu === Na rexón fronteriza con Brasil del departamentu de [[Rocha (departamentu)|Rocha]] y en partes de los departamentos de [[Maldonado (departamentu)|Maldonado]] y de [[Lavalleja (departamentu)|Lavalleja]] prescindir del voseo en favor del [[tutéu]], particularidá que se debe supuestamente al orixe castellanu de la so población orixinaria. Otra teoría afirma que se debe a la influencia d'una variante del [[Portugués brasilanu|portugués]] de Brasil practicada en [[Rio Grande do Sul]]. Esta variedá ye arcaica y utiliza el tutéu (y prescinde del voseo que ye la regla nel portugués brasilanu modernu), polo que podría deducise la esistencia d'esta variante a la influencia fronteriza con Brasil. === Entonación menos rítmica === Una de les diferencies más bultables del castellán uruguayu col castellán porteño (propiu de la [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires|Ciudá Autónoma de Buenos Aires (CABA)]] y el so [[Gran Buenos Aires|área metropolitana]]) ye l'ausencia d'un patrón d'entonación fuertemente rítmicu causáu pola frecuente elisión de [[vocal]]es nos [[diptongu|diptongos]]. == Ver tamién == * ''[[Diccionariu del español del Uruguái]]'' == Bibliografía == * [[Adolfo Elizaincín|Elizaincín, Adolfo]] (1987); Behares, Luis Ernesto; Barrios, Graciela: Nos falemo brasilero. Dialectos portugueses del Uruguay. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N. * {{cita llibru | autor = Elizaincín, Adolfo | añu = 1981 | capítulu = Sobre tuteo/voseo en el español montevideano | títulu = Estudio sobre el español del Uruguay | editorial = Montevideo: Universidá de la República, Direición Xeneral d'Estensión Universitaria, páxs. 81–86 | id =}} * Elizaincín, Adolfo (1973): Algunos aspectos de la sociolingüística del dialecto fronterizo, Montevideo. * Elizaincín, Adolfo (1992), ''Dialectos en contacto. Español y portugués en España y América'', [[Arca (editorial)|Arca]], Montevideo. * Elizaincín, Adolfo "Las fronteras del español con el portugués en América", [[II Congresu Internacional de la Llingua Española]], Unidá y diversidá del español, [[Valladolid]], consultáu na páxina web del Centru Virtual Cervantes (http://cvc.cervantes.es) * Grillu, Rosa María (1994): "El portuñol. De espacio fronterizo a espacio literario", ''Fundación, 2'', Montevideo, Payares. * Handler, P. "Diccionario Español-Rioplatense" ( http://elcastellano.org/dicc_esp_riopl.html) * Hensey, F. (1993): "Portuguese and/or ‘Fronterizo’ in northern Uruguái", en TRLP, V, páxs. 433-452. * López, Brenda de (1993): ''Lenguaje fronterizo en obras de autores uruguayos'', Montevideo, Nordan Comunidá (2ª edición). == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Español uruguayo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Uruguái]] [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Uruguái| ]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Uruguái]] a5w0bhv91to7ojxzys7rlg6qfv3ix5b 0 165608 4499250 4313030 2026-06-07T13:08:56Z ~2026-33664-64 149253 4499250 wikitext text/x-wiki La '''gramática del idioma [[interlingua]]''' ye una [[gramática]] [[idioma inglés|anglo]][[Llingües romániques|rromance]] simplificada. Ye más simple que la [[gramática del inglés|gramática inglesa]] o la gramática de les [[Llingües romániques]], [[llingües xermániques|xermániques]] y [[llingües eslaves|eslaves]]. == Artículu == L'[[artículu (gramática)|artículu]] definíu ye siempres "''le''", y l'artículu indefiníu ye siempres "''un''". Nun hai concordanza col nome al que cualifica (nun camuda por plural o por xéneru). <center> {| {{tablaguapa}} ! artículu definíu !! artículu indefiníu |- | ''le'' patre (sing.), ''le'' patre'''s''' (pl.) || ''un'' patre (n'ast.: "padre"). |- | ''le'' infante (sing.), ''le'' infante'''s''' (pl.) || ''un'' infante |- | ''le'' amic'''a''' (sing.), ''le'' amic'''as''' (pl.) || ''un'' amic'''a''' (n'ast.: "amiga"). |} </center> == Nome == La gran mayoría de los nomes terminen nuna de les vocales "-o" (fruct'''o'''), "-a" (pagin'''a''' - "páxina"), "es" (''libertat'''es''' '' - "llibertá"). "-o" asocede frecuentemente. Cuando la terminación "-o" asocede nuna pallabra que designa un ser '''masculín''', el correspondiente '''femenín''' puede ser representáu pola mesma pallabra cola terminación sustituyida por "-a". El '''plural''' formar pola adición de "-s". Si'l nome tien final en consonante, la adición ye "es". <center> {| {{tablaguapa}} !singular !! plural |- | fructo (n'ast.: "fruta") || fructo'''s''' |- | tempore (n'ast.: "tiempu") || tempore'''s''' |- | planta || planta'''s''' |- | generation (n'ast.: xeneración") || generation'''es''' |} </center> == Axetivos == La gran mayoría de los axetivos terminen na vocal "-e" (''delicate'' - "delicáu", ''parve'' - "pequeñu"), o nuna de les consonantes ''-l'', ''-n'', ''-r'', ''-c'' (''natural'', ''equal'' - "igual", ''american'' - "americanu", ''par'', ''cyclic'' - "cíclicu"). Axetivos puestos darréu cerca un nome '''siguen''' el nome (normal y lo más frecuente). L'axetivu nun tien '''inflexón''' o '''concordanza''' axetival. (''le parve femina es '''belle'''. Parve femina'''s''' es '''belle'''.'') Los graos de comparanza d'axetivos son espresaos polos alverbios ''plus'' y ''minus''. <center> {| {{tablaguapa}} !axetivu !! comparativu !! superlativu |- |grande || plus grande || le plus grande |- |bon || minus bon || le minus bon |} </center> == Verbos == Los verbos en interlingua tienen [[conxugación]] por pronome personal obligatoriu. Toles formes del verbu pa tolos pronomes: "io, el to, illo, nos, vos, illos" son idéntiques. Los verbos en interlingua terminen con "-'''r'''" n'infinitivu, y terminen con "-'''a'''", "-'''e'''", o "-'''i'''" en presente, y el participiu formar col fin "-'''te'''". <center> {| {{tablaguapa}} !Pronome !! Infinitivu !! Presente !! Pasáu !! Futuru !! Condicional |- |io, el to, illo <br />nos, vos, illos || crea'''r'''|| crea || crea'''va''' || crea'''ra''' || crea'''rea''' |- |io, el to, illo <br />nos, vos, illos<br />(formes compuestes) || crea'''r'''|| crea || '''hai''' crea'''te''' || '''va''' crea'''r''' || '''velle''' crea'''r''' |} </center> La intención ye que l'idioma interlingua sía, esencialmente, el "mediu" de toles llingües d'orixe européu. == Pronomes personales == {|border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border-collapse:collapse" |- align="center" | colspan=7 style="background: navy; color: white" | '''Pronomes personales – singular''' |- | Persona || Xéneru || Nom. || Pre. || Obl. || Refl. || Xenitivu |-align="center" | align="left" | Primer || – || '''io''' || colspan=3 | '''me''' || '''el mio, mie''' |- align="center" | align="left" | Segunda || – || '''el to''' || colspan=3 | '''te''' || '''el to, tue''' |- align="center" | rowspan=3 align="left" | Tercera || align="left" | masc. || colspan=2 | '''ille''' || '''le''' || rowspan=3 | '''se''' || rowspan=3 | '''el so, sue''' |- align="center" | align="left" | fem. || colspan=2 | '''illa''' || '''la''' |- align="center" | align="left" | neut. || colspan=2 | '''illo''' || '''lo''' |- align="center" | colspan=7 style="background: navy; color: white" | '''Pronomes personales – plural''' |- | Persona || Xéneru || Nom. || Pre. || Obl. || Refl. || Xenitivu |-align="center" | align="left" | Primer || – || colspan=4 | '''nos''' || '''nostre''' |- align="center" | align="left" | Segunda || – || colspan=4 | '''vos''' || '''vostre''' |- align="center" | rowspan=3 align="left" | Tercera || align="left" | masc. || colspan=2 | '''illes''' || '''los''' || rowspan=3 | '''se''' || rowspan=3 | '''lor, lore''' |- align="center" | align="left" | fem. || colspan=2 | '''illas''' || '''les''' |- align="center" | align="left" | neut. || colspan=2 | '''illos''' || '''los''' |- |} == Pronomes demostrativos == {|border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border-collapse:collapse" |- align="center" | colspan=5 style="background: navy; color: white" | '''Demostrativos''' |- | Papel || Númberu || Xéneru || Proximado || Remotu |-align="center" | align="left" | Axetivu || – || – || '''iste''' || '''ille''' |- align="center" | align="left" rowspan="6" | Pronome || align="left" rowspan="3" | Sing. || align="left" | masc. || '''iste''' || '''(ille)''' |- align="center" | align="left" | fem. || '''ista''' || '''(illa)''' |- align="center" | align="left" | neut. || '''isto''' || '''(illo)''' |- align="center" | align="left" rowspan="3" | Plur. || align="left" | masc. || '''istes''' || '''(illes)''' |- align="center" | align="left" | fem. || '''istas''' || '''(illas)''' |- align="center" | align="left" | neut. || '''istos''' || '''(illos)''' |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/grammatica Gramática na páxina de la UMI] * {{it}} [http://renascentia.wikispaces.com/grammatica Aspetti fondamentali della grammatica dell'interlingua] (por Paolo Castellina). {{Interlingua}} {{Tradubot|Gramática del interlingua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Interlingua]] [[Categoría:Gramátiques|Interlingua]] diz7j32m8hgo1y2oh36wljjqdu865oq 0 165662 4499341 4488767 2026-06-08T04:10:44Z Limotecariu 735 4499341 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20170730171950}} {{otrosusos}} [[Ficheru:Don Quixote 5.jpg|thumb|250px|Ilustración de [[Gustave Doré]] pa ''[[Don Quixote de la Mancha|Don Quixote]]'' ([[1863]]).]] '''Hispanismu''' ye un términu que designa l'estudiu de la [[cultura]] [[España|española]], [[hispanoamérica|hispanoamericana]] y, polo xeneral, [[hispanu|hispana]]. == Oríxenes == Mientres el [[sieglu XVI]] tou lo nuevo venía-y a [[Europa]] dende [[España]]: nueves tierres conquistaes, nueves temes, xéneros y personaxes lliterarios, nuevos bailles, nueves modes... Llueu hubo necesidá de saber [[idioma español|español]] pa satisfaer más dafechu esi interés, tamién movida por intereses comerciales y económicos, escontra la nueva potencia política, primer n'ostentar un imperiu europeo y ultramarino na nueva Europa del [[Renacimientu]]. Pa responder a esa demanda tomaron en primer llugar la pluma escritores españoles como [[Antonio de Nebrija]], autor de la primer gramática impresa nuna llingua románica, la ''Gramática castellana'' de [[1492]], o [[Juan de Valdés]], que compunxo pa los sos amigos italianos deseosos d'aprender el castellán el so ''[[Diálogu de la llingua]]''; el [[llicenciáu]] [[Cristóbal de Villalón]] escribió nel so ''[[Gramática castellana (1558)|Gramática castellana]]'' ([[Amberes]], [[1558]]) que'l castellán yera faláu por [[Flandes|flamencos]], [[italia]]nos, [[Inglaterra|ingleses]] y [[Francia|franceses]]. Mientres enforma tiempu, sobremanera ente 1550 y 1670, salió de les imprentes europees una cantidá impresionante de gramátiques españoles y de diccionarios que rellacionaben l'español con dalguna o dalgunes de les otres llingües. Dos de les gramátiques más antigües imprimiéronse xustamente en [[Lovaina]]: ''Preséu y curtia institución p'aprender los principios y fundamentos de la llingua española'' (1555) y la ''Gramática de la llingua vulgar española'' (1559); los dos son anónimes. Ente los autores estranxeros más destacaos de gramátiques españoles tán los italianos [[Giovanni Mario Alessandri]] (1560) y [[Giovanni Miranda]] (1566); los ingleses [[Richard Percivale]] (1591), [[John Minsheu]] (1599) y [[Lewis Owen]] (1605); los franceses [[Jean Saulnier]] (1608) y [[Jean Doujat]] (1644); l'alemán [[Heinrich Doergangk]] (1614) y el neerlandés [[Carolus Mulerius]] (1630). Compunxeron diccionarios l'italianu [[Girolamo Vittori]] (1602), l'inglés [[John Torius]] (1590) y los franceses [[Jacques Ledel]] (1565), [[Jean Palet]] (1604) y [[François Huillery]] (1661). Tuvo tamién la so importancia l'aportación lexicográfica al hispanismu francés del alemán [[Heinrich Hornkens]] (1599) y del francoespañol [[Pere Lacavallería]] (1642). Otros xunieron nes sos obres gramática y diccionariu; tuvieron una especial relevancia al respeutu les obres del inglés [[Richard Percivale]] (1591), del francés [[César Oudin]] (1597, 1607), del italianu [[Lorenzo Franciosini]] (1620, 1624), d'[[Arnaldo del Porte]] (1659, 1669) y del austriacu [[Nicholas Mez von Braidenbach]] (1666, 1670). Franciosini y Oudin fueron coles mesmes traductores del ''Quixote''. La llista nun ye nin tanto completa y les gramátiques y diccionarios tuvieron polo común gran númberu de reediciones, adautaciones, refundiciones y entá traducciones (la ''Grammaire et observations de la langue espagnolle'' de Oudin, por casu, traducir al llatín y al inglés), fechos qu'indiquen el gran impautu que tuvo la llingua española na Europa de los sieglos XVI y XVII. Nel [[sieglu XIX]], coincidiendo cola perda del imperiu [[colonialismu|colonial]] español a principios y a finales de dichu sieglu y el surdimientu de les nueves repúbliques hispanoamericanes, brota n'[[Europa]] y los [[Estaos Xuníos]] un anováu interés pola [[historia]], la [[lliteratura]] y la cultura hispánica de l'antaño gran potencia, agora decadente, y les sos colonies agora independientes. Mientres el [[Romanticismu]] asítiase la imaxe d'una España medieval, mora y exótica, d'un país novelescu y una cultura [[mestizu|mestiza]] que seduz la imaxinación de los [[escritor]]es d'esa corriente y fai a munchos interesase pola lliteratura, [[lleenda|lleendes]] y tradiciones españoles. Los [[llibros de viaxes]] escritos daquella caltienen y aviven entá más esi interés, qu'acaba per espertar un impulsu más seriu y científicu escontra l'estudiu de la cultura española ya hispanoamericana, que nun tenía pallabra acuñada pa denominase n'español y designóse a fines del sieglu XIX colos vocablos ''hispanófilo'' y ''hispanofilia'' (asina, por casu, [[Juan Valera]]), y que a principios del sieglu XX terminó per llamar se ''Hispanismu''. L'hispanismu defínese, pos, como l'estudiu de la cultura española ya hispanoamericana y especialmente de la so [[idioma]] per parte d'estranxeros o persones ensin educar nel so senu. Les naciones hispániques desoyeron esti interés, que redunda indireutamente nel so propiu beneficiu, hasta que se fundó l'[[Institutu Cervantes]], en paralelu a instituciones como'l [[British Council]] o l'[[Institutu Goethe]]. Per otra parte, les comunidaes autónomes españoles, deseoses d'atropar esi interés, procuraron desenvolver tamién dientro del hispanismu les sos propies árees, faciéndose representar nel senu de la hispanística la [[catalanismu|catalanística]], la [[vasquismu|vasquística]] y la [[Galleguismu (política)|galleguística]]. == L'hispanismu nel mundu == === Hispanismu nos Estaos Xuníos y Canadá === [[Ficheru:Irving-Washington-LOC.jpg|thumb|[[Washington Irving]].]] L'hispanismu n'[[Estaos Xuníos]] foi especialmente fecundu en cuantes que forma parte de la so historia más íntima, amestada estrechamente nel sur del país a la del [[Imperiu español]], [[Méxicu]], [[Puertu Ricu]], [[Filipines]] y [[Cuba]]. Nos Estaos Xuníos hai unos trenta y cinco millones de falantes d'esta llingua, que ye ellí la segunda más falada y pola minoría más importante; caltiénse viviegamente usada n'estaos como [[Nuevu Méxicu]], [[Florida]], [[Texas]] y [[California]], dalgunos d'ellos los más ricos del país, y en ciudaes populoses como [[Nueva York]], [[Los Angeles]], [[Miami]], [[San Antonio (Texas)|San Antonio]] o [[San Francisco (California)|San Francisco]]. L'[[Asociación Americana de Profesores d'Español y Portugués]] data de [[1917]]. Celebra un congresu añal, que cada dos años tien llugar fora de los [[Estaos Xuníos]]; la revista ''[[Hispania (revista)|Hispania]]'' ye la so publicación oficial. Esiste, coles mesmes, una [[Academia Norteamericana de la Llingua Española]]. Les primeres cátedres d'[[idioma español|español]] nos Estaos Xuníos fueron les de la [[Universidá de Harvard]] ([[1819]]), de la [[Universidá de Virginia]] ([[1825]]) y la [[Universidá de Yale]] ([[1826]]). El cónsul d'Estaos Xuníos en Valencia, [[Obadiah Rich]], importó numberosos llibros y pervalibles manuscritos que terminaron constituyendo'l fondu Obadiah Rich de la [[Biblioteca Pública de Nueva York]], y numberoses revistes editaron traducciones, sobremanera la ''[[North American Review]]''. Munchos viaxeros publicaron les sos impresiones sobre España, como [[Alexander S. Mackenzie]] (''A year in Spain'', 1829, y ''Spain revisited'', 1836), llibros bien lleíos por Irving y Poe, y otros viaxeros como'l periodista [[pueblu sefardín|sefardita]] [[Mordecai M. Noah]] y el diplomáticu [[Caleb Cushing]] y la so esposa. [[Edgar Allan Poe]] estudió español na Universidá de Virginia y dellos cuentos sos tienen fondu español. Tamién escribió artículos críticos sobre lliteratura castellana. Los entamos del hispanismu puramente dichos hai que buscalos sicasí nes obres de [[Washington Irving]], que conoció a [[Leandro Fernández de Moratín]] en Burdeos en 1825 y tuvo n'España en 1826 (cuando frecuentó la [[conxusta]] de la marquesa viuda de Casa Irujo, otra americana, de nome [[Sarah María Theresa McKean]], 1780-1841) y en 1829; darréu, afondó les sos conocencies d'España como embaxador ente 1842 y 1846; Irving estudió en biblioteques españoles y trató en Madrid a [[Martín Fernández de Navarrete]], una de que les sos obres utilizó como fonte pa la so ''History of the life and voyages of Colombus'' (1828), y amistó y cartióse con [[Cecilia Böhl de Faber]], d'onde nació una mutua influencia. El so interés románticu polo árabe afigurar nel so ''Chronicle of the conquest of Granada'' (1829) y el so ''Alhambra'' (1832). A la conxusta de McKean pertenecieron tamién los fíos del bostoniano d'orixe irlandés [[John Montgomery]], cónsul de los Estaos Xuníos n'Alicantesobremanera l'escritor [[George Washington Montgomery]], nacíu n'España. Pertenecen tamién a la historia del hispanismu d'Estaos Xuníos les traducciones de clásicos españoles llevaes a cabu por [[Henry Wadsworth Longfellow]], que pasó per Madrid en 1829 espresando les sos impresiones en cartes, un diariu y ''Outre-Mer'' (1833-1834). Bon conocedor de los clásicos, realizó una escelente traducción de les ''Coples'' de [[Jorge Manrique]]. Pa cumplir coles sos obligaciones de profesor d'español compunxo unes ''Noveles españoles'' (1830) que nun son sinón adautaciones de cuentos de Irving; publicó dellos ensayos sobre lliteratura española y un drama, ''L'estudiante español'' (1842), onde asonsaña a los del [[Sieglu d'Oru]]. Na so antoloxía ''The poets and poetry of Europe'' (1845) acuta ampliu llugar a poetes españoles. [[William Cullen Bryant]] tradució romances moriscos y compunxo un poema a "La revolución española" (1808) y otru a "Cervantes" (1878). Rellacionar en Nueva York con españoles y como direutor del ''Evening Post'' incluyó na revista munchos artículos sobre temes peninsulares. Tuvo n'España en 1847, rellatando les sos impresiones en ''Cartes d'un viaxeru'' (1850-1857). En Madrid conoció a [[Carolina Coronado]], de quien pasó al inglés el poema "El páxaru perdíu" y la novela "Jarilla", enserta nel ''Evening Post''. [[James Kennedy]], xuez británicu na audiencia de [[L'Habana]], publicó n'inglés en 1852 una antoloxía de poetes y de poesía española de la primer metá del XIX que foi equivalente, pal espardimientu de la poesía española nel ámbitu anglosaxón, a lo que ''L'Espagne poétique'' de [[Juan María Maury]] nel ámbitu francés. Pero'l grupu más importante d'hispanistes foi ensin dulda el bostoniano. La ''Historia de la lliteratura española'' de [[George Ticknor]], profesor d'español en Harvard, y les obres históriques sobre la conquista d'América de [[William H. Prescott]] son ensin dulda contribuciones de primer orde al Hispanismu. Ticknor foi amigu de [[Pascual Gayangos]], a quien conoció en Londres, y visitó España en 1818, recoyendo les sos impresiones en ''Life, letters and journal'' (1876). Prescott compunxo en primorosu estilu, magar les sos dificultaes físiques de visión, concienzudas y documentaes histories sobre la conquista de Méxicu y Perú, según una historia del reináu de los [[Reis Católicos]]. Otros hispanistes importantes fueron [[French Y. Chadwick]], [[Horace Y. Flack]] y [[Marrion Wilcox]], qu'estudiaron les rellaciones hispano-americanes; [[A. Irving Leonard]], de la Universidá de Michigan, quien s'especializó na obra de [[Carlos de Sigüenza y Góngora]] y publicó numberosos trabayos sobre lliteratura ya historia hispanoamericanes; [[Hubert H. Bancroft]] (1832-1918) y [[Edward G. Bourne]] (1860-1908), que reivindicaron la obra d'España n'América. Sobre arte escribieron [[C. Brinton]], [[H. Coffin]], [[W. W. Collins]], [[J. A. Gade]], [[C. S. Rickets]], [[L. Williams]] y [[Edith F. Helman]]; esta postrera estudió a [[Francisco de Goya|Goya]] en ''Trasmundo de Goya'' (Madrid 1964). [[Jeremiah D. M. Ford]] (1873-1958) ye autor de les antoloxíes ''Old Spanish Readings'' (1906) y ''Spanish Anthology'' (1901). [[Charles Carroll Marden]] fixo la edición crítica del ''Poema de Fernán González'' y editó l'anónimu ''[[Llibru de Apolonio]]'' y los ''[[Milagros de La nuesa Señora]]'' [[Gonzalo de Berceo]]; [[Katherine R. Whitmore]], musa inspiradora del ciclu poéticu más importante de [[Pedro Salinas]], ocupóse de llírica contemporánea y de la [[xeneración del 98]]. [[Charles Philip Wagner]] fixo una ''Spanish Grammar'' y estudió les fontes de ''[[El Caballero Cifar]]''; [[George T. Northup]] realizó ediciones de testos medievales como ''El llibru de los gatos''; [[Raymond S. Willis]] estudió'l ''Llibru de Alexandre''; el so homónimu [[Raymond R. MacCurdy]] realizó estudios y ediciones fundamentales sobre [[Francisco Rojas Zorrilla]]; [[Lewis O. Hanke]] especializar na historiografía d'Indies, y publicó escelentes estudios sobre'l padre [[Bartolomé de las Casas]]; [[Ada M. Coe]], [[Benjamin B. Ashcom]], [[Ruth Lee Kennedy]] y [[Gerald Edward Wade]] estudiaron particularmente el teatru y nesta materia [[Sylvanus Grisworld Morley]] y [[Courtney Bruerton]] establecieron per primer vegada una cronoloxía sólida de les obres dramátiques de [[Lope de Vega]]; [[Sturgis Y. Leavitt]] dedicar a los estudios bibliográficos; [[Edwin B. Place]] analizó la vida y obra de [[María de Zayas]] y editó el ''[[Amadís de Gaula]]''; [[Nicholson B. Adams]] consagrar al [[drama románticu]]; [[Henry H. Carter]] editó'l ''Cancioneru de Ajuda''; [[J. P. Wickersham Crawford]] estudió la vida y les obres de [[Cristóbal Suárez de Figueroa]]; [[Edwin B. Williams]] compunxo un diccionariu billingüe; y [[Henry R. Kahane]], el profesor de Harvard [[Dwight L. Bolinger]] y [[Norman P. Sacks]] escribieron sobre gramática y llingüística. Hai que señalar tamién que contribuyeron promocionar los estudios hispánicos y a crear bonos y espertos hispanistes los profesores españoles que por causa de la Guerra Civil fueron a parar a los Estaos Xuníos, según los d'otros países, seducíos poles facilidaes de too tipu que brindaron les autoridaes académiques del país; enseñaron nes universidaes d'Estaos Xuníos [[Federico d'Onís]], [[Ángel del Río]], [[Joaquín Casalduero]] y el so sobrín [[Joaquín Gimeno Casalduero]], [[Francisco García Lorca]] —hermanu pequeñu de [[Federico García Lorca|Federico]]—, [[José Fernández Montesinos]], [[José Francisco Cirre]], [[Jorge Guillén]], [[Pedro Salinas]], [[Claudio Guillén]], [[César Barja]], [[Diego Marín Molina|Diego Marín]], [[Agapito Rei]], [[Vicente Lloréns]], [[Jerónimo Mallo]] o [[Américo Castro]]; otros vinieron dempués, como [[Francisco Ruiz Ramón]]. L'emigrante español y filántropu [[Gregorio del Amo]] creó amás en Los Angeles la [[Fundación del Amo]] pa fomentar los intercambios culturales ente dambos países. Ente los discípulos na Universidá de Princeton d'[[Américo Castro]] figuren, aparte del español [[Juan Marichal]], [[Edmund L. King]], gran especialista na obra de [[Gabriel Miró]], [[Albert A. Sicroff]] y [[Stephen Gilman]]; esti postreru foi un caltriante estudiosu de ''La Celestina''. [[Rudolph Schevill]] editó con [[Adolfo Bonilla]] les ''Obres completes'' de [[Miguel de Cervantes]]; [[Joseph G. Fucilla]] estudió la buelga italiana nes lletres hispániques y el famosu mecenes [[Archer Milton Huntington]], que tuvo por profesor a otru hispanista, [[William Ireland Knapp]], fundó la [[Hispanic Society of America|Hispanic Society]], unu de les pilastres fundamentales del hispanismu d'Estaos Xuníos del sieglu XX. Otros importantes hispanistes d'Estaos Xuníos fueron [[Otis H. Green]], profesor de la [[Universidá de Pennsylvania]], y que foi codireutor de ''Hispanic Review'', la más famosa revista del hispanismu naquel país; [[Yákov Malkiel]], [[Ralph Hayward Keniston]], a quien se debe un preséu estudio sobre la [[sintaxis]] del [[Sieglu d'Oru]]; [[Lloyd Kasten]] y [[Lawrence B. Kiddle]], qu'editaron delles obres d'[[Alfonsu X el Sabiu]]; [[Erwin Kempton Mapes]], especializáu nel [[Modernismu (lliteratura n'español)|Modernismu]]; [[John Y. Englekirk]], reputáu hispanoamericanista qu'estudió amás la buelga d'[[Edgar Allan Poe]] nes lliteratures hispániques; [[John Esten Keller]], editor de repertorios de cuentos medievales; [[Leo Spitzer]], [[Alan S. Trueblood]], [[Lloréu H. Turk]], [[Bruce W. Wardropper]], [[Anthony Zahareas]], [[Walter T. Pattison]], [[Richard Pattee]], [[Russell P. Sebold]], especializáu nel convulso tránsitu ente'l sieglu XVIII y XIX, [[Edwin S. Morby]], editor de les noveles de [[Lope de Vega]]; [[James O. Crosby]], espertu quevedista; [[John McMurry Hill]], autor d'ediciones de teatru clásicu y glosarios y bibliografíes; el canadiense [[Harry W. Hilborn]], que compunxo una cronoloxía de les obres de [[Pedro Calderón de la Barca]]; [[Richard Herr]], con un importante llibru sobre la España dieciochesca, [[John Dowling]], [[Elías L. Rivers]], el gran especialista en [[Garcilaso]]; [[Donald F. Fogelquist]]; [[Karl Ludwig Selig]], estudiosu de les rellaciones ente la [[Emblema|emblemática]] y la lliteratura del Sieglu d'Oru; [[Victor R. B. Oelschläger]]; [[William H. Shoemaker]], gran estudiosu de [[Benito Pérez Galdós]]; [[Albert Sicroff]], autor d'un clásicu estudiu sobre los estatutos de [[llimpieza de sangre]]; [[Charlotte Stern]], estudiosa del teatru medieval español; [[Christopher Maurer]], editor y estudiosu de la obra de [[Federico García Lorca]], traductor de [[Baltasar Gracián]] y biógrafu de [[Francisco de Figueroa]]; [[Kenneth R. Scholberg]], [[Kessel Schwartz]], el musicólogu d'orixe alemán [[Kurt Schindler]], etc. L'hispanismu d'Estaos Xuníos sigue entá brengosu con figures tan actives como'l cervantista [[Daniel Eisenberg]], [[David T. Gies]], estudiosu de la lliteratura decimonónica n'español, o [[A. Robert Lauer]], consagráu al analís del teatru clásicu español del Sieglu d'Oru. N'Estaos Xuníos hai importantes sociedaes que se dediquen al estudiu, caltenimientu y divulgación de la cultura española. Yá se faló de la [[Hispanic Society of America]], que ye la más conocida; tamién hai biblioteques especializaes en materia hispánico, como la de la [[Universidá de Tulane]], en Nueva Orleans. Dalgunes de les revistes más importantes son: ''Hispanic Review'', ''Revista Iberoamericana'', ''Hispania'', ''Revista Hispánica Moderna'', ''Modern Language Notes'' (''MLN''), ''Dieciocho'' y, ente otres, ''Cervantes''. === Hispanismu en Francia y Bélxica === [[Ficheru:Alain-René Lesage.png|thumb|150px|Alain-René Lesage, autor de la [[novela picaresca]] ''Gil Blas de Santillana'']] La historia del hispanismu en Francia ye bien antigua y arrinca del poderosu influxu qu'exerció la lliteratura del [[Sieglu d'Oru]] sobre autores como [[Pierre Corneille]] o [[Paul Scarron]]. Yá se citaron de primeres d'esti trabayu les numberoses gramátiques y diccionarios que s'escribieron per parte de naturales de Francia; pero tamién hubo protestantes españoles que fuxíen de la [[Inquisición]] y tomaron por oficiu la enseñanza de la llingua española, como por casu l'autor de la ''Segunda parte del Lazarillo de Tormes'', [[Juan de Luna]]. El ''Parfaicte méthode pour entendre, escrire et parler la langue espagnole'' (Paris: Lucas Breyel, 1597) del beneméritu Charpentier foi escaecíu nel intre pola gramática de [[César Oudin]] (tamién de 1597) que sirvió de modelu a la mayor parte de les que dempués s'escribieron en francés. [[Michel de Montaigne]] lleó a los [[Cronistes d'Indies]] y tuvo como como unu de los sos modelos a frai [[Antonio de Guevara]]. Tomaron argumentos y personaxes de la lliteratura española [[Pierre Corneille]], [[Paul Scarron]], [[Molière]], [[Alain-René Lesage]] o [[Jean-Pierre Claris de Florian]]; los hispanistes [[Ernest Martinenche]] y [[Guillaume Huszár]] estudiaron la buelga del teatru clásicu español nel francés. L'escritor [[François de Rosset]] (1571 - 1619) tradució les ''[[Noveles exemplares]]'' y la segunda parte del ''[[Quixote]]'' de [[Cervantes]] al francés. Viaxaron per España nel sieglu XIX y dexaron testimoniu escritu d'ello pintores como [[Eugène Delacroix]], [[Henri Regnault]] y [[Georges Clairin]]; escritores tan importantes como [[Alexandre Dumas (padre)|Alexandre Dumas]], [[Théophile Gautier]], [[George Sand]], [[Stendhal]], [[Hippolyte Taine]] o [[Prosper Merimée]]; viaxeros como [[Jean François Bourgoing]], [[Charles Davillier]], [[Louis Viardot]], [[Isidore Justin Séverin]], [[Charles Didier]], [[Alexandre de Laborde]], [[Antoine de Latour]], [[Joseph Bonaventure Laurens]], [[Edouard Magnien]], [[Pierre Louis de Crusy]] y [[Antoine Fréderic Ozanam]]. [[François René de Chateaubriand]] volvió de Xerusalén al traviés d'España y cuntó el so viaxe. [[Louis Viardot]] foi un gran traductor d'obres españoles; [[Victor Hugo]] tuvo n'España acompañando al so padre'l xeneral Hugo en 1811 y 1813, se envanecía en llamase Grande d'España y conocía l'idioma y usar; hai numberoses alusiones, ente otres figures y testos, al [[Cantar del mio Cid|Cid]] y a la obra de [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] nes sos obres, de forma que podría escribise artículu estreme sobre la presencia de la cultura española na so obra; [[Prosper Merimée]] (que yá antes de realizar los sos repitíos viaxes a España yá afigurara la so visión intuitiva de la mesma en ''El teatru de Clara Gazul'' (1825) y en ''La familia de Carvajal'' (1828); fixo munchos viaxes ente 1830 y 1846, dexando numberosos amigos, ente ellos el [[Duque de Rivas]] y [[Antonio Alcalá Galiano]], y escribió unes ''Lettres adressées d'Espagne au direuteur de la Revue de Paris'' que son esbozos costumistes inapreciables y ente los cualos destaca la so descripción d'una corrida de toros, espectáculu al que dende entós s'aficionó; son obres clásiques sobre España les sos noveles curties ''Les almes del Purgatoriu'' (1834), que trespasa la tema de [[don Juan Tenorio]] a Salamanca, como va faer más tarde [[José de Espronceda]] na so ''L'estudiante de Salamanca'', y ''Carmen'' (1845); [[Henri Murger]] incorporó elementos cervantinos a los sos ''Escenes de la vida en Bohemia'' y el mesmu [[Gustave Flaubert]] fixo del so ''Madame Bovary'' "un Quixote con faldes". Namái sobre l'influxu de [[Miguel de Cervantes]] podría faese capítulu estreme; [[Honoré de Balzac]] foi amigu de [[Francisco Martínez de la Rosa]] y dedicó-y el so novela ''El verdugu'' (1829). Hai que recordar tamién que Martínez de la Rosa estrenó ''Abén Humeya'' en París en 1831. El ''Romanceru'' incluyir na ''Bibliothèque universelle de romans'' que se publicar en 1774. [[Auguste Creuzé de Lesser]] publicó los ''Romances du Cid'' en 1814, comparándolos como [[Johann Gottfried Herder|Herder]] cola [[épica]] griega, y se reimprimieron en 1823 y 1836, dando enforma que fabular al movimientu románticu francés, amás d'escribir un ''Amadis de Gaule, poème...'' (1813). L'hermanu de Victor, el periodista y editor [[Abel Hugo]], que destacó siempres el valor lliterariu del ''Romanceru'', tradució y editó en 1821 un ''Romanceru y historia del rei don Rodrigo'' y en 1822 los ''Romances historiques traduits de l'espagnol''. Compunxo tamién un ''vaudeville'', ''Les français en Espagne'' (1823), frutu del so interés per esti país, nel que tuviera de mozu col so hermanu nel Seminariu de Nobles de Madrid en tiempu del rei José. L'eruditu [[Antoine de Latour]] (1808-1881), habitual críticu y divulgador de la lliteratura española nes revistes parisines, foi secretariu del influyente [[duque de Montpensier]], pretendiente al tronu español, y pasó casi tola so vida n'España ayudando como mecenes a munchos de los escritores católicos españoles. [[Madame de Stäel]] contribuyó a la conocencia de la lliteratura española en Francia como lo fixo cola conocencia de l'alemana, tan principal pa introducir el [[Romanticismu]] nel país. Pa ello tradució'l ''Cursu de lliteratura dramática'' de [[Friedrich von Schlegel]] en 1814 y el tomu IV de la obra de [[Bouterwek]], al qu'impunxo'l títulu de ''Histoire de la littérature espagnole'' en 1812. Tamién ayudó a espublizala'l suizu [[Simonde de Sismondi]] col so estudiu ''De la littérature du midi de l'Europe'' (1813). Nesti sentíu tuvo una importancia capital l'antoloxía de poesía castellana posterior al sieglu XV traducida y editada con introducciones y notes por [[Juan María Maury]] sol títulu ''L'Espagne poétique'', en 1826–1827, en dos volúmenes. La casa [[editorial Baudry]] publicó en París munches obres de románticos españoles ya inclusive caltuvo una ''Coleición de los meyores autores españoles'' de la que s'encargó [[Eugenio de Ochoa]], escritor español que práuticamente yera billingüe y vivía la metá del tiempu en París. [[Ficheru:Prosper Mérimée (1803-1870).jpg|thumb|Prosper Mérimée.]] Visiones d'España ufiertar los llibros de viaxes de [[Madame d'Aulnoy]], [[Louis de Rouvroy, duque de Saint-Simon|Saint-Simon]], [[Théophile Gautier]] (que percorrió España en 1840 y publicó un ''Voyage en Espagne'' (1845) y una ''España'' (1845), llenos de sensibilidá pintoresca y coloríu, tantu, que sirvieron d'inspiración a los mesmos españoles (poetes como Zorrilla y narradores como los de la [[xeneración del 98]]) y [[Alexandre Dumas (fíu)|Alexandre Dumas]] (qu'asistió en Madrid a la representación de ''Don Juan Tenorio'' de [[José Zorrilla]] y dexó unes ''Impressions de voyage'' (1847-1848) bastante negatives sobre les sos esperiencies; el so drama ''Don Juan de Marana'' resucita la lleenda donjuanesca, camudando'l final en viendo la versión de Zorrilla na tardía edición de 1864. [[François-René de Chateaubriand]] pasó pola península en 1807 y tuvo dalguna intervención na invasión de los [[Cien mil fíos de San Luis]] en 1823; cuntar nos sos ''Mémoires d'Outre tombe'' (1849-1850). Daquella quiciabes concibió escribir ''Les aventures du dernier Abencerraje'' (1826), aponderando la caballerosidad hispanoárabe, anque yá [[Victor-Joseph Étienne de Jouy]] escribiera un llibretu d'ópera sobre la mesma tema, ''Los Abencérages'' (1813) con música de [[Luigi Cherubini]], amás d'otru sobre [[Hernán Cortés]] ''Fernand Cortez'' (1809) con música de [[Gaspare Spontini]]. Bien lleíes fueron les ''Lettres d'un espagnol'' (1826) de [[Louis Viardot]], que tuvo n'España en 1823. [[Albert Savine]] tradució obres del español y del catalán y escribió un importante trabayu sobre'l [[Naturalismu]] n'España. [[Stendhal]] dedicó'l capítulu "De l'Espagne" nel so ensayu ''De l'amour'' (1822). Visitó depués la Península en 1834. [[George Sand]] pasó una temporada en Mallorca con [[Frédéric Chopin|Chopin]] (1837-1838), instalaos na tétrica [[Cartuxa de Valldemossa]], como ella mesma recuerda en ''Un hiver au midi de l'Espagne'' (1842) y nos sos ''Memories''. [[Victorien Sardou]] ambientó la so pieza ''La bruxa'' ([[1904]]) na España del sieglu XVI. La pintura clásica española exerció un influxu terrible sobre [[Manet]], y más apocayá sobre la pintura francesa moderna polo xeneral [[Pablo Ruiz Picasso]] o [[Salvador Dalí]]. La música española marcó a compositores como [[Georges Bizet]], [[Emmanuel Chabrier]], [[Édouard Lalo]], [[Ravel]], [[Debussy]], etc. En Bélxica destaquen [[Lucien-Paul Thomas]] y [[Pierre Groult]], qu'estudió principalmente la [[mística]] castellana en rellación cola flamenca; impulsaron los estudios hispánicos en Francia [[Pierre Paris]], [[Ernesto Merimée]], fundador del [[Institutu Francés de Madrid]], creador d'un ''Manual d'historia de la lliteratura española'' y estudiosu de [[Francisco de Quevedo|Quevedo]] y [[Guillén de Castro]], el so fíu [[Henri Merimée|Henri]]; [[Léo Rouanet]], [[Jean Joseph Stanislas Albert Dames Hinard]], [[Jean-Josep Saroïhandy]], [[Jean Camp]], [[Georges Cirot]], [[Théodore de Puymaigre]], [[Desdevises du Dézert]], [[Gaston Paris]], [[Adolphe de Puibusque]], [[Raymond Foulché-Delbosc]], [[Eugène Kohler]], [[Ernest Martinenche]], [[Guillaume Huszár]], [[Marcel Bataillon]], [[Alfred Morel-Fatio]], [[Maurice Legendre]] [[Jean Sarrailh]], [[Jean Cassou]], [[Félix Lecoy]], [[Valery Larbaud]], [[Pierre Fouché]], [[Marcel Lepée]], [[Henri Gavel]], [[Jean Ducamin]], [[Pierre Le Gentil]], [[Israël Salvator Révah]], [[Noel Salomon]], [[Alain Guy]], [[Maxime Chevalier]], [[Louis Combet]], [[Georges Demerson]], [[Marcelin Défourneaux]], [[Charles Vincent Aubrun]], [[Robert Marrast]], [[Gaspard Delpy]], [[Pierre Vilar]], [[Bartolomé Benassar]], [[Joseph Pérez]], [[Jean Canavaggio]], [[Jean Descola]], [[René Andioc]], [[Albert Dérozier]], [[Claude Morange]], [[Marc Vitse]], [[Robert Jammes]], [[Frédéric Serralta]], [[Lucienne Domergue]], [[Théodore Joseph Boudet]], [[Adolphe Coster]], [[Claude Couffon]], [[Maurice Molho]]... Na actualidá los centros más importantes del Hispanismu en Francia atopar nes [[universidá|universidaes]] de [[Burdeos]] y de [[Toulouse]], y en [[París]], onde esiste'l llamáu [[Institut des Études Hispaniques]], fundáu en [[1912]]. Edítense amás revistes bien prestixoses, como'l ''[[Bulletin Hispanique]]''. === Hispanismu en Gran Bretaña ya Irlanda === [[Ficheru:John Fletcher (2).JPG|thumb|200px|right|John Fletcher.]] El primer llibru español traducíu al inglés foi ''[[La Celestina]]''; tratar d'una adautación en versu publicada en Londres ente 1525 y 1530 y atribuyida por dalgunos a [[John Rastell]], del cual namái consta que la fixo imprimir. Entiende namái los cuatro primeros actos y ta fecha sobre la versión italiana d'Ordóñez. Conocer davezu como ''Interlude'' y el so títulu orixinal ye ''A new comedy in English in manner of an interlude right elegant and full of craft of rethoric: wherein is shewed and described as well the beauty and good properties of women, as their vices and evil conditions with a moral conclusion and exhortation to virtue''. El diplomáticu isabelín [[Robert Beale]] (1541-1601) editó una bibliografía sobre llibros que trataben d'España. El poeta escocés [[William Drummond]] (1585-1649) tradució a [[Garcilaso de la Vega]] y a [[Juan Boscán]]. Los ingleses conocíen bien les obres maestres de la lliteratura castellana, que fueron bien llueu traducíes, sobremanera el ''[[Amadís de Gaula]]'' de [[Garci Rodríguez de Montalvo]] y la ''Cárcel d'amor'' de [[Diego de San Pedro]]. Sir [[Philip Sidney]] lleera los ''Siete llibros de la Diana'' del hispanoportugués [[Jorge de Montemayor]] y la poesía d'este influyó-y grandemente. [[John Bourchier]] tradució'l ''Llibru áureo de Marco Aurelio'' de frai [[Antonio de Guevara]]. [[David Rowland]] tradució'l ''Lazarillo de Tormes'' en 1586 y de xuru esta obra inspiró la primer [[novela picaresca]] inglesa, ''El viaxeru infortunado'' (1594) de [[Thomas Nashe]]. ''[[La Celestina]]'' traducióse, esta vegada yá íntegra, a fines del XVI: (en Londres, J. Wolf, 1591; Adam Islip, 1596; William Apsley, 1598 etcétera). Dalgunos de los traductores d'esa dómina viaxaron o vivieron por un tiempu n'España, como Lord [[Berners]], [[Bartholomew Yong]], [[Thomas Shelton]], [[Leonard Digges]] o [[James Mabbe]]. [[William Cecil]] (Lord Burghley, 1520-1598) tenía ensin dulda la más estensa biblioteca de llibros n'español d'Inglaterra, pero les sos simpatíes escontra España y les sos negociaciones nun llograron evitar la guerra de [[Felipe II d'España|Felipe II]] contra [[Sabela I d'Inglaterra|Sabela I]]. El teatru isabelín tamién sufrió'l poderosu influxu del [[Sieglu d'Oru]] español: [[John Fletcher]], habitual collaborador de [[Shakespeare]], tomó a manes llenes de [[Cervantes]]: del ''Quixote'' pal so ''Cardenio'', escritu en collaboración con Shakespeare, quien foi per otra parte un insospechado llector de [[Juan Luis Vives]]. Fletcher asonsañó tamién la famosa novela na so más conocíu ''Caballero del batedor encesu''. Tamién tomó del ''Persiles'' pal so ''El costume del país'' y de ''La pernomada fregona'' pal so ''La bella moza de la venta''. [[Thomas Middleton]] y [[William Rowley]] inspirar en ''La gitanilla'' pa escribir el so ''The Spanish Gipsy'' (1623). La primer traducción del ''Quixote'' a una llingua estranxera foi la versión inglesa de [[Thomas Shelton]] (primer parte, 1612, segunda, 1620). El sieglu nun terminó ensin ver la primer imitación inglesa d'esta obra: el poema satíricu ''Hudibras'' (1663-78), de [[Samuel Butler (poeta)|Samuel Butler]]. Amás dellos grandes poetes del [[Sieglu d'Oru]] fueron traducíos al inglés por [[Richard Fanshawe]], que morrió en Madrid. Destacaron tamién les traducciones d'obres lliteraries y históriques del Sieglu d'Oru por [[John Stevens]]. Yá nel [[sieglu XVIII]], destaca una luxosa edición londinense del ''Quixote'' en castellán (1738) preparada pol entusiasta cervantista xudíu sefardín [[Pedro Pineda (lexicógrafu)|Pedro Pineda]], con introducción del ''novator'' [[Gregorio Mayáns y Siscar]] y escelentes grabaos. Hubo con poco estrema dos traducciones nueves del ''Quixote'', la de Jarvis (1742) y la del escritor de [[novela picaresca]] [[Tobías Smollet]], (1755). Smollet apaez como un gran llector de narrativa española y les sos obres lleven esi sellu siempres presente. Per otra parte, la meyor obra de la escritora dieciochesca [[Charlotte Lennox]] ye precisamente ''La muyer Quixote'' (1752) y a Cervantes débese tamién la inspiración de ''El Quixote espiritual'', de [[Richard Graves]]. El clérigu inglés [[John Bowle]] realizó la que ye ensin disputa la meyor edición comentada y crítica del ''Don Quixote'' del sieglu XVIII, en 1781, y ye'l primeru, de cualquier país, a quien s'aplicó la etiqueta "hispanista". Tamién aprendieron de [[Cervantes]] los novelistes [[Henry Fielding]] y [[Lawrence Sterne]]. Tocantes a los viaxeros británicos per España nesti sieglu que dexaron testimoniu escritu del so pasu, y siguiendo un orde cronolóxicu, podemos citar a [[John Durant Breval]], [[Thomas James]], [[Wyndham Beawes]], [[James Harris (gramáticu)|James Harris]], [[Richard Twiss]], [[Francis Carter]], [[William Dalrymple]], [[Philip Thiknesse]], [[Henry Swinburne]], [[John Talbot Dillon]], [[Alexander Jardine]], [[Richard Croker]], [[Richard Cumberland]], [[Joseph Towsend]], [[Arthur Young]], [[William Beckford]], [[John Macdonald]], [[Robert Southey]] y [[Neville Wyndham]]. [[Ficheru:Robert Southey - Project Gutenberg eText 13619.jpg|thumb|200px|Robert Southey, poeta ya hispanista inglés.]] A caballu del sieglu siguiente tán [[John Hookham Frere]] y [[Henry Richard Vassal Fox]], más conocíu como lord Holland (1773-1840), gran amigu de [[Melchor Gaspar de Xovellanos]] y de [[Manuel José Quintana]], y benefactor de [[José María Blanco-White]]. Lord Holland visitó España en numberoses ocasiones y escribió les sos impresiones sobre esos viaxes, amás de coleccionar llibros y manuscritos y ellaborar una biografía de [[Lope de Vega]]. Tenía abierta la so casa a tolos españoles, sobremanera a los emigraos lliberales que nel sieglu XIX llegaron al barriu londinense de Somers Town fuxendo de la represión absolutista fernandina, o que cenciellamente nun soportaben el dogmatismu relixosu ya ideolóxicu del país. Munchos subsistieron faciendo traducciones o enseñando l'idioma a ansiosos ingleses, la mayoría deseosos de comerciar con Hispanoamérica, pero otros tamién con interés por aprender daqué sobre la lliteratura medieval española, bien del gustu románticu. Unu de los emigraos, [[Antonio Alcalá Galiano]], sopelexó la lliteratura española nuna cátedra d'español creada na Universidá de Londres en 1828 y publicó los sos apuntes. L'editor [[Rudolph Ackerman]] montó un gran negociu editando ''Catecismos'' (llibros de testu) sobre les más desemeyaes materies n'español pa les nacíes nueves repúbliques hispanoamericanes, munchos d'ellos compuestos por emigraos españoles. Los artistes tamién sintieron l'embruxu d'España: l'escocés ''sir'' [[William Stirling]] escribió ''Añales de los artistes d'España'' y el gran arquiteutu y diseñador [[Owen Jones (arquiteutu)|Owen Jones]] ''Planos, alzaos, seiciones y detalles de la Alhambra''. El pintor [[John Phillips]] foi llamáu "Felipe d'España" y "L'Español" por causa de la so pasión pola cultura española, y el so colega [[James Ballantine]] pintar en 1864 nel so estudiu terminando un cuadru de [[bandoleru|bandoleros]]. Tamién viaxaron repetidamente a España pintores escoceses como [[David Roberts]] o [[Arthur Melville]]. [[David Wilkie]], que tamién tuvo n'España, pintó numberoses escenes de la [[Guerra de la Independencia Española|guerra de la Independencia]] de forma paralela a [[Francisco de Goya|Goya]]. [[Matthew G. Lewis]] ambientó dalgunes de les sos obres n'España. La protagonista de ''L'abadía de Northanger'' de [[Jane Austen]] ta tan abarrenada poles [[novela gótica|noveles gótiques]] que se lleó como Don Quixote los llibros de caballeríes. [[Walter Scott]] foi un cervantista entusiasta ya intentó traducir dalgún [[romance (narrativa)|romance]]. A España y la so historia dedicó'l poema narrativu ''The Vision of Roderick'' (1811). [[Thomas Rodd]] tradució dellos romances. Tamién sintió gran interés per España [[Lord Byron]], llector del ''Don Quixote'' y traductor del romance ''Ai del mio Alhama'' nuna parte de la so ''Childe Harold'', por non falar del so ''Don Juan''. [[Richard Trench]] foi traductor de [[Calderón de la Barca]] y amigu de los españoles emigraos, de los cualos dalgunos escribieron n'inglés y n'español, como [[José María Blanco White]] o [[Telesforo de Trueba y Cossío]], y munchos d'ellos espublizaron la conocencia de la llingua española y la so lliteratura, como [[Juan Calderón]], que tuvo cátedra d'español nel [[King's College]]. [[John Hookham Frere]] foi amigu del [[Duque de Rivas]] cuando taba en Malta y tradució al inglés delles poesíes medieval y clásicu. Fueron hispanistes los hermanos [[Jeremiah Holmes Wiffen|Jeremiah Holmes]] y [[Benjamín B. Wiffen]], el poeta lakista [[Robert Southey]], que tradució'l ''Amadís de Gaula'' y el ''Palmerín d'Inglaterra'' al inglés, ente otros trabayos estimables. Los novelistes ingleses recibieron un fuerte influxu cervantín, cuantimás [[Charles Dickens]], quien creó a una quijotesca pareya nel señor Pickwick y Sam Weller de los sos ''Papeles póstumos del club Pickwick''. [[John Ormsby]] tradució'l ''Cantar de mio Cid'' y ''Don Quixote''. [[Percy Bysshe Shelley]] dexó na so obra buelgues de la so devoción por [[Pedro Calderón de la Barca]]. El políglota [[John Bowring]] viaxó a España en 1819 y dexó d'esti viaxe unes ''Observations''. Viaxeros clásicos son [[Richard Ford (hispanista)|Richard Ford]], que'l so ''Handbook for travellers in Spain'' (1845) foi reeditadísimo, y [[George Borrow]], autor d'un deliciosu llibru de viaxes, ''La Biblia n'España'', traducíu al castellán por [[Manuel Azaña]]. L'irlandés [[Terence MacMahon Hughes]], el poeta calderonista [[Edward Fitzgerald]], l'historiador de la lliteratura [[James Fitzmaurice-Kelly]], "padre" de toa una xeneración británica d'hispanistes como [[Edgar Allison Peers]] o [[Alexander A. Parker]]. Otros hispanistes destacaos fueron l'irlandés [[Frank Pierce]], estudiosu de la poesía épica culta del [[Sieglu d'Oru]]; [[John Brande Trend]], historiador de la música española; [[Edward Meryon Wilson]], autor d'una arrogante traducción al inglés de les ''Soledaes'' de [[Luis de Góngora]] (1931); [[Norman David Shergold]], estudiosu del [[autu sacramental]]; [[John E. Varey]], que documentó la evolución de les formes parateatrales nel [[Sieglu d'Oru]]; [[Geoffrey Ribbans]], [[William James Entwistle]], [[Peter Edward Russell]], [[Nigel Glendinning]], [[Ian Michael]], [[Henry Ettinghausen]], [[Brian Dutton]], [[Gerald Brenan]], [[John H. Elliott]], [[Raymond Carr]], [[Henry Kamen]], [[John H. R. Polt]], [[Hugh Thomas]], [[Colin Smith]], [[Edward C. Riley]], [[Keith Whinnom]], [[Paul Preston]], [[Alan Deyermond]], [[Ian Gibson]]... L'[[Asociación d'Hispanistes de Gran Bretaña ya Irlanda]] (AHGBI) foi la primera de toles sociedaes d'hispanistes, xunto cola xaponesa, al fundase en 1955 por un grupu de profesores universitarios aconceyaos en [[Saint Andrews]]. Dende entós entamáronse congresos añales y en 2005 va tener llugar el cincuentenu. La AHGBI desempeñó un papel decisivu na creación de l'[[Asociación Internacional d'Hispanistes]], AIH, que'l so primer congresu celebrar en [[Oxford]] en [[1962]]. Dicha asociación cual tien congresos y publiquen les sos actes<ref>[http://asociacioninternacionaldehispanistas.org/llixa.html Les Actes de los Congresos de la AIH: una trayeutoria del hispanismu.]</ref> === Hispanismu n'Alemaña, Austria y Suiza === [[Ficheru:Ludwig Tieck.jpg|thumb|260px|Ludwig Tieck.]] L'[[Asociación Alemana d'Hispanistes]] fundir en 1977 y dende entós esiste un hispanismu independiente y autónomu n'Alemaña que celebra un congresu biañal. Nesti momentu l'español frecuentemente supera al francés en númberu d'estudiantes. Esisten más o menos cuarenta departamento de Filoloxía Románica n'Alemaña y más de diez mil alumnos d'español. Siendo unu de los mayores representantes actuales del hispanismu alemán el profesor Walther Bernecker de la Universität Erlangen-Nürenberg. Fora de la imitación de la [[novela picaresca]] por [[Hans Jakob Christoph von Grimmelshausen]], l'hispanismu n'Alemaña florió con fuercia en redol a la devoción qu'amenó la so [[Romanticismu]] por [[Miguel de Cervantes]] y sobremanera pol dramaturgu áureo [[Pedro Calderón de la Barca]] y [[Baltasar Gracián]], anque yá hai grandes comenenciudos nel país nel sieglu XVIII, como l'embaxador austriacu Giusti, que los sos escritos fueron publicaos por [[Hans Juretschke]]. Pueden considerase los primeres al filólogu [[Friedrich Diez]] (1794-1876), que'l so ''Gramática de les llingües romániques'' (1836-1843) y el ''Diccionariu etimolóxicu de les llingües romániques'' (1854) confier al español un llugar importante; publicó'l so primer trabayu hispanístico, ''Altspanische Romanzen'' (Romances medievales españoles, 1819), cuando yá s'espertara l'interés polo español n'otros autores, como [[Johann Andreas Dieze]], cola so importante traducción ampliada del llibru de [[Luis José Velazquez]] ''Geschichte der spanischen Gelehrsamkeit'' (1769), qu'amplió la conocencia de la lliteratura española n'Alemaña, y [[Friedrich Justin Bertuch]]. Foi bien importante'l grupu románticu formáu por [[Ludwig Tieck]] (1773-1853), orientalista, escritor y poeta que tradució'l ''Quixote'' al alemán (1799-1801), [[Friedrich Bouterwek]], autor d'una curiosa y bien errónea ''Historia de la lliteratura española'' y traductor de ''El xuez de los divorcios'' de Cervantes, y los Schlegel, de los cualos [[August Wilhelm Schlegel|August Wilhelm]] (1767-1845) tradució obres de Calderón (''Spanisches Theater'', 1803-1809) y poesía clásica española al alemán. [[Jakob Grimm]], famosu filólogu y foclorista, editó una ''Silva de romances vieyos'' (Viena, 1816) con un prólogu n'español. Cónsul n'España, [[Juan Nicolás Böhl de Faber]] amosóse como un gran estudiosu de Calderón, el teatru clásicu español y la lliteratura popular tradicional; el filólogu [[Wilhelm von Humboldt]] viaxó per España tomando notes ya interesóse especialmente pola llingua vasca, y el filósofu [[Arthur Schopenhauer]] foi un fervorosu llector y traductor de [[Baltasar Gracián]]. El conde [[Adolf Friedrich von Schack]] (1815-1894) fixo un viaxe a España en 1852 pa estudiar los restos de la civilización árabe y dende entós fíxose un hispanista fervorosu. [[Ficheru:Grimm.jpg|thumb|260px|Los hermanos Jakob y Wilhelm Grimm.]] En Suiza, Austria y otros países de fala alemana o con emigrantes alemanes empezar a estudiar y lleer la lliteratura clásica española con rigor; anque'l más conocíu seya seique l'escritor vienés [[Franz Grillparzer]], la nómina nun ye verdaderamente escasa na filoloxía: [[Wendelin Foerster]], [[Karl Vollmoller]], [[Adolf Tobler]], [[Heinrich Morf]], [[Gustav Gröber]], [[Gottfried Baist]], [[Wilhelm Meyer-Lübke]] son exemplos d'ello. Ente ellos hai dos chilenos, Rodolfo o [[Rudolf Lenz]] (1863-1938), que publicó, ente munchos otros trabayos, el so importante ''Diccionariu de les voces chilenes derivaes de llingües indíxenes'', los sos ''Chilenische Studien'' y otros trabayos importantes sobre gramática y sobre l'español d'América, y Federico o [[Friedrich Hanssen]] (1857-1919), qu'escribió una ''Gramática histórica de la llingua castellana'' y otros trabayos de filoloxía hispánica sobre castellanu antiguu, dialeutoloxía aragonesa y l'español d'América. El ''Manual de Filología Romance'' de [[Wilhelm Meyer-Lübke]] foi un clásicu n'España, según el so ''Gramática histórica de les llingües romániques'' (1896-1899) y, yá nel sieglu XX, la ''Introducción a la llingüística romance'' (1901) (traducida al español), y el ''Diccionariu etimolóxicu románicu'' (1935). Coles sos traducciones y los sos llibros, [[Johannes Fastenrath]] sopelexó ente los sos contemporáneos la cultura española y amás creó un premiu que lleva'l so nome na Real Academia Española pa premiar a les meyores obres escrites n'español en llírica, narrativa y ensayu. El romanista austriacu [[Ferdinand Wolf]], amigu d'[[Agustín Durán]], interesar en particular pol ''[[Romanceru]]'', la [[llírica cancioneril]] y la poesía popular medieval, y estudió a autores que moraron en Viena, como [[Cristóbal de Castillejo]]. El suizu [[Heinrich Morf]] editó l'antiguu ''Poema de José'' (Leipzig, 1883). Fueron bien lleíes n'España les obres del [[Idealismu llingüísticu]] y la [[Estilística]], representaes por [[Karl Vossler]] y [[Ludwig Pfandl]]. El calderonismo xermánicu resurdió coles ediciones de [[Max Krenkel]]. Otros autores importantes fueron [[Emil Gessner]]: ''Das Altleonesische'' (El [[Idioma lleonés|lleonés]] antiguu) (Berlín, 1867); [[Gottfried Baist]]: edición del ''Llibru de la caza'' de Don [[Juan Manuel]] (1880)y la primer esquisa d'una gramática histórica del español: ''Die spanische Sprache'', na monumental enciclopedia de la filoloxía románica publicada por [[Gustav Gröber]] a partir de 1888; [[Hugo Schuchardt]]: ''Die cantes flamencos'', hasta güei el meyor trabayu sobre la tema; [[Armin Gassner]]: ''Das altspanische Verbum'' (El verbu en castellán antiguu) (Halle 1897) y un trabayu sobre sintaxis española (1890) y dellos artículos sobre los pronomes españoles publicaos ente 1893 y 1895. Hai que citar tamién: [[Moritz Goldschmidt]]: ''Zur Kritik der altgermanischen Elemente im Spanischen'', Bonn 1887 (trabayu mediocre, pero'l primeru sobre les influencies de les llingües xermániques sobre l'español). Autores más especializaos y con contribuciones importantes a la filoloxía hispánica fueron [[Werner Beinhauer]] (español coloquial, fraseoloxía, modismos); [[Joseph Brüch]] (influencies xermániques, fonética histórica); [[Emil Gamillscheg]] (influencies xermániques sobre les llingües peninsulares, toponimia, vascos y romanos) [[Wilhelm Giese]] (etimoloxía, dialeutoloxía y cultura popular, guanchismos, sustratu prerromanu, xudeo-español); [[Rudolf Grossmann]] (estranxerismos del español d'El Ríu de la Plata, lliteratura española ya hispanoamericana, cultura llatinoamericana); [[Helmut Hatzfeld]] ([[estilística]], llingua del ''Quixote''); [[Heinrich Kuen]] (situación llingüística de la Península Ibérica, tipoloxía del español); [[Alwin Kuhn]] (dialeutoloxía aragonesa, formación de les llingües romániques); [[Fritz Krüger]] (dialeutoloxía, etnografía); [[Harri Meier]] (llingüística histórica, etimoloxía, formación de les llingües romániques, dialeutoloxía, tipoloxía llingüística); [[Joseph Maria Piel|Joseph M. Piel]] (toponimia y antroponimia de les llingües iberorromániques); [[Gerhard Rohlfs (filólogu)|Gerhard Rohlfs]] (llingüística histórica, etimoloxía, toponimia, dialeutoloxía, llingua y cultura); [[Hugo Schuchardt]] (etimoloxíes españoles, dialeutoloxía, llingües prerromanes, creoles, estudios vascos); [[Friedrich Schürr]] (fonética histórica, lexicoloxía); [[Leo Spitzer]] (etimoloxía, sintaxis, estilística y lexicoloxía del español); [[Günther Haensch]] y [[Arnold Steiger]] (influencies árabes sobre l'español, llingua mozárabe); [[Karl Vossler]] (estilística, carauterización de la llingua española, estudios sobre lliteratura y cultura españoles); [[Edmund Schramm]] fixo la biografía de [[Donoso Cortés]] y estudió a Unamuno; [[Max Leopold Wagner]] (español d'América, estudios sobre [[caló]] y xírigues, dialeutoloxía); [[Adolf Zauner]] (autor d'un ''Altspanisches Lehrbuch'' (Manual de castellán antiguu, 1907). [[Fritz Krüger]] creó la famosa "escuela d'Hamburgu", qu'aplicaba los principios de la escuela "Worter und Sachen" ("Pallabres y coses") fundada enantes por filólogos suizos y alemanes ([[Hugo Schuchardt]], R. Meringer, W. Meyer-Lübke), combinando acertadamente la [[dialeutoloxía]] y la [[etnografía]]. De 1926 y 1944 dirixó la revista ''Volkstum und Kultur der Romanen'' y los anexos de la mesma (1930-1945), 37 tomos, nos que munchos de los sos discípulos publicaron los sos trabayos, ente los que destaca [[Rudolf Wilmes]] sobre l'[[idioma aragonés]]. Krüger escribió sobremanera sobre dialeutoloxía hispánica, especialmente los del oeste d'España (Estremadura y Lev) y de los Pirineos, que percorrió a cuerpu col fin de recoyer los materiales pa la so monumental obra ''Die Hochpyrenaen'' (los Pirineos centrales) na que describe minuciosamente el paisaxe, la flora y fauna, la cultura material, les tradiciones populares y los dialeutos de los Pirineos centrales. El polifacéticu romanista Gerhard Rohlfs investigó les llingües y los dialeutos de los dos aguaes de los Pirineos y los sos elementos comunes, los sustratos prerromanos de les llingües peninsulares, los guanchismos, etc. A [[Karl Vossler]], fundador de la escuela llingüística del [[idealismu]], güei superada en gran parte, débense brilloses interpretaciones d'obres lliteraries españoles y fondes reflexones sobre la cultura española. Vossler empecipió con [[Helmut Hatzfeld]] y [[Leo Spitzer]] una nueva escuela estilística basada na estética, que analizó sobremanera los medios d'espresión de los distintos autores (Karl Vossler, Helmut Hatzfeld, Leo Spitzer: ''Introducción a la estilística romance'', Buenos Aires, 1932). A principios del sieglu XX tuvo especial importancia la fundación de dos meritories instituciones dedicaes puramente a los estudios hispánicos (con inclusión del catalán, gallegu y portugués), el [[Iberoamerikanisches Forschungsinstitut]] de la Universidá d'Hamburgu, ciudá siempres abierta al mundu, y el [[Iberoamerikanisches lnstitut]] de Berlín, la gran metrópolis cultural naquellos años. En 1919 fundóse'l Iberoamerikanisches Forschungsinstitut de la Universidá d'Hamburgu que, hasta los años sesenta foi práuticamente la única institución universitaria con dedicación esclusiva al español y a les otres llingües peninsulares. L'Institutu publicó la pervalible revista ''Volkstum und Kultur der Romanen'' (1926 -1944) dedicáu esencialmente a trabayos sobre dialeutoloxía y cultura popular, siguiendo, polo xeneral, les pautes de la escuela "Worter und Sachen" ("Pallabres y coses"). So la direición de Fritz Krüger que los sos discípulos publicaron tesis doctorales sobre la llingua española y el so dialeutos creóse la "Escuela d'Hamburgu". Fundáu en 1930, L'Institutu Iberoamericanu o Iberoamerikanisches lnstitut de Berlín recibió fondos bibliotecarios de delles donaciones ente ellos de la biblioteca del Institutu de lnvestigaciones Iberoamericanes de la Universidá de Bonn, eslleíu en 1930. La biblioteca del lnstituto de Berlín, la más importante d'Europa tocantes a estudios sobre España, Portugal y Llatinoamérica y les llingües d'estos países (con inclusión del catalán, gallegu, portugués, vascu y les llingües indíxenes d'América) cunta güei con 730.000 volúmenes y 4.300 revistes, amás con gran cantidá de mapes, archivos de fotografíes, diapositives, cintes magnetofóniques, un archivu de retayos de prensa, una de 18.000 discos. L'institutu dispón d'un eficiente asoramiento. Dedícase tamién a investigaciones nos campos de la lliteratura, llingüística, etnoloxía, historia ya historia del arte. [[Ficheru:Hans Magnus Enzensberger.JPG|thumb|left|200px|Hans Magnus Enzensberger.]] Sol réxime nazi (1933-1945), la filoloxía alemana travesó una dómina difícil. Desgraciadamente había romanistas que nes sos cátedres y nos sos trabayos allabaron y arrobinaron la ideoloxía nazi. Otros, sicasí, perdieron les sos cátedres o sufrieron otru tipu de persecución, unos por ser xudíos (como por casu [[Yákov Malkiel]] y Leo Spitzer, quien emigraron), otros por non ser prestosos al réxime o inclusive enemigos activos del mesmu (como por casu Helmut Hatzfeld, que fuxó d'Alemaña; Werner Krauss, que perdió la so cátedra en 1935). Reconstruyida dificultosamente cola posguerra, la filoloxía hispánica de fala alemana apurrió los trabayos de [[Carolina Michaëlis de Vasconcellos]] y [[Ernst Robert Curtius]]. [[Rudolph Grossmann]] ellaboró un gran diccionariu hispanoalemán ya iguó una Antoloxía llírica española. Tamién fixeron grandes aportaciones [[Hans Juretschke]] y [[Werner Kraus]]. [[Werner Beinhauer]] estudió l'español coloquial y el so llibru nesta materia ye un clásicu que se llee inda güei con gustu; [[Torsten Rox]] estudia a [[Mariano José de Larra]] y el periodismu decimonónicu español; [[Hans Magnus Enzensberger]] fixo una nueva traducción de [[Federico García Lorca]]. Per otra parte, n'Alemaña hai editoriales especializaes en hispanística, como la Editorial Reichenberger de Kassel que se consagra al Sieglu d'Oru y fai una meritísima llabor y la Editorial Klaus Dieter Ververt, que tien una sucursal en Frankfurt y otra en Madrid, lo que facilita la collaboración ente los hispanistes. N'Austria foi'l primer hispanista [[Franz Grillparzer]], gran llector de teatru del [[Sieglu d'Oru]], y destaca [[Anton Rothbauer]] como traductor de llíricos modernos y estudiosu de la [[Lleenda negra española|lleenda negra]]; son tamién austriacos [[Alfred Wolfgang Wurzbach]] y [[Rudolf Palgen]]. === Hispanismu en Rusia === Na Federación Rusa la historia del Hispanismu ye llarga y fonda y aguantó inclusive la rotura de rellaciones por cuenta de la dictadura resultante de la [[Guerra Civil española]]. Arrinca del sieglu XVIII y XIX; nesti últimu sieglu, l'influxu de [[Cervantes]] sobre la novelística del [[Realismu lliterariu|Realismu]] ([[Fiódor Dostoievski]], [[Iván Turguénev]], [[Lev Tolstói]], etcétera) foi profundísimo. [[Vasili Petrovich Botkin|Vasili Botkin]] (1811-1869) viaxó per España y publicó ''Cartes dende España'' (1857). Otros viaxeros románticos, como [[Sergéi Sobolevski|Serguéi Sobolevski]], atroparon grandes biblioteques de llibros n'español y ayudaron a escritores españoles como [[Juan Valera]] que visitaron el so país. El dramaturgu del [[Realismu lliterariu|Realismu]] rusu [[Alexándr Ostrovski]] tradució'l teatru de [[Pedro Calderón de la Barca]] y escribió [[ensayu|ensayos]] sobre teatru del [[Sieglu d'Oru]]. Tamién visitó España [[Yevgueni Andréyevich Salias de Tournemir]], quien publicó unos ''Apuntes de viaxe per España'' en 1874, más o menos cuando [[Emilio Castelar]] publicaba'l so ''La Rusia contemporánea''. L'[[Asociación d'Hispanistes de Rusia]] nació en 1994, mientres la celebración de la I Conferencia d'Hispanistes de Rusia, y tien la so sede na [[Universidá Estatal Llingüística de Moscú]]. Presidir [[Sergéi Goncharenko|Serguéi Goncharenko]], el nome prestigiosísimo del padre de toa una xeneración d'hispanistes rusos. Na actualidá, l'Asociación d'Hispanistes de la federación cunta col sofitu de l'Academia de Ciencies; los estudios hispanoamericanos tamién esperimenten una gran medría. Nel añu 2003 un recuentu non refechu reveló'l númberu d'unos cuatro mil estudiantes d'español nes universidaes. Ente los hispanistes destacaos pueden citase, namái nel sieglu XX, Fiódor Kelyin, l'editor del primer diccionariu español-rusu;<ref>[http://www.vekperevoda.com/1887/kelyin.htm Fiódor Kelyin na páxina de ''Vek perevoda'']</ref> Inna Tyniánova, fía de [[Yuri Tiniánov]]; [[Anatoli Gueleskul]], [[Lev Ospovat]], [[Ovadi Sávich]], [[Sergéi Goncharenko|Serguéi Goncharenko]], [[Venedikt Vinográdov]], [[Pável Grushkó]], [[Natalia Firsova|Natalia Fírsova]], [[Borís Dubin]], los académicos [[Yuri Karaúlov]], [[Alexandr Chubarián]], [[Alexandr Kolóshenko]], [[Victor Andréyev]], [[Vladímir Vasíliev]], [[Natalia Miod]], [[Natalia Mijeyeva|Natalia Mijéyeva]], [[Svetlana Piskunova]] y [[Vsévolod Bagno]] ente otros munchos non menos importantes. Apocayá, amás, fundóse un [[Círculu Hernandiano Rusu]] particularmente activu y consagráu a estudiar la obra de [[Miguel Hernández]], quien visitó la [[XRSS]] en setiembre de 1937. === Hispanismu en Bulgaria === Destaquen los hispanistes y traductores [[Todor Neikov]] y [[Emilia Tsenkova]], el primeru traductor del ''Quixote'' al búlgaru y la segunda traductora y llocutora n'español de la Radio Nacional de Bulgaria y primer profesora d'español de la Universidá d'Economía Nacional y Mundial y cofundadora del Departamentu d'Estudios Hispánicos de la [[Universidá de Sofía]] San Clemente de Ojrida; dambos collaboraron tamién nun ''Diccionariu español / búlgaru'' xunto con [[Tsvetan Gueorguiev]] y [[Julia Kucher]], que la so tercer edición data en 1992. El más recién ''Diccionariu búlgaru / español - español / búlgaru'' (2009) ye sicasí'l d'[[Ivan Kanchev]] y [[Svetla Grigorova]], con 40.000 voces, amplies introducciones a les gramátiques del español y del búlgaru y trescripción fonética de les entraes. === Hispanismu na República Checa === La historia del hispanismu checu ye bastante antigua; hubo pelegrinos checos en [[Santiago de Compostela]] y estudiantes checos na [[Universidá de Salamanca]]. Nel sieglu XIII Castiella y [[Bohemia]] rellacionáronse institucionalmente gracies al parentescu de los monarques [[Alfonsu X El Sabiu]] y [[Premysl Otakar II]], yá que les sos madres yeren hermanes y descendientes de la casa de [[Hohenstaufen]]. El noble bohemiu [[Lev de Rosmithal]] viaxó a España ente 1466 y 1467 y quédanos la trescripción llatina del manuscritu checu orixinal, escritu por un tal [[Sasek]] que pertenecía al so séquitu, en que se cuntó'l so viaxe, dichu manuscritu foi impresu en [[Olmütz]] en 1577. L'[[Erasmismu|erasmista]] [[Fernando I d'Habsburgu|Fernando I]], nacíu en Alcalá, foi escoyíu rei de [[Bohemia]] en 1526 y llevóse consigo al poeta [[Cristóbal de Castillejo]], que foi'l so secretariu; el so llibru ''Diálogu y discursu de la vida de corte'' ta fecháu en [[Praga]] en 1547. El ''Hexaglosson'' foi'l primer manual d'español y el primer diccionariu español-checu yá nel sieglu XVI. Pero la opresión de la monarquía austrohúngara torgó'l desenvolvimientu de la llingua y la lliteratura en checu hasta que la situación empezó yá a camudar ente'l sieglu XVIII y el XIX; por esto namái se tradució per primer vegada una obra lliteraria española al checu en fecha tan tardía como 1838, les ''Noveles exemplares'' de [[Cervantes]]. ''Don Quixote'' traducir en 1864, y dende entós algamó doce traducciones distintos. Traduciéronse obres de [[Calderón de la Barca]], [[Lope de Vega]], [[Vicente Blasco Ibáñez]] y [[Federico García Lorca]] ente munches otres. El primer hispanista y traductor checu foi a finales del XIX y principios del XX [[Antonín Pikhart]], y el gran poeta [[Jaroslav Vrchlicky]] tradució dos decenes de drames de Calderón de la Barca. Na década de los 30 creóse'l [[Círculu Español de Praga]], que fizo posible la visita de distintos escritores, artistes y músicos españoles a Chequia, según l'Institutu Español ya Iberoamericanu. Esiste yá una [[Asociación d'Hispanistes Checos]]. Los romanistas [[Maxmilián Krepinsky]], [[Rudolf Jan Slaby]] y [[J. Chlumsky]] fixeron aportaciones significatives a la historia de la llingua española. Fueron traducíes les hestories de la lliteratura de [[Fitzmaurice-Kelly]], de [[Juan Chabás]] y d'[[Enrique Anderson Imbert]]. [[Josef Dubsky]] y los sos diversos collaboradores compunxeron un ''Gran diccionariu checu-español'' y ''Español-checu'' en dos gruesos volúmenes impresu en 1977, que tuvo una segunda edición en 1993. Anguaño garrástise a un gran interés por tou lo rellacionao cola cultura española. Centros de hispanismu son la [[Universidá Carolina]], que tien un [[Centru d'Estudios Iberoamericanos]], la [[Universidá Masaryk]] de [[Brno]], la [[Universidá Palacky Olomouc]] y la [[Universidá Ceske Budejovice]]. Ente los más importantes hispanistes tán [[Bohumil Zavadil]], [[Josef Forbelský]], [[Oldřich Bělič]], [[Zdenek Hampejs]], [[Anna El mioštinová]], [[Athena Alchazidu]], [[Simona Binkova]], [[Petr Cermák]], [[Jirí Cerny]], [[Jana Kralova]], [[Anna Mistinová]], [[Pavel Stepánek]], [[Miloslav Ulicny]], traductor del ''Cantar de mio Cid'' al checu, [[Hedvika Vydrová]], [[Lenka Zajicova]], [[Helena Zbudilova]] y [[Tomás Borysek]]. === Hispanismu en Polonia === Dos países como España y Polonia, tan alloñaos, tienen sicasí enforma de mancomún n'historia y evolución política y cultural. Nel sieglu X [[Ibrahim ibn Yá'qub]], mercader xudíu orixinariu de [[Tortosa]], daquella so la dominación musulmana, viaxó a los países eslavu-occidentales, seique por encargu de los califes. El mercader escribió un rellatu del viaxe del que se caltienen tan solo unos fragmentos y adautaciones na obra d'Al-Bekri. Ibn Jacob, desconocíu n'España, ye unu de les pilastres de la historiografía polaca de la Edá Media. La princesa Rica (Rycheza) de Polonia, fía del duque polacu [[Vladislao II el Desterráu]] (1138-1146) casóse con [[Alfonso VII de Lev|Alfonso VII]] "l'Emperador" (1126-1157), Rei de Castiella, Lev y Galicia al morrer la so primer muyer; per otra parte, más d'un centenar de polacos pelegrinaron a Santiago de Compostela na Edá Media; conocemos los nomes de [[Jakub Cztan]], [[Franciszek de Szubin]] y [[Klemens de Moskorzewo]]. En 1490 llegó a España [[Stanislaus Polonus]], esto ye, Estanislao el Polacu. Estanislao establecer en Sevilla, la ciudá española más próspera de la dómina, pa introducir la imprenta y mientres los catorce años que trabayó como editor n'España imprimió (namái o colos sos socios) cientu once títulos que xuntos suman dolce mil páxines. La [[Universidá de Salamanca]] foi la primer universidá europea que reconoció la teoría heliocéntrica de Mikołaj Kopernik ([[Nicolás Copérnico]], 1473-1543). Dende [[1562]] los descubrimientos del científicu polacu incorporar al plan d'estudios del segundu cursu d'astronomía. Nel sieglu XVI tenemos les cartes del humanista [[Jan Dantyszek]] ([[Juan Dantisco]], 1485-1548), embaxador del rei [[Segismundo I]] ante [[Carlos I d'España|Carlos V]] que viaxó tres veces a la Península y permaneció nella cerca de diez años, entablando amistá con figures bien destacaes, como [[Hernán Cortés]]. L'obispu [[Piotr Dunin Wolski]] llevar a Polonia trescientos llibros n'español que pasaron a engrosar la [[Biblioteca Jaguellónica]] de [[Cracovia]] sol nome de ''Bibliotheca Volsciana''. Na [[Academia de Cracovia]] trabayaron dellos profesores españoles: el sevillanu [[Garsías Cortes]] y el xurista aragonés [[Pedro Ruiz de Moros]] (1506-1571), conocíu en Polonia como Roizjusz, qu'escribió sobremanera en llatín y foi conseyeru del rei, quien amás falaba bien l'español y baillaba la [[pavana]]. La [[Compañía de Xesús]] espublizó la [[mística]], l'[[ascética]], la teoloxía y el teatru españoles y hubo inclusive un santu polacu xesuita n'España, [[Stanisław Kostka]] ([[Estanislao de Kostka]]) (1550-1568). Nel sieglu XVI visitaron España, ente otros, los viaxeros [[Stanisław Łaski]], [[Andrzej Tęczyński]], [[Jan Tarnowski]], [[Stanisław Radziwiłł]] y [[Szymon Babiogórski]]. Tamién esiste un interesante rellatu anónimu del añu 1595 que se caltién en manuscritu: ''Diariusz z peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej, portugalskiej'' (''Diariu de la pelegrinación italiana, española y portuguesa''). El viaxeru anónimu llegó a Barcelona dende Mallorca n'agostu de 1595. Fueron bien influyentes nesti sieglu les obres místicu y ascéticu, llueu traducíes, y la filosofía de [[Juan Luis Vives]] y de Suárez. Yá nel sieglu XVII, el poeta épicu cultu [[Samuel Twardowski]] (1600-60) escribió una [[novela pastoril]] de tema hispana-portugués, ''La bella Pascualina'', y hai otru destacáu viaxeru, el noble polacu [[Jacobo Sobieski]], que fixo'l [[Camín de Santiago]] y escribió una rellación del mesmu. Nos años 1674-1675 visitaron España'l canónigu [[Andrzej Chryzostom Załuski]] (1650-1711), [[Jerzy Radziwiłł]] y [[Stanisław Radziwiłł]] ente otros, y toos dexaron testimoniu escritu d'ello; constatar en toos ellos que nun conocen la [[Lleenda negra española|lleenda negra]] o la ignoren, pos la so actitú ye siempres benevolente y a favor de los españoles. Sicasí, la [[hispanística]] polaca moderna, qu'ellos llamen [[iberística]], arrinca del poeta románticu [[Adam Mickiewicz]]; dempués vinieron hispanófilos de mediaos del sieglu XIX como'l periodista [[José Leonard y Bertholet]], [[Joachim Lelewel]], [[Wojciech Dzieduszycki]], [[Leonard Rettel]], [[Julian Adolf Swiecicki]], [[Karol Dembowski]], quien escribió en francés un llibru de viaxes pola España de la [[Primer Guerra Carlista]], [[Teodor Tripplin]],<ref>Teodor Tripplin, ''Wspomnienia z podróży po Danii, Norwegii, Anglii, Portugalii, Hiszpanii i Państwie Marokańskim'', t. 1-2, Poznań 1844 y ''Pan Zygmunt w Hiszpanii. Powieść prawdziwa z ostatniej wojny domowej hiszpańskiej'', t. 1-4, Warszawa 1852;</ref> [[Aleksander Hołyński]], [[Józef Tański]], [[Tomasz Bartmański]], [[Józef Feliks Zieliński]], [[Ignacy Skrochowski]], [[Adolf Pawiński]], [[Wincenty Llutosławski]], [[Henryk Sienkiewicz]], [[Józef Pelczar]], [[Wojciech Dzieduszycki]], [[Wojciech Kossak]], [[Tadeusz Peiper]], [[Stanisław Witkowski]], [[Tytus Czyżewski]], [[Józef Czapski]] o [[Félix Rozanski]], más bien divulgadores y traductores entusiastes, que precedieron a los romanistas qu'enseñaron en Polonia daquella, como [[Edward Porebowicz]] y el so socesor [[Zygmunt Czerny]]. L'historiador [[Adolf Pawiński]] (1840-1896) foi quiciabes l'autor del estudiu más completu sobre España, la so cultura y vida intelectual publicáu en polacu nel XIX, ''España. Cartes de viaxe'' (''Hiszpania. Listy z podróży'', 1881). Dempués vinieron [[Józef Morawski]] y [[Stefania Ciesielska-Borkowska]]. [[Maria Strzałkowa]] escribió'l primer esbozu d'Historia de la lliteratura española. Como traductores destaquen [[Kazimierz Zawanowski]], [[Zofia Szleyen]], [[Kalina Wojciechowska]] y [[Zofia Chądzyńska]]. El poeta ya hispanista [[Florian Smieja]] enseñó lliteratura española ya hispanoamericana en London, Ontario y cada vez se va conociendo más l'importante llabor traductor de [[Józef Łobodowski]]. En 1971 crear na [[Universidá de Varsovia]] la primer cátedra de Iberística non subordinada a un departamentu de lliteratures romániques y al añu siguiente creóse la correspondiente carrera universitaria. Agora llámase Institutu d'Estudios Ibéricos ya Iberoamericanos. Nella enseñen [[Urszula Aszyk-Bangs]], la prematuramente sumida [[M. Pierrette-Macuyƒski]] (1948-2004) y los polonólogos [[Roberto Mansberger Amorós]], [[Victor Manuel Ferreras]] y [[Carlos Marrodán Cases]]. En [[Cracovia]] entamar en 1985 el primer Simposio Nacional d'Hispanistes. Bien importante ye la obra de los hispanistes historiadores [[Janusz Tazbir]] y [[Jan Kienewicz]], y nel terrén de la lliteratura de [[Gabriela Makowiecka]], [[Henryk Ziomek]], [[Beata Baczynska]], [[Florian Smieja]], [[Piotr Sawicki]] y [[Kazimierz Sabik]]. [[Grzegorz Bak]], per otra parte, estudió la imaxe d'España na lliteratura polaca del sieglu XIX y [[Anna Anya Jagielska]] recupera la tradición musical sefardita. === Hispanismu en Portugal y Brasil === [[Ficheru:Francisco de Melo.jpg|thumb|Francisco Manuel de Melo.]] La integración de Brasil en Mercosur creó la necesidá d'una rellación más estrecha col mundu hispánicu y de una meyor conocencia de la llingua española, polo cual l'estáu brasilanu hai promovíu l'insertamientu de la llingua española como d'obligatoria enseñanza nel país. Un gran nucleu d'hispanistes establecer na Universidá de São Paulo integráu por [[Fidelino de Figueiredo]], [[Luis Sánchez y Fernández]] y [[José Lodeiro]]. En 1991 créase'l ''Anuariu Brasilanu d'Estudios Hispánicos'', publicación que facilitó l'espardimientu de los hispanistes del país. Nel añu [[2000]] tien llugar el [[I Congresso Brasileiro d'Hispanistes]], que les sos actes publicar sol títulu Hispanismu 2000. Nesa ocasión fundóse l'[[Asociación Brasilana d'Hispanistes]]. El [[II Congresso Brasileiro d'Hispanistes]], tuvo llugar nel añu [[2002]]. En [[2004]], celebróse'l [[III Congresso Brasileiro d'Hispanistes]] y en setiembre de [[2006]], va llevar a cabu en [[Rio de Janeiro (ciudá)|Rio de Janeiro]] el [[IV Congresso Brasileiro d'Hispanistes]], que va tar coorganizado pola [[Universidade Estadual do Rio de Janeiro]] y l'[[Asociación Brasilana d'Hispanistes]]. Frente a esti interés brasilanu, resulta interesada la desidia del hispanismu portugués, que la so asociación namái se fundó nel añu [[2005]]. Les investigaciones portugueses nesti terrén presentar de manera mayoritaria sol signu del comparatismu y atañen básicamente a lo luso-español, en parte por causa de razones académicu-alministratives. La revista ''Península'' ye una de les más importantes. Frente a esto, l'hispanismu portugués apaez daqué desvaído y en ciertu mou esiste una mutua rellación de rocea ente los dos cultures motivada por una historia de desentendimientu. Sicasí escritores del [[Renacimientu]] portugués escribieron nos dos llingües, como'l dramaturgu [[Gil Vicente]], [[Jorge de Montemayor]], [[Sa de Miranda]], o, más tarde, l'historiador [[Francisco Manuel de Melo]]. === Hispanismu n'Italia === La rellación d'España con Italia foi bien temprana dende la [[Edá Media]], especialmente en [[Sicilia]] y despues en [[Nápoles]] (al traviés de la rellación que tuvo cola [[Corona d'Aragón]]), ya intensificóse mientres el [[Prerrenacimientu]] y [[Renacimientu]] esta vegada al traviés de [[Castiella]]: [[Garcilaso de la Vega]] trató a los miembros de l'[[Academia Pontaniana]] ya introdució la métrica, l'estilu y les temes del [[Petrarquismo]] na llírica española. Esta estrecha rellación enllargar a lo llargo del [[Manierismu]] y el [[Barrocu]], nos sieglos XVI y XVII; a principios d'esti últimu sieglu un estudiante en Salamanca, [[Girolamo da Sommaia]], escribió un diariu de la so estancia ente 1603 y 1607. Nel sieglu XVIII foi quiciabes el meyor hispanista d'Europa'l poeta, traductor y antólogu [[Giambattista Conti]] (1741-1820), y tamién destaca la figura del dramaturgu, críticu ya historiógrafu teatral [[Pietro Napoli Signorelli]] (1731-1815), quien s'opunxeron nel so país a quien, como [[Girolamo Tiraboschi]] o [[Bettinelli]] acusaben a la lliteratura española de "mal gustu", "corrupción" y "barbarie"; viaxaron per España [[Giacomo Casanova]] y [[Giuseppe Baretti]], dexando interesantes rellaciones de les sos andances, especialmente'l segundu, qu'aprendió bien l'idioma, y, de la mesma, [[Leandro Fernández de Moratín]] realizó un viaxe a Italia sobre'l qu'escribió un interesante ''Diariu''; el so padre Nicolás foi un gran amigu del eruditu arquiteutu de [[Carlos III d'España|Carlos III]] [[Ignazio Bernascone]], y el críticu [[Pedro Estala]] tuvo nos Reales Estudios de San Isidro col eminente médicu y arabista [[Mariano Pizzi]]. A estos nomes cabría amestar los de [[Leonardo Capitanacci]], [[Ignazio Gajone]], [[Prestáu Bordoni]], [[Giacinto Ceruti]], [[Francesco Pesaro]], [[Giuseppe Olivieri]], [[Giovanni Querini]] y [[Marcu Zeno]]. Nel sieglu XIX el [[Romanticismu]] italianu sintió un gran interés pol ''[[Romanceru]]'', que conoció les traducciones de [[Giovanni Berchet]] en 1837 y [[Pietro Monti]] en 1855. [[Edmundo de Amicis]] viaxó per España y recoyó les sos impresiones en llibros de viaxes. [[Antonio Restori]] (1859-1928), profesor de les Universidaes de Mesina y Xénova, editó delles obres de [[Lope de Vega]] y dedicó a la bibliografía del teatru español el so ''Saggi di bibliografía teatrale spagnuola'' (1927); débense-y tamién ''Il Cid, studio storico-critico'' (1881) y ''La xesta del Cid'' (1890), ente otres obres de tema hispánica. [[Bernardo Sanvisenti]], profesor de llingua y lliteratura española na Universidá de Milán, escribió un ''Manuale di letteratura spagnuola'' (1907) y estudió en ''I primi influssi di Dante, del Petrarca, y del Boccaccio sulla letteratura spagnuola'' (1902) la influencia de [[Boccaccio]], [[Dante]] y [[Petrarca]] na lliteratura española. L'hispanismu italianu naz a partir de tres centro d'interés, yá identificables nel sieglu XIX, que son, de primeres, la presencia española na península italiana, amenando notable interés pol estudiu d'España y entá pola creación d'obres con tema española (nesi clima verifícase, ente otres coses, el gran ésitu de la ''Carmen'' del francés Bizet en 1875); de segundes, la evolución de la ciencia comparatística, una y bones los primeros estudios sobre la lliteratura en llingua española nacen dientro de la lliteratura comparada, a partir de [[Benedetto Croce]] cola so obra ''La Spagna nella vita italiana mientres la Rinascenza'' (1907) y, sobremanera, [[Arturo Farinelli]], dedicáu a les rellaciones ente España ya Italia, Italia y Alemaña, y España y Alemaña; a esta órbita pertenecen hispanistes como [[Bernardo Sanvisenti]]; de terceres, la filoloxía románica: [[Mario Casella]], autor d'un importante estudio sobre ''Cervantes: il Chisciotte'' (1938) en dos volúmenes; [[Ezio Levi]], [[Salvatore Battaglia]] o [[Giovanni Maria Bertini]], traductor de poesía moderna española, cuantimás de [[Federico García Lorca]]. [[Camillo Guerrieri Crocetti]], discípulu de [[Pío Rajna]], enseñó en Xénova y [[Cesara de Lollis]] fixo aportaciones al [[cervantismo]]. Mientres dellos decenios, a partir de 1939, hubo tamién un solu catedráticu de lliteratura española, [[Giovanni Maria Bertini]], profesor en Venecia y Turín, abiertu a lo hispanoamericano hasta'l puntu de fundar en 1946 la revista ''Quaderni Ibero-Americani'', mientres decenios la única nel sector. Namái cola oposición de 1956, a diecisiete años de distancia, hubo otros trés caderalgos: Mancini, Meregalli, Macrí, y a partir d'ellos empezó a floriar l'hispanismu n'Italia, antes coto zarráu apoderáu polos filólogos románicos. Puede dicise asina que la [[hispanística]] moderna naz n'Italia a partir de 1945 col tríu [[Oreste Macrí]], autor d'una monumental edición de les ''Obres'' d'[[Antonio Machado]] y de frai [[Luis de Lev]]; [[Guido Mancini]] y [[Franco Meregalli]]. Muncho más tarde (salvo'l precedente yá mentáu) va nacer la [[hispanoamericanística]], definiéndose como un área d'especialización independiente de la lliteratura española. Ente'l 60 y 70 créanse les primeres cátedres de Llingua y Lliteratura Hispanoamericana col so pioneru [[Giovanni Mexo Zilio]], qu'ocupó la primer cátedra de la mesma creada na [[Universidá de Florencia]] en 1968, y quien lu siguen pocu dempués: [[Giuseppe Bellini]], historiador de la lliteratura hispanoamericana, traductor de [[Pablo Neruda]] y estudiosu de [[Miguel Ángel Asturias]]; [[Roberto Paoli]], gran peruanista y traductor de [[César Vallejo]]; [[Giovanni Allegra]] (''El reinu interior. Premises y semblanzas del modernismu n'España'') y [[Darío Puccini]], estudiosu de la llírica del sieglu XX, pero tamién de sor [[Juana Inés de la Cruz]]. L'[[Asociación d'Hispanistes Italianos]] (AISPI) nació en mayu de 1973 y celebró numberosos congresos de manera casi añal dende entós. Ente los hispanistes italianos atópense [[Silvio Pellegrini]], [[Pío Rajna]], [[Antonio Viscardi]], [[Luigi Sorrento]], [[Guido Tammi]], [[Francesco Vian]], [[Alfonso Botti]], [[Juana Granados de Bagnasco]], [[Gabriele Ranzato]], [[Lucio Ambruzzi]], [[Eugenio Mele]], [[Manlio Castello]], [[Francesco Ugolini]], [[Lorenzo Giussi]], [[Elena Milazzo]], [[Luigi de Filippo]], [[Carmelo Samonà]], [[Giuseppe Carlo Rossi]], [[Giovanni Allegra]], [[Livio Bacchi Wilcock]], [[Camillo Berra]], [[Carlo Boselli]], [[Alberto del Monte]], [[Glauco Felici]], [[Ugo Gallu]], [[Antonio Gasparetti]], [[Oreste Macrì]], [[Alessandro Martinengo]], [[Dario Puccini]], [[Flaviarosa Rossini]], [[Mario Socrate]], [[Francesco Tentori Montalto]] y [[Cesco Vian]]; los poetes [[Giuseppe Ungaretti]], que tradució a [[Luis de Góngora]], y [[Pier Paolo Pasolini]]; [[Margherita Morreale]], [[Giovanni Maria Bertini]], [[Giuliano Bonfante]], [[Carlo Bo]], difusor de la posía de [[Juan Ramón Jiménez]]; [[Ermanno Caldera]], interesáu nel teatru; [[Rinaldo Froldi]], [[Guido Mancini]], qu'escribió una ''Historia de la lliteratura española'', [[Maria Grazia Profeti]], autora de trenta ediciones crítiques de teatru del Sieglu d'Oru, o [[Rosa Rossi]], ente otros. === Hispanismu en Grecia === Tanto los griegos como los fenicios colonizaron la mariña hispana de Llevante, pero nun enfusaron al interior de la Península, pos solo teníen intereses comerciales. Ellos introducieron los cultivos de la uva y el olivo. Na Edá Media, gracies a la [[Magna Societas Cathalanorum]] conquistar en 1380 territorios como los ducaos d'Atenes y Neopatria, quedando so la [[Corona d'Aragón]] y la soberanía de [[Pedro'l Ceremoniosu]], dominiu que se caltuvo mientres casi un sieglu. Más tarde, nel sieglu XV, numberosos xudíos sefardites espulsaos polos [[Reis Católicos]] emigraron a Grecia trayendo la llingua castellana y asitiáronse sobremanera en [[Tesalónica]]. Güei el día l'español, na so modalidá de [[xudeoespañol]] o [[ladín]], sigue falándose ellí polos sos descendientes. Amás, en 1991, créase tamién l'[[Asociación de profesores d'español ya hispanistes en Grecia]] y en 1997 l'[[Asociación d'Hispanistes Griegos]] (Εταιρεία Ελλήνων Ισπανιστών), que cunta con más de cincuenta miembros y celebró'l so primer congresu n'Atenes al añu siguiente sol títulu de ''España y la Cultura Hispánica nel Sureste Européu''. Ente los hispanistes griegos más destacaos figuren [[Sylva Pandu]], presidenta d'esta Asociación y editora de poetes españoles, [[Victor Ivanovici]], [[Giorgos Ruvalis]], [[Amalia Ruvalis]], [[Nikolaos Pratsinis]], [[Nikolaos Cosmas]], [[Rigas Kappatos]], [[Anastasios Denegris]], [[Anna Rosenberg]], [[Tatiana Alvarado-Teodorika]] y [[Dimitris Filippis]]. === Hispanismu nel mundu árabe === L'hispanismu nos países árabes tien un particular sentíu, yá que [[España]] foi mientres gran parte de la so historia [[al Ándalus]], un país hispanu-árabe hasta'l [[sieglu XVI]], y entá dempués tuvo na so población un ampliu porcentaxe de [[moriscu|moriscos]] hasta la so espulsión en [[1609]]. Por demás, una parte de la espansión colonial española desenvolvióse al traviés del [[Magreb]]. Los libaneses [[Musa Abbud]] y [[Nayib Abumalham]] destacaron como traductores de clásicos, especialmente del ''Quixote'' (Tetuán, 1947) y esti postreru del ''Lazarillo de Tormes'', ente otros. Hai figures del hispanismu árabe tan tempranes como'l marroquín [[Ahmad ibn Muhammad al-Maqqari]] ([[Tremecén]], [[1578]] - [[El Cairu]], [[1632]]), o'l poeta exipciu [[Ahmad Sawqi]] (1868-1932) y el que puede considerase el primer hispanista científicu, el libanés [[Sakib Arsilan]] (1869-1946), amigu de Sawqi, autor d'un llibru de viaxes per España en tres volúmenes. L'exipciu [[Taha Husayn]] (1889-1973), plantegó la necesidá d'anovar la rellación con España ente otros países europeos del Mediterraneu ya impulsó la edición de la gran enciclopedia lliteraria andalusí ''Al-Dajira'', d'[[Ibn Bassam]], de Santarén (m. 1147). Otres figures importantes son [['Abd al-'Aziz al-Ahwani]], [['Abd Allah 'Inan]], [[Husayn Mu'nis]], [[Salih al-Astar]], [[Mahmud Mekki]] y [[Hamid Abu Ahmad]]. Rellacionaos col [[Institutu Exipciu de Madrid]] tán [[Ahmad Mujtar al-'Abbadi]], especializáu na historia de la Granada nazarí, [[Ahmad Haykal]], [[Salah Fadl]], [[As'ad Sarif 'Umar]] y [[Nagwa Gamal Mehrez]]. El [[I Coloquiu del Hispanismu Árabe]] tuvo llugar en Madrid, del 24 al 27 de febreru de 1976. Nos [[campamentos de refuxaos de Tinduf]], destaquen los hispanistes [[Alí Salem Isemu]], [[Mohamed Salem Abdelfath]], [[Luali Lezna]], [[Saleh Abdelahi]], [[Chehdan Mahmud]], [[Limam Boicha]] y [[Bahia Mahmud Awah]]; dalgunos d'ellos yá residentes n'[[España]], [[Cuba]] y [[Arxelia]]. === Hispanismu n'Holanda === A pesar de l'aspra guerra qu'enfrentó a España y Holanda mientres el [[Sieglu d'Oru]] de les lletres españoles, esistió ensin dulda un antiguu y fecundu hispanismu holandés; amás de les numberoses traducciones del teatru barrocu español (por [[Theodore Rodenburg]], [[Federico Antonio de Coninq]], [[Pedro Antonio Kimpe]], [[Schouwenbergh]], [[Claude de Grieck]]), l'influxu más granible de la lliteratura española áurea dar nel gran escritor [[Gerbrand Bredero]] y de les traducciones de [[Guilliam de Bay]] nel sieglu XVII, nel sieglu XIX el [[Romanticismu]] espertó l'interés por tou lo español, sentíu xeneralmente como estrañu y exóticu. L'arabista [[Reinhart Dozy]] (1820-1883) fixo importantes contribuciones al estudiu de la dominación musulmana n'España, como ''Histoire des Musulmans d'Espagne'' (1861) y la so continuación, ''Recherches sur l'Histoire et la littérature de l'Espagne pendant le Moyen Age'' que na so forma definitiva publicar en 1881. Pocos años más tarde, l'holandés [[Fonger de Haan]] (1859-1930) va llograr la cátedra de lliteratura española de la Universidá de Boston. Dos de les sos publicaciones, ''Pícaros y Ganapanes: estudios d'erudición española'' de 1899 y ''An Outline History of the Novela Picaresca in Spain'' (1903) siguen siendo hasta'l día de güei puntos de partida pa la investigación nesi campu; en 1918 intenta en devanéu espertar l'interés de la Universidá Estatal de Groningen polos estudios del español. Dellos años más tarde regala la so biblioteca hispanística a esta mesma universidá. Los estudios serios de la lliteratura atopen nuevos impulsos gracies al llabor de [[Jan te Winkel]] de la [[Universidá d'Ámsterdam]] cola so ''Ontwikkelingsgang der Nederlandsche Letterkunde'' (1908-1921) que llegaría a tener siete volúmenes y qu'empresta atención especial a la influencia qu'exerció la lliteratura española sobre la neerlandesa nel sieglu XVII. Otros investigadores como [[William Davids]] (1918), [[Joseph Vles]] (1926) y [[S. A. Vosters]] (1955) siguiríen na mesma direición que'l neerlandista te Winkel. Pero pal hispanismu incipiente n'Holanda tamién fueron de gran importancia dos romanistas, Salverda de Grave y Sneyders de Vogel. [[Jean Jacques Salverda de Grave]] (1863-1947) aportó a catedráticu de Filoloxía románica na [[Universidá de Groningen]] en 1907, pa ser asocedíu nel so cargu, al treslladase a Ámsterdam en 1920, por [[Kornelis Sneyders de Vogel]] (1876-1958). En 1906 apaez, per primer vegada dende 1659, un ''Diccionariu español-holandés'', siguíu en 1912 por un ''Diccionariu holandés-español'', dambos compuestos pol doctor [[A. A. Fokker]]. Ente estes feches y 1945 publicaríense doce diccionario, d'ente los cualos el de Van Dam (1937 y 1941) aportaría a el más conocíu. Tamién se publicar 16 gramátiques, de Wansink (1889), Kerpestein (1919), [[Gerardus Johannes Geers]] (1924), Van der Kemp (1941) y de Ridder (1945), ente otros. Cabo mentar equí al doctor W. J. Van Baalen como un importante divulgador de la historia, costumes y riqueza de Hispanoamérica nuna decena de llibros. Xunto col doctor Van Dam sería en 1932 unu de los fundadores del Nederlandsch Zuid-Amerikaansch Instituut, que tenía como unu de los sos principales oxetivos el fomentu de los contactos comercial y cultural ente dambos mundos, qu'entós daquella tan pocu conocíense. El poeta groninguense [[Hendrik de Vries]] (1896-1989) fixo ente 1924 y 1936 dolce viaxes a España y, magar que'l so padre, filólogu eminente y políglota, siempres se negara a estudiar l'español por odiar fondamente a una nación de tradición católica que mientres la [[Guerra de Flandes]] torgara la nacencia d'un estáu lliberal y protestante, el so fíu salió-y bien distintu y dende neñu foi atraíu polo español; a España dedicó'l so poemariu ''Iberia'' de (1964). Na [[Universidá d'Utrecht]] hai un [[Institutu d'Estudios Hispánicos]], fundáu en [[1951]] por [[Cornelis Frans Adolf van Dam]], que foi un importante seminariu d'hispanistes. Per otra parte, en [[1993]] na [[Universidá de Groningen]] fundóse'l [[Centru d'Estudios Mexicanos]]. [[Johan Brouwer]], que realizó la so tesis sobre la [[mística]] española, escribió ventidós libro sobre tema española y realizó numberoses traducciones. Foi discípulu de [[Ramón Menéndez Pidal]] [[Cornelis Frans Adolf van Dam]]. El [[profesor]] de Groningen [[Jonas Andries van Praag]] estudió'l teatru español del [[Sieglu d'Oru]] nos [[Países Baxos]] y la [[Xeneración del 98]], pero son tamién notables los sos trabayos sobre los escritores sefardinos abellugaos n'Holanda. Tamién trabayen nesti campu l'húngaru [[B. Y. Vidos]] y [[J. H. Terlingen]]. Heredera d'esta xeneración ye la de [[Harm dean Boer]], [[Henk Oostendorp]], [[Han van Wijk]], [[Jan Lechner]] y [[Maxim Kerkhof]]; [[Cees Nooteboom]] escribió dellos interesantes llibros de viaxes per distintos partes d'España y l'hispanismu sigue vivu amás con figures como [[Barber van de Pol]], que fizo la última traducción del ''Quixote'' al holandés, o con [[Rick Zaal]], [[Gerrit Jan Zwier]], [[Arjen Duinker]], [[Jean Pierre Rawie]], [[Els Pelgrom]], [[Chris van der Heijden]], [[Albert Helman]], [[Maarten Steenmeijer]] o [[Jean Schalekamp]]. === Hispanismu n'Escandinavia === ==== Dinamarca ==== [[Charlotte Dorotea Biehl]] (1776-1777) tradució ''Don Quixote'' al [[Idioma danés|danés]] nel [[sieglu XVIII]], según les ''Noveles exemplares'' (1780-1781). [[Hans Christian Andersen]] fixo un viaxe per España del que dexó escritu un diariu (Viaxe per España, Alianza, 2005). Hai que mentar tamién a [[Knud Togeby]], a [[Carl Bratli]], al calderonista [[Johann Ludwig Heiberg]], a [[Kristoffer Nyrop]] y a [[Valdemar Vedel]], qu'escribió sobre la [[Edá Media]] y el [[Barrocu]] español ya italianu. ==== Finlandia ==== En [[Finlandia]] hubo a principios del [[sieglu XX]] en [[Ḥélsinki]] un importante grupu d'[[hispanista|hispanistes]], ente los que figuraben [[Oiva J. Tallgren]], la so esposa [[Tyyni Tuulio]], [[Eero Neuvonen]] y [[Sinikka Kallio-Visapää]]. Anguaño destaquen Timo Riiho, [[Ekman Satu]], [[Taina Hämäläinen]] y [[Jukka Kiviharju]] de la [[Universidá de Ḥélsinki]], según [[Angela Bartens]] y [[Diana Berber]] pola [[Universidá de Turku]]. ==== Islandia ==== N'[[Islandia]] l'[[idioma español|español]] ye'l tercer idioma más demandáu nos institutos de la isla, dempués del [[idioma inglés|inglés]] y el [[idioma danés|danés]] ya impartir en dos universidaes y nos principales institutos. En realidá, son bien pocos los islandeses menores de 30 años que nun tienen una competencia abonda na llingua española. L'orixe de los diccionarios español-islandés remontar al [[sieglu XVII]], cuando apaeció n'Islandia un glosariu que pretendía facilitar la comunicación colos balleneros vascos que daquella llegaron hasta la isla, creándose inclusive un pidgin vascu-islandés. Inclusive delles pallabres islandeses pasaron al español, como ''edredón'' o ''guéiser''. Esisten hispanistes como [[Erla Erlendsdóttir]] de la [[Universidá d'Islandia]], y [[Hólmfríður Gardarsdóttir]], [[Ellen Gunnarsdóttir]] y [[Margrét Jónsdóttir]], na [[Universidá de Reykiavik]], qu'hai promovíu la edición d'un nuevu diccionariu español-islandés, sustitutu d'unu de bolsu menos estensu escritu en [[1973]]. ==== Noruega ==== En [[Noruega]] fundó'l hispanismu el profesor [[Magnus Gronvold]], que tradució a la so llingua'l ''Quixote'' en collaboración con [[Nils Kjaer]], ente otres obres. Dempués vinieron [[Leif Sletsjoe]] y [[Kurt Y. Sparre]], dambos profesores de la [[Universidá d'Oslu]] y el postreru un gran calderonista. Na actualidá esiste un interés bien poderosu y anováu ente la mocedá y en 2004 apaecieron non menos de tres gramátiques españoles pa noruegos; esiste una [[Asociación de Hispanismu Noruegu]] y una [[Asociación Nacional de Profesores d'Español]] y delles revistes como ''Corriente del Golfu'', ''Tribune'' y ''Romansk forum''. ==== Suecia ==== En [[Suecia]] destaquen [[Erik Staaf]], [[Edvard Lidforss]], traductor del ''Don Quixote'' al suecu; [[Gunnar Tilander]], editor de fueros medievales; [[Regina af Geijerstam]], filóloga y editora de testos medievales; [[Alf Lombard]], [[Karl Michaëlson]], [[Emanuel Walberg]], [[Bertil Maler]], [[Magnus Mörner]], [[Bengt Hasselrot]] y [[Nils Hedberg]]. [[Inger Enkvist]] investigó la novela hispanoamericana y a [[Juan Goytisolo]], y escribió importantes estudios sobre educación. En Suecia enseñó tamién [[Mateo López Pastor]], autor d'un ''Historia de la lliteratura española contemporánea'' publicada ellí en 1960. Agora esisten hispanistes como'l llingüista [[Ingmar Söhrman]], el traductores Lasse Söderberg, [[Peter Landelius]], [[Kjell A. Johansson]] y [[Jens Nordenhök]] (traductor del Don Quixote al suecu) y los escritores periodistes [[Nathan Shachar]] y [[Thomas Gustafsson]]. === Hispanismu en Rumanía === En Rumanía considérase iniciador del Hispanismu a [[Stefan Virgolici]], quien tradució gran parte del ''Don Quixote'' a la so llingua y publicó, sol títulu ''Estudios sobre la lliteratura española'' (Jasi, 1868-1870) ensayos sobre [[Pedro Calderón de la Barca]], [[Miguel de Cervantes]] y [[Lope de Vega]], ensayos qu'apaecieron na revista ''Convorbiri literare'' (Conversaciones lliteraries). [[Al. Popescu-Telega]] escribió un llibru sobre [[Miguel de Unamuno]] (1924) y una comparanza ente los folclores rumanu y español (1927), realizó una biografía de Cervantes (1944) y una traducción del ''[[Romanceru]]'' (1947) y publicó tamién una antoloxía anotada en rumanu. Publicaron llibros sobre Cervantes tamién [[G. Calinescu]] y [[Ileana Georgescu]] y [[Tudor Vianu]]. === Hispanismu n'Hungría === L'hispanismu húngaru ye bien recién, anque con dellos antecedentes; el profesor y sacerdote [[Albin Körösi]] editó una coleición de poesía española (1895) y escribió l'hasta agora únicu manual n'húngaru sobre historia de la lliteratura española (1930). Siguió-y el so discípulu [[Oliver F. Brachfeld]], que defendió una tesis sobre la presencia de temes húngares nes balaes medievales catalanes y escribió un llibru sobre [[Violante d'Hungría]], reina d'[[Aragón]] (1942) en catalán y n'español, anque destacó más como traductor de lliteratura húngara al español. Vivieron n'España [[Andrés Révész]] y [[Lorant Orbók]]. Principalmente en francés escribió l'hispanista [[Vilmos Huszár (hispanista)|Vilmos Huszár]], tamién conocíu como [[Guillaume Huszár]]. Fixéronse numberoses ediciones de [[Cervantes]] y [[Lorca]], autores españoles los más lleíos xunto a clásicos del Sieglu d'Oru. La cultura española faise presente na obra de [[László Passuth]]. Nos años 1960, la [[Universidá Eotvos Lorant]] creó un departamentu de filoloxía hispánica con ayuda de les universidaes cubanes, y en [[Budapest]] estableciéronse estudios de [[Catalanística]]. [[Ádam Anderle]], [[Kálmán Faluba]], [[Janos Benyhe]], [[Katalin Kulin]], [[Matyas Horányi]]. De la historia d'España ocupáronse [[Tíbor Wittman]] y [[Iván Harsányi]]. Nos noventa creóse un segundu departamentu d'hispániques na [[Universidá de Szeged]]. De los sesenta y los setenta son economistes qu'escribieron sobre América Llatina: [[Béla Kádár]], [[András Inotai]], [[Zoltán Kollár]]. A la siguiente xeneración pertenez [[Márta Zádor]]. Ente los politólogos latinoamericanistas destacaron György Kerekes, [[Judit Benkő]], [[János Király]], [[Sándor Gyenge]]. L'antropoloxía tien la so figura en [[Lajos Boglár]] y los sos discípulos [[Mária Dornbach]], [[János Gyarmati]] y [[Zsófia Vajkay]]. Hubo una importante xeneración de traductores: [[László András]], [[János Benyhe]], [[Zsuzsa Takács]], [[Éva Tóth]], [[Nándor Huszágh]], [[György Hargitai]], [[András Simor]], [[Éva Dobos]], [[Vera Székács]], [[Erzsébet Dobos]] etc. Les rellaciones diplomátiques restablecer en [[1977]]. En [[1982]] entamóse un Centru d'Estudios d'Historia d'América Llatina so la direición d'[[Ádám Anderle]], discípulu de [[Tibor Wittman]]. En 1989, l'últimu gobiernu socialista suprimió la obligatoriedá de la llingua rusa na enseñanza primario y secundario y precisáronse pa la enseñanza pública más profesores de llingües estranxeres, polo que decidió crease na [[Universidá de Szeged]] el segundu Departamentu d'Estudios Hispánicos del país (el primeru foi na [[Universidá de Budapest]]) y na [[Universidá Católica Péter Pázmány]] establecióse una cátedra d'español. === Hispanismu en Eslovenia === En 1981 el profesor [[Mitja Skubic]] fundó la seición de Hispanística nel senu del Departamentu de Filoloxía Románica de la [[Universidá de Ljubljana]], y pa celebrar el trentenu aniversariu entamóse un Enllaz rotu|1={{Enllaz rotu|1=congresu en payares de 2011 |2=http://simposio.si/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} |2={{Enllaz rotu|1= |2=http://simposio.si/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} |bot=InternetArchiveBot }}. Les cátedres de llingua y lliteratura españoles de dicha seición publiquen añalmente y dende 1991 la revista científica [[Verba Hispanica]], que se convirtió nun referente de la hispanística centroeuropea. Esiste un grupu de teatru d'estudiantes d'español dende 1998, fundáu pola prof. [[Santiago Alonso]], y en 2007 publicóse un diccionariu eslovenu-español/español-eslovenu (autores: Markič, Pihler, Kalenić, Novak, Geršak, Drobnič, equipu que, xunto a [[Maya Šabec]], tradució tamién la obra teatral de [[Federico García Lorca]] al eslovenu). L'afitamientu del español nesti pequeñu país alpín -dos millones d'habitantes nuna superficie equivalente a la provincia de Cáceres- foi espectacular tantu nel planu académicu como nel escolar, en gran midida gracies a los esfuercios realizaos a finales de los noventa y nos primeros años del nuevu sieglu per parte d'un grupu de profesores lideraes por [[Marjana Šifrar-Kalan]], [[Branka Kalenič Ramšak]] y [[Jasmina Markič]], quien consiguieron asegurar la so presencia duradera nos planes d'estudiu de secundaria. En 2010 creóse amás l'[[Asociación Eslovena de Profesores d'Español]] (Slovensko društvo očiteljev španščine). Anguaño hai inscritos unos 300 estudiantes d'español na Facultá de Lletres de la [[Universidá de Ljubljana]]. Na escuela media ye la llingua más estudiada dempués del inglés. En Liubliana esiste tamién dende va dellos años una aula del [[Institutu Cervantes]] que collabora asiduamente cola Universidá y col sistema d'educación secundaria. Una asignatura pendiente ye la progresiva implantación del español na enseñanza primaria. En cuanto al [[cervantismo]] eslovenu, la primer traducción íntegra y direuta del [[Quixote]] ye la de [[Stanko Leben]], del añu [[1935]]. La segunda traducción ye de [[Niko Košdir]] ([[1973]]). === Hispanismu n'Asia === Esiste una [[Asociación Asiática d'Hispanistes]], fundada en [[1985]], con xuntes cada trés años. Estes fueron atayaes por razones económiques, pero anuncia'l so quintu congresu en xineru de [[2005]]. ==== China ==== Con esceición del ''Quixote'', nos años anteriores a la fundación de la [[República Popular de China]] traduciéronse namái delles noveles de [[Vicente Blasco Ibáñez]] y [[Pío Baroja]]. [[Lu Xün]] tradució ''Cantares del suburbiu'' de Pío Baroja (1953). [[Dian Wangshu]] tradució dos antología de los cuentos de Blasco Ibáñez y d'otros autores españoles (Shanghai, 1928 y 1936 respeutivamente). Cola revolución traduciéronse puramente obres clásiques de calter realista y crítiques col [[Capitalismu]]. Destaquen n'especial el ''[[Lazarillo de Tormes]]'', traducíu por [[Yang Jiang]] en 1951 y reimpreso en 1953, 1956, 1962 y 1978. ''El sombreru de tres pico'' de [[Pedro Antonio de Alarcón]], traducíu por [[Bo Yuan]] en 1959; ''Doña Perfecta'' de [[Benito Pérez Galdós]] traducíu por [[Zhao Qingshen]] (1961) y les obres de Vicente Blasco Ibáñez ''Blood and Sand'' (traducida por [[Lü Moye]] (1958), ''La barraca'' (traducida por [[Zhuang Zhong]], 1962) y ''Cuentos escoyíos'' (traducida por [[Dai Wangshu]], 1956). Amás, una ''Antoloxía de la poesía revolucionaria española'' traducción de [[Huang Yaomian]] (1951) y una ''Antoloxía poética'' de [[Rafael Alberti]] por [[Tuo Sheng]] y otros (1959); ''Poemes escoyíos'' de [[García Lorca]] por [[Dai Wangshu]] (1956) y ''Fuenteovejuna'' de [[Lope de Vega]] por [[Zhu Baoguang]] (1962). Traducióse la primer parte de ''Don Quixote'' col títulu ''Historia d'un caballeru llocu'' en 1922 por [[Lin Shu]] (1852-1924) al traviés d'una versión oral dende un orixinal n'inglés realizada pol so ayudante [[Chen Jialin]]; la versión yera tan mala que'l notable cervantista y ensayista [[Zhou Zuoren]] (1885-1967) espantóse y amosó avergoñáu. [[Jiang Ruiqing]], [[Wen Zhida]] y [[Fu Donghua]] realizaron les sos respeutives traducciones nos años 1933, 1937 y 1939. La última edición antes de la fundación de la República Popular de China foi l'adautación de [[Fan Quan]] en 1948, pero nenguna yera una traducción íntegro nin direuto de la obra; [[Dai Wangshu]] trató de traducir el Quixote completu dende la llingua orixinal, que conocía bien, pero'l so manuscritu perder na guerra. Nel añu 1979, pocu dempués d'acabar la [[Revolución Cultural]], la editorial de la Lliteratura del Pueblu publicó una traducción direuta del orixinal realizada por [[Yang Jiang]], que foi la más lleida hasta l'actualidá, y yá se dispón de les traducciones íntegru y direutu de [[Dong Yansheng]] (1995, pola editorial de Lliteratura y Arte de Zhejiang, revisada en 2006), de [[La to Mengchao]] (1995, pola editorial Yilin), de [[Liu Jingsheng]] (1995, pola editorial de Lijiang), de [[Tang Minquan]] (2000, pola editorial del Pueblu de Shanxi), de [[Sun Jiameng]] (2001, pola editorial Lliteratura y Arte d'Ochobre de Beijing) y de [[Zhang Guangsen]] (2001, pola editorial de Yiwen de Shanghai). El [[cervantismo]] foi una corriente del hispanismu bien granible nesti país, con eruditos como [[Zhou Zuoren]], [[Chen Yuan]], [[Lu Xün]] y [[Qu Qiubai]], qu'apostaron ente sigo, y otros como [[Tan Tau]] y [[Qian Liqun]]. Per otra parte, Cervantes influyó n'escritores como [[Zhang Tianyi]] y [[Fei Ming]]. En 1996 la editorial de Lliteratura del Pueblu publicó les ''Obres completes'' de [[Cervantes]] n'ocho volúmenes. ==== Corea ==== La rellación d'España con [[Corea]] tien yá un precedente na figura de [[Gregorio Céspedes]] nel [[sieglu XVI]], estudiada por [[Chul Park]]. La primer traducción d'una obra de la lliteratura española foi, de xuru, la de ''Don Quixote de la Mancha'', en 1915, anque yá en 1907 fíxose una traducción parcial nuna revista lliteraria. Dempués vinieron los diccionarios: en 1960 publicóse'l primer diccionariu español-coreanu y en 1975 el primeru de coreanu español. Nos años ochenta dio un auténticu rosariu de traducciones; ente los clásicos, fueron especialmente afortunaos [[Baltasar Gracián]], [[Federico García Lorca]] y [[Miguel de Unamuno]]; ente los hispanoamericanos, [[Isabel Allende]], [[Gabriel García Márquez]], [[Mario Vargas Llosa]] y [[Jorge Luis Borges]]. En cuanto al pasáu inmediatu, la enseñanza del español nesti país tien yá cincuenta años d'historia y cuenta nel momentu con una fuerte demanda. Dende [[2001]], l'español figura como llingua optativa na enseñanza secundaria y l'[[Asociación Coreana d'Hispanistes]] (ACH) creóse'l 17 d'abril de [[1981]] y realiza dos congresos añales, en xunu y avientu. Anguaño, publica la revista ''Estudios Hispánicos''. y L'[[Asociación Coreana d'Estudios Llatinoamericanos]] (LASAK), fundar en 1986, un añu dempués de l'Asociación Coreana d'Hispanistes, y como ésta entama añalmente dos congresos y publica una revista trimestral (marzu, xunu, setiembre y avientu) titulada ''Revista Asiática d'Estudios Llatinoamericanos'' dende 1988. Por iniciativa de la [[Universidá Hankuk d'Estudios Estranxeros]] crear en 1985 l'[[Asociación Asiática d'Hispanistes]], que'l so primer y hasta agora únicu presidente ye'l profesor [[Kim I Bae]], unu de los fundadores del hispanismu en Corea. El so primer congresu foi en 1985, en [[Seúl]]; el segundu, en 1988 en [[Manila]]; el terceru, en 1992, en [[Tokiu]]; y el cuartu y postreru en 1996 y nuevamente en [[Seúl]], por razones a cencielles presupuestaries. Amás cada universidá suel tener el so propiu centru d'investigación y les sos propies revistes biañales, como, por casu, l'[[Institutu d'Estudios Iberoamericanos]] de la [[Universidá Nacional de Seúl]] (añu de fundación, 1989) y l'[[Institutu d'Estudios Llatinoamericanos]] de la [[Universidá Hankuk d'Estudios Estranxeros]], que ye la más antigua (1974). Per otra parte, el direutor de la seición d'español del [[Institutu de Traducción de Corea]] ye [[Ko Young-il]], quien supervisó importantes traducciones. Ente otros hispanistes conocíos internacionalmente, podemos citar a [[Kim I Bae]], [[Chul Park]], [[Yong-Tae Min]], [[Ko Young-il]], [[Kim Hyung-chang]], [[Kim Chang-min]], [[Kwon Eun-hee]], [[Yoon June-shik]], [[J. W. Bahk]] y [[Kim Un Kyung]]. ==== Filipines ==== {{VT|Idioma español en Filipines}} El Hispanismu d'Asia tien especial razón de ser nes islles [[Filipines]], teniendo por ello denominación particular qu'en gran midida ye-y propia: [[Filipinismo]]{{ensin referencies}}. En Filipines l'idioma español nun ye estranxeru sinón propiu, magar perdió relieve frente a diverses llingües indíxenes del archipiélagu, especialmente'l tagalu como llingua nacional y, sobremanera, l'inglés, llingua impuesta d'usu alministrativu y elemental común que provocó una gran diglosia. En [[1900]] falaben español un millón de filipinos como [[llingua materna]] y dellos hispanistes filipinos envaloren trescientos mil más en [[1897]], lo que suponía'l 14 % de la población, y en redol a un 60 % tenía una conocencia abonda del idioma, anque nun lo falaren correutamente. Güei menos de cinco mil persones dicen falalo como llingua materna, anque'l so léxicu continua vivu nes llingües criollas como'l [[chabacano]], ya inclusive les non criollas como'l [[cebuano]], el [[ilocano]], el [[Idioma tagalu|tagalu]] y otres tienen una base léxica fundada n'importante midida sobre l'español. Irónicamente, la mayor parte de la producción lliteraria n'español de Filipines dar mientres la dominación d'Estaos Xuníos, porque la llingua española predominaba ente los intelectuales filipinos. Unu de los mayores escritores del país, [[Claru Mayu Rectu]], siguió escribiendo n'español hasta 1946, anque escritores meyor conocíos nesi periodu fueron [[Francisco Alonso Liongson]] (''El Pasáu Que Vuelve'', 1937), [[Isidro Marfori]], [[Cecilio Apóstol]] (''Pentélicas'', 1941), [[Fernando María Guerrero]] (''Crisalíes'', 1914), [[Gaspar Aquino de Belén]], [[Flavio Zaragoza Cano]] (''Cantares a España'' y ''De Mactán a Tirái'') y otros munchos. [[Manila]], [[Cebú]], [[Bacolor]] y otres ciudaes y villes cuntaben con escritores n'español, y publicábense nél periódicos como ''La Renacencia'', ''La Democracia'', ''La Vanguardia'', ''El Pueblu de Iloílo'', ''El Tiempu'' etc. Trés revistas, ''The Independent'', ''Philippine Free Press'' y ''Philippine Review'' publicar n'inglés y español. En [[Manila]] hai una sede del [[Institutu Cervantes]] que dende va años imparte clases d'español, y tamién esiste la [[Real Academia Filipina de la Llingua]], correspondiente de la RAE, que vela pola enseñanza y bon usu del español en Filipines. Pero nel país nun esiste una institución o asociación qu'apigure y defenda los intereses de los mesmos hispanofilipinos. Ente los hispanistes más importantes, fora del [[héroe nacional]], [[poeta]] y [[novelista]] [[José Rizal]], cabo citar a [[Antonio M. Molina]], [[Claru Mayu Rectu]], a [[José María Castañer]], a [[Edmundo Farolán Romero]], a [[Guillermo Gómez Rivera]], a [[Miguel Fernández Pasión]], a [[Alfonso Félix]], a [[Jaime Ensin]], a [[Isabel Caro Wilson]] y a [[Lourdes Castrillo]] ente otros munchos. Filipines dio tamién dellos destacaos escritores n'español, ente los que cabría destacar a [[Guillermo Gómez Windham]], [[Evangelina Guerrero]], [[Jesús Balmori]] ente otros, toos ellos ganadores del [[premiu Zóbel]] de lliteratura hispanofilipina. El selmanariu ''[[Nueva Era (revista)|Nueva Era]]'' de [[Manila]] ye la única revista filipina n'español qu'inda se sigue editando, anque esiste tamién na rede una importante ''[[Revista Filipina]]'' empobinada por Edmundo Farolán. La ex-presidente [[Gloria Macapagal Arroyo]], que fala l'idioma, realizó un importante esfuerciu pa reintroducir la llingua española nel sistema educativu del país, yá qu'en 1986 foi escluyíu como materia obligatorio del sistema educativu, 13 años dempués de que dexara de ser idioma oficial. ==== India ==== Na realidá plurillingüe d'India, les traducciones direutes de les lliteratures clásiques española ya hispanoamericana suelen ser en realidá retraducciones dende l'inglés. Hai versiones del ''Quixote'' dende l'inglés en [[hindi]], [[idioma bengalí|bengalí]], [[marathi]], [[idioma tamil|tamil]] y [[idioma cachemir|cachemir]], y versiones extractadas en [[asamés]], [[canarés]], [[idioma malabar|malabar]], [[oriya]], [[panyabí]], [[sánscritu]], [[télugu]], [[urdú]] y [[gujarati|guyaratí]]. L'arte y la lliteratura hispanoamericana moderna son bien conocíos; [[Vibha Maurya]] ye doctora en Lliteratura Hispanoamericana y caderalga y profesora d'Estudios Hispánicos na [[Universidá de Delhi]] y tradució a [[Julián Marías]], [[Javier Marías]] y [[Juan Benet]], amás del ''Quixote'' de forma direuta per primer vegada al [[hindi]]. Hai que recordar históricamente que'l primer alcuentru de la India con España, tuvo llugar de primeres el 6 de mayu de 1542 y más palantre ente'l 24 de xineru y el 18 de febreru de 1552, cola llegada del misioneru xesuita [[Francisco Javier]] y otros españoles. Estableciéronse principalmente en [[Kochi]] y [[Goa]], dambes ciudaes que formaríen parte de la [[India portuguesa]], so posición del [[imperiu portugués]] y más palantre gobernaes pol [[imperiu español]], cola [[Portugal so la Casa d'Austria|Unión Ibérica]] (1581-1640). Ellí Francisco Javier, prepara un testu divulgativu basáu nel catecismu de Juan Barros y empieza a predicar la doctrina católica en Goa, al empar que garrasti a morrebundos, visita a presos y socorre a probes. Pa llograr un acercamientu más intensu dedicar a aprender la llingua del país. En refugando'l puestu de direutor del seminariu de San Pablo, embárcase, n'ochobre de 1542, pa les islles de la Pesquería, onde permaneció más d'un añu. Evanxeliza a los indios Paravas y percuerre les ciudaes de [[Tuticorrín]], [[Trichendur]], [[Manapar]] y [[Combuture]]. Atopó la oposición de los brahmanes, qu'habitaben les pagodes de la rexón. Aprendió [[Idioma tamil|tamil]] y tradució a esa llingua parte de los testos cristianos y una plática sobre'l cielu y l'infiernu. En payares de [[1543]] atopar colos sos compañeros Micer Paulo y Mansilla en Goa y entrevístase col obispu de la ciudá, [[Juan de Alburquerque]], pa pidi-y misioneros. L'obispu destina a 6 sacerdotes pa esi llabor. Colos nuevos collaboradores volver de nuevu a la Pesquería. Nel viaxe escribe delles cartes a los sos compañeros de Roma, nuna d'elles diz: {{cita|munchos cristianos dexar de faer nestes partes, por non haber persones que s'ocupen na evanxelización. Munches vegaes muévenme pensamientos de dir a eses Universidaes dando voces como home que tien perdíu'l xuiciu, y principalmente a la Universidá de París, diciendo na Sorbona a los que tienen más lletres que voluntá, pa disponese a fructificar con elles; ¡cuántes almes dexen de dir a la gloria y van al infiernu por neglixencia d'ellos! Ye tanta l'ensame de los que se converten a la fe de Cristu nestes partes, nesta tierra onde ando, que munches vegaes paezme tener cansaos los brazos de bautizar, y nun poder falar de tantes vegaes de dicir Credo y mandamientos na so llingua d'ellos y les otres oraciones.}} Establez nes Pesquería un sistema de asignación de territorios a un responsable, que debía de caltene-y informáu del aportar de la misión. Una vegada qu'entamó esi territoriu, parte escontra Manapar y el distritu sur. Permanez un mes colos makuas, bautizando a más de 10&nbsp;000. ==== Israel ==== L'hispanismu israelín tien una llarga tradición, pos bastante ye que los sefardites espulsaos d'España en 1492 polos [[Reis Católicos]] llevaron y caltuvieron el so castellán del sieglu XV allá onde fueron: [[Miguel de Barrios]] y [[José Penso de la Vega]] crearon una academia n'[[Ámsterdam]] y escribieron obres nel brillante español del [[Sieglu d'Oru]]. Na actualidá esisten dellos medios de comunicación israelines n'español, dalgunos de llarga data, como'l selmanariu ''Aurora'', y otros de recién creación: un periódicu dixital y trés estaciones de radio. El 2'7 per cientu de los siete millones d'habitantes d'un país multicultural como Israel conoz l'idioma. Hai tamién falantes de [[xudeoespañol]], unos 100&nbsp;000 na actualidá, orixinarios de países del antiguu Imperiu Otomanu y del norte d'África, quien tamién formen parte del hispanismu n'Israel. En dómina moderna cabo mentar a [[Samuel Miklos Stern]], descubridor de les jarchas, o al gran estudiosu de la [[Inquisición]] española, el profesor [[Bension Netanyahu]], y otros munchos, como [[Haim Beinart]]. Otros estudiosos israelinos averáronse a la lliteratura y sobremanera la historia d'España, siempres dende una óptica mediatizada polos tracamundios culturales y, con frecuencia, poles tesis d'[[Américo Castro]]. El ''Quixote'' foi arramáu al hebréu dos vegaes; la primera por [[Natan Bistrinsky]] y [[Nahman Bialik]], y en 1994 por Beatriz y [[Luis Landau]]; esti postreru ye caderalgu del Departamentu de Lliteratura Hebrea de la [[Universidá Ben Gurión]] nel [[Negev]] y escribió'l llibru ''Cervantes y los xudíos'' (2004). L'historiador [[Yosef Kaplan]] escribió numberoses obres y tradució les ''Excelencies de los xudíos'' d'[[Isaac Cardoso]] al hebréu. L'[[Asociación d'Hispanistes Israelinos]] (AHI) creóse'l 21 de xunu de 2007 na sede del [[Institutu Cervantes]] de [[Tel Aviv]] con más d'una trentena de profesores, investigadores ya intelectuales rellacionaos cola llingua, lliteratura, historia y cultura d'España, Portugal, América Llatina y el mundu [[sefardín]] ([[idioma xudeoespañol|ladín]]). La xunta foi convocada polos profesores [[Ruth Fine]] (Universidá Hebrea de Xerusalén), escoyida primer presidenta de l'asociación; [[Raanán Rein]] ([[Universidá de Tel Aviv]]), [[Aviva Dorón]] ([[Universidá de Haifa]]) y [[Tamar Alexander]] (Universidá Ben Gurión del Neguev). Otros hispanistes importantes son [[Shlomo Ben Ami]] y [[Rosalie Sitman]]. ==== Xapón ==== El primer alcuentru de Xapón con España tuvo llugar el 15 d'agostu de 1549 cola llegada al sur de Xapón del misioneru xesuita [[Francisco Javier]] y otros dos españoles más, unu d'ellos un gran llingüista, [[Juan Fernández (llingüista)|Juan Fernández]]; Javier morrió en 1552, pero yá en 1592 publicóse una versión xaponesa embrivida de la ''Introducción al Símbolu de la Fe'' de frai [[Luis de Granada]] y depués en 1599 otra embrivida tamién de la ''Guía de pecadores'' del mesmu autor; los progresos de la relixón occidental sollertaron a los [[daimios]] locales y empezó a xestase la espulsión. Juan Fernández dedicar mientres 18 años a aprender bien el xaponés y, según [[Marcelino Menéndez y Pelayo]], editó un ''Dictionarium Japonicum duplex'' que se perdió. En 1630, en [[Manila]], publicóse un monumental ''Vocabvlario de lapon declaráu primero en portvgves'' con trenta mil pallabres qu'esplica hasta los términos budistes y los tecnicismos de la lliteratura xaponesa. Publicar en Filipines porque dende fines del sieglu XVI arreciaban les persecuciones contra'l [[Cristianismu]] hasta qu'en 1613 prohibióse oficialmente en tola isla y empecipióse un periodu de rotura que s'agrava en 1639 col entamu del aislamientu del país: a la espulsión de los estranxeros xunió la prohibición a los mesmos xaponeses de dir más allá de les sos fronteres. Delles pallabres del español pasaron, sicasí, al [[idioma xaponés]], bien paecíu fonéticamente: ''pan'' y ''xabón'', por casu. Otru diccionariu importante foi'l del dominicu [[Diego Collada]], que pasó trés años en Xapón y en 1632 publicó en Roma la so ''Dictionarium sive Thesauri Iaponicae Compendivm''; tamién escribió una ''Ars Grammaticae Iaponicae Linguae'' (1632). Cola [[restauración Meiji]] camudaron les coses y en 1878 restableciéronse les rellaciones diplomátiques ente España y Xapón. El primer centru onde s'impartieron cursos de llingua española foi la Escuela d'Idiomes de Tokiu, conocida güei como [[Universidá d'Estudios Estranxeros de Tokiu]], en 1897. Ellí [[Gonzalo Jiménez de la Espada]] formó a los primeros hispanistes xaponeses, [[Hirosada Nagata]], primer traductor del ''Quixote'' a la llingua xaponés y considerao como patriarca del hispanismu en Xapón, y [[Shizuo Kasai]]. La [[Universidá d'Estudios Estranxeros d'Osaka]] establecer en 1921, pero la mayoría de los departamentos d'estudios hispánicos van crear nes décades de 1970 y 1980. La primer traducción, incompleta, y más bien afecha, del ''Quixote'', ye de 1887. El traductor ye [[Shujiro Watanabe]]. Otres, igualmente parciales y al traviés de traducciones ingleses son de 1893, 1901, 1902, 1914, etc. Y por fin en 1915 publicar la primer traducción xaponesa completa en dos volúmenes, fecha por [[Shimamura]] y [[Katakami]], tamién dende l'inglés; otra completa ente 1927 y 1928 por Morita, y, a la fin, la primer versión direuta al xaponés dar en 1948: [[Hirosada Nagata]] (1885-1973) publica anguaño gran parte de la traducción direuta del orixinal del ''Quixote'', y la completa'l so discípulu [[Masatake Takahashi]] (1908-1984) en 1977; por esta demoranza adelantrar en 1960-62 el gran precursor del hispanismu lliterariu de Xapón, [[Yu Aida]] (1903-71). L'[[Asociación Xaponesa d'Hispanistes]] foi fundada en [[Tokiu]] en 1955 y anguaño arrexunta a unos cuatrocientos hispanistes xaponeses y estranxeros residentes en Xapón, sobremanera profesores universitarios. En 110 universidaes xaponeses enséñase l'español y en 18 esiste'l departamentu d'español. Inversamente, n'España esiste'l Centru Cultural Hispanu-Xaponés de la [[Universidá de Salamanca]] y otres universidaes españoles, como la [[Universidá de Valladolid]], la [[Universidá de Santiago de Compostela]], la [[Universidá Complutense de Madrid]], la [[Universidá Autónoma de Barcelona]] y la [[Universidá Autónoma de Madrid]] lleven ciertu tiempu somorguiaes n'intercambios y collaboración con centros d'enseñanza cimera xaponeses ya introducieron los estudios xaponeses nes aules universitaries españoles. El ICI tien ciertu númberu de beques pa hispanistes xaponeses. Dende 1956 l'Asociación Xaponesa d'Hispanistes tien una revista, ''[[Kaiho]]'', que al segundu númberu camudó'l so títulu a ''[[Hispánica (revista)|Hispánica]]''; y realizó cincuenta y cuatro congreso. En [[Xapón]] estúdiase sobremanera la sintaxis y el léxicu per mediu del Proyeutu de la Variación Léxica del Español nel mundu ([[Varilex]]) coordináu por [[Hiroto Ueda]], [[Toshihiro Takagaki]] y [[Antonio Ruiz Tinoco]]. Anguaño'l presidente de l'asociación ye [[Noritaka Fukushima]], autor d'importantes trabayos sobre'l [[suxuntivu]] español. Otros órganos del hispanismu xaponés son el [[Círculu d'Estudios Llingüísticos Hispánicos de Kansai]] (qu'edita la revista ''[[Llingüística Hispánica]]'': 1978-), la [[Sociedá Xaponesa d'Historia d'España]] (''Estudios d'Historia d'España'': 1979- ), l'[[Asociación Xaponesa d'Estudios Llatinoamericanos]] (''Añales d'Estudios Llatinoamericanos'': 1981- ), el [[Círculu d'Estudios Llingüísticos Hispánicos de Tokiu]] (''Estudios Llingüísticos Hispánicos'': 1983- ), la [[Sociedá d'Historia Contemporánea Española]] (''Historia Contemporánea Española'': 1983- ), l'[[Asociación Académica Nipo-Española-Llatinoamericana]] (1988, ''Cuadiernos Canela'': 1989- ), la [[Conxusta Cervantina de Kioto]] (''Biblioteca Hispánica'': 1998- ) y l'[[Asociación Borgiana]] (1999, Meikyu 2000- ). Dellos hispanistes son [[Kenji Inamoto]], [[Katsuhiro Ueno]], [[Kunihiko Sato]], [[Akira Sugiyama]], [[Toshihiro Takagaki]], [[Takaatsu Yanaginara]], [[Hiroto Ueda]], [[Ichiro Eto]], [[Seiji Honda]], [[Kenji Hinamoto]], [[Masami Miyamoto]], [[Junnosuke Miyoshi]], [[Kakuzi Takahasi]], [[Shinya Hasegawa]], [[Shoji Bandu]], [[Wataru Hirata]]. El profesor [[Ryohei Uritani]] publicó una "Historia del hispanismu nel Xapón" en ''Español actual: Revista d'español vivu'', núm. 48, 1987, páxs. 69-92. Xapón cunta güei con un parque temáticu dedicáu a España, y la guitarra y el flamencu son bien populares. España ye unu de los destinos preferíos del turismu xaponés (alredor d'unos 700{{esd}}000 viaxeros añales).{{ensin referencies}} === Hispanismu n'África === L'[[Asociación Africana d'Hispanistes]] tien la so sede en [[Camerún]]. En 2006 celebrar en [[Malabu]] ([[Guinea Ecuatorial]]) el Congresu Internacional d'Hispanistes n'África. Importantes hispanistes africanos son [[Mohammed Salhi]] (Marruecos), [[Ridha Mama]] (Túnez), [[Mahmud Ali Makki]] (Exiptu), [[Pr Sosthene Onomo Abena]], (Camerún) y [[El Hajd Amadou Ndoye]] (Senegal). ==== [[Benín]] ==== L'español surde nos años sesenta na [[lliturxa]] para depués incorporase na enseñanza. El gobiernu autoriza'l deprendimientu del español a partir del tercer añu de secundaria. Exíste una Seición d'Español na [[Universidá de Abomey-Calavi]] y nel [[Lycée Béhanzin]]. Tamién s'apriende español nos colexos d'[[Akpakpa]], [[Gbégamey]], [[Godomey]], [[Ségbéya]] y [[Zogbo]]. [[Vincent Hermann]] ye un connotado [[traductor]]. Hispanistes destacaos son [[Damien Adomou]], [[Marcel Vinakpon Houndefo]] y [[Célestine Terera]]. En 1997 fundó l'[[Asociación de Profesores d'Español de Benín]]. ==== Camerún ==== En 1994 fúndase l'[[Asociación Camerunesa d'Hispanistes]] y en 2006, en [[Buea]], l'[[Asociación Pedagóxica de Profesores del Suroeste de Camerún]]. En 1951 introduzse l'español nel currículum escolar camerunés nel [[Lycée Leclerc]] de [[Yaundé]]. Dende 1977, la ''Escuela Normal Superior'' de la [[Universidá de Yaundé I]] empezó a formar profesores d'español y crea el ''Departamentu d'Estudios Ibéricos''. La [[Universidá de Duala]] y la [[Universidá de Dschang]] tamién imparten la cátedra d'español. En 1989 surdió'l ''Centru Cultural Español'', que desafortunadamente cerró les sos puertes (xunetu 2013) col motivu de los retayos impuestos pola conyuntura económica europea. Dellos autores de lliteratura n'español son [[Robert Marie Johlio]], [[Céline Clémence Magnéché]], [[Mol Nang]], [[Guy Merlín Tadoun]] y [[Germain Metanmo]]. Como docentes-investigadores especializaos en temes llingüístiques méntense delles figures recién, doctores poles universidaes españoles como [[Issacar Nguendjo]], coordinador de la seición d'estudios hispánicos na Universidá de Dschang. ==== Costa de Marfil ==== En [[Costa de Marfil]], l'español ta presente nel sistema educativu priváu y tamién nel públicu como segunda llingua estranxera y en segundu ciclu; la enseñanza cimera local tamién propón formación en llingua española nel ''Departamentu d'Estudios Ibéricos y Llatinoamericanos'' (creáu en 1969) de la [[Universidá de Cocody-Abidjan]], según na [[Universidá de Bouaké]], la ''Escuela Normal Superior'', la [[Universidá de Vacaciones]] y la [[Université de l'Atlantique]]. De 1991 a 1998 hubo una Aula del [[Institutu Cervantes]] na Embaxada d'España en [[Abidjan]]. En 1998 fúndase l'[[Asociación Ivoriana de Profesores d'Español de Secundaria]]. ==== Gabón ==== Anguaño hai una puxanza importante del español nesta nación, pero nun hubo sofitu internacional pal so desenvolvimientu. L'español ye parte de la enseñanza secundaria y ye bien común escuchalo nes cais de [[Libreville]] pola gran cantidá d'[[Guinea Ecuatorial|ecuatoguineanos]] que viven en Gabón. El [[Ministeriu d'Educación Nacional (Gabón)|Ministeriu d'Educación Nacional]] de [[Gabón]], cuenta con un Departamentu d'Español, según la [[Escuela Normal Superior de Libreville]], l'[[Institutu Cimeru de Teunoloxía (Gabón)|Institutu Cimeru de Teunoloxía]] y l'[[Institutu Universitariu de Secretariáu y de Ciencies de les Organizaciones]]. La [[Universidá Omar Bongo]] cuenta con un Departamentu d'Estudios Ibéricos y Llatinoamericanos según un Centru d'Investigaciones Afrohispánicas. Destáquense como hispanistes y traductores [[Jean-Félicien Boussoughou]], [[Codjo Camille Winsou]], [[Verónique Solange Okome-Beka]], [[Gisèle Avome Mba]] y [[Eugénie Eyeang]]. ==== Senegal ==== L'español ye la llingua optativa más estudiada na secundaria, ye escoyida por más del 50 % de los alumnos que cursen estos estudios. En 1985 creóse l'[[Asociación de Profesores d'Español de Senegal]]. En 2009 establecióse una Aula del [[Institutu Cervantes]] na [[Universidá Cheikh Alce Diop]] y, en 2012, el [[Colexu Español de Dakar]]. La [[Universidá Gaston Berger de Saint-Louis]] cuenta con una Seición d'Español nel ''Departamentu de Llingües Estranxeres Aplicaes''. Esiste una [[Asociación de Profesores d'Español d'Enseñanza Secundaria]] y l'[[Asociación d'Estudiantes Universitarios d'Español]]. == Bibliografía == * ''Diccionariu de lliteratura española''. Madrid: Revista d'Occidente, 1964 (3ª ed.) == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Hispanidá]] * [[Hispanoamericanu]] * [[Panhispanismo]] * [[:Categoría:Hispanistes]] * [[:Categoría:Idioma español]] * [[Asociación d'Hispanistes de Marruecos]] * [[Asociación Brasilana d'Hispanistes]] * [[Asociación d'Hispanistes Israelinos]] * [[Asociación Alemana d'Hispanistes]] * [[Asociación Internacional d'Hispanistes]] == Enllaces esternos == * {{enllaz rotu|1=[http://www.hispanismu.es/ Portal del hispanismu del Institutu Cervantes] |2=http://www.hispanismu.es/ |bot=InternetArchiveBot }} * [http://cvc.cervantes.es/hispanistes.htm ''Hispanistes'' nel Centru Virtual Cervantes] * [http://asociacioninternacionaldehispanistas.org/ Asociación Internacional d'Hispanistes] * [http://www.fiape.org/ FIAPE, Federación Internacional d'Asociaciones de Profesores d'Español] * {{Enllaz rotu|1=Figures del Hispanismu, na Biblioteca Virtual Cervantes |2=http://www.cervantesvirtual.com/portal/hispanistes/index.jsp |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.hispanicsociety.org/ Hispanic Society of America] * [http://www.unav.es/centro/griso/investigadores Direutoriu d'Hispanistes del GRISO] * [https://web.archive.org/web/20070930181343/http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?titulo=HISPANISMO&cat=cultura Artículo Hispanismu na Enciclopedia GER] * [http://jamillan.com/dicciona.htm Repertoriu críticu de diccionarios d'español nel Portal de J. Antonio Millán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015195549/http://jamillan.com/dicciona.htm |date=2018-10-15 }} * [http://www.academiaeditorial.com/cms/index.php Academia del Hispanismu] * {{Enllaz rotu|1=Portal Figures del Hispanismu, na Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. |2=http://www.cervantesvirtual.com/portales/figures_d%27el_hispanismo/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Hispanismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura d'España]] [[Categoría:Hispanismu|Hispanismu]] [[Categoría:Idioma castellanu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] 4lor06brf810aimdxbdt223b8voiz56 0 165671 4499249 4488363 2026-06-07T13:08:36Z ~2026-33664-64 149253 4499249 wikitext text/x-wiki La '''Historia del interlingua''' entiende la formación del idioma y la hestoria de la comunidá de falantes. El creitu final hai de dir a la heredera d'Estaos Xuníos Alice Vanderbilt Morris (1874–1950) quien s'interesó na llingüística y nel movimientu pol idioma auxiliar internacional a principios de los [[años 1920|años venti]]. En 1924, Morris y el so home [[Dave Hennen Morris]], establecieron la IALA ([[International Auxiliary Language Association]]) en [[Nueva York]]. El so oxetivu yera l'estudiu de les llingües auxiliares internacionales dende una base científica.<ref name="Falk, Julia S 1995">Julia S. Falk: «Words without grammar: linguists and the international language movement in the United States», artículu en ''Language and Communication'', 15 (3): páxs.&nbsp;241-259. Pergamon, 1995.</ref> Les investigaciones sobre'l problema de la llingua auxiliar progresaron en delles instituciones: el International Research Council, el American Council on Education, el American Council of Learned Societies, les varies asociaciones pa la meyora de la ciencia (n'Estaos Xuníos, Francia, Italia y Reinu Uníu) y otros grupos d'especialistes. Morris creó la IALA como una continuación del so trabayu.<ref name="iala1971_foreword">Mary-Connell Bray: «Foreword» [1951], en ''Interlingua-english: a dictionary of the international language'', Nueva York: Frederick Ungar Publishing Company, segunda edición, 1971. ISBN 0-8044-0188-8. OCLC 162319. Consultáu'l 5 de marzu de 2007.</ref> Desenvolvió'l programa d'investigación de la IALA consultando a [[Edward Sapir]], [[William Edward Collinson]] y [[Otto Jespersen]].<ref name="Falk, Julia S 1995"/> == International Language Association == La IALA convertir nel sofitu principal de la corriente principal de la llingüística d'Estaos Xuníos, fundando, por casu, los estudios semánticos de totalidá ente llingües (1930) y el fenómenu de clasificación (1944). La mesma Morris editó los estudios de llingüística comparativa sobre'l fenómenu de '''ending-point''' de Sapir y [[Morris Swadesh]] en 1932 y l'estudiu de la indicación de Collinson en 1937. Anque los Morris y la so familia apurrieron la mayor parte del financiamiento de la IALA, tamién recibió sofitu de grupos tan prestixosos como [[Carnegie Corporation]], la [[Ford Foundation]] y la [[Rockefeller Foundation]].<ref name="gopsill1990">{{cita llibru |apellíu=Gopsill|nome=F. P.|títulu=International languages: a matter for interlingua|añu=1990|editorial=British Interlingua Society|allugamientu=[[Sheffield]], [[Inglaterra|England]]|isbn=0-9511695-6-4|oclc=27813762}}</ref> Nos sos primeros años, la IALA ocupar de tres tarea: * atopar otres organizaciones nel mundu con oxetivos similares, * crear una llibrería de llibros sobre llingües y interlingüística, * comparar les llingües auxiliares internacionales esistentes, incluyendo'l [[esperantu]], [[esperantu II]], [[ido]], [[latino sine flexione]], [[novial]] y [[idioma occidental|occidental]]. Escorriendo l'oxetivu final, llevó a cabo estudio paralelos d'estes llingües con estudios compartivos de llingües nacionales, so la direición d'investigadores d'universidaes europees y d'Estaos Xuníos.<ref name="iala1971_foreword"/> Tamién preparó conferencies colos defensores d'eses llingües, aldericando carauterístiques y oxetivos de les sos llingües representaes. Con una "regla de concesión" que riquía a los participantes faer un ciertu númberu de concesiones, los primeros alderiques na IALA pasaron de caldiaos a esplosivos.<ref name="gopsill1990"/> Nel Segundu Congresu Internacional de Interlingua, lleváu a cabu en Xinebra en 1931, la IALA empezó a abrir nuevos caminos. A la so conferencia asistieron reputaos llingüistes, 27 de los cualos roblaron una carta de sofitu al programa d'investigación de la IALA. Otros ocho añadieron la so firma nel tercer congresu, lleváu a cabu en Roma en 1933.<ref name="gopsill1990"/> Tamién en 1933, el profesor Herbert N. Shenton de la Syracuse University, entamó un estudiu intensivu de los problemes atopaos coles llingües artificiales cuando s'usaben en congresos internacionales. Esi mesmu añu, el doctor Edward L. Thorndike publicó un testu sobre les velocidaes relatives de deprendimientu de les llingües construyíes "naturales" y "modulares". Tanto Shenton como Thorndike tuvieron una gran influencia nel trabayu de la IALA dende esi momentu.<ref name="iala1971_foreword"/> En 1937, los primeros pasos escontra la finalización del idioma interlingua fueron llevaos a cabu cuando un comité de 24 eminentes llingüistes de 19 universidaes publicaron ''Some criteria for an international language and commentary''. sicasí, l'españíu de la [[Segunda Guerra Mundial]] en 1939 torgó los pretendíos alcuentros biañales del comité.<ref name="gopsill1990"/> == Desenvolvimientu de la nueva llingua == Orixinalmente, l'asociación nun s'estableció pa crear la so propia llingua. El so oxetivu yera identificar cual yera la llingua auxiliar yá esistente que meyor afacer a la comunicación internacional, y cómo promovela d'una forma más efectiva. Sicasí, dempués de diez años d'investigación, más y más miembros de la IALA concluyeron que nenguna de les llingües auxiliares esistentes yeren bones para dicha xera. En 1937, pa sorpresa de la comunidá interlingüística mundial, los miembros tomaron la decisión de crear una nueva llingua.<ref name="Profunde recerca duce a un lingua">Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/hestoria-2.htm "Profunde recerca duce a un lingua"], ''Historia de interlingua'', 2001, revised 2006.</ref> Nesi puntu, la mayor parte del alderique fuera ambiguu na decisión d'utilizar pallabres naturalistes (ej.: novial y occidental) o sistemátiques (ej.: esperantu y alloriáu). Mientres los años de la guerra, los defensores d'una llingua naturalista ganaron. El primer sofitu foi'l papel del doctor Thorndike; el segundu foi una concesión de los defensores de les llingües sitemáticas al dicir que miles de pallabres taben presenten en munches ―o inclusive na mayoría― de les llingües europees. El so argumentu foi que la derivación sistemática de pallabres yera un [[llechu de Procrusto]], que forzaba al aprendiz a escaecer y volver aprender un nuevu sistema de derivación cuando un vocabulariu que podía usase yá esistía. Esto convención a los defensores de les llingües sistemátiques, y la IALA asumió dende esi momentu la posición de qu'una llingua naturalista sería meyor. Col españíu de la [[Segunda Guerra Mundial]], les actividaes d'investigación de la IALA se transladaron de [[Liverpool]] a [[Nueva York]], onde Y. Clark Stillman estableció un nuevu equipu d'investigación.<ref name="iala1971_foreword"/> Stillman, cola ayuda del doctor [[Alexander Gode]], desenvolvió una téunica prototípica: una metodoloxía oxetiva pa escoyer y estandarizar vocabulariu basada na comparanza de llingües de control.<ref name="gopsill1990"/> En [[1943]] Stillman abandonó p'ayudar na guerra y Gode convertir nel Direutor Interín d'Investigación. En 1945, la IALA publicó un Informe Xeneral ―na so mayoría'l trabayu de Morris― que presentaba trés modelos pa la llingua de la IALA: * El modelu P yera un modelu naturalista que nun intentaba regularizar el vocabulariu prototípicu. * El modelu Y yera un pocu esquemáticu na llinia del occidental. * El modelu K yera moderadamento esquemáticu na llinia del alloriáu (menos esquematizado que l'esperantu).<ref name="Profunde recerca duce a un lingua"/> Ente 1946 y 1948 el llingüista francés André Martinet foi direutor d'investigación. Nesti periodu la IALA siguió desenvolviendo modelos y realizando encuestes pa determinar la forma óptima de la llingua resultante. Una encuesta inicial midió reacciones a los trés modelos de 1945. En 1946, IALA unvió una estensa encuesta a más de 3,000 docentes d'idiomes y profesionales rellacionaos en trés continentes.<ref name="Gopsill, F. P. 2006">Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/historia-3.htm "Le natura, si – un schema, non"], ''Historia de interlingua'', 2001, revised 2006.</ref> === Los cuatro modelos === {| border=0 |- valign=top | &nbsp; || Modelu&nbsp;P || &nbsp; || altamente&nbsp;naturalista || &nbsp; || ''Jo habe nascite, o dea cum le oculos azure, de parentes barbare, inter le bone et virtuose Cimmerios'' |- valign=top | &nbsp; || Modelu&nbsp;M || &nbsp; || moderadamente&nbsp;naturalista || &nbsp; ||''Io have nascit, o dea con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuos Cimmerios '' |- valign=top | &nbsp; || Modelu&nbsp;C || &nbsp; || llevemente&nbsp;esquemáticu || &nbsp; ||''Yo hai nascet, o deessa con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuose Cimerios '' |- valign=top | &nbsp; || Modelu&nbsp;K || &nbsp; || moderadamente&nbsp;esquemáticu || &nbsp; ||''Yo naskeba, o dea kon le okuli azure, de parenti barbare, inter le bone y virtuose Kimerii '' |- valign=top | &nbsp; || colspan=3 | (Interlingua moderna) || &nbsp; ||''Io hai nascite, o dea con le oculos azur, de parentes barbar, inter le bon y virtuose Cimmerios'' |- valign=top | &nbsp; || colspan=3 | (Inglés) || &nbsp; ||'I was born, O goddess with the blue eyes, of barbarian relations, among the good and virtuous Cimmerians' |} El modelu P nun camudó dende 1945; el modelu M yera relativamente modernu en comparanza col relativamente clásicu P. El modelu K foi llixeramente modificáu en direición al [[ido]]. Los resultaos del estudiu fueron chocantes. Los dos modelos más esquemáticos (C y K) fueron refugaos, el K de forma apolmonante. De los dos modelos naturalistes, el M atraxo de dalguna forma más sofitu que'l P. Teniendo en cuenta los prexuicios nacionales (por casu, los franceses favorecíen nes encuestes de forma desproporcianda el modelu M), la IALA decidió nun compromisu ente los modelos M y P, con dellos elementos del C. == Finalización == Cuando Martinet tomó una posición nel [[Universidá de Columbia]] en 1948, Gode llevó a cabu la última fase del desenvolvimientu del interlingua. La so xera yera combinar los elementos de los Modelos M y P, evitar los defectos vistos en dambos poles comunidá encuestada y reparalos con elementos del modelu C tal que yera necesariu; y al empar desenvolver el vocabulariu. El vocabulariu y la conxugación verbal del idioma interlingua presentar por primer vegada en 1951 cuando la IALA publicó l'acabada ''Interlingua grammar'' y el ''Interlingua-english dictionary'' (IED) de 27.000 pallabres. En 1954, la IALA publicó un manual introductoriu tituláu ''Interlingua a prime vista''. == Ésitu, cayente y resurdimientu == Una primer aplicación práctica del idioma interlingua foi'l boletín científicu de noticies ''Spectroscopia Molecular'', publicáu ente 1952 y 1980.<ref>Thomas Breinstrup: [http://www.interlingua.com/historia/publicationes/spectroscopia.htm «Un revolution in le mundo scientific»] (‘una revolución nel mundu científicu). Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref> En 1954 utilizóse'l interlingua nel Segundu Congresu Cardiolóxicu Mundial (en [[Washington DC]]), pa los resumes escritos y les interpretaciones orales. Nunos pocos años, atopó un usu similar n'otros nueve congresos médicos. Ente mediaos de los [[años 1950|años cincuenta]] y finales de los [[años 1970|setenta]], unos trenta revistas científiques (sobremanera de medicina) tuvieron sumarios d'artículos en interlingua. ''Science Service'', l'editor de ''Science Newsletter'' nesa dómina, publicó una columna mensual en interlingua dende principios de los años cincuenta hasta la muerte de Gode en 1970. En 1967 la poderosa [[Organización Internacional pa la Estandarización]], que nomaliza la terminoloxía, votó casi de forma unánime p'adoptar interlingua como la base de los sos diccionarios.<ref name="gopsill1990"/> La IALA cerró les sos puertes en 1953 pero nun s'eslleió de forma oficial hasta 1956 o más tarde.<ref name="esterhill2000">Frank Esterhill: [http://www.interlingua.org/html/copy_of_ii-history.htm#_ednref19 ''Interlingua Institute: a history''.] Nueva York: Interlingua Institute, 2000.</ref> El so papel na promoción del interlingua tomar Science Service,<ref>[http://www.interlingua.com/historia/diverse/hestoria-3.htm «Le natura, si – un schema, non»], artículu de F. P. Gopsill, y B. C. Sexton. Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref> que punxo a Gode a la cabeza de la so nueva [[Interlingua Division]].<ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/gode.htm Biographias: Alexander Gottfried Friedrich Gode-von Aesch]. Consultáu'l 16 de xineru de 2007</ref> [[Hugh Edward Blair]], un compañeru y amigu de Gode, convertir nel so asistente.<ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/blair.htm Biographias: Hugh Edward Blair.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref> En 1970 fundóse una organización socesora, el Interlingua Institute<ref>[http://www.interlingua.com/historia/diverse/organisationes.htm Portrait del organisationes de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref> pa promover l'idioma interlingua nos Estaos Xuníos y Canadá. El nuevu institutu sofitó'l trabayu d'otres organizaciones llingüístiques, faciendo contribuciones investigadores considerables y produciendo resumes en interlingua pa publicaciones médiques y d'investigación. Unu de los sos mayores llogros fueron dos inmensos volúmenes sobre sicopatoloxía producíos pola American Phytopathological Society en 1976 y 1977.<ref name="esterhill2000" /> El Interlingua Institute foi al debalu mientres a la temporada de les muerte de Blair en 1967 y Gode en 1970. Según Esterhill,<ref name="esterhill2000"/> sicasí, la publicación se desaceleró namái de volao na década de 1960 y alicó pocu dempués, nel tiempu de la segunda edición de 1971 del IED. El creciente interés n'Europa podría compensar les lluches asocedíes nos [[Estaos Xuníos]]. L'idioma interlingua atraxera a munchos de los antiguos adherentes d'otros proyeutos de llingües internacionales, sobremanera occidental y alloriáu. El exoccidentalista Ric Berger fundó la UMI (Union Mundial pro Interlingua) en 1955<ref name="interlingua.com">[http://www.interlingua.com/historia/diverse/organisationes.htm Portrait del organisationes de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref> y a finales de los [[años 1950|años cincuenta]] l'interés n'Europa pol interlingua superara al de los [[Estaos Xuníos]]. La cobertoria mediática de la dómina yera más fuerte nel norte y este d'[[Europa]]. La frecuente cobertoria europea siguió hasta la fecha, uniéndos a ella l'atención en Suramérica a principios de los noventa.<ref>[http://www.interlingua.com/historia/publicationes/pressa.htm Interlingua in le pressa.] Consultáu'l 17 de xineru de 2007.</ref> Empezando na década de los 80, la UMI llevó a cabo conferencies internacionales cada dos años (con una asistencia d'ente 50 y 100 persones de primeres) y llanzó un programa de publicaciones que finalmente produció 100 volúmenes. Otros trabayos en interlingua fueron publicaos por prenses universitaries en [[Suecia]] ya [[Italia]], y na década de los 90, en [[Brasil]] y [[Suiza]].<ref>[http://www.interlingua.com/llibros/pt.htm Bibliographia de interlingua.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007.</ref><ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/stenstrom.htm Biographias: Ingvar Stenström.] Consultáu'l 16 de xineru de 2007</ref> Delles escueles escandinaves llevaron a cabo proyeuto qu'usaben el interlingua pa enseñar el vocabulariu científicu ya intelectual internacional. En 2000 el Interlingua Institute foi eslleíu metanes disputes de fondos cola UMI; la American Interlingua Society, establecida al añu siguiente, asocedió al institutu y respondió a un nuevu interés emerxente en [[Méxicu]].<ref name="interlingua.com"/> == Tres el [[Cortina de Fierro|Telón d'Aceru]] == El interlingua foi faláu y promovíu na Xunión Soviética, a pesar de la persecución y esfuercios pa suprimir información sobre la llingua. N'[[Alemaña del Este]], oficiales del gobiernu confiscaron cartes y revistes que la UMI unviaba a Walter Raédler, el representante del idioma interlingua nesa zona.<ref>"Interlingua usate in le posta". [http://www.interlingua.com/historia/diverse/stampaspostal.htm Historia de Interlingua], 2001, revisáu en 2006.</ref> En [[Checoslovaquia]], [[Július Tomin]] recibió cartes amenazantes dempués de que se publicar el so primer artículu en interlingua.<ref>Thomas Breinstrup: "Persecutate pro parlar interlingua", en ''[[Panorama in Interlingua]]'', 1995, nᵘ&nbsp;5.</ref> A pesar de la persecución continua, convertir nel representante checu del interlingua, enseñar nel sistema escolar y foi autor d'una llarga serie de llibros y artículos.<ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/tomin.htm Biographias: Július Tomin], artículu n'Historia de Interlingua, 2001.] Revised 2006.</ref> == L'idioma interlingua na actualidá == Anguaño, l'interés nel interlingua estendióse del mundu científicu al públicu xeneral. Individuos, gobiernos y compañíes privaes usen interlingua pa enseñar, viaxar, publicaciones n'internet y comucación al traviés de les barreres llingüístiques. El interlingua ye promovíu internacionalmente pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Los periódicos y los llibros producir poles organizaciones nacionales, como la [[Societate American pro Interlingua]], la [[Svenska Sällskapet för Interlingua]] y la [[União Brasileira pró Interlíngua]]. Na actualidá, ''Panorama In Interlingua'' ye la principal de munches publicaciones periódiques. Ye una revista de 28 páxines publicáu cada dos meses que cubre eventos d'actualidá, ciencia, editoriales y interlingua. Gracies a internet, interlingua vio un resurdir na última década, con un númberu de falantes que se multiplica por diez, según delles estimaciones. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/ Páxina web de la UMI] * [https://www.youtube.com/watch?v=tPfFJhFQwmQ Historia de Interlingua] {{Interlingua}} {{Tradubot|Historia del interlingua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Interlingua]] [[Categoría:Historia d'idiomes|Interlingua]] i9m2q26s8715t3ktzyl5lcyak4v0u5f 0 165852 4499280 4499237 2026-06-08T03:37:10Z Limotecariu 735 4499280 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20080306|idiomes}} {{idioma}} El '''[[idioma español]] ye faláu en Bolivia''' pola mayor parte de la so población, yá seya como llingua materna o como segunda llingua. Na forma de falar el castellán polos bolivianos esisten distintos acentos y modismos. Nes rexones estremeres con otros países comparten los mesmos dialeutos como tamién puede haber voces o pallabres distintes. Na [[Media Lluna (Bolivia)|rexón oriental]] de Bolivia l'usu del español como llingua materna tiende a ser mayor que nos departamentos de la rexón occidental onde les llingües autóctones como'l quechua y el aimara tienen mayor cantidá de falantes maternos que l'español. == Dialeutos del español en Bolivia == [[Ficheru:Voseo en Bolivia.png|thumb|355x355px|{{Lleenda|#000070|Voseo xeneralizáu de forma oral y escrita al igual que'l d'El Ríu de la Plata}}{{Lleenda|#0077e5|Voseo oral xeneralizáu}}{{Lleenda|#A2D2FC|Voseo pronominal y oral imperativu xeneralizáu, n'escritu coesisten el ''vos'' y el ''tu''}}{{Lleenda|#8F8F8F|Voseo pronominal oral imperativu escritu, voseo verbal ganando terrenal por cuenta de la cercanía a [[Arxentina]]}}]] === Español andín === {{AP|Español andín}} === Español camba === {{AP|Español camba}} Llamáu tamién ''acentu camba'' ye faláu na llanura chaco-beniana y los valles de Santa Cruz, rexón qu'inclúi los departamentos de [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Departamentu de Beni|Beni]], [[Departamentu de Pando|Pando]].<ref name=autogenerated1>El Castellán de Santa Cruz, por Germán Coimbra Sanz, 1992</ref> L'español ye faláu por casi la totalidá de la población d'estes rexones, y tien la so base nel español medieval [[Dialeutu andaluz|andaluz]], con influencies de llingües natives como'l [[chiquitano]], [[chané]] y [[Idioma guaraní|guaraní]], como d'estranxeres como'l [[Idioma portugués|portugués]] y [[idioma árabe|árabe]].<ref name=autogenerated1 /> Y magar ser bastante uniforme ente rexones y clases sociales, esisten sutiles diferencies xeográfiques. Esti dialeutu ye más corríu y caracterízase pola aspiración de les eses finales. Por casu a la pallabra "pos", la xente de pueblu córta-y la "s" y reemplazar por una [[aspiración]] ("pueh"). L'usu del "voseo" ye hexemónicu, L'empléu del [[diminutivu]] ''–ingo'' y el [[aumentativu]] ''-ango'' ye esclusivu d'esti dialeutu. Por casu: ''chiquitingo'' y ''grandango''. El reemplazu de la lletra "s" por una lletra "j" tamién esiste, y usualmente usáu en pallabres que terminen con "s" se les remplaza pola lletra "j" (exemplu: puej) El casu de les rexones tropicales de los departamentos de [[La Paz]] y [[Cochabamba]], esiste casi una variedá yá que nes rexones de [[Los Yungas]] y el [[Chapare]], asemeyar a la de los Andes y los valles, más al norte fundíu col español camba. === Español chapaco === Esti acentu ye faláu principalmente nos valles y el [[Gran Chaco]] del departamentu de [[Departamentu de Tarija|Tarija]], pero tamién na rexón de Villa Abecia y [[Camargo]] en [[Departamentu de Chuquisaca|Chuquisaca]] en sud Chichas - Tupiza y les rexones chaqueñas de Chuquisaca y Santa Cruz. Esti dialeutu ye distintu a los antes mentaos, ye una variación o pronunciación del español colonial. El [[voseo]] ye d'usu completu en [[Tupiza]] y nel oeste de Tarija, y el restu de les zones citaes. L'acentu del chapaco ye cantáu, con muncho paecíu al jujeño, salteño o tucumano d'Arxentina yá que el territoriu onde se fala antes foi la [[Provincia de Tarija|Provincia d'El Ríu de la Plata de Tarija]]. Entonación asemeyada tener en tol chaco bolivianu, Tupiza (Sud Chichas) y los valles chuquisaqueños de Camargo, Villa Abecia, Azurduy, Alcalá, etc. === Español de Vallegrande === {{AP|Español de Vallegrande}} === Español valluno === Que se fala nos departamentos de Chuquisaca y Cochabamba, que ye una poca paecencia al español andín pero con distinta tonalidá y distintos modismos que nacen del amiestu del español y l'idioma nativu quechua que se fala nos valles de Bolivia. === Nota === Por cuenta de que munches instituciones o empreses usen el "tu" y les formes tuteantes de los verbos (na práctica del total de la población nun tien usu) ye bien común atopar información qu'espón que ye'l tutéu y non el voseo la fala de Bolivia. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} {{ORDENAR:Espanol}} {{Tradubot|Idioma español en Bolivia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Bolivianu]] fqgz1s2n2gf17pwpg21qr5i5qs5vjzp 0 165872 4499308 4445776 2026-06-08T03:51:01Z Limotecariu 735 4499308 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Asociación San David, Colonia Galesa del Chubut.JPG|thumb|Sede de l'[[Salón San David|Asociación San David]]. En galés: ''Cymdeithas Dewi Sant''.]] [[Ficheru:"Open" sign in Spanish and Welsh, Y Wladfa.JPG|thumb|''"Abiertu"'' y ''"Ar agor"'' na Sede del Eisteddfod del Valle del Chubut.]] [[Ficheru:Estación Gaiman (2).JPG|thumb|[[Señalización billingüe|Cartelu trillingüe]] en [[Gaiman]].]] L'[[idioma galés]] falar na [[Patagonia Arxentina]], n'[[América del Sur]],<ref name=ethno>{{cita web |url=http://www.ethnologue.com/language/cym |títulu=Welsh |editorial=[[Ethnologue]]}}</ref> principalmente na [[Colonización galesa n'Arxentina|Colonia Galesa del Chubut]], onde vive la mayor comunidá galesa fuera de les [[Islles Britániques]].<ref>{{cita web |url=http://www.almargen.com.ar/sitio/seccion/cultura/celtes13/ |títulu=Delles considerancies sobre l'idioma galés y la so hestoria |obra=Al Marxe |fecha=agostu de 2001 |autor=Walter Ariel Brooks |fechaaccesu=30 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304193109/http://www.almargen.com.ar/sitio/seccion/cultura/celtes13/ |fechaarchivu=4 de marzu de 2016 }}</ref> El '''galés patagónico''' comparte munches traces col galés septentrional, pero la so evolución independiente y la influyencia del [[idioma español]] convertir na tercer variedá principal de galés (los otros dos son el septentrional y el meridional, nel [[País de Gales]]).<ref name=ethno /><ref>{{cita web |url=http://glottolog.org/resource/languoid/id/pata1258 |títulu=Dialect: Patagonian Welsh |obra=Glottolog |editorial=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |autor=Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. |añu=2013 |allugamientu=[[Leipzig]]}}</ref> Cabo mentar tamién que dellos [[topónimu|topónimos]] de distintes partes de la [[provincia del Chubut]] son d'orixe galés. Calcúlase qu'ente 5000<ref name="WAG">{{cita web |títulu=Wales and Arxentina |url=http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Arxentina/Wales_and_Arxentina.aspx |editorial=[[Welsh Assembly Government]] |añu=2008 |fechaaccesu=23&nbsp;January 2012 |obra=Wales.com website |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121016085047/http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Arxentina/Wales_and_Arxentina.aspx |fechaarchivu=16 d'ochobre de 2012 }}</ref> y 12&nbsp;500<ref name=mail>''[[Western Mail]]'', 27 d'avientu de 2004</ref> persones falar como [[llingua materna]] escontra 2001, ente que 25&nbsp;000 persones tener como [[segunda llingua]], detrás del [[Español d'El Ríu de la Plata|idioma español]], escontra 1998.<ref>{{cita web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=AR |títulu=Languages of Argentina |editorial=Ethnologue}}</ref><ref>Cabo sumar tamién que la mayoría de falantes de segunda llingua son nueves, mientres los vieyos son los que lo caltienen como primer llingua.</ref> [[Ethnologue]] clasificar de categoría 5 (desenvolvimientu),<ref>{{cita web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR/status |títulu=Arxentina |editorial=Ethnologue}}</ref> que significa que ta n'usu brengosu», «con lliteratura de forma estandarizada siendo utilizáu por dalgunos, anque nun se xeneralizó nin ye sostenible».<ref>{{cita web |url=http://www.ethnologue.com/about/language-status |títulu=Language status |editorial=Ethnologue}}</ref> == Historia == El galeses llegaron a la Patagonia en 1865. La razón de la so migración yera protexer a la so cultura d'orixe galés y l'idioma, daqué que consideraben amenaciáu nel so Gales natal. En 2004, los falantes de galés na Arxentina solicitaron el permisu del gobiernu de Gales p'aportar a programes de la televisión galesa, col fin de fomentar el deprendimientu y l'espardimientu d'esta llingua.<ref>{{cita web |url=http://clanjames.com/patagonian_welsh.htm |títulu=The Patagonial Welsh. How the Welsh settlers in Argentina continue to flourish |idioma=inglés |obra=clanjames.com}}</ref> Al traviés de los años, l'usu de la llingua galesa menguó, y hubo un contautu relativamente escasu ente Gales y Chubut mientres munchos años dempués de 1914. Les coses empezaron a camudar cuando un gran númberu de persones de [[Gales]] visitó la Patagonia en 1965 pa les celebraciones pa conmemorar el [[Aniversariu|centenariu]] de la colonia. De magar, hubo un gran aumentu nel númberu de visitantes de Gales: únviense maestros p'ayudar na enseñanza del idioma y na formación de tutores locales, y hai daqué de prestíu social na conocencia de la llingua (inclusive ente persones que nun son d'ascendencia galesa). Esti proyeutu d'enseñanza del idioma foi entamáu y financiáu pol [[Gobiernu de Gales]], el [[Conseyu Británicu]], la [[Universidá de Cárdif]] y l'[[Asociación Gales-Arxentina]].<ref name=plan/> El [[Serviciu Mundial de la BBC]] emitió programación n'idioma galés pa la Patagonia ente 1945 y 1946.<ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/history/audiu.shtml |títulu=75 years BBC World Service - A History |editorial=BBC.com.uk |idioma=inglés |fecha=2008}}</ref> Pa los festexos de los [[Colonización galesa n'Arxentina#Sesquicentenario de la colonia|150 años de la colonia galesa en Chubut]] en 2015, realizáronse diversos cursos d'idioma galés. Amás, anunciar en 2014 la realización d'un censu del usu del idioma galés na Arxentina, lleváu a cabu pola Comisón Organizadora de los festexos.<ref>{{cita web |url=http://www.galesesenpatagonia.com.ar/eventos-anteriores/censu-de-falantes-de-gales-en-argentina/#sthash.mCVpQtWY.dpuf |títulu=Censo de falantes de galés n'Arxentina |fecha=6 d'agostu de 2014 |obra=galesesenpatagonia.com.ar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141007203758/http://www.galesesenpatagonia.com.ar/eventos-anteriores/censu-de-falantes-de-gales-en-argentina/#sthash.mCVpQtWY.dpuf |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2014 }}</ref> Coles mesmes, el Conseyu Deliberante de la llocalidá de Trevelin declaró d'interés turísticu-cultural» un proyeutu de señalización plurillingüe (español-galés-[[mapudungun]]) p'asitiar nos principales sitios de Trevelin.<ref name=Andes2015>{{cita web |url=http://www.patagonia2015.com/senialetica.html |títulu=Señalética Urbana Plurillingüe |editorial=Andes - Patagonia 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140924072851/http://www.patagonia2015.com/senialetica.html |fechaarchivu=24 de setiembre de 2014 }}</ref> == Uso == === Enseñanza na actualidá === [[Ficheru:Ysgol yr Hendre, Trelew, Y Wladfa 03.JPG|thumb|250px|Escuela billingüe galés-español ''[[Ysgol yr Hendre]]'' en [[Trelew]].]] Escontra [[2005]], había 62 clases de galés en Chubut<ref>{{fai falta}}</ref> y tamién l'idioma taba nel plan d'estudios d'un xardín d'infancia, dos escueles primaries y dos colexos de la zona de [[Gaiman]] (n'ente ellos un colexu que data de 1899), como asina tamién nuna escuela billingüe galés-español allugada en [[Trelew]] y un colexu en [[Esquel]].<ref>{{cita web |url=http://www.glaniad.com/stories.php?lang=en&storyId=36055&t=2 |títulu=The history of the Welsh language in Patagonia |editorial=Glaniad |idioma=inglés |fechaaccesu=30 de payares de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110711100404/http://www.glaniad.com/stories.php?lang=en&storyId=36055&t=2 |fechaarchivu=11 de xunetu de 2011 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.cymru-ariannin.com/es/hanesywladfa.php |títulu=Historia de Y Wladfa |editorial=[[Asociación Gales-Arxentina]] |añu=2012}}</ref> Les clases de galés na rexón de los [[Andes]] dar dende [[1996]]. L'Institutu de Galés de [[Trevelin]] y [[Esquel]] nació d'un proyeutu en xunto de l'Asamblea de Gales, el Conceyu Británicu y el Gobiernu de la Provincia del Chubut.<ref name=andes/> Dende finales de la década de 1990, l'Asociación Gales-Arxentina lleva a cabu un programa p'aumentar la enseñanza y usu del idioma galés en Chubut. Mientres 15 años, el plan llogró que surdiera un nuevu tipu de falantes de galés na Patagonia (falantes galeses como segunda llingua, na so mayoría nueves). Escontra 1997, la mayoría de los estudiantes yeren adultos y namái había un centru d'enseñanza pa neños. Cuatro años más tarde, había 263 hores de clases de galés per selmana y 846 estudiantes, de los cualos el 87% yeren neños y nuevos (en Gaiman, el 95% de los asistentes a dicha clases tenía menos de venti años d'edá).<ref name=plan>{{cita web |url=http://www.cymru-ariannin.com/es/cynllun-chubut.php |títulu=El Plan del idioma galés en Chubut |editorial=Asociación Gales-Arxentina}}</ref><ref>Robert Owen Jones, el Réxime de la Llingua Galesa en Chubut. Informe d'Inspección de 2011, El [[Conseyu Británicu]] en Gales.</ref> L'Asociación Gales-Arxentina tamién tien ente les sos funciones entamar viaxes d'intercambiu de maestros y estudiantes ente Gales y Arxentina: tien un representante na Comisión del Proyeutu d'enseñanza galesa del [[Conseyu Británicu]] qu'unvió maestros de galés a Chubut y sofita económicamente a un estudiante que garrasti a un cursu intensivu d'idioma gales que se dicta añalmente. Tamién tien vinculaciones con colexos y escueles tantu en Gales como en Chubut, onde se subvenciona y bríndase sofitu a estudiantes.<ref>{{cita web |url=http://www.cymru-ariannin.com/es/hanes.php |títulu=Historia - L'Asociación Gales-Arxentina}}</ref> En mayu de 2015, el gobiernu llocal de Trelew anunció'l dictáu de clases intensives d'idioma galés gratuites pa los habitantes de la ciudá sol nome de ''Cwrs Blasu'' («Saborguiar l'idioma»). Ann-Marie Lewis, profesora galesa, viaxó a la Patagonia puramente pa enseñar l'idioma.<ref>{{cita web |url=http://www.diariojornada.com.ar/126214/sociedá/El conceyu_de_Trelew_dictara_clases_gratuites_de_gales |títulu=El conceyu de Trelew va dictar clases gratuites de galés editorial=Diariu Xornada |fecha=29 d'abril de 2015}}</ref> ==== Escueles billingües galés-español ==== <!-- ''[[Ysgol yr Hendre]]'' [[Colexu Camwy]] --> Pal 150° aniversariu de la colonia, crear en [[Trevelin]] una asociación pa formar la primer escuela billingüe español-galés del [[valle 16 d'Ochobre]] col nome de ''[[Ysgol Gymraeg yr Andes]]'', que va ser pública, pero de xestión privada.<ref name=andes>{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.patagonia2015.com/ysgolgymraeg.html |títulu=Naz Nueva Escuela Billingüe Castellanu/Galés |editorial=Andes - Patagonia 2015}} |2=http://www.patagonia2015.com/ysgolgymraeg.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Lliteratura y periodismu === [[Ficheru:Y Drafod.jpg|thumb|150px|Periódicu ''[[Y Drafod]]''.]] Poesíes y llibros de lliteratura, son publicaos dende los primeros años de la colonia, ente que los primeros periódicos, como'l ''[[Y Drafod]]'' (billingüe galés-español) daten dende la década de [[1890]].<ref>{{cita web |url=http://www.glaniad.com/index.php?lang=es&subj=5931&id=34406&t=2 |títulu=Una páxina de Y Drafod |editorial=Glaniad |fechaaccesu=15 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150518103431/http://www.glaniad.com/index.php?lang=es&subj=5931&id=34406&t=2 |fechaarchivu=18 de mayu de 2015 }}</ref> Seique una de los principales escritores de la colonia foi [[Eluned Morgan]], autora de dellos llibros, tales como ''Escontra Andar'' (en galés: ''Dringo 'r Andes'') son consideraos clásicos. Ente que R. Bryn Williams, foi otru escritor destacáu, quien ganó la presidencia nel Eisteddfod Nacional y tamién foi l'autor de delles noveles, incluyendo ''Banddos de los Andes''. Ente los escritores nos últimos tiempos, puede reparase la figura d'[[Irma Hughes de Jones]]. Publicáronse dellos volúmenes de memories sobre la Patagonia, ente ellos ''Memories de la Patagonia'' (1980) de R. Bryn Williams, qu'inclúi ensayos de munchos residentes de la Colonia, ''Atraiciones de la Patagonia'' (1984) de Mariano Elías, sobre la base d'entrevistes con Fred Green, ''Memories de la Patagonia'' (1985) de Valmai Jones y ''Nel fach y bwcs'' (1992) por Margaret Lloyd Jones. Ente que, Sian Eirian Rees Davies ganó'l Daniel Owen Memorial Prize en 2005 con ''I Fyd Sy Well'', una novela histórica sobre los entamos de la colonia na Patagonia. Munchos llibros esistentes sobre la colonia son tantu n'español como en galés. === Eisteddfod === [[Ficheru:Eisteddfod del Valle del Chubut, Y Wladfa, Argentina 02 (2015).jpg|thumb|150px|Sede del Eisteddfod del Valle del Chubut nel [[Salón San David]] de Trelew.]] {{AP|Eisteddfod del Chubut}} El [[Eisteddfod]] ye un festival lliterariu musical bien popular en Gales. Cola llegada de los colonos a l'Arxentina, tamién s'empecipió'l festival na rexón, que celébrase dos veces al añu hasta l'actualidá. En [[setiembre]] realízase'l Eisteddfod de mozos en Gaiman y n'[[ochobre]] el d'adultos. Tamién, son realizaos en Trevelin, [[Dolavon]] y [[Puertu Madryn]].<ref>Osian Hughesm, ''Los poetes del Eisteddfod'', ed. El Rexonal, 1993</ref><ref>{{cita web| títulu=Eisteddfod: El cume de la poesía céltica.| obra=Sitiu al Marxe| autor=Brooks, Walter Ariel| url=http://www.almargen.com.ar/sitio/seccion/cultura/eiste/| fechaaccesu=4 d'ochobre de 2006| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061105142507/http://www.almargen.com.ar/sitio/seccion/cultura/eiste/| fechaarchivu=5 de payares de 2006}}</ref> Les competencies realícense tantu en galés como n'español.<ref>{{cita web |url=http://www.radio3cadenapatagonia.com/noticia.php?subaction=showfull&id=1414295102&archive=&start_from=&ucat=4 |títulu=Eisteddfod: Viviana Ayilef foi meyor poema en castellán editorial=Radio 3 Cadena Patagónica |fecha=26 d'ochobre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141026224431/http://www.radio3cadenapatagonia.com/noticia.php?subaction=showfull&id=1414295102&archive=&start_from=&ucat=4 |fechaarchivu=26 d'ochobre de 2014 }}</ref> == Toponimia galesa de sitios patagónicos == [[Ficheru:Loma Blanca - Bryn Gwyn (Y Wladfa, Argentina).JPG|thumb|Llomba Blanca (en galés ''Bryn Gwyn'') al sur de Gaiman.]] [[Ficheru:Cwm Hyfryd school, Chubut.jpg|thumb|Fotografía orixinal de la [[Escuela Nacional N.º 18 de Ríu Corintos|Escuela del valle 16 d'Ochobre]] (''Ysgol Cwm Hyfryd'') con inscripciones en galés.]] [[Ficheru:Ex Estación Ferroviaria de Trelew.JPG|thumb|Andén de la ex [[estación Trelew]] («pueblu de Luis»).]] Cuando los colonos galeses llegaron a la Patagonia, nun tuvieron contautu inmediatu colos nativos [[tehuelche]]s o [[mapuche]]s que yá teníen toponimia propia pa la rexón. Por cuenta de ello, precisaron distingir de dalguna forma los paisaxes del so nuevu llar.<ref name=atopo>{{cita web |url=http://repositorio.educacion.gov.ar/dspace/bitstream/handle/123456789/98699/Monitor_11214.pdf?sequence=1 |títulu=Nomes indios y galeses de la toponimía patagónica |editorial=repositorio.educacion.gov.ar |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160511004555/http://repositorio.educacion.gov.ar/dspace/bitstream/handle/123456789/98699/Monitor_11214.pdf?sequence=1 |fechaarchivu=2016-05-11 }}</ref> Puertu Madryn foi'l primer topónimu galés. El nome de la ciudá remembra a [[Love Jones Parry]], barón de Madryn en Gales. El topónimu aniciar escontra fines de [[1862]], cuando Love Jones Parry, acompañáu por [[Lewis Jones]] viaxaron a la Patagonia a bordu del navío ''Candelaría'' pa decidir si esa rexón yera afecha pa una colonia galesa.<ref name=coombs>{{cita web|apellíu=Coombs|nome=Martin|títulu=Etymology of Patagonian station names |url=http://www.ferrocarrilesenelconosur.co.uk/14Sfetymology.html|obra=Ferrocarriles nel Conu Sur. Patagonia, Tierra del Fueu ya Islles del Atlánticu Sur|fechaaccesu=17 de xunetu de 2011}}</ref> Nel valle del ríu Chubut, dalgunos de los topónimos de llocalidaes y árees rurales surdieron poles particularidaes del terrén (como [[Bryn Gwyn]], «llomba blanca», o [[Tyr Halen]], «tierra salada»), polos nomes de les [[chacra|chacres]] donaes pol gobiernu arxentín, o por dalguna capiya alzada nel área (como'l casu de Bethesda o Ebenezer).<ref name=atopo/> Tamién esisten homenaxes a persones, como Trelew, onde «Lew» ye [[apócope]] de Lewis Jones;<ref name=coombs/> o nomes compuestos derivaos de carauterístiques xeográfiques (por casu, Dolavon, onde «Dol» ye ''prau'' o ''vuelta'' y «avon», ''ríu'') o inclusive por edificaciones (como Trevelin, onde «Tre» ye ''pueblu'' y «velin», ''molín'', pol molín fariñeru de [[John Daniel Evans]]).<ref name=atopo/><ref>{{cita web |url=http://www.glaniad.com/index.php?lang=es&subj=5940&id=34727&t=2 |títulu=Fotografía de la primer casa construyida en Trevelin |editorial=Glaniad |fechaaccesu=1 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924022440/http://www.glaniad.com/index.php?lang=es&subj=5940&id=34727&t=2 |fechaarchivu=24 de setiembre de 2015 }}</ref> Dalgunos de los bautizos realizaos polos galeses perduraron y otros perdiéronse.<ref name=atopo/> En 2015 surdió un proyeutu llamáu ''Gorsedd y Cwmwl'', destináu a restituyir el nome orixinal del [[cuetu Tronu de les Nubes]] puestu polos primeros galeses qu'habitaron el valle 16 d'Ochobre y escaecíu pola población, yá que el monte tamién recibe'l nome de «La Monxa».<ref>{{cita web |url=http://patagonia2015.com/gorsedd.html |títulu=Proyeutu Gorsedd y Cwmwl |editorial=Patagonia2015.com |fechaaccesu=1 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160319043231/http://patagonia2015.com/gorsedd.html |fechaarchivu=19 de marzu de 2016 }}</ref> {| {{tablaguapa}} ! [[Idioma español|Español]] ! [[Idioma galés|Galés]]<ref>{{cita web |url=https://www.google.com/maps/d/viewer?oe=UTF8&dg=feature&t=h&ie=UTF8&om=1&msa=0&mid=zFbp3DLsNgAk.k2Sy9gwonV50 |títulu=Dyffryn Camwy a'r Arfordir - Valle del Chubut & Mariña |editorial=Andes Celtig / [[Google Maps]] |fechaaccesu=26 de mayu de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zFbp3DLsNgAk.kcfFWJ9vOLEg&ie=UTF8&oe=UTF8&t=k&om=1&msa=0 |títulu=Y Paith - Estepa Patagónica - Patagonian Steppe |editorial=Andes Celtig / [[Google Maps]]}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.andesceltig.com/ |títulu=Y Wladfa Patagonia |obra=Andes Celtig |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170917174822/http://andesceltig.com/ |fechaarchivu=2017-09-17 }}</ref> ! [[Idioma inglés|Inglés]] |- | [[Arxentina]] | Yr Ariannin | The Argentine / Arxentina |- | [[Cascada del Nant y Fall|Regueru de los Saltos]] | Nant y Fall (topónimu híbridu, gal. ''nant'' «regueru», ing. ''fall'' «cascada» o «saltu») | Brook Jumps |- | [[Regueru Pescáu]] | Nant y Pysgod | Stream of the Fishes |- | [[Baxu de los Güesos]] | Pant yr Esgyrn (llit. buecu de los güesos) | Bone Hollow |- | [[Caxón de Xinebra Grande|Caxón de Xinebra]] | Bocs Gin | Sorry Gin / Crate of Gin |- | [[Glyn Du|Cañada Negra]] | Glyn Du | Black Glen |- | [[Cuetu Cóndor]] | Craig yr Eryr (llit. roca de les águiles) | Eagle Hill |- | [[Cuetu Güeyu Negru]] | Trofa Llygad Du | Black Eye |- | [[Cuetu Tronu de les Nubes]] | Gorsedd y Cwmwl | Throne Cloud Hill |- | [[Dique Florentino Ameghino]] / El Dique | Yr Argae | The Dam / Florentino Ameghino Dam |- | [[Ecorrexón terrestre estepa patagónica|Estepa patagónica]] | Y Paith (llit. la pradería) | Patagonian steppe |- | [[Fuerte Aventura]] | Cayer Antur | Fort Adventure |- | [[La Angostura (Chubut)|La Angostura]] | Lle Cul (llit. lo estrecho) | Narrow Place |- | [[Estación km 35|Llaguna de Aaron]] | Llyn Aaron | Aaron Lagoon |- | Llaguna/Baxu del Diañu | Llyn y Gwr Drwg (llit. llaguna del malu) | Devil Lagoon |- | [[Estación Llaguna Grande|Llaguna Grande]] | Llyn Mawr | Big Lagoon |- | [[Les Plumes]] | Dôl y Plu (llit. prau de les plumes) | Meadow of the Feathers |- | [[Bryn Gwyn|Llomba Blanca]] | Bryn Gwyn | White Hill |- | [[Loma María]] | Bryniau Meri | Mary Hill |- | [[Bryn Crwn|Llomba Redonda]] | Bryn Crwn | Rounded Hill |- | [[Pampa de Agnia]] y [[Llaguna de Agnia]] | Llyn Ania / Pant y Ffwdan (llit. buecu de les molesties) | Ania Lake |- | [[Pasu d'Indios]] | Rhyd yr Indiaid | Ford of the Indians |- | [[Pasu Berwyn]] | Rhyd Berwyn | Ford Berwyn |- | [[Península Valdés]] | Gorynys Valdés | Valdés Peninsula |- | [[Provincia del Chubut]] | Talaith Chubut / Camwy | Chubut Province |- | [[Provincia de Río Negro]] | Talaith Afon Ddu | Black River Province |- | [[Provincia de Santa Cruz]] | Talaith Y Groes Wen (llit. provincia de la cruz blanca) | Saint Cross Province |- | [[Trelew|Pueblu de Luis]] | Trelew | Trelew / Lewtown |- | [[Trevelin|Pueblu del Molín]] | Trevelin | Mill Village |- | [[Puertu Madryn]] | Porth Madryn | Port Madryn |- | [[Punta Cuevas (Chubut)|Punta Cuevas]] | Penrhyn yr Ogofâu | Caves Point |- | [[Rawson]] | Trerawson | Rawsontown |- | [[Ríu Chicu (Chubut)|Ríu Chicu]] | Afon Fach | Little River |- | [[Ríu Chubut]] | Afon Camwy (llit. ríu torcíu] | Swirling River |- | [[Ríu Corintos]] | Aber Gyrants (topónimu híbridu, gal. ''aber'' «estuariu», ing. ''currants'' «uva de Corinto» con ortografía galesa y mutación inicial) | Estuary of the Currants (N.B. NOT Currents) |- | [[Sierra Chata]] | Craig y Werfa (llit. roca de Werfa) | Rock Werfa |- | [[Tecka]] | Hafn Lâs (llit. ríu azul) | Canyon Lâs |- | [[Tyr Halen|Tierra Salada]] / [[Ventiocho de Julio]] | Tyr Halen | Salt Land |- | [[Esviadura km 22|Torre José]] | Tŵr Joseph | Joseph Tower |- | [[Tres Sauces]] | Tair Helygen | Three Willow |- | [[Valle 16 d'Ochobre]] | Cwm Hyfryd / Bro Hydref (llit. valle formosu) | Beautiful Valley / October Valley |- | [[Valle de Los Altares]] | Dyffryn yr Allorau | Valley of the Altars |- | [[Valle de los Mártires]] | Dyffryn y Merthyron / Rhyd y Beddau (llit. vau de les sepultures) | Valley of the Martyrs |- | [[Valle inferior del ríu Chubut]] | Dyffryn Camwy | Chubut Valley / Swirling Valley |- | [[Valle Fríu]] | Dyffryn Oer | Cold Valley |- | [[Dolavon|Vuelta/Prau del ríu]] | Dolavon | Back River |} == Ver tamién == * [[Colonización galesa n'Arxentina]] * [[Idioma galés]] * [[Español d'El Ríu de la Plata#Na Patagonia|Variente patagónica del español d'El Ríu de la Plata]] * [[Billingüismu]] * [[Enclave llingüísticu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{InterWiki|cy|galés}} {{commonscat|Welsh language in Argentina|Idioma galés n'Arxentina}} {{commonscat|Welsh language signs in Y Wladfa, Arxentina|Lletreros n'idioma galés na provincia del Chubut}} *[http://www.glaniad.com/stories.php?lang=es&t=2&storyId=36055 Historia de la llingua galesa na Patagonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311155401/http://www.glaniad.com/stories.php?lang=es&t=2&storyId=36055 |date=2012-03-11 }} *[http://www.cymru-ariannin.com/es/cynllun-chubut.php Plan del idioma galés en Y Wladfa - Asociación Gales-Arxentina] **[http://www.cymru-ariannin.com/es/oriel-cynllun.php Galería - Plan del idioma galesa en Chubut - Asociación Gales-Arxentina] *[https://web.archive.org/web/20141009140135/http://ysgolgymraegyrandes.com/ Proyeutu Escuela Billingüe Galés-Castellanu - Ysgol Gymraeg Yr Andes] {{Traducíu ref|en|Patagonian Welsh|oldid=535081317|trad=total}} {{Tradubot|Idioma galés en Chubut}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma galés]] [[Categoría:Colonización galesa de la provincia de Chubut]] [[Categoría:Llingües d'Arxentina]] [[Categoría:Cultura na provincia de Chubut]] [[Categoría:Enclaves llingüísticos]] m0rje28kdrulwsk25heq0bqrfcvlpa3 0 166295 4499281 4466987 2026-06-08T03:37:51Z Limotecariu 735 4499281 wikitext text/x-wiki {{idioma}} [[Ficheru:Camp-Settlement.jpg|right|thumb|300px|"[[Camp (Islles Malvines)|Camp]]".]] L''''inglés de les Islles Malvines''' (''Falkland Islands English'') ye la forma de la [[llingua inglesa]] utilizada nes [[Islles Malvines]]. == Carauterístiques == Magar ye principalmente de calter [[Reinu Xuníu|británicu]], debíu al aislamientu en que viven desenvolvieron el so propiu acentu y [[dialeutu]], que tien carauterístiques de mancomún col [[inglés australianu|australianu]], el [[Nueva Zelanda|neozelandés]], l'[[Escocia|escocés]] y cola fala de delles árees rurales d'[[Inglaterra]]. Estos dos últimes, por cuenta de los oríxenes de los primeros habitantes británicos instalaos nes islles.<ref name= Caract /> Tamién comparte delles carauterístiques coles variedaes falaes na [[islla Santa Lena]] y [[Tristan da Cunha]].<ref name= Caract2 /> Nel ''camp'' l'acentu de les Islles Malvines tiende a ser más fuerte que na capital, que tien cierta influencia del [[inglés británicu]] pelos medios de comunicación. Ente les pallabres más reconocíes que s'utilicen nel archipiélagu cúntense: ''"[[kelper]]"'', como xentiliciu de les Islles Malvines, n'alusión a unes algues "kelp" que crecen nes islles,<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=kelp&allowed_in_frame=0 Kelp]</ref> ''"[[smoko]]"'', por "smoking break", n'español "descansu pa fumar", como n'Australia y Nueva Zelanda, y "chey", del [[español arxentín]] ''"[[che]]"'',<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Che&allowed_in_frame=0 Che]</ref> "home, persona o xente". La pallabra ''"[[yomp]]"'' foi utilizada poles [[Fuercies Armaes Britániques]] mientres la [[Guerra de les Malvines]], pero ta dexándose de llau'l so usu. Otra pallabra conocida ye ''belongers'', que se refier a los ciudadanos de Reinu Uníu que llograron l'estatus de residentes nes islles.<ref name="Laver">Laver, Roberto (2001). The Falklands/Malvines Case. The Hague: Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 90-411-1534-X. Páxina 9</ref> Amás, a diferencia de la mayoría de los acentos ingleses del suroeste y los escoceses, l'inglés de les Islles Malvines ye una variedá non rótica d'inglés, como un inglés estándar meridional británicu o l'acentu de [[Boston]]. Ello ye que munchos aspeutos de los acentos yá mentaos nun s'atopen na fala de la xente de les Islles Malvines. N'otres pallabres, la /r/ nun se pronuncia a la fin d'una pallabra o antes d'una consonante, como asocede en dellos casos en [[Inglaterra]] o en [[Nueva Inglaterra]]; por casu dicen ''"Pahk the cah"'' ('''park the car''') pa referire a aparcar al coche. Al igual que con munches otres variedaes non róticas del inglés, munchos isleños utilicen la forma intrusiva y la vinculación de [r], pronunciando ''idea[r]'' y ''mothe[r]'' (en llugar de ''motheh''), que se denomina "r intrusiva".<ref name= Caract>[http://languagesoftheworld.info/geolinguistics/falkland-islands-english.html#ixzz2rTP1fU5d Falkland Islands English] (n'inglés)</ref> Tamién, como puede esperase pa una variedá d'inglés que creció d'un complexu amiestu d'acentos de los colonos, nun cunta con muncha variabilidá na pronunciación de vocales.<ref name= Caract /><ref name= Caract2 /> Tocantes a la gramática, l'inglés de les Islles Malvines carauterízase por munches carauterístiques que s'atopen n'otres formes non estándar d'inglés, como l'usu de los demostrativos pa marcar elementos definíos (por casu en casos rellacionaos a les xeres nel campu); la regularización de les formes reflexives (por casu, usar ''he had'', ''hisself'', ''herself'', ''ourselves''); formes ensin estremar pa tiempu pasáu y participiu pasáu (por casu, ''they might have went'' en cuenta de ''they might have gone''); y la falta d'un plural marcáu dempués d'un númberu, utilizando la forma singular del sustantivu dempués d'una cifra o un cuantificador (por casu, ''about two year ago'', ''seventy pound'', ''twelve month'', y ''there wasn't many house''). Tamién, al igual qu'otres formes non estándar d'inglés, el de les Islles Malvines utiliza una forma distinta pa la segunda persona del plural del pronome, diciendo ''"youse"'', como n'Australia, Nueva Zelanda, y dellos casos del sur d'Estaos Xuníos.<ref name= Caract /> Créese que dalgunes d'estes diferencies al inglés estándar deber a una continuación lóxica de los acontecimientos históricos que se producieron nel idioma, de les cualos delles carauterístiques que camudaron, se convervan en dellos dialeutos, como nes Malvines.<ref name=Caract2>[https://web.archive.org/web/20140201194957/http://www.geocurrents.info/cultural-geography/linguistic-geography/non-standard-english-on-the-islands-of-the-south-atlantic#ixzz2rTX5lIMF Non-standard English on the Islands of the South Atlantic]</ref> Otra carauterística del dialeutu ye que nun tuvo influencia d'acentos aboríxenes, yá que na isla nun había población indíxena.<ref name= Sp /> == Influencia del español d'El Ríu de la Plata == [[Ficheru:Hope-Place.jpg|thumb|right|300px|[[Gauchu|Gauchos]] de les Islles Malvines tomando [[Mate (fervinchu)|mate]] en Hope Place - Saladero, Islla Soledá. Acuarela de Dale, direutor de [[Valle Esperanza]] na década de 1850.<ref>[http://www.falklands.info/history/history4.html History of Brenton Loch] {{Wayback|url=http://www.falklands.info/history/history4.html |fecha=20071006062947 }}</ref><ref>[http://www.falklands.info/history/timeline.html Falkland Islands Timeline: A Chronology of events in the history of the Falkland Islands] {{Wayback|url=http://www.falklands.info/history/timeline.html |fecha=20071006063014 }}</ref>]] Los habitantes de les islles nacíos na [[América del Sur]] continental (na so mayoría antiguos habitantes [[gauchu|gauchos]] naturales de la [[rexón pampeana]] —n'[[Arxentina]]— y de la [[Banda Oriental]] —güei [[Uruguái]]—, que se quedaron nes islles depués de la ocupación británica de [[1833]] nes zones rurales)<ref name= Darwin /><ref>FitzRoy, Robert. ''Narrative of the surveying voyages of His Majesty's Ships Adventure and Beagle between the years 1826 and 1836, describing their examination of the southern shores of South America, and the Beagle's circumnavigation of the globe. Proceedings of the second expedition, 1831-36, under the command of Captain Robert Fitz-Roy, R.N.'' London: Henry Colburn, 1839. Chapter XIII, páxs. 274-279.</ref> contribuyeron a dar forma a la identidá de los isleños ente los años [[1830]] a [[1850]],<ref name="Destéfani">Destéfani, Laurio H. ''The Malvines, the South Georgias and the South Sandwich Islands, the conflict with Britain'', Buenos Aires: Edipress, 1982.</ref><ref>[http://www.falklands.info/history/history4.html A Brief History of the Falkland Islands. Part 4 - The British Colonial Era.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117135453/http://www.falklands.info/history/history4.html |date=2013-01-17 }} Falkland Islands Information Portal.</ref><ref name="Census-51">1851 Census Information, Falkland Islands Government Archives, Stanley.</ref> y anguaño el so legáu ye visible na xenealoxía de les Malvines. Ello ye que tamién hasta l'actualidá hai descendientes de los vieyos gauchos, que perduren en dellos apellíos como Pitaluga y Llamosa, por casu.<ref name=Gauchos>[https://web.archive.org/web/20140421181631/http://www.falklands-museum.com/index.php/national-trust/corrals/gauchos Gauchos.] Falkland Islands Museum & National Trust.</ref> Amás la so variedá d'El Ríu de la Plata del español hai [[Castellanismu (llingüística)|influyíu]] fuertemente na formación del dialeutu inglés propiu de les islles y la so toponimia.<ref name= Gauchos /><ref name="Sp">[https://books.google.com.ar/books?id=MuMqnV_y9WAC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=falkland+islands+english+accent&source=bl&ots=-YZvC5tRlX&sig=AQld6dRTIC5cQ0odzgEe4k_3BTE&hl=es&sa=X&ei=YobkUu2NAYTZkQet-YCYAw&ved=0CHkQ6AEwCDgK#v=onepage&q=falkland%20islands%20english%20accent&f=false New-dialect Formation: The Inevitability of Colonial Englishes.] Peter Trudgill, 2004. [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-522043-9 {{cita|Falkland Islands English has some words from Spanish}}</ref><ref>Minahan, James (2013). Ethnic Groups of the Americas. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-163-5. Páxina 139</ref><ref name=chay/> Les árees rurales suelen ser denominaes '''[[Camp (islles Malvines)|the Camp]]''', en referencia a la pallabra n'[[idioma español|español]] "[[Campu (agricultura)|campu]]".<ref>[http://www.falklandislands.com/contents/view/125 Falkland Islands: Camping]</ref> El estinguíu foín de les Islles Malvines (''[[Dusicyon australis]]'') n'inglés tamién ye referíu como '''warrah''', proveniente del nome dau polos gauchos d'El Ríu de la Plata (''guará'') al velo asemeyáu al ''[[va enaguar guazú]]''. Nel [[idioma guaraní]] ''guará'' o ''va enaguar'' significa [[cánidu|cánidu montés]].<ref>{{cita web |url=http://www.visitingargentina.info/group/grupoforodeturismopatagoniaargentina/forum/topics/el%20fo%C3%ADn-de-las-malvinas |títulu=El Foín de les Malvines |fechaaccesu=23 de febreru de 2010 |autor= |fecha= |editorial=Visiting Arxentina.info |idioma=castellanu |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091114003500/http://www.visitingargentina.info/group/grupoforodeturismopatagoniaargentina/forum/topics/el |fechaarchivu=2009-11-14 }}</ref> Otros vocablos tomaos como préstamu del [[español d'El Ríu de la Plata]]<ref>[http://suite101.net/article/la crisis-de-malvinasfalkland-un problema mal-plantegáu-28-a78566 La crisis de Malvines/Falkland: ante la Integración continental] {{Wayback|url=http://suite101.net/article/la crisis-de-malvinasfalkland-un problema mal-plantegáu-28-a78566 |fecha=20140201202410 }}</ref><ref name= Sp /><ref name= Gauchos /><ref name="Spruce" /><ref name= Caballos /> son utilizaos pa denominar tipos de [[caballu|caballos]] y los colores de la so pelame,<ref name= Gauchos /><ref name= Caballos /> por casu: 'alizan', 'colorao', 'negru', 'blancu', 'gotiao', 'picasso', 'sarco', 'rabincana', 'malacara', etc., y otros pa elementos d'[[equitación]]:<ref name= Gauchos /><ref name= Caballos /><ref name=chay/> 'preséu', 'palenque', 'bosal', 'cabresta', 'bastos', 'cinch', 'conjinilla', 'meletas', 'frenu', 'rezao', 'manea', 'tentes', 'tordillo', 'esquitares', 'recáu', 'ponchu', 'bombacha',<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=ponchu ponchu] [http://www.merriam-webster.com/dictionary/ponchu]</ref> etc. Otra pallabra utilizada escontra'l [[sieglu XIX]] (pero güei en desusu) yera '''[[saladero]]''', que yera un llugar onde la carne caltener por aciu salazón.<ref name=Corrals>[https://web.archive.org/web/20140421181626/http://www.falklands-museum.com/index.php/national-trust/corrals Corrals]</ref> Otres pallabres son 'azalaker' (azulexu), 'bajho' (bayu), 'apergatos' (alpargates), 'arroshure' (regueru), 'bichu' (en llugar del inglés ''bug''), 'boca' (pa la desaguada de ríos y regueros) y 'galpon' (galpón).<ref>{{cita web |url=http://portal.british.edu.uy/web/es/xeneral-category/item/627-falkland-islands-educational-exchange/627-falkland-islands-educational-exchange.html#.Vg__fWugvVJ |títulu=Falkland Islands Educational Exchange |editorial=The British Schools |idioma=inglés |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2015 }}</ref> El vocabulariu tamién inclúi pallabres como 'zaino', 'bolichero', 'borregu', 'capataz', 'carreta', 'rebenque', 'carne con cueru',<ref name= Darwin /> etc. Amás, los preseos del caballu nun son solamente designaos n'español sinón que tamién pronunciaos polos isleños de la mesma forma que nel acentu d'El Ríu de la Plata.<ref name= Caballos>{{cita llibru |url=http://www.bnm.me.gov.ar/ebooks/reader/reader.php?dir=00023477&num_img=00023477_0011-00&mon=2&vn=s&vi=s&vt=s&vp=s&vv=s&vh=s&c=&zoom=100&manera=|títulu=Toponimia criolla nes Islles Malvines|apellíu=Leguizamón Pondal|nome=Martiniano|añu=1956|llugar=[[Buenos Aires]]|editorial=Raigal|páxines=10 y 11|fechaaccesu=27 de febreru de 2014}}</ref> Tamién hai casos de productos y elementos utilizaos nes actividaes rurales pronunciaos d'igual forma que nel español o llevemente modificaos al inglés, que son namái apenes reconocibles pa un arxentín al falar con una persona de les Islles Malvines. Tou esti vocabulariu suel ser d'usu mayoritariu en [[Lafonia]], al sur de la [[islla Soledá]].<ref name=chay/> {{cita|When I worked at seya I remember going to a Tack (Horse gear) shop in Montevideo, Uruguái with a friend who wanted to buy some horse gear for a friend in the Falklands. Neither of us were fluent in Spanish but he had no trouble in purchasing everything he wanted because the shop assistant understood perfectly all the names he used for the items he wanted.|col2=Cuando yo trabayaba nel mar recuerdo que fui a una tienda d'equipos de caballos en [[Montevidéu]], Uruguái con un amigu que quería mercar un pocu d'equipos de caballos pa un amigu nes Malvines. Nengún de los dos yéramos fluyíos en castellanu pero él nun tuvo problemes na compra de tolo que queríamos, porque'l vendedor entendía perfectamente tolos nomes que l'usaba pa los elementos que quería.|Ernie Spencer<ref name=chay/>}} ''[[Che]]'', pallabra d'usu común nel español d'El Ríu de la Plata pa llamar, detener o pidir l'atención a daquién o pa denotar plasmu o sorpresa,<ref>[http://lema.rae.es/drae/?val=che Diccionario de la lengua española - RAE]</ref> tamién ye d'usu común nes Malvines. Nos llibros y publicaciones pa los turistes que visiten les islles, esplícase'l significáu y usu de la espresión. Suel pronuncia-y y escribise '''chay'''.<ref name=peck>{{cita web |url=http://cda.gob.ar/serie/137/pirates-pregueros-y-inversores#!/135/cap04-oru-blancooro-negru |títulu=Pirates, Pastores ya Inversores - Cap.04 Oro Blanco... Oru Negro (a partir del minutu 22) |autor=Federico Palma |editorial=Conteníos Dixitales Abiertos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402181644/http://cda.gob.ar/serie/137/pirates-pregueros-y-inversores#!/135/cap04-oru-blancooro-negru |fechaarchivu=2 d'abril de 2015 }}</ref><ref name=chay>{{cita web |url=http://anype.com/SURF/www.gentoo.net/cgi-bin/archive.cgi?eng+19990322132709 |títulu=Falklands Expressions |fecha=22 de marzu de 1999 |obra=Falklands-Malvines Forum Archives}}</ref> {{cita|So ''chay'', (Falkland spelling of ''che'') you have discovered our major Falkland's secret, we have some Spanish words in use in our everyday language. I don't know how prevalent they are now but they were in quite widespread use in my childhood, of course as children we did not actually realise they were not English.|col2=Asina ''chay'', (ortografía de les Islles Malvines del ''che'') qu'afayaron el gran secretu de Malvines, tenemos delles pallabres n'español usando nel nuesu llinguaxe cotidianu. Nun sé que frecuentes son agora pero yeren d'usu bien xeneralizáu na mio infancia, los neños en realidá nun se daben cuenta que nun yeren ingleses.|Ernie Spencer<ref name=chay/>}} Tamién, esisten otros [[Pallabres del idioma inglés provenientes del español|préstamos del español]] al inglés, utilizaos n'otros ámbitos, por casu '''pasiar''' (exemplu: ''«Let's go to pasiar»''), pronunciada n'español y utilizada pa referise a una pequeña visita o viaxe.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=zSFWDhM2-zg&hc_location=ufi |títulu=Toma de Malvines - Material Censuráu pola Xunta - "ATC"(60 Minutos)P.1}} {{cita|Minutu 1:06<br/>I intend to go to England for a ''pasiar''}}</ref><ref name=peck/><ref name=chay/> Esiste una corte de carne vacuno denomináu ''beef [[milanesa]]''.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=yYV-cDZEE8o |títulu=Situación Actual de Islles Malvines [2/3] (ver minutu 0:17) |obra=Perú Güei}}</ref> ;Español chilenu Escontra [[2012]], en [[Stanley (Islles Malvines)|Stanley]] viven aproximao ente 250 y 300 ciudadanos chilenos y cerca de 30 ciudadanos arxentinos, quien los primeres nel so [[español chilenu|variedá chilena]] tamién han influyíu na fala local y na cultura.<ref name= Tercer /> De fechu esti idioma, al ser faláu por aproximao un 10% de la población, ye una minoría significativa.<ref name="Wagstaff">Wagstaff, William (2001). Falkland Islands: The Bradt Travel Guide. Buckinghamshire: Bradt Travel Guides, Ltd. ISBN 1-84162-037-8.</ref><ref name=Report2>[https://web.archive.org/web/20140221215738/http://www.falklands.gov.fk/assets/Census-Report-2006.pdf Falkland Islands - Census report 2006]</ref> Nos últimos años, los nuevos inmigrantes apurrieron delles pallabres del so [[español chilenu]].<ref name= Tercer /> == Na toponimia == {{AP|Toponimia de les islles Malvines}} Per otra parte, la toponimia británica conserva dellos nomes afechos a los dados polos [[Francia|franceses]] y españoles, anque l'[[Arxentina]] en dellos casos reivindica una toponimia propia.<ref>[http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/MAPS/arg_mzn10_1996_00033.jpg Mapa de la Gran Malvina con toponimia arxentina depositáu na ONX] y [http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/MAPS/arg_mzn10_1996_00034.jpg Mapa de la islla Soledá con toponimia arxentina depositáu na ONX]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121022063956/http://www.pcgn.org.uk/Falkland%20Islands-July2006.pdf PCGN Falkland Islands]</ref> Los toponímicos dados por marineros británicos, franceses y españoles nos primeros tiempos referir a islles, roques, badees y cabos.<ref>[http://www.falklandislands.com/product.php/38/48/overview_of_falklands_history History of the Falkland Islands]</ref> Sitios con nomes n'español son, por casu, les llocalidaes de [[Puerto San Carlos (islles Malvines)|Puerto San Carlos]] y [[San Carlos (islles Malvines)|San Carlos]] (nun confundise col anterior) y tamién la badea '[[Bahía San Carlos|San Carlos Water]]' y el '[[Río San Carlos (islles Malvines)|San Carlos River]]'. Estos nomes provienen de la nave española ''[[San Carlos (nave)|San Carlos]]'', que visitó la isla en [[1768]]. La [[Patagonia Arxentina]] ye denominada polos isleños como ''the Coast'' («la mariña»).<ref name=chay/><ref name=finfo>{{cita web |url=http://www.falklands.info/history/history4.html |títulu=A brief history of the Falkland Islands - Part 4 - The British Colonial Yera |editorial=falklands.info |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071006062947/http://www.falklands.info/history/history4.html |fechaarchivu=6 d'ochobre de 2007 }}</ref> === Toponimia d'orixe gauchesco === [[Ficheru:Falkland-Islands-Corrals.png|thumb|300px|Mapa de los ''"corrals"'' (corrolades) fechos polos gauchos nes islles. Dalgunos d'ellos caltienen el nome n'español.]] Pero, a partir de mediaos del [[sieglu XIX]], los nomes d'orixe español suelen identificar allugamientos y carauterístiques de la xeografía de tierra adientro, como un reflexu de la necesidá d'orientación, delimitación y xestión de la ganadería per parte de los gauchos qu'habitaben les islles;<ref name= Gauchos /><ref>[http://suite101.net/article/la crisis-de-malvinasfalkland-un problema mal-plantegáu-25-a78495 La crisis de Malvines/Falkland: Darwin y l'asáu con cueru] {{Wayback|url=http://suite101.net/article/la crisis-de-malvinasfalkland-un problema mal-plantegáu-25-a78495 |fecha=20141129074434 }}</ref> ente otros, los nomes descriptivos inclúin: '[[Rincón Grande]]', 'Ceritos', '[[Cuetu Campito|Campito]]', 'Cantera', 'Terra Llixos', '[[Regueru Malu (Islles Malvines)|Malu River]]', 'Brasse Mar', '[[Campu Verde (islles Malvines)|Camp Verde]]', '[[Dos Loma]]', '[[Punta Chancho|Chancho Point]]', 'Torcida Point', 'Pioja Point', 'Mid Ranchu', '[[Estancia (islles Malvines)|Estancia]]', 'Oroqueta', 'Piedra Sola', 'Llaguna Secu', 'Menada', 'Boca Wall', 'Bombilla House', '[[Ríu Warrah|Warrah River]]', '[[Puerto Flores|Flores Harbour]]', 'Pasu de los Toros', 'Camila', '[[Salvador (islles Malvines)|Salvador]]', etc.<ref name="Spruce">Spruce, Joan. ''Corrals and Gauchos: Some of the people and places involved in the cattle industry''. Falklands Conservation Publication. Bangor: Pelegrine Publishing, 1992. 48 pp.</ref><ref>Strange, Ian (1983) The Falkland Islands</ref><ref name= Caballos /><ref name=chay/> Tamién esistieron numberosos topónimos d'orixe español que fueron traducíos al inglés, por casu 'Rincón del Toro', mentáu asina por [[Charles Darwin]] nos documentos del so viaxe,<ref name= Darwin>[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=EHBeagleDiary&viewtype=text&pageseq=438 Darwin, Charles. ''Beagle Diary (1831-1836)'']. Transcription by Kees Rookmaaker from the facsimile published by Genesis Publications, Guildford, 1979. Edited by John van Wyhe. páxs.436-438.</ref> depués foi traducíu como '[[Punta del Toro|Bull Cove]]'. Tamién esistieron otros nomes dexaos polos gauchos, como '[[Tranquilidá (islles Malvines)|Tranquilidá]]', '[[Horqueta (islles Malvines)|Horqueta]]', '[[Maruxu (islles Malvines)|Maruxu]]', 'Roshure' (del español regueru)<ref name=chay/> y una gran cantidá de llugares llamaos 'Rincon' (del español [[rincón]]), '[[Corral (ganáu)|Corral]]' (y el so plural 'Corrals')<ref name= Corrals /> o 'Galpon' (del español [[galpón]]),<ref>{{cita publicación | url=http://www.falklands.info/background/listedb.html| work=Buildings and Structures in the Falkland Islands designated as being of Architectural or Historic Interest| títulu=Falkland Islands Information Web Portal| fechaaccesu=1 de setiembre de 2012| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120728105037/http://www.falklands.info/background/listedb.html| fechaarchivu=28 de xunetu de 2012}}</ref><ref>[http://www.tripadvisor.com/LocationPhotoDirectLink-g294271-i31261181-East_Falkland.html East Falkland Photo: Gaucha corral & Galpon built around 1874 sited within the settlement.]</ref> de los cualos caltiénense dellos casos na actualidá, pero que sufrieron adautaciones.<ref>{{cita web | |apellíu = Gionco|nome = Daniel Guillermo |enllaceautor = |títulu = Equivalencia ente los nomes xeográficos en castellán y n'inglés|añu = 2007|Edición = |Lugar = |editorial =|ID = |url = http://www.aposmalvinas.com.ar/geog007.htm|fechaaccesu = 26 de xineru de 2014}}</ref> == Inmigración recién == El principal grupu d'inmigrantes qu'anguaño influyó'l dialeutu propiu y cultura de les islles ye la [[Inmigración chilena nes islles Malvines|comunidá chilena]], que con cerca de 250 o 300 residentes representa un 13% de la población civil nel censu de [[2012]] y cerca d'un 6% incluyendo la población militar. Ellos tán integraos cola población llocal.<ref>[http://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/malvinas/asi-ye-la vida-de-los-chilenos-residentes-en-malvinas/2012-04-03/182652.html Asina ye la vida de los chilenos residentes en Malvines]</ref> La so presencia tamién se siente na ocupaciones que realicen y nos productos vendíos en supermercaos.<ref name= Tercer>[http://www.latercera.com/noticia/mundo/2013/11/678-549800-9-la presencia-y-influencia-de-chile-en-las-malvinas.shtml La presencia ya influencia de Chile nes Malvines.] La Tercer</ref> N'años recién llegaron pobladores procedentes de la [[islla de Santa Lena]], quien tamién tienen la so propia variedá d'inglés, qu'en delles carauterístiques ye similar a la de les Islles Malvines.<ref name= Caract2 /> == Ver tamién == * [[Llingües de les Islles Malvines]] * [[Oríxenes de la población de les Islles Malvines]] * [[Inglés de Santa Lena]] * [[Inglés de Tristan da Cunha]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://benjamins.com/#catalog/journals/eww.22.1.04sud/details Falkland Islands English. A southern hemisphere variety?] (n'inglés) {{traducíu ref|en|Falkland Islands English|trad=parcial}} * Exemplos de fala de les Islles Malvines ** {{Enllaz rotu|1=Señal d'intervalu ya introducción d'un programa de la Falkland Islands Radio Service (escontra 2005) |2=http://intervalsignals.net/files/flk-z-fibs_180605.m3o |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} ** {{Enllaz rotu|1=Señal d'intervalu ya introducción d'un programa de la Falkland Islands Radio Service (escontra 1981) |2=http://intervalsignals.net/files/flk-z-fibs_ss_c1981.m3o |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Inglés malvinense}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos y simplificaciones del inglés|Malvines]] [[Categoría:Cultura de les islles Malvines]] [[Categoría:Dialeutos y simplificaciones del inglés]] [[Categoría:Llingües del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 6veigiv8tm4s6lcynqoaufsysqepc64 0 166474 4499293 4468066 2026-06-08T03:42:42Z Limotecariu 735 4499293 wikitext text/x-wiki L'usu del [[idioma español]] ye predominante, entendíu y faláu como primer o segunda llingua por casi tola población de la [[República Arxentina]], que según les últimes estimaciones supera los 40&nbsp;millones.<ref>[http://www.fmlaruta.com/noticias/ver_nota.php?id=8936 «Entá hai neños que namái falen el guaraní y nun entienden el castellán».] Artículu nel sitiu web FM La Ruta.</ref> L'[[idioma inglés|inglés]] ye la [[segunda llingua]] más conocida nel país, y la so enseñanza ye obligatoria dende la [[escuela primaria]] en delles provincies. Arxentina ye l'únicu país llatinoamericanu calificáu como país de "alta aptitú" nel inglés, allugándose nel puestu 15 a nivel mundial nel añu 2015, según un informe del Índiz d'Aptitú n'Inglés (EF EPI).<ref>{{cita web |url = http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/02/150210_ingle_idioma_aptitú_indice_wbm |títulu = ¿En qué países d'América Llatina falen el meyor inglés como segundu idioma? |fechaaccesu = 1 de xunetu de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url = http://www.ef.com.ar/epi/regions/latin-america/argentina/ |títulu = EF EPI: Índiz de nivel d'inglés de 2015 |fechaaccesu = 1 de xunetu de 2016}}</ref> Pa 2017, Arxentina baxó diez puestos con al respective de la so meyor posición y allugóse nel puestu 25, anque entá sigue siendo'l país con meyor inglés d'[[Iberoamérica]].<ref>https://www.clarin.com/sociedad/argentinos-dexaron-tener-nivel-altu-ingles-pais-puestos-ranking_0_HJZ2iiQyM.html</ref> L'inglés ye, amás, la llingua que s'usa pola mayoría de los habitantes de les islles so control del [[Reinu Xuníu]] que p'Arxentina constitúin el [[departamentu Islles del Atlánticu Sur]] de la [[provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur]]. El [[idioma guaraní|guaraní]] y el [[quechua sureñu|quechua]] son otres llingües importantes con más d'un millón de falantes cada unu (en 2015).{{ensin referencies}} Esisten unes 25 llingües{{ensin referencies}} indoamericanas vives y esistieron delles (güei estinguíes) en diverses rexones. Les llingües indoamericanas vernácules (''natives del territoriu arxentín'') vives son falaes por bien poques persones. Per otra parte, el [[lunfardo]] que ye una [[xíriga]] y [[xíriga]] tipu ''pidgin'' con predominiu de pallabres aniciaes en llingües italianes como'l [[piamontés]], [[idioma ligur|ligur]] o «[[idioma ligur|zeneise]]», calabrés, sicilianu, lombardu, etc., faláu na Zona Nucleu d'Arxentina dende siquier 1880. Per otra parte el [[portuñol]] ye un [[pidgin]] de [[portugués brasilanu]] y español faláu dende aproximao 1960 nes zones d'Arxentina fronterices con Brasil. Otra llingua nativa ye la [[llingua de señes arxentina]] (LSA), llingua señalada poles comunidaes [[sordera|sordes]] que surde claramente a partir de 1885 ya influencia a munches otres [[llingua de señes|llingües de señes]] de países estremeros. Ente los falantes de ''llingües non vernácules'' atópense (amás de los más de 40 millones d'arxentinos que falen l'español (principalmente'l [[español d'El Ríu de la Plata]] como [[llingua materna]], [[llingua coloquial]] y [[llingua vehicular]]); los del [[idioma italianu|italianu]] (alredor de 500.000 persones).<ref name="ethnologue.com">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cym Ethnologue.]</ref> Per otra parte los desconocedores d'[[antropoloxía]] y [[llingüística]] suelen bien equivocadamente incluyir como «llingües vernácules» al [[idioma guaraní|guaraní]] (impuestu pola invasión de los [[avá]] procedentes de l'Amazonia escontra'l sieglu XV y arrobináu polos misioneros europeos [[xesuita|xesuites]] no que güei ye'l [[NEA]] como [[llingua vehicular]] ente diverses etnies que nada teníen de llinaxes ''avá'' o «guaraníes»); daqué similar asocedió nel [[NOA]] col [[quechua sureñu|quechua]] y l'[[idioma aimara|aimara]] impuestos tres la [[Tawantinsuyu|invasión inca]] procedente del sureste [[Perú|peruanu]] y lo que güei ye'l norte del [[Collao]] o Altiplanu bolivianu nel [[NOA]] y l'estremu noroeste del [[Cuyo]] nel sieglu XV y depués entá más espublizáu polos misioneros xesuites y franciscanos como [[llingua vehicular]] pa la [[catequesis]] a partir de la Conquista española nel sieglu XVI y que, anguaño tres la migración asocedida dende Bolivia y de Perú a partir de la segunda metá de la década de los 1990. Depués de les antecitadas llingües ya idiomes síguen-y l'[[idioma alemán|alemán]] (cerca de 400.000, incluyendo un númberu significativu de falantes del dialeutu [[Alemanes del Volga|alemán del Volga]] y del [[plautdietsch]]). Los idiomes [[idioma árabe|árabe]], [[idioma francés|francés]], [[idioma portugués|portugués]], [[idioma rusu|rusu]], [[idioma euskera|euskera]], [[idioma gallegu|gallegu]], [[idioma catalán|catalán]], [[asturianu]], [[yidish]] oriental, [[idioma chinu|chinu]] (unos 100&nbsp;000&nbsp;falantes, principalmente de los dialeutos de [[Fujian]] y de [[Taiwán]]), [[idioma coreanu|coreanu]], [[idioma xaponés|xaponés]] (alredor de 50&nbsp;000, na so mayoría falantes d'[[okinawense]]),{{ensin referencies}} [[idioma rumanu|rumanu]], [[idioma occitanu|occitanu]], [[idioma lituanu|lituanu]], [[idioma letón|letón]], [[idioma estoniu|estoniu]], [[idioma ucraín|ucraín]], [[idioma bielorrusu|bielorrusu]], [[idioma croata|croata]], [[idioma eslovenu|eslovenu]], [[idioma checu|checu]], [[idioma eslovacu|eslovacu]], [[idioma finés|finés]], [[idioma suecu|suecu]], [[idioma danés|danés]], [[idioma noruegu|noruegu]], [[idioma islandés|islandés]], [[idioma irlandés|irlandés]], [[idioma neerlandés|neerlandés]], [[idioma polacu|polacu]], [[idioma húngaru|húngaru]], [[idioma serbiu|serbiu]], [[idioma bosniu|bosniu]], [[idioma albanés|albanés]], [[idioma griegu|griegu]], [[idioma macedoniu|macedoniu]], [[idioma búlgaru|búlgaru]], [[idioma hebréu|hebréu]], [[idioma turcu|turcu]], [[idioma armeniu|armeniu]], [[idioma romanín|romanín vlax]] (llingua de los roma, llamaos vulgarmente «xitanos») tamién son importantes. == Llingua oficial == [[Ficheru:Dialectos del idioma español en Argentina.png|thumb|250px|Dialeutos del idioma español falaos n'Arxentina según Berta Elena Vidal de Battini.<ref name=vidal>Vidal de Battini, Berta (1964): ''L'español de l'Arxentina: estudiu destináu a los maestros de les escueles primaries'', cartografía de María Teresa Grondona. Buenos Aires: Conseyu Nacional d'Educación.</ref>]] La República Arxentina nun estableció por norma llegal nengún idioma oficial; con tou, l'idioma castellanu ye l'utilizáu (dende la fundación del estáu arxentín) pola alministración de la república y nel que s'imparte la educación en tolos establecimientos públicos, hasta tal puntu que nos niveles básico y secundario esisti como asignatura obligatoria la de la llingua castellana (asignatura llamada «Llingua»). Tal obligatoriedá ye una imposición que resultó nun factor de cohesión social ente los millones d'habitantes d'Arxentina. Esiste una [[Academia Arxentina de Lletres]], fundada en [[1931]], que dende [[1952]] collabora regularmente cola [[Real Academia Española]] pal rexistru de les variantes locales. Magar la Constitución Nacional establez como función del Congresu Nacional «reconocer la preesistencia étnico y cultural de los pueblos indíxenes arxentinos», a éstos entá nun se-yos reconoció la oficialidá de les sos llingües natives, sacante nes provincies de [[provincia del Chaco|Chaco]] y [[Provincia de Corrientes|Corrientes]]. L'idioma castellanu n'Arxentina preséntase principalmente al traviés del [[español d'El Ríu de la Plata|dialeutu d'El Ríu de la Plata]]. Tamién esisten un [[español cuyano|dialeutu na rexón de Cuyo]] y el [[acentu cordobés]]. Nel norte fala un [[español andín]] y el nordés tien grandes influencies del [[español paraguayu]].<ref name=vidal/> == Clasificación == Les [[llingües indoeuropees]] d'Arxentina falaes por comunidaes estables pertenecen a cinco rames: [[Llingües romániques|romance]] (español y portugués), [[llingües xermániques occidentales|xermánicu occidental]] (''plautdietsch'' y alemán estándar), [[llingües britóniques|celta britónicu]] (galés) y [[llingües indoaries centrales|indoario central]] (romanina). Les llingües indíxenes d'Arxentina per otra parte son más diverses y pertenecen a distintes families llingüístiques ente elles: <div align=center> {| {{tablaguapa}} cellpadding=0 cellspacing=2 width=100% style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:white; font-size:120%" align=center bgcolor="black"|'''Clasificación de les llingües indíxenes d'Arxentina''' |- | colspan=2 style="background:#CFCFCF;" align=center width=50% | '''Familia''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=20% | '''Grupos''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=15% | '''Llingua''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=15% | '''Territoriu''' |- |rowspan=2 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües aimaras]]'''<br/> Familia de dos llingües de los Andes Centrales que tuvo llargu tiempu en contautu coles llingües quechues y influyéronse mutuamente de forma intensa. Nes últimes décades migraron más falantes de aimara dende países vecinos. |- | style="background:white;" | [[Idioma aimara|Aimara]] | style="background:white;" | [[Provincia de Jujuy|Jujuy]] |- | colspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües arahuaques]]'''<br/> Una de les mayores families de llingües d'América del Sur, estender por gran parte del subcontinente. Los chanés o isoceños yá nun falen l'idioma chané, sinón una llingua tupí-guaraní o castellán. | style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües arawak Paraná-Mamoré|Paraná-Mamoré]]''' | style="background:white;" | [[Idioma chané|Chané]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Gran Chaco|Rexón chaqueña]] |- | rowspan=3 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües charrúas]]'''<br /> Llingües mal documentaes y de clasificación difícil. Creíense estinguíes dende hai más d'un sieglu, pero en 2005 apaeció l'últimu semifalante de chaná. |- | style="background:white;" | [[Idioma chaná|Chaná]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Rexón pampeana]] |- | style="background:white;" | [[Idioma charrúa|Charrúa]] '''(†)''' | style="background:white;" | Rexón pampeana |- | rowspan=4 colspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües chon]]'''<br /> Familia de llingües de la Patagonia y Tierra del Fueu. De les cuatro llingües chon que se conocen con seguridá solo queda menos de 10 falantes de tehuelche. Ye posible qu'estos idiomes tean rellacionaos de lloñe col puelche o ''gününa yajüch'' y col querandí. | rowspan=2 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües chon continentales|Continental]]''' | style="background:white;" | [[Idioma teushen|Teushen]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Patagonia Arxentina|Patagonia]] |- | style="background:white;" | [[Idioma tehuelche|Tehuelche]] | style="background:white;" | Patagonia |- | rowspan=2 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües chon insulares|Insular]]''' | style="background:white;" | [[Idioma haush|Haush]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Isla Grande de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]] |- | style="background:white;" | [[Idioma selknam|Selknam]] '''(†)''' | style="background:white;" | Tierra del Fueu |- |rowspan=3 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües huarpes]]'''<br /> Una pequeña familia de llingües o dos dialeutos d'una llingua aisllada, escastar a mediaos del sieglu XVIII. |- | style="background:white;" | [[Idioma allentiac|Allentiac]] '''(†)''' | style="background:white;" | Norte de [[Cuyo]] |- | style="background:white;" | [[Idioma millcayac|Millcayac]] '''(†)''' | style="background:white;" | Sur de [[Cuyo]] |- |rowspan=3 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües lule-vilela]]'''<br /> El vilela ta en peligru inminente d'estinción y el lule o tonocoté escastar nel sieglu XVIII. La rellación ente dambes llingües nun ye unánimente aceptada y quien la nieguen atribúin les semeyances qu'esisten al contautu ente los dos idiomes. |- | style="background:white;" | [[Idioma lule|Lule o tonocoté]] '''(†)''' | style="background:white;" | Rexón chaqueña |- | style="background:white;" | [[Idioma vilela|Vilela]] | style="background:white;" | [[Provincia del Chaco|Chaco]] y [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] |- | rowspan=8 colspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües mataco-guaicurú]]''' <br /> Son dos grupos de llingües del Chaco que se falen n'Arxentina, Bolivia, Brasil y Paraguay. Ye la familia con más representantes n'Arxentina. | rowspan=4 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües mataco|Mataco o mataguayo]]''' | style="background:white;" | [[Idioma chorote|Chorote]] | style="background:white;" | [[Provincia de Formosa|Formosa]] |- | style="background:white;" | [[Idioma maká|Maká]] | style="background:white;" | Formosa |- | style="background:white;" | [[Idioma nivaclé|Nivaclé]] | style="background:white;" | Formosa |- | style="background:white;" | [[Idioma wichí|Wichí]] | style="background:white;" | Chaco, Formosa y [[Provincia de Salta|Salta]] |- | rowspan=4 style="background:#EFEFEF;" | '''[[llingües guaicurú|Guaicurú]]''' | style="background:white;" | [[Idioma abipón|Abipón]] '''(†)''' | style="background:white;" | Rexón chaqueña |- | style="background:white;" | [[Idioma mocoví|Mocoví]] | style="background:white;" | Chaco y [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]] |- | style="background:white;" | [[Idioma pilagá|Pilagá]] | style="background:white;" | Chaco y Formosa |- | style="background:white;" | [[Idioma qom|Toba o Qom]] | style="background:white;" | Chaco y Formosa |- | rowspan=2 colspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües quechues]]'''<br /> Llingües de los Andes Centrales que tuvieron n'enllargáu contautu coles llingües aimaras y influyéronse mutuamente ente sigo. Fueron introducíes al actual territoriu arxentín mientres la espansión del imperiu inca y la evanxelización de los misioneros católicos. La migración recién dende países vecinos amontó'l númberu de falantes de quechua sureñu. | rowspan=2 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Quechua II]]''' | style="background:white;" | [[Quechua santiagueño]] | style="background:white;" | Santiago del Estero |- | style="background:white;" | [[Quechua sureñu]] | style="background:white;" | Jujuy,Salta y Tucumán |- | rowspan=7 colspan=2 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües tupí]]'''<br /> Les llingües tupís fálense principalmente na cuenca del Amazones, pero tamién nel Chaco y zones vecines. Dientro del territoriu arxentín fálense llingües del grupu guaraní, dalgunes vienen de migraciones recién dende países vecinos. | rowspan=7 style="background:#EFEFEF;" | '''[[Llingües tupí-guaraní]]''' | style="background:white;" | [[Guaraní chiripá|Chiripá]] | style="background:white;" | [[Provincia de Misiones|Misiones]] |- | style="background:white;" | [[Guaraní correntino]] | style="background:white;" | [[Provincia de Corrientes|Corrientes]] |- | style="background:white;" | [[Guaraní misioneru]] '''(†)''' | style="background:white;" | Rexón chaqueña |- | style="background:white;" | [[Guaraní occidental arxentín]] | style="background:white;" | Formosa y Salta |- | style="background:white;" | [[Idioma kaiwá|Kaiwá]] | style="background:white;" | Misiones |- | style="background:white;" | [[Idioma mbyá|Mbyá]] | style="background:white;" | Misiones |- | style="background:white;" | [[Dialeutu tapiete|Tapiete]] | style="background:white;" | Salta |- | rowspan=5 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''Llingües aisllaes'''<br /> Intentóse arrexuntar estes llingües en families más amplies, anque ensin resultancies concluyentes. Por casu, intentóse rellacionar el mapudungún coles [[llingües mayenses]] y [[llingües penutias|penutias]] d'América del Norte, y coles llingües arahuaques, [[llingües uru-chipaya]] y delles otres families d'América del Sur. |- | style="background:white;" | [[Kunza]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Noroeste arxentín|Noroeste]] |- | style="background:white;" | [[Mapudungún]] | style="background:wh ite;" | Patagonia |- | style="background:white;" | [[Idioma puelche|Puelche]] '''(†)''' | style="background:white;" | Patagonia |- | style="background:white;" | [[Idioma yagán|Yagán]] ([[Cristina Calderón|1 falante]] en Chile) | style="background:white;" | [[Archipiélagu fueguino]] |- |rowspan=6 colspan=3 style="background:#e9e9e9;" | '''Llingües ensin clasificar'''<br /> Amás esiste un conxuntu de llingües con documentación bien escasa y referencies a llingües de pueblos escastaos, que nun pudieron ser clasificaes por falta d'información. |- | style="background:white;" | [[Cacán]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Noroeste arxentín|Noroeste]] |- | style="background:white;" | [[Idioma comechingón|Comechingón]] '''(†)''' | style="background:white;" | [[Sierres Pampeanas]] |- | style="background:white;" | [[Idioma pehuenche antiguu|Pehuenche antiguu]] '''(†)''' | style="background:white;" | Patagonia |- | style="background:white;" | [[Idioma querandí|Querandí]] '''(†)''' | style="background:white;" | Rexón pampeana |- | style="background:white;" | [[Idioma sanavirón|Sanavirón]] '''(†)''' | style="background:white;" | Noroeste y Sierres Pampeanas |} </div> '''(†)''': estinguíos == Llingües vives == Amás del español, rexistrar n'Arxentina les siguientes llingües vives con desenvolvimientu llocal propiu: === Europees === * El '''[[portuñol]]''' ye faláu nes zones estremeres col [[Brasil]]. Trátase d'un [[pidgin]] d'español y [[idioma portugués|portugués]]. * El '''[[lunfardo]]''' ye una forma dialeutal nacida en [[Buenos Aires]], fuertemente influyíu poles llingües de los inmigrantes; sobremanera por dialeutos procedentes de les distintes rexones italianes; asina, «lunfardo» deriva de la pallabra ''lombardu'', pero tamién el portugués, el [[Idioma gallegu|gallegu]], el [[idioma francés|francés]], l'[[idioma inglés|inglés]] y el [[yidish]] aproviéron-y al fala arxentina numberosos elementos léxicos y sintácticos, según la pronunciación típica del [[español d'El Ríu de la Plata]]. El lunfardo exerció un fuerte influxu na fala informal de tol país, sobremanera por aciu el so usu nes lletres de [[tangu]] y na poesía porteña. * El '''[[idioma galés|galés]]''', '''''cymraeg''''', '''''y gymraeg''''' o '''''Welsh''''', [[idioma galés en Chubut|faláu en Chubut]]: llingua [[llingües indoeuropees|indoeuropea]] del agrupamientu [[llingües celtes|célticu insular británicu]], el galés ye'l primeru o segundu llinguaxe d'unes 25&nbsp;000&nbsp;persones en [[1998]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cym Ethnologue report for language code: Welsh]</ref> (descendientes d'inmigrantes galeses de la segunda metá del [[sieglu XIX]]) na [[provincia del Chubut]]. Una estimación de [[2008]] señala que'l númberu de falantes pudo baxar a tan solo unos 5000.<ref>Asamblea de Gobiernu de Gales (2008). [https://web.archive.org/web/20121016085047/http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Arxentina/Wales_and_Arxentina.aspx «Wales and Arxentina».] Artículu nel sitiu web Wales.com. Consultáu'l 17 de xunu de 2012.</ref> * El '''''[[plautdietsch]]''''' o baxu alemán, faláu por colonies [[Inmigración menonita n'Arxentina|menonites]] disemninadas sobremanera en La Pampa, anque tamién en pequeñes comunidaes n'otres provincies. * El '''[[Idioma alemán|dialeutu alemán]]''', de los [[alemanes del Volga|alemanes étnicos]] del ríu Volga en Rusia, faláu especialmente nes provincies de Santa Fe, Entre Ríos, parte de [[La Pampa]] y dellos sectores de la [[provincia de Buenos Aires]]. Coles mesmes, calteníu ente los descendientes de los inmigrantes veníos direutamente d'[[Alemaña]] lo mesmo que de otros países germanófonos como [[Suiza]] o [[Austria]]. :* Vease tamién: [[Belgranodeutsch]], [[Paraná-Wolga-Deutsch]] y [[Alemán suizu d'Arxentina]]. === Llingua de señes === La '''[[llingua de señes arxentina]]''', entendida per alredor de dos millones de persones [[sordera|sordes]] de l'Arxentina, los sos instructores, descendientes y otros. Estrémense variantes rexonales, tales como la de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. === Llingües quechues === [[Ficheru:Quechua (subgrupos).svg|280px|thumb|El quechua sureñu corresponder col quechua II-C del mapa.]] El '''[[quechua sureñu]]''': de la familia de [[llingües quechues]]. Presenta 7 variaciones que s'enmarquen nel so orixe xeográficu. Equí detállense'l sudbolivianu y la llingua quechua santiagueña: * El '''[[quechua sudbolivianu]]''': faláu por habitantes de la [[puna]] boliviana residentes n'Arxentina y los sos descendientes. Esta mesma variedá falar en tou Jujuy,Salta y Tucumán; dempués del castellán ye la segunda llingua del país más espublizada {{ensin referencies}}y la llingua indíxena más importante d'[[América]]{{ensin referencies}}, yá en [[1971]] tenía 855&nbsp;000&nbsp;falantes a los qu'habría que suma-yos unos 70&nbsp;000&nbsp;posibles en [[provincia de Salta|Salta]].<ref name=Fonte2>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=AR Ethnologue report for Argentina]</ref> * El '''[[quechua santiagueño]]''': de la [[quechua sureñu|familia quechua II C]] (o ''quechua wanp'una meridional''). Distintu del quechua bolivianu, con una similaridad lexical del 81&nbsp;% con este. Faláu por 100&nbsp;000&nbsp;persones, según datos de Censabella (1999), anque otres estimaciones alcen la cifra a 140&nbsp;000<ref>Martorell de Laconi, Susana (2004). ''Voces del quechua en Salta y otros estudios''. San Miguel de Tucumán: Institutu d'Investigaciones Llingüístiques, Facultá de Filosofía y Lletres, Universidá Nacional de Tucumán; páx. 139.</ref> o 160&nbsp;000<ref>Alderetes, Jorge R.; y Albarracín, Lelia I. (2004). «El quechua n'Arxentina: el casu de Santiago del Estero». En: ''International Journal of the Sociology of Language'', 169 (númberu especial: «Quechua sociolinguistics»), páx.&nbsp;84.</ref> falantes<ref name=Fonte>''Vide.'' Martínez, Angelita (2008), «Arxentina», en Palacios Alcaine, Azucena (coord.), ''L'español n'América: contactos llingüísticos en Hispanoamérica'', Barcelona: Ariel; páxs. 258-59. Los inmigrantes bolivianos na Arxentina, que na so mayoría falen quechua, distribuyir pol país nun 39&nbsp;% en [[Buenos Aires]], 20&nbsp;% en [[Jujuy]], 14&nbsp;% en [[Provincia de Salta|Salta]], 10&nbsp;% en [[provincia de Mendoza|Mendoza]] y el restu en [[Chubut]], [[provincia del Neuquén|Neuquén]] y [[provincia de Santa Cruz (Arxentina)|Santa Cruz]]. Per otra parte l'idioma wichi ye una de les llingües indíxenes con más falantes, suman ente les sos distintes variedaes un total de 35&nbsp;000 a 60&nbsp;000&nbsp;persones, allugar nes provincies de Chaco, Formosa y Salta.</ref> na [[provincia de Santiago del Estero]] (departamentos de Figueroa, Moreno, Carbayos, Sarmiento, Brigadier J. F. Ibarra, San Martín, Silipica, Loreto, Atamisqui, Ablanéu, Salavina, Quebrachos, Mitre, Aguirre, parte del departamentu Taboada a lo llargo del ríu Saláu), sureste de la [[provincia de Salta]] y Buenos Aires. Esiste una cátedra pal so estudiu y caltenimientu na [[Universidá Nacional de Santiago del Estero]]. El cálculu más pequeñu fala d'un mínimu de 60&nbsp;000&nbsp;falantes nel añu [[2000]].<ref name=Fonte2/><ref name=Fonte3>{{Cita web |url=http://www.elcastellano.org/ns/edicion/2008/abril/diversidad.html |títulu=Castellanu - La Páxina del Idioma Español = El Castellanu - Etimoloxía - Llingua española |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181019135916/http://www.elcastellano.org/ns/edicion/2008/abril/diversidad.html |fechaarchivu=2018-10-19 }}</ref> Los sos falantes componer d'una población criolla que na actualidá non se autoreconoce como indíxena (anque almite un pasáu indíxena).<ref name=Fonte4>[http://archivo-cdl.blogspot.com/2010/01/situacion-sociolinguistica-de-los.html Ficheru: Situación sociollingüística de los pueblos indíxenes na Arxentina]</ref> === Llingües tupí-guaraníes === [[Ficheru:Idioma guaraní.png|300px|miniaturadeimagen|Distribución del idioma guaraní n'América del Sur.]] Nes provincies de [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[provincia de Misiones|Misiones]], [[provincia del Chaco|Chaco]], [[provincia de Formosa|Formosa]], [[provincia d'Entre Ríos|Entre Ríos]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111107184840/http://www.unoentrerios.com.ar/laprovincia/Llucha-por-caltener-vivu-el-guarani--20100424-0006.html Jesús Romero, entrerriano, llucha por caltener vivu'l guaraní de la so provincia]</ref><ref>[http://www1.hcdn.gov.ar/proyxml/expediente.asp?fundamento=si&numexp=6647-D-2006 H. Cámara de Diputaos de la Nación: PROYEUTU DE DECLARACIÓN]</ref> y [[Buenos Aires]] onde los dialeutos del [[idioma guaraní]] arxentinos son falaos o conocíos per cerca d'un millón de persones, incluyendo inmigrantes paraguayos que falen el [[guaraní paraguayu (dialeutu)|guaraní paraguayu]] o'l [[jopará]] ([[2005]]).<ref name=Fonte/> En Corrientes, onde se fala'l dialeutu guaraní arxentín decretar en [[2004]] la cooficialidá de la llingua guaraní y el so usu obligatoriu na enseñanza y gobiernu. * El '''[[Guaraní chiripá|chiripá]]''', '''''tsiripá, txiripá, nhandeva, ñandeva, avakatueté''''' o '''''apytare''''', dialeutu '''''apapocuva''':'' llingua de la familia [[llingües tupí-guaraní|tupí guaraní]], subgrupu&nbsp;I. Unos pocos falantes na provincia de Misiones y ente inmigrantes paraguayos. * El '''[[idioma mbyá|mbyá]]''', '''''mbua''''', '''guaraní oriental arxentín''' o '''''mbyá''':'' de la familia [[llingües tupí-guaraní|tupí-guaraní]], subgrupu&nbsp;1. Semeyanza léxica d'un 75&nbsp;% col guaraní paraguayu. En 2002 cuntaba con unos 3000&nbsp;falantes na provincia de Misiones.<ref name=Fonte2/> * El '''[[guaraní occidental arxentín]]''', '''guaraní oriental bolivianu''', '''''chawuncu''''' o '''chiriguano''', dialeutos '''chané''' y '''izoceño''': de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1. Unos 15&nbsp;000&nbsp;falantes nes provincies de Salta y Formosa.<ref name=Fonte3/> * El '''[[guaraní correntino]]''' o '''guaraní arxentín''': perteneciente a la familia tupí-guaraní. Faláu (xunto al castellán) por hasta un 70&nbsp;% de la población d'orixe de la [[provincia de Corrientes]]<ref name=Fonte/>(alredor de 350&nbsp;000&nbsp;persones).<ref name=Fonte4/> El gobiernu correntino decretó en [[2004]] la cooficialidá de la llingua guaraní y el so usu obligatoriu na enseñanza y gobiernu, anque entá nun foi reglamentado. * El '''[[kaiwá]]''', '''''caingua''''', '''''caiwá''''' o '''''kayova''''', llamáu '''''pai tavyterá''''' en Paraguay: de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1. Faláu por non más de 510&nbsp;persones na provincia de Misiones.<ref name=Fonte2/> * El '''[[Tapieté (dialeutu)|tapieté]]''', '''guarayo''', '''guasurangue''', '''tirumbae''', '''yanaigua''' o '''ñanagua''': de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1, faláu por unes 100&nbsp;persones d'una aldega cercana a [[Tartagal]] en Salta.<ref name=Fonte2/> * El '''[[guaraní misioneru]]''' o '''xesuita''' foi una antigua variedá del guaraní falada nes [[Misiones xesuites]]. Se exitinguió hacia 1800. === Mapudungun === El '''[[idioma mapuche|mapudungun]]''', '''araucanu''', '''mapuchedungun''', '''chedungun''', '''mapuche''' o '''mapudungu''', dialeutos: '''''pehuenche''''', '''''nguluche''''', '''''huilliche''''', '''ranquelche''': una [[llingua aisllada]] con aproximao 40&nbsp;000<ref>{{enllaz rotu|1=[http://eprints.rclis.org/13555/1/Glosario_pueblo_indigenas.pdf Glosariu de llingües indíxenes suramericanes, Edgardo Civallero, Universidá Nacional de Córdoba] |2=http://eprints.rclis.org/13555/1/Glosario_pueblo_indigenas.pdf |bot=InternetArchiveBot }}, páx. 21.</ref><ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.lingvo.info/lf/mapudungun.php?lingvo=ye Lingva Prismo] |2=http://www.lingvo.info/lf/mapudungun.php?lingvo=ye |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Barbara F. Grimes, Richard Saunders Pittman & Joseph Evans Grimes (1992). ''[https://books.googlecl/books?id=5r4uAAAAYAAJ&q=kaiwa+14,000&dq=kaiwa+14,000&hl=en&sa=X&ei=pTLpT8rRBI-m8ATt0fT6DQ&ved=0CEcQ6AEwBA Ethnologue: languages of the world]''. Dallas: Summer Institute of Linguistics, páxs. 12 y 27.</ref> a 100&nbsp;000<ref name=Fonte2/> falantes nes provincies de Neuquén, Ríu Negru, Chubut y Santa Cruz nel añu [[2000]]. === Aimara === '''[[idioma aimara|Aimara central]]''': llingua del grupu [[llingües aimaras|aimara]], falada por 30&nbsp;000&nbsp;habitantes de Jujuy,<ref name=Fonte2/> del norte de Salta, amás d'inmigrantes de punir boliviana y de Perú. === Llingües mataco-guaicurúes === [[Ficheru:Mataco-guaicuru Lang 02.png|280px|right|thumb|Estensión del dominiu de les llingües mataco-guaicurú.]] Del grupu mataco o mataguayo: * '''[[Chorote iyojwa'ja]]''', '''choroti''', '''[[yofuaha]]''' o '''eklenjuy''': de la familia [[llingües mataco-guaicurú|mataco-guaicurú]], ye un idioma distintu del ''chorote iyo'wujwa''. Faláu en 1982 (nun hai datos más recién) por unes 1500&nbsp;persones nel nordeste de la provincia de Formosa.<ref name=Fonte2/> * '''[[Chorote iyo'wujwa]]''', '''choroti''', '''manjuy''' o '''manjui''': de la familia mataco-guaicurú. Cuenta con unos 800&nbsp;falantes en [[1982]],<ref name=Fonte2/>50&nbsp;% d'ellos monollingües, entemecíos colos falantes del ''chorote iyojwa'ja''. Anguaño ye faláu por apenes 400&nbsp;persones.<ref name=Fonte3/> * '''[[Nivaclé]]''', '''[[ashlushlay]]''', '''''chulupi''''', '''''churupi''''', '''''chulupie''''', '''''chulupe''''', dialeutos '''nivaclé de la selva''' y '''nivaclé del ríu''': de la familia mataco-guaicurú, cuenta con unos 200&nbsp;falantes nel nordeste de la provincia de Formosa.<ref name=Fonte2/> El términu «chulupí» y similares son peyorativos y como la pallabra "guaycurú" (qu'en guaraní significa daqué según "bárbaros") vien de los invasores guaraníes. * '''[[Wichí lhamtés güisnay]]''', '''''mataco''' güisnay'', '''güisnay''', '''''mataco''' pilcomayo'', o '''''mataco''''': de la familia mataco-guaicurú, faláu por unes 15&nbsp;000&nbsp;persones nel área del ríu Pilcomayo, provincia de Formosa.<ref name=Fonte2/> El términu «mataco» pa designar les llingües y los pueblos [[wichí]] ye peyorativu y vien de los invasores falantes de runa simi (falantes de quechua). * '''[[Wichí lhamtés nocten]]''', '''''mataco nocten''''', ''nocten'', ''noctenes'' o ''oktenai'': de la familia mataco-guaicurú, faláu per alredor de 100&nbsp;persones na frontera nordeste del país, hasta la zona de Clorinda.<ref name=Fonte2/> * '''[[Wichí lhamtés vejoz]]''', '''''mataco''''' vejoz'' o ''vejos'', dialeutu '''vejoz del Bermejo''': de la familia mataco-guaicurú. Cuenta con unos 25&nbsp;000&nbsp;falantes distribuyíos nes provincies de Chaco y Formosa.<ref name=Fonte2/> El so área d'influencia, polo xeneral, atopar al oeste de la del Toba, a lo llargo del cursu cimeru del ríu Bermejo y nel ríu Pilcomayo. Nun ye intelixible con otros llinguaxes del [[gran Chaco|Chaco]], y falar tamién en Bolivia. Del grupu guaicurú: * '''[[Mocoví]]''', ''mocobí'' o ''mbocobí'': de la familia mataco-guaicurú. Nel añu [[2000]] había unos 4530&nbsp;falantes en Formosa, el sur del Chaco y el nordeste de la provincia de Santa Fe.<ref name=Fonte2/> Para [[2008]] la cifra pasara peligrosamente hasta 3000 o 5000&nbsp;persones.<ref name=Fonte/> * '''[[Pilagá]]''' o ''pilaca'': de la familia mataco-guaicurú, dialeutos '''toba-pilagá''' (''toba del Oeste'' o ''sombreru negru'') y '''chaco pilagá''' (''toba del Sur''): de la familia mataco-guaicurú, faláu por unes 2000 a 5000&nbsp;persones nes cuenques de los ríos Pilcomayo y Bermejo, provincies de Formosa y Chaco.<ref name=Fonte/> En [[2004]] yera falada por 4000&nbsp;persones.<ref name=Fonte2/> * '''[[idioma qom|Qom]]''', ''chaco sur'', ''qom'', ''toba qom'' o ''toba sur'', dialeutos '''toba del Sureste''' y '''toba del Norte''': del grupu mataco-guaicurú. Faláu nel añu [[2006]] por 40&nbsp;000 a 60&nbsp;000&nbsp;persones de la etnia kom'lik nel este de les provincies de Formosa y del Chaco.<ref name=Fonte/> Distintu del toba-pilagá y del toba maskoy faláu en Paraguay. En [[2000]] yera falada por 21&nbsp;410&nbsp;indíxenes (19&nbsp;800 n'Arxentina).<ref name=Fonte2/> === En peligru d'estinción === * '''[[idioma tehuelche|Tehuelche]]''', ''tehuelche meridional'', ''aoniken'', ''gunua-kena'', ''gununa-kena'', ''inaquen'': de la familia [[llingües chon|chon]]. Nel censu de [[1966]] rexistráronse apenes 200&nbsp;falantes en Santa Cruz.<ref name=Fonte/> * '''[[Idioma vilela|Vilela]]''': perteneciente a la familia [[llingües lule-vilela|lule-vilela]], y casi estinguíu. Falar unes 20 persones na [[ciudá de Resistencia]], provincia del Chaco. * '''[[Idioma chaná|Chaná]]''', llingua de la [[llingües charrúas|familia charrúa]] o charruana, que los sos idiomes sumieron escontra entamos de sieglu XIX al oeste del ríu&nbsp;Uruguái, asocediendo lo mesmo hacia 1830 al este del mesmu ríu. Sicasí, a mediaos de [[2005]] un habitante de la ciudá entrerriana de [[Nogoyá]] dio a conocer que caltenía por tresmisión oral familiar la llingua chaná, y mentó más de 250&nbsp;vocablos y frases, ente elles toles pallabres charrúas y chanás conocíes. == Llingües estinguíes == [[Ficheru:Patagonian lang.png|thumb|280px|Distribución averada de llingües nel estremu meridional de Suramérica en tiempos de la Conquista.]] Amás de les llingües indíxenes sobrevivientes, antes del contautu colos europeos y mientres dalgún tiempu mientres la [[conquista d'América]] n'Arxentina faláronse amás les siguientes llingües, que l'actualidá tán estinguíes: * '''[[Idioma abipón|Abipón]]''': de la familia mataco-guaicurú, faláu polos [[abipones]], y rellacionáu col kadiweu, nun paecen quedar falantes vivos d'esta llingua. * '''[[idioma cacán|Cacán]]''', ''calchaquí'', ''cacano'' o '''diaguita''': llingua falada polos pazioca («[[diaguita|diaguites]]»). Llingua ensin clasificar por falta d'información. * '''[[Idioma chané|Chané]]''': de la familia [[llingües arawakanas|arawakana]], ensin clasificación de subgrupu.{{ensin referencies}} comparar col guana o kashika del Paraguay, o col terena de Brasil, pero dambos son distintos. Falar na provincia de Salta, hai unos 300&nbsp;años. El grupu étnicu ye llamáu izoceño, y agora fala guaraní occidental. * '''[[idioma kunza|Kunza]]''', ''cunza'', ''likanantaí'', ''lipe'', ''ulipe'', o ''atacameño'' llingua de la etnia [[atacameña]] (lickan-amtay), estinguíu tamién en Chile. A falta de más información considérase una llingua aisllada. * '''Henia-camiare''' o ''hênia-kamiare'': falada pola etnia del mesmu nome más conocida como [[comechingones]]. Nun hai elementos abondos pa establecer la so pertenencia a dalguna familia, nin ye posible intentar una reconstrucción. * '''[[Idioma querandí|Querandí]]''': llingua de los antiguos [[Pampa (etnia)|pampes]] tamién conocíos como [[querandí]]es. La so esistencia como única llingua ye especulativa. Les poques pallabres conocíes intentáronse rellacionar col puelche y con llingües chon. * '''[[idioma allentiac|Allentiac]]''' y '''[[idioma millcayac|millcayac]]''', llingües pertenecientes a la [[llingües huarpes|familia huarpe]] (nome que tamién suel dase a la primera), falaes otrora na rexón de Cuyo. La escasez d'elementos remanentes torga intentar una clasificación de mayor rangu. * '''[[Idioma lule|Lule-toconoté]]''': consideráu de la [[llingües lule-vilela|familia lule-vilela]], dellos autores afirmen que ''lule'' y ''toconoté'' nun seríen la mesma llingua, falada por pueblos qu'habitaben en parte del territoriu de l'actual provincia de Santiago del Estero, y en parte migraron escontra'l Chaco a mediaos del sieglu XVII. * '''[[idioma selk'nam|Ona]]''', ''aona'', ''selknam'' o ''shelknam'': de la familia [[llingües chon|chon]], estinguida na década de 1990 o na de 2000. * '''[[idioma puelche|Puelche]]''', ''tehuelche septentrional'', ''gennaken'' o ''pampa'': llinguaxe aislláu, posiblemente con un parentescu remotu coles llingües chon. [[Rodolfo Casamiquela]] trabayó colos sos postreros falantes a mediaos del sieglu XX. * '''[[idioma yámana|Yagán]]''', ''yámana'' o ''háusi-kúta'' (tamién ''yaghan'', ''yagán'', ''yagana''): llingua falada polos aboríxenes de les zones mariniegues meridionales del archipiélagu fueguino. Escastar na Arxentina a entamos de sieglu XX, anque se caltienen un gran diccionariu ellaboráu por [[Thomas Bridges]] y delles importantes pallabres na toponimia como [[Ushuaia]], Lapataia, [[Tolhuin]], etc. Queda solamente una falante nativa en Chile, [[Cristina Calderón]]. * El '''guaraní misioneru''' falar nel área y tiempu d'influencia de les [[Misiones xesuites guaraníes|misiones xesuites]], ente [[1632]] y [[1767]], sumiendo definitivamente escontra [[1870]], pero habiendo dexáu importantes documentos escritos. == Ver tamién == * [[Demografía d'Arxentina]] * [[Indíxenes n'Arxentina]] * [[Inmigración n'Arxentina]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://www.aal.edu.ar/ Academia Arxentina de Lletres]. * [http://www.rae.es/rai.html Real Academia Española] * [http://www.idiomas.org.ar/ Asociación de Centros d'Idiomes]. * [http://www.spanishinargentina.org.ar/ Español n'Arxentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604071459/http://www.spanishinargentina.org.ar/ |date=2016-06-04 }}. * [http://www.dante.edu.ar/ Asociación Dante Alighieri de Buenos Aires]. {{Tradubot|Lenguas de Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Arxentina| ]] bd4de6ko6c0eyet8cs0ksq9azb5cn1s 0 166494 4499318 4497580 2026-06-08T03:57:43Z Limotecariu 735 4499318 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size: 95%; width: 20em;" ! colspan="2" bgcolor="#40e0D0" style="font-size: larger; text-align: center;"| '''Llingües de Costa Rica''' |- | colspan="2" style="font-size: smaller; text-align: center;" | [[Ficheru:Mapa lenguas de cr.jpg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align: center;" | Mapa llingüísticu del país. |- ! colspan="2" bgcolor="#40e0D0" style="text-align: center" |Idiomes oficiales |- |'''Llingua oficial (y más falada)'''||[[Idioma español|Español]] |- |'''Falantes'''||99,3%<ref name="demograf">{{Cita web |url=http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |títulu=Demografía de la llingua española (páxina 21) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923081035/http://eprints.ucm.es/8936/1/DT03-06.pdf |fechaarchivu=2010-09-23 }}</ref> |- |'''Variante'''||{{Bandera|Costa Rica}} [[Español de Costa Rica]] |- |'''Reguláu por'''||[[Academia Costarricana de la Llingua]] |- ! colspan="2" bgcolor="#40e0D0" style="text-align: center" |Idiomes autóctonos |- |'''Llingües d'orixe autóctonu'''||[[Idioma guatuso|Malecu]], [[cabécar]], [[bribri]], [[Ngäbe|guaymí]], [[Llingües de Costa Rica#Llingües indíxenes|bocotá]] |- |'''Llingües aniciaes nel país por influencia estranxera'''||[[Mekatelyu]], [[Baxu alemán|platzdutch]], [[Idioma italianu|italianu cotobruseño]] |- ! colspan="2" bgcolor="#40e0D0" style="text-align: center" |Idiomes alóctonos |- |'''Llingües falaes por comunidaes d'inmigrantes y los sos descendientes'''||[[Idioma inglés|Inglés]], [[Idioma chinu|chinu]], [[Idioma alemán|alemán]], [[plautdietsch]], [[Idioma italianu|italianu]], [[Idioma francés|francés]], [[Idioma polacu|polacu]], [[Idioma portugués|portugués]], [[Idioma árabe|árabe]] |- ! colspan="2" bgcolor="#40e0D0" style="text-align: center" |Idiomes impartíos obligatoriamente |- ||'''Llingües enseñaes na educación pública'''||[[Idioma español|Español]], [[Idioma inglés|inglés americanu]], [[Idioma francés|francés européu]] |- |} [[Ficheru:Mapa General.jpg|miniatura|200px|-px|Reserves indíxenes de Costa Rica.]] Les '''llingües de [[Costa Rica]]''' son el conxuntu d'[[idioma|idiomes]] y [[dialeutu|dialeutos]] que practica la población residente nel territoriu costarricanu. De toos ellos, el más utilizáu ye l'[[idioma español]] nel so [[Español de Costa Rica|variante llocal]], qu'amás gocia de estatus oficial garantizáu constitucionalmente. Pero más allá del usu del [[Idioma español|castellán]], el país presenta un panorama llingüísticu extraordinariamente diversu, yá que —a pesar de la so pequeña estensión xeográfica, la so poca [[Demografía de Costa Rica|población]] de casi 5 millones d'habitantes y de compartir fronteres namái con vecinos hispanos— pueden contabilizase más de 10 llingües que conviven na nación, ensin cuntar cientos d'idiomes que'l so usu ye esporádicu, pos tán rellacionaos con comunidaes estranxeres que migraron y estableciéronse nel territoriu. En [[2015]] Costa Rica ye reconocida oficialmente como una república multiétnica y pluricultural,<ref>{{cita web|títulu=Costa Rica declárase multiétnica y pluricultural|url=http://presidencia.go.cr/prensa/comunicaos/costa-rica-se-declara-multietnica-y-pluricultura/|obra=Artículu qu'informa de la declaración constitucional de Costa Rica como una nación multiétnica y pluricultural|editorial=Presidencia de Costa Rica|fecha=24 d'agostu de 2015|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016}}</ref> eponderando l'apurra [[llingües indíxenes d'América|amerindiu]], [[llingües europees|européu]], [[llingües d'África|africanu]] y [[llingües d'Asia|asiáticu]] que compón la [[Cultura de Costa Rica|cultura costarricana]] y vese reflexáu na diversidá de llingües presentes nel país. En materia llexislativa la mayor meyora que se dio al respeutu foi la reforma al artículu 76 del so [[Constitución Política de Costa Rica de 1949|Constitución Política]], que anguaño indica que: {{cita|L'español ye l'idioma oficial de la Nación. Sicasí, l'Estáu va velar pol caltenimientu y cultivu de les llingües indíxenes nacionales.}} == Llingües autóctones == === Llingües indíxenes === ==== Llingües indíxenes vives ==== [[Ficheru:Mapa de las lenguas autóctonas de Costa Rica.png|miniatura|200px|Posible distribución xeográfica de les llingües indíxenes costarricanes antes de la llegada de los españoles.]] Anguaño, en Costa Rica fálense cinco llingües indíxenes,<ref name=i>{{cita web|apellíos1=Quesada|nome1=J. Diego|títulu=Les llingües indíxenes de la Costa Rica actual|url=https://www.lamjol.info/index.php/WANI/article/download/856/669|obra=Estudio universitariu ya información sobre les llingües, la cultura y les comunidaes indíxenes del país.|editorial=Universidá Nacional de Costa Rica|fecha=2012|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210309013604/https://www.lamjol.info/index.php/WANI/article/download/856/669|fechaarchivu=2021-03-09}}</ref> toes elles pertenecientes a la [[Llingües chibcha|familia chibcha]]. Estes llingües son les siguientes: * [[Idioma maleku|Malecu]]: Tamién se-y conoz col nome de [[idioma guatuso|guatuso]]. Ye faláu per cerca de 800 persones na rexón noroeste de la [[provincia de Alajuela]]. Esta llingua, xunto col [[idioma rama|caña]] pertenez al grupu vótico de la familia llingüística chibcha. * [[Idioma cabécar|Cabécar]]: Falar na [[cordal de Talamanca]] y na rexón del Pacíficu sur. Pertenez, xunto col bribri, al subgrupu viceíta de la familia llingüística chibcha. * [[Idioma bribri|Bribri]]: Falar al sur de l'aguada atlántica ([[provincia de Limón]], na na [[cordal de Talamanca]] y na rexón del Pacíficu sur. Forma xunto col cabécar el subgrupu viceíta. * [[Idioma guaymí|Guaymí]]: Falar en diversos territorios indíxenes allugaos al sureste de la [[provincia de Puntarenas]], colindando con [[Panamá]]. Pertenez xunto col bocotá al subgrupu guaymíico de la familia llingüística chibcha. * Bocotá: Falar nos mesmos territorios que'l guaymí, llingua cola que s'atopa estrechamente rellacionada ==== Llingües indíxenes apocayá estinguíes ==== A principios del sieglu XXI, escastáronse dos llingües indíxenes:<ref>{{cita noticia|apellíos1=Sotu M.|nome1=Michelle|títulu=Pocu usu emburria a idiomes indíxenes escontra la estinción|url=http://www.nacion.com/vivir/patrimonio/uso-emburria-llingües-indigenas-extincion_0_1505049506.html|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu sobre la historia de la desapaición y l'actual peligru d'estinción de les llingües indíxenes de Costa Rica|editorial=La Nación|fecha=10 d'agostu de 2015}}</ref> * [[Térraba]]: Falar na reserva indíxena de Térraba, al sureste de la [[provincia de Puntarenas]]. Tratar en realidá d'una variedá de [[idioma téribe|téribe]]. * Boruca: Falar nes reserves de Boruca y Curré, al sureste de la [[provincia de Puntarenas]]. ==== Clasificación ==== Les comunidaes indíxenes de Costa Rica, como se mentó, clasifíquense usualmente en cuatro subfamilies pertenecientes a trés [[families llingüístiques]]. Dalgunes de les llingües tán mal documentaes, sicasí, paez que toles llingües documentaes pueden clasificase con razonable seguridá. Nel casu de qu'una llingua tea estinguida, señalar col signu †. Na tabla indiquen los territorios onde les diverses llingües faláronse, anque na actualidá les llingües sumieron de munchos de los departamentos señalaos. La siguiente llista recueye once llingües ente llingües vives y estinguíes: {| {{tablaguapa}} cellpadding=0 cellspacing=2 width=100% style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=6 style="background:#black; color:white; font-size:120%" align=center bgcolor="black"|'''Clasificación de les llingües indíxenes de Costa Rica''' |- | style="background:#CFCFCF;" align=center width=30% | '''Familia''' | colspan="2" style="background:#CFCFCF;" align=center width=43% | '''Grupu''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=12% | '''Llingua''' | style="background:#CFCFCF;" align=center width=15% | '''Provincia''' |- | rowspan=1 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües utoazteques]]'''<br />Familia orixinaria d'[[Aridoamérica]], dalgunos de que los sos grupos mover tan al sur como Nicaragua. | rowspan=1 colspan=2 style="background:#EFEFEF;" width=13% | '''[[náhuatl|Nahua (aztecoide)]]''' | style="background:white;" | [[idioma pipil|Nahua]] (†) | style="background:white;" | [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]], [[Provincia de Limón|Limón]] |- | rowspan=1 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües otomangues]]'''<br />Familia orixinaria de [[Mesoamérica]]. | rowspan=1 colspan=2 style="background:#EFEFEF;" width=13% | '''[[llingües chiapaneco-mangues|Chiapaneco-mangue]]''' | style="background:white;" | [[idioma chorotega|Chorotega]] (†) | style="background:white;" | [[Provincia de Guanacaste|Guanacaste]] |- | rowspan=9 style="background:#e9e9e9;" | '''[[Llingües lenmichíes]]'''<br />Familia de llingües que engloba llingües del área entemedia y del norte de Suramérica, el so orixe nun ta claru. | rowspan=9 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[llingües chibchenses|Chibchense]]''' | rowspan=3 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[llingües vóticas|Vótico]]''' | style="background:white;" | [[Idioma rama|Caña]] | style="background:white;" | [[Provincia de Alajuela|Alajuela]], [[Provincia de Heredia|Heredia]] |- | style="background:white;" | [[idioma guatuso|Guatuso]] | style="background:white;" | [[Provincia de Alajuela|Alajuela]] |- | style="background:white;" | [[Idioma huetar|Huetar]] (†) | style="background:white;" | [[Provincia de Cartago|Cartago]], [[Provincia de San José|San José]], [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]] |- | rowspan=6 colspan=1 style="background:#EFEFEF;" | '''[[llingües ístmicas|Ístmico]]''' | style="background:white;" | [[Idioma cabécar|Cabécar]] | style="background:white;" | [[Provincia de Limón|Limón]], [[Provincia de Cartago|Cartago]] |- | style="background:white;" | [[Idioma bribri|Bribri]] | style="background:white;" | [[Provincia de Limón|Limón]] |- | style="background:white;" | [[Idioma ngäbe|Guaymí]] | style="background:white;" | [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]] |- | style="background:white;" | Bocotá | style="background:white;" | [[Provincia de Puntarenas|Puntarenas]] |- | style="background:white;" | [[Idioma teribe-térraba|Térraba]] (†) | style="background:white;" | [[Provincia de Limón|Limón]] |- | style="background:white;" | Boruca (†) | style="background:white;" | [[Provincia de Limón|Limón]] |- |} == Español == {{AP|Español de Costa Rica}} [[Ficheru:Español centroamericano.png|miniaturadeimagen|Diversos dialeutos del [[español centroamericanu]], onde s'estrema en tonalidaes púrpures l'[[Español de Costa Rica|español costarricanu]] y les sos variantes.]] L'[[idioma español|español]] ye l'idioma más faláu nel país por razones sociu-históriques rellacionaes cola conquista y los grupos de poder. Ta presente en tolos aspeutos culturales, políticos, académicos y económicos del país y utilízase en cada estratu social esistente na nación. La forma del español emplegada en Costa Rica ye bien variada, con cambeos fonéticos perceptibles en cada rexón del país. La variante más reconocida consiste na forma de falar del [[Valle Central (Costa Rica)|Valle Central]], onde vive la mayoría de la población. Dichu dialeutu ye bien distintu al del restu d'[[Español centroamericanu|América Central]] y comparte munches semeyances col [[español bogotanu]] de Colombia. Esisten otres variantes del español de Costa Rica, principalmente nes formes de falar de les zones fronterices, nel dialeutu presente na [[Provincia de Guanacaste]] o na forma del español emplegada na [[Provincia de Limón]]. === Pachuco === La xíriga caleyera o xíriga de [[Costa Rica]] ye conocida como "pachuco", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones d'inglés, francés, el códigu [[Malespín]], criollu limonense, castellán tradicional y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica (similar al [[lunfardo]] d'El Ríu de la Plata). El Códigu Malespín foi creáu pol xeneral salvadorianu Francisco Malespín nes guerres civiles centroamericanes del sieglu XIX. Por casu: tanto la pallabra "tuanis"<ref>{{cita noticia|títulu=El verdaderu orixe de "tuanis" y "pelis"|url=https://www.larepublica.net/noticia/el_verdaderu_orixe_de_tuanis_y_pelis/|fecha=2012|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|editorial=La República|obra=Artículu qu'informa l'orixe de los términos costarricanos nomaos y cita les referencies históriques del malespín}}</ref> (perbién) como la pallabra "brete" (trabayu), dambes d'usu diariu en Costa Rica, teníen el so orixe nesti interesáu códigu Malespín, qu'a cencielles consiste en sustituyir a por y, i por o, b por t, f por g, p por m, y viceversa.<ref>{{cita web|url=http://inkbytes.blogspot.com.ar/2009/04/que-tuani-el-breteji-de-mi-general.html?m=1|títulu=¡Qué tuani el breteji del mio xeneral!: Orixe de "Tuanis" y "Brete"|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|fecha=5 d'abril de 2009|editorial=Blogue Ink Bytes|apellíos1=Umaña|nome1=Rogelio|obra=Información histórica del malespín}}</ref> == Llingua de señes costarricana == La llingua de señes costarricana (LESCO) ye la llingua utilizada pola comunidá sorda costarricana.<ref>{{Cita web|url=http://www.cenarec-lesco.org/index.php/61-mosaicu/55-llingua-de-senas-costarricense-lesco|títulu=Lengua de Señes Costarricana (LESCO)|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|apellíu=Vazquez|nome=Patricia|sitiuweb=www.cenarec-lesco.org}}</ref> Na actualidá, el Centru Nacional de Recursos pa la Educación Inclusiva (CENAREC) ta creando un diccionariu disponible en llinia.<ref>{{Cita web|url=http://www.cenarec-lesco.org/index.php/61-mosaicu/34-diccionarios-de-llingües-de-senas-lesco-en-linea|títulu=Diccionario de llingües de señes (LESCO) en llinia|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|apellíu=Vazquez|nome=Patricia|sitiuweb=www.cenarec-lesco.org}}</ref> Instituciones como'l Poder Xudicial cunten con protocolos p'acreditar intérpretes d'esta llingua.<ref>{{cita llibru|apellíos=|nome=Poder Xudicial de Costa Rica|enllaceautor=|títulu=Protocolu pa la acreditación de la idoneidad d'intérpretes xudiciales de LESCO|url=http://www.poder-judicial.go.cr/accesoalajusticia/images/documento/Protocolo_discapacidá%20auditiva%20IMPRENTA.pdf|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|añu=2013|editorial=Programa EUROsociaAL|isbn=|editor=|ubicación=Costa Rica|páxina=|idioma=castellanu|capítulu=}}</ref> == Llingües alóctonas == Costa Rica, de forma porcentual, ye'l mayor receptor de migrantes en Llatinoamérica. Nel país viven casi mediu millón d'inmigrantes, constituyendo un 9% de la población.<ref>{{cita noticia|apellíos1=Rojas|nome1=Pablo|títulu=Costa Rica contién el porcentaxe más altu d'inmigrantes n'América Llatina, revela la Cepal|url=http://www.crhoy.com/costa-rica-contién-el porcentaxe-mas-alto-de-inmigrantes-en-america-latina-revela-la-cepal/|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu sobre los datos refundiaos por un estudiu realizáu pola Cepal sobre la migración d'América Llatina|editorial=CR Güei|fecha=4 de xineru de 2015}}</ref> Esta [[Inmigración en Costa Rica|inmigración tan grande]] compónse principalmente de persones llatinoamericanes, pero tamién traxo al país cientos de llingües estranxeres que son utilizaes o inclusive promovíes poles sos comunidaes. Ente estos idiomes utilizaos poles comunidaes estranxeres del país puede nomase al: [[idioma portugués|portugués]], [[idioma rusu|rusu]], [[idioma neerlandés|neerlandés]], [[idioma polacu|polacu]] y [[idioma xaponés|xaponés]]. Sicasí, los idiomes que verdaderamente tienen una presencia fuerte nel país son: === Chinu === [[Ficheru:Arco del Barrio Chino San Jose (cropped).png|miniaturadeimagen|[[Barriu chinu de San José|Barriu chinu]] de [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]], unu de los asentamientos asiáticos más grandes de toa [[Centroamérica]].]] Nel [[sieglu XIX]], importantes grupos de [[China|chinos]] emigraron a Costa Rica ya instaláronse principalmente nes provincies de [[Provincia de Limón|Limón]], [[provincia de Puntarenas|Puntarenas]] y [[Guanacaste]],<ref>Bermúdez-Valverde, Quendy ''Les lleis anti-inmigratorias y la inmigración china a Costa Rica'' Acta Académica N° 50, 2012</ref><ref name="Sotu">Soto Quirós, Ronald ''Perceiciones y actitúes polítiques con al respective de la minoría china en Costa Rica: 1897-1911''</ref> calteniendo'l so idioma, [[Mandarín estándar|mandarín]] o [[idioma cantonés|cantonés]], según la procedencia. Anguaño, caltiénse un fluxu migratorio constante de chinos y los sos descendientes, qu'asitiaos nel país utilicen la so llingua na cotidianidá, habitando en Costa Rica cerca de 45000 chinos y representando una de les comunidaes chines más grandes d'América Central.<ref>{{cita noticia|apellíos1=Will|nome1=Rachel|títulu=China's Stadium Diplomacy - 中国体育场外交|url=http://uschina.usc.edu/w_usct/showarticle.aspx?articleID=17566&AspxAutoDetectCookieSupport=1|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu qu'informa sobre los intereses de la República Popular China na República de Costa Rica y que menta la cantidá de chinos qu'habiten nel país.|editorial=US-China Today|fecha=21 d'ochobre de 2011|idioma=inglés y chinu}}</ref> D'esta manera creáronse delles instituciones y aliances culturales ya inclusive relixoses que promueven la cultura china y l'espardimientu del [[idioma chinu]] nel país. Tamién, destaca la gran cantidá de centros educativos qu'imparten mandarín como una asignatura obligatoria. === Inglés === Costa Rica ye unu de los países llatinoamericanos onde la so población conoz más del [[idioma inglés]], según la escuela internacional Education First.<ref>{{cita web |url=http://www.ef.cr/epi/ef-epi-ranking/?tc=Iw |títulu=Clasificación EPI EF |fechaaccesu=24 de xineru de 2012|autor= EPI EF }}</ref> Este consiste nel principal idioma estranxeru estudiáu nel país, amás de ser impartíu de forma obligatoria en casi la totalidá de centros educativos de la nación.<ref>{{cita web|apellíos1=Córdoba Cubillo|nome1=Patricia|apellíos2=Cotu Keith|nome2=Rossina|apellíos3=Ramírez Sales|nome3=Marlene|títulu=LA ENSEÑANZA DEL INGLÉS EN COSTA RICA Y LA MAÑA AUDITIVA NA AULA DENDE UNA PERSPECTIVA HISTÓRICA|url=http://revista.inie.ucr.ac.cr/index.php/aie/article/viewFile/71/70|obra=Estudio universitariu sobre la historia y eficacia de la enseñanza del idioma inglés nel país editorial=Universidá de Costa Rica, Facultá d'Educación, Institutu d'Investigación n'Educación|fecha=2005|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161028015620/http://revista.inie.ucr.ac.cr/index.php/aie/article/viewFile/71/70|fechaarchivu=2016-10-28}}</ref><ref>{{cita web|apellíos1=Marín Regueru|nome1=Edwin|títulu=Cronología de la enseñanza del inglés en Costa Rica mientres el Sieglu XX|url=http://revistas.tec.ac.cr/index.php/comunicacion/article/viewFile/809/723|obra=Estudio universitariu sobre la historia del idioma inglés nel país editorial=Institutu Teunolóxicu de Costa Rica - Revista Comunicación|fecha=2012|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160916120508/http://revistas.tec.ac.cr/index.php/comunicacion/article/viewFile/809/723|fechaarchivu=2016-09-16}}</ref> L'inglés perfílase como l'idioma estranxeru más optáu como asignatura, polos estudiantes costarricanos, pa rindir l'exame de [[bachilleratu]], obligatoriu pa ingresar a cualquier universidá de Costa Rica. [[Ficheru:Monteverde.jpg|miniaturadeimagen|[[Monteverde (Costa Rica)|Monteverde]], la coleutividá cuáquera más grande del país.]] Esti idioma amás cunta col sofitu y la promoción de decenes d'instituciones culturales fundaes por una de les comunidaes anglosaxones más importantes d'[[América Central]] y compuesta por más de: 20.000 d'[[Estaos Xuníos]], 10.000 [[Canadá|canadianos]], 6.000 [[Reinu Uníu|británicos]] y los sos descendientes aniciaos nel país, qu'amás utilicen esta llingua cotidianamente, y de forma paralela al español. Tamién ye destacable el fechu de que na rexón noroeste de la [[Provincia de Puntarenas]], nes comunidaes de [[Monteverde (Costa Rica)|Monteverde]] y Santa Elena, los [[cuáqueros]] falen l'inglés típicu de la so comunidá, usando'l "thou" en llugar de "you" y otres carauterístiques propies del dialeutu cuáqueru.<ref>{{cita web|apellíos1=Zúñiga|nome1=Alejandra|títulu=Cuando llegaron los cuáqueros|url=http://wvw.nacion.com/dominical/2002/agostu/18/dominical9.html|obra=Artículu sobre la historia de los cuáqueros asitiaos en Monteverde|editorial=Revista Dominical de La Nación|fecha=2002|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016}}</ref><ref>{{cita noticia|apellíos1=Solano|nome1=Hugo|títulu=Cuáqueros: 60 años equí|url=http://wvw.aldia.cr/ad_ee/2011/mayu/08/noticies-del-dia2767599.html|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu sobre la historia de les comunidaes cuáqueres costarricanos|editorial=Al Día|fecha=8 de mayu de 2011}}</ref> Amás, en munchos otros puntos del país esisten comunidaes menonites provenientes de los Estaos Xuníos, onde tamién ye utilizáu l'inglés pola población. ==== Criollu limonense ==== [[Ficheru:CR-puerto-limon-05.jpg|miniaturadeimagen|[[Limón (ciudá)|Puertu Limón]], principal ciudá del caribe costarricanu y una de les comunidaes onde s'emplega'l mekatelyu.]] Na [[Mar Caribe|zona caribeña]] del país tamién se fala'l [[Mekatelyu|criollu limonense]], que ye una variedá del [[Idioma inglés|inglés]] faláu nel caribe anglófono. Popularmente, denominóse al criollu limonense como ''patois'' (''patuá'') o ''mekatelyu''.<ref name=p>{{cita noticia|apellíos1=Hérnandez Sánchez|nome1=Melissa|títulu=L'inglés de Limón vive na música, la lliteratura y la gastronomía de Costa Rica|url=http://www.nacion.com/ocio/artes/Limon-lliteratura-gastronomia-Costa-Rica_0_1336866330.html|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu qu'informa sobre la cultura y usu contemporaneu y histórica del mekatelyu en Limón editorial=La Nación|fecha=21 d'abril de 2013}}</ref> Esti últimu nome ye una suerte d'onomatopeya formada a partir de la pronunciación de la frase "''Meik I tell yu somtin' (May I tell you something)"'' nesta variante del inglés. Anque se diz qu'esti nome ye'l dadu polos mesmos limonenses a la so variedá del inglés,<ref name=":0">{{Cita publicación|url=http://www.redalyc.org/pdf/729/72923937014.pdf|títulu=L'espaciu y la globalización nel contautu de llingües: el criollu limomense n'español falante Costa Rica|apellíos=Herzfeld|nome=Anita|fecha=2012|publicación=Cavilgues, vol. 91, núm. 1, 2012, páxs. 191-198|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|doi=|pmid=}}</ref> al paecer foi propuestu dende los estudios llingüísticos nos [[Años 1970|años 70]]. Supónse que "''May I tell you something''" ye una frase que s'utiliza pa empecipiar col rellatu d'un chisme, polo cual implica una representación negativa sobre la comunidá limonense, a la cual dellos sectores de la población de [[Provincia de Limón|Limón]] opónense. A manera d'exemplu d'esta representación sobre la comunidá pudi citase el siguiente fragmentu d'un estudiu llingüísticu: <blockquote>De cuenta que el cambéu d'espaciu resulta nuna permutación de la conexón ente'l so repertoriu llingüísticu y la competencia llingüística riquida p'actuar nesi espaciu. Los falantes espresar en y dende un espaciu que proyeuta ciertos valores, un determináu orde social, cierta autoridá, y atributos afeutivos. Esti conceutu puede ilustrase colo qu'asocede en Puertu Limón. Una vegada que la dueña de casa cumplió coles sos xeres doméstiques, fuelga na antoxana de la so casa, colos sos brazos xeneralmente sofitaos na veranda. Dende esi espaciu, ella repara y saluda a les persones que caminen pola sienda. Depués tresmite los sos comentarios ente eses persones a les sos amigues y de esa manera controla les regles social y moral de la ciudá.<ref name=":0" /></blockquote>Los principales trabayos que se desenvolvieron sobre'l [[Mekatelyu|inglés de Limón]] fueron ellaboraos polos autores costarricanos: Anita Herzfeld, Mario Portiella Chavez y Malva Spence Sharpe. === Alemán === Nel país ta presente una de les [[Inmigración alemana en Costa Rica|comunidaes alemanes]] más grandes d'América Central, habitando anguaño más de 2000 [[Alemaña|alemanes]] en Costa Rica. Ensin cuntar a casi 2000 [[Suiza|suizos]], 2000 [[menonita|menonites]]<ref>{{cita noticia|apellíos1=Corella|nome1=Randall|títulu=Una vida xunto a La Pallabra|url=http://wvw.nacion.com/proa/2005/marzu/06/proa0.html|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu sobre los menonites de Costa Rica|editorial=Revista Proa de La Nación|fecha=2005}}</ref> d'ascendencia predominantemente alemana y más de 600 [[Austria|austriacos]], conformando una gran comunidá xermanocostarricana que practica y promueve l'usu del [[idioma alemán]] na nación. Tamién ye destacable la gran [[Inmigración alemana en Costa Rica|migración alemana]] qu'hubo en Costa Rica mientres el sieglu XIX y XX,<ref name="Sauter">Sauter, Franz. ''[http://wvw.nacion.com/ln_ee/1999/febreru/01/opinion3.html Los alemanes en Costa Rica]'' [[La Nación (Costa Rica)|La Nación]]. [[1999]].</ref> heredando al país una rica contribución sociocultural y económica. Anguaño, miles de costarricanos son descendientes d'estos migrantes y fundaron decenes instituciones culturales ya inclusive centros educativos ya ilesies que promueven l'espardimientu del alemán nel país.<ref name="Berth">Berth, Christian ''La inmigración alemana en Costa Rica, migración, crisis y cambéu ente 1920 y 1950 entrevistes con descendientes alemanes.''Institutu d'Historia Contemporánea de [[Hamburgu]]</ref> Amás, nel área norte del país, na [[Rexón Huetar Norte]], en [[Cantón de Sarapiquí|Sarapiquí]] y en [[Cantón de San Carlos|San Carlos]] esisten comunidaes fundaes, colonizaes o poblaes por migrantes alemanes y menonites onde los sos descendientes inda utilicen l'alemán o empleguen un dialeutu proveniente del alemán antiguu llamáu [[baxu alemán|plautdietsch]]. === Italianu === [[Ficheru:San Vito Costa Rica.JPG|miniaturadeimagen|Paisaxe en [[San Vito (Costa Rica)|San Vito de Coto Brus]], la comunidá italofalante más grande de Costa Rica.]] Costa Rica tien la más nutrida [[Inmigración italiana en Costa Rica|comunidá italiana]] d'América Central, con más de 2500 italianos viviendo nel país. Amás, tamién anicien en Costa Rica casi 2000 [[Suiza|suizos]]. Esto, y los bien de descendientes de los [[Inmigración italiana en Costa Rica|fluxos migratorios italianos]] del sieglu XIX, faen qu'esista una gran comunidá italofalante con instituciones y aliances culturales, como l'Institutu Dante Alighieri, que promueven la enseñanza del [[idioma italianu]].<ref>Bariatti, Rita. ''La inmigración italiana en Costa Rica''. Revista Acta Académica. Universidá de Centro América. San José, 1997 {{ISSN|1017-7507}}</ref><ref>Cappelli, Vittorio. ''Nelle altre Americhe. Calabresi in Colombia, Panamà, Costa Rica y Guatemala''. La Mongolfiera. Doria di Cassano Jonio, 2004.</ref> Amás, na zona de [[San Vito (Costa Rica)|San Vito de Java]] y otres comunidaes del sureste de la nación fálase [[Idioma italianu|italianu]], por cuenta de la colonización agrícola italiana qu'hubo en diches zones y que foi promovida pol gobiernu.<ref name=w> Weizmann H. (1987) ''Emigrantes a la conquista de la selva'' (2ª ed.)Comité de la Sociedá Cultural "Dante Alighieri" de San Vito. Costa Rica.</ref><ref>Sansonetti V. (1995) Quemé les mios naves nesti monte: La colonización de la altiplanicie de Coto Brus y la fundación de San Vito de Java. Jiménez y Tanzi. San José, Costa Rica.</ref> Anguaño, tamién se fala un dialeutu resultante de la influencia hispana nos descendientes de los migrantes italianos y l'italianu ye impartíu como una asignatura obligatoria na educación pública rexonal. === Otres llingües con fuerte presencia === Nel país, una de les llingües estranxeres con mayor promoción y popularidá ye'l [[idioma francés|francés]]. Ye destacable el fechu de que Costa Rica tien la comunidá francófona más grande de Centroamérica, siendo l'únicu país centroamericanu que ye Miembru observador de la [[Organización Internacional de la Francofonía]], y cuntando con más de: 2000 [[Francia|franceses]], 10000 [[Canadá|canadienses]], 2000 [[Suiza|suizos]] y 200 [[Haití|haitianos]]. Amás, mientres el sieglu XIX rexistró'l mayor [[Inmigración francesa en Costa Rica|fluxu migratorio de franceses n'América Central]], dirixíu escontra Costa Rica, lo qu'apurrió una nutrida cantidá de descendientes francófonos al país<ref>{{cita web|apellíos1=Meléndez Obando|nome1=Mauricio|títulu=Franceses en Costa Rica|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/ESPECIALES/raices/raices24.html|obra=Artículu sobre la inmigración y les families descendientes franceses de Costa Rica|editorial=La Nación|fecha=2001|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016}}</ref> y produció la creación de bien de instituciones y aliances culturales ya inclusive un colexu que realicen una gran promoción y espardimientu del deprendimientu del francés na población. Tamién, el francés constitúi una asignatura impartida obligatoriamente en bien de escueles y nel Tercer Ciclu de la Educación Básica, ye enseñáu n'incontables colexos y puede optase como una asignatura pa rindir l'exame de bachilleratu.<ref>{{cita noticia|apellíos1=Picáu de Llión|nome1=Nitzy|títulu=ABR 2016 Costa Rica y Francia roblen alcuerdu pa reforzar la enseñanza del francés nes aules|url=http://www.mep.go.cr/noticies/costa-rica-francia-roblen-alcuerdu-pa-reforzar-ensenanza-frances-aules|fechaaccesu=26 de xunetu de 2016|obra=Artículu sobre l'alcuerdu d'intercambiu en docentes de francés ente la República de Costa Rica y la República Francesa y datos sobre la enseñanza del francés nel país editorial=Ministeriu d'Educación Pública de la República de Costa Rica|fecha=8 d'abril de 2016}}</ref> Otru idioma con una presencia notable ye'l [[idioma árabe|árabe]], utilizáu por más de 200 [[El Líbanu|libaneses]], 200 [[Emiratos Árabes Xuníos|emiratinos]] y una gran cantidá d'inmigrantes [[Llevante mediterraneu|llevantinos]], [[pueblu árabe|árabes]] y descendientes de les corrientes migratories del Oriente Próximu mientres el sieglu XIX<ref>Martínez Esquivel, Ricardo. Inmigrantes libaneses en Costa Rica y les sos participaciones na masonería del país (primer metá del sieglu XX) 25 d'ochobre de 2010z</ref> qu'habiten nel país. Amás, Costa Rica tien una de les comunidaes musulmanes más grandes de Centroamérica,<ref>KUSUMO, Fitra Ismu, "ISLAM N'AMÉRICA LLATINA Tomu III: L'Islam güei dende América Llatina (Spanish Edition)"</ref> qu'utiliza esti idioma como la so llingua llitúrxica. Esisten na nación decenes d'instituciones culturales qu'espublicen l'idioma y la cultura árabe, como la Casa Libanesa. L'[[idioma hebréu]] tamién ye utilizáu como llingua llitúrxica pola [[Historia de los xudíos en Costa Rica|comunidá xudeocostarricana]], una de les más nutríes d'América Central,<ref>[http://vitae.ucv.ve/?module=articulo&rv=98&n=4305&m=2 Migraciones Xudíes en Centroamérica y el Caribe: Proyeición Epidemiolóxica de la Enfermedá de Gaucher] Academia Biolóxica Dixital</ref> y tamién lo empleguen más de 1000 [[Israel|israelinos]] y los sos descendientes qu'habiten nel país. Esti idioma tamién ye promovíu por institutos sionistes presentes na nación. La gran cantidá de xudíos que viven en Costa Rica deriva de procesos migratorios aisllaos, como la gran [[inmigración polaca en Costa Rica|inmigración polaca]] o la entrada de munchos xudíos sefardinos y asquenazíes al territoriu,<ref name="Guzman">Guzmán Stein, Miguel. [http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Conteníos/hca/cong/meses/cong5/docs/gsoc1.pdf La migración sefardita en Costa Rica y la lapidaria aciaga como fonte d'investigación d'una comunidá inédita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924025258/http://www.hcentroamerica.fcs.ucr.ac.cr/Conten%C3%ADos/hca/cong/meses/cong5/docs/gsoc1.pdf |date=2015-09-24 }} V Congresu Centroamericanu d'Historia. [[19 de xunetu]] de [[2000]].</ref> trayendo consigo l'usu del hebréu como llingua relixosa. == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Constenla Umaña, Adolfo | enllaceautor = Adolfo Constenla Umaña | títulu = La diversidá linguística de Costa Rica: les llingües indíxenes. | añu = 2011 | publicación = Revista de Filoloxía y Llingüística de la Universidá de Costa Rica | númberu = 37(2) | id = páxs. 93-106 | url = http://revistas.ucr.ac.cr/index.php/filyling/article/download/6424/6129 }} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20110207234126/http://fundeico.com/ Fundación pal Desenvolvimientu Social y Cultural de les Etnies costarricanes] {{Tradubot|Lenguas de Costa Rica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Costa Rica]] dlb35hq7fqgj0tffsjut6sp1cssd2s3 0 166673 4499275 4494552 2026-06-08T03:33:22Z Limotecariu 735 4499275 wikitext text/x-wiki <!-- Lo recomendable ye que s'editen solo pallabres de les cualos conozse l'historial y, especialmente, la etimoloxía, otra manera puede faese un artículu caóticamente infinitu. --> [[Ficheru:Mi noche triste groß.JPG|thumb|[[La mio nueche murnia]]]] El '''lunfardo''' ye una [[xíriga]] aniciada y desenvuelta na ciudá de [[Buenos Aires]], capital de la [[República Arxentina]], y la so [[Gran Buenos Aires|conurbación]];<ref>[http://www.agenciaelvigia.com.ar/historia_d'el_lunfardo.htm Hestoria del Lunfardo, con reseñes en periódicos del sieglu XIX.]</ref><ref>[http://lema.rae.es/drae/?val=lunfardo Definición de la pallabra "Lunfardo" según la RAE.]</ref> tamién otres ciudaes cercanes como [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] (na [[provincia de Santa Fe]]) y [[Montevidéu]] (Uruguái) contribuyeron dende'l principiu al so desenvolvimientu. Estes trés ciudaes vivíen una situación sociocultural bien similar debíu en gran midida a l'actividá portuaria y a la enorme [[Inmigración n'Arxentina|inmigración]] de distintes partes d'Europa, principalmente italiana y española, asocedida a fines del sieglu XIX y principios del XX na zona del Ríu de la Plata y contorna onde, a última hora, concentraríase la riqueza económica de dambos países. Dempués de señalar la dificultá qu'esiste en precisar el conceutu de lunfardo, [[Mario Teruggi]] inclinar a dicir que ye un "fala popular arxentina compuesta de pallabres y espresiones que nun tán rexistraes nos diccionarios castellanos corrientes"<ref>Teruggi (1974), p. 26</ref>pa esclariar más palantre que "los lunfardismos son propios de la fala subestándar popular y que de nenguna manera los cultismos y otros términos elevaos pueden incluyise nesa categoría".<ref name=Teruggi>Teruggi (1974), p. 28</ref> En 1878, un artículu del diariu ''[[La Prensa (Arxentina)|La Prensa]]'' tituláu "El dialeutu de los lladrones" señalaba qu'en Buenos Aires había una nueva manera de falar, y numberábense ventinueve pallabres ente les cualos taba ''lunfardo'' como sinónimu de lladrón. En 1879 el comisariu [[Benigno Lugones]] publicó un artículu<ref>''[http://geocities.ws/lunfa2000/lugones.html Llugones]''.</ref> nel diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' nel que tamién se daben exemplos del léxicu, ente ellos el primer versu lunfardo que se conoz: {{cita|Tando nel bolín polizando<br/>presentóse'l mayorengo<br/>a portalo en cana vengo<br/> el so mina haber delatáu.<ref group="n.">"[[Bolín]]" depués "[[bulín]]" o "[[Bulo (lunfardo)|bulo]]" ye l'apartamentu onde daquién fuelga o se presta, ''polizando'' anguaño suelse dicir "apoliyando" y quier dicir dormiendo; ''mayorengo'' equí ye una forma despreciatible de mayor faciendo referencia a un oficial de policía, ''[[cana (lunfardo)|cana]]'' significa policía o prisión y que ''mina'' significa muyer.</ref>}} Orixinariamente esta xíriga foi emplegada polos delincuentes y llueu lo foi pola xente de les clases baxo y medio baxa. Parte de los sos vocablos y llocuciones introduciéronse darréu na llingua popular y espublizáronse nel castellán de l'Arxentina y l'Uruguái. Sicasí, yá a entamos del sieglu {{versalita|xx}} el lunfardo empezó a espublizase ente tolos estratos y clases sociales, yá sía pola habitualidad del so usu, porque yera común nes lletres de [[tangu]], o dambos motivos. La poesía en lunfardo supo tener un bon nivel artísticu nes manes de [[Felipe Fernández "Yacaré"]], [[Carlos de la Púa]], [[Bartolomé Rodolfo Aprile]], [[José Betinotti]], [[Antonio Caggiano (payador)|Antonio Caggiano]], [[Julián Centeya]], [[Roberto Cayol]], [[Iván Diez]], [[Daniel Giribaldi]], [[Alberto Vacarezza]], el lletrista de tangu [[Pascual Contursi]], [[Dante A. Linyera]], [[Héctor Gagliardi]], [[Enrique Cadícamo]] o [[Horacio Ferrer]]. Col intre del tiempu, delles de les sos pallabres pasaron a países estremeros como Chile, Paraguay y Bolivia, onde güei ye frecuente l'usu de lunfardismos en delles árees urbanes del país. Tamién, y muncho más apocayá (dende la década de 1990), en Perú usen delles pallabres lunfardas. Toa esta "esportación" de lunfardismos d'Arxentina ye debida a los munchos inmigrantes de dichos países aniciaos ellí; y, sobremanera, al espardimientu del tangu y del [[rock arxentín]], estilos musicales nos que frecuentemente s'utilicen términos del lunfardo. En [[Funes el memorioso]], [[Jorge Luis Borges]] cavilgó que'l lunfardo nun ye una auténtica xíriga: «Yo albidro de que'l lunfardo ye artificial. Que ye una invención de [[José Gobello|Gobello]]... y de [[Alberto Vacarezza|Vacarezza]]». == Historia == === Etimoloxía === La pallabra «lunfardo» ye d'orixe [[idioma lombardu|lombardu]], idioma faláu principalmente en [[Lombardía]] (rexón allugada nel norte d'Italia). Hasta principios del sieglu {{versalita|xx}} yera frecuente ente les poblaciones italianes llamar ''lombardi'' (‘lombardos') a los hampones, quiciabes recordando a les [[invasiones lombardes]] d'entamos de la Edá Media. Pa otros la pallabra "lunfardo" nun provién direutamente d'Italia sinón d'[[Occitania]] (la mafia [[marsellesa]] yera abondo activa nel Ríu de la Plata a fines del sieglu XIX) y en Occitania, dizse, los migrantes procedentes de la Lombardía yeren trataos de delincuentes; según Otilia Da Veiga, la vicepresidenta nel 2011 de l'[[Academia Porteña del Lunfardo]], como nes ciudaes de Lombardía había munchos emprestadores y banqueros, la xente humilde d'Italia dicía que los ''lumbardi'' (lombardos) yeren lladrones.<ref>"El porteñísimo lunfardo anovar con pallabres del rock y la cumbia", artículu de Nora Sánchez, diariu [[Clarín (Arxentina)|Clarín]], domingu 21 d'agostu de 2011, páx. 56.</ref><ref>{{cita web|títulu = El porteñísimo lunfardo anovar con pallabres del rock y de la cumbia|url = http://www.clarin.com/ciudades/portenisimo-lunfardo-anueva-pallabres-cumbia_0_539946134.html|sitiuweb = Clarin.com|fechaaccesu = 6 de xineru de 2016}}</ref> === Oríxenes === El lunfardo, abreviadamente ''lunfa'', surdió en Buenos Aires y la so contorna mientres la segunda metá del sieglu {{versalita|xix}} col gran apurra de les distintes inmigraciones, sobremanera la italiana; y con pallabres d'orixe indíxena, africanu, y gauchesco, que yá había na Arxentina. El lunfardo más zarráu empezó como llinguaxe carcelario de los presos, por que los guardias nun los entendieren, a fines del sieglu {{versalita|xix}}. Munches de les sos espresiones llegaron colos inmigrantes europeos; en tal casu, cuando asocede un amiestu de llingües españoles ya italianes nel área d'El Ríu de la Plata, produzse'l [[cocoliche]], del que deriven bien de pallabres lunfardas. Otres pallabres llegaron del llinguaxe típicu [[gauchu|gauchesco]] (por casu: ''piola''). Tamién ye frecuente l'amiestu del lunfardo col [[vesre]], modalidá que dexa la xeneración de nueves pallabres alteriando l'orde de les sílabes (por casu: ''mionca'', por camión, o pa más comunes exemplos, «tangu» ye ''gotán'', «pantalón» ye ''lompa''). Nel [[idioma francés]] esiste un xuegu de pallabres similar, llamáu ''[[verlan]]'' (vesre fonéticu de ''l'envers'' [lanvér]). Nos sos oríxenes, el lunfardo tamién tuvo apurras provenientes de Francia, especialmente del [[xíriga]] francés (por casu, les pallabres ''brema'', ''franelear'', ''griseta'', ''macró'')<ref name="Sorbet">'''Sorbet, Piotr''': "Contribución al estudiu de la influencia francesa nel español d'Arxentina: los galicismos lunfardescos", [en:] ''Variación, contraste, circulación. Perspectives llingüístiques nel hispanismo actual'', Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2014, páxs. 29-37.</ref> según del [[idioma occitanu]], del [[idioma inglés|inglés]] (por casu, les pallabres ''jailái'', ''jailaife'', de ''high life'' o ''espiche'' de ''speech'' o ''[[escrache|escrachar]]'' de ''scratch'', anque nel postreru de los exemplos la etimoloxía inglesa ye dudosa yá que esiste nel [[idioma napolitanu|napolitanu]] la pallabra ''scracciato'' [pronunciar en lunfardo: ''escrachato''] col significáu de bien foliáu o abolláu y qu'equival a la italiana normativa [[stiacciato|schiacciato]]), del [[idioma gallegu|gallegu]], [[idioma portugués|portugués]] y [[idioma asturianu|asturianu]],<ref>Pablo Suárez García "¿Dormir él? Dormiriola.Delles notes sobro'l sufixu verbal -iola n'asturianu". RFA 13 (2013) páx. 127-142</ref> ente otros. La xíriga tamién inclúi pallabres aboríxenes, cuantimás de los idiomes [[quechua]], [[avañe'é|guaraní]] y [[mapudungun|mapuche]]; y tamién, pallabres d'orixe africanu, sobremanera del África [[Bantú]] por ex: ''quilombo'', ''mucama'', ''[[mondongu]]'', ''[[candombe]]'', etc. == Morfoloxía y llingüística == Polo xeneral apréciase un consensu ente distintos autores a que'l lunfardo surde como una fala [[gremiu|gremial]], o [[xíriga]] de malvivientes; delincuentes que lu utilicen como mecanismu de cifráu pa cometer delitos o entamar fugues de les prisiones, polo qu'en principiu s'aprecia la so finalidá utilitaria. Borges argumenta esti llinguaxe cuando afirma que «El lunfardo ye un llinguaxe gremial (...) ye la teunoloxía de la furca y la ganzúa como tantos otros.<ref group="n."> "Furca" ye un lunfardismo por [[forca]] anque'l verbu ''furcar'' utilízase casi puramente como sinónimu de "agachupar" o bloquiar a daquién per mediu d'un estrangulamiento nel pescuezu -colos brazos o con un llazu- ensin que por ello'l estrangulamiento sía letal anque sí inhabilitante de la persona mientres ta "furcada" ; la ''ganzúa'' ye'l gabitu aguyáu que sirve a los delincuentes como ferramienta substitutiva d'una llave p'abrir puertes o ventanes.</ref>»<ref name="mercáu">Mercado, Jaime. ''Cinco tarrezas tangueros''. Medellín: Club amigos del tangu, 1996 páxs. 7-8.</ref> Según Jaime Mercado,<ref name="mercáu"/> dende'l puntu de vista llingüísticu el lunfardo nun ye una [[llingua (idioma)|llingua]] en sí, sinón un [[léxicu]] qu'actúa n'estrecha simbiosis col idioma español faláu en determináu momentu, yá que «por que un sistema de comunicación sía llingua, ye menester que contenga toles partes de la [[Oración (gramática)|oración]]». Anque verdaderamente'l lunfardo nun ye una llingua (por más que dalgunos lunfardistas intentaren que lo fora) nin menos entá un idioma y nin siquier un [[dialeutu]], lo evidente ye qu'a lo llargo de fines del sieglu XIX, tol sieglu XX, y lo que va del presente sieglu, resulta ser unu de les traces llingüístiques del [[dialeutu d'El Ríu de la Plata]]. <br /> El lunfardo, per otru llau, tien trés partes importantes: el [[sustantivu]], el [[axetivu]] y el [[verbu]]; pero escarez d'[[Artículu (gramática)|artículu]]s, [[pronome]]s, [[preposición|preposiciones]] y [[Conxunción (gramática)|conxunciones]]; como resultancia, pueden espresase frases en lunfardo puru pero non oraciones. Por casu: ''Home bacán'' ye una frase, pero ''Home bacán que me acamala'' ye una oración que nun se puede espresar en forma direuta nel lunfardo; el castellán apurre'l relativu ''que'' y el complementariu ''me''. Conde cunta que esiste un dialeutu d'El Ríu de la Plata o de Buenos Aires de la llingua española pero que'l lunfardo nun ye un dialeutu<ref>Oscar Conde: Lunfardo. Un estudiu sobre la fala popular de los arxentinos páx. 43. Ediciones Taurus. Buenos Aires 2011|isbn 978.987-04-1762-0</ref> y tampoco un léxicu esclusivu de la delincuencia porque les pallabres que la componen entepasen esi ámbitu y munches nun tán venceyaes al delitu. {{Harvnp|Conde|2011|p=55/6}}Conde resume:{{cita|”Ye una manera d'espresión popular o, pa dicilo más claramente, un vocabulariu de la fala popular de Buenos Aires…que s'estendió primero a tola rexón del Ríu de la Plata y depués al país enteru.{{Harvnp|Conde|2011|p=56}}…l'usu d'esti léxicu recuérda-yos a los sos usuarios quién son, pero tamién d'ónde vienen…el lunfardo ye posiblemente l'únicu que nel so orixe se formó, y nun altu porcentaxe, con términos inmigraos.” {{Harvnp|Conde|2011|p=109}}}} Conde afirma que tou lunfardismo ye argentinismo, pero nun ye fácil establecer la diferencia ente dambos y asina nun pertenecen al lunfardo “bombacha (prinda interior femenina), campear, corpiño, factura, feta, milanesa, empanada, coleutivu, pedregullo, yuyo” porque “nun revelen, como suel asoceder nel lunfardo, una actitú nin lúdica nin tresgresora” {{Harvnp|Conde|2011|p=138}}Tamién diz que podría cuestionase la inclusión nel lunfardo de pallabres de la fala popular como “abrochar, aguantadera, bagarto, bardear, canutu, [[canyengue]], curtir, fisura, xoya, mocu, partusa o psicopatear”.{{Harvnp|Conde|2011|p=128}} === Fonoloxía === Los soníos del lunfardo nútrense principalmente de les llingües d'Italia, especialmente les septentrionales, por cuenta de qu'en Buenos Aires la colonia italiana ye bien estensa y dexó un importante heriedu léxicu. Amás, el lunfardo tomó pallabres, xiros, o maneres de falar, mesmos (préstamos) de diversos idiomes como'l francés, el portugués, un pocu d'inglés, y al traviés del heriedu [[gauchu|gaucha]] del [[quechua]]. Según un estudiu sobre l'elementu llingüísticu nel tangu, realizáu pol Coloque Internacional Sur de Toulouse (Coloquiu Internacional Sur de [[Toulouse]]),<ref name="cist">Coloque Internacional Sur de Toulouse. ''-y tangu: Hommage a Carlos Gardel''. Toulouse: Eché Editeur, 1984. p. 108.</ref> realizáu sobre una muestra de 2000 tangos, clasificáronse los préstamos según el so orixe: nuna única llista atópense los [[italianismu|italianismos]] y pan-italianu (esto ye, les pallabres comunes a delles llingües d'Italia) que resultaron ser 38 &nbsp;% del total. Los genovesismos y otros septentrionalismos, que resultaron ser 24&nbsp;%, fueron arrexuntaos xuntos, yá sía porque la mayor parte d'italianismu d'esti grupu procede del xenovés -o [[Idioma ligur|zeneize]] (ligur), o porque delles pallabres son, al empar, [[idioma ligur|xenoveses]], [[idioma piamontés|piamonteses]], [[idioma lombardu|lombardes]] y hasta [[idioma vénetu|vénetes]], siendo difícil de cutiu establecer si'l vehículu foi'l xenovés o otru dialeutu septentrional. Les pallabres tomaes de dialeutos meridionales, que son el 11 &nbsp;%, arrexuntáronse toes nun mesmu grupu de [[Mezzogiorno|meridionalismos]], yá que dacuando ye trabayosu establecer si proceden del [[idioma napolitanu|napolitanu]], del [[calabrés]], del [[idioma sicilianu|sicilianu]] o d'otres fales locales, dada la so afinidá. A lo último, les voces de procedencia jergal que representen una porción considerable dientro del conxuntu: son 24 &nbsp;%. Exemplos: * Procedentes del italianu y d'otres llingües d'Italia : * '''Laburo''': Trabayu, de la pallabra ''lavoro'' que significa tamién trabayu. :* '''Bacán''': persona bien adinerada, elegante y amistosa. Provién del [[Idioma ligur|xenovés]] ''bacàn'', que significa patrón. :* '''Engrupir''': engañar. Del xenovés ''gróppo'': nuedu, atáu, envoltoriu, posiblemente por irradiación semántica de los demás italianismos del lunfardo que, del significáu orixinariu de paquete, pasó a significar estafa, engañu. * Procedentes del francés. ::Según Rendón: «Les voces lunfardas provenientes del francés úsense especialmente pa mentar lo prohibío, el placer que se rellacionaba col comerciu sexual. (...) Tamién col francés desígnase la elegancia, la gracia y la cortesía.»<ref name="Rendon">Rendón Uribe, Omar. ''Medellín, llinguaxe caleyeru y tangu''. Medellín: Marín Vieco, 1995.</ref> :* '''Cana''': cárcel. Provién de ''canne'': Cayáu, pol cayáu de los policías, yera tamién el términu utilizáu polos rufianes franceses pa nomar al policía, pasó depués a ser cana como sinónimu d'autoridá y, más tarde, cárcel. :* '''Reculié''': día escontra tras. De ''reculé'': reculada. * Procedentes del portugués. ::El portugués llega primeramente al traviés de los comerciantes portugueses qu'exercíen el contrabandu nes riberes de Buenos Aires y la [[Banda Oriental]], actual Uruguái. Depués, gracies a la influencia brasilana na zona d'El Ríu de la Plata. :* '''Tamango''': bolsu. Vien de ''tamanco'': zuecu. :* '''Vichar''': mirar de revisgu, espiar. De ''vixilar'': vixilar. * Procedentes del inglés. :* '''Jai, jaife, jalaife''': persona elegante, adinerada. Provién de ''high life'' (altu nivel de vida). :* '''Sharap''': callate. De ''shut up''. :* '''Bichicome''': vagamundu. De ''beach-comber'' (el que recueye na sablera cuesas pa vender). * Procedentes del [[quechua]]. :* '''Pucho''': restu de daqué, colilla de pitu. De ''puchu'': lo que sobra. * De procedencia jergal :* '''[[cana (lunfardo)|Tira]]''': policía tapáu o policía. Probablemente provién de les cintes de tela (tira = cinta) que representen los graos de cada escalafón de la policía. Al respeutu ye interesante destacar tamién un xestu típicu que se fai cutiendo col furabollos y mediu nel costazu y que s'utiliza pa remarcar l'autoridá (sía real o imaxinaria) d'una persona, ilustrando los ''galones'' qu'esta tien. === Connotación === El principal recursu del lunfardo consiste n'emplegar pallabres movíes semánticamente de lo que signifiquen n'español. La connotación inspirar nuna rellación, que puede ser física o espiritual, polo que munches vegaes puede ser deducida del contestu, anque nun se repare unanimidá nel so usu per parte de tolos falantes. Toa connotación produz al empar una metáfora. La pallabra ''[[cana (lunfardo)|botón]]'' significa vixilante, axente de policía, en referencia a los botones del uniforme a fines del sieglu XIX,<ref>Claudio Martignoni: "Novísimo Diccionariu Lunfardo". http://martignoni.wordpress.com/2008/02/18/novisimo-diccionariu-lunfardo</ref> n'efeutu, tamién se llamaba "''botones''" a los rapazos emplegaos como asistentes n'hoteles d'alta categoría yá que-yos obligaben a usar un uniforme de [[llibrea]] nel que se destacar los sos botones doraos. La espresión ''¡Hai más botones que ojales!'' yera frecuentemente emplegada cuando había presencia policial en númberu desproporcionáu. Exemplos <div align="center"> {| {{tablaguapa}} width=75% ! Pallabra !Connotación habitual ! Connotación en lunfardo |----- | Academia | Sociedá d'aprendizaje | Oportunidad d'abrir una puerta (con ganzúa) |-bgcolor="#EFEFEF" | Antropófagu, tiburón blancu | Que come homes |Formes insultantes pa referise a un home [[homosexual]] |----- | Campana | Instrumento buecu de metal que suena, suelse utilizar pa dar avisu d'un acontecimientu. | Espía, ayudante del delincuente principal, el -o la- "campana" asitiar nun llugar estratéxicu pa sollertar o distrayer ante cualquier inconveniente, llámase-y "campana" porque "campanea" esto ye: da señal d'alarma ("avisa") ante cualquier peligru o imprevistu que pueda reparar. |}</div> === Polisemia === El recursu llingüísticu nel cual una mesma pallabra tien dellos significaos tamién ye utilizáu con frecuencia pol lunfardo. Por casu * '''''Acamalar''''' tien les siguientes acepciones: aforrar y caltener una muyer. * '''''[[Amurar (lunfardo)|Amurado]]''''' puede significar abandonáu, arrestáu, empeñáu poles deldes, estafáu na compra de daqué, por metáfora-metonimia puede referise tamién a daquién absolutamente namoráu, una y bones el namoráu o la namorada tán prisioneros "de la so" pasión. === Refraneru === Ye bien común escuchar nel lunfardo espresiones fixes, oraciones d'usu común nes que coinciden l'español y el lunfardo. “Alborotar l'aviesperu”, “a pode”, “a otru perru con esi güesu”, “baillar na cuerda fluexa”, “de baldre”, “de gorra”, “de poques pulgues”, “del cueru salen les correes”, “el palu nun ta pa cuyares”, etc. === Llocuciones alverbiales === Una llocución alverbial ye una espresión qu'indica la manera de faer daqué. Dellos exemplos: * '''A la marchanta''': como venga, ensin planes nin preparaciones, al azar. * '''A la perllonga''': ensin percuru, como sala. * '''Al volio''': al debalu fixu, eleición ensin selección detenida, indiscriminada. * '''A la romana''' (deriváu del equilibriu señaláu pol "fiel" -aguya- de la ''llibra'' o [[balanza romana]]) : per partes iguales. * '''A guardar''': al per mayor, en gran escala. * '''Al divín botón''': ensin motivu. * '''Al cuete (cohete)''': de baldre, en devanéu. * '''A los ponchazos''': en forma desordenada. * '''Al contao rabiosu''': n'efectivu. * '''A la violeta''': sacupáu. * '''Al bardu''': en devanéu, ensin orde, ensin razón. * '''De cotelete''' (reparar como al mirar disimuladamente de banda, ye dicir non de frente nun dando explícitamente la espresión ). * '''De queruza''' o '''dequerusa''' ("semblanteo" [perceición de los calteres humanos por aciu la visión o poles sos voces que ye "albidrada" preconscientemente pol celebru del dequeruzante] esto fai casi siempres d'una manera rápida anque bien experimenteado al reparar disimuladamente a la redolada humana en cada situación pa "cachar" o "manyar" en tolo posible los calteres de la xente que al o a la "dequeruzante" arródienlu). === Interxeiciones === Como [[interjección]] suelse nomar a aquellos soníos o esclamaciones coles que s'espresen los cambeos súbitos d'ánimu. En lunfardo tenemos los exemplos: * '''¡Yse!''': Sirve pa sollertar. * '''¡Ancún!''': Tamién voz d'alerta. * '''¡Araca!''': Voz de prevención. * '''¡Ecu!''': Ye asina, aprobación. * '''¡Canejo!''': ¡Anda!, eufemismu de coyona, nel Ríu de la Plata tamién ye bien común el [[italianismu]] '''''cazzo'''''. === Verbos === Nel lunfardo namái s'apuerten y conxuguen los verbos en ar, a diferencia del español, onde se conxuguen y apuerten en ar, er, dir. Exemplu: * '''Enfotar''' (robar): Enfoto, enfotes, enfota, enfotamos, enfoten. === Sustentu léxicu === El lunfardo inspirar nes siguientes modalidaes léxiques: a) La [[metonimia]]: [[tropu (retórica)|Tropu]] que consiste en designar daqué col nome d'otra cosa tomando l'efectu pola causa o viceversa, l'autor poles sos obres, el signu pola cosa significada. Una muestra del usu de la metonimia ye la pallabra '''''[[atorrante]]''''' (vagu, malviviente) y el respeutivu verbu '''''atorrantear''''' como asina tamién el verbu '''''torrar''''' (dormir), una versión ye que los indixentes solíen vivir y dormir en tubos de desaguadoriu en desusu abandonaos en terrenales baldíos de Buenos Aires que teníen el nome del fabricante, la empresa A. Torrant. Sicasí lo más probable ye que la pallabra venga de formes dialeutales antigües usaes tantu n'España como n'Italia onde significa «pescar con tranquilidá».<ref>Daniel Balmaceda: Hestoria de lletres pallabres y frases. Ed. SURAMERICANA (añu 2014) ISBN 9789500750325</ref> b) Inventu d'acepciones y pallabres per derivación: '''''amurar''''', '''''amurado''''': Individuu aislláu de la sociedá polos murios de la cárcel. Depués la pallabra ''amurar'' pasó a tener más significaciones: ''bien namoráu'', ''casáu o xuníu en matrimoniu'' o (como se repara nel tangu ''[[La mio nueche murnia]]'') ''abandonáu''. c) Acuñar pallabres provenientes del italianu: '''''morfar''''' vien de ''morfa'', que significa boca. Laburar que provién del verbu italianu ''lavorare'' (trabayar). d) Mutación de pallabra por [[apócope]] (supresión de dalgún soníu a la fin d'un vocablu), [[Aféresis (fonética)|aféresis]] (supresión de dalgún soníu de primeres d'un vocablu.) o [[hibridación]] (combinación de delles pallabres) por casu: * '''Colifa''', apócope de ''colifato'' que significa llocu. * '''Rula''', apócope de ruleta. * '''Estaro''', apócope de estaribel o cárcel. * '''Camanbuses''', que significa zapatos; y ye un híbridu de caminante y autobuses. y) Seique la modalidá más usada ye'l [[vesre]], que ye una modalidá llingüística que se constrúi por transposición de les sílabes d'una pallabra. * '''Un feca con chele''': Un café con lleche * '''Gotán''': tangu * '''Camuñe''': muñeca * '''Mionca''': camión (anque de primeres aplícase al vehículu, depués viense aplicando a la muyer de cuerpu opulento bien curiosa sexualmente) * '''Colo''': llocu Pa ilustrar d'una manera fonda los variaos usos gramáticos, léxicos, y les distintes modalidaes llingüístiques a les qu'allega'l lunfardo amuésase de siguío a manera d'exemplu, una carta escrita dende la cárcel (en lunfa: ''[[gayola]]''), qu'amuesa'l llinguaxe crípticu del hampa porteña (el "nome" y el "apellíu" del que infrascribe la misiva son tamién parte d'una seudonimia lunfarda: Conrado = honráu, Chantapufi = chanta (daquién pícaru o de pallabra pocu creíble) : {{cita|Gayola Real 12/9/915 Congrepa Drope: -y refilo por diome d'esta zarrada, el cartabón del bacán de quien -y chamuyé nel bulín del so minushia.<br /> Porque me batieron la cana, yo atopo amurado, pos fui mancando por un rati puercu nun bondi, nel momentu que-y tiraba la llanza a un grongui. Según el vigil del mio bellompa dientro d'una mesada y dempués de pasar el calor del manyamiento na mayorenguería, van dame'l enaje, pos el sario d'onde me encuajaron foi llimpiu, y non me cartaboneó.<br/> Tenezasos á el so paica y á los güevos de la patota, y agora pasu a bate-y el xustu. Con qu'asina manye el potiem De V.d aff. Conrado Chantapufi<ref>'''Villamayor, Luis C y Del Valle, Enrique'''. ''El llinguaxe del baxu fondu''</ref>}} En castellán habitual la misiva tendría'l siguiente significáu: {{cita|Gayola Real Compadre Pedro: Doi-y por mediu d'esta carta'l prontuario del suxetu de quien-y parolé na habitación de la so quería. Porque me delataron, yo atopo presu, pos fui sorprendíu nel autobús por un detective insobornable, nel momentu que intentaba roba-y a un italianu. Según el guardián del mio pabellón dientro d'un mes y dempués de pasar reseñar nel Departamentu de Policía van poneme en llibertá, pos el comisariu d'onde me prindaron foi bonu y non me sumarió. Apertones de manes a la so muyer y a los compañeros del grupu, y agora pasu a dici-y la verdá. Con qu'asina afítese bien lo que-y digo De V.d aff. Conrado Chantapufi.}} == El lunfardo na actualidá == Anguaño, dalgunos los términos lunfardo formen parte del llinguaxe natural de casi tola Arxentina, Uruguái y en menor midida Paraguay. Magar delles pallabres del vieyu lunfardo d'empiezos del sieglu XX modificáronse, tamién s'amestaron nueves. Por casu, la pallabra "lleones", pa referise a los pantalones, mutó - al traviés de "leoncios"- en ''liensos''.{{ensin referencies}} El términu lunfardo convirtióse en sinónimu de «fala del porteño» —principalmente habitantes de les márxenes del Ríu de la Plata: Buenos Aires, Uruguái y les provincies d'Ente Ríos y Santa fé en menor grau. Tou neoloxismu qu'algamara un mínimu grau d'aceptación ye consideráu un términu lunfardo. === El lunfardo na música d'El Ríu de la Plata === El lunfardo vieyu quedó inmortalizado en numberoses lletres de [[tangu]] na forma típica del momentu de composición de la mesma.<br /> El lunfardo actual haya fuerte presencia na música Uruguaya, con artistes contemporáneos como [[Utres Dempués de la Una|Utres]] y [[Tabaré Cardozo]] utilizando'l lunfardo de forma estensiva nes sos lletres. N'Arxentina'l Lunfardo ye tamién utilizáu profusamente por artistes de [[Rock arxentín|Rock Nacional]] y en menor grau tamién por compositores de [[Cumbia Villera]]. Nel 2011 '''considerábase que'l lunfardo constaba yá d'alredor de 6000 pallabres''' según la yá citada Otilia Da Veiga.<br /> Dende'l 2000 n'Arxentina celebra'l Día del Lunfardo el [[5 de setiembre]]. == Ver tamién == * [[Academia Arxentina de Lletres]] * [[Academia Porteña del Lunfardo]] * [[Cocoliche]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] * [[Germanía]] * [[Italianismu]] * [[José Gobello]] * [[Mario Teruggi]] * [[Tangu#Llinguaxe]] * [[Tumbero]] * [[Vesre]] == Referencies == {{llistaref}} == Notes == <references group="n."/> == Bibliografía == * Amuchástegui, Irene, y José Gobello: ''Vocabulario ideológico del lunfardo'', Corregidor, Buenos Aires, 1998. * Andrade, Juan Carlos y Horacio San Martín: ''Del debute chamuyar canero'' [del inicio en el habla penal]. Buenos Aires: A. Peña Lillo Editor, 1967. * Conde, Oscar: ''Diccionario etimológico del lunfardo'', Buenos Aires: Taurus, 2003. ISBN 987-04-0003-5. * Barcia, José. ''El lunfardo de Buenos Aires.'' * Casaccia. ''Dizionario genovese-italiano'' 1876. * Del Valle, Enrique. ''Lunfardología.'' * Fastrás, Rubén (seudónimo usado en común por Juan Francisco Palermo y [[Antonio Saldías]]): ''Novísimo Diccionario Lunfardo''. Buenos Aires: diario ''Crítica'', 1912-1914. * Frizoni. ''Dizionario moderno-genovese-italiano'' 1910. * Gobello, José: ''Lunfardía.''. Buenos Aires, 1953. * Gobello, José: ''El lunfardo en la novela. Buenos Aires: APL, 1990. * Gobello, José: ''Aproximación al lunfardo''. Buenos Aires: Universidad Católica Argentina, 1996. * Gobello, José: ''Nuevo diccionario lunfardo''. Buenos Aires: Corregidor, 1999. * Gobello, José y Luciano Payet: ''Breve diccionario lunfardo''. Buenos Aires, 1959. * Gobello, José, y Marcelo Oliveri: ''Curso básico de lunfardo (incluye «El lunfardo del tercer milenio»)''. Buenos Aires: APL, 2004. * Gobello, José, y Marcelo Oliveri: ''Novísimo diccionario del lunfardo'' (con 5.301 palabras), año 2004. * Gobello, José: ''Blanqueo etimológico del lunfardo''. Buenos Aires, 2004. * López Peña, Arturo. ''El habla popular de Buenos Aires.'' * Martorell de Laconi, Susana: ''El lunfardo en Salta.'' * Teruggi, Mario: ''Diccionario de voces lunfardas y rioplatenses''. 1998. * Teruggi, Mario: ''Panorama de lunfardo'' (1974). 2.ª edición: 1979. == Enllaces esternos == * [https://www.freelang.net/espanol/diccionario/lunfardo.html FreeLang.net/Espanol/Diccionariu/Lunfardo.html] (diccionariu Freelang lunfardo-español / español-lunfardo). * [https://web.archive.org/web/20130510190811/http://cheviste.com/ "CheViste - Diccionariu de Lunfardo"] {{Tradubot|Lunfardo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Arxentina|Dialeutos y modismos d'Arxentina]] [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Uruguái|Dialeutos y modismos d'Uruguái]] [[Categoría:Xírigues]] [[Categoría:Inmigración italiana n'Arxentina]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] jnc4nromn9q5tgh890xjtw56129d8v2 0 166810 4499336 4494590 2026-06-08T04:07:28Z Limotecariu 735 4499336 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Portuñol riverense |nativu = ''Portuñol'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países= {{bandera2|Uruguái}}<br /> {{bandera2|Brasil}} |zona=[[Frontera de la Paz]], [[Rivera (departamentu)|departamentu de Rivera]] (Uruguái) y zones aledañas. |falantes=aprox. 100.000|h1= aprox. 70.000|h2= aprox. 30.000|rank=<small>Nun s'atopa ente los 100 primeros.</small> |axencia=non |familia=[[Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Familia Indoeuropea - Grupu Romance|Grupu Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ítalo-Occidental - Subgrupu Occidental|Subgrupu Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Galu-Ibéricu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Grupu Ibero-Occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma portugués|Portugués]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Dialeutos portugueses del Uruguái]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Portuñol riverense'''|iso1=nun tien<br />(códigu linguasphere[http://www.linguasphere.net/]: '''51-AAA-am'''[https://web.archive.org/web/20060308193859/http://www.linguasphere.net/secure/ip/pdf/zones/51.pdf]) |oficial=non.}} El '''portuñol riverense''', tamién conocíu como '''fronterizu''', '''fronteiriço''' (portugués) o '''misturado''', ye un dialeutu del [[idioma portugués]] presente na rexón fronteriza del norte del [[Uruguái]] y sur del [[Brasil]]. Falar en ciudaes como [[Artigas (ciudá)|Artigas]] y [[Quaraí]], [[Bella Unión]] - [[Barra do Quarai]] y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de [[Rivera (Uruguái)|Rivera]] (Uruguái) y [[Santana do Livramento]] (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «[[Frontera de la Paz]]». == Carauterístiques xenerales == Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxéneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (''brazilero'', en portuñol) hasta'l [[español d'El Ríu de la Plata]] (''castilhano'', en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles ''portuñol'' o ''riverense'', nomes polos cualos identificar les persones que la falen. <p>La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente [[Adolfo Elizaincín]] [http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924153049/http://www.fhuce.edu.uy/academica/linguistica/sicosocio/CVElizaincin.htm |fecha=2006-09-24 }}, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu. === Orixe === L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: ''gurí'' (neñu), ''mamboretá'' (mantis relixosa), ''caracú'' (güesu de vaca). == Ortografía y fonética == El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos [[fonema|fonemes]] puedan ser representaos de la forma más exacta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives. === Fonemes y la so representación ortográfica === Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les [[vocal nasal|vocales nasales]]. ==== Vocales castellanes ==== Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu: {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | ! vocal !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués |----------------- |rowspan="2" | a|| rowspan="2" | {{IPA|a}}|| ''p'''a'''p'''a''''' || {{IPA|['p'''a'''p'''a''']}} ||papa||batata |----------------- |''c'''a'''t'''a'''r'''a'''t'''a'''''|| {{IPA|[k'''a'''t'''a''''ɾ'''a'''t'''a''']}} ||catarata||catarata |----------------- |rowspan="2" | e||rowspan="2" | {{IPA|e}}|| ''p'''e'''sh'''e''''' || {{IPA|['p'''e'''ʃ'''e''']}} ||pez||peixe |----------------- |''d'''e'''t'''e'''rg'''e'''nt'''e''''' || {{IPA|[d'''e'''t'''e'''r'χ'''e'''nt'''e''']}} || detergente||detergente |----------------- |rowspan="3" | i||rowspan="3" | {{IPA|i, j}}|| ''c'''i'''sco'' || {{IPA|['s'''i'''sko]}} ||mugre||sujeira (cisco) |----------------- |''n'''i'''ño'' || {{IPA|['n'''i'''ɲo]}} ||niño||garoto |----------------- |''c'''i'''á'' || {{IPA|[s'''j'''a]}} ||cenar||jantar (cear) |----------------- |rowspan="3" | o||rowspan="3" | {{IPA|o}}||'''''o'''nt'''o'''nte''|| {{IPA|['''o'''n't'''o'''nte]}} ||anteayer||anteontem |----------------- |'''''o'''i'''o'''''|| {{IPA|[''''o'''j'''o''']}} ||ojo||olho |----------------- |''p'''o'''s'''o'''''|| {{IPA|['p'''o'''s'''o''']}} ||pozo||poço |----------------- |rowspan="3" | u ||rowspan="3" | {{IPA|u, w}} ||''y'''u'''r'''u'''r'''ú'''''|| {{IPA|[ʒ'''u'''ɾ'''u''''ɾ'''u''']}} ||triste, melancólico||jururu,<ref>{{cita web |url=http://www.aulete.com.br/jururu |títulu=Dicionário Caldas Aulete - Significado de jururu}}</ref> triste |----------------- |''n'''u'''''|| {{IPA|[n'''u''']}} ||en el||no |----------------- |''ac'''u'''á''|| {{IPA|[a'k'''w'''a]}} || ladrar ||latir |} ==== Vocales nasales ==== {| {{tablaguapa}} align="right" |- style="background-color: #ccf" | ![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!lletres!!portuñol!!pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués |----------------- |rowspan="4" | {{IPA|ã}} || rowspan="3" | ã|| ''mas'''ã''''' || {{IPA|[ma's'''ã''']}} ||manzana||maçã |----------------- |''l'''ã'''''|| {{IPA|[l'''ã''']}} ||lana||lã |----------------- |''s'''ã'''''|| {{IPA|[s'''ã''']}} ||sana (adj.)||sã |----------------- |an (*) ||''c'''an'''sha'' || {{IPA|['k'''ã'''ʃa]}} || cancha || campo esportivo |----------------- |{{IPA|ẽ}} || en (*)|| ''p'''ên'''saũ''|| {{IPA|['p'''ẽ'''saw̃]}} || piensan || pensam |----------------- |{{IPA|ĩ}} || in (**)|| '''''in'''tonce''|| {{IPA|[ '''ĩ''''tõse]}} || entonces || então |----------------- |rowspan="3" | {{IPA|õ}} || rowspan="2" | õ ||''gars'''õ'''''|| {{IPA|[gar's'''õ''']}} ||mozo (de bar o restaurante)||garçom |----------------- |''t'''õ'''''|| {{IPA|[t'''õ''']}} ||tono||tom |----------------- |on (*) || ''int'''on'''ce''|| {{IPA|[ ĩ't'''õ'''se]}} ||entonces||então |----------------- |rowspan="4" | {{IPA|ũ, w̃}} || rowspan="4" | ũ || '''''ũ'''''|| {{IPA|['''ũ''']}} ||uno||um |----------------- |''c'''ũ'''tigo''|| {{IPA|[k'''ũ''''tiɣo]}} ||contigo||contigo |----------------- |''niñ'''ũ'''''|| {{IPA|[ni'ɲ'''ũ''']}} ||ninguno||nenhum |----------------- |''ma'''ũ'''''|| {{IPA|[ma'''w̃''' ]}} ||mano||mão |----------------- |colspan="6" style="font-size: 80%"| (*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.<br> (**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,<br> o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por<br> ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k. |} Les [[vocal nasal|vocales nasales]] son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués. Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos: :* ''paũ'' {{IPA|[paw̃}} (pan) y ''pau'' {{IPA|[paw]}} (palu) :* ''nũ'' {{IPA|[nũ]}} (nun) y ''nu'' {{IPA|[nu]}} (nel) :* ''nũa'' {{IPA|['nũa]}} (nuna) y ''núa'' {{IPA|['nua]}} (desnuda) :* ''ũ'' {{IPA|[ũ]}} (un) y ''o'' {{IPA|[o]}} (el) :* ''cũ'' {{IPA|[kũ]}} (con) y ''cu'' {{IPA|[ku]}} (ano - pallabra vulgar) :* ''ũs'' {{IPA|[ũs]}} (unos) y ''us'' {{IPA|[us]}} (los) {{clear}} ==== Vocales semiabiertas ==== {| {{tablaguapa}} align="right" |- style="background-color: #ccf" | ! lletra !! [[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]] !! portuñol !! pronunciación ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]) !! castellanu !! portugués |- |rowspan="3" | é||rowspan="3" | {{IPA|ɛ}}||''t'''é''''' || {{IPA|[t'''ɛ''']}} ||té||chá |----------------- |''p'''é'''l'' || {{IPA|[p'''ɛ'''l]}} ||piel||pele |- |''v'''é'''ia'' || {{IPA|['v'''ɛ'''ja]}} ||vieja||velha |- |rowspan="2" | ó||rowspan="2" | {{IPA|ɔ}}||''f'''ó'''f'''ó'''ca'' || {{IPA|[f'''ɔ''''f'''ɔ'''ka]}} ||chisme||fofoca |- |''p'''ó'''so'' || {{IPA|['p'''ɔ'''so]}} ||puedo||posso |} Son como les vocales '''''e''''' y '''''o''''', pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la '''''a'''''. Ye bien importante estremar les vocales abiertes (''é'', ''ó'') porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos: :* ''avó'' {{IPA|[a'vɔ]}} (güela) y ''avô'' {{IPA|[a'vo]}} (güelu) :* ''véio'' {{IPA|['vɛjo]}} (vieyu) y ''veio'' {{IPA|['vejo]}} (vieno - del verbu ''ví'' [venir]) :* ''véia'' {{IPA|['vɛja]}} (vieya) y ''veía'' {{IPA|['veja]}} (vena) :* ''póso'' {{IPA|['pɔso]}} (puedo) y ''poso'' {{IPA|['poso]}} (pozu) {{clear}} ==== Consonantes ==== Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de [[Rio Grande do Sul]]). {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | !lletra!![[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]!!nome!!descripción!!exemplos y contraejemplos |----------------- |'''b'''||b, β||be||Representa'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempres ye billabial.||''bravo'' {{IPA|['bɾaβo]}} (esp. enojado, port. <cite>zangado</cite>). |----------------- |'''c'''||k, s||ce||Cuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de ''h'', pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o por una consonante distinta de ''h''; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales ''y, i, é''.||''cacimba'' {{IPA|[ka'simba]}} (esp. cachimba, port. <cite>cacimba</cite>). |----------------- |'''ch'''||{{IPA|ʧ}}||ce hache, che||Pronúnciase siempres como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por ''tch'' en portugués.||''che'' {{IPA|[ʧy]}} (esp. che, port. <cite>tchê</cite>), ''bombacha'' {{IPA|[bom'baʧa]}} (ropa interior femenina), ''bombasha'' {{IPA|[bom'baʃa]}} (pantalón de gaucho). |----------------- |'''d'''||d, ð||de pronúnciase siempres como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu ''dy'' ({{IPA|[dʒ]}}).||''diploide'' {{IPA|[di'plojðy]}} (esp. diploide, port. <cite>diplóide</cite> {{IPA|[dʒi'plɔjdʒi]}}). |----------------- |'''f'''||f||efe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.|| |----------------- |'''g'''||g, {{IPA|ɣ}}, χ||gue||Cuando preciede a les vocales ''a, o, o, ã, õ, ũ, ó'', o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales ''y, i, é'', representa al mesmu soníu que la j castellana.||''gagueyá'' {{IPA|[gaɣy'ʒa]}} (esp. tatexar, port. <cite>gaguejar</cite>), geología {{IPA|[χeolo'χia]}} (esp. geología, port. <cite>geologia</cite>). |----------------- |'''h'''|| ||hache||Ye muda, sacante cuando ye precedida por una ''c'' o una ''s''. En portuñol, solamente lleven ''h'' les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.||''hoye'' {{IPA|['oʒe]}} (esp. güei, port. <cite>hoje</cite>), ''osu'' {{IPA|['osu]}} (esp. güesu, port. <cite>osso</cite>) |----------------- |'''j'''||χ||jota||Representa al mesmu fonema que n'español.||''jirafa'' {{IPA|[χi'ɾɑfɑ]}} suena como n'español y ''yirafa'' {{IPA|[ʒi'ɾafa]}} como en portugués (esp. jirafa, port. <cite>girafa</cite>) |----------------- |'''k'''||k||ka||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.|| |----------------- |'''l'''||l||ele||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''l'' a la fin d'una pallabra puede pronunciase como ''o''. En riverense eso nunca asocede.||''Brazil'' {{IPA|[bɾa'zil]}} (esp. y port. <cite>Brasil</cite>) |----------------- |'''m'''||m||eme||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una ''m'' a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.|| |----------------- |'''n'''||n, ŋ||ene||Representa al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.||''amên'' {{IPA|[a'men]}} (esp. amén), ''amêñ'' {{IPA|[a'meɲ]}} (port. <cite>amém</cite>), ''inté'' {{IPA|[ ĩ'tɛ]}} (esp. hasta depués, port. <cite>até mais</cite>), ''sanga'' {{IPA|['saŋga]}} (esp. zanja, port. <cite>trincheira</cite>) |----------------- |'''ñ'''||{{IPA|ɲ}}||eñe||Representa al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con ''nh'').||''niño'' {{IPA|['niɲo]}} (esp. nido, port. <cite>ninho</cite>), ''carpiñ'' {{IPA|[kaɾ'piɲ]}} (esp. calcetín, port. <cite>meia</cite>), ''muñto'' {{IPA|['muɲto]}} (esp. mucho, port. <cite>muito</cite>), ''ruñ'' {{IPA|[ruɲ]}} (esp. malo, port. <cite>ruim</cite>) |----------------- |'''p'''||p||pe||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.|| |----------------- |'''q'''||k||cu||Representa al mesmu fonema que n'español y portugués.|| |----------------- |'''r'''||r, {{IPA|ɾ}}||erre, ere||Representa al mesmu par de fonemes que n'español.|| |----------------- |'''s'''||s, z||esi||Representa al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la ''z'' portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.||''asesino'' {{IPA|[garra'sinón]}} (esp. asesino, port. <cite>assassino</cite>), lleíu como en portugués sería ''azezino'' {{IPA|[aze'zino]}}, pallabra que nun esiste en portuñol; ''más flaco'' {{IPA|[mas'flako]}} (esp. más flaco, port. <cite>mais magro</cite>), ''más gordo'' {{IPA|[maz'ɣordo]}} (esp. más gordo, port. <cite>mais gordo</cite>) |----------------- |'''sh'''||{{IPA|ʃ}}||esa hache, she||Representa al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ''ch'' (esto ye, ye la ''sh'' inglesa)||''shuva'' {{IPA|['ʃuva]}} (esp. llivia, port. <cite>chuva</cite>); ''aflósha'' {{IPA|[a'flɔʃa]}} (esp. no molestes, port. <cite>não perturbe</cite>) |----------------- |'''t'''||t||te||Representa al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ''ch'' castellana, o tamién como ''ty''.|| ''tímidamente'' {{IPA|['timiða'mente]}} (port. <cite>timidamente</cite> {{IPA|['ʧimida'menʧi]}}). |----------------- |'''v'''||v||ve||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. La so articulación ye labiodental, o más raramente, llevemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la ''b''.||''vaso'' {{IPA|['vasu]}} (esp. vaso, port. <cite>copo</cite>), si pronunciárase como n'español, quedaría ''baso'' {{IPA|['baso]}} (esp. bazo, port. baço) |----------------- |'''w'''||w||doblevê||Utilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase ''o'', anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxe|| ''whisky'' o ''uísqui'' {{IPA|['wiski]}} (esp. güisqui o whisky, port. <cite>uísque</cite>), ''show'' o ''shou'' {{IPA|[ʃow]}} (esp. espectáculo, port. <cite>espetáculo, concerto o show</cite>). |----------------- |'''x'''||ks||xe, shis||Representa al fonema /ks/.||''excelente'' {{IPA|[ekse'lente]}} (excelente) |----------------- |'''y'''||{{IPA|ʒ}}, j||ye, í griega||Ye igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal ''i''.||''yurá'' {{IPA|[ʒo'ɾa]}} (esp. jurar; port. <cite>jurar</cite>); ''Uruguay'' {{IPA|[uɾu'ɣwaj]}} (port. <cite>Uruguái</cite>); ''yacaré'' {{IPA|[ʒaka'ɾɛ]}} (esp. yacaré, port. <cite>jacaré</cite>) |----------------- |'''z'''||z||ceta||Representa al mesmu fonema qu'en '''portugués'''. Esto ye, a diferencia de la ''s'', ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.||''caza'' {{IPA|['kaza]}} (esp. casa, port. <cite>casa</cite>); ''casa'' {{IPA|['kasa]}} (esp. caza, port. <cite>caça</cite>) |----------------- |'''zy'''||z, {{IPA|zʒ}}, {{IPA|ʒ}}||ceta ye||Usar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente ''z'' y ''y'' (según l'interlocutor).|| ''cuazye'' {{IPA|['kwazʒe]}} (esp. casi, port. <cite>quase</cite>); ''ezyemplo'' {{IPA|[e'zʒemplo]}} (esp. ejemplo, port. <cite>exemplo</cite>). |} === Regles d'acentuación ortográfica === {{referencies|t=20160301|idiomes}} El [[acentu prosódicu]] ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en: * Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: ''asador'', ''cantá'' (cantar), ''sabê'' (saber), ''numerô'' (numberó), ''algũ'' (dalgunu). * Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: ''caza'' (casa), ''canta'', ''sabe'', ''numéro'' (númberu). * Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: ''esplêndido'' (arrogante), ''helicôptero'' (helicópteru), ''númberu''. * Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: ''dêbilmente'' (sele), ''pacíficamente'', ''insínemelo'' (enséñemelo). El [[acentu ortográficu]] ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu [[acentu agudu]]) o un [[acentu circunflexu]] (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la [[vocal fuerte]] de la [[sílaba tónica]] ye la lletra "''y''" zarrada o la lletra "''o''" zarrada (esto ye, la "''y''" y la "''o''", pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde. Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempres les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta ("''é''", "''ó''"), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden). ==== Pallabres que lleven acentu ortográficu ==== * Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en "''saũ''") o terminaes nes consonantes "''n''", "''s''" o "''ñ''": ''gurí'' (neñu), ''bombiá'' (mirar), ''comê'' (comer), ''shulé'' (golor a pies), ''Tarzán'', ''tambêñ'' (tamién), ''estrês'' (estrés), ''pensaũ'' (pensión). * Les pallabres graves terminaes en "''saũ''" y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes "''n''", "''s''" o "''ñ''": ''pênsaũ'' (piensen), ''mártir'', ''frágil''. * Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: ''aritmêtica'', ''fácilmente''. * Tolos infinitivos: ''í'' (dir), ''ví'' (venir), ''sê'' (ser), ''tê'' (tener), ''dá'' (dar), ''pô'' (poner), ''vê'' (ver), ''carpí'' (carpir), ''iscuiambá'' ("faer llíu") ==== Regles especiales d'acentuación ortográfica ==== * Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde: ** ''te'' (pronome personal), ''té'' (sustantivu), ''tê'' (verbu): ''"Eu vo tê que te da té da India."'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} ("Voi tener que date té de la India.") ** ''siñ'' (preposición), ''síñ'' (alverbiu d'afirmación): ''"Síñ, siñ ele."'' {{IPA|['siɲ si'ɲele]}} ("Sí, ensin él.") ** ''dê'' (conxugación del verbu ''dá'' [dar]), ''de'' (preposición): ''"Me dê ũ de cada ũ."'' {{IPA|[me 'ðy 'ũ ðy 'kaða 'ũ]}} ("Deme unu de cada unu."). ** ''dá'' (verbu), da (preposición): ''"Eu vo tê que te da té da India."'' {{IPA|[ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja]}} ("Voi tener que date té de la India.") ** ''saũ'' (son), ''sáũ'' (sanu), ''Saũ'' (San): ''"Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ."'' {{IPA|[us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃]}} ("Los pensamientos de San Francisco son sanos.") ** ''cũá'' {{IPA|[kw̃a]}} (cola; contraición de ''cũ a''), ''cũa'' {{IPA|['kũa]}} (con una; contraición de ''cũ ũa'') ''"¿Cũá miña o cũa dele?."'' ("¿Cola mía o con una so?") * Tilde qu'indica [[Hiatu (fonoloxía)|hiatu]]. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes ("a", "y" o "o") y una de les vocales débiles ("i" o "o") '''acentuada''', nun se produz [[diptongu]]. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal "i" o "o": ''María'' {{IPA|[ma'ɾia]}}, ''axunte'' {{IPA|[re'una]}}, ''bagul'' {{IPA|[ba'ul]}}, ''fía'' {{IPA|['fia]}} (fía), ''ladrío'' {{IPA|[la'ðɾio]}} (lladriyu), ''garúa'' {{IPA|[ga'ɾua]}}, ''saí'' {{IPA|[sa'i]}} (salir). == Gramática == === Conxugación verbal === Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu: ## 1ª conxugación - verbos terminaos en '''á'''. ## 2ª conxugación - verbos terminaos en '''ê'''. ## 3ª conxugación - verbos terminaos en '''í'''. ## 4ª conxugación - verbos terminaos en '''ô'''. El portuñol tien tantu [[verbu regular|verbos regulares]] como [[verbu irregular|irregulares]]. ==== Verbos regulares ==== ===== Tiempos simples ===== {| class="wikitable" |- style="background-color: #ccf" | !rowspan="2" |c<br>o<br>n<br>j !!colspan="8" | Manera Indicativa !! colspan="3" | Suxuntivu !! rowspan="2" | Imperativu |---- |- style="background-color: #ccf" | ! inf.<br>part.<br>ger. || colspan="2" | persona !presente !! pretéritu<br>imperfectu !!pretéritu<br>imperfectu<br>simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu<br>imperfectu !! futuru |---- |rowspan="6"|'''1ª - á'''||rowspan="6"|'''am''á'''''<br>(amar)<br>am''ado''<br>am''ando'' ||1ªs||eu | am''o'' || am''ava'' || am''ey'' || am''arey'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || |---- | 2ªs || tu | am''a'' || am''ava'' || am''aste'' || am''arás'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''a'' |---- | 3ªs || ele | am''a'' || am''ava'' || am''ô'' || am''ará'' || am''aría'' || am''e'' || am''ase'', am''ara'' || am''á'' || am''e'' |---- | 1ªp || nós | am''amos'', am''emo'' || am''ávamos'', am''ava'' || am''amos'', am''emo'' || am''aremos'' || am''aríamos'', am''aría'' || am''emos'', am''e'' || am''ásemos'', am''áramos'', am''ase'', am''ara'' || am''armos'', am''á'' || am''emos'' |---- | 2ªp || vocês | am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ'' |---- | 3ªp || eles | am''aũ'' || am''avaũ'' || am''araũ'' || am''aráũ'' || am''aríaũ'' || am''eñ'' || am''aseñ'', am''aran'' || am''areñ'' || am''eñ'' |---- |rowspan="6"|'''2ª - ê'''||rowspan="6"|'''tem''ê'''''<br>(temer)<br>tem''ido''<br>tem''endo'' ||1ªs||eu | tem''o'' || tem''ía'' || tem''í'' || tem''erey'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || |---- | 2ªs || tu | tem''e'' || tem''ía'' || tem''iste'' || tem''erás'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''e'' |---- | 3ªs || ele | tem''e'' || tem''ía'' || tem''êu'' || tem''erá'' || tem''ería'' || tem''a'' || tem''ese'', tem''era'' || tem''ê'' || tem''a'' |---- | 1ªp || nós | tem''emos'' || tem''íamos'', tem''ía'' || tem''imos'', tem''emo'' || tem''eremos'' || tem''eríamos'', tem''ería'' || tem''amos'', tem-a || tem''êsemos'', tem''êramos'', tem''ese'', tem''era'' || tem''ermos'', tem''ê'' || tem''amos'' |---- | 2ªp || vocês | tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''ereñ'' || tem''aũ'' |---- | 3ªp || eles | tem''eñ'' || tem''íaũ'' || tem''eraũ'' || tem''eráũ'' || tem''eríaũ'' || tem''aũ'' || tem''eseñ'', tem''ieran'' || tem''êreñ'' || tem''aũ'' |---- |rowspan="6"|'''3ª - í'''||rowspan="6"|'''part''í'''''<br>(partir)<br>part''ido''<br>part''indo'' ||1ªs||eu | part''o'' || part''ía'' || part''í'' || part''irey'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || |---- | 2ªs || tu | part''e'' || part''ía'' || part''iste'' || part''irás'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''e'' |---- | 3ªs || ele | part''e'' || part''ía'' || part''íu'' || part''irá'' || part''iría'' || part''a'' || part''ise'', part''iera'' || part''í'' || part''a'' |---- | 1ªp || nós | part''imos'' || part''íamos'', part''ía'' || part''imos'' || part''iremos'' || part''iríamos'', part''iría'' || part''amos'', part''a'' || part''ísemos'', part''iéramos'', part''ise'', part''iera'' || part''irmos'', part''í'' || part''amos'' |---- | 2ªp || vocês | part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ'' |---- | 3ªp || eles | part''eñ'' || part''íaũ'' || part''iraũ'' || part''iráũ'' || part''iríaũ'' || part''aũ'' || part''iseñ'', part''ieran'' || part''ireñ'' || part''aũ'' |---- |rowspan="6"|'''4ª - ô'''||rowspan="6"|'''p''ô'''''<br>(poner)<br>p''osto''<br>p''ondo'' ||1ªs||eu | p''oño'' || p''uña'' || p''ús'' || p''orey'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || |---- | 2ªs || tu | p''oñ'' || p''uña'' || p''uzéste'' || p''orás'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oñ'' |---- | 3ªs || ele | p''oñ'' || p''uña'' || p''ôs'' || p''orá'' || p''oría'' || p''oña'' || p''uzése'', p''uzéra'' || p''ô'' || p''oña'' |---- | 1ªp || nós | p''omos'' || p''úñamos'', p''uña'' || p''uzemos'' || p''oremos'' || p''oríamos'', p''oría'' || p''oñamos'', p''oña'' || p''uzésemos'', p''usiêramos'', p''uzése'', p''uzéra'' || p''ormos'', p''ô'' || p''oñamos'' |---- | 2ªp || vocês | p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ'' |---- | 3ªp || eles | p''oñ'' || p''uñaũ'' || p''uzéraũ'' || p''oráũ'' || p''oríaũ'' || p''oñaũ'' || p''uzéseñ'', p''usieran'' || p''oreñ'' || p''oñaũ'' |---- |} ;Observaciones :* Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una "s" a la fin de la pallabra. Exemplos: ''tu ama --> tu amas''; ''tu temería --> tu temerías''; ''tu poña --> tu poñas''; ''tu partise --> tu partises''. :* Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la "s" final. Exemplos: ''nós poremos --> nós poremo''; ''nós temíamos --> nós temíamo''; ''nós amásemos --> nós amásemo''; ''partamos --> partamo'' (imperativu). :* Les observaciones anteriores tamién valen pa los [[#Verbos irregulares|verbos irregulares]]. :* El verbu ''pô'' tien un verbu sinónimu ''ponê'', que ye irregular. ===== Tiempos compuestos ===== * '''Pretéritu perfectu d'indicativu''' <div style="float:right; clear:all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">pretéritu perfectu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu teño amado''</cite>. <cite>''Eu he amado''</cite>. <cite>''Tu teñ partido''</cite>. <cite>''Nós hemos temido''</cite>. * '''Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu tiña amado''</cite>. <cite>''Eu havía amado''</cite>. <cite>''Tu tiña partido''</cite>. <cite>''Nós havíamo temido''</cite>. * '''Futuru compuestu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">futuru compuestu (verbu) = presente(''té'' o ''havê'') + infinitivu (verbu)</div> :Formar col presente del verbu ''í'' (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple. :Exemplos: <cite>''Eu vo amá''</cite>. <cite>''Tu vay partí''</cite>. <cite>''Nós vamo temé''</cite>. <cite>''Eles vaũ pô''</cite>. * '''Futuru perfectu d'indicativu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">futuru perfectu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu terey amado''</cite>. <cite>''Eu havrey amado''</cite>. <cite>''Tu terá partido''</cite>. <cite>''Nós havremos temido''</cite>. * '''Condicional perfectu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">condicional perfectu (verbu) = condicional(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col condicional simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu tería amado''</cite>. <cite>''Eu havría amado''</cite>. <cite>''Tu tería partido''</cite>. <cite>''Nós havríamos temido''</cite>. <cite>''Vocês havríaũ posto''</cite>. * '''Pretéritu perfectu de suxuntivu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">pretéritu perfectu (verbu) = pretéritu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col pretéritu simple del verbu ''tê'' (tener) o del verbu ''havê'' (haber), más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu teña amado''</cite>. <cite>''Eu haya amado''</cite>. <cite>''Tu teña partido''</cite>. <cite>''Nós hayamos temido''</cite>. * '''Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col pretéritu imperfectu del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu tivése amado''</cite>. <cite>''Eu huvése amado''</cite>. <cite>''Tu tivése partido''</cite>. <cite>''Nós huvésemos temido''</cite>. * '''Futuru perfectu de suxuntivu''' <div style="float:right; clear: all; align: center; padding: 1em; border: solid 2px #99B3FF; background-color: #f9f9f9;">futuru perfectu (verbu) = futuru(''té'' o ''havê'') + participiu (verbu)</div> :Formar col futuru simple del verbu ''tê'' o del verbu ''havê'', más el participiu del verbu en cuestión. :Exemplos: <cite>''Eu tivé amado''</cite>. <cite>''Eu huvé amado''</cite>. <cite>''Tu tivé partido''</cite>. <cite>''Nós havermos temido''</cite>. ==== Verbos irregulares ==== Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares. Dellos verbos irregulares: ===== Tê (tener) ===== {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | !colspan="8" | Manera Indicativa !! colspan="3" | Suxuntivu !! rowspan="2" | Imperativu |---- |- style="background-color: #ccf" | ! inf.<br />part.<br />ger. || colspan="2" | persona !presente !! pretéritu<br />imperfectu !!pretéritu<br />imperfectu<br />simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu<br />imperfectu !! futuru |---- |rowspan="6"|'''tê'''<br>(tener)<br>tido<br>tendo ||1ªs||eu | teño || tiña || tive || terey || tería || teña || tivése, tivéra'' || tivé || |---- | 2ªs || tu | teñ || tiña || tivéste'' || terás || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teñ |---- | 3ªs || ele | teñ || tiña || teve || terá || tería || teña || tivése, tivéra || tivé || teña |---- | 1ªp || nós | temos || tíñamos, tiña || tivemos || teremos || teríamos, tería || teñamos, teña || tivésemos, tivéramos, tivése, tivéra || tivérmos, tivé || teñamos |---- | 2ªp || vocês | teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ |---- | 3ªp || eles | teñ || tiñaũ || tivéraũ || teráũ || teríaũ || teñaũ || tivéseñ, tuvieran || tivéreñ || teñaũ |---- |} ===== Sê (ser) ===== {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | !colspan="8" | Manera Indicativa !! colspan="3" | Suxuntivu !! rowspan="2" | Imperativu |---- |- style="background-color: #ccf" | ! inf.<br />part.<br />ger. || colspan="2" | persona !presente !! pretéritu<br />imperfectu !!pretéritu<br />imperfectu<br />simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu<br />imperfectu !! futuru |---- |rowspan="6"|'''sê'''<br>(ser)<br>sido<br>sendo ||1ªs||eu | so || éra || fuy || serey || sería || seya || fose || sê || |---- | 2ªs || tu | é || éra || foste || serás || sería || seya || fose || sê, for || sê |---- | 3ªs || ele | é || éra || foy || será || sería || seya || fose || sê, for || seya |---- | 1ªp || nós | somos, semos || éramos, éra || fomos, fumos || seremos || seríamos, sería || seyamos, seya || fôsemos, fose || sermos || seyamos |---- | 2ªp || vocês | saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ |---- | 3ªp || eles | saũ || éraũ || foraũ || seráũ || seríaũ || seyaũ || foseñ || sereñ || seyaũ |---- |} ===== Í (dir) ===== {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | !colspan="8" | Manera Indicativa !! colspan="3" | Suxuntivu !! rowspan="2" | Imperativu |---- |- style="background-color: #ccf" | ! inf.<br />part.<br />ger. || colspan="2" | persona !presente !! pretéritu<br />imperfectu !!pretéritu<br />imperfectu<br />simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu<br />imperfectu !! futuru |---- |rowspan="6"|'''í'''<br>(ir)<br>ido<br>indo ||1ªs||eu | vo || ía || fuy || irey || iría || vaya || fose, ise || í || |---- | 2ªs || tu | vay || ía || foste || irás || iría || vaya || fose, ise || í, for || vay |---- | 3ªs || ele | vay || ía || foy || irá || iría || vaya || fose, ise || í, for || vaya |---- | 1ªp || nós | vamos || íamos, ía || fomos, fumos || iremos || iríamos, iría || vayamos, vaya || fôsemos, fose, isemos, ise || irmos || vayamos, vamos |---- | 2ªp || vocês | vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ |---- | 3ªp || eles | vaũ || íaũ || foraũ || iráũ || iríaũ || vayaũ || foseñ, iseñ || ireñ || vayaũ |---- |} ===== Ta (tar) ===== {| {{tablaguapa}} |- style="background-color: #ccf" | !colspan="8" | Manera Indicativa !! colspan="3" | Suxuntivu !! rowspan="2" | Imperativu |---- |- style="background-color: #ccf" | ! inf.<br />part.<br />ger. || colspan="2" | persona !presente !! pretéritu<br />imperfectu !!pretéritu<br />imperfectu<br />simple !! futuru !! condicional !! presente !! pretéritu<br />imperfectu !! futuru |---- |rowspan="6"|'''tá'''<br>(estar)<br>tado<br>tando ||1ªs||eu | to || tava || tive || tarey || taría || teya || tivése || tê || |---- | 2ªs || tu | ta || tava || tivéste || tarás || taría || teya || tivése || tê || tate |---- | 3ªs || ele | ta || tava || teve || tará || taría || teya || tivése || tê || teya |---- | 1ªp || nós | tamos, temo || távamos, tava || tivemos || taremos || taríamos, taría || teyamos, teya || tivésemos, tivése || tarmos || teyamos |---- | 2ªp || vocês | taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ |---- | 3ªp || eles | taũ || tavaũ || tivéraũ || taráũ || taríaũ || teyaũ || tivéseñ || tareñ || teyaũ |---- |} == Ver tamién == * [[wikt:Apéndiz:Portuñol riverense (vocabulariu)|Vocabulariu del portuñol riverense]] * [[Spanglish]] o [[espanglés]] o [[espanglish]] * [[Franglais]] o [[Frenglish]] * [[Portuñol]] o [[Espagués]] == Bibliografía == * [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&script=sci_arttext&tlng=ye GUTIÉRREZ BOTTARO, Silvia Etel. ''El fenómenu del billingüismu na comunidá fronteriza uruguayu-brasilana de Rivera''.] N'Actes del 2ᵘ Congresu Brasilanu d'Hispanistes, 2002, São Paulo (SPSPSP, Brasil) [en llinia]. 2002 [citáu'l 6 de febreru de 2006]. * BEHARES, Luis Ernesto; DÍAZ, Carlos Ernesto. ''Vos som de nossa terra''. Asociación d'Universidad Grupo Montevideo. Universidá de la República. 119 páxines.{{Enllaz rotu|1=ISBN 9974000904 |2=http://www.bookfinder.com/dir/i/Vos_Som_De_Nossa_Terra-Productos_Artistico-Verbales_Fronterizos/9974000904/ |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://cienciaecultura.bvs.br/pdf/cic/v57n2/a21v57n2.pdf ROSA STURZA, Eliana. ''Línguas de fronteira: o desconhecido território das práticas llingüístiques nas fronteiras brasileiras''.] (portugués) * ELIZAINCIN, Adolfo; BEHARES, Luis Ernesto; BARRIOS, Graciela. ''Nos falemo brasilero. Dialeutos portugueses del Uruguái''. 1987. Montevideo: Amesur. ISBN B0000D650N. * {{Enllaz rotu|1=CHAREILLE, Samantha. ''Aspeutos de la situación llingüística d'Uruguái: El casu del portuñol''. |2=https://www.univ-rouen.fr/dyalang/glottopol/telecharger/numbero_4/gpl408chareille.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} GLOTTOPOL. Revue de sociolinguistique en ligne (Numéro 4, xunetu 2004). (francés) * {{Enllaz rotu|1=CARVALHO, Ana Maria. ''Variation and difussion of Uruguayan Portuguese in a bilingual border town.'' |2=http://webs.uvigo.es/ssl/actes1997/05/Carvalho.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Universidá de California en Berkeley, E.U.A. (inglés) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.proceedings.scielo.br/scielo.php?pid=MSC0000000012002000100053&script=sci_arttext&tlng=ye El fenómenu del billingüismu na comunidá fronteriza uruguayu-brasilana de Rivera.] * {{Enllaz rotu|1=[http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm Detrás del manexu de la llingua hai actitúes discriminatories.] |2=http://www.oei.org.co/sii/apurre23/art05.htm |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20070219163217/http://www.unb.br/abralin/index.php?id=8&boletim=24&tema=04 Polítiques llingüístiques nel Uruguái: Estándares vs. dialeutos na rexón fronteriza uruguayu-brasilana.] * {{Enllaz rotu|1=Dialetos Portugueses non Uruguái. |2=http://www.labeurb.unicamp.br/elb/americanes/dialetos_portugueses_uruguai.html |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (portugués) * [https://web.archive.org/web/20060715171857/http://www.filhosdesantana.com.br/cgi-local/dialeto.cgi Dialeto fronterês.] Páxina con una llista de pallabres propies de la frontera; en portugués. * [https://web.archive.org/web/20060901223003/https://www.elpais.com.uy/ProDig/Uruguayos/06/03/16/esp_urugud_206659.asp Portuñol de Rivera pasó d'estigma a riqueza llingüística.] Artículu del diariu ''El País'', de Montevideo. {{Tradubot|Portuñol riverense}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cultura de Rivera]] [[Categoría:Dialeutos del idioma portugués]] [[Categoría:fales de tránsitu]] [[Categoría:Llingües europees de Brasil]] [[Categoría:Llingües d'Uruguái]] [[Categoría:Portuñol|Portunzzol]] 6hgmc550hnpc1oakdvppwfsp2nfg1ws 0 166876 4499327 4222819 2026-06-08T04:02:41Z Limotecariu 735 4499327 wikitext text/x-wiki {|border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" ! colspan="2" bgcolor="lightgrey" style="font-size:120%"|Gasó (''rosarigasino'') |- |valign="top"|Faláu en: |[[ciudá de Rosario]]<br />ciudá de [[Santa Fe (capital)|Santa Fe]] |- |valign="top"|Rexón: |Centru d'[[Arxentina]] |- |valign="top"|Total de falantes: |Desconocíu |- |valign="top"|[[Families de llingües|Clasificación xenética]]: |[[Xíriga]] |- ! colspan="2" bgcolor="lightgrey"|Estatus oficial |- En nengún llugar |- |valign="top"|Reguláu por: |valign="top"|Desconocíu |- |} {{referencies adicionales|t=20120424094935}} [[Ficheru:Rosagasario es de Centragasal.jpg|thumb|250px|Exemplu del rosarigasino]] El '''rosarigasino''' o '''gasó''' ye una especie de [[xirigoncia]] nacíu na ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] ([[Arxentina]]). Na actualidá ye poco la xente que lo conoz, y suelse usar siempres de manera graciosa. L'orixe exactu ye inciertu; créese que foi creáu polos internos de la cárcel d'encausaos de Rosario a principios del [[sieglu XX]]. Según Bernardo "Chiquito" Reyes, popular personaxe rosarino y autor del llibru "Rosarigasino, el métodu": "Los presos falar ente ellos pa comunicase ensin qu'entendieren los guardias. El primeru n'espublizalo foi l'actor Salvador Naom, alies ''Chita'', quien daba funciones nes cárceles. Pero nun ta claru si ''Chita'' aprender fuera y llevar a la cárcel o si foi al aviesu.<ref>{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2006/07/25/sociedad/s-03501.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151026173904/http://edant.clarin.com/diario/2006/07/25/sociedad/s-03501.htm |fechaarchivu=2015-10-26 }}</ref><ref>http://guiaechesortu.com.ar/agora-rosarigasino-al algame-toos</ref> Na década del [[años 1950|50]] falar enforma los periodistes, los artistes, y tamién les moces de la cai que s'axuntaben nel chigre ''El Nacional'', que taba frente al teatru ''[[Rosario (Arxentina)#Teatru y m.C3.BAsica|La Comedia]]'', onde [[Negru Olmedo| Alberto Olmedo]] trabayaba formando parte de la claque."<ref>Bernardo "Chiquito" Reyes, ''Un manual pa estudiar rosarino''</ref> Nos [[años 1980|años ochenta]], l'actor risible rosarino [[Negru Olmedo|Alberto ''Negru'' Olmedo]] ([[1933]]-[[1988]]) sopelexó esta xíriga, entós casi sumida, nes sos ''sketchs'' humorísticos de televisión. Arriendes de esto, y especialmente depués del so fallecimientu, esta xíriga (y el [[barriu Pichincha]] onde nació) tuvieron un notable ascensu de popularidá na Arxentina, sobremanera nos años [[Década de 1990|noventa]]. Nel añu 2003, l'actor [[Rene Bertrand]] encarnó un personaxe llamáu'l "señogasor" o "el rosarigasino", nel programa televisivu empobináu por [[Gerardo Sofovich]], [[La Peluquería de Don Mateo|La peluquería de los Mateos]].<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com.uy/Suple/SabadoShow/03/03/01/sshow_31613.asp |títulu=Un clásicu contraataca |obra=El País |fecha=1 de marzu de 2003 |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2010}}</ref> == Formación del gasó == El rosarigasino xenérase amestando darréu dempués de la lletra acentuada la sílaba ''gas''; depués repitir la vocal de la postrera sílaba, pero acentuada, y por fin complétase la pallabra. El mesmu términu ''rosarigasino'' ta formáu d'esta manera, sobre la base del [[xentiliciu]] «rosarino». Estos son dellos exemplos: * Arxentina → Argenti-'''gasi'''-na * [[bondi]] (modismu arxentín pa referise al ómnibus)→ bo'''gaso'''ndi * [[calle San Martín (Rosario)|calle San Martín]]→ ca'''gasa'''lle San Marti'''gasí'''n. * Xapón → Escupiayu-'''gasó'''-n * [[Monumentu a la Bandera]]→ ''Monume'''gase'''nto a la Bande'''gase'''ra * [[Calle Córdoba (Rosario)|Piatonal Córdoba]]→ Peatona'''gasa'''l'' Co'''gasó'''rdoba'' * Policía → Polici-'''gasi'''-a * pollera → polle-'''gase'''-ra * Provincia → Provi-'''gasi'''-ncia * rosarino → rosari-'''gasi'''-non * Rosario → Rosa-'''gasa'''-rio * yerapo (pollera, tal como se pronuncia nel español d'El Ríu de la Plata, coles sílabes invertíes)→ yera-'''gasa'''-po == El gasó güei == El rosarigasino cobró cierta vixencia gracies a una película estrenada nel [[2001]] que lleva por títulu xustamente ''[[Rosarigasinos]]'', con guión y direición de [[Rodrigo Grande]] y na qu'actúen [[Federico Luppi]] y [[Ulises Dumont]] quien, en delles escenes, utilicen esta xíriga. Dempués del espardimientu del filme, que ganó más de diez premios internacionales, empezó a usase esta xíriga en Rosario pa dar nomes a comercios, n'anuncios publicitarios y en [[Grafiti|pintaes caleyeres]]. Na ciudá de Rosario atopa una suerte d'Academia o Asociación del Gasó, creada con fines lúdicos, y editóse un manual d'usu, xunto col guión de la película mentada. En [[2005]], Bernardo Reyes realizó una versión de [[Don Quixote de la Mancha]] en rosarigasino, col títulu de ''Don Quijogasote de la Magasancha''. == Escritura == Delles persones camuden, al escribir, la ''s'' de '''gas''' por una ''x'', qu'en realidá tien el mesmu soníu (pero realizar por una mera cuestión estética), polo tanto la pallabra perru» escribiríase «pe'''gaxe'''rro» y pronunciaríase ''pe'''gase'''rro''. == Exemplos == * ¿Qué te paez si vamos a la escuela? ** ¿Qué te pare'''gase'''ce si va'''gasa'''mos a la escue'''gase'''la? * Voi escribir en gasó, na so variante. ** Vo'''gaso'''y a escribi'''gasi'''r en gaso'''gasó''', nel so varia'''gasa'''nte. * Yo voi aprender a falar en xirigoncia. ** Yo aprendere'''gasé''' a fala'''gasa'''r en jerigo'''gaso'''nza. * ¿Vos sabés falar en xirigoncia? ** ¿Vo'''gasó'''s sabe'''gasé'''s fala'''gasa'''r en jerigo'''gaso'''nza? * Tolos seres humanos nacen llibres ya iguales en dignidá y en derechos. Tán dotaos de razón y de consciencia, y tienen de portase fraternalmente los unos colos otros. ** To'''gaso'''dos los se'''gase'''res huma'''gasa'''nos na'''gasa'''cen li'''gasi'''bres y igua'''gasa'''-yos en dignida'''gasa'''d y en dere'''gase'''chos. Esta'''gasá'''n dota'''gasa'''dos de razo'''gasó'''n y de conscie'''gase'''ncia, y de'''gase'''ben porta'''gasa'''rse fraterna'''gasa'''lmente los o'''gasu'''nos colos o'''gaso'''tros. Delles pallabres tresformaes pa convertiles en rosarigasino (colos soníos amestaos en '''negrina'''): L'usar el "gasó" en toles pallabres llargues ye un casu in extremis, de normal azorronábense una o dos pallabres por oración solamente. Pa encriptar más el so significáu a ayenos al círculu usaben pallabres en [[lunfardo]] y/o [[vesre]] asina en cuenta de "Muyer" puede usase "mina", inviértese como "Nami" y col Gasó queda "Nagasami". La gracia del rosarigasino ye (o yera) azorronar pallabres puntuales (Sustantivos y/o verbos) por que nun puedan entender la conversación estraños. == Música == El cantar ''El sacudón'' del cantante cordobés [[Mona Giménez|Carlos ''La Mona'' Jiménez]] (1951&nbsp;-) cuenta con un estribillu cantáu nesta xíriga. El tangu "Nostagasalgias Rosarigasinas", del autor porteño Daniel Angel Tadey, ta escritu integramente en rosarigasino. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Rosarigasino}} [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Arxentina]] [[Categoría:Xírigues]] kxe8vl8beiz90mla8imwjfctedkl28w 0 166991 4499372 3810340 2026-06-08T08:59:58Z ~2026-33664-64 149253 /* Enllaces esternos */ 4499372 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''Union Mundial pro Interlingua''' (Xunión Mundial pal Interlingua) ('''UMI''') ye una entidá ensin fines d'arriquecimientu que se dedica a promover la conocencia y l'usu d'[[Interlingua]] nel mundu. La UMI foi fundada'l [[28 de xunetu]] de [[1955]] La UMI ye una institución pa la cooperación no tocante a la promoción del usu de Interlingua pa la comunicación internacional en situaciones fayadices, la información sobre esta llingua, la edición de manuales, diccionarios y otres publicaciones de Interlingua. La UMI tien miembros, representantes y representaciones en cinco continentes. Un conseyu executivu con un presidente, un secretariu xeneral, un vice-secretariu y un alministrador encargar de les actividaes cotidianes del UMI. Un conseyu xeneral con a lo sumo dos representantes de cada país, nel cual hai una representación nacional de interlingua, alderica los lineamiento en detalle. La UMI edita una revista bimensual, ''Panorama in Interlingua'', con informaciones internacionales en interlingua pa un públicu global: periodismu, noticies, reportaxes, entevistes, crítiques de llibros, y con focu especial al espardimientu de interlingua y de noticies de interlingua globalmente. Realizó les siguientes conferencies internacionales (conferentia international): * [[Tours]] (Francia) 1955 * [[Basilea]] (Suiza) 1957 * [[Tours]] (Francia) 1959 * [[Basilea]] (Suiza) 1971 * Norwich (Gran Bretaña) 1974 * [[Sheffield]] (Gran Bretaña) 1983 * [[Taastrup]] (Dinamarca) 1985 * [[París]] (Francia) 1987 * [[Zwolle]] (Países Baxos) 1989 * [[Helsingborg]] (Suecia) 1991 * [[Borne]] (Países Baxos) 1993 * [[Praga]] (República Checa) 1995 * [[Estrasburgu]] (Francia) 1997 * [[Focsani]] (Rumanía) 1999 * [[Gdansk]] (Polonia) 2001 * [[Lovech]] (Bulgaria) 2003 * [[Åsa]] ([[:sv:Åsa, Kungsbacka kommun|sv]]) (Suecia) 2005 * [[Kirchheimbolanden]] ([[:de:Kirchheimbolanden|de]]) ([[Alemaña]]) 2009 * [[Chepelare]] ([[Bulgaria]]) 2011 * [[Åsa]] ([[:sv:Åsa, Kungsbacka kommun|sv]]) ([[Suecia]]) 2014 * [[Benidorm]] ([[España]]) setiembre 2015 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.interlingua.com/ Sitiu oficial de la Unión Mundial pro Interlingua] {{Interlingua}} {{Tradubot|Union Mundial pro Interlingua}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organizaciones non gubernamentales]] [[Categoría:Interlingua]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] qo1sofm5059hslftiuang83wy4mntg4 0 167022 4499278 4069632 2026-06-08T03:35:50Z Limotecariu 735 4499278 wikitext text/x-wiki El '''vesre''', '''trate''' o '''verre''' («revés», al aviesu) ye un mecanismu de formación de pallabres, bien común n'[[Hispanoamérica]], que consiste na permutación o [[metátesis]] de les sílabes d'un vocablu.<ref>Sorbet, 2016a, p. 180.</ref> Nel so [[castellanu d'El Ríu de la Plata|variante d'El Ríu de la Plata]] tratar d'una [[xirigoncia]] utilizada a lo llargo de bona parte de los territorios [[arxentina|arxentín]] y [[uruguái|uruguayu]], en siendo popularizada polos [[tangu|tangueros]] a principios del [[sieglu XX]]. == Historia == Na obra ''Romances de [[germanía]] de dellos autores'', editada en 1609 por [[Juan Hidalgo]], yá apaecen vocablos en vesre, lo que nos indica la so vieya data. En cuanto forma de [[xirigoncia]], la so función foi primeramente ciertu grau de complicidá al enzancar –siquier mínimamente– lo espresao en ''vesre'' a daquién estrañu al ''endogrupo''. Agora bien, como'l ''vesre'' puede ser bastante fácilmente "decodificado" en poco tiempu por un oyente habitual, la so función llingüística actual ye la d'una coloquialidad que supón un fuerte grau d'enfotu (anque nos medios masivos de comunicación esta coloquialidad tresformar nuna pseudoconfianza na cual implícase a l'audiencia). Nel [[Ríu de la Plata]] el falar al vesre empezó nel postreru cuartu del sieglu XIX y, como recursu graciosu, foi utilizáu polos [[sainete|sainetistas]], autores teatrales y poetes populares ente 1910 y 1940. Al ser emplegáu por tola población el vesre dexó de ser un [[sociolecto]] y un cronolecto, siendo frecuentes frases como «el que te jedi» (‘el que te dixi’) [bien usada p'aludir a un [[Suxetu (gramática)#Suxetu tácito|suxetu tácito]] que nun se quier nomar en munchos casos por considera-y lo portador de problemes o inclusive d'infortuniu]. Anque según dellos autores el vesre nun ye [[lunfardo]], lo cierto ye que munchos términos en lunfardo tamién correspuenden al vesre. == Formación de les pallabres == Dellos vesre o vesreísmos,<ref>Sorbet, 2014, p. 125</ref> que son irregulares, nun apliquen totalmente la regla d'inversión pa dexar una adautación fonética. Asina, ente qu'asocede una inversión silábica en pallabres como ''bacán'' (adineráu o bonu) que se convierte en ''camba'', n'otres la metátesis nun ye esautamente una inversión silábica; por casu, trabayu da ''jotraba'' y ''gallegu'' da ''yoyega'' (''yoyega'' pela so parte tien un sentíu traslativo, por [[metonimia]], yá que si primeramente yera'l xentiliciu gallegu en vesre, depués pasó a significar a tou español o a toa persona con bien evidentes llinaxes españoles). Coles mesmes, en ciertes ocasiones una pallabra someter al vesreamiento según más d'una fórmula: trabayu → jotraba, batrajo.<ref>Sorbet, 2014, p. 129</ref> Dacuando delles combinaciones afortunaes dexen un doble xuegu: ''colimba'' (soldáu conscripto) sería'l vesre irregular de ''milico'' pero tamién indica Cuerre, Llimpia y Barre. N'otres la inversión silábica deriva depués n'otra pallabra: la inversión de ''cinco'', esto ye ''cocin'', pasa a ser ''cocineru'' pa indicar esi númberu. En delles ocasiones, el términu en ''vesre'' camuda parcialmente'l so significáu; por casu [[hotel]] tresformar en ''telo'', que ye un [[albergue transitoriu]].<ref>Sorbet, 2016b, p. 151</ref> La evolución de les pallabres del vesre suel ser bastante frecuente nel tiempu. == Exemplos == {| width=100% |width=50% valign="top"| * {{lang|es|''revés''}} → ''vesre'' * {{lang|es|''caballo''}} → ''llobaca'' * {{lang|es|''leche''}} → ''chele'' (lleche) * {{lang|es|''pizza''}} → ''zapi'' * {{lang|es|''maestro''}} → ''troesma'' |width=50% valign=top| |} == Neoloxismos == L'intentu de xenerar una nueva pallabra (esto ye, un [[neoloxismu]]) en ''vesre'', fechu que ye casi siempres bono de realizar, nun suel ser esitosu, yá que rique la inmediata comprensión del oyente y el so espardimientu y aceptación nun círculu más estensu; l'espardimientu y aceptación suel tar dada munches vegaes pola sonoridá del neoloxismu en vesre, la ''recordabilidad'' (pola so pronunciación) del neoloxismu ya inclusive l'efectu humorísticu que la sonoridá del neoloxismu tenga. == Variantes == El vesre ye análogu al ''[[verlan]]'' [[Francia|francés]], al ''back slang'' (inversión por lletres) [[Londres|londinense]] y al ''binaliktad'' del [[Idioma tagalu|tagalu]]. Otres xírigues españoles similares son el [[malespín]] usáu en Centroamérica, especialmente en [[Costa Rica]], el carol [[Méxicu|mexicanu]], la revesina [[Panamá|panamiega]] o'l vesre [[Perú|peruanu]]. == El vesre na cultura arxentina == === Poesía === Estazo de ''Boleta'' del poeta tangueru [[Enrique Cadícamo]]: :''Foi'l mio gran amigu espianta-cartera,'' :''que al da-y enfotu pasar de xaronca:'' :''me espiantó la [[Glosariu del lunfardo#mina|nami]] (trompa d'una timba)'' :''y enriba d'[[Glosariu del lunfardo#ortiba|ortiba]] batióme la [[Glosariu del lunfardo#cana|cana]].'' Traducción de los términos [[lunfardos]]: ''boleta'', nel contestu significa ''muertu'', ''asesináu'' ("faer la boleta", "faer boleta" o "boletear" significa matar); ''espiantar'' dise, quitar, de cuenta que "espianta-cartera" significa equí al carterista, al que roba furtivamente billeteres. ''Xaronca'': suxetu aviespáu, astutu. Timba: xuegu d'azar, llugar onde se xuega por azar y por estensión actividaes financieres pocu honestes. ''Bater'': delatar; ''cana'': policía, "''bater la cana''" delatar. Nesti fragmentu del poema podemos atopar delles pallabres en vesre, como ''trompa'', por patrón; ''nami'', por mina (muyer, rapaza en lunfardo) y '''ortiba''' (orixinalmente '''d'''ortiba) por ''batedor'', ye dicir soplón, delator. === Misceláneas === L'exemplu por antonomasia del vesre pudo vese el día que [[Diego Armando Maradona]] arrenunció a la conducción téunica de la [[Selección Arxentina de Fútbol]]. Na conferencia de prensa, efectuada n'El Mangrullo, el personaxe estelar espetó: "''tocuen''" y, darréu, esclarió que "tocuen ye cuentu".<br /> Esta pallabra, "tocuen", y la so aclaración, ye recordada por tolos "hinches" (alentadores) del fútbol y los entendíos na semioloxía como un exemplu cabal del ''vesre''. == Ver tamién == * [[Verlan]] * [[Xíriga]] * [[Español centroamericanu]] * [[Español mexicanu]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] * [[Lunfardo]] * [[Rosarigasino]] == Notes == <references group="n."/> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[b:Diccionariu Vesre|Diccionariu Vesre]] en Wikilibros. * [http://www.todotango.com/spanish/biblioteca/letra/lletra.asp?idletra=3203 Yeca de rioba (toneso al vesre)] (TodoTango.com) * [https://web.archive.org/web/20130131174551/http://elortiba.org/matalunfa.html Mataburro lunfa'] (diccionariu lunfardo) * [http://www.inmigrantesargentinos.com/Lunfardo.htm Inflúi de los inmigrantes nel Lunfardo'] (Interrellación étnica ente los inmigrantes) == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=Teruggi, Mario Y.|títulu=Panorama del lunfardo 2* edición|añu=1979|editorial=Buenos Aires: Edtorial Suramericana}} íd = * Sorbet, Piotr (2014). "Analís llingüísticu del vesre porteño", ''Roczniki Humanistyczne'', LXII, 123-134. * Sorbet, Piotr (2016a). "Aproximamientu a la descripción llingüística del vesre porteño", [en:] Wilk Racięska, Joanna, Szyndler, Agnieszka, Tatoj, Cecylia (ed.): ''Relecturas y nuevos horizontes nos estudios hispánicos. Vol. 4: Llingüística y didáctica de la llingua española'', Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 173-183. * Sorbet, Piotr (2016b). "En redol al tratamientu lexicográficu de los vesreísmos", ''Itinerarios'', 23, 141-153. {{EL}} {{Tradubot|Vesre}} [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Arxentina]] [[Categoría:Dialeutos y modismos d'Uruguái]] [[Categoría:Xírigues]] g1hx881hdyi6ls8fy4g3dsmryo3b0kz 0 167026 4499268 4497333 2026-06-08T03:23:33Z Limotecariu 735 4499268 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Veni.svg|miniaturadeimagen|Conxugación voseante imperativa afirmativa de venir na segunda persona singular del voseo típicu.]] El '''voseo''' ye un fenómenu llingüísticu dientro de la [[Idioma español|llingua española]] nel que s'emplega'l [[pronome]] «vos» xunto a ciertes conxugaciones verbales particulares pa dirixise al interlocutor en llugar d'emplegar el pronome «tu» en situaciones de familiaridá. Por estensión, puede referise al [[Voseo#Voseo_pronominal|meru usu del pronome "vos"]] o, otra manera, al [[Voseo#Voseo_verbal|meru usu de les sos conxugaciones verbales]] xunto al pronome "tu". Estrémense dos tipos de voseo:<ref name=DPD-RAE/> * El '''voseo reverencial''',<ref name=DPD-RAE/> que consiste n'usar el pronome "vos" pa dirixise [[Fórmules de tratamientu|reverencialmente]] a la segunda persona gramatical —tanto singular como plural—, implicando la conxugación verbal de segunda persona de plural: "lo que vos digáis", "vos mirástisme". Forma arcaica y ensin usu dende va dellos sieglos, salvu en delles partes de Venezuela. * El '''voseo [[Español d'América|dialectal americanu]]''',<ref name=DPD-RAE/> que procede gramaticalmente otramiente, anque la morfoloxía de la so conxugación sufrió distintes evoluciones al traviés del continente; dirixir a la segunda persona de singular y tien valor de tratu informal, oldeando típicamente col tratu formal de ''usté''. Morfolóxicamente, puede afectar a tolos tiempos y maneres, sicasí, suel acutase al presente d'indicativu. Na fala del continente americanu, salvu nel oriente de [[Cuba]],<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> el voseo nun tien en cuenta los sos dos axugos clásicos —vixentes nel español peninsular— de «vos» (pronome oxetu de segunda persona de plural) y el posesivu «vuesu», coles mesmes referíu a la segunda persona del plural. El primeru ye reemplazáu por «a vos» / «te», en cuantes que'l posesivu ye reemplazáu por «el to» / «to/-a/-s». En zones onde «vos» ye d'usu vulgar, suel asoceder l'intercambiu de les formales pronominales y verbales del tutéu y el voseo: "tu querés", "vos tienes". L'orixe del voseo remontar a la voz [[Llatín|llatina]] «vos», que xeneralmente yera la forma plural de la segunda persona gramatical, a esceición del casu de los súbditos col so soberanu nel que'l so usu yera pa indicar la so superioridá, usu que se caltuvo nel [[Español medieval|castellán antiguu]]. L'estudiu sistemáticu del fenómenu del voseo n'América empecipia en 1921 con ''Observaciones sobre l'español n'América'' del [[filólogu]] dominicanu [[Pedro Henríquez Ureña]], que ye la primer obra na que s'estudia y espón les variaciones y carauterístiques dialectales de la llingua española n'América.<ref name=Mouton>{{cita llibru |títulu=Language and Philology in Romance|añu=1982|editorial=Mouton Publishers|autor=María Beatriz Fontanella de Weinberg|nome-editor=Rebecca Posner|nome-editor2=John N. Green|isbn=90-279-7906-5|ubicación=Berlín|url=https://books.google.com/books?id=o5UNCmS0W4oC&lpg=PA344&ots=pi20OYMqGb&dq=%22voseo%22%20Henr%C3%ADquez%20Ure%C3%B1a&hl=es&pg=PA344#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=30 d'avientu de 2013|páxina=344|idioma=inglés|capítulu=Spanish outside Spain}}</ref><ref name=Uviéu>{{cita llibru |apellíu=González|nome=Horacio|títulu=Beligerancia de los idiomes: un sieglu y mediu de discutiniu sobre la llingua llatinoamericana|añu=2008|editorial=Ediciones Colihue|isbn=978-950-563-409-5|páxines=122-184|allugamientu=Buenos Aires|apellíos2=Uviéu|nome2=Gerardo (capítulu)|url-capítulo=https://books.google.com/books?id=xRBDX709m6UC&pg=PA128&lpg=PA128&dq=voseo+Henríquez+Ureña&source=bl&ots=LdqF9NY_6k&sig=LO0ULH9n3jbqroPMeGiFO1NFCN0&hl=es&sa=X&ei=vc7BUrnTI4nWkQfsroGYDg&ved=0CFQQ6AEwBg#v=onepage&q=voseo%20Henríquez%20Ureña&f=false|fechaaccesu=30 d'avientu de 2013|capítulu=Reposties a la Hestoria del Voseo Arxentín (1828-2006)}}</ref> Henríquez Ureña destaca la presencia del voseo nel Ríu de la Plata, nel sureste de Méxicu, nel suroeste de los Estaos Xuníos, en Centroamérica (salvo la mayor parte de Panamá) y en rexones de Colombia, y califica como xeneralizaciones infundaes la creencia española de qu'en tola América hispana faíase usu del pronome ''vos'' y les formes verbales correspondientes.<ref>Pedro Henríquez Ureña, ''Observaciones sobre l'español n'América''. Páxs. 379-390. Buenos Aires: Academia Arxentina de Lletres, 1921.</ref><ref name=Uviéu/> <!-- Depués en 1930, [[Eleuterio Felipe Tiscornia]] nel so estudiu ''La llingua de Martín Fierro'' referir al voseo nos distintos dialectos hispanoamericanos.<ref name=Mouton/> --> == Historia == === Antecedentes === Hai que remontar l'entamu del voseo español al sieglu IV. Nesi entós, l'emplegu de ''vos'' en llugar de ''tu'' tien un valor social de sumu respetu. Cinxir el so usu al tratu col emperador. La espansión del usu de ''vos'' volveríase más complexa y estensa mientres los sieglos VI y VII, según probar distintos documentos que marquen la estensión de ''vos'' pa una sola persona. Nesta evolución del voseo, [[Iraset Páez Urdaneta|Páez Urdaneta]] cree ver dos variantes sociollingüístiques que quebren la estratificación orixinal de [+ poder] o [+ autoridá]. Son estes variables la pragmaticidad y el sentimentalismu. N'[[España]], l'emplegu de ''vos'' foi modificar a lo llargo de los sieglos. Foi pasando de ser una exa vertical asimétricu de [+ autoridá] o [+ poder], en que ''vos'' emplegar dende'l estatus social inferior escontra'l superior, a la direición contraria: de superior a inferior, esto ye, p'aquellos colocutores que tienen [– autoridá] o [– poder] y, coles mesmes, del polu de la distancia al de la cercanía. Darréu'l voseo tamién s'emplegó de manera recíproca en persones d'igual estatus. Asina, tenemos que nos ss. XI–XII'l voseo emplegar por rangu social, pragmaticidad y virtú caballeresca, mientres el tutéu acutar al ámbitu familiar. Nos ss. XIII–XIV avanza la [[Reconquista]] y consolídense los grupos sociales (nobleza, cleru y pueblu llanu, compuestu de llabradores, artesanos y mercaderes), de cuenta que el ''vos'' cobró fuercia extragrupal, emplegándose tamién de superior a inferior. Sigue esistiendo'l ''vos'' pragmáticu (cuando s'espera un favor o beneficiu del colocutor), pero pierde vixencia la virtú caballeresca. A finales del sieglu XV, el fin de la [[Reconquista]] modifica nuevamente les fórmules de tratamientu. El ''vos'' utilízase tamién pa quien tienen igual rangu, lo que lleva a una gastadura que fai necesariu la introducción d'una nueva fórmula, ''la vuesa mercé'' col verbu en tercer persona. Entós, el ''tu'' volvió recuperar el so primitivu valor de segunda persona del singular pal enfotu. Esti fenómenu ta recoyíu nos clásicos del [[Sieglu d'Oru]], con ''[[Don Quixote de la Mancha]]'' a la cabeza, y n'obres modernes ambientaes na dómina como la serie del [[Diego Alatriste|Capitán Alatriste]]. El voseo acaba sumiendo del español peninsular y filipino yá nel sieglu XIX; quedando ''usté'' como'l pronome de cortesía, qu'espresa respetu d'un falante escontra otru ente que «tu» representa'l tratu de familiaridá (ente familiares o escontra amigos cercanos) o d'inferioridá (un emplegador escontra'l so emplegáu). Mientres la conquista y colonización d'América, pos, los españoles emplegaben un sistema qu'incluyía tanto ''vos'' como ''tu'' pa dirixise a un inferior o a un igual, o en situaciones d'enfotu. Este subsistió en toles [[colonia alministrativa|colonies]] hasta aproximao'l sieglu XVIII, dómina na qu'empieza a perdese'l ''vos'' nes rexones de l'[[Hispanoamérica|América española]] que taben más venceyaes económicamente con España: la [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]] (gran parte de Méxicu y Estaos Xuníos), Perú les Antilles y en delles rexones de los actuales Colombia, Venezuela y Ecuador. Mientas tantu, nes rexones más aisllaes del [[Imperiu español]] caltúvose'l voseo, munches vegaes en coesistencia col tratu de ''tu'': [[América Central|Centroamérica]], la [[Rexón andina (Colombia)|rexón andina]] de Colombia y Ecuador, el [[Conu Sur]] y la zona [[Llagu de Maracaibo|marabina]] y [[Cordal de los Andes|andina]] de Venezuela.<ref>{{cita web |url=https://bloglenguaencolombia.blogspot.com/2016/12/vos.html|títulu=Lengua en Colombia: Vos|fechaaccesu=2 de xineru de 2017|apellíu=Collazos|nome=Ana María Díaz|fecha=4 d'avientu de 2016|sitiuweb=Llingua en Colombia}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Collazos|nome=Ana María Díaz|títulu=Desenvuelvo sociollingüísticu del voseo na rexón andina de Colombia (1555–1976)|url=https://books.google.com/books?id=VJkoCQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=desenvuelvo+sociolinguistico+d'el+voseo+en+la+region+andina&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQ3-z2-KPRAhVExmMKHbsoCh8Q6AEIJTAB#v=onepage&q=desenvuelvo%20sociolinguistico%20d'el%20voseo%20en%20la%20region%20andina&f=false|fechaaccesu=2 de xineru de 2017|fecha=24 d'abril de 2015|editorial=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=9783110404227|idioma=de}}</ref> === Evolución del tratamientu respetuosu === N'América dan trés posibilidaes principales de fórmules de tratamientu: * La mesma de l'América tuteante, onde topamos el tratu de "tu" pa la segunda persona singular d'enfotu y el tratu de "usté" pa la segunda de respetu (por casu, en Puertu Ricu o República Dominicana). * La mesma de l'América solo voseante, onde la forma d'enfotu ye'l voseo, que coesiste col tratu de respetu por aciu "usté" (por casu, n'Arxentina o la mayor parte de Centroamérica). * La de l'América tuteante-voseante, onde'l voseo acutar al ámbitu íntimu; el tutéu ye pal enfotu entemediu; y el "usté" úsase como forma de respetu (por casu, en Chile). == Clases de voseo == === Voseo reverencial === Nel voseo reverencial utilizábase'l pronome ''vos'' pal suxetu ("vos miráis"), tornándose en ''vos'' nos casos en que'l pronome cumple la función gramatical de complementu ("mírovos"). Sicasí, cuando'l pronome ye preposicional caltiénse'l pronome ''vos'' ("a vos oyo", "con vos voi caminar"). El posesivu, al igual que la inflexón verbal, llindar al plural inclusive ante un solu interlocutor. Les formes verbales conxúguense siempres en segunda persona plural ("vos conocéis el mio dolor", "mirái a los vuesos fíos", "camináis ensin priesa"). L'usu del voseo reverencial ye bien raru na actualidá, salvu en [[Huánuco]] (Perú),<ref name=JorquesJimenez/> ciñéndose a testos qu'intenten reflexar la fala d'otres dómines o pa referise a dellos graos o títulos n'actos solemnes.''“¿Xuráis por Dios y estos Santos Evanxelios desempeñar lleal y fielmente el cargu de Ministru d'Estáu nel Despachu de… que vos confío?”'' === Voseo dialectal americanu === {| cellpadding="1" style="float:right; border: 1px solid #88a; background-color: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px; white-space: nowrap" |+ '''Indicativu Presente''' |- style="background-color: #ccf" | ! Desinencia !Peninsular<br />plural ! Voseo tipu I<br />singular ! Voseo tipu III<br />singular ! Voseo tipu II<br />singular ! Estándar<br />singular |- | -ar || vós cantáis || vos cantáis || vos cantás || tu cantái || tu cantes |- | -er || vós corréis || vos corréis || vos corrés || tu corrís || tu cuerres |- | -dir || vós partís || align="center" colspan=2 | vos partís || tu partís || tu partes |- | -ar (alternante)|| vós colgáis || vos colgáis || vos colgás || tu colgái || tu c'''ue'''lgas |- | -er (alternante)|| vós perdéis || vos perdéis || vos perdés || tu perdís || tu p'''ie'''rdes |- | -dir (alternante)|| vós dicís || align="center" colspan=2 | vos dicís || tu dicís || tu d'''i'''ces |- | ([[manera imperativa|imperativu]]) || ¡Vós, mirái! || ¡Vos, mirái! || ¡Vos, mirá! || align="center" colspan=2 | ¡Tu, mira! |} Nes otres maneres, la diferencia ye similar.<br /> L'imperativu ye similar al de segunda persona plural, pero pierde la -d final (''falái'' → ''hablá''); la forma en -r típica de los dialectos de la Península Ibérica ye desconocida.<br /> Pal suxuntivu, esiste variación social.<br /> Nel [[español d'El Ríu de la Plata]], la forma considerada estándar y emplegada nos medios escritos y poles capes medies y altes de la sociedá, ye idéntica a la que s'emplega pa ''tu''; en dellos casos, principalmente nos estratos sociales más baxos y de menor instrucción, l'acentu mover a la última sílaba por asimilación a la forma d'indicativu (que tu ''comes'' -> que vos ''comás'', que tu ''digas'' -> que vos ''digás''), perdiéndose tamién l'alternanza vocálica (que tu ''pierdas'' -> que vos ''perdás''). En dalgún casu, la forma resultante nun ye idéntica a la del indicativu del verbu (que tu ''duermas'' -> que vos ''durmás'', non ''durmás'').<br /> Nos dialectos voseantes fuera del [[español d'El Ríu de la Plata]], la conxugación de vos nel suxuntivu (''durmás, perdás, empecés'', etc.) pertenez al usu normal y nun tien nada que ver cola capa social o la educación d'una persona (voseante). El voseo dialectal americanu, o a cencielles voseo, tien un usu distintu al voseo antiguu: nun ye reverencial, sinón que denota familiaridá col interlocutor nes rexones nes que se practica. Esisten dos tipos de voseo que se dan simultáneamente o independientemente dependiendo de la rexón: el voseo pronominal y el voseo verbal. {| cellpadding="1" style="float:right; border: 1px solid #88a; background-color: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px; white-space: nowrap" |+ '''Suxuntivu Presente''' |- style="background-color: #ccf" | ! Desinencia !Tipu 1 ! Tipu 2 ! Tipu 3 ! Tipu 4 |- | -ar || cantéis || cantís || cantés || cantes |- | -er || corráis || corrái || corrás || cuerras |- | -dir || partáis || partái || partás || partas |- | -ar (alternante)|| colguéis || colguís || colgués || cuelgues |- | -er (alternante)|| perdáis || perdái || perdás || pierdas |- | -dir (alternante)|| durmáis || durmái || durmás || duermas |- | colspan=5 | <small>Tipu 1: '''vós''' peninsular y '''vos''' [[camagüey]]anu y [[Español marabino|zuliano]].<br />Tipu 2: '''voseo verbal''' [[Español chilenu|chilenu]].<br />Tipu 3: '''vos''' xeneral (sacante l'español d'El Ríu de la Plata).<br />Tipu 4: '''vos''' [[Español d'El Ríu de la Plata]] y '''tu''' estándar.</small> |} ==== Voseo pronominal ==== El voseo pronominal ye l'usu del pronome ''vos'' como suxetu ("vos comés"), vocativu ("¡Vos, ayudame!"), como complementu con preposición ("Te vi a vos"), y como términu comparativu ("Ye tan alto como vos"). Nos casos de complementos ensin preposición y los pronomes átonos utilízase "te" y "el to" ("Te ta mirando a vos", "¿Vos visti como quedó'l to autu?"), y nel casu del posesivu, utilízase "el to" o "to" ("Vos dixisti que yera'l to autu. Vos dixisti que yera to.") ==== Voseo verbal ==== Llámase voseo verbal a la variación nes desinencies verbales de la segunda persona del plural pa referise a la segunda persona del singular. Esisten distintos cambeos na desinencia verbal según razones xeográfiques y culturales. ==== Otres variaciones ==== L'emplegu de "vos" en llugar de "tu" ye unu de los fenómenos más carauterísticos del español d'El Ríu de la Plata. Nel [[español d'El Ríu de la Plata|dialectu d'El Ríu de la Plata]], l'[[español paraguayu|dialectu paraguayu]], el [[Español camba|dialectu camba]] y nos países de Centroamérica ([[Costa Rica]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Hondures]] y [[Nicaragua]]) la conxugación de voseo de normal difier de la tuteante tan solo en presente de la manera indicativa, nel imperativu, el presente de suxuntivu y, en dellos casos, al pretéritu d'indicativu: "tú cantas/vos cantás", "canta tú/cantá vos", "tú eres/vos sos", "tú mueves/vos movés", "que tú cantes/que vos cantés", "tú cantaste/vos cantaste".<br /> Nel vernacular d'El Ríu de la Plata el voseo verbal tamién s'estiende al pretéritu indefiníu{{ensin referencies}} y al presente de suxuntivu ("quiero que vos cantés", "dijistes que era tarde"), pero nun son bien vistes nel rexistru cultu y prefiérense les formes del tutéu: "que vos cantes", "dijiste que era tarde". Nel sureste de [[Méxicu]] ([[Chiapas]], [[Tabasco]]),<ref name=Mundell>[http://www.wfu.edu/~mundja0/voseoensayo.pdf Alrodiu de ónde y cómo s'emplega'l voseo en Hispanoamérica] ''... Nos dos estaos sureños de Chiapas y Tabasco, dambos na frontera con Guatemala, el voseo sobrevive na fala coloquial en zones rurales... Esti emplegu del voseo afecta los tiempos verbales del presente d'indicativu, el pretéritu amestando una /s/ a la fin de la so terminación, el futuru d'indicativu utilizando la terminación de ''–és'' en vegada ''–ás'' del tutéu y l'imperativu.''</ref> y el centru y occidente de [[Colombia]] suelse usar el voseo verbal pal presente del indicativu, del imperativu y tamién pa la manera suxuntiva. Sicasí, nel [[español chilenu|dialectu chilenu]] el voseo asocede pal presente, pretéritu imperfectu y condicional de la manera indicativa y pal presente y pretéritu imperfectu de la manera suxuntiva. Práuticamente sumió la forma en futuru simple, pol so reemplazu pola paráfrasis formada por dir en presente y un verbu n'infinitivu, sacante en dellos llugares como'l [[español de Chiloé]], onde otra manera tradicionalmente solo úsase'l tutéu nos otros tiempos. La razón ye que la conxugación provién del voseo reverencial y nos sos oríxenes yera totalmente independiente de «tu». La segunda persona del singular podía entós tomar dos formes: la de tratu normal ("tú") y la reverencial ("vos"). Güei tamién esiste [[ustedeo]], que vien del tratu reverencial "vuestra merced". El plural tomóse tantu de "vos", como de "usted", y güei úsase n'España "vosotros", mientres nel restu del mundu de fala española utilízase "ustedes". Asina, "vos sos" provién de "vos sois", "vos movés" de "vos movéis" y "pensá vos" de "pensái vos". Esta coincidencia nun esiste en países como [[Chile]], onde se diz "vos/tú soi/erís", "vos/tú movís", con monoptongación de -éis en -ís, y "piensa vos/tú". El voseo usáu nel estáu [[Venezuela|venezolanu]] de [[Zulia]] concuerda cola conxugación del voseo reverencial; en Zulia dizse "vos sois", "vos movéis". {| {{tablaguapa}} align="center" |+ '''Desinencies n'Indicativu Presente''' |- ! bgcolor="#e0e0ff" |'''Tipu''' (nomes alternativos) ! bgcolor="#e0e0ff" |'''−ar''' ! bgcolor="#e0e0ff" |'''−er''' ! bgcolor="#e0e0ff" |'''−dir''' |- | '''Voseo tipu 1''' ('''Voseo clásicu''') || −áis || −éis || −ís |- | '''Voseo tipu 2''' || −áis* || −ís || −ís |- | '''Voseo tipu 3''' ('''Voseo típicu''') || −ás || −és || −ís |- | '''Voseo tipu 4''' || −ás || −és || −és |- |colspan="4" | <small>TIPU 1</small> Voseo ortodoxu, correspuende col voseo reverencial antiguu. Escuchar en Venezuela (Zulia), Colombia ([[La Guajira]] y [[Cesar]], estremeres col Zulia venezolanu), nel noroeste de Bolivia, nel centru de Panamá ([[Península de Azuero]]), y nuna pequeña franxa al oriente de Cuba.<br /> <small>TIPU 2</small> Escuchar na sierra d'Ecuador, la zona meridional de Perú, en Chile, noroeste d'Arxentina y el suroeste de Bolivia.<br /> <small>TIPU 3</small> Asocede nel sureste de Méxicu, en Centroamérica (sacante Panamá), la mariña pacífica y zona andina de Colombia, zona andina de Venezuela, la mariña d'Ecuador, l'este de Bolivia, Paraguay, Arxentina y Uruguái. Ye aceptáu como parte de la norma culta n'Arxentina, Paraguay y Uruguái.<br /> <small>TIPU 4</small> Asocede n'Arxentina (Santiago del Estero).<br /> <nowiki>*</nowiki> En Chile nunca se pronuncia nin s'escribe la "s" nes formes terminaes en "-áis". Exemplu d'esto sería'l "pensái", "querái", etc. |} Polo xeneral, el voseo n'Arxentina, Paraguay, Uruguái, Centroamérica, l'oriente de Bolivia, el sur de la Guajira y el norte del Cesar de Colombia esanicia la «i» de la conxugación verbal de segunda persona orixinal. Sicasí, el voseo en Chile monoptonga -éis en -ís y [[Aspiración (fonética)|aspira]] la «s» final na so pronunciación (fechu qu'asocede con toles eses finales nel español chilenu), ente que el de Zulia ye fiel a la forma orixinal. Na Arxentina, oriente de Bolivia, Paraguay y Uruguái el voseo ye aceptáu universalmente, tantu poles distintes clases sociales, como na llingua escrito y oral. La [[Real Academia Española]] inclúi na so [https://web.archive.org/web/20060501220545/http://buscon.rae.es/diccionario/drae.htm diccionariu en llinia] puramente les conxugaciones de voseo consideraes prestixoses n'Arxentina, Paraguay o Uruguái.<ref>Conxugación del verbu [http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIVerbos?orixe=RAI&IDVERBO=9930 ser]</ref><ref>Conxugación del verbu [http://buscon.rae.es/draeI/SrvltGUIVerbos?orixe=RAI&IDVERBO=6903 haber]</ref> Estes conxugaciones son les utilizaes nes principales ciudaes d'[[Arxentina]], en [[Asunción]] y [[Montevidéu]] poles capes baxes, medies y altes de la sociedá y esclúin -polo xeneral- al [[Manera gramatical#Manera suxuntiva|manera suxuntiva]]. La correspondencia verbal n'Uruguái alternar cola de "tú": "tú tenés, vos tenés"; "tú sos, vos sos". Daqué similar a lo qu'asocede n'Arxentina cola correspondencia del presente suxuntivos: "vos sepas, vos sepás"; "vos puedas, vos podás"; y en Chile con "tú tenís, vos tenís"; "tú soi/erís, vos soi/erís"; "tú podái, vos podái". == Distribución xeográfica == [[Ficheru:Estamos con vos (5362879458).jpg|thumb|300px| Voseo nun anunciu de despidida del cantante arxentín [[Sandro]] en [[Buenos Aires]] - Arxentina]] N'España, el voseo aguantó en delles zones aisllaes. Por casu, n'Andalucía entá s'emplegaba nel sieglu XIX, según surde de documentos lliterarios, por casu, les noveles de [[Fernán Caballero]]. Estremar del voseo americanu en que se rexistra pal enfotu entemediu. Esto ye, el tutéu ye en direición escontra baxo (fíos o criaos) o igualitariu, na suma intimidá (ente hermanos o cónyuges), en cuantes que'l voseo emplegar pa una distancia entemedia, en direición de baxo escontra riba (fíos a padres, por casu), o en forma simétrica, cuando nun esiste sumu enfotu (por casu, ente vecinos). Persiste inda entemecíu col usu del tu na zona oriental de la provincia de Lugo,{{ensin referencies|<!-- mayu 2016 -->}} probablemente por influencia del arcaizante idioma gallegu, que tamién reemplazó na so forma más habitual el pronome «vos» por «ti» (que ye l'equivalente del «tu» español). N'América, el voseo persistió en gran parte del so territoriu con distinta suerte. Instalar na norma culta, nel [[Ríu de la Plata]], pero ye rural o subestándar en munchos países. N'otros, como en Venezuela, tratar d'una norma rexonal (esto ye, que, en determinaes zones, hai un arguyu localista pol so emplegu).<ref>{{cita web |url=http://www.elespañol.org/artic/voseo.htm|títulu=español - La Páxina del Idioma Español = L'español - Etimoloxía - Llingua española|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313120715/http://xn--elespaol-i3a.org/artic/voseo.htm|fechaarchivu=13 de marzu de 2016}}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> N'América Central el voseo de tipu d'El Ríu de la Plata ye aceptáu solo nel contestu familiar. El tutéu ye la norma de prestíu, asocede nun contestu non familiar, na espresión escrita y predomina nos medios de comunicación. Solo na fala de Nicaragua y Costa Rica, el tutéu ye casi inesistente.<ref name=DPD-RAE/> Anguaño, el voseo distribuyir en distintes partes del mundu hispanu, pero predomina n'[[América Central]], con esceición de [[Panamá]], onde ye parcial y úsase en provincies como Veraguas, Herrera, Los Santos y Chiriqui. [[América del Sur|Suramérica]], n'[[Arxentina]], oriente de [[Bolivia]] (departamentos de [[Tarija]], [[Santa Cruz de la Sierra]], [[Departamentu del Beni|Beni]] y [[Departamentu de Pando|Pando]]), [[Uruguái]] y [[Paraguái]]. El tutéu y el voseo alternar nel centru de [[Chile]]; n'[[Ecuador]] nes provincies de la sierra, y nes provincies de Manabí y Esmeraldas. Nel occidente y nororiente de [[Colombia]] (departamentos de [[Nariño (Colombia)|Nariño]], [[Cauca (Colombia)|Cauca]], [[Valle del Cauca]], [[Quindío]], [[Risaralda]], [[Caldas]], [[Antioquia]], [[Norte de Santander]] ([[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]]), [[La Guajira]] y [[Cesar]]), occidente de [[Venezuela]] (estaos [[Zulia]] y [[Falcón]]), centru de [[Panamá]] y sur de [[Méxicu]] (estaos de [[Chiapas]] y [[Tabasco]]).<ref name=Mundell /> N'[[España]], [[Guinea Ecuatorial]], [[República Dominicana]] y [[Puertu Ricu]], l'usu de vos sumió por completu na fala. En [[Cuba]] y [[Perú]] el voseo atopar en víes de desapaición, solo percíbese nuna pequeña franxa de la zona oriental de Cuba y nes fronteres norte y sur de Perú. === Países con voseo xeneralizáu oral y escritu === [[Ficheru:Voseo-extension-real.PNG|thumb|400px|{{Lleenda|#000070|Voseo xeneralizáu de forma oral y escrita}}{{Lleenda|#0077e5|Voseo oral xeneralizáu}}{{Lleenda|#A2D2FC|Voseo coesistente col tutéu o voseo rexonal desprestixáu}}{{Lleenda|#8F8F8F|Ensin voseo}}]] * [[Arxentina]] (voseo pronominal y verbal, el pronome "tu" solo en delles rexones del norte) : El so emplegu ye universal y aceptáu en tolos niveles sociales, ye la norma d'usu oral y escrita a nivel familiar, a nivel de prensa, a nivel académicu, etc. En Santiago del Estero, nel Norte Arxentín, ye común oyer «tú», y «vos» entemecíos, Exemplos: tú vivís, vos vives, tú tenés, vos tienes, vos dices?, tú dicís?, Etc.<ref name=DPD-RAE/> * [[Paraguái]] (voseo pronominal y verbal, el pronome "tú" ye práuticamente inesistente) : El so emplegu ye universal y aceptáu en tolos niveles sociales, ye la norma d'usu oral y escrita a nivel familiar, a nivel de prensa, a nivel académicu, etc.<ref name=DPD-RAE/> * [[Uruguái]] (voseo pronominal y verbal, el pronome ''tú'' ye usáu con formes verbales de ''vos'') : Les formes de voseo son aceptaes ensin reserva por toles clases sociales. Sicasí en Montevideo ye más prestixosu l'usu de ''tú'' coles formes verbales de ''vos'', anque coloquialmente ye más utilizáu'l voseo d'El Ríu de la Plata. Y en l'interior del país ye usáu'l "tú", por casu en Rocha, Rivera y departamentos redoma a Brasil. Ente que el restu del país ye usáu'l "tú" solo o coles formes verbales del "vos".<ref name=DPD-RAE/> : L'emplegu de la forma pronominal de ''tú'' ye minoritariu y persiste en dos rexones: a) na zona ultraserrana, y b) na cuenca del ríu Tacuarembó, cerca de la frontera con Brasil.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> === Voseo xeneralizáu; prestíu n'ambientes formales varia según rexones === * [[Bolivia]] (Oriente: voseo pronominal y verbal; Occidente: voseo verbal; Sur: voseo y tutéu pronominal, voseo verbal) : Nel oeste (la zona andina: [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]], [[Departamentu d'Oruro|Oruro]], [[Departamentu de Potosí|Potosí]], [[Departamentu de Chuquisaca|Chuquisaca]] y [[Departamentu de Cochabamba|Cochabamba]]) carauterizar pol tracamundiu de les formes pronominales de voseo y tutéu;<ref name=DPD-RAE/> les formes verbales son tuteantes con esceición del imperativu y na escritura y nel rexistru cultu caltiénse l'usu de 'tu'.<ref name=ABL/> Nel este del país (la zona llana: [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]], [[Departamentu de Tarija|Tarija]], [[Departamentu del Beni|Beni]], norte de [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]] y [[Departamentu de Pando|Pando]]) ye más común el voseo pronominal y verbal de tipu d'El Ríu de la Plata;<ref name=DPD-RAE/> siendo frecuente'l so usu en televisión y prensa escrita.<ref name=ABL>{{cita web |autor=José Mendoza Quiroga|títulu=Antecedentes ling üísticos pa una fisonomía del castellán de Bolivia|url=http://www.academiadelalengua-bo.org/IMG/pdf/discursu_12_payares_2012_jmq.pdf|fechaaccesu=17 de xunetu de 2014|fecha=12 de payares de 2012|editorial=Academia Boliviana de la Llingua|páxines=15–17}}</ref> Nel sur ([[Tarija]]) ye aceptáu en forma oral el voseo verbal de tipu 2 y 3, xunto cola alternanza de los pronomes 'vos' y 'tu'; el voseo pronominal ta acutáu al rexistru informal, siendo'l tutéu pronominal la forma de prestíu.<ref name=ABL/> * [[Costa Rica]] (voseo pronominal y verbal, el pronome "tú" ye práuticamente inesistente)<ref name=DPD-RAE/><ref>Revista Paquidermu: [http://www.revistapaquidermo.com/archives/5165 L'español de Costa Rica: ente'l tutéu y el guatafoc]</ref><ref>nacion.com: [https://web.archive.org/web/20120310103107/http://dycon.nacion.com/blog/blog15.php/l'usu-del-el to-en-la-farandula-la-televis L'usu del 'tu' na farándula, la televisión y la publicidá]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.revistacienciassociales.ucr.ac.cr/el-uso-de-los-pronombres-vos-y-usted-en-costa-rica/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150628124903/http://www.revistacienciassociales.ucr.ac.cr/el-uso-de-los-pronombres-vos-y-usted-en-costa-rica/ |fechaarchivu=2015-06-28 }}</ref><ref>La Nación (13 de xunu de 2010): [http://www.nacion.com/archivo/voseo-costarricense-emNueva-gramaticaem_0_1128287203.html El voseo costarricense na Nueva gramática]</ref> : El tratu de ''vos'' ta tamién bien estendíu, y asocede especialmente ente familiares, amigos y persones cercanes al llocutor.<ref name=DPD-RAE/><ref>{{cita publicación|url=http://www.nacion.com/2010-03-14/Ancora/NotasSecundarias/Ancora2289692.aspx|títulu=De tú y vos... y de usted|editorial=ANCORA - La Nación (Costa Rica)|autor=Miguel Ángel Quesada Pacheco|fecha=13 de marzu de 2010|fechaaccesu=22 de xunetu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323043810/http://www.nacion.com/2010-03-14/Ancora/NotasSecundarias/Ancora2289692.aspx|archivedate=2010-03-23}}</ref> Xeneralmente, la mayoría de la población prefier tratar de ''usted'' a toles persones. El tutéu ye mal vistu y connota pedantería.<ref name=DPD-RAE/> El voseo ye mayoritariu en Cartago, San José y Heredia Centru. En delles zones, el tratu de ''vos'' coesiste col de ''usted'': en Heredia, Alajuela y zones rurales, y nes provincies costeres (Guanacaste, Puntarenas y Limón) empléguense dambos. === Voseo xeneralizáu; tutéu prestixosu n'ambientes formales === * [[Chile]] (voseo verbal; el voseo pronominal ye consideráu descomanadamente coloquial,<ref>{{cita web |url=http://aplica.rae.es/grweb/cgi-bin/v.cgi?i=KuShxSSztjLlUBWN|títulu=Nueva gramática de la llingua española (2009)|fechaaccesu=20 de xunetu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> vulgar o despreciatible) : El voseo ye fenómenu xeneral que solo asocede na fala familiar y coloquial; afecta a tolos tiempos y maneres verbales, pero ye raramente usáu n'imperativu.<ref name=DPD-RAE>{{cita web |url=http://lema.rae.es/dpd/?id=iOTUSehtID6mVONyGX |títulu=Dicccionario panhispánicu de duldes - Voseo |fechaaccesu=12 de xineru de 2012 |autor=Real Academia Española |editorial=www.rae.es}}</ref><ref>{{cita publicación |autor=Kapović, Marko |añu=2007 |títulu=Fórmules de tratamientu en dialectos d'español; fenómenos de voseo y ustedeo |publicación=Hieronymus |númberu=1 |páxines=65-87}}</ref> Ye común l'aspiración de la 's' nes terminaciones verbales en ''−ís'' y la so desapaición nes formes en ''−áis''.<ref name=DPD-RAE/> Nes ciudaes y en tol centru del país, ye comúnmente usáu en situaciones informales. Na fala culta úsase'l tratu de ''tu''. El tratu de ''vos'' ye consideráu «vulgar».<ref name=DPD-RAE/> * [[El Salvador]] (coesistencia de voseo y tutéu; el voseo ye pronominal con formes verbales de ''vos'' y ''tu'') : Predomina un sistema terniario, nel que ''vos'' ye'l tratamientu familiar o d'enfotu, ''tu'' el tratamientu de formalidá entemedia y ''usté'' el tratamientu más formal.<ref name=DPD-RAE/><ref name=Lingref>Susana V. Rivera-Mills: [http://www.lingref.com/cpp/hls/13/paper2478.pdf Use of Voseo and Llatín Identity: An Intergenerational Study of Hondurans and Salvadorans in the Western Region of the U.S.]</ref><ref name=PSU>John M. Lipski: [http://www.personal.psu.edu/jml34/salvador.pdf L'español que se fala n'El Salvador y la so importancia pa la dialeutoloxía hispanoamericana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830182855/http://personal.psu.edu/jml34/salvador.pdf |date=2021-08-30 }}</ref> Nel ámbitu más informal, predomina'l tratu de ''vos'' coles formes verbales de ''tu'', anque ta bien estendíu l'usu de les formes verbales de ''vos'', especialmente n'imperativu.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador>Ortiz, Martha D., ''''[http://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3056&context=etd_theses El voseo n'El Salvador]'''' (2000). Master's Theses. Paper 2060. Consultáu'l 30 d'avientu de 2013.</ref> :Hai de solliñar que l'usu de ''usté'' y ''tu'' pal tratu d'enfotu ta bien estendíu, sobremanera en persones mayores de 20 años, y supera al de ''vos'' nos 2 grupos de mayor edá (adultos y vieyos); ente qu'en neños y adolescentes ye universal el tratu de ''vos''.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> Nel ámbitu llaboral prefierse ''usté'' o ''tu'', ente que nel escolar prefierse ''usté'' na rellación alumnu-maestru (y viceversa), y ''vos'' ente los alumnos. :Xeneralmente considérase que'l voseo indica "familiaridá". Tamién se-y considera "vulgar" y que'l so usu "nun tien un prestíu manifiestu".<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> * [[Guatemala]] (voseo verbal y pronominal) : El voseo asocede principalmente ente persones d'edá y xéneru similar. El tutéu ye formal y profesional pero non tan formal como l'usté que s'utiliza escontra les persones mayores o desconocíes. Ente les muyeres ye frecuente'l tratu de ''tu'', anque empleguen ''vos'' dependiendo del nivel d'enfotu; ente que nos homes l'usu de ''tu'' ye mal vistu, porque se-y percibe como una forma d'afeición ya inclusive de [[homosexualidá]]. Ente persones de distintu xéneru nun asocede'l tratu de ''vos'', prefierse ''tu'' o ''usté''. Sicasí, xeneralmente l'usu de tu ye utilizáu coles formes verbales de vos. :Ente hermanos el tratu de ''vos'' ye xeneralmente recíprocu. Les persones de mayor edá o autoridá suelen ser trataos de ''usté'', ente que estos traten a los de menor edá o autoridá de ''tu'' o de ''vos''.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/><ref>{{cita web |url=http://beepdf.com/doc/236367/fpt_guatemala.html |títulu=Formes pronominales de tratamientu nel español actual de Guatemala |fechaaccesu=17 d'ochobre de 2011 |autor=Toursinov, Antón |urlarchivu=https://archive.today/20120711215004/http://beepdf.com/doc/236367/fpt_guatemala.html |fechaarchivu=11 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.url.edu.gt/PortalURL/Archivos/53/Archivos/RevistaVoces1.pdf |títulu=Identidad y cortesía verbal en dos grupos de fala: comportamientu social y actividaes llingüístiques |fechaaccesu= 17 d'ochobre de 2011|autor= Acevedo-Halvick, Ana}}</ref> * [[Hondures]] (voseo pronominal y verbal, coesistencia col tutéu) : Predomina un sistema terniario, nel que ''vos'' ye'l tratamientu familiar o d'enfotu, ''tu'' el tratamientu de formalidá entemedia y ''usté'' el tratamientu más formal.<ref name=DPD-RAE/><ref name=Lingref/><ref name=PSU/> : El tratu de ''tu'' ye predominante nos medios de comunicación.{{ensin referencies}} L'usu del tutéu ye mal vistu ente homes.{{ensin referencies}} * [[Nicaragua]] (voseo pronominal y verbal, el tutéu ye minoritariu)<ref name=DPD-RAE/> : El tratu de ''vos'' ente familiares y amistaes ta xeneralizáu nel país, sicasí'l tratu de ''tu'' esiste de manera minoritaria. Xeneralmente n'ambientes formales prefier tratase d'a ''tu'' que d'a ''vos'',<ref name=DPD-RAE/> y xeneralmente cuando hai estranxeros ensin familiarizar col "vos". : El voseo asocede de forma común nel tratu familiar y públicamente ente persones de la mesma edá o ente amigos. Como cortesía o respetu a persones d'importancia pública (executivos, emplegadores, profesionales, etc.), a adultos o persones de mayor edá emplégase ''usté''. : El voseo, sicasí, gana cada vez más importancia formal nel mercáu comercial y lliterario d'esti país.<ref>{{cita web |url=http://www.oec.eu/vos_ye.html|títulu=Voseo|fechaaccesu=28 de marzu de 2017|fecha=21 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110921171037/http://www.oec.eu/vos_ye.html|fechaarchivu=21 de setiembre de 2011}}</ref> === Países con voseo non xeneralizáu === Los siguientes países tienen l'usu en determinaes partes de la so xeografía: * [[Colombia]] [[Ficheru:Proba que sos capaz2.jpg|thumb|300px| Campaña de l'alcaldía de [[Cali]], Colombia.]] : Nel occidente del país (departamentos de [[Valle del Cauca]], [[Cauca (Colombia)|Cauca]] y [[Nariño (Colombia)|Nariño]]), na [[Rexón paisa]] (departamentos d'[[Antioquia]], [[Caldas]], [[Risaralda]], [[Quindío]] y norte del [[Valle del Cauca]]), y al nororiente del país, nel occidente de [[Norte de Santander]] (provincia d'[[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]]), sur de [[Bolívar (Colombia)|Bolívar]] y sur del [[Cesar]]. Na [[Rexón Caribe (Colombia)|Costa Caribe]] ye usáu'l tutéu, nel restu de Colombia predomina'l ustedeo. Solo nel sur de [[La Guajira]] y el norte del [[Cesar]] ([[Valledupar]] y la so contorna) el voseo ye prestixosu y asocede en toles clases sociales. * [[Cuba]] : Ta en víes de desapaición el so emplegu, solo esiste nun sector de la zona oriental entendíu por [[Camagüey]], [[Bayamo]] y [[Manzanillo (Cuba)|Manzanillo]]. Ye más xeneralizáu nos montes y el campu, nes zones urbanizaes, cola esceición de Camagüey, nun s'utiliza. : L'usu del pronome ''vos'' escúchase más na fala de los adultos y vieyos, anque tamién s'utiliza en momentos d'enoxu pa da-y mayor fuercia a un insultu; el voseo verbal tien un usu xeneralizáu y emplégase como tratamientu familiar y d'enfotu. : A diferencia del restu de Hispanoamérica, los pronomes ''vos'' y ''el vuesu'' siguen usándose, anque pueden alternase por ''te'' y ''to'', respeutivamente. El pronome plural ''vós'' usar pal tratamientu cortés en ciertos contestos. * [[Ecuador]] : Na sierra norte y central utiliza'l voseo pronominal non verbal, ye dicir el pronome "vos" coles conxugaciones verbales del pronome tu (vos yes, vos tienes, etc.), y na mariña d'[[Esmeraldas (Ecuador)|Esmeraldas]]. Nel restu d'[[Ecuador]] predomina'l tutéu. * [[Méxicu]] : En casi tol estáu de [[Chiapas]], sacante les ciudaes mayores,<ref name=Chiapas/> y en rexones rurales de los estaos de [[Tabasco]],<ref>[http://www.wfu.edu/~mundja0/voseoensayo.pdf Alrodiu de ónde y cómo s'emplega'l voseo en Hispanoamérica] ''(...) Nos dos estaos sureños de Chiapas y Tabasco, dambos na frontera con Guatemala, el voseo sobrevive na fala coloquial en zones rurales (...) Esti emplegu del voseo afecta los tiempos verbales del presente d'indicativu, el pretéritu amestando una /s/ a la fin de la so terminación, el futuru d'indicativu utilizando la terminación de ''−és'' en vegada ''−ás'' del tutéu y l'imperativu.''</ref> [[Yucatán]] y [[Quintana Roo]].<ref name=Espanol-en-America>[https://books.google.com/books?id=s9oSunr8GwsC&pg=PA234#v=onepage&q=voseo%20Chiapas%20Tabasco%20Yucat%C3%A1n%20Quintana%20Ruco&f=false '''L'español n'América'''.]</ref> El voseo ye de tipu verbal con tutéu pronominal.<ref>[http://www.wfu.edu/~mundja0/voseoensayo.pdf Alrodiu de ónde y cómo s'emplega'l voseo en Hispanoamérica]</ref><ref name=Chiapas>{{cita llibru |apellíos=Contreras García|nome=Irma|títulu=Les etnies del Estáu de Chiapas|url=https://books.google.com/books?id=Sorac3Ul6nAC&pg=PA69&dq=voseo+en+Chiapas&hl=es&ei=9ekxTumMNub20gGX-pz1Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=voseo%20en%20Chiapas&f=false|fechaaccesu=28 de xunetu de 2011|añu=2001|editor=Universidad Autónoma de Méxicu, UNAM|allugamientu=Ciudá de Méxicu, Méxicu|isbn=9683690890|id=ISBN 978-968-36-9089-0|páxines=69-70|cita=L'Estáu de Chiapas permaneció aislláu del país, motivu pol cual la so evolución foi distinta y, por eso, tamién, na fala común caltiénense voces y formes casi sumíes n'otros llugares o a puntu de sumir. (...) A cuenta de los arcaísmos, na fala cotidiana actual de los chiapanecos acostumen a acentuar los verbos, a conxugalos, como si fueren pallabres agudes; sobremanera la segunda persona tantu del singular como del plural; esta forma d'espresión propia de tol estáu atopar nel ''Cuadiernu de llingua tzendal fechu nel añu de 1798'', d'autor anónimu; ente les entrugues sobre los mandamientos de la llei de Dios diz: ¿'''Havés''' dexáu d'oyer misa los domingos o n'otros díes de fiesta?; '''explicá''' bien el to pecáu, non '''tengás''' vergüenza; '''llamá''' al to compañeru, non '''sós vos''' a quien llamo; ¿'''tenés''' dalguna torga con esa muyer con quien te vas casar?; ¿te '''penáis''', porque non '''havés''' amáu a Dios por dellos pecaos que '''havés''' fechu?; anque yá non '''podés''' confesar vocalmente, non te '''desconsolés''' porque Dios ye misericordiosu; '''cisqué''' misericordia, '''arrepentíte''' de los tos pecaos, por que yo te dea l'absolución; '''entendés''' lo que te digo?; ¿'''sós''' mudu?; '''tené''' la candela, etcétera. Nel ''Confesionariu pa confesar a los yndios pol so ydioma. Sacáu en llingua chanabal por Marcial Camposeca'' en 1819, ente ''"Dellos bocablos mui ''(sic)'' necesarios" [f7 v.]'', diz: '''''Hazé''' pola señal; '''traé''' fueu; '''batí''' chocolate; '''andá''' que toquen a misa; '''andá dexá''' la ropa; '''andá comprá''' pan; '''andá ensillá''' el caballu; '''andá llamá''' a fulanu, '''vení''' a ver lo que toi faciendo'', <o>formes d'espresión qu'escuchamos inda na actualidá.</o> <br /> (...) L'usu del voseo presentar en gran parte del Estáu; apaez en tolos países de fala española del Continente; sicasí naide esmolecióse por faer un estudiu al respeutu. El voseo en Chiapas puede trabayase a partir del infinitivu nos verbos, yá que pa señalar l'imperativu, basta con quitar la ''r'' final del infinitivu y danos l'imperativu de segunda persona singular, qu'a pesar de ser tan frecuente nel Continente, nengún llibru de testu mentar, ej.: ¿que querés vos?}}</ref> Asocede principalmente ente la población indíxena ensin escolarizar, lo qu'incide en que'l so emplegu sía consideráu "vulgar" y carauterísticu d'una persona "pocu educada".<ref name=Espanol-en-America/> El so emplegu ye xeneralizáu en [[San Cristóbal de Les Cases]],<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> según na ciudá de [[Chiapa de Corzo]], na rexón de [[La Fraylesca]], y en dellos poblaos rurales, toos ellos nel estáu de Chiapas.{{ensin referencies}} * [[Panamá]] (delles zones de voseo y tutéu alternaos) : Nel estremu occidental (a lo llargo de la frontera con Costa Rica), y nel interior de la [[península de Azuero]]; les carauterístiques del voseo panamiegu facer similar al voseo zuliano, cola única esceición de que s'alternen los pronomes ''tu'' y ''vos'' y que solo asocede nel presente del indicativu y nel imperativu. Considérase-y arcaicu y rústicu, y atópase n'amenorgamientu.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> * [[Perú]] (delles zones de voseo y tutéu alternaos) : Asocede nel norte y el sur, y ye desconocíu nel restu del país.<ref>{{cita web |url=http://www.unizd.hr/Portals/8/hieronymus/Marko%20Kapovic%20-%20Voseo%20y%20ustedeo.pdf |títulu=Formes de tratamientu en dialectos del español; fenómenos de ''voseo'' y ''ustedeo'' |fechaaccesu=27 de mayu de 2008 |autor=Kapovic, Marko }}</ref> La carauterística del voseo nel norte de Perú ye la combinación de voseo pronominal y tutéu verbal; en [[Huánuco]], ''tu'' emplegar ente familiares cercanos, ''usté'' como tratu entemediu, y ''vos'' como honoríficu.<ref name=JorquesJimenez>Daniel Jorques Jiménez, [https://books.google.com/books?id=dK_GPakJy74C&pg=PA219&dq=Voseo+Perú+Arequipa+Huánuco&f=false '''Interpelación y espacios comunicativos'''].</ref> Les carauterístiques del voseo nel sur son&nbsp;:<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> ::* Altérnase ''tu'' y ''vos'' coles formes verbales del voseo n'imperativu y nos distintos tiempos d'indicativu, pa los demás maneres verbales empléguense les formes de ''tu''.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> ::* Monoptongación na so desinencia similar al voseo arxentín o'l d'El Ríu de la Plata, cola esceición de la terminación ''−éis'' que s'amenorga a ''−ís'', como nel voseo chilenu.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> :Ta en víes de desapaición tantu nel norte como nel sur del país, quitando en Arequipa, onde se vosea nes árees urbanes.<ref name=DPD-RAE/> Emplegar en: Arequipa; y emplégase en zones de: Moquegua, Tacna, y na zona meridional de Puno. Emplegar con menos puxanza en: Áncash, el dep. de San Martín, en La Llibertá, en Lambayeque y en Cajamarca, amás de Huánuco.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> * [[Puertu Ricu]] : Apaez nel estremu oriental de la isla, en [[Fajardo]], un voseo frecuente que nun ye compartíu polos falantes cultos.<ref>[https://books.google.com/books?id=s9oSunr8GwsC&pg=PA232#v=onepage&q=voseo%20Fajardo%20Puertu%20Ricu&f=false '''L'español n'América'''.]</ref> * [[Venezuela]] : Asocede nel noroccidente, na zona del llagu Maracaibo y en Los Andes venezolanos. Esisten dos modalidaes: la zuliana y l'andina. El voseo zuliano ([[Zulia]], Falcón, parte de Trujillo y de Lara)<ref name=Vzla>Daniel Jorques Jiménez: [https://books.google.com/books?id=dK_GPakJy74C&pg=PA227&dq=Voseo+Venezuela+Zulia+Trujillo&f=false Interpelación y espacios comunicativos]</ref> carauterizar pol emplegu de les formes verbales del voseo reverencial, que difieren de la norma arxentina en que les terminaciones verbales son diptongaes. Sicasí, empléguense les formes del paradigma ''tu'' pal acusativu y el posesivu; el so usu ye aceptáu na fala culta. Nel voseo andín (Táchira, Mérida, sur de Lara, parte de Trujillo)<ref name=Vzla/> los verbos son similares al zuliano, sicasí, el voseo ye solo verbal. === Países onde'l voseo ye inesistente === Nos siguientes países, l'usu de vos casi sumió por completu na fala, si llegó a esistir; solo úsase retóricamente y n'escritos antiguos o llitúrxicos: * [[España]] * [[Filipines]] * [[Guinea Ecuatorial]] * [[República Dominicana]] == Factores d'espansión o restricción del voseo == * {{ensin referencies|Factor de los medios masivos de comunicación: faen qu'unes zones irradien sobre otres.}} : {{ensin referencies|Por casu, en [[Montevidéu]], los programes de televisión d'orixe arxentín que se retresmiten ellí, incorporaron, ente los mozos, el voseo pronominal, dáu'l prestíu contestatario qu'estos programes traen, faciendo dambos voseos iguales, pola influencia televisiva y cultural.}} Mientres el sieglu XIX y entamos del sieglu XX tuvo bien estendida la condena d'académicos al voseo siendo los más destacaos [[Andrés Bello]], quien entamó una campaña pa la so desapaición; [[Rufino José Cuervo]], quien describió al voseo como una "inaguantable vulgaridá"; y [[Arturo Capdevila]], quien la califica como "la [[viruela]] del idioma", "negra cosa", "verdadera mancha del llinguaxe arxentín" y "ignominiosa feúra".<ref name=Uviéu/> El voseo en Chile yera xeneralizáu hasta que [[Andrés Bello]], rector de la [[Universidá de Chile]], condergó'l so emplegu y llevó a cabu una campaña normativa en favor del tutéu; de magar, el sistema educativu haber ignoráu y collaboró nel intentu d'escastalo.<ref name=jgma>{{cita llibru |autor=Moreno d'Alba, José G.|títulu=[https://books.google.com/books?id=s9oSunr8GwsC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false L'español n'América]|fechaaccesu=26 de xineru de 2013|edición=3ª|añu=2001|editorial=Fondu de Cultura Económica|ubicación=Méxicu, D. F.|isbn=968-16-6393-4|capítulu=VI. La gramática - El voseo|páxines=224-236}}</ref> Según Bello, nun había razones p'aceptar el voseo, yá que «ye un anacronismu la pluralidá imaxinaria de segunda persona, que foi desconocida na Antigüedá. Si personaje de los nuesos díes y de países en que la llingua nativa ye la castellana, lo propio nel diálogu familiar sería ''usté'' o ''tu''».<ref name=Uviéu/> Sicasí, el voseo siguió siendo norma rural o subestándar y parte del rexistru informal —o inclusive vulgar col emplegu del [[Voseo#Voseo_pronominal|voseo pronominal]], consideráu muncho más cargáu, despreciatible o marcáu que'l [[Voseo#Voseo_verbal|voseo verbal]]—, pero l'usu verbal empezó a recuperar terrén na década de 1960 ente los mozos del centru del país y dende entós siguió aumentando'l so usu<ref>Helincks, Kris. 2010. [http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/457/969/RUG01-001457969_2011_0001_AC.pdf La variación estilístico y social del voseo chilenu.] Universidá de Gante.</ref> y espándese escontra'l norte y el sur.<ref name="Bishop">Bishop, Kelly y Michnowicz, Jim. 2003. [http://repository.lib.ncsu.edu/publications/bitstream/1840.2/2511/1/Bishop+and+Michnowicz+2010+Forms+of+address+in+Chilean+Spanish.pdf Forms of adress in Chilean Spanish]. Hispania. 93 (3).</ref> N'Uruguái tamién asocedió un amenorgamientu del voseo, nel sentíu de que se camudó al tutéu pronominal, pero nun foi tan fácil de desarraigar el voseo verbal. Na década de [[1970]], yá dellos estudiosos alvertíen una estensión del voseo tantu nes capes sociales inferiores como nes medies y cimeres. Esti fenómenu empezaría a producise a fines de los años 1950 y principiu de los años 1960. Nes últimes décades (1980 y 1990 d'equí p'arriba) por cuenta de la influencia d'[[Arxentina]], principalmente per medios de comunicación y por proximidá a la so capital volver al voseo pronominal, casi idénticu al del país austral.<ref>{{cita web |url=http://www.elcastellano.org/artic/voseo.htm |títulu=Español - La páxina del idioma español = L'español - Etimoloxía - Llingua española |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160402171442/http://www.elcastellano.org/artic/voseo.htm |fechaarchivu=2016-04-02 }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> En Colombia tamién hubo un amenorgamientu na estensión xeográfica onde asocede'l voseo, con particularidá en [[Cundinamarca]], sumiendo por completu de la fala na capital, [[Bogotá]]. En Paraguay, la situación foi peculiar: el [[idioma guaraní|guaraní]] foi históricamente l'idioma más faláu nel país, ente que l'español d'antiguo llindábase a [[Asunción]], y les clases más favorecíes nel restu del país. La instrucción pública sirvió tantu pa espandir la llingua española nel interior paraguayu, como pa espandir les zones de voseo. Asina, na segunda metá del sieglu XX, l'escurrimientu del voseo dependía casi siempres en si la profesora del colexu voseaba o non. La influencia arxentina na música, el cine y la lliteratura, amás de los medios de comunicación masiva como la radio y la televisión, fueron determinantes na regresión del tutéu nel país, quedando amenorgáu a zones como Concepción.<ref name=El-Voseo-en-El-Salvador/> == Estensión diastrática y dialectos onde ye cultu == Los [[dialectu|dialectos]] [[español d'El Ríu de la Plata|d'El Ríu de la Plata]], [[español costarricanu|costarricanu]] y [[español paraguayu|paraguayu]] son los únicos en que'l voseo forma parte de la norma culta. Práuticamente Arxentina, Paraguay y Uruguái, xunto con Costa Rica, son les úniques zones qu'escluyeron el «tu» del paradigma. Pero en Costa Rica, según en zones d'América del Sur, el voseo delidia col «[[ustedeo]]», esto ye, l'emplegu del «usté» pa les situaciones d'enfotu; por casu, en Costa Rica, los neños na escuela tratar ente sigo d'usté. En ciertes rexones d'Arxentina, como [[Cuyo]], ye mal vistu que los mozos y adultos traten de vos a los vieyos y tamién de manera graciosa suelse tratar d'usté a les mascotes.<ref>{{cita web |url=http://www.elespañol.org/artic/voseo.htm |títulu=Español - La Páxina del Idioma Español: L'español - Etimoloxía - Llingua española |formatu=HTM |editorial=www.elespañol.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313120715/http://xn--elespaol-i3a.org/artic/voseo.htm |fechaarchivu=13 de marzu de 2016 }}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> Por tou lo remanao, el voseo ye espansivu en ciertes zones, por casu, nel [[Conu Sur]] y nel sur de [[América Central|Centroamérica]]. == Ver tamién == * [[Tutéu (gramática)]] * [[Ustedeo]] * [[Español de Costa Rica]] * [[Español antioqueño]] * [[Español camba]] * [[Español centroamericanu]] * [[Español chilenu]] * [[Español marabino]] * [[Español andín nortizu]] * [[Español vallecaucano]] * [[Español d'El Ríu de la Plata]] * [[Español paraguayu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * ''Diccionario panhispánico de dudas'', R.A.Y y Asociación d'Academies de la Llingua Española, Ed. Santillana, 2005. * ''Curtia hestoria de la fala cruceña y la so mestizaje'', Luis Alberto Roca, Ed. El País, 2007. * Acevedo-Halvick, Ana. "Cortesía verbal (introducción)" ''Voces'' 1 (2006): 21-72. * Almasov, Alexey. "'Vos' and 'Vós' as Formal Address in Modern Spanish." ''Hispania: A Journal Devoted to the Teaching of Spanish and Portuguese'' 57.2 (1974): 304-310. * Alvar, Manuel. ''Manual de Dialeutoloxía Hispánica: L'Español d'América''. Barcelona: Editorial Ariel, 1996. * Arrizabalaga, Carlos. "Noticies de la desapaición del voseo na mariña norte de Perú." ''Llingüística Española Actual'' 23.2 (2001): 257-274. * Baumel-Schreffler, Sandra. "The Voseo: Second Person Singular Pronouns in Guatemalan Speech." ''The Language Quarterly'' 33.1-2 (1995): 33-44. * Benavides, Carlos. "La distribución del voseo en Hispanoamérica." ''Hispania: A Journal Devoted to the Teaching of Spanish and Portuguese'' 86.3 (2003): 612-623. * Blanco Botta, Ivonne. "El voseo en Cuba: Estudiu sociollingüísticu d'una zona de la isla." ''Beitrage zur Romanischen Philologie'' 21.2 (1982): 291-304. * Chart, Roxura Y. "The voseo and tutéu in America." ''Modern Language Forum'' 28.(1944): 17-24. * Díaz Collazos, Ana María. [http://www.degruyter.com/view/product/448526 Desenvolvimientu sociollingüísticu del voseo na rexón andina de Colombia (1555-1976)]. Berlín, De Gruyter, 2015. * Fontanella de Weinberg, María Beatriz. "La constitución del paradigma pronominal de voseo." ''Thesaurus: Boletin del Institutu Caro y Cuervo'' 32.(1977): 227-241. * King, Jeremy. "Societal Change and Language History in Cervantes' Entremeses: The Status of the Golden Age Vos." ''Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America'' 29.1 (2009): 167-195. * Lapesa, Rafael. "Les formes verbales de segunda persona y los oríxenes del 'voseo'." A''ctas del Tercer Congresu Internacional d'Hispanistes''. 519-531. Méxicu: El Colexu de Méxicu pola Asociación Internacional d'Hispanistes, 1970. * Lapesa, Rafael. ''Hestoria de la llingua española''. Madrid: Gredos, 1981. * Leon-Luporsi, Ana Emilia. ''Dinámica sociollingüística y histórica de 'vos' nel español peninsular''. Diss. The University of Texas at Austin, 1994. * Lipski, John. ''Latin American Spanish''. New York: Longman, 1994. * Lipski, John. ''L'español d'América''. Madrid: Cátedra, 2006. (Edición 3ª). * Ortiz, Martha D. ''"Voseo" in El Salvador''. Diss. San Jose State University, 2000. * Pierris, Marta de. "El preludiu del voseo nel español medieval." ''Romance Philology'' 31.(1977): 235-243. * Pinkerton, Anne. "Observations on the Tu/Vos Option in Guatemalan Ladín Spanish." ''Hispania: A Journal Devoted to the Teaching of Spanish and Portuguese'' 69.3 (1986): 690-698. * Primorac, Karen Johnson. "Tu, vos, and vuesa mercé: Social and Stylistic Variation in Medieval Spanish." ''Dissertation Abstracts International'', Section A: The Humanities and Social Sciences 57.11 (1997): 4720-4721. * Quilis, Antonio, and Matilde Graell Stanziola. "El voseo en Panamá". ''Revista de Filoloxía Española'' 69.1-2 (1989): 173-178. * Rei, Alberto. "Social Correlates of the Voseo of Managua, Nicaragua: Workplace, Street, and Party Domains." ''Hispanic Journal'' 18.1 (1997): 109-126. * Rei, Alberto. "Social Correlates of the Voseo of Managua, Nicaragua: Workplace, Street, and Party Domains." ''Hispanic Journal'' 17.1 (1996): 113-127. * Rei, Alberto. "Social Correlates of the Voseo of Managua: Family and Neighborhood Domains." ''Hispanic Journal'' 16.1 (1995): 39-53. * Stevenson, Jeffrey Lee. "The Sociolinguistic Variables of Chilean Voseo." ''Dissertation Abstracts International'', Section A: The Humanities and Social Sciences 68.5 (2007): 1914-1915. * Toursinov, Antón. "Stylistic variability of pronoun addresses in modern Spanish of Guatemala." ''Language and Literature'' 17(3). Tyumen State University (2002): 68-78. * Villegas, Francisco. "The Voseo in Costa Rican Spanish." ''Hispania: A Journal Devoted to the Teaching of Spanish and Portuguese'' 46.3 (1963): 612-615. * Weeks, Patricia C.. ''El voseo en Chile: Factores históricu-morfolóxicos qu'espliquen la so apaición y caltenimientu''. Diss. State University of New York at Albany, 2005. == Enllaces esternos == {{wikibooks|Español/La conxugación/El voseo}} * [http://lema.rae.es/dpd/?key=voseo Voseo nel Diccionario panhispánico de dudas], Real Academia Española. * [http://cvc.cervantes.es/lengua/thesaurus/pdf/22/TH_22_001_021_0.pdf Sobre'l Voseo en Colombia], [[Institutu Cervantes]]. * [https://web.archive.org/web/20141020124029/http://rialacademia.org/ La Real Academia de la Llingua Frailescana, Chiapas, Méxicu.] * [http://www.revistas.unal.edu.co/index.php/formayfuncion/article/view/47558/ Un analís sincrónicu del voseo verbal chilenu y d'El Ríu de la Plata] {{Tradubot|Voseo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fórmules de tratamientu]] [[Categoría:Idioma castellanu]] [[fr:Dialectologie de la langue espagnole#Voseo]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] dpz1ezbx65u2ezsmslz877i5xbf16p8 0 167386 4499314 4465313 2026-06-08T03:55:42Z Limotecariu 735 4499314 wikitext text/x-wiki {{equipu | pattern_la1 = _penarol25h | pattern_b1 = _penarol25h | pattern_ra1 = _penarol25h | pattern_sh1 = _shorts | pattern_so1 = _penarol25h | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = 000000 | socks1 = FFE517 | pattern_la2 = _penarol25a | pattern_b2 = _penarol25a | pattern_ra2 = _penarol25a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _penarol25a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _penarol25t | pattern_b3 = _penarol25t | pattern_ra3 = _penarol25t | pattern_sh3 = _shorts | pattern_so3 = _penarol25h | leftarm3 = F0D080 | body3 = F0D080 | rightarm3 = F0D080 | shorts3 = F0D080 | socks3 = F0D080 }} El '''Club Atlético Peñarol''' ye una [[club deportivu|institución deportiva]] d'[[Uruguái]], allugada na ciudá de [[Montevidéu]]. El nome deriva del [[Peñarol (barriu)|barriu Peñarol]] de [[Montevidéu]].<ref name="paispeñarol">{{Cita web |autor=Ana Pais |añu=2008 |url=https://www.elpais.com.uy/08/09/24/pciuda_371668.asp |títulu=Converten a Peñarol en "muséu vivu" con 3 millones d'euro |editor=El País |fechaaccesu=25 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081028171543/https://www.elpais.com.uy/08/09/24/pciuda_371668.asp |fechaarchivu=28 d'ochobre de 2008 }}</ref> El club empecipió'l [[28 de setiembre]] de [[1891]] so la denominación de '''[[Central Uruguay Railway Cricket Club]]''' (popularmente conocíu como '''CURCC''').<ref>{{Cita web |títulu=Guía de Clubes Suramericanos |url=http://fe1.conmebol.com/export/sites/conmebol/Docs/Revistes_Conmebol/Guia_Clubes_2011-2012.pdf |editor=[http://www.conmebol.com/ Conmebol] |fecha=31 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012 |formatu=PDF}}</ref> Hubo un primer intentu pa camudar el nome a ''CURCC Peñarol'', pero la direutiva del CURCC refugó la propuesta por 25 votos contra 12.<ref name="futbol_1">{{Cita web |url=http://www.futbol.com.uy/notdeportes_93150_1.html |títulu=Un discutiniu que floria en cada primavera |editor=[http://www.futbol.com.uy/homedeporte_94_1.html futbol.com.uy] |fecha=29 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=20 de mayu de 2013}}</ref> El 13 d'avientu de 1913 pasó a llamase Peñarol, adoptando'l nome definitivu de ''Club Atlético Peñarol'' el 12 de marzu de 1914.<ref>{{Cita web |url=http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_109_1.html |títulu=Línea de tiempu |editor=Club Atlético Peñarol |fechaaccesu=22 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140603012727/http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_109_1.html |fechaarchivu=2014-06-03 }}</ref> Dellos investigadores, sicasí, sostienen que magar Peñarol heredó del CURCC la so tradición y esiste una continuidá sociolóxica ente dambos, xurídicamente son dos instituciones distintes, yá que el CURCC siguió esistiendo hasta l'añu 1915 (anque como mera dependencia recreativa pa los emplegaos de la empresa de ferrocarriles), y vendió los sos bienes donando'l dineru llográu al Hospital Británicu, y polo tanto la fecha de fundación del club sería los 13 d'avientu de 1913. Este ye l'orixe de la [[decanatu nel fútbol uruguayo|discutiniu sobre'l decanatu]].<ref name="decanatu">{{Cita publicación |apellíu=Tarigo |nome=Enrique |títulu=Informe de la Comisión del Decanatu |añu=1991}}</ref><ref name="decanatu2">{{Cita publicación |editorial="El País" |añu=1991}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.republica.com.uy/penarol-49-titulos-verdá-o-farsa/ |títulu=Peñarol 49 títulu... ¿Verdá o farsa? |apellíu=Bassorelli |nome=Gerardo |editorial=República.com.uy |fechaaccesu=22 de xunu de 2014}}</ref> Los colores del CURCC yeren negru y naranxa.<ref>Estatutos del CURCC (1891), artículu 1</ref> Pero Peñarol a lo llargo de la so historia identificó al club col [[mariellu (color)|mariellu]] y el [[negru (color)|negru]], tomaos de la [[The Rocket|Llocomotora ''Rocket'']] y representativos del gremiu ferroviariu polo xeneral. Al traviés de la so historia hai incursionado en diversos deportes, destacar nel [[baloncestu]]<ref name="fede" /> y el [[ciclismu]].<ref name="ciclis" /> A pesar d'ello, la so dedicación foi cuasi esclusiva al [[fútbol]], deporte pol cual llogró una amplia reconocencia.<ref name="sudsiglo">{{Cita web |añu=2009 |url=http://www.iffhs.de/?32b0cfd380ff73117fe2c0bf23c17y23a09y33b17f7370eff3702bb0a35bb6y36y52c00f23808f02 |títulu=El Club del Sieglu d'América del Sur |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=16 de xineru de 2010}}</ref> El club apuesta los sos partíos de llocal nel [[estadiu Campeón del Sieglu]], inauguráu a fines de marzu de 2016 y con capacidá pa 40.005 espectadores. Allúgase sobre la [[Ruta 102 (Uruguái)|Ruta 102]] ente Camín Mangangá y Camín de los Siete Cuetos, nel [[departamentu de Montevidéu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.mvotma.gub.uy/reglamentu/item/10004142-complexu-deportivu-y-cultural-pe%C3%B1arol-sa.html |títulu=Ubicacion y padrones del Estadiu de Peñarol }}</ref> Tamién tien l'[[estadiu José Pedro Damiani]], pero nun ta habilitáu pola [[Intendencia de Montevidéu]] por razones de seguridá, p'apostar partíos de [[Primer División d'Uruguái|Primer División]]. Por esta razón, Peñarol exerció por delles décades la so localía nel [[estadiu Centenariu]], de propiedá municipal. El club tamién tien un estadiu de baloncestu ([[Palaciu Contador Gastón Güelfi]]) y el so campu d'entrenamientu ([[Complexu Deportivu Washington Cataldi]]). A nivel llocal, na era profesional Peñarol ye'l club que ganó más [[Primer División d'Uruguái|Campeonatos Uruguayos]], con 39 torneos.<ref name = "campuru">{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2009 |url=http://rsssf.com/tablesu/uruchamp.html |títulu=Uruguái - List of Champions |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> Coles mesmes, considerando los torneos llograos pol [[Central Uruguay Railway Cricket Club|CURCC]], ye quien más campeonatos ganó na historia del fútbol uruguayo, sumando la era amateur y profesional, con 49 títulos.<ref name = "campuru" /> Adicionalmente, Peñarol consagróse campeón de la [[Federación Uruguaya de Football]] (FUF) en [[Tornéu de la FUF 1924|1924]] y del [[Tornéu del Conseyu Provisional]] en [[Tornéu del Conseyu Provisional 1926|1926]].<ref name = "campuru" /> Nel planu internacional, ye'l tercer club qu'en más ocasiones axudicóse la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], cinco veces,<ref name = "libertadores">{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2010 |url=http://rsssf.com/sacups/copalib.html |títulu=Copa Libertadores d'América |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> y el primeru en llograr per tercer vegada la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], gallardón que comparte con otros cuatro clubes.<ref name = "intercon">{{Cita web |autor=Loris Magnani; Karel Stokkermans |añu=2005 |url=http://rsssf.com/tablest/toyota.html |títulu=Intercontinental Club Cup |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> El so [[clásicu del fútbol uruguayo|clásicu rival]] nel fútbol uruguayo ye [[Club Nacional de Football|Nacional]], la rivalidá más antigua del fútbol fora de les [[Islles Britániques]]. Apostaron más de 500 partíos ente sigo, con ventaya pa Peñarol nel historial.<ref name = "clas">{{Cita web |autor=Martín Tabeira |url=http://www.rsssf.com/tablesu/uru-derbies.html |títulu=Uruguayan Derby - Peñarol vs. Nacional |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |fecha=25 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}</ref> En setiembre de 2009 foi declaráu como'l [[Clubes continentales del sieglu XX según la IFFHS#América del Sur|Club del Sieglu d'América del Sur]] pola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]] (IFFHS). Peñarol, con 531,00 puntos, superó a [[Club Atlético Independiente|Independiente]] d'[[Arxentina]] (426,50) y Nacional (414,00).<ref name="sudsiglo" /> == Historia == {{AP|Historia del Club Atlético Peñarol (fútbol)}} === Amateurismo (1891-1931) === [[Ficheru:CURCC.jpg|miniatura|140px|Afiche d'un partíu ente Peñarol (CURCC) y [[Albion Football Club|Albion]] en 1900.]] [[Ficheru:Curcc 1905.jpg|miniatura|L'equipu [[Central Uruguay Railway Cricket Club|CURCC]] en [[1905]].]] El CURCC foi fundáu'l [[28 de setiembre]] de [[1891]], debíu al impulsu d'emplegaos y obreros del Central Uruguay Railway Company of Montevideo, Limited (CUR), compañía de propiedá inglesa qu'operaba n'[[Uruguái]] dende 1878.<ref name = "paispeñarol" /> De los 118 miembros impulsores del club, 72 yeren de nacionalidá inglesa, 45 uruguayos y unu [[Alemaña|alemán]].<ref name="daciu">{{Cita web |autor=Emilio Tacconi |añu=2009 |url=http://www.raicesuruguay.com/raices/barriu_penarol.html |títulu=Historia del barriu "Peñarol" |editor=[http://www.raicesuruguay.com/raices/home.html Revista Raigaños] |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 }}</ref> Por cuenta de lo complicáu que resultaba'l nome de la institución pa la dómina Central Uruguay Railway Cricket Club— el club foi davezu conocíu como CURCC o Peñarol, esti postreru en referencia a la llocalidá del [[Peñarol (barriu)|mesmu nome]] allugada a 10 quilómetros de [[Montevidéu]],<ref name = "paispeñarol" /> —que'l so nome de la mesma deriva de la llocalidá [[italia]]na de [[Pinerolo]] na rexón d'[[El Piamonte]]—<ref name="daciu" /> y onde s'atopaben les instalaciones del CURCC y el club naquellos años. El primer presidente de la novel institución foi [[Frank Henderson]], quien permaneció en dichu cargo hasta 1899. En 1892, el CURCC incorporó'l fútbol a les sos práutiques deportives, dexando d'esta manera apostraos al rugby y al cricket, deportes que tuvieren preponderancia nel club hasta esi momentu.<ref>{{Cita web |títulu=...Y llegó a los 120 |url=http://www.urugol.com/toes-les%20noticies/35-primera-division/16284-y-llego-a-los-120 |editor=[http://www.urugol.com/ urugol.com] |fecha=28 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=4 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131213061914/http://www.urugol.com/toes-les |fechaarchivu=2013-12-13 }}</ref> El primer alcuentru apostáu pol [[club de fútbol]] foi frente a un combináu d'alumnos del English High y remató con victoria del CURCC por 2-0.<ref name="daciu" /> En 1895, el club escoyó como [[capitán (fútbol)|capitán]] a [[Julio Negrón]], siendo este'l primer futbolista uruguayu del club n'ostentar dicha distinción, yá que hasta esi intre solamente xugadores [[Inglaterra|ingleses]] lideraren al equipu.<ref name = "forxa" /> En 1900 el CURCC foi una de les cuatro entidaes fundadores de la [[Asociación Uruguaya de Fútbol|Uruguay Association Football League]],<ref name="iffhs.de">{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba7615caf2c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y07 |títulu=Uruguái - 1900 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref> debutando na competencia oficial d'esta, el 10 de xunu, frente al [[Albion Football Club]] con victoria por 2-1.<ref>{{Cita web |autor=Juan Carlos Luzuriaga |añu=2008 |url=http://www.efdeportes.com/efd120/albion-football-club-profetes-del-sport-en-uruguay.htm |títulu=Albion Football Club: profetes del sport n'Uruguái |editor=EFE deportes Revista Digital - Buenos Aires - Añu 13 - N° 120 |fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref> En [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1900|dicha temporada]] el CURCC axudicar por primer ocasión el Campeonatu Uruguayu, llogru que repitió en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1901|1901]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1905|1905]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1907|1907]]. Sicasí en 1906 asumió l'alministración del CUR Charles W. Bayne quien refugó presidir la seición de fútbol de la empresa por cuenta de los continuos problemes económicos y llaborales qu'esta acarretaba, siendo este'l puntu de partida d'una serie de conflictos ente la empresa y el CURCC que remataríen cola dixebra d'este en [[1913]].<ref name = "barriobiblio">{{Cita web |autor=Ana Ribeiro; Raúl Cheda; Silvia Sosa; José Carlos Tuñas; Alejandra Carnejo; Malte Fernández; Leonardo Haberkom |añu=2008 |url=http://www.montevideo.com.uy/barriopenarol/Barriu_Penarol_Patrimoniu_Industrial_cap3-6.pdf |títulu=Barriu Peñarol - Patrimoniu industrial ferroviariu |editor=Intendencia Municipal de Montevideo |fechaaccesu=25 de xineru de 2010}}</ref> [[Ficheru:Penarol1904.jpg|miniatura|220px|Peñarol (CURCC) en 1904.]] El 19 de setiembre de 1908, el club retirar de la Lliga Uruguaya cafiante pola decisión de nun repitir l'alcuentru frente'l F.C. Dublín, nel que'l CURCC cayó por 2-3 en condición de visitante, gana qu'a xuiciu del club deber a errores arbitrales, provocaos pola presión del públicu local sobre'l xuez del partíu.<ref group="nota">En 1908 el CURCC tomó, conxuntu a Nacional, la decisión de retirase de la Lliga por cuenta de dudoses decisiones arbitrales.</ref><ref name="iffhs.de" /> En retornando a la competencia en 1909, los desencuentros ente'l CUR y el club acentuáronse dempués de qu'un grupu d'hinches del equipu de Peñarol quemara unu de los vagones que s'utilizaben pa tresportar a los xugadores d'equipos rivales. Depués d'un nuevu campeonatu en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1911|1911]], al añu siguiente entamóse una comisión d'estudiu col fin de reformar los estamentos del CURCC. Ente les propuestes incluyóse la mayor participación de socios que nun fueren emplegaos del CUR, según el cambéu de nome de la institución a "CURCC Peñarol". En xunu de 1913, l'asamblea direutiva del CURCC tornó estes propuestes; el motivu principal d'esta decisión foi que la empresa deseyaba disociar al club de la [[Peñarol (barriu)|Villa Peñarol]] por causa de los perxuicios qu'en redol a esta habíense formáu, rellacionaos principalmente cola violencia. Sicasí, d'alcuerdu a la versión oficial, en payares d'esi añu'l CURCC aprueba la entrega de la seición de fútbol a los socios en vista de la intención d'estos de siguir col club anque esti fora disueltu, pidimientu que fuera apurrida por estos al CURCC el 15 de payares de 1913. Finalmente'l 13 d'avientu d'esi mesmu añu, la seición de fútbol dixebróse dafechu de la empresa, calteniendo'l nome de CURCC Peñarol.<ref>{{cita llibru |apellíu=Álvarez |nome=Luciano |títulu=Historia de Peñarol |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2010|edición=3 |añu=2010 |editorial=Aguilar |allugamientu=Montevideo |capítulu=Come on, Fellows |páxina=965|cita=93,94}}</ref> Ye nesti puntu onde surde'l principal dilema, onde la versión oficial del club ye que CURCC Peñarol sería la continuación histórica de la seición de fútbol del club fundáu en 1891. Esto foi polo xeneral aceptáu hasta los festexos de Peñarol pol so cincuentenariu en 1941, cuando a partir d'editoriales publicaes nel diariu ''El País'' empezó a cuntar# que CURCC Peñarol constituyó dende un primer momentu una entidá totalmente independiente, ensin rellación dalguna col CURCC, más allá d'heredar la so tradición.<ref>{{Cita web |url=http://www.futbol.com.uy/notdeportes_93150_1.html |títulu=Un discutiniu que floria en cada primavera |fechaaccesu=23 de xunu de 2014 |editorial=futbol.com.uy}}</ref> Esta postura foi asumida oficialmente por [[Club Nacional de Football|Nacional]] n'ocasión de los festexos per parte de Peñarol del so centenariu, en 1991, al traviés d'un informe que pretende demostrar que xurídicamente el CURCC y Peñarol fueron dos instituciones distintos.<ref name="decanatu"/> El CURCC sumió definitivamente'l 22 de xineru de 1915, axustando na so acta de disolución la cesión de parte de los sos bienes al Hospital Británicu.<ref name="daciu" /> Esti discutiniu dio llugar a lo que se conoz como [[decanatu nel fútbol uruguayo|el discutiniu del decanatu]]. La Lliga Uruguaya de Football, cola aprobación de tolos clubes que lu integraben, tomó nota del cambéu de denominación, según nota de la mesma de fecha 17 de marzu de 1914, siguiendo'l Club Atlético Peñarol ocupando'l llugar del CURCC tantu no institucional como no deportivo. Nos sos primeros años so la denominación de Peñarol, el club nun consiguió realizar grandes actuaciones, siendo mientres esti periodu l'acontecimientu más importante la inauguración del estadiu Les Acacies el 19 de mayu de 1916.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/272501-un estadiu-que-lleva-el so-nome |títulu=Un estadiu que lleva'l so nome |editor=[http://www.lr21.com.uy/ La República] |fecha=26 d'agostu de 2007 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2009}}</ref> Los primeros campeonatos del club, col so nome actual, llegaron en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1918|1918]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1920|1920]]. Sicasí, el 12 de payares de 1922 l'[[Asociación Uruguaya de Fútbol]] (AUF) decidió desafiliar a Peñarol depués de qu'esti transgrediera los reglamentos de l'asociación al apostar un alcuentru amistosu frente a [[Racing Club]] d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], club perteneciente a l'[[Asociación Amateurs de Football]] d'[[Arxentina]], entidá disidente de l'[[Asociación Arxentina de Football]].<ref name="des">{{Cita web |url=http://www.futbolea.com/squad.php?tid=2 |títulu=Club Atlético Peñarol: Historial del Club |editor=[https://web.archive.org/web/http://www.futbolea.com/index.php Futbolea.com] |fechaaccesu=14 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110217111143/http://www.futbolea.com/squad.php?tid=2 |fechaarchivu=17 de febreru de 2011 }}</ref> Dichu episodiu daría orixe al [[cisma del fútbol uruguayo]]. El 22 de payares d'esi mesmu añu Peñarol, en xunto con otros clubes, dieron vida a la [[Federación Uruguaya de Football]], de la que se consagró campeón en [[Tornéu de la FUF 1924|1924]].<ref name="des" /> En [[Tornéu del Conseyu Provisional 1926|1926]], Peñarol axudicóse la Copa del Conseyu Provisional, competencia surdida tres la reunificación del fútbol uruguayo (AUF y FUF) socedida un añu tras.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/116656-tres-equipo-amateurs-ganaron-todos-los puntos |títulu=Trés equipos amateurs ganaron tolos puntos |editor=[http://www.lr21.com.uy/ La República] |fecha=11 de xunu de 2003 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2009}}</ref> En realizando per primer vegada una xira por [[Europa]] en 1927, Peñarol volvió alzase col Campeonatu Uruguayu en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1928|1928]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1929|1929]]. Nesti últimu añu declarar a [[Julio María Sosa (políticu)|Julio María Sosa]] como primer presidente honorariu del club. Al añu siguiente, Peñarol apostó per primer vegada un partíu oficial nel [[Estadiu Centenariu|Centenariu]] de [[Montevidéu]], que remató con victoria por 1-0 sobre [[Club Olimpia|Olimpia]]. === Profesionalismo (1932-presente) === [[Ficheru:Sevarela.jpg|miniatura|170px|[[Severino Varela]] campeón uruguayu con Peñarol en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1938|1938]].]] En 1932 la [[Asociación Uruguaya de Fútbol|Lliga Uruguaya de Football]] instauró oficialmente'l profesionalismo, siendo'l debú de Peñarol frente a [[Club Atlético River Plate (Uruguái)|River Plate]]. Esi mesmu añu llogró'l so primer campeonatu profesional n'atropando 40 puntos, cinco percima del so más cercanu persiguidor, [[Rampla Juniors Fútbol Club|Rampla Juniors]].<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru32.html |títulu=Uruguái 1932 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> Depués d'allugase segundu nes temporaes 1933 y 1934, Peñarol ganó'l primeru de cuatro campeonatos de manera consecutiva, ente [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1935|1935]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1938|1938]], amás del Tornéu Competencia en 1936.{{ensin referencies}} Los años 1940 empezaron con Peñarol allugándose nuevamente na segunda posición, situación na que se caltuvo hasta [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1943|1943]]. Al añu siguiente, volvió ganar el Campeonatu Uruguayu al ganar en doble partíu de definición a Nacional, 0-0 y 3-2.<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru44.html |títulu=Uruguái 1944 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> En [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1945|1945]] el club repitió'l títulu esta vegada con [[Nicolás Falero]] y [[Raúl Schiaffino]] como goliadores del tornéu con 21 conquistes<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru45.html |títulu=Uruguái 1945 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> y volvería quedase col títulu en 1949, sacando 4 puntos de ventaya per sobre Nacional y con [[Óscar Míguez]] a lo más anotador del tornéu.<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru49.html |títulu=Uruguái 1949 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> Depués d'asitiase segundu en 1950, Peñarol foi nuevamente campeón d'Uruguái en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1951|1951]],<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru51.html |títulu=Uruguái 1951 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> añu en qu'amás licitó les obres pa la construcción del Palaciu Peñarol, que foi finalmente inauguráu en 1955.{{ensin referencies}} La década de 1950 siguió col llogru de los campeonatos nacionales en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1953|1953]],<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru53.html |títulu=Uruguái 1953 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1954|1954]],<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru54.html |títulu=Uruguái 1954 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1958|1958]]<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2004 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru58.html |títulu=Uruguái 1958 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1959|1959]],<ref>{{Cita web |autor=Diego Antognazza; Diego Cervini; Martín Tabeira |añu=2005 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru59.html |títulu=Uruguái 1959 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> destacando les figures de [[Juan Hohberg]], [[Juan Romay]] y [[Julio César Abbadie]].{{ensin referencies}} [[Ficheru:Penarol1966.jpg|miniatura|left|230px|Peñarol, campeón de la [[Copa Libertadores d'América]] en [[Copa Libertadores 1966|1966]].]] En 1960 Peñarol clasificó a l'acabante crear [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], conocida nesi entós como Copa de Campeones d'América.{{ensin referencies}} Nesta competición consagróse campeón nos sos dos primeres ediciones depués de bater respeutivamente a [[Club Olimpia|Olimpia]] de [[Paraguái]] en [[Copa de Campeones d'América 1960|1960]]<ref>{{Cita web |autor=John Beuker; Osvaldo Gorgazzi |añu=2002 |url=http://www.rsssf.com/sacups/acopa60.html |títulu=Copa Libertadores de Améria 1960 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011}}</ref> y [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] de [[Brasil]] en [[Copa de Campeones d'América 1961|1961]].<ref>{{Cita web |autor=José Luis Pierrend; John Beuker; Osvaldo Gorgazzi |añu=2002 |url=http://www.rsssf.com/sacups/acopa61.html |títulu=Copa Libertadores de Améria 1961 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011}}</ref> Na segunda parte del añu, axudicar por primer vegada na so historia la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] na so [[Copa Intercontinental 1961|segunda edición]], al ganar al [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] de [[Portugal]] por 2-1 nel alcuentru decisivu.<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid=514915.html |títulu=Copa Intercontinental 1961 |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociao (FIFA) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090206142530/http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid%3D514915.html |fechaarchivu=6 de febreru de 2009 }}</ref> Mientres esti periodu, amás, la institución ganó'l Campeonatu Uruguayu en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1960|1960]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1961|1961]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1962|1962]], lo que-y valió llograr el primer quinqueniu de la so historia ([[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1958|1958]]-[[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1962|1962]]).{{ensin referencies}} Tres una temporada ensin títulos, Peñarol llogró'l Campeonatu Uruguayu en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1964|1964]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1965|1965]],{{ensin referencies}} según una nueva [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] en [[Copa Libertadores 1966|1966]], al ganar a [[Club Atlético River Plate|River Plate]] por 4-2.<ref>{{Cita web |autor=José Luis Pierrend; Karel Stokkermans; John Beuker |añu=2001 |url=http://www.rsssf.com/sacups/acopa66.html |títulu=Copa Libertadores de Améria 1966 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011}}</ref> Esi añu tamién llogró la so segunda [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] en superando al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] por 2-0, tantu nel Centenariu como nel [[Estadiu Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]].<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid=514927.html |títulu=Copa Intercontinental 1966 |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociao (FIFA) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100106032909/http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid%3D514927.html |fechaarchivu=6 de xineru de 2010 }}</ref> Nos siguientes años, siguió atropando llogros a nivel nacional ya internacional, destacar el llogru de los campeonatos nacionales de [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1967|1967]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1968|1968]], y de la [[Supercopa de Campeones Intercontinentales|Supercopa Suramericana de Campeones Intercontinentales]] en [[Supercopa de Campeones Intercontinentales de 1969|1969]], certame qu'arrexuntó a los clubes suramericanos qu'hasta esi momentu ganaren la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]].{{ensin referencies}} Adicionalmente, mientres esti intervalu, consiguió l'invictu más enllargáu na historia del Campeonatu Uruguayu, que estendióse por 56 partíos ente'l 3 de setiembre de 1966 y el 14 de setiembre de 1968.<ref name = "reco">{{Cita web |autor=Diego Antognazza |añu=2006 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/unb-penarol-56.html |títulu=Peñarol's series of 56 matches unbeaten in the Primer División Profesional |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=2008}}</ref> Ente los futbolistes que pasaron pol club mientres estos años, destacaron los nomes del ecuatorianu [[Alberto Spencer]], goliador históricu de Peñarol por alcuentros internacionales, [[Juan Joya|Juan Joya Cordero]], y [[Pedro Rocha]].{{ensin referencies}} En 1970, Peñarol algamó nuevamente la final de Copa Libertadores, na cual cayó ganáu por [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]]. Cabo resaltar que naquel tornéu'l club llogró la mayor goliada na historia de la competición, depués de bater a [[Valencia Fútbol Club|Valencia]] de [[Venezuela]] por 11-2.{{ensin referencies}} Darréu, con [[Fernando Morena]] como principal figura, el club llogró'l Campeonatu Uruguayu en 1973, honor que repitió nos dos años siguientes. Depués d'asitiase segundu en 1976 y 1977, Peñarol ganó'l so trentenu quintu Campeonatu Uruguayu en 1978, temporada na que [[Fernando Morena]] marcó dos récores, el de mayor númberu de goles convertíos nuna temporada (36)<ref>{{Cita web |autor=Martín Tabeira |fecha=28 d'ochobre de 2010 |url=http://rsssf.com/tablesu/urutops.html |títulu=Uruguái - League Top Scorers |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=14 de febreru de 2011}}</ref> y el de la mayor cantidá d'anotaciones nun partíu, cuando convirtió 7 frente a [[Club Social y Deportivo Huracán Bucio|Huracán Bucio]] el 16 de xunetu de 1978.<ref>{{Cita web |títulu=Güei cumplir 30 años de los 7 goles de morena |url=https://www.elpais.com.uy/08/07/16/pdepor_357947.asp |autor=[https://www.elpais.com.uy/ ElPais.com.uy] |fecha=16 de xunetu de 2008 |fechaaccesu=14 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080816050033/https://www.elpais.com.uy/08/07/16/pdepor_357947.asp |fechaarchivu=16 d'agostu de 2008 }}</ref> La década de los años 1970 cerrar de bona manera col llogru d'un nuevu campeonatu nacional. Mientres esti periodu, Morena amás consagróse a lo más goliador del Campeonatu Uruguayu en seis causes consecutives, distinción que tamién algamó na Copa Libertadores de los años [[Copa Libertadores 1974|1974]] y [[Copa Libertadores 1975|1975]]. N'empezando la década de los años 1980 allugándose nel tercer llugar, en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1981|1981]] Peñarol consagróse nuevamente campeón uruguayu al superar por trés puntos a Nacional. Nel equipu campeón destacaron les figures de [[Fernando Morena]] y [[Rubén Paz]], esti postreru goliador del tornéu con 17 tantos. La temporada siguiente, Peñarol llogró nuevamente la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] depués de superar a [[Club de Deportes Cobreloa|Cobreloa]] de [[Chile]] en condición de visitante por 1-0, con anotación de [[Fernando Morena]],<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/196184-aniversariu-de-la copa libertadores-1982 |títulu=Aniversariu de la Copa Libertadores 1982 |editor=[http://www.lr21.com.uy/ La República] |fecha=1 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2009}}</ref> goliador del certame continental con 7 tantos, a minutos del final del partíu. Nel segundu semestre, Peñarol repitió'l Campeonatu Uruguayu y axudicóse per tercer vegada na so historia la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], al vencer al [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] d'[[Inglaterra]] por 2-0.<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid=514932.html |títulu=Copa Toyota 1982 |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=Federación Internacional de Fútbol Asociao (FIFA) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091223103137/http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/matchreport/newsid%3D514932.html |fechaarchivu=23 d'avientu de 2009 }}</ref> Pese los problemes económicos qu'empezó a sufrir la institución dende mediaos de los años 1980, el club axudicóse los títulos nacionales en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1985|1985]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1986|1986]],{{ensin referencies}} amás de la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] en [[Copa Libertadores 1987|1987]], al bater a [[Corporación Deportiva América|América de Cali]] por 1-0 con gol de [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]] nel últimu minutu del allargue, cuando l'empate dába-y el campeonatu al conxuntu colombianu.<ref>{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |url=http://www.rsssf.com/sacups/acopa87.html |títulu=Copa Libertadores d'América 1987 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |fecha=24 d'abril de 2001 |fechaaccesu=14 de febreru de 2011}}</ref> Como interés esta foi la tercer Copa Libertadores llograda pol club nel estadiu [[Estadiu Nacional de Chile|Nacional de Chile]], tres les consiguíes en [[Copa Libertadores 1966|1966]] y [[Copa Libertadores 1982|1982]]. [[Ficheru:Peñarol vs real madrid 24-08-10.jpg|miniatura|280px|Peñarol nun amistosu frente al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] nel [[Estadio Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]] el 24 d'agostu de 2010.]] Nel marcu d'una severa crisis nel planu deportivu ya institucional, Peñarol conmemoró'l so aniversariu númberu cien el 28 de setiembre de 1991, magar el discutiniu surdíu un añu tras cola conformanza de la "Comisión del Decanatu" per parte del [[Club Nacional de Football]], que refugó abiertamente la celebración del centenariu, empecipiando'l discutiniu en redol a la fecha de fundación de Peñarol y la so vinculación col CURCC.{{ensin referencies}} Cola incorporación de [[Pablo Bengoechea]] y so la conducción téunica de [[Gregorio Pérez]], Peñarol consiguió solucionar los sos problemes futbolísticos, consagrándose campeón mientres cinco años consecutivos del Campeonatu Uruguayu ente [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1993|1993]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1997|1997]], no que foi'l [[Segundu Quinqueniu d'Oru de Peñarol|segundu quinqueniu]] del club.<ref name = "campuru" /> Per otra parte, a nivel internacional el club algamó la final de la [[Copa Conmebol]] en 1994 y 1995. Nel añu [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1999|1999]] volvió coronase campeón uruguayu esta vegada con [[Julio Ribas]] nel banquín depués de superar a Nacional por 2-1 el 13 de payares, no que se conoció como la 4x4 por cuenta de que l'equipu anotó na segunda metá de la temporada un total de 47 goles en 14 alcuentros.{{ensin referencies}} [[Ficheru:Peñarol vs Santos 2011-06-15 - 1.jpg|miniatura|280px|Peñarol mientres la ida de la [[Final de la Copa Libertadores 2011|final]] de la [[Copa Libertadores 2011|Libertadores 2011]] frente al [[Santos Futebol Clube|Santos]].]] La primer década del sieglu XXI empezó con Peñarol allugándose subcampeón del Campeonatu Uruguayu, en perdiendo na final del tornéu frente a [[Club Nacional de Football|Nacional]], mientres xugadores de dambes instituciones permanecíen en prisión depués d'una engarradiella nel clásicu de la Clausura.<ref>{{Cita web |url=https://elpais.com/diario/2000/12/02/deportes/975711620_850215.html |títulu=Del verde a la cárcel |editor=[https://www.elpais.com.uy/ ElPais.com] |fecha=12 d'avientu de 2000 |fechaaccesu=29 de xineru de 2011}}</ref> Nes dos temporaes siguientes, magar realizar bones presentaciones, Peñarol nun consiguió aportar a la final del Campeonatu Uruguayu, rematando na segunda posición de los torneos [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2001#Tornéu Apertura|Apertura 2001]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2002#Tornéu Apertura|Apertura 2002]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2002#Tornéu Clausura|Clausura 2002]]. A nivel dirigencial, mientres esti periodu destacóse la inauguración oficial del Muséu del club el 28 de setiembre de 2001. Nel añu [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2003|2003]], so la conducción téunica de [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]] y con un plantel nel que destacaben el delanteru [[Carlos Bueno]] y el porteru [[paraguái|paraguayu]] [[José Luis Chilavert]], Peñarol volvió axudicase'l Campeonatu Uruguayu depués de superar a [[Club Nacional de Football|Nacional]] por 1-0 el 4 d'avientu de 2003 nel [[Estadiu Centenariu|Centenariu]]. Depués d'irregulares campañes el club volvió coronase campeón de la [[Primer División d'Uruguái|Primer División]] na [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2009-10|temporada 2009-10]], en ganando'l Tornéu Clausura de forma invicta, ganando 14 de los 15 partíos apostaos nésti, 12 d'ellos de forma consecutiva. Na final del campeonatu superó a Nacional, ganador del Tornéu Apertura, por un marcador global de 2-1 con goles d'[[Antonio Pacheco D'Agosti|Antonio Pacheco]] y de [[Matías Aguirregaray]],{{ensin referencies}} y xunto col tornéu consiguió clasificar direutamente a la fase de grupos de la [[Copa Libertadores 2011|Libertadores 2011]], na cual llegó hasta la [[Final de la Copa Libertadores 2011|final]], cayendo frente al [[Santos Futebol Clube|Santos]] por 2-1 en Brasil depués d'empatar en cero en Montevideo.<ref>{{Cita web |títulu=Santos venció a Peñarol y coronóse campeón de la Libertadores |url=http://espndeportes.espn.go.com/futbol/cronica?id=311267 |autor=[http://espndeportes.espn.go.com/?cc=7586 ESPN Deportes.com] |fecha=22 de xunu de 2011 |fechaaccesu=24 de xunu de 2011}}</ref> === Datos históricos del club === {{AP|Estadístiques del Club Atlético Peñarol}} {{VT|Partíos internacionales del Club Atlético Peñarol}} ==== Yera amateur ==== [[Ficheru:CURCC1900.jpg|miniatura|250px|Plantel del CURCC en 1900.]] Peñarol apostó un total 26 temporaes de la Uruguay Association Football League dende'l so empiezu en 1900 hasta'l final de la era amateur del fútbol uruguayo en 1931, siendo la so única ausencia ente 1923 y 1926, años en que tuvo desafiliado de la AUF. Mientres esta etapa, el club consagróse campeón del [[Primer División d'Uruguái|Campeonatu Uruguayu]] en nueve ocasiones, siendo les sos meyores participaciones nos años [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1900|1900]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1905|1905]],<ref>{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba76055a22c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y13 |títulu=Uruguái - 1905 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> temporaes nes axudicóse'l títulu ensin conocer la derrota. Adicionalmente, el club tamién remató invictu nos años [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1901|1901]],<ref>{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba76055a62c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y09 |títulu=Uruguái - 1901 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1903|1903]]<ref>{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba76055a42c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y14 |títulu=Uruguái - 1903 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1907|1907]].<ref group="nota">En [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1903|1903]] CURCC remató invictu la temporada regular, perdiendo depués nel desempate ante Nacional 2-3.</ref><ref>{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba76055a02c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y0y |títulu=Uruguái - 1907 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> Per otru llau, la so peor participación foi en 1908, temporada na que se retiró de la Lliga Uruguaya n'apostando solo 10 partíos, siendo los 8 restantes axudicaos a los sos rivales.<ref>{{Cita web |autor=Edgardo de Léon; Walter Zunino |añu=2008 |url=http://iffhs.de/?42a06fe3803y23c0ba76055a12c17y33y10f72017f7370eff3702bb0a35bb6d28fb3c0ce52d00y10 |títulu=Uruguái - 1908 season |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> Per otra parte, la mayor goliada rexistrada pol club socedió nesti periodu, en 1903, en ganando a Trunfu por 12-0.<ref name = "golpeñarol">{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2008 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/ddd.html |títulu=Double Digits Domestical |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de febreru de 2010}}</ref> Tocantes a los campeonatos entamaos pola FUF, consiguió'l segundu puestu en [[Tornéu de la FUF 1923|1923]], temporada na qu'algamó la cifra de 100 goles convertíos, y foi campeón en [[Tornéu de la FUF 1924|1924]], siendo'l so meyor resultáu nos torneos la victoria por 10-0 sobre Roberto Cherry nel suspendíu Campeonatu Uruguayu de 1925.<ref name = "golpeñarol" /> ==== Yera profesional ==== [[Ficheru:Peñarolmundo66.JPG|miniatura|200px|Peñarol foi'l primer club del mundu en consagrase tres veces campeón de la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]].]] Dende l'entamu de la era profesional en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1932|1932]], Peñarol y [[Club Nacional de Football|Nacional]] fueron los únicos dos clubes en participar en caúna de les temporaes del Campeonatu Uruguayu.<ref group="nota">En 1948 nun se terminó de xugar por una fuelga llaboral de los xugadores.</ref><ref name = "urre">{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2007 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/coventric.html |títulu=Unrelegated Teams |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=2007}}</ref> Adicionalmente, Peñarol ye l'equipu uruguayu qu'atropa'l mayor númberu de títulos de primer División, con 38 conquistes ente [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1932|1932]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2015-16|2016]], según el club qu'en más oportunidaes coronóse campeón de manera invicta mientres el profesionalismo ([[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1949|1949]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1954|1954]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1964|1964]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1967|1967]], [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1968|1968]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1975|1975]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1978|1978]]).<ref>{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2009 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/unbeaten.html#season |títulu=Unbeaten during a League Season |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunetu de 2009}}</ref> Les sos meyores participaciones fueron nos años [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1949|1949]] y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1964|1964]], temporaes nes que remató'l campeonatu con 94,44% de rendimientu, mientas que la so peor campaña tuvo llugar na [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2005-06|temporada 2005-06]] en rematando na décimu sestu allugamientu, llogrando un 32,32% de los puntos en disputa.<ref>{{Cita web |autor=Francisco Fernández |añu=2007 |url=http://www.rsssf.com/tablesu/uru06.html |títulu=Uruguái 2005/06 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=2007}}</ref> Sicasí, ye necesariu señalar que'l club foi penalizáu pola [[AUF]] con un amenorgamientu de 12 puntos, productu d'incidentes provocaos por un grupu d'hinches depués d'un alcuentru frente a [[Club Atlético Cerro|Cerro]].<ref>{{Cita web |url=http://www.elreloj.com/article.php?id=18114 |títulu=Peñarol pierde 12 puntos na tabla por sanción |editor=[http://www.elreloj.com/ ElReloj.com] |fecha=29 de marzu de 2006 |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101203045735/http://elreloj.com/article.php?id=18114 |fechaarchivu=3 d'avientu de 2010 }}</ref> Per otru llau, la mayor goliada consiguida por Peñarol en competencies nacionales foi'l trunfu por 9-0 frente a [[Rampla Juniors Fútbol Club|Rampla Juniors]] en 1962, ente que la peor derrota producióse'l 14 d'avientu de 1941 depués de cayer ante Nacional por 0-6. A nivel internacional, llogró'l so meyor resultáu en venciendo por 11-2 al [[Valencia Fútbol Club|Valencia]] de [[Venezuela]] el 15 de marzu de 1970, siendo'l so peor resultáu la derrota por 0-6 ante [[Club Olimpia|Olimpia]] de [[Paraguái]] el 10 d'avientu de 1990 pola [[Supercopa Suramericana]]. Otramiente, Peñarol ye posesor de diversos récores tantu nel fútbol [[uruguái|uruguayu]] como nel internacional, munchos de los cualos caltiénense hasta l'actualidá. A nivel llocal, Peñarol consiguió'l mayor invictu rexistráu na historia del Campeonatu Uruguayu, que s'estendió por 56 partíos ente'l 3 de setiembre de 1966 y el 14 de setiembre de 1968, cuando cayó derrotáu 0-2 ante [[Liverpool Fútbol Club|Liverpool]].<ref name = "reco" /> Esta marca correspuende amás al invictu más enllargáu llográu por dalgún club suramericanu en tornéu profesional de primer División y el segundu si considérase la etapa amateur, por detrás de [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]].<ref>{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2009 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/unbeaten.html#leag |títulu=Unbeaten in the Domestic League |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunetu de 2009}}</ref> Nel ámbitu internacional, foi'l primer club en llograr la [[Copa Libertadores d'América]], faciéndolo de manera invicta en [[Copa Libertadores 1960|1960]],<ref name = "triv" /> certame nel que tien amás dellos récores, ente ellos, ye xunto a Nacional el de más participaciones con 44,<ref name = "liwe">{{Cita web |autor=Karel Stokkermans |añu=2009 |url=http://www.rsssf.com/sacups/copalib-clubrec.html |títulu=Club Records in Copa Libertadores |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunetu de 2009}}</ref> 15 d'elles consecutives;<ref name = "triv">{{Cita web |autor=José Luis Pierrend |añu=2004 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/copalibtrivia.html#rec |títulu=Copa Libertadores Trivia |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xunetu de 2009}}</ref> la mayor cantidá de semifinales apostaes con 20<ref name = "liwe" /> y xunto a Boca Juniors la mayor cantidá de finales xugaes con 10;<ref name = "liwe" /> la mayor goliada histórica dempués de vencer por 11-2 al [[Valencia Fútbol Club|Valencia]] de [[Venezuela]];<ref name = "triv" /> y la llave con mayor diferencia de goles depués de superar nel marcador global por 14-1 al [[Club Deportivo Everest|Everest]] d'[[Ecuador]] (5-0 y 9-1).<ref name = "triv" /> Coles mesmes, foi unu de los cinco cuadros que llograron en tres ocasiones la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], siendo'l primeru d'estos en consiguir tal marca. == Alministración == [[Ficheru:Fhenderson.jpg|miniatura|180px|Frank Henderson foi'l primer presidente del CURCC.]] Mientres l'asamblea constitutiva de la institución, presidida por Roland Moor el 28 de setiembre de 1891, axustóse que'l cargu de presidente del [[Central Uruguay Railway Cricket Club]] fora desempeñáu pol alministrador principal del Central Uruguay Railway Company of Montevideo.{{ensin referencies}}D'esta miente, el primer presidente del CURCC foi [[Frank Henderson]], quien se caltuvo nel cargu hasta 1899. La resolución de designar a los alministradores del CUR como presidentes del club deportivu caltener hasta 1906, añu en que s'encamentó la direición del CUR a Charles W. Bayne, coles mires d'aumentar les utilidaes de la empresa, lo mesmo que de controlar el conflictu sindical pol qu'entós travesaba y que desencadenó na fuelga decretada pola Unión Ferrocarrilera en 1908. Al momentu de ser notificáu, Charles Bayne refugó presidir el CURCC, argumentando que tan solo l'arreglu de los vagones, estropiaos pol treslláu de los hinches del club, costara a la empresa [[llibra esterlina|£]]1&nbsp;850, amás de la continua ausencia llaboral de dellos funcionarios que paralelamente xugaben nel club.<ref name = "barriobiblio" /> Nel so reemplazu asumió como presidente del CURCC Roland Moor, quien hasta esi momentu desempeñara funciones de caltenimientu na empresa.{{ensin referencies}} Sicasí, les resoluciones alministrativos de Charles Bayne afectaron al club mientres los siguientes años, provocando la disolución del plantel d'honor a empiezos de 1908, temporada na que la institución tuvo cerca de cesar les sos actividaes.<ref name = "barriobiblio" /> Lo anterior significó l'empiezu d'una serie de conflictos ente l'alministración del CUR y el CURCC, que remataríen, d'alcuerdu a la versión oficial del Club Atlético Peñarol, cola dixebra de la seición de fútbol federáu d'esti postreru'l 13 d'avientu de 1913, desvenceyándose totalmente de la empresa de ferrocarriles.<ref group="nota" name="curcc"/><ref name = "barriobiblio" /> Ente otres esixencies pa lliberar a la seición de fútbol, la empresa solicitó que Jorge Clulow fuera escoyíu como presidente, de nacionalidá uruguaya y orixe inglés, quien se caltuvo nel cargu dende esi entós hasta 1915.<ref name="libr100">{{cita llibru|apellíos=Morales |nome=Franklin |títulu=El llibru d'oru del centenariu de Peñarol |añu=1991 |allugamientu=Montevideo}}</ref><ref>{{cita llibru|apellíu=Álvarez |nome=Luciano |títulu=Historia de Peñarol |editorial=Aguilar |allugamientu=Montevideo |añu=2010 |páxina=97}}</ref><ref>{{cita llibru|apellíos=Mantrana Garlín |títulu=Pola verdá |allugamientu=Montevideo |páxina=11}}</ref> === Presidentes del Club Atlético Peñarol === {{AP|Presidentes del Club Atlético Peñarol}} {{VT|Presidentes del Central Uruguay Railway Cricket Club}} {|width=100% |valign=top width=33%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#FFCB08 style="color:#000000;" !width=72%|Presidente !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|}} Jorge H. Clulow||[[1913]]-[[1915]] |- |align=left|{{bandera|}} Francisco Simón||[[1916]]-[[1917]] |- |align=left|{{bandera|}} Félix Polleri||[[1918]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[César Batlle Pacheco]]||[[1919]] |- |align=left|{{bandera|}} Félix Polleri||[[1920]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Julio María Sosa (políticu)|Julio María Sosa]]||[[1921]]-[[1928]] |- |align=left|{{bandera|}} Arturo Abella||[[1929]] |- |align=left|{{bandera|}} Luis Giorgi||[[1930]]-[[1931]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Scasso]]||[[1932]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Alberto Demichelli]]||[[1933]]-[[1934]] |- |align=left|{{bandera|}} Pedro Viapina||[[1934]] |} |valign=top width=34%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#FFCB08 style="color:#000000;" !width=72%|Presidente !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|}} Luis Giorgi||[[1935]]-[[1936]] |- |align=left|{{bandera|}} Francisco Tochetti||[[1937]] |- |align=left|{{bandera|}} Alberto Mantrana Garín||[[1938]] |- |align=left|{{bandera|}} Eduardo Alliaume||[[1939]] |- |align=left|{{bandera|}} Francisco Tochetti||[[1940]] |- |align=left|{{bandera|}} Bolívar Baliñas||[[1941]]-[[1942]] |- |align=left|{{bandera|}} Álvaro Macedo||[[1942]] |- |align=left|{{bandera|}} Armando Lerma||[[1943]] |- |align=left|{{bandera|}} Constante Turturiello||[[1944]]-[[1948]] |- |align=left|{{bandera|}} Eduardo Alliaume||[[1949]]-[[1951]] |- |align=left|{{bandera|}} José Buzzetti||[[1952]]-[[1955]] |} |valign=top width=34%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#FFCB08 style="color:#000000;" !width=72%|Presidente !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|}} Raúl Previtali||[[1956]] |- |align=left|{{bandera|}} Eduardo Alliaume||[[1957]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gastón Guelfi]]||[[1958]]-[[1972]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Washington Cataldi]]||[[1973]]-[[1984]] |- |align=left|{{bandera|}} Carlos José Lecueder||[[1985]]-[[1986]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[José Pedro Damiani]]||[[1987]]-[[1990]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Washington Cataldi]]||[[1991]]-[[1992]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[José Pedro Damiani]]||[[1993]]-[[2007]]{{refn|group=nota|name=damiani|Depués del fallecimientu de José Pedro Damiani completó'l mandatu'l so fíu Juan Pedro Damiani sol títulu coordinador institucional”, siendo darréu electu como presidente nel 2008.<ref>{{Cita web|url=http://www.ovaciondigital.com.uy/futbol/presidentes-penarol-politicos-profesionales-lideres.html|títulu=Presidentes en Peñarol: políticos, profesionales y líderes|fechaaccesu=10 d'avientu de 2017|autor=Ovación Digital|enllaceautor=|fecha=10 d'avientu de 2017|sitiuweb=|editorial=|idioma=castellanu}}</ref>}} |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Pedro Damiani]]||[[2008]]-[[2017]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge Barrera (abogáu)|Jorge Barrera]]||[[2017]]- ''presente'' |} |} {| |- style="vertical-align: top;" | '''Presidentes Honorarios'''<ref group="nota">A la izquierda l'añu nel que fueron nomaos pola asamblea del club.</ref> * 1929: [[Julio María Sosa (políticu)|Julio María Sosa]] * 1938: Francisco Tochetti * 1949: Constante Turturiello * 1953: Alberto Mantrana Garin * 1953: Carlos Balsán * 1961: [[Gastón Guelfi]] * 1978: [[Washington Cataldi]] * 1991: [[José Pedro Damiani]] * [[Julio María Sanguinetti]] |} === Comisión direutiva 2017-20 === [[Ficheru:Juan Pedro Damiani 2011.jpg|miniatura|150px|[[Juan Pedro Damiani]], ex-presidente de la institución (2008-2017).]] [[Ficheru:JorgeBarrera.jpg|miniatura|150px|[[Jorge Barrera (abogáu)|Jorge Barrera]], actual presidente de la institución (2017-2020).]] N'avientu de 2017 realizáronse eleiciones pa determinar quien taríen al cargu de la dirigencia de Peñarol polos siguiente trés años. De los once cargos a disposición, les llistes 1, 3, 5, 9, 11, 21 y 33 del oficialismo llograron el 40,4% de los votos, lo que sofitó a Jorge Barrera pa ser el proximo presidente del club y dio-y cuatro cargos (Barrera, Catino, Evaristo González y Pablo Torres) de los mentaos once cargos. Per otru llau, el lema qu'arrexuntó a les llistes Llistes 2809, 8, 53, 1960 y 1987 llogró cuatro conseyeros (Areco, Isaac Alfie, Carlos Schersener y Juan Antonio Rodríguez), y d'últimes a la llista 1891 correspondió-y trés llugares (Juan Ignacio Ruglio, Álvaro Queijo y Eduardo Barbieri)<ref>{{cita web|títulu=Nuna histórica y reñida votación, Jorge Barrera terminó consiguiendo la presidencia del Club Atlético Peñarol|url=http://www.ovaciondigital.com.uy/futbol/eleiciones-penarol17.html|editor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ ovaciondigital.com.uy]|fecha=9 d'avientu de 2017|fechaaccesu=10 d'avientu de 2017|autor=}}</ref> {| {{tablaguapa}} !Cargu !Nome |- |Presidente||{{Bandera|Uruguái}} Dr. [[Jorge Barrera (abogáu)|Jorge Barrera]] |- |Vice Presidente||{{bandera|Uruguái}} Sr. Rodolfo Catino |- |Secretariu Xeneral||{{bandera|Uruguái}} Cr. Evaristo González |- |Pro Secretariu||{{Bandera|Uruguái}} Pr. Pablo Torres |- |Tesoreru||{{Bandera|Uruguái}} Ec. [[Isaac Alfie]] |- |Coordinador Xeneral Institucional||{{Bandera|Uruguái}} Cr. Juan Fernández Methol |- |rowspan=6|Conseyeros||{{Bandera|Uruguái}} Alejandro Ruibal |- ||{{Bandera|Uruguái}} Marcelo Areco |- |{{Bandera|Uruguái}} Carlos Scherschener |- |{{Bandera|Uruguái}} Ignacio Ruglio |- |{{bandera|Uruguái}} Alvaro Queijo |- |{{Bandera|Uruguái}} Eduardo Barbieri |- |rowspan=3|Delegaos ante l'[[AUF]]<ref>{{cita web|títulu=Asumieron les nueves autoridaes|url=http://www.ovaciondigital.com.uy/futbol/asumen-nueves-autoridaes.html|editor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ ovaciondigital.com.uy]|fecha=27 d'avientu de 2017|fechaaccesu=27 d'avientu de 2017|autor=}}</ref>||{{Bandera|Uruguái}} Gastón Teladi |- |{{Bandera|Uruguái}} Juan Antonio Rodríguez |- |{{Bandera|Uruguái}} Gonzalo Moratorio |} === Rellaciones institucionales y deportives === {| {{tablaguapa}} !Cargu !Nome |- |Xerente Deportivu|| ''Por definir'' |- |Xerente de Marketing||{{bandera|Uruguái}} Pablo Nieto<ref name="xerentes">{{Cita web |url=http://www.diariolarepublica.net/2011/10/alonso-y-nietu-aumentu-de-socios-en-penarol/ |títulu=Alonso y Nieto: aumentu de socios en Peñarol |editor=[http://www.diariolarepublica.net/ diariolarepublica.net] |fecha=24 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=1 de marzu de 2012 }}</ref> |- |Xerente Xeneral||{{bandera|Uruguái}} Álvaro Alonso<ref name="xerentes" /> |- |Xerente de rellaciones<br />institucionales y deportives||{{Bandera|Uruguái}} [[Fernando Morena]]<ref>{{Cita web |url=http://elobservador.com.uy/noticia/218040/morena-cumple-60/ |títulu=Morena cumple 60 |editor=[http://elobservador.com.uy/portada/ elobservador.com.uy] |fecha=2 de febreru de 2012 |fechaaccesu=1 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120310155512/http://www.elobservador.com.uy/noticia/218040/morena-cumple-60/ |fechaarchivu=2012-03-10 }}</ref> |} == Clásicu del fútbol uruguayo == {{AP|Clásicu del fútbol uruguayo}} * <small>''Datos actualizaos al 14 de xunu de 2015.''</small> [[Ficheru:Nacional 3 - Peñarol 2.jpg|275px|miniatura|[[Marcelo Zalayeta]] buscando interceptar un centru, mientres un clásicu frente a Nacional, pol [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2011-12|campeonatu uruguayu 2011-12]].]] El primer enfrentamientu ente CURCC y [[Club Nacional de Football|Nacional]] data del 15 de xunetu de 1900, fecha na que'l CURCC imponer por 2-0 con anotaciones d'[[Aniceto Camacho]]. Por cuenta de lo anterior, el Clásicu uruguayu ye consideráu como la rivalidá futbolística más antigua fuera de les [[islles britániques]].<ref>{{Cita web |añu=2009 |url=http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=1060659.html |títulu=Peñarol - Nacional, una rivalidá única |editor=Federación Internacional de Fútbol Asociao (FIFA) |fechaaccesu=29 de xunetu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090612055449/http://es.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid%3D1060659.html |fechaarchivu=12 de xunu de 2009 }}</ref> Sicasí, esta posición ye aldericada por causa del discutiniu qu'arrodia la rellación ente'l CURCC y Peñarol.<ref group="nota" name="curcc"/> So la denominación actual de Peñarol, el primer enfrentamientu contra Nacional socedió'l 14 d'avientu de 1913 y remató con resultancia de 2-2. Magar, Peñarol tomó ventaya nel balance d'enfrentamientos ente dambos clubes mientres los primeros alcuentros, ente 1914 y 1915 Nacional llogró imponese mientres seis partíos consecutivos, lo que, a finales de los años 1910, dexó-y oldear l'historial d'alcuentros, pasando inclusive a superar a Peñarol mientres delles temporaes. Nacional llogró ratificar esta situación mientres los años 1940, llegando a aventayar a Peñarol por 14 alcuentros en 1948 y calteniéndose al frente del historial, con esceición de la temporada 1968, hasta la segunda metá de los años 1970. Sicasí, dende mediaos de dicha década, Peñarol empezó a llograr una serie de bonos resultaos frente a Nacional, acotando esti enclín mientres los años 1980 y finales de los años 1990 que lo punxo al frente nes estadístiques, siendo la mayor ventaya consiguida por Peñarol de 26 alcuentros, depués de superar a Nacional por 1-0 el 27 de xineru de 2004.<ref name = "clas" /> Consideráu dambes etapes, amateur y profesional, n'alcuentros oficiales y amistosos, tanto locales como internacionales ya incluyendo los resultaos llograes pol CURCC, dambos clubes enfrentar en 541 ocasiones, con 192 victories "Manyas" y 174 "Tricolores", rematando los 170 partíos restantes n'empate.<ref group="nota">Si considérense les etapes de dambos clubes por separáu, CURCC y Nacional enfrentar en 56 oportunidaes, con 24 victories pa CURCC y 20 pa Nacional, ente que, dende 14 d'avientu de 1913, Peñarol enfrentó a Nacional en 460 ocasiones, con 161 victories y 147 derrotes.</ref><ref name = "clas" /> Nel balance d'enfrentamientos, Peñarol aventaya a Nacional dende'l 16 de xineru de 1982.{{ensin referencies}} Más palantre nel tiempu, el 23 d'abril de 1987, por un tornéu triangular amistosu nel que tamién participaba'l [[Real Betis Balompié|Betis]] d'España, Peñarol empataba con Nacional 1-1 cuando a los 68 minutos del partíu'l conxuntu mirasol vía espulsaos trés de los sos xugadores, [[José Perdomo]], [[José Óscar Herrera|José Herrera]] y [[Ricardo Viera (futbolista)|Ricardo Viera]], de resultes d'una falta y posteriores protestes. Peñarol quedaba con ocho xugadores y tenía d'enfrentar a un Nacional que permanecía con once. Sicasí, a los 82 minutos de xuegu, depués d'un pase de [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]], [[Jorge Cabrera]] convertía un nuevu gol pa Peñarol, poniendo al equipu enriba 2-1, resultancia que se caltendría hasta'l final. Conocer a esti partíu como'l "Clásicu de los 8 contra 11".<ref>{{Cita web |títulu=Una fecha especial |url=http://www.ovaciondigital.com.uy/110423/futnac-561802/futbolnacional/una%20fecha%20especial/ |autor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ ovaciondigital.com.uy] |fecha=23 d'abril de 2011 |fechaaccesu=20 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110908055110/http://www.ovaciondigital.com.uy/110423/futnac-561802/futbolnacional/una |fechaarchivu=2011-09-08 }}</ref> En total, incluyendo los resultaos del CURCC, Peñarol y Nacional enfrentáronse en 28 finales de distintos torneos, con 18 trunfos tricolores sobre 10 aurinegros.<ref>{{Cita web |url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/rivalries/newsid=1060659/ |títulu=Peñarol - Nacional, una rivalidá única |editorial=F.I.F.A. |fechaaccesu=26 d'agostu de 2015}}</ref> Considerando namái'l [[Primer División d'Uruguái|Campeonatu Uruguayu]], sicasí, la ventaya correspuende a Peñarol, con 8 trunfos sobre 6 del so rival nun total de 14 finales. Les victories aurinegras fueron en 1944, 1959, 1986, 1995, 1996, 1999, 2003 y 2010. == Afición == {{Imaxe múltiple |posición_tabla = center |direición = horizontal |títulu = '''Semeyes de la enchida de Peñarol'''| fondu_de_títulu =#09417F style="color:white;" |semeya1 = Fiesta Inauguración Estadio Campeón del Siglo6.jpg | anchu1 = 265 |semeya2 = Hinchada Peñarol 1.jpg | anchu2 = 265 |semeya3 = Peñarol Hinchada 28-04-2011 - 1.jpg | anchu3 = 265 |semeya4 = Centenario - Peñarol vs LDU Quito.jpg | anchu4 = 277 }} Nel ámbitu futbolísticu uruguayu, Peñarol y [[Club Nacional de Football|Nacional]] apuéstense les preferencies de l'afición. Xeneralmente, sostiense que l'Uruguái estremar en dos, n'alusión a los hinches d'unu y otru club, y considérase que dambes instituciones atópense bien pareyes nesti aspeutu. Los diversos estudios d'opinión pública realizaos al respeutu nun son concluyentes, al esistir dellos qu'asitien a Peñarol como'l club con mayor cantidá d'adhesiones, ente qu'otros alluguen a Nacional en dicha posición. N'efeutu, un sondéu realizáu pola consultora FACTUM en 1993, allugó a Peñarol como'l club con mayor númberu de simpatizantes con 41% de les preferencies, en cuantes que Nacional asítiase nel segundu puestu col 38%.<ref name = "forxa">{{Cita web |autor=Juan Carlos Luzuriaga |añu=2005 |url=http://www.efdeportes.com/efd88/uruguay.htm |títulu=La forxa de la rivalidá clásica: Nacional-Peñarol nel Montevideo del 900 |editor=EFE deportes Revista Digital - Buenos Aires - Añu 10 - N° 88 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2009}}</ref> Nel mesmu sentíu, d'alcuerdu a lo publicao nel diariu uruguayu ''L'Observador'', otru estudiu similar efectuáu por FACTUM en 2006 ratificó estos resultaos, otorgando a Peñarol un 45% de les preferencies, diez puntos porcentuales sobre Nacional.<ref>{{Cita web |añu=2006 |url=http://www2.factum.edu.uy/encuesoc/futsport/2006/fut06001.html |títulu=Peñarol nun ye la metá más unu |editor=L'Observador |fechaaccesu=16 de xunetu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090609154654/http://www.factum.edu.uy/encuesoc/futsport/2006/fut06001.html |fechaarchivu=9 de xunu de 2009 }}</ref> Coles mesmes, un sondéu realizáu pola empresa MPC Consultores a 9000 habitantes de tol territoriu d'Uruguái, allugó a Peñarol como'l club con mayor númberu de preferencies con un 45,1% de la muestra total, siendo escoltáu por Nacional con un 38,6%.<ref>{{Cita web |añu=2009 |url=http://www.ovaciondigital.com.uy/090921/futnac-443220/primeradivision/un%20camb%C3%A9u-hasta-de-carteles |títulu=Un cambéu hasta de carteles |editor=Ovación Digital |fechaaccesu=1 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090925013423/http://www.ovaciondigital.com.uy/090921/futnac-443220/primeradivision/un |fechaarchivu=2009-09-25 }}</ref> De la mesma, la encuestadora Cifra realizó en xunetu de 2013 una encuesta telefónica que sobre una muestra de 1021 persones asitió a Peñarol con un 46% d'aficionaos, sobre'l 35% de Nacional.<ref>{{Cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/261045/encuesta-46-son-hinches-de-penarol-y-35-de-nacional/ |títulu=Encuesta: 46% son hinches de Peñarol y 35% de Nacional |editor=[http://www.elobservador.com.uy/portada/ elobservador.com.uy] |fecha=26 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2013 }}</ref> Un exemplu de lo contrario ye una encuesta realizada on-line en payares de 2010 pola páxina web Sportsvs.com que preguntaba la preferencia ente Peñarol y Nacional a los usuarios, siendo la resultancia 50,35% en favor de Nacional y el restante en favor de Peñarol.<ref>{{Cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/89443/nacional-gano-la encuesta-de-sportsvs.com/ |títulu=Nacional ganó la encuesta de Sportsvs.com |editor=[http://www.elobservador.com.uy/portada/ elobservador.com.uy] |fecha=29 de payares de 2010 |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 }}</ref> Nel mesmu sentíu, la paridá ente Peñarol y Nacional tamién s'evidencia no que respecta al númberu d'entraes vendíes por dambos clubes. D'esta miente, depués d'axudicase'l Campeonatu Uruguayu en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2003|2003]], Peñarol tuvo un amenorgamientu significativu nel númberu d'entraes expendidas, asitiándose un 20% per debaxo con al respective de Nacional ente'l [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2004#Tornéu Clasificatorio|Tornéu Clasificatorio 2004]] y el [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2005-06#Tornéu Clausura|Tornéu Clausura 2006]]. Sicasí, de magar, Peñarol revirtió esta situación, vendiendo un total de 219&nbsp;782 boletos mientres el restu del tornéu, equivalente al 81,6% de la suma d'entraes vendíes por tolos clubes de primer División. Mientres dichu tornéu, Peñarol marcó un récor al vender 50&nbsp;045 boletos frente a [[Danubio Fútbol Club|Danubio]], siendo la mayor venta d'un club "grande" frente a un equipu menor na historia del Campeonatu Uruguayu.<ref name = "entrái">{{Cita web |url=http://www.ultimasnoticias.com.uy/hemeroteca/041109/prints/dep04.html |títulu=Peñarol nun tien ésitu, pero sí sofito |editor=Últimes Noticies |fecha=15 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305013718/http://www.ultimasnoticias.com.uy/hemeroteca/041109/prints/dep04.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> En total, ente los años 2005 y 2009, magar que la institución nun consiguió bones resultaos nel ámbitu deportivu, Peñarol foi l'equipu con mayor convocatoria de la Primer División d'Uruguái, con más de 1&nbsp;000&nbsp;000 d'entraes vendíes mientres esti periodu, más d'un 20% sobre'l segundu allugáu.<ref name = "entrái" /> Dende la so conformanza, la [[barra brava]] de Peñarol conocida como [[Barra Ámsterdam]] o La Caterma, tuvo arreyada en numberosos fechos de violencia, tanto frente a grupos similares d'otros clubes, como a la policía d'Uruguái. Los incidentes provocaos por esti grupu de fanáticos costáronlu a Peñarol la perda de 31 puntos dende 1994, qu'ente otres coses significó-y al club la perda de tres campeonatos ([[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1994#Tornéu Apertura|Apertura 1994]],<ref>{{Cita web |autor=Ian King |añu=2001 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru94.html |títulu=Uruguái 1994 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref> [[Campeonatu Uruguái de Fútbol 1997#Tornéu Clausura|Clausura 1997]]<ref>{{Cita web |autor=Javier Ferrando |añu=1999 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru97.html |títulu=Uruguái 1997 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref> y [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2002#Tornéu Clausura|Clausura 2002]]),<ref>{{Cita web |autor=Francisco Fernández |añu=2003 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru02.html |títulu=Uruguái 2002 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref> amás d'obligalo a xugar un alcuentru de desempate con Liverpool pol Apertura 1995 que finalmente Peñarol ganó.<ref>{{Cita web |autor=Ian King |añu=2003 |url=http://rsssf.com/tablesu/uru94.html |títulu=Uruguái 1995 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref> === Socios === Nel añu 2010 el club enfocar n'aumentar la masa social pa llograr l'autu-sustentabilidad. Con tal motivu se impelementaron delles midíes. Por casu, a partir del campeonatu clausura 2010 regalábense balones autografiados polos xugadores y camisetes oficiales. De la mesma, esi mesmu añu formó la Comisión de Peñes del club, que'l so fin ye'l permanente contautu d'estes cola institución. Como complementu a esta midida empezar a viaxar al interior col Rally 19 Capitales acomuñando a xente del interior d'Uruguái. Per otra parte, en marzu de 2013 llanzóse la categoría de sociu adherente, que por aciu el pagu d'una única cuota equivalente a un pesu per día (unos venti dólares añales) da-y derechu al sociu a una entrada pa un partíu a eleición nel añu, amás del beneficiu de la venta antemanada pa los partíos de locatario.<ref name="socios">{{Cita web |url=http://historico.ovaciondigital.com.uy/130305/futnac-700197/futbolnacional/nun%20hai-escuses-puede%20sese-sociu-pagando-un%20pesu-por-dia/ |títulu=Nun hai escuses. Puede sese sociu pagando un pesu per día |editor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ OvacionDigital.com.uy] |fecha=5 de marzu de 2013 |fechaaccesu=7 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130509024205/http://historico.ovaciondigital.com.uy/130305/futnac-700197/futbolnacional/nun |fechaarchivu=2013-05-09 }}</ref> En marzu de 2016 la institución superaba los 85&nbsp;000 socios.<ref name="socios2016">{{Cita web |títulu=Peñarol y la crecedera de la so masa social |url=http://www.republica.com.uy/penarol-y-la crecedera-de-la so masa social|editorial=La República |fecha=2 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de marzu de 2016}}</ref> {{clear}} === Manyas, la película === {{AP|Manyas, la película}} A empiezos d'ochobre de 2011 estrenar n'Uruguái un documental sobre la enchida de Peñarol. Empobináu por [[Andrés Benvenuto]] y cola producción de Kafka Films y Sacromonte, el filme rellata testiomonios y esperiencies de diversos hinches del país, con opiniones de diversos periodistes del mundu futbolísticu. Amás, cuenta col puntu de vista de psicólogos y políticos uruguayos que dan el so paecer y les sos visiones sobre la enchida de Peñarol.<ref name="pelicula">{{Cita web |títulu=La enchida de Peñarol espresar nun documental |url=https://www.elpais.com.uy/111002/pespec-596966/espectaculos/la-enchida-de-penarol-espresar%20en-un-documental/ |editor=[https://www.elpais.com.uy/ ElPais.com.uy] |fecha=2 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111003014631/https://www.elpais.com.uy/111002/pespec-596966/espectaculos/la-enchida-de-penarol-espresar |fechaarchivu=2011-10-03 }}</ref> La película foi declarada como interés cultural del Ministeriu d'Educación de Cultura d'Uruguái, amás de ser considerada d'interés ministerial pol Ministeriu de Turismu y Deporte.<ref name="pelicula" /> De la mesma, impunxo un nuevu récor de taquilla al convertise nel filme uruguayu con mayor apertura,<ref>{{Cita web |títulu=Manyas taquilleros |url=http://flashes.com.uy/manyas-taquillero/ |editor=[https://web.archive.org/web/http://flashes.com.uy/ Flaxes.com.uy] |fecha=10 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=10 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111223194043/http://flashes.com.uy/manyas-taquilleros/ |fechaarchivu=23 d'avientu de 2011 }}</ref> vendiendo 13&nbsp;000 entraes na so primer fin de selmana<ref>{{Cita web |títulu="Manyas, la película" sigue imparable |url=http://www.ovaciondigital.com.uy/111020/futnac-601035/futbolnacional/-manyas-la-pelicula-sigue-imparable/ |editor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/11/10/20/index.asp OvacionDigital.com.uy] |fecha=20 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111022202528/http://www.ovaciondigital.com.uy/111020/futnac-601035/futbolnacional/-manyas-la-pelicula-sigue-imparable/ |fechaarchivu=22 d'ochobre de 2011 }}</ref> y 30&nbsp;000 nos sos primeros quince díes.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/476355-30000-persones-vieron-manyas |editor=[http://www.lr21.com.uy lr21.com.uy] |títulu=30.000 mil persones vieron "Manyas" |fecha=21 d'ochobre de 2011 |fechaaccesu=20 de febreru de 2012}}</ref> === Bandera xigante === {{wide image|Bandera mas grande del mundo - 2.jpg|1500px|La bandera, esplegada nel [[Estadiu Centenariu|Centenariu]] de [[Montevidéu]].}} Depués de xuntar 35&nbsp;000 dólares ente los hinches, por aciu bonos y rifes entamaes por un grupu de simpatizantes, y el procesu de confección que vieno de la mano del arxentín pintor de banderes xigantes, Rody Soria, el 12 d'abril de 2011 los hinches de Peñarol estrenaron la, nesi momentu, bandera más grande del mundu, con 309 metros de llargu y 46 d'altu, lo qu'equival a unos 14&nbsp;214 metros cuadraos. El trapu del ''manya'' cubrió la tribuna Ámsterdam y gran parte de la tribuna Olímpica del estadiu [[Estadiu Centenariu|Centenariu]], mientres la salida a la cancha de los xugadores del equipu ''aurinegro'' antes de xugar el postreru partíu del grupu 8 de la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] de [[Copa Libertadores 2011|2011]] frente a [[Club Atlético Independiente|Independiente]].<ref>{{Cita web |títulu=Peñarol otra vegada nel visu del mundu |url=http://www.ovaciondigital.com.uy/110412/futnac-559547/futbolnacional/penarol-otra%20vegada-en-el%20visu-del%20mundu/ |editor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ OvacionDigital.com.uy] |fecha=12 d'abril de 2011 |fechaaccesu=12 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110415053412/http://www.ovaciondigital.com.uy/110412/futnac-559547/futbolnacional/penarol-otra |fechaarchivu=2011-04-15 }}</ref> == Uniforme == {{Imaxe múltiple |posición_tabla = center |direición = horizontal |títulu = '''Semeyes de delles camisetes de Peñarol'''| fondu_de_títulu =#09417F style="color:white;" |semeya1 = Camiseta Peñarol para embajador USA (cropped).jpg| anchu1 = 217 |semeya2 = Sergioperez.jpg| anchu2 = 125 |semeya3 = Camiseta Peñarol 1996-97.jpg| anchu3 = 250 |semeya4 = Marcelo Zalayeta.jpg| anchu4 = 155 |semeya5 = Alejandro Martinuccio 2011.jpg| anchu5 = 136 }} {{AP|Historia del uniforme del Club Atlético Peñarol}} {{VT|Historia del uniforme del Central Uruguay Railway Cricket Club}} [[Ficheru:Camisetas-peñarol-ultimas-decadas.png|250px|miniatura|Delles camisetes utilizaes por Peñarol nes últimes décades.]] === Uniforme titular === Dende los sos entamos, los colores qu'identificaron al club son el [[mariellu (color)|mariellu]] y el [[negru (color)|negru]], tomaos de la [[Llocomotora de vapor Llocomotora Rocket]] y representativos del gremiu ferroviariu polo xeneral. La primer camiseta utilizada pol CURCC en 1891 consistió nuna estremada en cuatro seiciones cuadraes qu'alternaben ente anaranxáu y negru.<ref>{{Cita web |títulu=La nueche inolvidable de Peñarol |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/210191/la nueche inolvidable-de-penarol/ |editor=[http://www.elobservador.com.uy/portada/ elobservador.com.uy] |fecha=28 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=3 de marzu de 2012 }}</ref> A partir del mesmu añu utilizóse, y por más tiempu, una camiseta que consistía en dos metaes verticales —negru a la derecha y a rayes anaranxaes y negres a la izquierda—, pantalón negru y medies d'igual color. La camiseta actual de Peñarol —camiseta llistada mariella y negra— data de 1910 y dende entós utilizóse cuasi ininterrumpidamente con bien poques variaciones, ente les que pueden cuntase el color de les medies —alternando ente marielles y negres—, el color del pantalón mariellu en 2001—, según delles variaciones na direición de les franxes na camiseta.<ref name="camisetasgirasol">{{Cita web |url=http://todosobrecamisetas.blogspot.com/2010/01/penarol-presenta-les sos-nueves-camisetes.html |títulu=Peñarol Presenta les sos Nueves Camisetes Puma pal 2010 |fechaaccesu=21 de febreru de 2011 |fecha=21 de xineru de 2010 |editor=[http://todosobrecamisetas.blogspot.com/ todosobrecamisetas.net] }}</ref> L'uniforme de Peñarol varia históricamente tantu na cantidá de cayaos negros na so camiseta, como tamién nel color del short del so uniforme titular. Pa determinaos partíos, Peñarol sigue utilizando'l short mariellu.<ref name="montevideo_1">{{Cita web |url=http://www.montevideo.com.uy/imgnoticias/201311/425565.jpg |títulu=Buzonazo |fechaaccesu=31 de marzu de 2014 |editor=www.futbol.com.uy}}</ref> <center> {| style="width:38%;text-align:center;" |- align=left bgcolor="#ffffff" |{{Football kit | pattern_la = _curcc_primera_1891 | pattern_b = _curcc_primera_1891 | pattern_ra = _curcc_primera_1891 | pattern_sh = _shorts | pattern_so = _socks | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 |títulu = Primer uniforme (CURCC) }} |{{football kit |pattern_la = _left |pattern_b = _unknown |pattern_ra = _right |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = [[Historia del uniforme del Central Uruguay Railway Cricket Club|(Ver evolución)]] }} |{{football kit |pattern_la = _curcc primera 1891 |pattern_b = _curcc primera 1914 |pattern_ra = _curcc primera 1911 |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |títulu = Últimu uniforme (CURCC) }} |} </center> <center> {| style="width:38%;text-align:center;" |- align=left bgcolor="#ffffff" |{{Football kit | pattern_la = _Peñarol_retro | pattern_b = _Peñarol_retro | pattern_ra = _Peñarol_retro | pattern_sh = _shorts | pattern_so = _socks | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 |títulu = Primer uniforme }} |{{football kit |pattern_la = _left |pattern_b = _unknown |pattern_ra = _right |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = [[Historia del uniforme del Club Atlético Peñarol|(Ver evolución)]] }} |{{football kit |pattern_la = _penarol1617h |pattern_b = _penarol1617h |pattern_ra = _penarol1617h |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |títulu = Uniforme actual }} |} </center> === Uniforme alternativu === No que respecta al uniforme alternativu, créese que'l primer uniforme utilizáu foi una camiseta a cuadros en 1891, similar al uniforme titular utilizáu dos años más tarde, a cuadros [[Negru (color)|negros]] y [[Naranxa (color)|anaranxaos]]. Dende entós utilizáronse distintos modelos, ente los cualos cúntase una camiseta a franxes horizontales en 1984, camiseta [[Mariellu (color)|mariella]] y pantalones negros en 1987, según uniformes totalmente negros, [[gris]]es o mariellos usaos nes últimes décades. Adicionalmente fueron utilizaes camisetes de distintu color pa partíos internacionales, especialmente na década de los años 1960 y 1970. En 2010 empezar a utilizar como alternativa una camiseta dorada con pescuezu negru. Como tercer uniforme foi utilizada la camiseta qu'en 1891 tenía como principal, estremada al mediu, negra na derecha y a rayes marielles y negres a la izquierda.{{ensin referencies}} El 4 de febreru de 2013 fueron presentaos nuevos modelos, con un uniforme negru y otru mariellu como alternativos.<ref>{{Cita web |títulu=El aurinegro presentó los sos pilchas nueves |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/242930/el-aurinegro-presento-los sos-pilchas-nueves/ |editorial=[http://www.elobservador.com.uy/portada/ elobservador.com.uy] |fecha=5 de febreru de 2013 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 }}</ref> <center> {| style="width:38%;text-align:center;" |- align=left bgcolor="#ffffff" |{{Football kit | pattern_la = _blackborder | pattern_b = _body | pattern_ra = _blackborder | pattern_sh = _shorts | pattern_so = _socks | leftarm = FFFF00 | body = FFFF00 | rightarm = FFFF00 | shorts = FFFF00 | socks = FFFF00 |títulu = Primer uniforme alternativu }} |{{football kit |pattern_la = _left |pattern_b = _body |pattern_ra = _right |pattern_sh = _shorts |pattern_so = _socks |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = [[Historia del uniforme del Club Atlético Peñarol|(Ver evolución)]] }} |{{football kit |pattern_la = _penarol1617a |pattern_b = _penarol1617a |pattern_ra = _penarol1617a |pattern_sh = _penarol1617a |pattern_so = _penarol1617a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |títulu = Uniforme alternativu actual }} |} </center> === Tercer uniforme === Pa partíos internacionales fueron utilizaes camisetes de colores [[colloráu]], [[Blancu (color)|blancu]] y [[azul]], claramente distintos a los colores tradicionales. Esto asocedió especialmente na [[años 1960|década de 1960]] y [[Años 1970|1970]]. Tamién, pa determinaos partíos, Peñarol utilizó ''short'' [[Mariellu (color)|mariellu]].<ref name="montevideo_1"/> Como tercer uniforme, en conmemoración a los aniversarios del club, en delles ocasiones utilizóse la camiseta que tenía los CURCC como principal, estremada al mediu: [[Negru (color)|negra]] na derecha y a rayes marielles y negres a la izquierda, o viceversa. Tamién destaca la primera usada pol club, en [[1891]], estremada en cuatro seiciones cuadraes alternaes ente mariellu y negru, retrucada en [[2011]]. Dende [[2013]] establecióse en forma permanente, como tercer indumentaria, un uniforme dafechu mariellu, presentáu'l [[4 de febreru]] d'esi añu. === Uniformes especiales d'aniversarios === {| width=80% align=center |- valign=top | width=14%| {{Football kit | pattern_la = _CAP108aniversario | pattern_b = _CAP108aniversario | pattern_ra = | pattern_sh =_peñarol9899h | pattern_so =_peñarol9899h | leftarm = ffdf00 | body = ffdf00 | rightarm = 000000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | títulu = 1999<ref group="nota">Utilizáu frente al [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] d'[[Arxentina]] nel festexu del 108 aniversariu.</ref> }} | width=14%| {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _CAP120aniversario | pattern_sh = _shorts | pattern_so = _penarol11 | leftarm = 000000 | body = ffdf00 | rightarm = ffdf00 | shorts = 000000 | socks = ffdf00 | títulu = 2011<ref group="nota">Utilizáu frente al [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] d'[[Arxentina]] nel festexu del 120 aniversariu.</ref> }} | width=14%| {{Football kit | pattern_la = _CAP123aniversario | pattern_b = _CAP123aniversario | pattern_ra = _CAP123aniversario | pattern_sh = _CAP123aniversario | pattern_so = _socks | leftarm = ceff00 | body = ceff00 | rightarm = ceff00 | shorts = 000000 | socks = 000000 | títulu = 2014<ref group="nota">Utilizáu frente al [[Club Atlético River Plate (Uruguái)|Club Atlético River Plate]] d'[[Uruguái]] nel alcuentru pola fecha 7 del [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2014-15|Tornéu Apertura 2014]], coincidente col día de los festexos del club polos sos 123 años.</ref> }} | width=14%| {{Football kit | pattern_b = _penarol1516t | pattern_ra = _penarol1516t | pattern_sh = _penarol1516t | pattern_so = _peñarol1516h | leftarm = 000000 | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | títulu = 2015<ref group="nota">Utilizáu frente al [[Club Atlético River Plate (Uruguái)|Club Atlético River Plate]] d'[[Uruguái]] nel alcuentru pola fecha 7 del [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2015-16|Tornéu Apertura 2015]], nel día previu a los festexos del club polos sos 124 años.</ref> }} | width=14%| {{Football kit | pattern_la = _penarol125a | pattern_b = _penarol125a | pattern_ra = _penarol125a | pattern_sh =_shorts | pattern_so =_penarol125a | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | títulu = 2016<ref group="nota">Utilizáu frente al [[Club Atlético Mocedá de Les Piedres]] d'[[Uruguái]] nel alcuentru pola fecha 5 del [[Campeonatu Uruguayu 2016]], nos díes previos a los festexos del club polos sos 125 años.</ref> }} | width=14%| {{Football kit | pattern_la = _penarol126a | pattern_b = _penarol126a | pattern_ra = _penarol126a | pattern_sh =_shorts | pattern_so =_socks | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | títulu = 2017 }} | width=14%| {{Football kit | pattern_la = _penarol127a | pattern_b = _penarol127a | pattern_ra = _penarol127a | pattern_sh =_penarol18h | pattern_so =_toponblack | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFE517 | títulu = 2018 | }} |} <br /> === Provisores y patrocinadores === {{Columnes}} {| cellpadding="2" cellspacing="0" style="background:#FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |+'''Indumentaria'''<ref name="camisetasgirasol" /> |- align=center bgcolor=#FFDE00 style="color:#000000;" ! Periodu !Provisor |- align=center | 1979-1984 | [[Ficheru:Original Adidas logo.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |- align=center bgcolor="#EFEFEF" | 1984-1987 | {{bandera|Francia}} [[Le Coq Sportif]] |- align=center | 1987-1988 | [[Ficheru:Topper Old Logo.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Brasil}} [[Topper]] |- align=center bgcolor="#EFEFEF" | 1988-1991 | <br> {{bandera|Alemaña}} [[Puma (marca)|Puma]] |- align=center | 1991-1996 | [[Ficheru:Nanque Logo.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Arxentina}} [[Nanque]] |- align=center bgcolor="#EFEFEF" | 1996-1998 | [[Ficheru:Umbro logo (current).svg|40x20px]] <br> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Umbro (marca)|Umbro]] |- align=center | 1998-1999 | [[Ficheru:Logo Reebok.jpg|40x20px]] <br> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Reebok]] |- align=center bgcolor="#EFEFEF" | 2000 | {{bandera|Uruguái}} [[Cuadonga (marca)|Cuadonga]] |- align=center | 2001-2006 | [[Ficheru:Umbro logo (current).svg|40x20px]] <br> {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Umbro (marca)|Umbro]] |- align=center bgcolor="#EFEFEF" | 2006-Presente | <br> {{bandera|Alemaña}} [[Puma (marca)|Puma]] |} {{Nueva columna}} {| cellpadding="2" cellspacing="0" style="background:#FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |+'''Patrocinadores'''<ref name="camisetasgirasol" /> |- align=center bgcolor=#FFDE00 style="color:#000000;" ! Periodu !Patrocinador principal ! Patrocinador llombu !Patrocinador mangues |- align=left | align=center |1984-1985 | align=center |{{bandera|Uruguái}} ANDA |align=center | ''Nengún'' | align=center | ''Nengún'' |- align=left bgcolor="#EFEFEF" | align=center | 1987-1989 | align=center |[[Ficheru:Volkswagen Logo till 1995.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Alemaña}} [[Volkswagen]] | align=center | ''Nengún'' | align=center | ''Nengún'' |- align=left | align=center | 1992-2000 | align=center |[[Ficheru:Parmalat logo.png|40x20px]] <br> {{bandera|Italia}} [[Parmalat]] | align=center |[[Ficheru:Parmalat logo.png|40x20px]] <br> {{bandera|Italia}} [[Parmalat]] | align=center | ''Nengún'' |- align=left bgcolor="#EFEFEF" | align=center | 2000-2001 | align=center |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Sports YÁ]] | align=center |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Sports YÁ]] | align=center | ''Nengún'' |- align=left | align=center | 2001-2003 | align=center |{{bandera|Uruguái}} [[Doble Uruguaya]] | align=center |{{bandera|Uruguái}} [[Doble Uruguaya]] | align=center | ''Nengún'' |- align=left bgcolor="#EFEFEF" | align=center | 2003-2008 | align=center |[[Ficheru:Pirelli - logo full (Italy, 1997).svg|40x20px]] <br> {{bandera|Italia}} [[Pirelli]] | align=center |[[Ficheru:Pirelli - logo full (Italy, 1997).svg|40x20px]] <br> {{bandera|Italia}} [[Pirelli]] | align=center | ''Nengún'' |- align=left | align=center | 2009-2013 | align=center |[[Ficheru:Antel.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Antel]] | align=center |[[Ficheru:Nunez logo.jpg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Núñez y Viaxes Cynsa SA|Nuñez]] | align=center |[[Ficheru:Tramontina-Logo.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Brasil}} [[Tramontina]] |- align=left bgcolor="#EFEFEF" | align=center | 2013-2015 | align=center |[[Ficheru:Antel.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Antel]] | align=center |[[Ficheru:Logo de Conaprole.svg|40x20px]] [[Ficheru:Nunez logo.jpg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Cooperativa Nacional de Productores de Lleche|Conaprole]] {{bandera|Uruguái}} [[Núñez y Viaxes Cynsa SA|Nuñez]] | align=center |[[Ficheru:Tramontina-Logo.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Brasil}} [[Tramontina]] |- align=left | align=center | 2016 | align=center |[[Ficheru:Antel.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Antel]] | align=center |[[Ficheru:Logo de Conaprole.svg|40x20px]] [[Ficheru:Nunez logo.jpg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Cooperativa Nacional de Productores de Lleche|Conaprole]] {{bandera|Uruguái}} [[Núñez y Viaxes Cynsa SA|Nuñez]] | align=center |[[Ficheru:Logo de BGH.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Arxentina}} [[BGH]] |- align=left bgcolor="#EFEFEF" | align=center | 2016-Presente |align=center |[[Ficheru:Antel.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Uruguái}} [[Antel]] | align=center |[[Ficheru:Nissan logo.svg|40x20px]] [[Ficheru:Nunez logo.jpg|40x20px]] <br> {{bandera|Xapón}} [[Nissan]] {{bandera|Uruguái}} [[Núñez y Viaxes Cynsa SA|Nuñez]] | align=center |[[Ficheru:Logo de BGH.svg|40x20px]] <br> {{bandera|Arxentina}} [[BGH]] |} {{Final columnes}} == Símbolos == A lo llargo de la historia tuvieron pequeños cambeos, pero calteniendo siempres los dos colores orixinales. Tanto'l [[Escudu (heráldica)|escudu]] del club como la [[bandera]] del mesmu fueron orixinariamente escurríes y trazaes pol arquiteutu [[Constante Facello]], y consten de 9 franxes (5 [[Negru (color)|negres]] y 4 [[mariellu|marielles]]) y 11 estrelles representatives de les "11 estrelles que salen al campu de xuegu".<ref>{{Cita web |títulu=Peñarol - Historia |url=http://www.futboldeaca.com/equipos.php?equipu=28&option=historia |editor=[https://web.archive.org/web/http://futboldeaca.com/ futboldeaca.com] |fechaaccesu=29 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111108115559/http://www.futboldeaca.com/equipos.php?equipu=28&option=historia |fechaarchivu=8 de payares de 2011 }}</ref> Pa 2015 l'escudu de Peñarol sufrió dellos cambeos, engrandándose'l cantu del logo, achicándose les franxes aurinegras, reasitiándose les estrelles un pocu más embaxo y escureciendo daqué la tonalidá histórica del mariellu. El club, a nivel institucional, tamién utiliza otra versión del escudu con una contorna mariella, pa poder estremalo más sobre fondos escuros. En xineru de 2011, mientres la presentación del plantel d'esi añu, Peñarol estrenó un nuevu himnu, denomináu "Campeón del Sieglu" n'honor a que fuera escoyíu como'l [[#Club Suramericanu del Sieglu XX|Club Suramericanu del Sieglu XX]] per parte de la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]. L'himnu foi compuestu por Roberto Martínez Barone cola ayuda de Raúl Medina y la participación de Julio Pérez, Damián Dewaily, Felipe Castro, Florencia Pasquet y Gabriel Groba.<ref>{{Cita web |títulu=Púnxo-y lletra y música al sentimientu d'un pueblu |url=http://www.ovaciondigital.com.uy/110320/futnac-554511/futbolnacional/p%C3%BAnxo-y%20lletra-y-musica-al%20sentimientu-de-un%20pueblu/ |autor=[http://www.ovaciondigital.com.uy/ OvacionDigital.com.uy] |fecha=20 de marzu de 2011 |fechaaccesu=20 de marzu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110326180553/http://www.ovaciondigital.com.uy/110320/futnac-554511/futbolnacional/p%C3%BAnxo-y |fechaarchivu=2011-03-26 }}</ref> {|align=center |width=300 align=center|[[Ficheru:Bandera-club-atletico-penarol.png|250px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:Escudo-penarol-2015.svg|130px|centráu]] |} === Evolución del escudu de Peñarol === {|align=center |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-6.png|85px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-7.png|85px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-3.jpg|95px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO_ESCUDO_PEÑAROL_MONTEVIDEO.png|95px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-2.png|90px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-4.png|90px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:ANTIGUO ESCUDO PEÑAROL MONTEVIDEO-5.png|90px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:Escudo-club-atletico-penarol.png|85px|centráu]] |width=300 align=center|[[Ficheru:Escudo-penarol-2015.svg|85px|centráu]] |} == Instalaciones == === Estadio Campeón del Sieglu === {{AP|Estadiu Campeón del Sieglu}} {{Panorama|Estadio Club Atletico Peñarol (05).jpg|1125px|Vista panorámica del estadiu de '''Peñarol''', dende la tribuna oficial. D'izquierda a derecha: tribuna Gastón Güelfi (Esti), tribuna José Pedro Damiani (Sur) y tribuna Washington Cataldi (Oeste)}} El proyeutu d'un estadiu propiu de Peñarol remontar al [[sieglu XX]], pero nunca llogró concretase. Tres munchos proyeutos anteriores y l'intentu fallíu de construyilo nel [[Parque Franklin Delano Roosevelt|Parque Franklin D. Roosevetl]] ([[Canelones]]), ta realizándose finalmente en [[Montevidéu]], na Ruta 102 ente Camín Mangangá y Camín de los Siete Cuetos, anque delles propuestes pretendíen treslladalo escontra'l [[Peñarol (barriu)|Barriu Peñarol]].<ref name="propuestaedil">{{Cita web |url=http://www.partidocolorado.com.uy/prensa/Proponen-faer-estadiu-aurinegro-en-Pe%C3%B1arol.-Conceyal.../252 |títulu=Proponen faer estadiu aurinegro en Peñarol. Conceyal sostién que la IMM tien de sofitar obra en Montevideo |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015 |editor=Partíu Coloráu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151001001954/http://www.partidocolorado.com.uy/prensa/Proponen-faer-estadiu-aurinegro-en-Pe%C3%B1arol.-Conceyal.../252 |fechaarchivu=1 d'ochobre de 2015 }}</ref><ref name="barriopeñarol">{{Cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CsxdBCclnfQ |títulu=Non al Estadiu de Peñarol nel Parque Roosevelt, Sí al Estadiu de Peñarol nel Barriu Peñarol |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015}}</ref> L'estadiu tien una capacidá pa 40&nbsp;000 espectadores sentaos,<ref name="estadiocap">{{Cita web |url=http://www.estadiocap.com.uy/uc_estadiu_2623_1.html |títulu=Estadiocap.com.uy |fechaaccesu=2 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160204034142/http://www.estadiocap.com.uy/uc_estadiu_2623_1.html |fechaarchivu=4 de febreru de 2016 }}</ref><ref name="observador"/><ref name="observador2"/> ente los cuatro tribunes: tribuna Frank Henderson (Tribuna Norte), tribuna José Pedro Damiani (Tribuna Sur), tribuna Washington Cataldi (Tribuna Oeste) y tribuna Gastón Güelfi (Tribuna Este), que deben los sos nomes a dirixentes venceyaos cola historia del club: [[Frank Henderson]], [[José Pedro Damiani]], [[Washington Cataldi]] y [[Gastón Güelfi]].<ref>{{Cita web |títulu=Les tribunes yá tienen nome |url=http://www.espectador.com/deportes/331648/penarol-yá-tien-los nomes-de-les tribunes-de-su-estadiu |títulu=Peñarol yá tien los nomes de les tribunes del so estadiu editorial=Espectador.com |fecha=23 de febreru de 2016 |fechaaccesu=24 de febreru de 2016}}</ref> La obra cunta col sofitu de la empresa uruguaya [[Tenfield]], que ye'l principal sociu del proyeutu. Tenfield collaboró por que el [[Bancu de la República Oriental del Uruguái|Banco República]] otorgára-y el préstamu a Peñarol pa la so construcción,<ref>{{Cita web |url=http://www.referi.uy/tenfield-emburria-l'estadiu-penarol-n258871 |títulu=Tenfield emburria l'estadiu de Peñarol }}</ref> y pagó por que l'estadiu llevara un nome comercial polos próximos 15 años, a designar pola empresa.<ref>{{Cita web |url=http://www.carasycaretas.com.uy/tenfield-sera-el-que-axuste-el nome-del estadiu/ |títulu=Tenfield va ser el qu'axuste'l nome del estadiu }}</ref> El proyeutu, denomináu oficialmente como "Estadiu Peñarol",<ref name="mvotma"/> tien como titular del emprendimiento a la firma "Complexu Deportivu y Cultural Peñarol S.A." con sede en Luis Alberto d'Herrera 1248, siendo'l so únicu accionista Peñarol.<ref name="mvotma">{{Cita web |url=http://www.mvotma.gub.uy/reglamentu/item/10004142-complexu-deportivu-y-cultural-pe%C3%B1arol-sa.html |títulu=Complexu Deportivu y Cultural Peñarol S.A. }}</ref> Dende'l [[sieglu XX]] qu'empezaron a esistir proyeutos pa un estadiu propiu pa Peñarol, pero nun pudieren concretase. Tres munchos proyeutos anteriores, el 28 de setiembre de 2012 el club presentó la construcción del [[Estadiu de Peñarol|nuevu estadiu]] con nome a definir y capacidá pa 40&nbsp;005 espectadores. L'Estadiu va cuntar cola recaldación proveniente de la venta de palcos y butaques xunto a un préstamu solicitáu al [[Bancu de la República Oriental del Uruguái]], teniendo un costu previstu total de 40 millones de dólares. El nuevu [[estadiu de Peñarol]] va tener pantalla xigante de tresmisión, terrén de xuegu de 105 m. x 68 m., sala de conferencia pa 70 persones, sede y muséu del Club Atlético Peñarol, locales comerciales, aparcamientos, cumpliendo con encamientos de [[FIFA]]. En referencia a la capacidá cuntaría con 107 palcos con capacidá pa 16 persones cada unu (2.660 espectadores). La tribuna y platea de palcos va tener capacidá pa 9.444 persones, la tribuna y platea engarrada va tener capacidá de 11.141 espectadores y cada cabecera ente tribuna y platea va tener 8.380, faciendo un total de 40&nbsp;005 espectadores.<ref>[http://estadiocap.com.uy/ estadiocap.com.uy]. Consultáu'l 28 de setiembre de 2012.</ref><ref name="observador">{{Cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/249107/asi-sera-el-sueno-aurinegro/ |títulu=L'Observador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203020407/http://www.elobservador.com.uy/noticia/249107/asi-sera-el-sueno-aurinegro/ |fechaarchivu=2013-12-03 }}</ref><ref name="observador2">{{Cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/233592/el-sueno-del-nuevu-estadiu-34la-llocomotora-empezo-a-andar34/El títulu Observador }}</ref> A principios de payares de 2013 el club llogró l'aprobación del préstamu per parte del Bancu de la República y l'autorización de la [[Intendencia de Montevidéu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/264481/el bancu-republica-premia-el proyeutu-del estadiu-de-penarol/ |títulu=El Bancu República premia'l proyeutu del estadiu de Peñarol |editorial=[http://www.elobservador.com.uy] |fecha=6 de payares de 2013 |fechaaccesu=27 de payares de 2013 }}</ref> Nuna ceremonia realizada'l 19 d'avientu asitióse la piedra fundacional del nuevu estadiu y les obres empezaron a principios del 2014.<ref>{{Cita web |url=http://www.espectador.com/sociedad/280888/pe-arol-coloc-la%20piedra%20fundacional-de-el%20so-estadiu |títulu=Peñarol asitió la piedra fundacional del so estadiu editorial=espectador.com |fechaaccesu=17 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131224110608/http://www.espectador.com/sociedad/280888/pe-arol-coloc-la |fechaarchivu=2013-12-24 }}</ref> La empresa ''Dédalu Films'', confirmó que va realizar un documental con tol material audiovisual que foi grabando a lo llargo del procesu de construcción del estadiu, incluyendo les grabaciones de la so inauguración.<ref>{{Cita web |url=http://campeondelsiglo.com/web/2016/02/04/estadio-el-documental/ |títulu=Estadiu - El documental editorial=campeondelsiglo.com |fechaaccesu=6 de febreru de 2016}}</ref> === Estadio José Pedro Damiani === {{AP|Estadio José Pedro Damiani}} [[Ficheru:Las acacias peñarol.jpg|200px|miniatura|Peñarol tien l'[[Estadiu José Pedro Damiani]], anque nun s'atopa habilitáu pola [[Intendencia de Montevidéu]] por razones de seguridá, p'apostar partíos de primer división.<ref>[http://www.larepublica.com.uy/deportes/228237-xestiones-con-dirixentes-de-progresu Xestiones con dirixentes de Progresu - [[La República (Uruguái)|La República]]] Consultáu 4 de febreru de 2010.</ref>]] L'estadiu [[Estadio José Pedro Damiani|Cr. José Pedro Damiani]], tamién conocíu como "Les Acacies", allugar nun predio que foi mercáu en 1913 ya inauguráu como estadiu oficial el 19 d'abril de 1916 so la presidencia de Dr. Francisco Simón, con un partíu [[Clásicu del fútbol uruguayo|clásicu]] nel cual trunfó Peñarol por 3-1.<ref name="estdam">{{Cita web |títulu=Estadiu "Cr. José Pedro Damiani" |url=http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_105_1.html |editor=[http://www.peñarol.org/index_1.html peñarol.org] |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140603012713/http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_105_1.html |fechaarchivu=2014-06-03 }}</ref> El palcu y el portón d'entrada formaron parte del míticu y desapaecíu [[Estadio Pocito]], onde se convirtiera'l primer gol na historia de los mundiales de fútbol en [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]].<ref>{{Cita web |url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/09/spf-lucien-laurent.html |títulu=The World Cup's 1st goal scorer |editor=[http://www.cbc.ca/ cbc.ca] |fecha=25 de payares de 2009 |fechaaccesu=1 de marzu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> El nome del estadiu ye n'honor al fináu presidente de la institución, [[José Pedro Damiani]]. Ta allugáu nel Barriu Marconi de [[Montevidéu]], y cuenta con una estensión de 37&nbsp;949 metros cuadraos y una capacidá pa 12&nbsp;000 espectadores.<ref name="estdam" /> Cuando'l club buscó alloñar de Villa Peñarol, empezar a arrendar l'[[Estadiu Belvedere]] (anguaño de [[Liverpool Fútbol Club]], pero na dómina campu del [[Montevideo Wanderers Fútbol Club]]), hasta qu'en 1916 inauguróse Les Acacies. Salvu mientres curtios periodos, l'estadiu nun ye utilizáu pol club por cuenta de la so falta d'infraestructura y capacidá, amás de nun atopase habilitáu pola [[Intendencia de Montevidéu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/228237-xestiones-con-dirixentes-de-progresu |títulu=Xestiones con dirixentes de Progresu |editor=[http://www.lr21.com.uy/ La República] |fecha=2 de payares de 2006 |fechaaccesu=22 d'avientu de 2009}}</ref> Por esti motivu, yá nel [[sieglu XX]] empezaron a esistir proyeutos pa un estadiu propiu pa Peñarol, que nun pudieron concretase hasta la construcción del [[Estadiu Campeón del Sieglu]], y el club exerció de llocal nel [[Estadiu Centenariu|Centenariu]], de propiedá municipal. === Palaciu Contador Gastón Güelfi === [[Ficheru:Pcio Penarol - Entrada x Galicia.jpg|miniatura|230px|Entrada principal escontra la cancha del [[Palaciu Peñarol]].]] {{AP|Palaciu Contador Gastón Güelfi}} El '''Palaciu Contador Gastón Güelfi''', tamién conocíu como '''Palaciu Peñarol''', ye un estadiu de [[baloncestu]] y sede oficial del Club Atlético Peñarol, inauguráu en 1955.<ref>{{Cita web |url=http://180.com.uy/articulo/16503_El-Palacio-del-basquetbol |títulu=El Palaciu del baloncestu |editor=[http://180.com.uy/ 180.com.uy] |fecha=21 de xineru de 2011 |fechaaccesu=1 de marzu de 2012}}</ref> Ta allugáu na ciudá de [[Montevidéu]], nel encruz de les cais Galicia y Mines nel [[Barriu Gordón]] y nél realícense variaos eventos deportivos y culturales. Lleva'l nome del presidente que más tiempu tuvo al cargu de la institución, [[Gastón Güelfi]], ente 1958 y 1972. Depués de la destrucción del [[Cilindru Municipal]] nel 2010, ye'l recintu más grande d'esti deporte n'Uruguái, polo que dende entós recibe los playoffs de la [[Lliga Uruguaya de Baloncestu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.webdeportiva.com.uy/7855/hebraica-pasu-por paliza/ |títulu=Hebraica pasó por paliza |editor=[https://web.archive.org/web/http://www.webdeportiva.com.uy/ WebDeportiva.com.uy] |fecha=20 de marzu de 2012 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2012 }}</ref> Na entrada pela cai Magallanes, atópase la sede social del Club Peñarol, ellí tán distintes oficines alministratives, el departamentu de socios y la sala de xuntes de la comisión direutiva. === Complexu Deportivu Washington Cataldi === {{AP|Complexu Deportivu Washington Cataldi}} El "[[Complexu Deportivu Washington Cataldi]]", comúnmente denomináu "Los Aromos", ye utilizáu pal entrenamientu del plantel principal del equipu, según p'allugar les concentraciones del mesmu.<ref>{{Cita web |url=http://www.urugol.com/primera-division/8729-los-aromos |títulu=Los Aromos |editor=[http://www.urugol.com/ urugol.com] |fechaaccesu=1 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110905151811/http://www.urugol.com/primera-division/8729-los-aromos |fechaarchivu=5 de setiembre de 2011 }}</ref> Ta allugáu nel quilómetru 23 de la ruta nacional n°8, en Villa Los Aromos, na llocalidá de [[Barros Blancos]], departamentu de [[Canelones (departamentu)|Canelones]]. El terrén de 4 hectárees onde se emplaza foi adquiríu en 1945 y la so construcción estender hasta 1947 a cargu del arquiteutu José Donato.<ref>{{Cita web |títulu=Complexu Deportivu "Washington Cataldi" |url=http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_117_1.html |editor=[http://www.peñarol.org/index_1.html peñarol.org] |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928052533/http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_117_1.html |fechaarchivu=2011-09-28 }}</ref> === Centru d'Altu Rendimientu === Nel 118 aniversariu del Club Atlético Peñarol culimaron les obres nel quilómetru 25,5 de l'Avenida Giannattasio del CAR (Centru d'Altu Rendimientu). Les instalaciones fueron presentaes pol presidente [[Juan Pedro Damiani]] el día 28 de setiembre de 2009 y tuvieron un costu d'alredor de dos millones de dólares. Ente otres instalaciones, el complexu cunta con 5 canches, una allumada, una sala de musculación y un ximnasiu.<ref>{{Cita web |títulu=Peñarol tien un Complexu d'O$S 2.000.000 |url=http://www.ultimasnoticias.com.uy/hemeroteca/290909/prints/dep01.html |editor=[https://web.archive.org/web/http://www.unoticias.com.uy/ ultimasnoticias.com.uy] |fecha=28 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=1 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150610173541/http://www.ultimasnoticias.com.uy/hemeroteca/290909/prints/dep01.html |fechaarchivu=10 de xunu de 2015 }}</ref> === Colexu Frank Henderson === El Colexu Frank Henderson, llamáu asina n'honor al primer presidente de la institución, ta allugáu a menos d'un quilómetru del Centru d'Altu Rendimientu. Foi construyíu coles mires de formar a los xugadores de les divisiones xuveniles del club sirviendo de la mesma d'albergue pa mozos que viven nel interior del país.<ref>{{Cita web |títulu=El Colexu "Frank Henderson" |url=http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_126_1.html |editor=[http://www.peñarol.org/index_1.html peñarol.org] |fechaaccesu=19 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928052548/http://www.xn--pearol-xwa.org/uc_126_1.html |fechaarchivu=2011-09-28 }}</ref> {{clear}} == Organigrama deportivu == {{AP|Futbolistes del Club Atlético Peñarol|l1=Futbolistes del Club Atlético Peñarol}} ==== Xugadores internacionales ==== <small>''Nota: en '''negrina''' xugadores parte de la última convocatoria na correspondiente categoría.''</small> {| width="800" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" cellspacing="0" |- style="color:#FFDE00;" bgcolor="#000000" !width=13% | '''Seleición''' !width=13% | '''Categoría''' !width=5% | '''#''' !width=130% | '''Xugador(es)''' |- align=center |rowspan=5|{{Uruguái}} |[[Seleición de fútbol d'Uruguái|Absoluta]] |6 |'''[[Guillermo Varela]]''', '''[[Cristian Rodríguez]]''', [[Guzmán Pereira]], [[Mathías Corujo]], [[Walter Gargano]], [[Fabián Estoyanoff]] |- align=center bgcolor=#EFEFEF |[[Seleición de fútbol sub-23 d'Uruguái|Sub-23]] |1 |[[Rodrigo Coloráu]] |- align=center |[[Seleición de fútbol sub-22 d'Uruguái|Sub-22]] |1 |[[Fabricio Formiliano]] |- align=center bgcolor=#EFEFEF |[[Seleición de fútbol sub-20 d'Uruguái|Sub-20]] |4 |Adriano Freitas, [[Agustín Canobbio]], '''[[Kevin Lewis]]''', [[Thiago Cardozo]] |- align=center |[[Seleición de fútbol sub-17 d'Uruguái|Sub-17]] |2 |[[Kevin Dawson]], [[Franco Martínez]] |- align=center bgcolor=#EFEFEF |rowspan=1|{{Arxentina}} |[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Absoluta]] |3 |[[Maximiliano Rodríguez]], [[Lucas Viatri]], [[Carlos Matheu]] |} == Xugadores == {{AP|Futbolistes del Club Atlético Peñarol|l1=Futbolistes del Club Atlético Peñarol}} [[Ficheru:Fernando Morena (1974).jpg|miniatura|200px|[[Fernando Morena]], máximu goliador de Peñarol con 440 goles.]] [[Ficheru:aspencer1966.jpg|left|miniatura|180px|Con 54 anotaciones, [[Alberto Spencer]] ye'l máximu goliador del club na Copa Libertadores.]] A lo llargo de la so historia, fueron centenares los futbolistes n'apostar siquier un alcuentru cola camiseta del primer equipu de Peñarol. Ente ellos, [[Néstor Gonçálves]] foi'l xugador qu'apostó más alcuentros oficiales na historia del club, con 574 presentaciones ente'l 28 d'abril de 1957 y 28 de payares de 1970.<ref>{{cita llibru |autor=Marcos Silvera Antúnez |añu=2011 |títulu=120 |páxina=197 |ubicación=Uruguái |editorial=El Galeón |isbn=978-9974-553-79-8 |fechaaccesu=11 d'abril de 2012}}</ref> Los xugadores que más goles convirtieron pol club n'alcuentros de primer División son [[Fernando Morena]] (203), [[Alberto Spencer]] (113) y [[Óscar Míguez]] (107). [[Fernando Morena]], quien amás ye'l goliador históricu del campeonatu uruguayu con 230 goles, ye tamién quien más goles marcó en total cola camiseta de Peñarol con 440 tantos, el xugador que más goles convirtió nuna temporada con 36 anotaciones en [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 1978|1978]] y el segundu máximu goliador por alcuentros internacionales con 37 goles, por detrás d'[[Alberto Spencer]] quien, ente 1960 y 1970, convirtió en 58 ocasiones. Spencer y Morena son adicionalmente los dos máximos anotadores na historia de la [[Copa Libertadores d'América]]<ref>{{Cita web |autor=Frank Ballesteros |añu=2004 |url=http://rsssf.com/players/players-in-copalib.html |títulu=Players in the Copa Libertadores |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009}}</ref> con 48 y 37 goles, respeutivamente, xugando por Peñarol.<ref group="nota">[[Alberto Spencer]] convirtió 54 goles na [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], 48 por Peñarol y 6 por [[Barcelona Sporting Club|Barcelona]].</ref> Per otra parte, el club "aurinegro" contribuyó en gran midida na conformanza de la {{sel|Uruguái|selección uruguaya}}. Ello ye que los primeros futbolistes del [[Central Uruguay Railway Cricket Club|CURCC]] en ser escoyíos fueron [[Luis Carbone]], [[Juan Pena (futbolista uruguayu)|Juan Pena]], [[Ceferino Camacho]] y [[Aniceto Camacho]], quien formaron parte del plantel qu'apostó'l tercer alcuentru internacional na historia del combináu nacional, frente a {{sel|Arxentina}} el 15 d'agostu de 1905 nel marcu de la [[Copa Lipton]].<ref>{{Cita web |añu=2006 |url=http://www.iffhs.de/?29da14a8db55289a15299bd4a85fdcdc3bfcdc0aec28d6eda0a71f |títulu=Arxentina - Uruguái 0:0 (0:0; 0:0) |editor=Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol (IFFHS) |idioma=inglés |fechaaccesu=16 de xineru de 2010}}</ref> Los primeros futbolistes de Peñarol en ser escoyíos fueron Alfredo Granxa, John Harley y Piendibene el 30 d'agostu de 1914 pola Copa "Premiu d'Honor" nun partíu contra Arxentina.<ref>La crónica celeste - Historia dela selección uruguaya de fútbol: trunfos, derrotes, mitos y polémiques (1901-2010) de Luis Prats</ref> Nel mesmu sentíu, el plantel que se consagró campeón de la primer [[Copa Mundial de Fútbol]] de la historia en 1930, tuvo ente los sos integrantes a cinco xugadores de Peñarol: el porteru [[Miguel Capuccini]]; el defensa [[Juan Pelegrín Anselmo|Anselmo]]; y los volantes [[Lorenzo Fernández (futbolista)|Lorenzo Fernández]], [[Álvaro Gestido]] y [[Carlos Riolfo Secco]].<ref name = "mundi">{{Cita web |autor=Gwidon Naskrent|coautor=Roberto Di Maggio y José Luis Pierrend |añu=2008 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/wcwinners.html |títulu=World Cup Champions Squads 1930 - 2006 |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009}}</ref> Coles mesmes, l'equipu campeón de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Copa del Mundu de 1950]] cuntó cola presencia de nueve miembros del plantel de Peñarol: el porteru [[Roque Gastón Máspoli]]; los defensores [[Juan Carlos González (Uruguái)|Juan Carlos González]] y [[Washington Ortuño]]; los delanteros [[Ernesto Vidal]], [[Julio César Britos|Julio Britos]], [[Óscar Míguez]] y [[Alcides Ghiggia]]; y los mediocampistes [[Juan Schiaffino]] y [[Obdulio Varela]].<ref name = "mundi" /> Schiaffino y Ghiggia fueron amás los autores de los dos tantos nel [[Maracanazo]], el recordáu alcuentru final del tornéu frente a {{sel|Brasil}}.<ref>{{Cita web |añu=2009 |url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=7/results/matches/match=1190/report.html |títulu=Copa Mundial de la FIFA Brasil 1950 |editor=Federación Internacional de Fútbol Asociao (FIFA) |idioma=inglés |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090525144229/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D7/results/matches/match%3D1190/report.html |fechaarchivu=25 de mayu de 2009 }}</ref> Amás, la institución foi la única del so país en representar a la {{sel|Uruguái|selección uruguaya}} en tolos mundiales qu'esta apostó sacante la edición 2014, anque nun tuvo representación na Seleición que llogró la medaya d'oru de los [[Uruguái nos Xuegos Olímpicos de París 1924|Xuegos Olímpicos de 1924]].<ref>{{Cita web |autor=Martín Tabeira |fecha=20 de xunetu de 2010 |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/uru-squad-wc.html |títulu=Uruguayan Squads in the World Cup |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |fechaaccesu=15 de xineru de 2012 |idioma=inglés}}</ref> == Entrenadores<ref name="libr100" /><ref>{{cita llibru|apellíos=Longo |nome=Ariel |títulu=Campeones: tanta gloria escaecida |añu=2009 |allugamientu=Montevideo}}</ref> == {{AP|Entrenadores del Club Atlético Peñarol}} [[Ficheru:GregorioPerez2011.jpg|miniatura|200px|[[Gregorio Pérez]] dirixó al manya en cuatro ocasiones.]] Ente que nun hai datos certeros de la cronoloxía de los entrenadores na era amateur, Peñarol tuvo un total de 62 entrenadores de fútbol a lo llargo de la era profesional del [[fútbol uruguayo]]. El primeru d'estos foi [[Leonardo de Luca]], que dirixó al equipu mientres dos años nos que consiguió'l primer campeonatu uruguayu profesional de la historia. De los 64 entrenadores que tuvo'l club una amplía mayoría, 54, fueron uruguayos. Ente'l restu atopen dos húngaros ([[Emérico Hirschl]] y [[Bela Guttman]]), dos escoceses ([[John Harley]] y [[Randolph Galloway]]), un serbiu ([[Ljupko Petrović]]), dos brasilanos ([[Osvaldo Brandao]] y [[Dino Sani]]), un chilenu ([[Mario Tuane]]), y dos arxentinos ([[Jorge Kistenmacher]] y [[César Luis Menotti]]). [[Hugo Bagnulo]] y [[Gregorio Pérez]] tuvieron al cargu de la institución por más temporaes, habiendo empobináu al club mientres ocho temporaes mientres distintos periodos, cuatro nel casu de Bagnulo y cinco pa Pérez. Per otru llau, el más llonxevu nun periodu foi [[Athuel Velásquez]], que se caltuvo cinco años consecutivos nel cargu ente 1935 y 1940. De la mesma, Bagnulo, ye l'entrenador que más campeonatos uruguayos consiguió con cinco títulos, ente que na segunda posición tán Athuel Velásquez y Gregorio Pérez con cuatro cada unu. Nel ámbitu internacional, l'uruguayu [[Roberto Scarone]] tien nel so haber dos [[Copa Libertadores d'América|Copes Libertadores]] y una [[Copa Intercontinental|Intercontinental]] con Peñarol. {{clear}} === Entrenadores mientres la era profesional === {|width=100% |valign=top width=33%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#ffde00 style="color:#000000;" !width=72%|Entrenador !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|URU}} Leonardo de Luca||[[1932]]-[[1934]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[José Piendibene]]||[[1934]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Athuel Velásquez||[[1935]]-[[1940]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[José Piendibene]]||[[1940]]-[[1941]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Leonardo de Luca||[[1941]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Luis Manuel Morquio||[[1941]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Lorenzo Fernández (futbolista)|Lorenzo Fernández]]||[[1941]]-[[1942]] |- |align=left|{{bandera|SCO}} [[John Harley]]||[[1942]]-[[1942]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Leonardo de Luca||[[1942]]-[[1943]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Pedro Arremón]]||[[1943]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Pedro de Hegedüs]]||[[1943]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Aníbal Tejada]]||[[1944]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Alberto Supicci]]||[[1945]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Aníbal Tejada]]||[[1946]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Jorge Clulow||[[1947]] |- |align=left|{{bandera|SCO}} [[Randolph Galloway]]||[[1948]] |- |align=left|{{bandera|HUN|1949}} [[Emérico Hirschl]]||[[1949]]-[[1951]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan López Fontana|Juan López]]||[[1952]]-[[1955]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Roque Gastón Máspoli]]'' /<br />{{bandera|URU}} ''[[Obdulio Varela]]''||[[1955]] |- |align=left|{{bandera|HUN|1949}} [[Emérico Hirschl]]||[[1956]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Gerardo Spósito||[[1957]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Hugo Bagnulo]]||[[1958]]-[[1959]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roberto Scarone]]||[[1959]]-[[1961]] |- |align=left|{{bandera|AUT}} [[Bela Guttman]]||[[1962]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Pelegrín Anselmo|Pelegrín Anselmo]]||[[1962]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roque Gastón Máspoli]]||[[1963]]-[[1967]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Rafael Milans||[[1968]]-[[1969]] |- |align=left|{{bandera|BRA|1968}} [[Osvaldo Brandao]]||[[1969]]-[[1970]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roque Gastón Máspoli]]||[[1970]]-[[1971]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Eduardo Hohberg]]||[[1971]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Ondino Viera]]||[[1972]] |} |valign=top width=34%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#ffde00 style="color:#000000;" !width=72%|Entrenador !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Ricardo Faccio]]||[[1972]]-[[1973]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Hugo Bagnulo]]||[[1973]]-[[1974]] |- |align=left|{{bandera|URU}} José María Rodríguez||[[1974]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Hugo Bagnulo]]||[[1974]]-[[1975]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Juan Alberto Schiaffino]]||[[1975]]-[[1976]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roque Gastón Máspoli]]||[[1976]] |- |align=left|{{bandera|BRA|1968}} [[Dino Sani]]||[[1977]]-[[1980]] |- |align=left|{{bandera|CHI}}{{bandera|RSA|1928}} Mario Tuane||[[1980]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Luis Prais]]''||[[1980]] |- |align=left|{{bandera|URU}} José Etchegoyen||[[1980]] |- |align=left|{{Bandera|ARX}} ''[[Jorge Kistenmacher]]''||[[1980]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Alcides Ghiggia]]||[[1980]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Luis Cubilla]]||[[1981]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Hugo Bagnulo]]||[[1982]]-[[1983]] |- |align=left|{{bandera|URU}} Osvaldo Balseiro||[[1983]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Hugo Fernández]]||[[1984]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roque Gastón Máspoli]]||[[1985]]-[[1986]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Ramón Silva]]||[[1986]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Óscar Washington Tabárez]]||[[1987]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Fernando Morena]]||[[1988]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roque Gastón Máspoli]]||[[1988]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Ladislao Mazurkiewicz]]||[[1988]]-[[1989]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Walter Roque]]||[[1989]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Roberto Fleitas]]||[[1989]]-[[1990]] |- |align=left|{{Bandera|ARX}} [[César Luis Menotti]]||[[1990]]-[[1991]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''Juan Duarte''||[[1991]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Ricardo Ortiz]]||[[1991]] |- |align=left|{{bandera|YUG|RF}} [[Ljupko Petrović]]||[[1992]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Roque Gastón Máspoli]]''||[[1992]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Walter Olivera]]''||[[1992]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Juan Ricardo Faccio]]''||[[1992]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]]||[[1993]]-[[1995]] |} |valign=top width=34%| {| align=center border=1 width=90% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#ffde00 style="color:#000000;" !width=72%|Entrenador !width=28%|Periodu |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge Fossati]]||[[1996]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''Alejandro Botello''||[[1996]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]]||[[1997]]-[[1998]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Julio Ribas]]||[[1999]]-[[2001]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]]||[[2002]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]]||[[2003]]-[[2004]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Fernando Morena]]||[[2005]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Luis Garisto]]||[[2006]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Mario Saralegui]]''||[[2006]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]]||[[2006]]-[[2007]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gustavo Matosas]]||[[2007]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Mario Saralegui]]||[[2008]]-[[2009]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Julio Ribas]]||[[2009]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Víctor Púa]]''||[[2009]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]]||[[2009]]-[[2010]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Manuel Keosseian]]||[[2010]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Edison Machín]]''||[[2010]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Diego Vicente Aguirre|Diego Aguirre]]||[[2010]]-[[2011]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Gregorio Pérez]]||[[2011]]-[[2012]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Jorge Gonçalves]]''||[[2012]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge da Silva]]||[[2012]]-[[2013]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Diego Alonso]]||[[2013]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge Gonçalves]]||[[2013]]-[[2014]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge Fossati]]||[[2014]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Paolo Montero]]''||[[2014]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Pablo Bengoechea]]||[[2015]]-[[2016]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Jorge da Silva]]||[[2016]] |- |align=left|{{bandera|URU}} ''[[Fernando Curutchet]]''||[[2016]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Leonardo Ramos]] ||[[2016]] - [[2018]] |- |align=left|{{bandera|URU}} [[Luis Diego López|Diego López]] ||[[2018]] - act. |} |} <br /> En ''cursiva'', [[Entrenador interín|entrenadores interinos]]. == Otres cañes deportives == === Baloncestu === {{AP|Club Atlético Peñarol (baloncestu)}} Los primeros antecedentes de la caña de [[baloncestu]] del Club Atlético Peñarol daten de fines de los años 1920 cola formación del Club Pirates, entidá qu'en 1931 tresformar en Peñarol.<ref name = "fede" /> El so debú en competencies oficiales socedió en 1940, añu nel qu'ingresó a la cuarta división d'ascensu del baloncestu uruguayo. Nos años posteriores el club llogró xubir de forma consecutiva hasta debutar en primer división en 1943, temporada na que baxó la direición de [[Ramón Esnal]] allugar na tercer posición. Al añu siguiente, Peñarol coronar por primer vegada campeón del Tornéu Federal de primer División,<ref name = "fede">{{Cita web |añu=2008 |url=http://www.urubasket.com/Historial1.htm |títulu=Campeonatu de primer División |editor=www.urubasket.com |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009}}</ref> certame qu'arrexuntó a los principales clubes de baloncestu de la ciudá de [[Montevidéu]], que nel añu 2003 foi reemplazada pola [[Lliga Uruguaya de Baloncestu]]. En 1945, Peñarol foi unu de los clubes que decidieron desafiliarse de la [[Federación Uruguaya de Basketball]] con cuenta d'establecer un campeonatu paralelu de calter profesional.<ref name = "fede" /> Sicasí, tres el fracasu d'esti proyeutu volvió integrase a la federación en 1947. Darréu, en 1952 Peñarol consagróse nuevamente campeón del Tornéu Federal, según del Tornéu d'Iviernu en 1953 y 1955.<ref name = "inv">{{Cita web |añu=2008 |url=http://www.futbol.com.uy/noticias/hist/bas1rain.html |títulu=Tornéu d'Iviernu de primera - Historial de campeones |editor=La Web Deportiva Uruguaya |fechaaccesu=12 de xunetu de 2009}}</ref> Dempués de travesar un mal periodu nel planu deportivu, qu'incluyó un descensu en 1968, nos años 1970 el club volvió llograr bones resultaos al axudicase los campeonatos de 1973, 1978 y 1979, esti postreru'l primer campeonatu profesional del baloncestu uruguayo.<ref name = "fede" /> En 1982 la seición de baloncestu tuvo la meyor temporada de la so historia depués d'axudicase'l Tornéu Federal,<ref name = "fede" /> el Tornéu d'Iviernu<ref name = "inv" /> y en 1983 el [[Campeonatu Suramericanu de Clubes Campeones]].<ref>{{Cita web |url=http://www.latinbasket.com/South-American-Club-Championships/basketball_1998.asp |títulu=South American Clubes Championship Winners 1946-1998 |editorial=latinbasket.com |fechaaccesu=18 d'agostu de 2015}}</ref> Sicasí, en 1985 el club baxó de categoría empezando asina una serie de males resultaos qu'al pie de los problemes económicos polos que travesó la institución favorecieron la desafiliación definitiva del club en 1997.<ref name = "fede" /> Dos décades más tarde, en 2018, torna pa competir en [[Divisional Tercer d'Ascensu d'Uruguái|Divisional Tercer d'Ascensu]].<ref>{{Cita web |url=https://www.ovaciondigital.com.uy/basquetbol/penarol-vuelve-basquetbol.html#_=_ |títulu=Confirmáu: Dempués de 21 años, vuelve'l baloncestu al aurinegro |autor=Ovación Digital|fecha=18 de xunetu de 2018|fechaaccesu=19 d'agostu de 2018}}</ref> === Ciclismu === La caña de [[ciclismu]] de Peñarol participó de la [[Vuelta Ciclista del Uruguái]] desque ésta empezara a correr en 1939. Nes sos primeres actuaciones el club realizó bones presentaciones. La primer consagración d'un ciclista so la camiseta de Peñarol asocedió na 9ª edición, en 1952, cuando Dante Sudatti remató primero con un tiempu de 48 hores 38 minutos y 38 segundos. Los ciclistes del club axudicáronse la categoría individual consecutivamente ente 1953 y 1956, esti últimu añu amás el club consagrar por primer vegada campeón por equipos.{{ensin referencies}} En consagrándose nuevamente primero por equipos en 1959, el club entró nun mal periodu nel que, sacante en 1964 y 1989, nun se realizaron bones presentaciones. Sicasí, en 1990 y 1991 el club llogró consecutivamente el primer llugar tantu na categoría individual (Federico Moreira)<ref name = "ciclis">{{Cita web |url=http://autobus.cyclingnews.com/road.php?id=road/2005/mar05/uruguay05/default |títulu=62nd Vuelta Ciclista al Uruguái |editor=[http://autobus.cyclingnews.com/ Cyclingnews.com] |fecha=2005 |fechaaccesu=18 de setiembre de 2011}}</ref> como na d'equipos.{{ensin referencies}} Al marxe de la Vuelta del Uruguái, Peñarol axudicóse otres importantes competencies ciclístiques, ente les que destaca'l llogru de les [[Rutes d'América]] por José María Orlando en 1990.<ref>{{Cita web |url=http://www.lr21.com.uy/deportes/203479-llárgase-rutes-de-america-con-dellos-candidatos |títulu=Llárgase Rutes d'América con dellos "candidatos" |editor=[http://www.lr21.com.uy/ La República] |fecha=24 de febreru de 2006 |fechaaccesu=18 de setiembre de 2011}}</ref> === Fútbol sala === La práctica de [[Fútbol sala|fútbol de salón]] nel Peñarol data de 1968. Mientres les sos primeres décades l'equipu llogró importante trunfos a nivel nacional ya internacional, ente los que desataca el llogru del Campeonatu Mundial Interclubes en 1987.{{ensin referencies}} Tres la estructuración del fútbol de salón per parte de la [[FIFA]] en 1995, Peñarol empezó a competir nos campeonatos oficiales entamaos pola [[Asociación Uruguaya de Fútbol|AUF]]. Peñarol llogró'l Campeonatu Uruguayu nos primeros trés años en que s'apostó, dende 1995 a 1997, amás de ganar el tornéu en 1999. Per otra parte, depués llogró un solu campeonatu nos siguientes diez años, pero volvió tener meyores rendimientos, llogrando nuevamente un tricampeonatu depués de salir Campeón Uruguayu en 2010, 2011 y 2012.<ref>{{Cita web |añu=2008 |url=http://www.futsalplanet.com/story/story-national-02.asp?paeseclub=43&invia=Submit |títulu=Story - Uruguái |editor=Futsalplanet |fechaaccesu=2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131029194024/http://www.futsalplanet.com/story/story-national-02.asp?paeseclub=43&invia=Submit |fechaarchivu=2013-10-29 }}</ref> === Fútbol playa === En xineru de 2013 Peñarol inauguró oficialmente la so caña de [[fútbol playa]].<ref name="presplaya">{{Cita web |títulu=Peñarol jumps to the beach! |url=http://www.beachsoccer.com/news/588 |editorial=[http://www.beachsoccer.com/ BeachSoccer.com] |idioma=inglés |fecha=2 de xineru de 2013 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref> Diego Monserrat, arqueru de la {{sel|Uruguái|especial=sablera|Seleición Uruguaya}} per munchos años, foi'l primer entrenador de la institución na disciplina, ente que'l porteru Felipe Fernández foi designáu como'l primer capitán del club nesti deporte.<ref name="presplaya" /> Na segunda metá d'esi mes Peñarol ganó unu de los trés grupos de cinco equipos que formaron parte del clasificatorio a la "Super Lliga", nome pol cual conozse al Campeonatu Uruguayu de la disciplina.<ref>{{Cita web |títulu=Fútbol playa: Peñarol ganó'l so grupu |url=http://www.tenfield.com.uy/futbol-sablera-penarol-gano-el so grupu editorial=[http://www.tenfield.com.uy/ Tenfield.com.uy] |fecha=29 de xineru de 2013 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref> Depués de trunfar en cuartos de final y en semifinales, Peñarol foi declaráu campeón d'aquel tornéu ensin necesidá d'una final depués de que se suspendiera la otra semifinal.<ref>{{Cita web|títulu suspendieron tolos partíos |url=http://www.auf.org.uy/Portal/NEWS/1350/ |editor=[http://www.auf.org.uy/Portal/HOME/ AUF.org.uy] |fecha=7 de febreru de 2013 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013}}</ref> Nel mes de payares d'esi mesmu añu, debutó nel [[Mundialín de Clubes de Fútbol Playa de 2013|Mundialín de Clubes]].<ref>{{Cita web |títulu=Peñarol make International Beach Soccer debú |url=http://www.beachsoccer.com/news/871 |editor=[http://www.beachsoccer.com/ BeachSoccer.com] |idioma=inglés |fecha=5 de payares de 2013 |fechaaccesu=15 de payares de 2013}}</ref> Amás consagróse campeón en xineru de 2014 del tornéu promocional de fútbol playa, venciendo en tolos partíos qu'apostó.<ref>{{Cita web |títulu=Sablera: remata'l Promocional |url=http://www.auf.org.uy/Portal/NEWS/3205/ |editor=[http://www.auf.org.uy/Portal/HOME/ AUF.org.uy] |fecha=31 de xineru de 2014 |fechaaccesu=31 de xineru de 2014}}</ref> === Fútbol Femenín === Oficia de llocal nel [[Estadio José Pedro Damiani]]. En 2012 apostó'l so primer [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol Femenín|Campeonatu Uruguayu]]. En 2017 consagróse campeón del Campeonatu Uruguayu de Fútbol Femenín, depués de ganar Tornéu Apertura de Fútbol Femenín y ser primeru na Tabla Añal. D'esta manera cortó-y el quinqueniu a [[Colón Fútbol Club|Colón]] , llogró'l primer campeonatu na categoría mayores desque compite n'[[Asociación Uruguaya de Fútbol|AUF]].<ref>http://www.futbol.com.uy/Deportes/Futbol-femenín-Penarol-conságrose-campeon-del-Uruguayu-per primer vegada-en-la historia-uc670210</ref> y déxa-y apostar per primer vegada la [[Copa Libertadores Femenina 2018|Copa Libertadores Femenina en 2018]] == Palmarés == [[Ficheru:Egidio Arevalo peñarol.jpg|miniatura|180px|Na imaxe, [[Egidio Arévalo Ríos]], festexando'l llogru del [[Campeonatu Uruguayu de Fútbol 2010-11|Campeonatu Uruguayu 2009-10]], xunto a la copa del patrocinador del tornéu, [[Coca-Cola]].]] {{AP|Palmarés del Club Atlético Peñarol|l1=Palmarés del Club Atlético Peñarol}} Los 132 [[Historial de títulos federativos del fútbol uruguayo a nivel de clubes|títulos oficiales]] del club estremar en 117 a nivel nacional y 14 a nivel internacional, ente los cualos 9 fueron entamaos por Conmebol y FIFA, ente que 5 fueron entamaos conxuntamente ente AFA y AUF. === Torneos Nacionales === '''{{AP|Historial de títulos federativos del fútbol uruguayo a nivel de clubes|l1=Historial de títulos federativos del fútbol uruguayo a nivel de clubes}}''' {| border="1" ="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white ; color:black; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=black style="color: #ffde00; !colspan="3" style="font-size: 95%;"|{{bandera|Uruguái}} Torneos Nacionales |- bgcolor="#ffde00" style="color: black; ! width=250px|Competición ! width=300px|Títulos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Primer División d'Uruguái|Campeonatu Uruguayu]] (52):''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[Campeonatu Uruguayu de primer División 1900|1900]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1901|1901]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1905|1905]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1907|1907]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1911|1911]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1918|1918]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1921|1921]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1928|1928]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1929|1929]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1932|1932]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1935|1935]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1936|1936]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1937|1937]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1938|1938]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1944|1944]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1945|1945]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1949|1949]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1951|1951]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1953|1953]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1954|1954]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1958|1958]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1959|1959]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1960|1960]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1961|1961]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1962|1962]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1964|1964]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1965|1965]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1967|1967]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1968|1968]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1973|1973]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1974|1974]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1975|1975]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1978|1978]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1979|1979]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1981|1981]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1982|1982]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1985|1985]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1986|1986]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1993|1993]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1994|1994]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1995|1995]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1996|1996]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1997|1997]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 1999|1999]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 2003|2003]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 2009-10|2009-10]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 2012-13|2012-13]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 2015-16|2015-16]], [[Campeonatu Uruguayu de primer División 2017|2017]], 2018, 2021, 2024<ref group="nota">Esiste discutiniu sobre la cantidá de Campeonatos Uruguayos llograos por Peñarol, que varia si considerar como la continuación del CURCC (49) o non (44). Nacional, pela so parte, tien 46 títulos. Al respeutu, vease la [[Decanatu nel fútbol uruguayo|discutiniu pol decanatu]].</ref> |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''''[[Tornéu Apertura y Clausura (Uruguái)|Tornéu Apertura]]''''' '''(4):''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[1995]], [[1996]], [[2012]], [[2015]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''''[[Tornéu Apertura y Clausura (Uruguái)|Tornéu Clausura]]''''' '''(9):''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[1994]], [[1999]], [[2000]], [[2003]], [[2008]], [[2010]], [[2015]], [[Tornéu Clausura 2017 (Uruguái)|2017]], [[Tornéu Clausura 2018 (Uruguái)|2018]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Supercopa Uruguaya]] (1):''' | bgcolor="#ECF1F7"|[[Supercopa Uruguaya 2018|2018]] |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE|'''[[Liguilla Pre-Libertadores d'América]] (12):''' | bgcolor="#ECF1F7"|1974, 1975, 1977, 1978, 1980, 1984, 1985, 1986, 1988, 1994, 1997, 2004 |} === Torneos Internacionales FIFA/CONMEBOL === {{VT|Títulos oficiales de clubes de fútbol suramericano}} El club cunta con nueve títulos internacionales oficiales entamaos por [[FIFA]] y [[CONMEBOL]]. {| border="1" ="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white ; color:black; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=black style="color: #ffde00; !colspan="3" style="font-size: 95%;"|[[Ficheru:South America (orthographic projection).svg|20px]] Entamaos por [[FIFA]] y [[CONMEBOL]] |- bgcolor="#ffde00" style="color: black; ! width=20%|Competición Internacional ! width=30%|Títulos ! width=30%|Subcampeonatos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Copa Libertadores d'América]] (5/5)''' | bgcolor="#ECF1F7"| [[Copa de Campeones d'América 1960|1960]], [[Copa de Campeones d'América 1961|1961]], [[Copa Libertadores 1966|1966]], [[Copa Libertadores 1982|1982]], [[Copa Libertadores 1987|1987]] |bgcolor="#F3F5F7"| [[Copa de Campeones d'América 1962|1962]], [[Copa de Campeones d'América 1965|1965]], [[Copa Libertadores 1970|1970]], [[Copa Libertadores 1983|1983]], [[Copa Libertadores 2011|2011]] '''(Récor)''' |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] (3/2)''' | bgcolor="#ECF1F7"| [[Copa Intercontinental 1961|1961]], [[Copa Intercontinental 1966|1966]], [[Copa Intercontinental 1982|1982]]. '''(Récor)''' | bgcolor="#F3F5F7"| [[Copa Intercontinental 1960|1960]], [[Copa Intercontinental 1987|1987]]. |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Supercopa de Campeones Intercontinentales]] (1/0)''' | bgcolor="#ECF1F7"| [[Supercopa de Campeones Intercontinentales 1969|1969]]. '''(Récor)''' | bgcolor="#F3F5F7"| - |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| [[Copa Conmebol]] '''(0/2)''' | bgcolor="#ECF1F7"| - | bgcolor="#F3F5F7"| [[Copa Conmebol 1993|1993]], [[Copa Conmebol 1994|1994]]. '''(Récor)''' |} === Torneos Internacionales ente países === El club cunta con cinco títulos oficiales en torneos entamaos ente asociaciones. {| border="1" ="0" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white ; color:black; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=black style="color: #ffde00; !colspan="3" style="font-size: 95%;"|Entamaos por [[Asociación de Fútbol Arxentino|AFA]] y [[Asociación Uruguaya de Fútbol|AUF]] |- bgcolor="#ffde00" style="color: black; ! width=250px|Competición ! width=300px|Títulos ! width=300px|Subtítulos |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Copa d'Honor Cousenier]] <small>([[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]/[[Asociación Uruguaya de Fútbol|AUF]])</small> (3)''' | bgcolor="#ECF1F7"| '''1909, 1911, 1918'''.<ref>{{Cita web |autor=Osvaldo José Gorgazzi |añu=1999 |url=http://rsssf.com/sacups/arguruhonor.html |títulu=Honor Cup |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> | bgcolor="#F3F5F7"| 1907. (1) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Cup Tie Competition]] <small>(AFA/AUF)</small> (1)''' | bgcolor="#ECF1F7"| '''1916'''.<ref>{{Cita web |autor=Osvaldo José Gorgazzi |añu=2001 |url=http://rsssf.com/sacups/argurucuptie.html |títulu=Cup Tie Competition - First Division |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> | bgcolor="#F3F5F7"| 1904, 1905, 1907, 1909. (4) |- style="font-size: 90%;" | bgcolor=D8E2EE| '''[[Copa Aldao]] <small>(AFA/AUF)</small> (1)''' | bgcolor="#ECF1F7"| '''1928'''.<ref name="Osvaldo José_1">{{Cita web |autor=Osvaldo José Gorgazzi |añu=2007 |url=http://rsssf.com/sacups/aldao.html |títulu=Campeonatu d'El Ríu de la Plata - Copa Dr. Ricardo C. Aldao (1913 - 1955) |editor=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}</ref> | bgcolor="#F3F5F7"| 1918, 1936, 1937, 1938, 1945. (5)<ref name="Osvaldo José_1"/> |} == Club Suramericanu del Sieglu XX según la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]] == [[Ficheru:Trofeo cds.jpg|250px|miniatura|Trofeo apurríu pola IFFHS.]] {{AP|Clubes continentales del sieglu XX según la IFFHS#América del Sur|l1=Club del sieglu XX d'América del Sur según la IFFHS}} Nel añu 2009 la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]] dio a conocer los resultaos d'un estudiu que determinó los meyores clubes suramericanos del sieglu XX. El ganador foi Peñarol, siguíu por [[Club Atlético Independiente|Independiente]] d'Arxentina.<ref name = "sudsiglo" /> La IFFHS esplica que "al igual que pa Europa y los demás continentes, la IFFHS determinó 'El Club del Sieglu d'América del Sur' y con él, inclúyese'l ranking continental del s. XX a partir puramente de los resultaos de les competiciones continentales de clubes. Les competiciones nacionales llindar a ser un requisitu previu pa optar a les competiciones de clubes continentales. Los seis décades antes de la introducción de la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] nun podíen ser inoraes, onde la primer metá del s. XX tuvo apoderada pol xuegu d'arxentinos y uruguayos. De la mesma, la Copa Ricardo Aldao, que s'apostó dende 1916 a 1947 –anque non añalmente–, la Copa de Campeones (1948) y la Copa del Atlánticu de Clubes (1956) tamién fueron teníes en cuenta. Nos dos últimos torneos mentaos el desenvolvimientu del nivel de xuegu de los clubes brasilanos yera una de les carauterístiques."<ref name = "sudsiglo" /> '''Los 10 meyores clubes suramericanos del Sieglu XX según la [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol|IFFHS]]:''' {| {{tablaguapa}} style="width:30%; font-size:95%" |- !width=5%|Pos. !width=40%|Equipu !width=35%|País !width=20%|Pts. |-style="background: #F0e68C" |align=center|'''1''' |'''Peñarol''' |'''{{URU}}''' |align=center|'''531,00''' |- |align=center|2 |[[Club Atlético Independiente|Independiente]] |{{ARG}} |align=center|426,50 |- |align=center|3 |[[Club Nacional de Football|Nacional]] |{{URU}} |align=center|414,00 |- |align=center|4 |[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |{{ARG}} |align=center|404,25 |- |align=center|5 |[[Club Olimpia|Olimpia]] |{{PAR}} |align=center|337,00 |- |align=center|6 |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |{{ARG}} |align=center|312,00 |- |align=center|7 |[[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |{{BRA}} |align=center|295,50 |- |align=center|8 |[[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] |{{BRA}} |align=center|242,00 |- |align=center|9 |[[Corporación Deportiva América|América de Cali]] |{{COL}} |align=center|220,00 |- |align=center|10 |[[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] |{{BRA}} |align=center|213,00 |} == Notes == {{llistaref|group="nota"|2}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíos=Mantrana Garin |nome=Alberto |títulu=La Epopeya de Peñarol |edición=1ª |añu=1938 |allugamientu=Montevideo}} * {{cita llibru|apellíos=Mantrana Garin |nome=Alberto |títulu=Pola verdá |edición=1ª |añu=1959 |allugamientu=Montevideo}} * {{cita llibru|apellíu=Gutiérrez Cortines |nome=Eduardo|apellíos2=Licciardi |nome2=Enrico |títulu=Peñarol, el de los cuatro sieglos |edición=1ª |allugamientu=Montevideo}} * {{cita llibru |autor=El Diariu |títulu=Llibru d'oru de Peñarol |edición=2ª |añu=1991|mes=Setiembre |editorial=Elcar |allugamientu=Montevideo}} * {{cita llibru|apellíu=Álvarez |nome=Luciano|apellíos2=Matu Prates |nome2=Carlos |títulu=Peñarol. La transición de 1913 y la cuestión del decanatu. |edición=1ª |añu=2001 |editorial=La Pluma |allugamientu=Montevideo}} * {{cita llibru|apellíu=Álvarez |nome=Luciano |títulu=Historia de Peñarol |edición=1ª |añu=2010|mes=Mayu |editorial=Aguilar |allugamientu=Montevideo}} == Ver tamién == * [[Historia del Club Atlético Peñarol]] * [[Estadístiques del Club Atlético Peñarol]] * [[Partíos internacionales del Club Atlético Peñarol]] * [[Presidentes del Club Atlético Peñarol]] * [[Clásicu del fútbol uruguayo]] * [[Decanatu nel fútbol uruguayo]] * [[Estadio José Pedro Damiani]] * [[Palaciu Peñarol]] * [[Futbolistes del Club Atlético Peñarol]] * [[Históricu de Planteles del Club Atlético Peñarol]] * [[Entrenadores del Club Atlético Peñarol]] * [[Club Atlético Peñarol (Baloncestu)]] * [[Palmarés del Club Atlético Peñarol]] * [[Clubes continentales del sieglu XX según la IFFHS]] * [[120, Vas Ser eternu como'l tiempu]] * [[Manyas, la película]] == Enllaces esternos == * {{Commonscat|C.A. Peñarol}} * [http://www.peñarol.org/index_1.html Web oficial del Club Atlético Peñarol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904065752/http://www.xn--pearol-xwa.org/index_1.html |date=2019-09-04 }} * {{Enllaz rotu|bot=InternetArchiveBot|1=FIFA Peñarol |2=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/club=1882532/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Socesión | títulu= [[Copa Intercontinental|Campeón Copa Intercontinental]]<br /> | periodu = [[Copa Intercontinental 1961|1961]]<br />[[Copa Intercontinental 1966|1966]]<br />[[Copa Intercontinental 1982|1982]] | predecesor = <br />{{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]<br />{{bandera|Italia}} [[Inter de Milán|Internazionale]]<br />{{bandera|Brasil}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] | socesor = <br />{{bandera|Brasil}} [[Santos Futebol Clube|Santos]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Racing Club|Racing]]<br />{{bandera|Brasil}} [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]] }} {{Socesión | títulu= [[Copa Libertadores|Campeón Copa Libertadores]]<br /> | periodu = [[Copa Libertadores 1960|1960]]<br />[[Copa Libertadores 1961|1961]]<br />[[Copa Libertadores 1966|1966]]<br />[[Copa Libertadores 1982|1982]]<br />[[Copa Libertadores 1987|1987]] | predecesor = <br />Nengún<br />{{bandera|Uruguái}} Peñarol<br />{{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Independiente|Independiente]]<br />{{bandera|Brasil}} [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético River Plate|River Plate]] | socesor = <br />{{bandera|Uruguái}} Peñarol<br />{{bandera|Brasil}} [[Santos Futebol Clube|Santos]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Racing Club|Racing]]<br />{{bandera|Brasil}} [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]<br />{{bandera|Uruguái}} [[Club Nacional de Football|Nacional]] }} {{Tradubot|Club Atlético Peñarol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol d'Uruguái]] [[Categoría:Equipos de fútbol sala d'Uruguái]] [[Categoría:Equipos de ciclismu d'Uruguái]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 9nioqeay64nw2fbromt7g8p7xzdmx4j 0 167481 4499315 4493203 2026-06-08T03:56:48Z Limotecariu 735 4499315 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Maradona cup azteca.jpg|thumb|250px|[[Diego Maradona]] llevantando la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]] en [[Méxicu]].]] {{redirixe|Fútbol arxentino|Fútbol arxentino (película)|la película documental de 1990}} El '''[[fútbol]] ye'l [[deporte]] más popular n'[[Arxentina]]''', el que tien más xugadores federaos (540&nbsp;000 en 2002, equivalente al 1,4% de la población), y el más practicáu pola población masculina y femenina en forma recreativa o non federada, dende la niñez, na qu'algama a la cuasi totalidá, hasta los sesenta años.<ref>Secretaría de Deportes de la Nación y INDEC; Censu sobre Vezos n'actividaes físiques y deportives de la población arxentina, Buenos Aires, 2000.</ref> Nueve de cada diez habitantes declaren ser simpatizantes de dalgún equipu de fútbol.<ref name="Xe">{{cita web | autor = Consultora Xe | títulu = Estudios sobre adhesiones a equipos de fútbol. Total país 2006 | añu = 2006 | publicación = Consultora Xe | volume = | númberu = | id = Buenos Aires | url = http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=246667&IdxSeccion=0 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130531065630/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=246667&IdxSeccion=0 | fechaarchivu = 2013-05-31 }}</ref> Na fala popular del país, tamién se suel utilizar les espresiones «fúbol», «fulbo» o «chuti» (esta postrera nel noroeste) pa designar al deporte.<ref> {{cita web | url = http://www.ñurda.com.ar/tag/jujuy/page/3/ | títulu = Diccionariu: Chuti | autor = Velázquez, Alejandro | editorial = Ñurda | fecha = 25 d'agostu de 2010 | fechaaccesu = 19 de setiembre de 2012 }}</ref><ref> {{cita web |url = http://www.solofulbo.com.ar/ |títulu = El fulbo |editorial = Namái fulbo |fechaaccesu = 4-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080126111250/http://www.solofulbo.com.ar/ |fechaarchivu = 26 de xineru de 2008 }}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2007/2007prim/varios/fobal-a-010707.asp | títulu = Fanáticu del fóbal | autor = Argerich, John | editorial = Páxina dixital | fechaaccesu = 4-feb-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160815091519/http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2007/2007prim/varios/fobal-a-010707.asp | fechaarchivu = 2016-08-15 }}</ref> Coles mesmes, resulta bien común utilizar la espresión «xugar a la pelota», en referencia a la práctica del fútbol.<ref> {{cita web | url = http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-207802-2012-11-14.html | títulu = Aptitud pa xugar a la pelota | autor = [[Diego Bonadeo]] | editorial = [[Página/12|Diariu Página/12]] | fecha = 14 de payares de 2012 | fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013 }}</ref><ref> {{cita web |url = http://www.solofulbo.com.ar/ |títulu = Riquelme: “Non estrañu xugar a la pelota” |autor = Gustavo Ortiz |editorial = [[Clarín (periódicu)|Diariu Clarín]] |fecha = 25 de xineru de 2013 |fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120706001214/http://www.solofulbo.com.ar/ |fechaarchivu = 6 de xunetu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.eldiario.com.ar/diario/interes-general/nota.php?id=81637 | títulu = Les moces que salen a buscar el fútbol editorial = [http://www.eldiario.com.ar El Diariu] | fecha = 22 de mayu de 2013 | fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160310164206/http://www.eldiario.com.ar/diario/interes-general/nota.php?id=81637 | fechaarchivu = 2016-03-10 }}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.elgrafico.com.ar/blogue_detalle.php?id_post=517 | títulu = Xugar a la Pelota | autor = Elías Perugino | editorial = [[El Gráficu]] | fecha = 11 de xunetu de 2010 | fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013 }}</ref> L'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] (AFA) crear en [[1893]]. Ye la octava federación futbolística más antigua del mundu. El tornéu de lliga, xugáu añalmente de manera ininterrumpida dende esi añu —anque en [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|1891]] yá s'apostara'l primer tornéu de [[Argentine Association Football League (1891)|lliga]] nel país—, ye unu de los más antiguos del mundu, detrás de les lligues [[Reinu Uníu|británica]] y [[Países Baxos|neerlandesa]].{{refn|group=n|Les asociaciones más antigües, depués de les britániques, son: Dinamarca y Países Baxos (1889), Nueva Zelanda (1891), Arxentina (1891), Bélxica, Chile y Suiza (1895) ya Italia (1898).<ref>{{cita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |títulu=FIFA's 208 Member Associations |fechaaccesu=20 d'abril de 2017 |formatu=PDF |autor=FIFA |fecha=2009 |editorial=fifa.com |idioma=alemán, español, francés ya inglés}}</ref> Les restantes empecipiar nel sieglu XX.}} [[Seleición Arxentina de Fútbol|Arxentina]] ye unu de los ocho países que llograron la [[Copa Mundial de Fútbol]], ganándola n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], amás d'algamar el subcampeonatu n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]]. Llogró tamién dos [[Xuegos Olímpicos|medayes d'oru olímpicu]], [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] y [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]], y dos de plata ([[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] y [[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Atlanta 1996]]). Llogró catorce veces la [[Copa América]], na que salió catorce veces subcampeón; ganó una vegada la [[Copa Confederaciones]], de la cual llogró dos veces el subcampeonatu. Amás, a nivel de seleiciones mayores ye una de les trés seleiciones con más copes oficiales de la historia, con diecinueve títulos,<ref group=n>Arxentina comparte'l récor absolutu de diecinueve títulos oficiales coles seleiciones de {{sel|Brasil}} y {{sel|Uruguái}}.</ref> cuntándose les dos Copes Mundiales, les catorce Copes América y la Copa Confederaciones, a les que se deben sumar dos competencies interconfederativas: el [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]] y la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]]. A nivel xuveniles, consiguió seis veces la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]], na que salió subcampeón nuna ocasión; y ganó'l [[Campeonatu Suramericanu Sub-20|Campeonatu suramericanu]] de la categoría en cuatro ocasiones y foi seis veces subcampeón. Amás llogró'l [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Campeonatu Suramericanu Sub-17]] en tres ediciones. Tamién lidera'l tornéu de [[fútbol nos Xuegos Panamericanos]], con seis medayes d'oru y dos de plata. Los clubes de fútbol arxentín son los que llograron mayor cantidá de [[Clubes de fútbol ganador de competiciones internacionales a nivel confederativo y interconfederativo|títulos internacionales nel mundu]] (69), siendo los que más vegaes llograron la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] (9) y la [[Copa Libertadores d'América|Libertadores]] (24). Sumando los ésitos deportivos de los representativos nacionales y [[Títulos internacionales oficiales del fútbol arxentino a nivel de clubes|los llogros oficiales de los clubes a nivel internacional]], el fútbol arxentino masculín, con 117 torneos oficiales, ye'l segundu más gallardoniáu del mundu, detrás de [[Fútbol en Brasil|Brasil]] que tien 123.<ref name="AFA 10 n'Historia">{{cita web | títulu =10 n'Historia editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=7&idm=2 | fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> El [[fútbol femenín]] entama la [[Primer División del Fútbol Femenín (Arxentina)|Primer División Femenina]] dende 1991. L'escoyíu arxentín de fútbol femenín llogró'l so meyor resultáu al coronase campeón nel [[Campeonatu Suramericanu Femenín de 2006]].<ref>{{cita web | títulu =Fútbol femenino | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=1880&idm=19 | fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> Na Arxentina tamién se practica de manera bien espublizada'l [[Fútbol sala|futsal]]. Los llogros más importantes de la seleición arxentina de futsal fueron: na AMF, el campeonatu mundial de 1994 y el subcampeonatu de 2007;<ref name="amfutsal">{{cita web |títulu=[[Asociación Mundial de Futsal (AMF)]] - Historial de Competiciones editorial=Asociación Mundial de Futsal|url=http://www.amfutsal.com.py/historial.html|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080916200046/http://www.amfutsal.com.py/historial.html|fechaarchivu=16 de setiembre de 2008}}</ref> na FIFA'l llogru del [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2016|Copa Mundial de 2016]], la Copa América en 2003 y en 2015, y el tercer llugar nel Campeonatu Mundial de 2004. En categoría femenina llogró'l subcampeonatu en [[Campeonatu Mundial Femenín de futsal de la AMF]] en 2017.<ref>{{cita web | títulu =Futsal | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=1044&idm=18 | fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> Dientro de la variedá del futsal, Arxentina destacar na modalidá de [[fútbol pa ciegos]]. La seleición nacional, llamada ''[[Los Esperteyos]]'', llogró dos veces el campeonatu mundial (2002 y 2006), la medaya d'oru nos Xuegos Mundiales pa Ciegos de Seúl 2015,<ref>{{cita web |url=http://mundod.lavoz.com.ar/futbol/los-murcielagos-campeones-mundiales-en-seul|obra=Mundu D|fecha=16 de mayu de 2015|títulu=Los Esperteyos, campeones mundiales en Seúl}}</ref> según la medaya de plata nos [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Paralímpicos de 2004]],<ref name="ciudá.com">{{cita web |títulu=Esperteyos Campeones|editorial=Revista Ciudá, Buenos Aires, 2006|url=http://www.ciudad.com.ar/nota.aspx?id=1259679|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080610054633/http://www.ciudad.com.ar/nota.aspx?id=1259679|fechaarchivu=10 de xunu de 2008}}</ref> y dos veces la medaya de bronce nos [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos de Beixín 2008|Xuegos Paralímpicos de 2008]] y [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos de Rio de Janeiro 2016|Xuegos Paralímpicos de 2016]]. Finalmente, nel país practicar tamién el [[fútbol de sablera]]. L'Arxentina foi una de les cuatro participantes, con Brasil, Estaos Xuníos ya Italia, qu'entamaron la primer competencia internacional en Miami en 1993. Participó en tolos campeonatos mundiales non oficiales entamaos dende 1995, llogrando la so meyor posición en 2001, cuando salió terceru.<ref>{{cita web | títulu =Fútbol de sablera editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=1343&idm=20 | fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> Dende'l puntu de vista de los elementos de xuegu, n'Arxentina inventar en 1931, na ciudá de [[Bell Ville]], la pelota de fútbol moderno, ensin tento, conocida orixinalmente col nome de [[superball]].<ref name="González">González, Juan Evaristo (2004). ''De Bell Ville al mundu: historia del inventu arxentín que camudó a la pelota de fútbol: [la invención de la pelota de fútbol de boca invisible]: [curtia reseña del fútbol bellvillense y les sos figures más representatives]''. Córdoba: Comunicate.</ref> == Historia == === Los entamos === [[Ficheru:Bacrc.jpg|thumb|right|200px|El primer partíu de fútbol na Arxentina xugar nel campu del Buenos Aires Cricket Club el 20 de xunu de 1867, onde güei s'atopa'l [[Planetariu de Buenos Aires|Planetariu]].]] El [[fútbol]] aniciar n'[[Arxentina]] a mediaos del [[sieglu XIX]], de la mano d'inmigrantes británicos que llegaben a establecese nel país, principalmente pola construcción del ferrocarril.<ref>{{cita llibru |apellíu=Raffo|nome=Víctor|títulu=L'orixe británicu del deporte arxentino|editorial=Gráfica MPS|añu=2004|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9789874381071}}</ref> En mayu de 1867, los hermanos Thomas y James Hogg convidaron, al traviés d'un avisu nel diariu ''The Standard'', a una xunta pa intentar propulsar la práctica del fútbol. El 9 de mayu fundóse'l Buenos Aires Football Club,<ref name=primer>{{cita llibru |apellíos=Brown|nome=Paul|títulu=The Victorian Football Miscellany|añu=2013|editorial=Superelastic|isbn=978-095-6227-058|páxines=182 |idioma=inglés}}</ref> y entamóse el primer partíu, apostáu'l 20 de xunu ente blancos y coloriaos.<ref>{{cita web | títulu = 1863-1868 | editorial = The Association of Football Statiticians | url=http://www.11v11.co.uk/index.php?pageID=479 | fechaaccesu = 14-ene-2008}}</ref> El partíu foi convocáu pel Buenos Aires Cricket Club, a iniciativa de los hermanos Thomas y James Hogg, qu'enfrentó al Buenos Aires Football Club, fundáu pa la ocasión unos díes antes, el primer club de fútbol arxentino. L'alcuentru xugar nos [[montes de Palermo]], nel llugar onde güei s'atopa'l [[Planetariu de Buenos Aires|Planetariu]], apenes cuatro años dempués de que se va xugar el primer partíu de fútbol moderno nel mundu, según [[The Football Association#Les 13 regles del fútbol de 1863|les regles de 1863]]. Dende entós y mientres delles décades el fútbol practicar nos clubes y escueles fundaos polos [[Inmigración n'Arxentina#Británicos|inmigrantes británicos]].<ref name="AFA Oríxenes">{{cita web | títulu = Oríxenes. El fútbol, una pasión arxentina | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=8&idm=1 | fechaaccesu = 22-ene-2008}}</ref><ref>{{cita web | títulu = Historia: hai 140 años xugó'l primer partíu nel país. El fútbol nacional cumple año | autor = Barnade, Oscar | editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 20 de xunu de 2007 | url = http://www.clarin.com/diario/2007/06/20/deportes/d-05801.htm | fechaaccesu = 22-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081002195114/http://www.clarin.com/diario/2007/06/20/deportes/d-05801.htm | fechaarchivu = 2008-10-02 }}</ref><ref>{{cita web | títulu = 140 años del primer partíu de fútbol na Arxentina | autor = Cantaro, Eduardo | editorial = Sitiu del historiador Eduardo Cantaro, 21 de mayu de 2007 | url=http://eduardocantaro.blogspot.com/2007/05/140-aos-del-primer-partido-de-ftbol-en.html | fechaaccesu = 22-ene-2008}}</ref> Esti primer partíu xugar dende la 12:30 hasta les 14:30, y namái cuntó con ocho xugadores por equipu. Los equipos teníen la siguiente formación (recordada pol diariu ''The Standard''): '''Equipo Blanco''': Thomas Hogg, James Hogg, W. Forrester, T.B. Smith, J.W. Bond, Y.S. Smith, J. Rabsbottom y N.B. Smith. '''Equipu Coloráu''': William Heald, T.R. Best, O. Smith, H.J. Barge, H. Willmont, R.M. Ramsay, J. Simpson y W. Boschetti. [[Ficheru:The Standard 23Jun1867.JPG|thumb|left|100px|Crónica del diariu ''The Standard'' de Buenos Aires detallando'l primer partíu de fútbol apostáu n'Arxentina. 23 de xunu de 1867.]] Pero'l fútbol nun yera inda una disciplina popular, yá que solía xugase xeneralmente en clubes ingleses. En 1869, l'inglés [[Isaac Newell]] llegó a la ciudá de Rosario, trayendo ente les sos pertenencies una pelota de fútbol y un reglamentu. En 1884 fundó'l ''Colexu Comercial Anglicanu Arxentín'', y los sos estudiantes empezaron a practicar el deporte de "los ingleses llocos". Magar [[Alejandro Watson Hutton|Alexander Watson Hutton]] (un inmigrante proveniente d'Escocia que llegó al país en 1882) ye consideráu'l ''padre del fútbol arxentino'', dicha paternidá podría ser discutible, yá que los historiadores que-y atribuyeron esi rótulu al escocés, posiblemente tornaron los acontecimientos asocedíos fora de les llendes de Buenos Aires. Watson Hutton llegó pa faese cargu del Colexu [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew]]. Ellí desenvolvió la práctica del fútbol hasta que problemes coles autoridaes de la institución causaron el so alloñamientu pa fundar la English High School, que sería la base d'[[Alumni Athletic Club|Alumni]], una institución que ganó diez torneos amateur (incluyendo'l ganáu por English High School) hasta que s'eslleió en 1912. El fútbol solía ser practicáu n'escueles o dientro de dellos clubes que nun se dedicaben puramente a ello. Tamién en llugares con fuerte presencia de ciudadanos ingleses, como les empreses ferroviaries. Ye nesi contestu qu'en 1886 empieza la práctica del fútbol nos [[Talleres Ferroviarios de Junín|talleres ferroviarios]] de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]]. Los xugadores pertenecíen a la numberosa coleutividá británica que s'aniciara na ciudá. El 23 d'avientu de 1892 fundan el [[Club Atlético Buenos Aires al Pacífico]], nome de la empresa ferroviaria. Amás del fútbol, foi iniciador d'otros deportes como [[críquet]], [[boxéu]], [[golf]], [[ḥoquei]] y [[baloncestu]]. El club entá esiste col mesmu nome, y xuega na [[Lliga Deportiva del Oeste]], asociación de fútbol [[Amateur (afición)|amateur]] de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]]. El 3 de xunu de 1887 fúndase'l [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]], el más antiguu de los qu'anguaño tán afiliaos a la AFA, dedicáu primeramente a los deportes incluyíos nel so nome, qu'incluyó la práctica de fútbol en 1893. El [[Quilmes Rovers Club]] fúndase'l 27 de payares de 1887. Anque nun ta claro que se trate del mesmu qu'anguaño se denomina [[Quilmes Atlético Club]], participa nos torneos de la AFA, siendo consideráu oficialmente como'l ''decanu del fútbol arxentino''.<ref>{{cita web |títulu=Historia Quilmes Atlético recibiendo'l llamatu del cerveceru" Club|url=http://www.quilmesaclub.org.ar/institucion/historia.html|obra=www.quilmesaclub.org.ar|fechaaccesu=20 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141216133057/http://www.quilmesaclub.org.ar/institucion/historia.html|fechaarchivu=16 d'avientu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://edant.clarin.com/diario/2006/11/06/deportes/d-00201.htm|publicación=Diariu Clarín|fecha=6 de payares de 2006|autor=Oscar Barnade|títulu=El dos feches de Quilmes|fechaaccesu=20 de xineru de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193616/http://edant.clarin.com/diario/2006/11/06/deportes/d-00201.htm|archivedate=2016-03-03}}</ref> El 24 d'avientu de 1889 fúndase'l [[Rosario Central|Central Argentine Railway Athletic]] na ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], qu'anguaño compite nos torneos de la AFA col nome de [[Rosario Central]]. El 3 de xunetu de 1892 fúndase'l [[Lobos Athletic Club]] na estancia "La Morada", cerca del pueblu de [[Lobos]]. El 21 de xineru de 1896 fúndase'l [[Club Atlético Banfield]], en 1898 el [[Club Atlético Estudiantes]] de Buenos Aires y en 1899 el [[Club Atlético Argentino de Quilmes]]. En 1891 creóse la primer asociación de fútbol n'Arxentina: ''[[Argentine Association Football League (1891)|The Argentine Association Football League]]''. La mesma tuvo una esistencia fugaz, pero entamó'l [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|primer campeonatu]] oficial, nel que compartieron el primer puestu los equipos d'[[Old Caledonians]] y [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew's]]. Dos años dempués, el 21 de febreru de 1893, [[Alejandro Watson Hutton|Hutton]] fundó la lliga definitiva, ''The Argentine Association Football League'' (homónima de l'asociación fundada en 1891), que con socesivos cambeos de nome adoptaría finalmente la denominación de ''[[Asociación del Fútbol Arxentino]]'', la octava asociación de fútbol en crease nel mundu. Coles mesmes, n'otres ciudaes del interior del país, desenvolviéronse les lligues locales. === Feches de fundación de los clubes del fútbol arxentino === La práctica entamada del fútbol na Arxentina ye de les más antigües y de mayor tradición del mundu; ye asina que la gran mayoría de los clubes que compiten nos torneos de toles divisiones superen largamente los 100 años de vida. Les feches de fundación de dalgunos de los clubes más antiguos que perduren hasta'l presente son: {| {{tablaguapa}} | '''Clubes''' |- valign=top | <div style="-moz-webkit-column-count:1; column-count:2"> * [[Club Mercedes]]: 12 de mayu de 1875* * [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]: 3 de xunu de 1887* * [[Quilmes Atlético Club]]: 27 de payares de 1887 * [[Club Atlético Rosario Central]]: 24 d'avientu de 1889 * [[Lobos Athletic Club]]: 3 de xunetu de 1892 * [[Club Atlético Buenos Aires al Pacífico]]: 23 d'avientu de 1892 * [[Club Atlético Banfield]]: 21 de xineru de 1896 * [[Club Atlético Pacífico]]: 1 de payares de 1896 * [[Club Atlético Estudiantes]]: 15 d'agostu de 1898 * [[Club Atlético Argentino de Quilmes]]: 1 d'avientu de 1899 * [[Club Atlético Concepción (Concepción de la Sierra, Misiones)]]: 17 d'agostu de 1900 * [[Club Atlético Libertad (Salta)]]: 12 de marzu de 1901 * [[Club Atlético River Plate]]: 25 de mayu de 1901 * [[Club Atlético Tigre]]: 3 d'agostu de 1902 * [[Club Atlético Tucumán]]: 27 de setiembre de 1902 * [[Gimnasia y Tiro de Salta]]: 29 de payares de 1902 * [[Racing Club]]: 25 de marzu de 1903 * [[Club Ferrocarril Roca (Las Flores)]]: 30 d'agostu de 1903 * [[Club Atlético Newell's Old Boys]]: 3 de payares de 1903 * [[Club Atlético San Telmo]]: 5 de marzu de 1904 * [[Club Atlético Barracas Central]]: 5 d'abril de 1904 * [[Club Atlético 9 de Julio (Rafaela)|Club Atlético 9 de Julio (R)]]: 9 de xunetu de 1904 * [[Club Ferro Carril Oeste]]: 28 de xunetu de 1904 * [[Asociación Atlética Argentinos Juniors]]: 15 d'agostu de 1904 * [[Club Atlético Uruguay]]: 1 de setiembre de 1904 * [[Club Atlético Atlanta]]: 12 d'ochobre de 1904 * [[Club Atlético Independiente]]: 1 de xineru de 1905 * [[Club Atlético Belgrano|Club Atlético Belgrano (C)]]: 19 de marzu de 1905 * [[Club Atlético Tiro Federal Argentino]]: 29 de marzu de 1905 * [[Club Atlético Boca Juniors]]: 3 d'abril de 1905 * [[Club Atlético Baradero]]: 3 d'abril de 1905 * [[Club Everton]]: 9 d'abril de 1905 * [[Club Atlético Colón|Club Atlético Colón (SF)]]: 5 de mayu de 1905 * [[Club Atlético Platense]]: 25 de mayu de 1905 * [[Club Atlético de la Juventud Alianza]]: 14 de xunu de 1905 * [[Club Estudiantes de La Plata]]: 4 d'agostu de 1905 * [[Club Atlético Sarmiento (La Banda)]]: 16 d'abril de 1906 * [[Club Atlético Chacarita Juniors]]: 1 de mayu de 1906 * [[Club Atlético Defensores de Belgrano]]: 25 de mayu de 1906 * [[Club Atlético Talleres (Remedios de Escalada)|Club Atlético Talleres (RdE)]]: 1 de xunu de 1906 * [[Club Atlético Argentino (Marcos Juárez)|Club Atlético Argentino (MJ)]]: 9 de xunetu de 1906 * [[Club Atlético Argentino (Merlo)|Club Atlético Argentino (M)]]: 30 d'agostu de 1906 * [[Club Atlético Central Córdoba (Rosario)|Club Atlético Central Córdoba (R)]]: 20 d'ochobre de 1906 * [[Asociación Mutual Social y Deportiva Atlético de Rafaela]]: 13 de xineru de 1907 * [[Club Atlético Mitre (Santiago del Estero)|Club Atlético Mitre (SdE)]]: 2 d'abril de 1907 * [[Club Atlético Universitario (Córdoba)|Club Atlético Universitario(C)]]: 8 d'abril de 1907 * [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Club Atlético Unión (SF)]]: 15 d'abril de 1907 * [[Club Social y Deportivo Juventud Unida|Club Social y Deportivo Juventud Unida (G)]]: 1 de mayu de 1907 * [[Club Atlético Paraná]]: 16 de xunu de 1907 * [[Club Atlético San Martín (San Juan)|Club Atlético San Martín (SJ)]]: 27 de setiembre de 1907 * [[Club Atlético Colegiales (Munro)|Club Atlético Colegiales (BA)]]: 1 d'abril de 1908 * [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro]]: 1 d'abril de 1908 * [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Mendoza)|Club Atlético Gimnasia y Esgrima (M)]]: 30 d'agostu de 1908 * [[Club Atlético Liniers]]: 8 d'ochobre de 1908 * [[Club Atlético Argentino Peñarol]]: 12 d'ochobre de 1908 * [[Club Atlético Huracán]]: 1 de payares de 1908 * [[Club Atlético Libertad (Corrientes)|Club Atlético Libertad (C)]]: 10 de marzu de 1909 * [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|Club Atlético San Martín (T)]]: 2 de payares de 1909 * [[Club Atlético Concepción|Club Atlético Concepción (T)]]: 27 d'avientu de 1909 * [[Club Atlético Vélez Sarsfield]]: 1 de xineru de 1910 * [[Club Atlético Excursionistas]]: 1 de febreru de 1910 * [[Viamonte Fútbol Club]]: 4 de mayu de 1910 * [[Club Deportivo Libertad]]: 25 de mayu de 1910 * [[Club Atlético Sarmiento (Resistencia)|Club Atlético Sarmiento (R)]]: 24 de setiembre de 1910 * [[Club Olimpo]]: 15 d'ochobre de 1910 * [[Cañuelas Fútbol Club]]: 1 de xineru de 1911 * [[Club Almagro]]: 6 de xineru de 1911 * [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Club Atlético Sarmiento (J)]]: 1 d'abril de 1911 * [[Club Atlético Belgrano (Paraná)]]: 10 de xunu de 1911 * [[Club Atlético Nueva Chicago]]: 1 de xunetu de 1911 * [[Club Sportivo Patria]]: 14 d'ochobre de 1911 * [[Club Atlético Central Norte (Tucumán)]]: 29 de payares de 1911 * [[Club Atlético Argentino (Rosario)|Club Atlético Argentino (R)]]: 15 de xineru de 1912 * [[Club Atlético Palmira]]: 31 de xineru de 1912 * [[Club Atlético Ituzaingó]]: 1 d'abril de 1912 * [[Club Atlético Estudiantes (Olavarria)]]: 12 d'abril de 1912 * [[Club Colón de San Justo]]: 1 de mayu de 1912 * [[Club Atlético Sarmiento (San Fernando del Valle de Catamarca)]]: 12 de xunu de 1912 * [[Club Atlético San Jorge]]: 23 de xunu de 1912 * [[Asociación Atlética Estudiantes]]: 21 de setiembre de 1912 * [[Club Atlético Temperley]]: 1 de payares de 1912 * [[Club Atlético Benjamín Matienzo (Villa de Soto, Córdoba)]]: 12 de payares de 1912 * [[Club Jorge Newbery de Junín]]: 13 de xineru de 1913 * [[Club Sportivo Independiente Rivadavia]]: 24 de xineru de 1913 * [[Club Atlético All Boys]]: 15 de marzu de 1913 * [[Club Atlético Aldosivi]]: 29 de marzu de 1913 * [[Club Atlético Chaco For Ever]]: 27 de xunetu de 1913 * [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Club Atlético Talleres (C)]]: 12 d'ochobre de 1913 * [[Club Sportivo Barracas]]: 30 d'ochobre de 1913 * [[Club y Biblioteca Ramón Santamarina]]: 20 d'avientu de 1913 * [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica]]: 1 de febreru de 1914 * [[Club Sportivo Belgrano (San Francisco)|Club Sportivo Belgrano (SF)]]: 15 d'abril de 1914 * [[Club Atlético General Paz Juniors]]: 27 d'abril de 1914 * [[Club Atlético Sansinena Social y Deportivo]]: 12 de xunu de 1914 * [[Club Atlético Ferrocarril Midland]]: 28 de xunu de 1914 * [[Club Atlético Defensores Unidos]]: 14 de xunetu de 1914 * [[Club Atlético Lanús]]: 3 de xineru de 1915 * [[Club Rivadavia]]: 22 de marzu de 1915 * [[Club Atlético Puerto Comercial]]: 1 d'agostu de 1915 * [[Club El Porvenir]]: 11 de setiembre de 1915 * [[Club Atlético Lugano]]: 18 de payares de 1915 * [[Centro Juventud Antoniana]]: 12 de xineru de 1916 * [[Club Deportivo Jorge Gibson Brown]]: 16 de marzu de 1916 * [[Racing Athletic Club]]: 16 d'abril de 1916 * [[Club Atlético Huracán (Ingeniero White)]]: 25 de mayu de 1916 * [[Andes Foot-Ball Club]]: 31 de mayu de 1916 * [[Club Libertad de Bahía Blanca]]: 9 de xunetu de 1916 * [[Club Sportivo y Biblioteca Atenes]]: 9 de xunetu de 1916 * [[Club Atlético Independiente (Trelew)]]: 30 d'agostu de 1916 * [[Club Sportivo Dock Sud]]: 1 de setiembre de 1916 * [[Club Atlético Los Andes]]: 1 de xineru de 1917 * [[Club Gimnasia y Esgrima (Concepción del Uruguay)]]: 8 de febreru de 1917 * [[Club Atlético Resistencia Central]]: 12 de xunu de 1918 * [[Club Independiente (Tandil)]]: 9 de xunetu de 1918 * [[Instituto Atlético Central Córdoba]]: 8 d'agostu de 1918 * [[Deportivo Guaymallén]]: 25 d'agostu de 1918 * [[Club Atlético Douglas Haig]]: 18 de payares de 1918 * [[Club General Belgrano]]: 28 d'abril de 1919 * [[Club Atlético Central Córdoba (Santiago del Estero)]]: 3 de xunu de 1919 * [[Club Sportivo Desamparados]]: 10 de setiembre de 1919 * [[Club Sportivo Estudiantes (San Luis)]]: 20 de xunu de 1920 * [[Club Atlético Juventud Unida Universitaria]]: 8 de payares de 1920 * [[Club Atlético Independiente (Neuquén)]]: 27 de febreru de 1921 * [[Club Atlético Central Norte (Salta)]]: 21 de marzu de 1921 * [[Godoy Cruz Antonio Tomba]]: 1 de xunu de 1921 * [[Sportivo Atlético Club]]: 18 de marzu de 1922 * [[Luján Sport Club]]: 15 de xunetu de 1922 </div> |} === La era amateur === [[Ficheru:Lomas-futbol1893.jpg|thumb|200px|[[Lomas Athletic]], equipu campeón en 1893.]] Nes primeres dos décades d'esistencia de la lliga, les competiciones entamáronse básicamente en derredor de les escueles y clubes d'inmigrantes británicos, íntimamente rellacionáu coles nociones del [[xuegu llimpiu]] y la caballerosidad deportiva, que constituyíen la exa de la concepción británica del [[deporte]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Dunning, Eric; Malcom, Dominic; et.al.|títulu=[https://books.google.com/books?id=TqyCioQFv6cC&hl=es Sport]|añu=2003|editorial=Londres: Routledge|ISBN= 0-415-26292-5}}</ref><ref name="AFA Oríxenes" /><ref name="Frydenberg Práutiques">{{cita web |títulu = Práutiques y valores nel procesu de popularización del fútbol. Buenos Aires (1900-1910) |autor = Frydenberg, Julio david |editorial = EFDeportes |url=http://www.efdeportes.com/efd10/jdf10.htm |fechaaccesu = 14-ene-2008}}</ref> Nesos años destacóse [[Alumni]], el club de los alumnos del Buenos Aires English High School, fundáu por Alejandro Watson Hutton, que llogró diez campeonatos antes d'eslleise en 1911. [[Ficheru:Alumni Athletic Club, in 1910..jpg|200px|thumb|[[Alumni]] foi'l club más destacáu del amateurismo. Fundáu pol padre del fútbol arxentino, l'escocés [[Alejandro Watson Hutton]]. Participó en trece campeonatos arxentinos y ganó 10. En 1911 dexó de competir.]] Na [[década de 1900|primer década]] empezó un procesu de popularización del fútbol, por aciu la creación esplosiva de cientos de clubes, qu'enriaron l'ingresu masivu al deporte de los sectores populares, munchos d'ellos trabayadores y descendientes d'[[Inmigración n'Arxentina#Britámicos|inmigrantes, o ellos mesmos]].<ref name="Frydenberg Práctiques2">{{cita web |títulu = Práutiques y valores nel procesu de popularización del fútbol. Buenos Aires 1900-1910 |autor = Frydenberg, Julio David |editorial = EFDeportes |url=http://www.efdeportes.com/efd10/jdf10.htm |fechaaccesu = 10 de xineru de 2008}}</ref> La masificación del fútbol n'Arxentina produció un paralelu alloñamientu del mesmu de los clubes venceyaos a la comunidá británica y la [[clase alta]], que s'entornaron principalmente al [[tenis]], el [[rugbi]] y el [[Hockey Hierba|ḥoquei sobre verde femenín]], col fin d'evitar la so participación nel deporte espectáculu y caltenese como instituciones empobinaes puramente a la práctica del deporte recreativo de los sos socios. El sociólogu Eric Dunning, espertu nel estudiu del deporte, señala que la separación ente deportes elitistes y deportes populares foi un procesu xeneral, que se repitió na mayor parte de los países del mundu, de la mano col amenorgamientu de la [[xornada de trabayu]] y la consecuente apaición del [[tiempu llibre]] para amplios sectores de la población.<ref name="Donning Sport Matters">{{cita web |títulu =Donning cita la siguiente opinión de 1895 sobre la situación en Gran Bretaña, frente al ingresu de los sectores populares al deporte. "¿Por qué tuviera d'haber esta constante brega pa xuntar nel deporte los dos elementos diverxentes de la sociedá que nunca por nengún motivu atopar en nengún llugar nuna situación entá más incomprensibles, y esta ye la causa de toa nuesa frustración atlética... La clase trabayadora ta bien nel so llugar; déxenlos nel so llugar en paz, y que tengan el so atletismu de la manera en que meyor s'espresen los sos enclinos... Déxennos tener el nuesu propiu deporte ente los elementos más refinaos, y nun dexen a los espíritus discordantes entren n'él". Sport matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation |autor = Dunning, Eric |editorial = Londres, Routledge |url=https://books.google.com/books?id=TqyCioQFv6cC&printsec=frontcover&dq=Dunning+%22sport,+violence+and+civilization%22&hl=es |fechaaccesu = 24-ene-2008}}</ref> Nesi momentu apaecieron munchos de los equipos qu'habríen de destacar nel fútbol arxentino. Magar los primeros clubes de fútbol fueron fundaos a fines del [[sieglu XIX]]: el [[Club Mercedes]] en 1875, [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] y [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], en 1887;<ref>L'historiador Jorge Gallego, del Centru pa la Investigación de la Historia del Fútbol ([[CIHF]]), discrepa con esta parte de la historia y considera que'l [[Quilmes Rovers Club]] fundáu en 1887, ye un club distintu al [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] actual. Afirma que «el Quilmes Cricket Club, fundáu'l 5 de payares de 1897, llamáu Quilmes Athlétic Club dende'l 14 d'ochobre de 1901 y, finalmente, Quilmes Atlético Club a partir del 17 d'abril de 1952, foi una entidá nueva; nun s'anició como productu d'una fusión, dixebra o cambéu de nome de centros anteriores»</ref> [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], en 1889; [[Club Atlético Banfield|Banfield]], en 1896; y l'[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes (BA)]] en 1898, foi recién a partir de principios del [[sieglu XX]] que se produció una creación masiva de clubes, superando los 300 ente 1900 y 1910, ente ellos, [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]], [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]], [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]], [[Club Atlético Belgrano|Belgrano (C)]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]], [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]], [[Gimnasia y Tiro de Salta]], [[Club Atlético Huracán|Huracán]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]], [[Club Atlético Platense|Platense]], [[Racing Club|Racing]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]], [[Club Atlético Tigre|Tigre]], [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín de Tucumán]] [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]. Tamién se crearon n'otres ciudaes les llamaes [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues de fútbol del interior]], como les lligues [[Lliga Rosarina de Fútbol|rosarina]] (1905), [[Lliga Cordobesa de Fútbol cordobés]] (1912), [[Lliga Santafesina de Fútbol|santafesina]] (1913), [[Lliga Tucumana de fútbol|tucumana]] (1919), [[Lliga Sanluiseña de fútbol|puntana]] (1920), [[Lliga Salteña de Fútbol|salteña]] (1921), [[Lliga Paranaense de Fútbol|paranaense]], [[Lliga Santiagueña de Fútbol|santiagueña]], ente munches otres, que más palantre conformaríen el [[Asociación del Fútbol Arxentino#Órgano|Consejo Federal del fútbol arxentino]] (CFFA), unu de los órganos de conducción de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. Mientres tou esti periodu y los primeros años del profesionalismo, el campeonatu de Lliga de la [[Primer División Arxentina]] tuvo siempres integráu puramente por clubes de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[conurbano bonaerense]] y la ciudá de [[La Plata]]. Les úniques esceiciones fueron los casos de [[Rosario Athletic]] en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]]; [[Lobos Athletic Club]], en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]], [[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|1898]] y [[Campeonatu de primer División 1899 (Arxentina)|1899]]; y Reformer, de [[Campana (Arxentina)|Campana]], de [[Campeonatu de primer División 1905 (Arxentina)|1905]] a [[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|1909]]. Esto dábase porque los equipos del interior del país nun taben afiliaos de manera direuta a los antecesores de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] —igual que na actualidá—, poro, pertenecíen nos campeonatos oficiales de les sos Lligues rexonales que si taben xuntaos al ente rector. Asina —por citar dellos exemplos— mientres tou esi tiempu, [[Rosario Central|Central]] y [[Newell's Old Boys|Newell´s]] apostaben los campeonatos oficiales entamaos pola [[Campeonatu de fútbol de Rosario|Lliga Rosarina]], [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] y [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]] facer nos torneos oficiales de la [[Lliga Cordobesa de Fútbol|Lliga Cordobesa]], ente que [[Club Atlético Colón|Colón]] y [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]] participaben nos certámenes desenvueltos pola [[Lliga Santafesina de Fútbol|Lliga Santafesina]], y asina socesivamente según la so afiliación. Amás de la Lliga, l'ente rector mientres esos años, entamó dellos concursos col [[copes nacionales del fútbol arxentino|formatu de copa]]. A diches competencies yeren convidaos permanentemente los clubes de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]] yá que, pol nivel de los sos xugadores y la so importante infraestructura, los sos equipos teníen un poderíu similar a los de la lliga Porteña —considerada de calter nacional—. Asina, mientres tol amateurismo, los conxuntos de la ciudá de Rosario pudieron midise colos «Porteños», ya inclusive, ganar delles ediciones de dichos trofeos. Mientres les primeres trés décades del sieglu XX caltuvo un sordu conflictu ente los partidarios del amateurismo y los del profesionalismo: polo xeneral los futbolistes y una minoría de dirixentes sosteníen la necesidá d'entamar una lliga de fútbol profesional, pero la mayoría de los clubes y les sos autoridaes oponíense, cola evidente intención de retener la totalidá de les ganancies llograes nos espectáculos. Esti y otros conflictos, derivaos del manexu d'eses ganancies, y disputes de poder con fonderada na política, llevaron, en tres ocasiones, a la creación de lligues paraleles. Fueron creaes la ''[[Federación Arxentina de Football]]'' (que tuvo vixente ente'l 14 de xunu de 1912 y el 23 d'avientu de 1914), la ''[[Asociación Amateurs de Football]]'' (del 22 de setiembre de 1919 al 28 de payares de 1926) y finalmente la ''[[Lliga Arxentina de Football]]'' (dende'l 18 de mayu de 1931 hasta'l 3 de payares de 1934) que fundó la caña profesional del deporte nel país.<ref>{{cita web |títulu =Origen |autor = AFA |url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=8&idm=1 |fechaaccesu = 12-feb-2008}}</ref> Ye por ello que mientres les décades [[década de 1910|del 10]] y [[década de 1920|del 20]] predominó'l llamáu "[[amateurismo marrón]]", pol cual los clubes abonaben sumas de dineru a los sos xugadores de manera informal y antirreglamentaria. Paralelamente, la práctica masiva enriar de manera cuasi esclusiva al traviés del llamáu "fútbol de potreru", ensin institucionalidad nin supervisión dalguna, porque los clubes nunca entamaron la práctica recreativa del fútbol de la población, como tampoco lo fixo'l sistema escolar. Esti fechu sería decisivu pa la creación d'un estilu propiu y orixinal, denomináu "criollu" o "d'El Ríu de la Plata" y que va ser percibíu como opuestu al estilu "inglés".<ref name="Clarín Pasión">{{cita web |títulu = Pasión d'ayeri, pasión de siempre |autor = Bossio, Miguel; Uzquiza, Pedro |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 14 de xineru de 2002 |url = http://www.clarin.com/diario/2002/01/14/d-01215.htm |fechaaccesu = 27-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090505110251/http://www.clarin.com/diario/2002/01/14/d-01215.htm |fechaarchivu = 2009-05-05 }}</ref><ref name="Archetti">{{cita publicación | autor = Archetti, Eduardo P. | títulu = El deporte n'Arxentina (1914-1983) | añu = 2005 | publicación = Sociedá y trabayu, Universidá Nacional de Santiago del Estero | volume = VI, jun-sep 2005 | númberu = 7 | ISSN = 1514-6871 | url = http://www.unse.edu.ar/trabajoysociedad/Archetti.pdf }}</ref> Retiráu Alumni de la lliga, destacóse especialmente [[Racing Club|Racing]], que llogró siete campeonatos consecutivos (1913 a 1919), únicu casu del fútbol arxentino. Nel ámbitu internacional, los clubes apostaben de manera regular colos sos pares [[Uruguayos]] una serie de [[Campeonatos de fútbol d'El Ríu de la Plata|campeonato]] que son consideraos antecesores de los [[Partíu internacional de fútbol|torneo internacionales]]. Amás, en 1925, [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] realizó la primera [[Xira europea de Boca Juniors de 1925|xira d'un equipu arxentín per Europa]], ganando 15 de los 18 partíos xugaos, ente ellos al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] y al [[Atlético de Madrid]], según al combináu de [[Francia]], recibiendo por ello la Copa d'Honor de la AFA. Pela so parte, l'Asociación Arxentina de Football acomuñar a la [[FIFA]] en 1912 y foi miembru fundador de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] ([[Conmebol]]) en 1916. El primer partíu oficial d'una [[seleición arxentina de fútbol]] foi'l 16 de mayu de 1901 contra {{sel|Uruguái}}, trunfando Arxentina 3-2.<ref>Esiste un discutiniu sobre cuál foi'l primer partíu de la seleición arxentina. Delles fontes indiquen qu'en realidá'l debú del escoyíu producióse'l 20 de xunetu de 1902, tamién nun partíu contra Uruguái, con un trunfu por 6-0. L'Asociación del Fútbol Arxentino considera como primer partíu de la seleición arxentina al apostáu contra Uruguái, el 16 de mayu de 1901. {{cita web |títulu =Los empiezos |autor = AFA |url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=5264&idm=13 |fechaaccesu = 12-feb-2008}}. Pa más información, consulte [[Seleición de fútbol d'Arxentina#Primer partíu|Seleición de fútbol d'Arxentina: primer partíu]].</ref> La primer copa foi la [[Copa Lipton]] (Arxentina-[[Uruguái]]) de 1905 y el primer tornéu ganáu foi la [[Copa Centenariu Revolución de Mayu|Copa Centenariu de la Revolución de Mayu de 1910]], apostáu ente Arxentina, [[Chile]] y Uruguái. El primer tornéu mayor llográu foi la [[Copa América]] de 1921, la primera de les 14 que llograría hasta'l día de güei. En [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]], na so primer participación [[Xuegos Olímpicos|olímpica]], Arxentina llogró la [[medaya de plata]], perdiendo 1-2 nun partíu de desempate ante Uruguái, que se consagró bicampeón.<ref>{{cita web |títulu =Historia de XX.OO. Amsterdam 1928. La 8ava edición de los Xuegos dexó munches hestories pa cuntar |autor = ESPN |editorial = ESPN Deportes |url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=224561 |fechaaccesu = 9-feb-2008}}</ref> Nesi tornéu Arxentina golió a [[Estaos Xuníos]] 11-2, el quintu partíu con más goles de la historia olímpica.<ref>Los partíos con más goles de los Xuegos Olímpicos fueron: Dinamarca-Francia (17-1) en 1908, Alemaña-Rusia (16-0) en 1912, Italia-Exiptu (11-3) en 1928, Inglaterra-Suecia (12-1) en 1908 y Arxentina-Estaos Xuníos (11-2) en 1928. {{cita web |títulu = Goliaes y partíos con más goles |autor = El Area |editorial = Fútbol olímpico: intereses y datos accesorios |url = http://www.el-area.com/olimpiadas/subpaginas/olimpiaes-accesorios.htm#golom |fechaaccesu = 12-feb-2008 }}</ref>De la mesma, Arxentina en [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] salió subcampeón de la primer edición de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial]], detrás d'{{sel|Uruguái}}, país organizador. === El profesionalismo === [[Ficheru:Horacio Coppola - Buenos Aires 1936 - Tribuna.jpg|thumb|250px|Públicu mientres un partíu de fútbol en 1936.]] En 1931, tres un llargu procesu que remató con una [[fuelga]] de futbolistes, producióse una quebra, y el 18 de mayu d'esi añu, 18 clubes, ente ellos los de mayor convocatoria, decidieron retirase d'esa Asociación, que yera la entidá oficial, y formaron la [[Lliga Arxentina de Football]], entidá disidente de la [[FIFA]], dando empiezu al profesionalismo. Dicha lliga convivió cuatro años colos torneos entamaos pola Asociación, que siguíen siendo amateurs, y que a pesar de ser "oficiales", taben devaluaos. Lo mesmo asocedió nes lligues de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] y [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]]. El mal desempeñu del [[Seleición de fútbol d'Arxentina|escoyíu]] nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Mundial de 1934]], al que s'allegó con xugadores de segundu orde, yá que los meyores apostaben los torneos entamaos poles lligues disidentes; sumáu a la poca convocatoria que teníen los torneos qu'entamaba l'Asociación, provocó que'l 3 de payares de 1934 fundiérense dambes entidaes, dando forma definitiva a la AFA. Cola unión establecióse que los conxuntos que participaben nos campeonatos de la otrora disidente lliga apuesten los concursos de [[Primer División d'Arxentina|primer división]] y que los equipos de l'Asociación compitan nes lligues inferiores. De la mesma convalidáronse retroactivamente como oficiales los torneos qu'entamó la Lliga Arxentina ente 1931 y 1934. Magar que los torneos entamaos pola AFA, yeren consideraos de calter nacional, solamente pertenecíen los equipos de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]] y dos de la ciudá de [[La Plata]], como na era anterior. Esto fizo que clubes d'otres rexones deseyaren apostar dichos campeionatos, especialmente de la [[Provincia de Buenos Aires]] y la [[Provincia de Santa Fe]]. Y anque, como nel amateurismo, a los equipos de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] dexóse-yos competir nes [[Copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales oficiales entamaes pola AFA y les sos antecesotas]], foi recién a partir de [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]] que, cola incorporación a la primer división de [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]] y [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], fuéronse sumando de manera lenta y progresiva a les distintes categoríes d'ascenso equipo de les provincies de Buenos Aires y Santa Fe, pero esto nun llegó a xeneralizase al restu del país. En [[1966]], el interventor de AFA, [[Valentín Suárez]], determinó un cambéu na organización de los torneos, dichu cambéu taba destináu a dexar que los equipos del interior del país compitieren nun campeonatu de primera ''federal''. El campeonatu regular, a partir de 1967 denomináu '''[[Campeonatu Metropolitanu de Fútbol (Arxentina)|Metropolitanu]]''', foi categorizado al mesmu nivel que los entamaos poles asociaciones y lligues del restu del país, xugándose na primer parte del añu y clasificando equipos, al igual que los demás campeonatos, al '''[[Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|Nacional]]''', estructurado por puntos a una sola rueda, nes sos primeres 3 ediciones, y depués como una copa, con grupos ya instancies finales. A partir d'entós, el fútbol revolucionóse, saliendo de cierta apatía que tenía n'años anteriores. El cambéu se evidenció en qu'equipos non avezaos al ésitu pudieron salir campeones, yá que nes primeres décades el tornéu sería apoderáu polos llamaos ''[[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]]'' (Boca Juniors, Independiente, Racing, River Plate y San Lorenzo de Almagro), que ganaron tolos torneos hasta 1966, y principalmente Boca Juniors y River Plate, que xuntos lleguen anguaño a concentrar más del 70% de tolos simpatizantes del país.<ref name="Xe2">{{cita publicación | autor = Consultora Xe | títulu = Estudios sobre adhesiones a equipos de fútbol. Total país 2006 | añu = 2006 | publicación = Consultora Xe | volume = | númberu = | id = Buenos Aires | url = http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm | urlarchivu = https://web.archive.org/web/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm | fechaarchivu = 3 d'avientu de 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080919123223/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm | archivedate = 2008-09-19 | fechaaccesu = 2018-10-31 }}</ref> A partir d'esi añu'l fútbol arxentino fíxose más variáu, con mayor cantidá d'equipos reclamando un llugar ente los más destacaos, como [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes]] ([[La Plata]]), [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez]] ([[Buenos Aires]]), [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]] y [[Club Atlético Rosario Central|Central]] ([[Rosario (Santa Fe)|Rosario]]), ente otros. La resolución 1309, promulgada'l 15 d'agostu de 1979,<ref>[http://mundod.lavoz.com.ar/content/30-anos-de-la-1309-1 30 años del Resolvimientu 1309]</ref> dexó una participación llindada nos torneos Metropolitanos, a partir de 1980, a aquellos clubes indireutamente afiliaos a la AFA que clasificaren o clasificaren a la ronda final en dos de tres torneos Nacionales consecutivos. Finalmente, a partir de la temporada [[Campeonatu de primer División 1985/86 (Arxentina)|1985/86]], esanicióse'l Tornéu Nacional y establecióse un sistema d'[[Ascensu y descensu (deportes)|ascensos y descensos]] por que los clubes indireutamente afiliaos llegaren a la máxima categoría, al traviés de la nueva [[Primer B Nacional|segunda división]], volviéndose al tornéu añal únicu pero esta vegada en correspondencia col calendariu européu, ye dicir en dos semestres d'años socesivos. A partir del [[Campeonatu de primer División 1991/92 (Arxentina)|tornéu 1991/92]], los dos ruedes del certame pasaron a ser torneos independientes y cada unu consagró al so propiu campeón. En materia de trunfos internacionales, [[Club Atlético Independiente|Independiente]] ganó en 1964 la primer [[Copa Libertadores d'América]] pal país, siendo los equipos arxentinos los que más torneos ganaron hasta empiezos de 2017, con 24, siguíos de Brasil con 17. [[Racing Club|Racing]] en 1967 foi'l primer equipu arxentín en llograr una [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], certame nel qu'Arxentina tamién tien la mayor cantidá de trunfos con 9, siguida d'Italia, con 7. Na [[Copa Mundial de Fútbol]], al yá mentáu subcampeonatu de [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]. Depués del mundial de 1934, realizáu n'Italia, y hasta [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]], caltúvose estremada de les competencies mundiales, en protesta pol usu de xugadores arxentinos per parte de los escoyíos europeos, como la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|seleición italiana de fútbol campeona de 1934]] qu'incluyó a cuatro de los meyores futbolistes de la seleición arxentina.<ref>Los cuatro xugadores arxentinos qu'integraron la seleición italiana campeona en 1934 fueron [[Enrique Guaita]], [[Raimundo Orsi]], [[Luis Monti]] y [[Attilio Demaría]]. Los cuatro fueren hasta esi momentu destacaos xugadores de la seleición arxentina, que llogró la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]] y el [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|subcampeonatu mundial en 1930]].</ref> En [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]], [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]] y [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] Arxentina llogró'l tricampeonatu na [[Copa América]], únicu na historia d'esti tornéu. En [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] volvió llograr la Copa América, goliando en tolos alcuentros (8-2 a Colombia, 3-0 a Ecuador, 4-0 a Uruguái, 6-2 a Chile) y ganando 3-0 a Brasil na final, con un equipu denomináu "los carasucias", consideráu ente los meyores de la so historia.<ref>La seleición de los "carasucias" tenía una recordada delantrera integrada por [[Orestes Omar Corbatta|Orestes Corbatta]], [[Humberto Maschio]], [[Antonio Valentín Angelillo|Antonio Angelillo]], [[Enrique Omar Sívori|Enrique Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]].</ref><ref>{{cita web | títulu = Los Carasucias, la gloria cumple 50 años | autor = Iglesias, Waldemar | editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 3 d'abril de 2007 | url = http://www.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04901.htm | fechaaccesu = 03-feb-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090401165115/http://www.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04901.htm | fechaarchivu = 2009-04-01 }}</ref> En [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] consagróse [[Copa Mundial de Fútbol|campeona del mundu]] per primer vegada (ganando tamién la [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol#Premiu al xuegu llimpiu|Copa Xuegu Llimpiu]]), repitiendo'l campeonatu en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]. Amás foi finalista en [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]]. En [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]] Arxentina ganó'l primer [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|campeonatu mundial xuvenil sub 20]], llogrando seis hasta principios de 2008, superando por dos a Brasil. En 2004 ganó la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]], l'únicu títulu mayor que nun llograra hasta entós, llogru que repitió nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]. En total la Seleición Arxentina llogró 169 copes oficiales y los clubes arxentinos 62 copes continentales y mundiales. Sumaes dambes, ye'l país con más ésitos futbolísticos del mundu.<ref name="AFA 10 n'Historia" /> === Xugadores destacaos na so historia === Ente los xugadores que se destacaron internacionalmente atópense [[Diego Armando Maradona]], [[Lionel Messi]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[José Manuel Moreno]], [[Omar Sívori]], [[Fernando Redondo]], [[Raimundo Orsi]], [[Claudio Caniggia]], [[Carlos Tévez]], [[Renato Cesarini]], [[Luis Monti]], [[Norberto Méndez|''Tucho'' Méndez]], [[Sergio Agüero]], [[Adolfo Pedernera]], [[Humberto Maschio]], [[Héctor Yazalde]], [[Osvaldo Ardiles]], [[Daniel Bertoni]], [[Gabriel Batistuta]], [[Roberto Ayala]], [[Jorge Valdano]], [[Mario Kempes]], [[Javier Zanetti]], [[Juan Sebastián Verón]], [[Ángel Labruna]], [[Ariel Ortega]], [[Pablo Aimar]], [[Hernán Crespo]], [[Juan Román Riquelme]], [[Daniel Passarella]], [[Américo Tesoriere]], [[Ubaldo Matildo Fillol]], [[Amadeo Carrizo]], [[Javier Saviola]], [[Diego Simeone]].<ref name="Bayer-Gorin-LN">{{cita llibru |apellíos=[[Osvaldo Bayer|Bayer]]|nome=Osvaldo|títulu=Fútbol arxentín|añu=1990|editorial=Buenos Aires: Suramericana|ISBN= 950-07-0605-9}}. {{cita llibru |apellíos=Gorin|nome=Natalio|títulu=Fútbol: memoria de mediu sieglu|añu=2005|editorial=Buenos Aires: Instituto Movilizador de Fondos Cooperativos|ISBN= 950-860-164-7}}. {{cita llibru |apellíos=La Nación|títulu=Historia del fútbol arxentino|añu=1995|editorial=Buenos Aires: La Nación}}</ref> <!--ENTE LOS XUGADORES CONSAGRAOS DIENTRO DE L'ARXENTINA INCLUYÉRONSE DOS POR EQUIPU, PA EVITAR ESCESOS NEL WP:PVN. --> Dalgunos de los xugadores arxentinos que fueron consagraos como estrelles pol públicu arxentín, son [[José Manuel Moreno]] , [[Jorge Gibson Brown]] , [[Norberto Alonso]], [[Ricardo Bochini]], [[Orestes Omar Corbatta]], [[Herminio Masantonio]], [[René Houseman]], [[Ángel Clemente Rojas]], [[Ernesto Grillo]], [[Guillermo Stábile]], [[Roberto Perfumo]], [[José Sanfilippo]], [[Ariel Ortega]], [[Francisco Varallo]], [[Bernabé Ferreyra]], [[José Omar Pastoriza]], [[Martín Palermo]], [[René Pontoni]], [[Silvio Marzolini]], [[Claudio Borghi]], [[Sergio Batista]], [[Aldo Pedro Poy]], [[Gerardo Martino]], [[Juan Ramón Verón|Juan Ramón "La Bruxa" Verón]], [[Daniel Willington]], [[Omar Palma]], [[Luis Artime]], [[Hugo Gatti]], [[Héctor Guidi]], ente munchos otros.<ref name="Bayer-Gorin-LN" /> Dalgunos de los xugadores estranxeros que fueron consagraos como estrelles pol públicu arxentín son los [[Uruguái|uruguayos]] [[Walter Gómez]], [[Severino Varela]], [[Ricardo Pavoni]], [[José Jorge González]], [[Rubén Paz]], [[Enzo Francescoli]], [[Luis Cubilla]], [[Antonio Alzamendi]] y [[Rubén Da Silva]]; los [[colombia]]nos [[Teófilo Gutiérrez]], [[Radamel Falcao García]], [[Mario Yepes]], [[Óscar Córdoba]], [[Jorge Bermúdez]], [[Mauricio Serna]] y [[Juan Pablo Ángel]]; los [[Paraguái|paraguayos]] [[Arsenio Pastor Erico|Arsenio Erico]], [[José Luis Chilavert]], [[Roberto Cabañas]], [[Adolfino Cañete]] y [[Celso Ayala]]; los chilenos [[Marcelo Salas]] , [[Sergio Livingstone]] , [[Alexis Sanchez]] y [[Gary Medel]] ; los [[España|españoles]] [[Isidro Lángara]] y [[Ángel Zubieta]]; el [[Perú|peruanu]] [[Julio Meléndez Calderón]] y los brasilanos [[Delém]] y [[Paulo Silas]] ente otros.<ref name="Bayer-Gorin-LN" /> === Pelota moderna === N'Arxentina, amás, inventóse la [[Balón ensin tento|pelota moderna o ensin tento]], llamada orixinalmente superball, un balón de cordura invisible y ensin picu.<ref name="González"/>Hasta 1930, la pelota con que se xugaba al fútbol representaba un riesgu pa los futbolistes, una y bones los primitivos balones iguaos en cueru vacunu o de potru, teníen un picu metálicu, por aciu el que s'enchíen, que se replegaba sobre la superficie del esféricu, onde yera sosteníu por un tento -un gordón iguáu col mesmu cueru-, lo que significaba una irregularidá que frecuentemente provocaba mancadures nos xugadores. Foi en [[Bell Ville]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]] y La idea foi patentada por Romano Polo, Antonio Tossolini y Juan Valbonesi el 20 d'abril de 1931.<ref>{{cita web |url=http://www.conexionbrando.com/1592082-les meyores-tecnologicos-en-el-futbol |títulu= Les meyores teunolóxiques nel fútbol |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2013 }}</ref> Esti tipu de balón foi utilizáu nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Mundial de 1934]], entamáu n'[[Italia]], y dende 1936 como balón oficial de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]].<ref>{{cita web |url=http://www.aprender.entrerios.edu.ar/recurso/recurso.php?id=132 |títulu=La Pelota del mundial |fechaaccesu=4 de xunetu de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://ramella.tripod.com/notes_publicaes/reportaxe_bellville.htm |títulu=Bell Ville y una industria que busca renacer La batalla de la pelotes |fechaaccesu=4 de xunetu de 2013 }}</ref> == Estilu == [[Ficheru:Potrero (5).jpg|thumb|200px|Buenos Aires: "fútbol de potreru".]]L'estilu habitual del futbolista arxentín ta incluyíu dientro de lo que se denomina "fútbol [[Suramérica|suramericanu]]" ([[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]], [[Paraguái]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]) y dientro d'ésti, del "fútbol d'[[El Ríu de la Plata]]" (Arxentina y Uruguái).<ref name="Archetti" /> Tradicionalmente, n'Arxentina'l fútbol aprendióse y desenvolvió popularmente n'espacios o parques llibres, denominaos "potreros", ensin nenguna supervisión [[institución|institucional]] nin preparación pa la so práctica.<ref name="Archetti Potreru">{{cita llibru |apellíos=Archetti,|nome=Eduardo P.|títulu=El potreru, la pista y el ring: Les patries del deporte arxentino|añu=2001|editorial=Buenos Aires: Fondu de Cultura Económica|ISBN= 950-557-403-7}}</ref> Salvu casos y momentos bien específicos, el [[sistema escolar]] y el [[Estáu]] desabrir de la práctica del fútbol per parte de los estudiantes, buscando promover deportes alternativos. [[Ficheru:Potrero-gambeta (6).jpg|thumb|200px|left|La "[[gambeta]]", base del fútbol arxentino.]] Estes circunstancies dexaron l'ampliu desenvolvimientu d'un estilu especial, conocíu como "fútbol de potreru", pocu reguláu, munches vegaes masivu, ensin entrenadores, capitanes nin padres. El ''fútbol de potreru'' inclúi una variedá de xuegos de fútbol, dende partíos más o menos formales, hasta partíos informales multitudinarios como "el picáu", o xuegos como'l "mete-gol-entra", el "llocu", la "cuerra", el "centro-gol", el "cañito-la lliga", el "fútbol-tenis", el "coca-cola", el "cabeza", etc.<ref name="Rivoira">{{cita publicación | autor = Rivoira, Roberto | títulu = Incorporando los xuegos tradicionales del potreru na formación de xugadores de fútbol | añu = 2006 | publicación = EFDeportes Revista Dixital | volume = Añu 11 | númberu = - Nᵘ96, mayu | id = Buenos Aires | url = http://www.efdeportes.com/efd96/potreru.htm }}</ref> Eses condiciones promovieron un xuegu basáu fundamentalmente na improvisación y l'habilidá individual nel manexu de la pelota, el llamáu "arte de la [[gambeta]]" (dribbling), y el pase curtiu, según un xuegu defensivu más físicu y violentu, con recursu sistemáticu a la vieya llei del football premoderno británicu, el "hacking" o zancadiella, conocíu nel Ríu de la Plata como "hachu".<ref name="Archetti" /> El ''fútbol de potreru'' caracterízase tamién por una mínima coordinación coleutiva y un menor usu del tiru de llarga distancia.<ref name="Panzeri Dinámica">{{cita llibru |apellíos=Panzeri|nome=Dante|títulu=Fútbol: dinámica de lo Impensado|añu=1967|editorial=Buenos Aires: Paidós|ISBN= 987-97435-4-7}}</ref> Unu de los principales analistes y defensores del "fútbol de potreru" foi'l periodista [[Dante Panzeri]], quien concebía los xuegu como una "dinámica de lo impensado" y sostenía básicamente que "el fútbol ye'l xugador".<ref name="Panzeri Dinámica" /> Dende la [[década de 1970]], la multiplicación de les competencies con equipos europeos, según la posibilidá masiva de reparar otros estilos de fútbol gracies a la [[televisión]] y la internacionalización del mercáu de xugadores, produció una evolución nel estilu del fútbol arxentino, fundiendo les carauterístiques básiques del ''fútbol de potreru'' con munchos elementos que caracterizaben al fútbol [[Europa|européu]]: xuegu coleutivu y coordináu, planes estratéxicos, pases de primera, "parés", triangulación, mayor velocidá nel xuegu. La resultancia foi la creación d'un estilu más efectivu, que llevó a llograr gran cantidá de victories internacionales y que suel ser referíu de manera xenérica como "fútbol suramericano".<ref name="Rivoira" /><ref name="Recuperar">{{cita web | títulu =Recuperar los potreros ye caltener la esencia del fútbol arxentino | editorial =Diariu Clarín, Buenos Aires, 22 de mayu de 2007 | url =http://www.clarin.com/diario/2007/05/22/conexones/t-01423242.htm | fechaaccesu =27-ene-2008 }}</ref> A partir de la [[década de 1990]] surdieron les "escuelitas de fútbol", centros xeneralmente privaos y empobinaos por deportistes y profesionales de la educación física, destinaos a enseñar a los neños a xugar al fútbol y a entamar la práctica. Esiste un alderique alrodiu de la incidencia de les "escuelitas del fútbol" sobre un eventual cambéu d'estilu del fútbol arxentino y sobre si la espansión de les mesmes implicó la desapaición del "potreru" y el fútbol d'habilidá individual acomuñáu con él. == Fútbol de clubes == {{AP|Campeonatos oficiales de fútbol de l'Arxentina}} {{AP|Primer División d'Arxentina}} {{AP|Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino}} {{AP|Copes nacionales del fútbol arxentino}} N'Arxentina esisten más de 3.000 clubes, formalmente entidaes privaes ensin fines d'arriquecimientu, que participen n'ocho torneos principales, entamaos piramidalmente y regulaos pola [[Asociación del Fútbol Arxentino]]. A ellos hai que sumar un númberu indetermináu d'equipos qu'actúen en 249 lligues locales acomuñaes a la AFA, qu'apuesten el so ingresu a la pirámide clasificatoria nacional. La mayoría de los clubes de fútbol arxentín actuales apaecieron na [[década de 1900|primer década]]. El sistema de torneos ta estremáu en dos rames: nuna participen los [[Clubes direutamente afiliaos a la AFA|clubes afiliaos direutamente a la AFA]], que provienen de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]], catorce equipos del restu de la [[provincia de Buenos Aires]] y seis de la [[provincia de Santa Fe]], con trés gradies (B, C y D); na otra, los clubes [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|afiliaos indireutamente]], pertenecientes a 21 provincies, y los de les provincies de Buenos Aires y Santa Fe non incluyíos na otra caña, entamaos en cuatro gradies ([[Tornéu Federal A]], [[Tornéu Federal B]], [[Tornéu Federal C]] y [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues rexonales o locales]]). Dambes aguaes conflúin nel campeonatu de [[Primer B Nacional]], que de la mesma dexa clasificar a la [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]. Nel cumal de la pirámide allúguense los equipos qu'apuesten añalmente la Primer División, hasta la temporada [[Campeonatu de primer División 2013/14 (Arxentina)|2013/14]] estremada en dos torneos, [[Torneos Inicial y Final|l'Inicial y el Final]], cola participación de 20 clubes, de los cualos surdíen dos campeones arxentinos per añu, que clasifiquen de la mesma pa la [[Copa Libertadores d'América]]. A partir del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|ciclu 2015]] xuégase un únicu campeonatu añal de 30 conxuntos. Tal división, sicasí, nun reflexa la verdadera distribución demográfica del país, onde dos tercios de la población correspuenden al interior, y namái un terciu al Gran Buenos Aires. Desque'l fútbol fixo profesional en [[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|1931]] y hasta la temporada [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016/17]], apostáronse 132 campeonatos nacionales que fueron ganaos por 17 clubes: [[Club Atlético River Plate|River Plate]] (35), [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (27), [[Club Atlético Independiente|Independiente]] (14), [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] (12), [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (10), [[Racing Club]] (8), [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (6), [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (5), [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (4), [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (3), [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] y [[Club Atlético Lanús|Lanús]] (2), [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]], [[Club Atlético Huracán|Huracán]], [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], [[Club Atlético Banfield|Banfield]] y [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] (1). De los diecisiete clubes, namái trés nun pertenecen al conglomeráu urbanu del Gran Buenos Aires. Los clubes non pertenecientes a Buenos Aires fueron integraos nun sistema competitivu nacional recién a fines de la [[década de 1960]], quitando los casos de Newell's Old Boys y Rosario Central, quien ingresaron a los torneos nacionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] en 1939; [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión (SF)]], incorporáu en 1940; [[Club Atlético Central Córdoba (Rosario)|Central Córdoba (R)]] afiliáu en 1943; [[Club Atlético Argentino (Rosario)|Arxentín (R)]] y [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal (R)]], dambos xuntaos en 1944 anque'l segundu se desafiló en 1962; [[Club Atlético Colón|Colón (SF)]], incorporáu en 1948; y [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento (J)]], qu'ingresó en 1952. Ente los torneos rexistraos como oficiales pola AFA, destácase'l [[Copa Dr. Carlos Ibarguren|Campeonatu Arxentín Copa Dr. Carlos Ibarguren]], xugáu en 23 ocasiones ente 1913 y 1958, qu'incluyía tamién dellos equipos y lligues del "interior", anque de manera non equilibrada. Esti campeonatu foi ganáu en cinco causes por Racing Club y Boca Juniors, en cuatro por River Plate, en dos por Independiente y Huracán, y nuna por Rosario Central, Newell's Old Boys, Tiro Federal (R), [[Lliga Mendocina de Fútbol|Lliga Mendocina]], [[Lliga Cordobesa de Fútbol|Lliga Cordobesa]], y [[Lliga Cultural de fútbol de Frías|Lliga Cultural de Santiago del Estero]].<ref>{{cita web | títulu = Arxentina Domestic Cup History. Campeonatu Arxentín Copa Dr. Carlos Ibarguren | editorial = The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation | url=http://www.rsssf.com/tablesa/argcuphist.html | fechaaccesu = 16-ene-2008}}</ref> === Los clásicos === {{AP|Clásicos del fútbol arxentino}} {{VT|Llistáu de los clásicos del fútbol arxentino}} Nel fútbol arxentino hai bien de [[clásicu deportivu|clásicos]] y partíos de gran rivalidá, que, utilizando un criteriu cronolóxicu, pueden estremase en clásicos «históricos» y clásicos «modernos». Considérense modernos a los clásicos nos que los equipos empezaron a andar a la tema cuando siquier unu d'ellos yá tenía un club con quien caltenía una rivalidá más vieya, ye dicir el so clásicu históricu. En dellos casos toma fuercia la nueva rivalidá al aparrar el clásicu históricu, llegando en dellos casos, col pasu de los años, a ser más fuerte qu'ésti.<ref>{{Cita web |url=http://www.periodicoparatodos.com.ar/actualidad/nota_074.htm |títulu=Periódicu Pa Toos. Actualidá. Los clásicos reales y históricos del Futbol Arxentín. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171116040826/http://www.periodicoparatodos.com.ar/actualidad/nota_074.htm |fechaarchivu=2017-11-16 }}</ref> Hai de solliñar que cualesquier de los partíos apostaos ente los denominaos [[cinco grandes del fútbol arxentino|cinco grandes]] tamién son consideraos clásicos (más allá del Superclásico y del Clásicu d'Avellaneda, partíos onde yá de por sí s'enfrenten equipos grandes). ==== Clásicos históricos ==== * [[Clásicu rosarino]] (en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]): [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] vs. [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], apostáu per primer vegada'l 18 de xunu de 1905. * [[Clásicu quilmeño]] (en [[Quilmes (Buenos Aires)|Quilmes]]): [[Club Atlético Argentino de Quilmes|Argentino de Quilmes]] vs. [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], apostáu per primer vegada'l 25 de mayu de 1906. * [[Clásicu d'Avellaneda]] (n'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]): [[Club Atlético Independiente|Independiente]] vs. [[Racing Club|Racing]], apostáu per primer vegada'l 9 de xunu de 1907. * [[Clásicu mendocino]] (en [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]]): [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Mendoza)|Gimnasia y Esgrima]] vs. [[Club Sportivo Independiente Rivadavia|Independiente Rivadavia]], apostáu per primer vegada'l 3 de xunetu de 1913. * [[Superclásico del fútbol arxentino|Superclásico]] (en [[Buenos Aires]]): [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] vs. [[Club Atlético River Plate|River Plate]], apostáu per primer vegada'l 24 d'agostu de 1913. * [[Clásicu santafesino]] (en [[Santa Fe (ciudá)|Santa Fe]]): [[Club Atlético Colón|Colón]] vs. [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]], apostáu per primer vegada en 1913, anque se desconoz la fecha exacta. * [[Clásicu cordobés]] (en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]): [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] vs. [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]], apostáu per primer vegada'l 17 de mayu de 1914. * [[Clásicu tucumano]] (en [[San Miguel de Tucumán]]): [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín]] vs. [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]], apostáu per primer vegada'l 26 de xunu de 1915. * [[Clásicu de la Zona Norte|Clásicu de la zona norte]] (en [[Vicente López (Buenos Aires)|Vicente López]] y [[Victoria (Buenos Aires)|Victoria]]): [[Club Atlético Platense|Platense]] vs. [[Club Atlético Tigre|Tigre]], apostáu per primer vegada'l 19 de setiembre de 1915. * [[Clásicu Huracán-San Lorenzo|Huracán vs. San Lorenzo de Almagro]] (en [[Buenos Aires]]), apostáu per primer vegada'l 24 d'ochobre de 1915. * [[Clásicu platense]] (en [[La Plata]]): [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] vs. [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]], apostáu per primer vegada'l 27 d'agostu de 1916. * [[Clásicu del oeste]] (en [[Buenos Aires]]): [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] vs. [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], apostáu per primer vegada'l 6 de xunu de 1920. * [[Clásicu de Trés de Febreru]] (en [[Ciudadela (Buenos Aires)|Ciudadela]] y [[Caseros]]): [[Club Almagro|Almagro]] vs. [[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]], apostáu per primer vegada'l 15 d'agostu de 1920. * [[Club Atlético Lanús|Lanús]] vs. [[Club Atlético Talleres (Remedios de Escalada)|Talleres (RdE)]] (en [[Lanús]] y [[Remedios de Escalada (Lanús)|Remedios de Escalada]]), apostáu per primer vegada, en competencies oficiales de AFA, el 18 d'abril de 1926. * [[Clásicu de Villa Crespo|Atlanta vs. Chacarita Juniors]] (en [[Buenos Aires]] y [[San Martín (Buenos Aires)|San Martín]]), apostáu per primer vegada'l 13 de payares de 1927. * [[Clásicu godoycruceño]] (en [[Godoy Cruz]]): [[Andes Talleres Sport Club|Andes Talleres]] vs. [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]], apostáu per primer vegada'l 18 de xunu de 1933. * [[Superclásico del Ascensu]] [[All Boys vs. Nueva Chicago]] (en [[Buenos Aires]]), apostáu per primer vegada 30 d'ochobre de 1937 (All Boys 4:4 Nueva Chicago). * [[Clásicu de la Zona Oeste|Clásicu de la zona oeste]] (en [[Isidro Casanova]] y [[Morón (Buenos Aires)|Morón]]): [[Club Almirante Brown|Almirante Brown]] vs. [[Club Deportivo Morón|Morón]], apostáu per primer vegada'l 20 de xunetu de 1957. * [[Club Atlético Banfield|Banfield]] vs. [[Club Atlético Los Andes|Los Andes]] (en [[Banfield]] y [[Lomas de Zamora]]) * [[Clásicu rafaelino]] (en [[Rafaela]]): [[Asociación Mutual Social y Deportiva Atlético de Rafaela|Atlético de Rafaela]] vs. [[Club Atlético 9 de Julio (Rafaela)|9 de xunetu]] * [[Clásicu chaqueño]] (en [[Ciudá de Resistencia|Resistencia]]): [[Club Atlético Chaco For Ever]] vs. [[Club Atlético Sarmiento (Resistencia)|Sarmiento]] * [[Clásicos salteños]] (en [[Salta (Capital)|Salta]]): [[Club Atlético Central Norte (Salta)|Central Norte (S)]] vs. [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]]; [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] vs. [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]] y [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] vs. [[Club Atlético Central Norte (Salta)|Central Norte (S)]] * [[Clásicu jujeño de fútbol]]: [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)|Gimnasia y Esgrima (J)]] vs. [[Club Atlético Talleres (Perico)|Talleres (P)]] (en [[San Salvador de Jujuy]] y [[Perico (Jujuy)|Perico]]) * [[Clásicu posadeño]] (en [[Posadas (Misiones)|Posadas]]): [[Club Atlético Bartolomé Mitre (Posadas)|Bartolomé Mitre (P)]] vs. [[Club Deportivo Guaraní Antonio Franco|Guaraní Antonio Franco]] * [[Clásicu santiagueño]] (en [[Santiago del Estero (Capital)|Santiago del Estero]]): [[Club Atlético Central Córdoba (Santiago del Estero)|Central Córdoba (SdE)]] vs. [[Club Atlético Mitre (Santiago del Estero)|Mitre]] * [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal (S)]] vs. [[Club El Porvenir|El Porvenir]] (en [[Sarandí]] y [[Gerli]]) * [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto]] vs. [[Club Atlético Racing|Racing (C)]] (en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]) * |Clásicu Del Norte]]: [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]] vs. [[Gimnasia y Esgrima de Jujuy|Gimnasia de Jujuy]] http://www.saltaesdelsanto.com/2008/10/dura-derrota.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214533/http://www.saltaesdelsanto.com/2008/10/dura-derrota.html?m=1 |date=2018-10-12 }} ==== Clásicos modernos ==== * [[Clásicu de La Matanza]] (en [[Gregorio de Laferrere]] y [[Isidro Casanova]]): [[Club Social y Cultural Deportivu Laferrere|Deportivu Laferrere]] vs. [[Club Almirante Brown|Almirante Brown]] * [[Clásicu del Sur]] (en [[Banfield]] y [[Lanús]]): [[Club Atlético Banfield|Banfield]] vs. [[Club Atlético Lanús|Lanús]] * [[Clásicu Los Andes - Temperley|Los Andes vs. Temperley]] (en [[Lomas de Zamora]] y [[Temperley]]) * [[Clásicu de Cuyo]] (en [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]] y [[Ciudá de San Juan|San Juan]]): [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]] vs. [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (SJ)]] * [[Clásicu puntano]]: [[Club Sportivo Estudiantes (San Luis)|Estudiantes (SL)]] vs. [[Juventud Unida Universitaria]] ([[Ciudá de San Luis|San Luis]]) * [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] vs. [[Club Atlético Platense|Platense]] (en [[Buenos Aires]] y [[Vicente López (Buenos Aires)|Vicente López]]) * [[Clásicu bahiense]]: [[Club Olimpo|Olimpo]] vs. [[Club Villa Mitre|Villa Mitre]] * [[Clásicu d'Ente Ríos]] (en [[Concepción del Uruguay]] y [[Paraná (Arxentina)|Paraná]]): [[Club Gimnasia y Esgrima (Concepción del Uruguay)|Gimnasia y Esgrima (CdU)]] vs. [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica|Patronato de la Juventud Católica]] * [[Clásicu paranaense]]: [[Club Atlético Paraná|Paraná]] vs. [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica|Patronato de la Juventud Católica]] * [[Clásicu sanjuanino]] (en [[Rivadavia (San Juan)|Rivadavia]] y [[Ciudá de San Juan|San Juan]]): [[Club Sportivo Desamparados|Desamparados]] vs. [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (SJ)]] * [[Club Atlético Peñarol (Mar del Plata)|Peñarol (MdP)]] vs. [[Club Atlético Quilmes (Mar del Plata)|Quilmes (MdP)]] (en [[Mar del Plata]]) * [[Club Deportivo y Mutual Leandro N. Alem|Leandro N. Alem]] vs. [[Club Luján|Luján]] (en [[General Rodríguez]] y [[Luján]]) * [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]] vs. [[Club Sportivo Independiente Rivadavia|Independiente Rivadavia]] - (en [[Godoy Cruz]] y [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]]) * [[Club Atlético Boca Unidos|Boca Unidos]] vs. [[Club Deportivo Mandiyú|Deportivu Mandiyú]] - (en [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]]) * [[Club Atlético Chaco For Ever|Chaco For Ever]] vs. [[Club Deportivo Mandiyú|Mandiyú]] (en [[Resistencia (Chaco)|Resistencia]] y [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]]) * [[Club Atlético Douglas Haig|Douglas Haig]] vs. [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento (J)]] - (en [[Pergamino (Buenos Aires)|Pergamino]] y [[Junín (Buenos Aires)|Junín]]) * [[Clásicu del Norte]]: [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)|Gimnasia y Esgrima (J)]] vs. [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] (en [[San Salvador de Jujuy]] y [[Ciudá de Salta|Salta]]) * [[Club Atlético Nueva Chicago|Nueva Chicago]] vs. [[Club Atlético All Boys|All Boys]] - (en [[Mataderos (Buenos Aires)|Mataderos]] y [[Floresta (Buenos Aires)|Floresta]]) === Competencia internacional de clubes === {{AP|Títulos internacionales oficiales del fútbol arxentino a nivel de clubes}} Les principales competencies internacionales qu'apuesten los clubes arxentinos son la [[Copa Libertadores d'América]], la [[Copa Suramericana]] y la [[Estadístiques de la Copa Intercontinental y la Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Copa Mundial de Clubes]] (cada vez que dalgún d'ellos gana la Copa Libertadores). Si considerar a esta postrera como continuación de la estinguida [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], nos trés competencies los equipos arxentinos lideren la cantidá de llogros llograos per país. Adicionalmente, apuéstase tamién la [[Recopa Suramericana|Recopa]], onde los equipos arxentinos tamién lideren la cantidá de copes per país. Hasta'l 26 d'agostu de 2016, los clubes arxentinos llograren 69 copes internacionales oficiales entamaes por Conmebol-FIFA, incluyendo 9 copes mundiales o intercontinentales. Dos clubes arxentinos atopar ente los seis que más competencies oficiales llograron nel mundu: [[Al-Ahly]] -d'[[Exiptu]]- (21), [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] -d'[[España]]- (21), [[Milan AC|Milan]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] -d'Arxentina- (18), [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] -d'España- (17) y [[Club Atlético Independiente|Independiente]] -d'Arxentina- (18).<ref name="Títulos">{{cita web | títulu = Equipos De Fútbol Con Más Títulos Internacionales | autor = Infofútbol Online | editorial = Infofútbol Online | url=http://www.infofutbolonline.com/torneos/equipos_mas_ganadores.htm | fechaaccesu = 10 de xineru de 2008}}</ref> Na actualidá, Arxentina tien seis cupo clasificatorios a la Copa Libertadores. Cuatro equipos participen direutamente de la segunda fase, ente qu'unu llogra'l derechu a participar dende la primer fase o ronda de repechaje. Pela so parte, a la Copa Suramericana clasifiquen seis equipos a la segunda fase. Estes places son daes pola [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]], y depués son asignaes pola Asociación del Fútbol Arxentino, según la so propia reglamentación. === Mercáu de xugadores === [[Ficheru:FutbolistaAr-Mundo-2007.png|thumb|250px|Futbolistes arxentinos n'otros países: 1095 en 63 países. Los principales son Italia (18%) y España (16%).]] Los clubes y xugadores arxentinos tienen una participación considerable y creciente nel mercáu internacional de pases. Ente qu'en [[2000]] 571 xugadores actuaben en 32 países, en 2008 esa cantidá ampliárase a 1095 xugadores en 63 países.<ref>Los datos tán tomaos d'institutos de rexistros y llistes de xugadores qu'actualicen el llugar en que cada unu ta actuando. Ente les llistes más espublizaes atópense la que publica'l sitiu Tic Espor (Especiales: Xugadores arxentinos pel Mundu) y el que publica'l sitiu Taringa (Alredor de 1.043 futbolistes tán tremaos per distintos países. Grecia ta nel tercer llugar del podiu).</ref><ref>{{cita web |títulu = Arxentinos pel mundu |editorial = Llibru de Pases |url = http://www.librodepases.com/htm/argentinosamerica.asp |fechaaccesu = 30-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080621112647/http://www.librodepases.com/htm/argentinosamerica.asp |fechaarchivu = 21 de xunu de 2008 }}</ref> [[Italia]] (194) y [[España]] (177), son los destinos más importantes, siguíos de [[Chile]] (69) y [[Méxicu]] (56). A lo llargo de la historia, cinco veces les tresferencies de futbolistes arxentinos fueron realizaos por montos que resultaron récores mundiales: [[Bernabé Ferreyra]] (1932), [[Enrique Omar Sívori]] (1957), [[Diego Maradona]] (1982), [[Diego Maradona]] (1984), [[Hernán Crespo]] (2000), solo superáu polos xugadores italianos con siete récores y siguíu de los brasilanos con trés.<ref>{{cita web |títulu = Pases históricos |editorial = Llibru de Pases |url = http://www.librodepases.com/htm/paseshisto.asp |fechaaccesu = 30-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090601095935/http://www.librodepases.com/htm/paseshisto.asp |fechaarchivu = 1 de xunu de 2009 }}</ref> N'Arxentina tamién se desempeñen gran cantidá de xugadores estranxeros, principalmente provenientes d'[[Uruguái]] y [[Paraguái]], y en menor midida de [[Colombia]], [[Bolivia]], [[Chile]] y [[Perú]]. === Retresmisión === Ente 1991 y 2009 el fútbol arxentino tuvo fuertemente influyida pol contratu de tresmisión televisiva robláu ente la AFA y el grupu formáu poles empreses [[Torneos y Competencies]] y [[Clarín (Arxentina)|Clarín]]. Nesi periodu la economía del fútbol arxentino estremóse notablemente de los mercaos similares de Brasil, Chile y Méxicu, yá que mientres nestos casos la principal fonte d'ingresos yeren los derechos d'emisión, siguida de la tresferencia de xugadores, n'Arxentina l'esquema yera inversu, siendo les tresferencies el 34% de los ingresos totales, ente que la retresmisión apurría solo'l 19%, y la venta d'entraes representó apenes el 5% del ingresu total. El preciu de los derechos de tresmisión televisiva apautaos pa la temporada 2007/2008 foi de 180 millones de pesos, que se distribuyeron ente la AFA y los clubes, d'alcuerdu a regles rellacionaes cola capacidá de convocatoria de cada unu. Finalmente, los clubes recibieron 8 millones de dólares al añu pola publicidá incorporada nos sos equipos deportivos.<ref>{{cita web | títulu = Latin American Money Football League | editorial = Consultora Deloite, Méxicu, 2007, 2ª edición | url = http://www.deloitte.com/dtt/cda/doc/content/mx%28ye-mx%29Football07_versionFINAL_191207.pdf | fechaaccesu = 30-ene-2008 }}</ref> Esti esquema económicu modificóse radicalmente n'agostu de 2009, cuando la AFA rescindió'l contratu col grupu Clarín, y robló un nuevu contratu col Estáu nacional, pol cual esti postreru garantiza a los clubes una suma de 600 millones de pesos, que triplicó'l monto que recibíen nel esquema contractual anterior. En cuenta de ello, l'Estáu acutóse los derechos por comercialización de los espacios publicitarios y obligó a la AFA a dexar que los partíos sían tresmitíos por televisión abierta y ensin les llimitaciones del sistema de "pagar pa ver" (''pay per view''), como asocedía nel sistema anterior.<ref>{{cita web | títulu = AFA rescindió'l so contratu con TSC y robló col gobiernu | autor = Sportsnet | editorial = Sportsnet, Arxentina, agostu, 2009 | url = http://sportsnet.com.ar/index.php/en/futbol-mainmenu-32/13-arxentina/132-afa-rescindio-el so-contratu-con-tsc-y-roblo-con-el gobiernu | fechaaccesu = 22-ago-2009 }}</ref> Esti esquema conocióse como [[Fútbol Pa Toos]]. Pa la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]], l'Estáu arxentín rescindió unilateralmente el conveniu de Fútbol Pa Toos<ref>{{cita publicación|títulu=El Gobiernu alcordó con Fox y Turner caltener la gratuidá del fútbol hasta que pasen les eleiciones|url=http://www.politicargentina.com/notes/201706/21257-el gobiernu-acordo-con-fox-y-turner-caltener-la gratuidá-del-futbol-hasta-que-pasen-les eleiciones.html?fb_comment_id=1344724585620709_1347312768695224|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}</ref> ya indemnizó a la contraparte.<ref>{{cita publicación |títulu=El Gobiernu pagó y agora xuégase contrarreló por que vuelva el fútbol|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol/marchi-vs-afa_0_rkZ78yBcg.html|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}</ref> Darréu, la AFA realizó una llicitación y vendió los derechos de televisión de la Primer División a una [[Alianza Turner-Fox pa la retresmisión del fútbol arxentino|alianza]] ente [[Fox Networks Group Latin America]] y [[Turner Broadcasting System Latin America]], quien crearon les canales ''premium'' [[Fox Sports Premium]] y [[TNT Sports]], al efeuto de realizar les tresmisiones. === Discutinios === Reparóse que'l fútbol n'Arxentina, como reflexu de la estructura sociopolítica y económica del país, ta descomanadamente centralizáu en [[Buenos Aires]].<ref>[[BBC]]: [https://www.bbc.co.ukblogstimvickery/2010/11/can_godoy_cruz_make_history.html "''Puede Godoy Cruz faer historia''", por Tim vickery (n'inglés).] Comentariu d'un periodista de la BBC sobre la centralización del fútbol arxentino en Buenos Aires. 15 Nov 2010, consultáu'l 8 Dic 2010</ref><ref>Diariu Unu - Mendoza: [http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=3333%3AFederalizaci%C3%B3n%2C+molición+de+dirixentes+de+bona+parte+del+pa%C3%ADs&Itemid=218 Federalización, molición de dirixentes de bona parte del país] 17 d'abril de 2007, consultáu'l 9 d'avientu de 2010</ref> A diferencia d'otros países, onde los clubes más poderosos atópense aniciaos en ciudaes distintes de la capital del país, (por casu: el [[Manchester United Football Club|Manchester United]] n'[[Inglaterra]], el [[Bayern Munich]] n'[[Alemaña]] o l'[[Internazionale]], la [[Juventus]] y [[AC Milan]] n'[[Italia]]), n'Arxentina, los equipos más fuertes concéntrense desproporcionadamente na [[Buenos Aires|Capital Federal]], el [[Gran Buenos Aires]] y [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]. Ye interesante remarcar, seya comoquier, que los clubes de fútbol suelen espolletar y tener mayor repercusión nos principales centros económicos d'un país, independientemente de que sían o non la capital del mesmu. Nel casu de munchos países europeos, esta coincidencia nun se da, ente que na República Arxentina, Buenos Aires tien un desproporcionáu pesu económicu y cultural sobre'l restu del país. Según datos del [[Censu arxentín de 2010|censu de 2010]], la ciudá de Buenos Aires y el so área metropolitana axunten al 31,9% de la población del país. Pero na [[Primer División d'Arxentina|Primer División]] del fútbol arxentino, hasta [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]], d'un total de 20 clubes que participaben nella, 14 (esto ye, el 70%) yeren de la [[Capital Federal]] y la so contorna; y solamente 6 del restu del país. Esta estructura foi modificada pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], parcialmente, cola organización del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu de primer División 2015]], qu'implicó que, depués del so ascensu dende la segunda categoría, diez clubes sumar a los 20 que yá integraben la división principal y d'esta miente conformar un inéditu campeonatu cimeru integráu por 30 equipos. La reestructuración, sicasí, nun llogró revertir la desproporción de representantes según la zona d'influencia: na [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017/18]], 17 pertenecíen a la Capital Federal, Gran Buenos Aires y l'área metropolitana; y namái 11 al restu del país, sobre un total de 28 participantes. A partir d'ellí, según la pirámide sobre la que se estructuran los [[campeonatos oficiales de fútbol d'Arxentina]], les categoríes del ascensu tributen al traviés de dos vertientes a la [[Primer B Nacional|segunda división]]. Una d'elles desenvuélvese puramente colos [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|indireutamente afiliaos a la AFA]], mientres la otra facer colos [[Clubes direutamente afiliaos a la AFA|direutamente afiliaos a la AFA]], lo que supón ventayes económiques d'estos postreros por sobre los clubes del interior, que tienen de realizar mayores erogaciones en viaxes y tresllaos. Hai quien cuestionen la esistencia d'estos dos aguaes, pos-y da un 50% de posibilidaes d'ascensu de la tercera a la segunda categoría a los equipos direutamente afiliaos, naturales na so mayoría de la Capital Federal y contorna, contra l'otru 50% a los equipos del restu del país, cuando la rellación poblacional ye de 1 a 2. Sía comoquier, en cada temporada hai ascensos a la máxima categoría, tando la posibilidá de llogralo abierta a cualesquier d'ellos, al traviés de la so participación na Primera B Nacional. Per otra parte, la gran mayoría de los futbolistes más talentosos del país, al crecer profesionalmente, son captaos por clubes del esterior, lo que lleva al empobrecimiento de la calidá del xuegu. == Fútbol de seleición == [[Ficheru:Argentina football team Olympics 1928.jpg|thumb|200px|Equipu arxentín ganador de la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]].]] [[Ficheru:Argentina Copa América 1957.jpg|thumb|200px|Los "carasucias", [[Copa América|campeones suramericanos]] en 1957, ganando tolos partíos por goliada. Consideráu unu de los meyores equipos de la historia del fútbol arxentino. Enriba, d'esquierda a derecha: [[Juan Carlos Giménez]], [[Guillermo Stábile]] (DT), [[Rogelio Domínguez]], [[Pedro Dellacha]], [[Néstor Rossi]], [[Federico Vairo]] y [[Ángel Schandlein]]. Embaxo: [[Orestes Omar Corbatta|Oreste Corbatta]], [[Humberto Maschio]], [[Antonio Valentín Angelillo|Antonio Angelillo]], [[Enrique Omar Sívori|Enrique Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]].]] {{AP|Seleición de fútbol d'Arxentina}} Arxentina consiguió tolos títulos importantes de competencia de seleiciones: dos veces la [[Copa Mundial de Fútbol]], dos veces la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos]], una vegada la [[Copa FIFA Confederaciones]] y catorce veces la [[Copa América]]. Nel mundu, namái {{sel|Francia}}, anque en menor cantidá d'ocasiones, llogró'l llogru. Los dos momentos culminantes fueron les copes mundiales ganaes en 1978 y 1986. La [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]] realizar n'Arxentina mientres la [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar]] que dos años antes impunxera un [[terrorismu d'Estáu Estáu terrorista]]. El réxime buscó utilizar l'acontecimientu pa legitimarse, llográndolo namái parcialmente, arriendes de dalgunos [[boicó]]s internacionales,<ref name="Ortiba">{{cita web |títulu = El Mundial del 78 |editorial = El Ortiba |url = http://www.elortiba.org/mundial78.html |fechaaccesu = 20-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225172159/http://www.elortiba.org/mundial78.html |fechaarchivu = 25 d'avientu de 2007 }}</ref> la ulla masiva a los militares nel estadiu de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]],<ref name="Heraldu">{{cita web | títulu = A 30 años del golpe d'estáu editorial = Diariu El Heraldo, Honduras | url=http://www.elheraldo.hn/nota2.php?aid=2760&rev=6&fecha=26-05-2006 | fechaaccesu = 20-ene-2008}}</ref> una notable rebelión simbólica popular impulsada pol personaxe d'historieta [[Clemente (historieta)|Clemente]] contra l'encamientu oficial de nun tirar "papelinos",<ref>{{cita web | títulu = L'auténticu hincha oficial d'Arxentina | autor ="El personaxe tuvo la so esplosión popular nel Mundial d'Arxentina '78, cola famosa guerra de papelinos que tuvo'l personaxe col relator José María Muñoz. «Yera una dómina na que taba tou prohibíu», recuerda Caloi. «L'únicu huequito nel qu'unu podía colar una opinión sobre'l presente yera al traviés del humor y el Mundial. Muñoz representaba a la voz oficial de la dictadura, que dicía que nun había que tirar papelinos a la cancha, y Clemente yera la voz contestataria, aguiyando a que la xente recibiera a la Seleición con papelinos. Foi maraviyosa la respuesta popular que nesi momentu recibió Clemente»". Respighi, Emanuel | editorial = Diariu Página/12, 24 de xunu de 2006 | url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/espectaculos/8-2927-2006-06-24.html | fechaaccesu = 20-ene-2008}}</ref> la entrada de la seleición de llombu al palcu oficial,<ref name="Heraldu" /> y la negativa de los holandeses a saludar a los dictadores, cuando recibieron el títulu de subcampeón.<ref name="Ortiba" /> El partíu final xugar contra {{sel|Países Baxos}}, venciendo Arxentina 3-1 en tiempu suplementariu, con dos goles de [[Mario Kempes|Mario "El Matador" Kempes]] y unu de [[Daniel Bertoni]]. El [[direutor téunicu]] foi [[César Luis Menotti]] y el capitán [[Daniel Pasarella]]. La [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]] xugar en [[Méxicu]]. L'escoyíu foi dirixíu por [[Carlos Bilardo]], el capitán foi [[Diego Maradona]], quien tamién foi [[Balón d'Oru]] del tornéu y destacóse realizando brilloses xugaes y goles memorables, como'l segundu a Inglaterra, votáu como'l ''[[Gol del Sieglu]]''. Na final, Arxentina venció a {{sel|Alemaña}} 3-2, con goles de [[José Luis Brown]], [[Jorge Valdano]] y [[Jorge Burruchaga]]. Arxentina recuperara la [[democracia]] pocu más de dos años antes y los xugadores saludaron a los aficionaos, qu'enllenaron la [[Plaza de Mayu]], dende'l balcón de la [[Casa Rosada]].<ref>{{cita web | títulu = Bilardo y la táctica – Arxentina llevanta la Copa del Mundu per segunda vegada (1983/1990) | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino | url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=5269&idm=13 | fechaaccesu = 20-ene-2008}}</ref> De magar, [[César Luis Menotti|Menotti]] y [[Carlos Bilardo|Bilardo]], los dos entrenadores campeones mundiales, quedaron como símbolos de dos visiones engarraes del xuegu: el primeru identificáu con un fútbol más ofensivo y fundáu na habilidá individual del xugador; el segundu identificáu con un fútbol más táctico y planiáu.<ref>{{cita web | títulu = El toma y daca de Bilardo y Menotti | autor = Coullaut, A. | editorial = El País, España, 25 de setiembre de 2006 | url=https://www.elpais.com/articulo/internet/toma/daca/Bilardo/Menotti/elpportec/20060925elpepunet_7/Tes/ | fechaaccesu = 20-ene-2008}}</ref><ref>{{cita web | títulu = El clásicu: el Narigón contra'l Flacu | editorial = Diariu Güei, 18 d'ochobre de 2005 | url = http://pdf.diariohoy.net/2005/10/18/pdf/c16-cla.pdf/ | fechaaccesu = 30-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160307102927/http://pdf.diariohoy.net/2005/10/18/pdf/c16-cla.pdf | fechaarchivu = 2016-03-07 }}</ref> [[Ficheru:FIFA-WFC06-ArgentinaAlemania-178821820.jpg|thumb|200px|left|Nun chigre de Buenos Aires, mientres la Copa Mundial de 2006.]] Adicionalmente la seleición arxentina salió tres veces subcampeona del mundu (1930, 1990 y 2014), catorce veces campeona de la [[Copa América]] (1921, 1925, 1927, 1929, 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955, 1957, 1959, 1991 y 1993) y trece veces subcampeón; una vegada campeona de la [[Copa FIFA Confederaciones]] ([[Copa FIFA Confederaciones 1992|1992]]), de la cual llogró dos veces el subcampeonatu; amás ganó'l [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]] y la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]] (dambes competencies interconfederativas oficiales); Tamién llogró dos [[medayes d'oru]] nos [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004#Medaya d'oru en fútbol masculino|Xuegos Olímpicos de 2004 (Atenes)]] y [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008#Medaya d'oru en fútbol masculino|2008 (Beixín)]] y dos [[medayes de plata]] ([[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928#Medaya de plata en fútbol|Ámsterdam 1928]] y [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996#Medaya d'oru en fútbol masculino|Atlanta 1996]]). N'otres competiciones del [[Comité Olímpicu Internacional|Movimientu Olímpicu]], que nun son oficiales pa la [[FIFA]] con seleiciones formaes con xuveniles, ganó: cuatro medayes d'oru, dos de plata y trés de [[medaya de bronce|bronce]] nos [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Torneos Preolímpicos]]; seis d'oru, dos de plata y trés de bronce, nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]]; y dos d'oru y una de plata nos [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos|Xuegos ODESUR]]. Otres copes ganaes pola seleición mayor son la [[Copa de les Naciones]] en 1964, la [[Copa Kirin]] en 1992 y 2003 y la correspondiente al [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol#Premiu al Xuegu Llimpiu|Premiu al Xuegu Llimpiu de la FIFA]] (1978).<ref name="AFA 10 n'Historia" /> Les seleiciones xuveniles tamién fueron multipremiadas, destacar el llogru en seis ocasiones de la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil]] (1979, 1995, 1997, 2001, 2005 y 2007) y seis premios mundiales por [[xuegu llimpiu]]: Sub 23 (Atlanta 1996, Atenes 2004), Sub 20 (Malasia 1997, Arxentina 2001), y Sub 17 (Italia 1991, Exiptu 1997).<ref name="AFA 10 n'Historia" /> Ente los principales maestros-entrenadores qu'influyeron na organización de fútbol xuvenil atópense [[Renato Cesarini]], [[Ernesto Duchini]] y [[José Pekerman]].<ref>{{cita web | títulu = Don Ernesto. A los 95 años foi Ernesto Duchini | editorial = Página/12, Buenos Aires, 25 de marzu de 2006 | url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/libero/11-2825-2006-03-25.html | fechaaccesu = 30-ene-2008}}</ref> A Julio de 2015, los escoyíos de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] llograren 47 títulos oficiales y más de 170 copes, na so historia, si sumir les competencies amistoses.<ref name="AFA 10 n'Historia" /> Tolos llogros numberaos, sumáu a que figura cuarta na [[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|tabla histórica de los mundiales]] con un total de 140 puntos, convertir nuna de les grandes potencies de la historia del fútbol internacional,<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?ID=720379|títulu=Nel fútbol nun hai cambéu d'orde mundial|editorial=ámbitu.com|fechaaccesu=12 de mayu de 2015}}</ref> Les principales frustraciones del escoyíu fueron la non clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]] (movíu por {{sel|Perú}}),<ref>{{cita web | títulu = El día más negru na historia del fútbol arxentino | autor = Baravalle, Jorge | editorial = Diariu Infobae, 31 d'agostu de 2006 | url = http://www.infobae.com/contenidos/273947-100795-0-El-d%C3%ADa-m%C3%A1s-negru-la historia-del-f%C3%BAtbol-arxentín | fechaaccesu = 30-ene-2008 }}</ref> y la derrota 0-5 como llocal frente a {{sel|Colombia}}, en 1993.<ref>{{cita web |títulu = Flashback |editorial = Revista [[El Gráficu]], 31 d'agostu de 2006 |url = http://www.elgrafico.com.ar/formaciones.php?id=14 |fechaaccesu = 30-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080226180813/http://www.elgrafico.com.ar/formaciones.php?id=14 |fechaarchivu = 26 de febreru de 2008 }}</ref> Otres derrotes frustrantes fueron la goliada 1-6 ante [[Checoslovaquia]] y eliminación en primer ronda na [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]] y na Copa Mundial de Fútbol de 2002, el 0-4 contra [[Seleición de fútbol de los Países Baxos|la "Naranxa Mecánica" holandesa]] na [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]], la cayida 0-3 contra {{sel|Brasil}}, na final de la [[Copa América 2007]]<ref>{{cita web | títulu = Los grandes fracasos. La historia que queremos escaecer | autor = Burgu, Andrés | editorial = Diariu Clarín, 12 de xunu de 2002 | url = http://www.clarin.com/diario/2002/06/12/d-401408.htm | fechaaccesu = 30-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090505133239/http://www.clarin.com/diario/2002/06/12/d-401408.htm | fechaarchivu = 2009-05-05 }}</ref>y la goliada 0-4 ante {{sel|Alemaña}} en [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]], siendo direutor téunicu [[Diego Maradona]]. Los enfrentamientos clásicos de la seleición arxentina son contra {{sel|Uruguái}} ([[Clásicu del Río de la Plata]], el de mayor cantidá d'alcuentros del mundu),<ref>{{cita web | títulu = Arxentina-Uruguái: el clásicu. Ye'l duelu que más vegaes se xugó (172) | autor = Martínez, Héctor | editorial = As.Com Fútbol, 14 de xunetu de 2004 | url=http://www.as.com/futbol/articulo/argentina-uruguay-clasico/daiftb/20040714dasdaiftb_39/Tes | fechaaccesu = 30-ene-2008}}</ref> [[Rivalidá futbolística ente Arxentina y Brasil|Brasil]] ya [[Rivalidá futbolística ente Arxentina ya Inglaterra|Inglaterra]]. == Variantes == === Fútbol femenín === {{AP|Seleición femenina de fútbol d'Arxentina}} En comparanza col fútbol masculino, el fútbol femenín na Arxentina y del restu de los países suramericanos de fala hispana, ta evidentemente retardáu, por cuenta de una histórica marxinación de les muyeres del fútbol impulsada por una visión [[machismu|machista]] del xuegu.<ref name="Sosa Fútbol femenino">{{cita web |títulu = Pasión pol Fútbol Femenín |autor = Sosa, Alejandro |editorial = Asociación de Psicoloxía del Deporte Arxentina, 2005 |url = http://psicodeportes.com/articulos/Sosa/futbol_femenín.html |fechaaccesu = 20-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070919020519/http://psicodeportes.com/articulos/Sosa/futbol_femenín.html |fechaarchivu = 19 de setiembre de 2007 }}</ref> Magar yá dende mediaos de sieglu, dellos clubes promovieron que les muyeres participaren n'actividaes deportives y allegaren a a los estadios a guardar alcuentros de fútbol, foi partir de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]], xugada n'Arxentina, que les muyeres empezaron a arreyase col xuegu, anque principalmente como espectadores, una y bones la práctica recreativa ye marxinal y atópase escluyida de les escueles.<ref name="Fútbol femenino">{{cita web |títulu = El fútbol de l'Arxentina. Aproximamientos dende les ciencies sociales (IV). Entrevista a Lucas Rubinich |autor = Di Giano, Roberto; David Frydenberg, Julio |editorial = Revista Dixital, EFDeportes, Buenos Aires, Añu 5, Nᵘ24, agostu de 2000 |url=http://www.efdeportes.com/efd24b/rubinic1.htm |fechaaccesu = 30-ene-2008}}</ref> N'Arxentina'l fútbol femenín ye [[Afición|amateur]] y ta entamáu pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. El [[Campeonatu de Fútbol Femenín]] onde trece clubes compiten, llevar a cabu añalmente dende 1991. Ente esa fecha y 2013 incluyíu, namái Cuatro clubes han ganaos el tornéu: [[Club Atlético Boca Juniors (fútbol femenín)|Boca Juniors]] (23), [[Club Atlético River Plate (fútbol femenín)|River Plate]] (11), [[Club Deportivo UAI Urquiza|UAI Urquiza]] (3) y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (2). A partir del 2009 el ganador del partíu ente'l campeón de l'apertura y clausura, clasificar a la [[Copa Libertadores d'América Femenina]], onde [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] llogró'l tercer puestu na edición [[Copa Libertadores Femenina 2010|2010]] siendo'l meyor resultáu d'un equipu arxentín en dicha competencia. En 2003 la [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina de fútbol femenín]] clasificar por primer vegada a la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]], creada en 1991, volviendo clasificase na edición de [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007]]. En dambes ocasiones quedó esaniciada na ronda inicial, pero amosando una evidente evolución. En 2006 Arxentina llogró per primer vegada'l campeonatu [[Suramericanu Femenín]] ganando a [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] por 2-0, clasificando asina pa los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]], lo que constitúi la primer participación d'una seleición suramericana de fala hispana nesa disciplina. [[Ficheru:Futebol Salao Pan2007.jpg|thumb|200px|Futsal: Arxentina-Brasil nos [[Xuegos Panamericanos 2007]].]] === Fútbol sala === {{VT|Fútbol sala}} Na Arxentina tamién se practica de manera bien espublizada'l [[fútbol sala]] (fútbol de salón de cinco xugadores), disciplina inventada en 1930 y que la so organización ta estremada en dos federaciones mundiales, l'[[Asociación Mundial de Futsal]] (FIFUSA) y la [[FIFA]]. La Confederación Arxentina de Fútbol de Salón-Futsal (CAFS) foi fundada en 1964 y ta afiliada a la AMS. Dende 1976 entama'l Campeonatu Arxentín de seleiciones provinciales y dende 1980 el Campeonatu Arxentín de clubes.<ref>{{cita web |títulu = Estadístiques |editorial = Confederación Arxentina de Futbol de Salón-Futsal |url = http://www.cafs-amf.com.ar/estadisticas.php |fechaaccesu = 27-ene-2008 |urlarchivu = https://archive.today/20120923020022/http://www.cafs-amf.com.ar/estadisticas.php#selection-5309.0-5309.62 |fechaarchivu = 23 de setiembre de 2012 }}</ref> La AFA-FIFA entamó'l primer campeonatu arxentín de futsal en 1986.<ref>{{cita web |títulu = Historia n'Arxentina |editorial = Futsala.com.ar |url=http://www.futsala.com.ar/ |fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> Los llogros más importantes de la seleición arxentina de futsal fueron: *na FIFUSA, el [[Campeonatu Mundial de futsal de la AMF|campeonatu mundial]] de [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 1994|1994]], el subcampeonatu de [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2007|2007]] y dos veces consecutives el tercer llugar en [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2011|2011]] y [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2015|2015]];<ref name="amfutsal" /> *na FIFA'l llogru de la [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2016|Copa Mundial en 2016]], el cuartu llugar na [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2004|Copa Mundial en 2004]], según dos veces el campeonatu en [[Copa América de fútbol sala|Copa América]] ([[Copa América de Futsal 2003|2003]] y [[Copa América de Futsal 2015|2015]]) y cinco veces el subcampeonatu. *otros llogros son los títulos de [[Copa Confederaciones de fútbol sala]] 2014, [[Copa de les Naciones de Futsal]] 2014 y la medaya de plata de [[futsal nos Xuegos Panamericanos]] en 2007, y dos medayes de plata en [[futsal nos Xuegos Suramericanos]] 2002 y 2014. * en categoría femenina llogró'l subcampeonatu de [[Campeonatu Mundial Femenín de futsal de la AMF]] en 2017.<ref>{{cita web |títulu =Futsal |editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=1044&idm=18 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> === Fútbol pa ciegos === [[Ficheru:Football 5 Parapan 2007 Final.jpg|thumb|200px|Fútbol pa ciegos: Arxentina-Brasil (final). Xuegos Parapan 2007.]] {{VT|Fútbol pa ciegos}} Dientro de la variedá del futsal, Arxentina destacar na modalidá de [[fútbol pa ciegos]]. La seleición nacional, llamada ''Los Esperteyos'', llogró dos veces el campeonatu mundial de los cuatro realizaos dende 1998 (en 2002 y 2006), una medaya de plata nos [[Xuegos Paralímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Paraolímpicos de 2004]] y otra de bronce nos [[Xuegos Paralímpicos de Beixín 2008|Paraolímpicos de 2008]], dos Copes Américas (1999 y 2005) y medaya de plata nos Xuegos Parapanamericanos 2007.<ref name="ciudá.com" /> La disciplina ta entamada pola [[Federación Arxentina de Deportes pa Ciegos]] (FADEC), fundada en 1988 y la primer seleición foi creada en 1991; dende 2002 tien el sofitu institucional y financieru de la AFA.<ref>{{cita web |títulu =Fútbol pa ciegos editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, Buenos Aires, 2006 |url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=2742 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> En 2007 ''Los Esperteyos'' recibieron el [[Premiu Jorge Newbery|Premiu Jorge Newbery d'Oru]], col que la [[Ciudá de Buenos Aires]] premia cada añu al meyor deportista, primer vegada qu'un premiu máximu deportivu foi apurríu a atletes con discapacidaes.<ref>{{cita web |títulu =Reconocencia a deportistes de la Ciudá. Los Esperteyos alzar col Jorge Newbery d'Oru editorial = Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires, 2007 |url=http://www.buenosaires.gov.ar/noticias/?modulo=ver&item_id=6090&contenido_id=18014&idioma=es |fechaaccesu = 9-feb-2008}}</ref> <ref>{{cita web |títulu = La seleición arxentina de futsal pa ciegos, gallardoniada col Premiu Jorge Newbery d'Oru editorial = International Blind Sport Federation, 5 de febreru de 2007 |url = http://www.ibsa.es/esp/fedContinentales/america/noticia.asp?Idnoticia=622 |fechaaccesu = 9-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090506044835/http://www.ibsa.es/esp/fedContinentales/america/noticia.asp?Idnoticia=622 |fechaarchivu = 6 de mayu de 2009 }}</ref> === Fútbol de sablera === Nel país practicar tamién el [[fútbol de sablera]]. L'Arxentina foi una de les cuatro participantes, con Brasil, Estaos Xuníos ya Italia, qu'entamaron la primer competencia internacional en Miami en 1993. Participó en tolos campeonatos mundiales non oficiales entamaos dende 1995 llogrando la so meyor posición en 2001, cuando salió terceru.<ref>{{cita web |títulu =Fútbol de sablera editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=1343&idm=20 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}</ref> [[Ficheru:Dogos-mundial-futbol-buenos-aires.JPG|thumb|200px|''Los Dogos DAG'', l'equipu arxentín campeón del mundial de fútbol [[gai]] de 2007.]] === Fútbol gai === {{AP|International Gay and Lesbian Football Association}} En 2007 llevar a cabu na [[Ciudá de Buenos Aires]] el décimu ''Mundial de Fútbol Gai'', entamáu pola [[Asociación Internacional de Fútbol de Gais y Lesbianes]], en xunto cola Subsecretaría de Deportes de Buenos Aires; cuntando col sofitu de la [[Comunidá Homosexual Arxentina]] y l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]]. El trunfu correspondió al equipu arxentín, [[Los Dogos]], los que, con gol de Milton Pedro, vencieron na final al equipu [[Inglaterra|inglés]], ''Los Stonewalls''. Foi'l primer tornéu del so tipu apostáu en [[Llatinoamérica]] y el primeru tamién en ser ganáu por un equipu llatinoamericanu.<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=601107&s=fut&type=stor ESPNdeportes - La pelota empezó a rodar]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/09/30/sociedad/s-04501.htm |títulu=Diariu Clarín - 30/09/2007 - Un títulu p'alimentar l'arguyu gai |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090505141018/http://www.clarin.com/diario/2007/09/30/sociedad/s-04501.htm |fechaarchivu=2009-05-05 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=948596 |títulu=La Nación - 29/09/2007 - L'Arxentina, campeón nel Mundial Gai |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430113418/http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=948596 |fechaarchivu=2008-04-30 }}</ref> === Fútbol recreativo y non federáu === [[Ficheru:Raota - Al final de la lucha.jpg|thumb|200px|"A la fin de la llucha", del fotógrafu arxentín [[Pedro Luis Raota]] (1934-1986).]] N'Arxentina virtualmente tola población masculina practica fútbol dende la primer infancia ("nel barriu'l que nun xugaba al fútbol yera un bichu raru")<ref name="Frydenberg Cappa">{{cita web |títulu = El fútbol de l'Arxentina. Aproximamientos dende les ciencies sociales (VII). Entrevista a Angel Cappa |autor = Frydenberg, Julio D.; Di Giano, Roberto |editorial = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires, Añu 5, Nᵘ28, avientu de 2000 |url=http://www.efdeportes.com/efd28/cappa.htm |fechaaccesu = 31-ene-2008}}</ref> y cerca del 40% practicar siquier de manera esporádica.<ref>{{cita web |títulu = Vezos d'Actividá Física y Perceición del Esforcio |autor = Antivero, Enrique; Mg. Vargas, Ciro; Dr. Parajón, Manuel; Lic. Ferragut, María Beatriz |editorial = Centru Arxentín d'Información Deportiva, |url = http://www.deportes.gov.ar/caid/Plug/Notes.php?Ver=55 |fechaaccesu = 31-ene-2008 }}</ref> Sobre la base de datos pal conglomeráu Gran Buenos Aires, la práctica del fútbol ye l'actividá física mayoritaria de los homes en toles franxes de población non sedentaria hasta los 60 años: 69% ente 25 y 29 años, 66% ente 30 y 39 años, 40% ente 40 y 49 años y 25% ente 50 y 59 años.<ref>{{cita web |títulu=El sedentarismu n'Arxentina|autor=Erdociaín, Luis; Isa, Rubén; Solís, Diana|editorial=Rede Arxentina d'Actividá Física, páx. 8|url=http://www.rafargentina.com.ar/articulos/sedentarismu.pdf|fechaaccesu=31-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091007062516/http://www.rafargentina.com.ar/articulos/sedentarismu.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2009}}</ref> En contraste, la población femenina rexistra un mayor sedentarismu al empar qu'una bien baxa opción pola práctica del fútbol, malapenes llegando al 0,5%.<ref>{{cita web |títulu = Deporte y xéneru. Vezos deportivos de los arxentinos |autor = Erdociaín, Luis; Isa, Rubén; Solís, Diana |editorial = Asociación Llatinoamericana de Salú y Actividá Física |url=http://www.sportsalut.com.ar/articulos/deporte/3.pdf |fechaaccesu = 31-ene-2008}}</ref> La práctica masiva del fútbol toma diverses modalidaes: una gran parte de los aficionaos practicar informalmente y ensin llei de fora de xuegu ("el picadín"), en parques, places y cais, principalmente les fines de selmana.<ref>{{cita web |títulu = El grupu de fútbol editorial = El Guxanu Coleutivu Autónomu de Reacreación Popular |url = http://www.laorugaweb.com.ar/grupos%20de%20volley%20y%20futbol.html |fechaaccesu = 31-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080228174650/http://www.laorugaweb.com.ar/grupos%20de%20volley%20y%20futbol.html |fechaarchivu = 2008-02-28 }}</ref> Otra forma de práctica masiva ye l'arriendu por grupos d'amigos de "canches de papi fútbol" sobre superficies dures, pa practicalo ente equipos de cinco a nueve xugadores per llau y regles modificaes.<ref>{{cita web |títulu = Poner una cancha de fútbol 5, un auténticu "negociu redondu" |editorial = Minutu 1, 22 de payares de 2007 |url=http://www.minutouno.com.ar/minutouno/nota/58853%5EPoner-una cancha-de-f%C3%BAtbol-5,-un-aut%C3%A9ntico-negociu-redondu |fechaaccesu = 31-ene-2008}}</ref><ref>{{cita web |títulu = Tornéu de papi-fútbol |editorial = Sindicatu de Lluz y Fuercia de Mar del Plata |url = http://www.lyfmdp.org.ar/article.php3?id_article=1434&id_mot=130 |fechaaccesu = 31-ene-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080226185026/http://www.lyfmdp.org.ar/article.php3?id_article=1434&id_mot=130 |fechaarchivu = 2008-02-26 }}</ref> Adicionalmente, l'Estáu, les escueles, les universidaes, los sindicatos y los clubes ensin federar na [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], entamen campeonatos amateurs con participación de cientos de miles de xugadores. Ente ellos destáquense les competencies de fútbol 11, fútbol 7 y futsal, dientro de los Xuegos Nacionales Evita (12-16 años), los Xuegos Suramericanos Escolares, tres xuegos deportivos rexonales (Araucanía, Binacionales y Transandinos), y los Xuegos Universitarios.<ref>{{cita web |títulu=Plan Nacional de Deporte Social 2006/2007|editorial=Secretaría de Deportes de la Nación|url=http://www.deportes.gov.ar/Paginas/PlanNacionalDeporte2006.pdf|fechaaccesu=31-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081203014248/http://www.deportes.gov.ar/Paginas/PlanNacionalDeporte2006.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2008}}</ref> == Estadios == {{VT|Categoría:Estadios de fútbol d'Arxentina}} {{AP|Estadios de fútbol d'Arxentina por capacidá|l1=Estadios de fútbol d'Arxentina por capacidá}} De resultes direuta de l'afición masiva al fútbol de la población arxentina, esisten gran cantidá d'estadios en tol país, cuasi puramente diseñaos pa la práctica del fútbol. Buenos Aires, que foi denominada ''la ciudá de los estadios'',<ref>{{cita publicación | autor = Gaffney, Christopher | títulu = Fútbol, simbolismos ya identidaes en Buenos Aires, la ciudá de los estadios | añu = 2007 | publicación = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires | volume = - Añu 12, agostu de 2007 | númberu = 111 | id = | url = http://www.efdeportes.com/efd111/estadios-futbol-y-identidaes-en-buenos-aires.htm }}</ref> tien nos sos 202 km²<ref>,[https://web.archive.org/web/20080806171456/http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 Turismu BsAs - Sitiu oficial de turismu de la Ciudá de Buenos Aires]</ref> una numberosa cantidá d'estadios, ente los que s'atopen los de [[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|River Plate]] (el más grande del país con una capacidá de 73.449 espectadores sentaos), [[Estadiu Alberto J. Armando|Boca Juniors]], [[Estadiu José Amalfitani|Vélez Sarsfield]], [[Estadiu Tomás Adolfo Ducó|Huracán]], [[Estadiu Pedro Bidegain|San Lorenzo de Almagro]], [[Estadiu Diego Armando Maradona|Argentinos Juniors]], [[Estadiu Arquiteutu Ricardo Etcheverri|Ferro Carril Oeste]], [[Estadiu Nueva Chicago|Nueva Chicago]], [[Estadiu Don Lleón Kolbovsky|Atlanta]], [[Estadiu Nueva España|Deportivu Español]] y [[Estadiu Islles Malvines|All Boys]] ente otros, a los que tienen d'amestase los de [[Estadiu Juan Domingo Perón|Racing]], [[Estadiu Libertadores d'América|Independiente]], [[Estadiu Eduardo Gallardón|Los Andes]], [[Estadiu Nuevu Francisco Urbanu|Deportivu Moron]], [[Estadiu Florencio Sola|Banfield]], [[Estadiu Alfredo Beranger|Temperley]], [[Estadiu Ciudad de Lanús - Néstor Díaz Pérez|Lanús]], [[Estadiu Centenariu Dr. José Luis Meiszner|Quilmes]] y [[Estadiu Julio Humberto Grondona|Arsenal de Sarandí]] ente los munchos que s'atopen nel [[Gran Buenos Aires]]. Na ciudá y la so contorna esisten amás, estadios de menor tamañu como los d'[[Estadiu d'Excursionistas|Excursionistas]], [[Estadiu Juan Pasquele|Defensores de Belgrano]], [[Estadiu Alfredo Ramos|Comunicaciones]], [[Club Atlético Xeneral Lamadrid|Lamadrid]], [[Club Atlético Barracas Central|Barracas Central]], [[Club Deportivo Riestra|Riestra]] y [[Sacachispas Fútbol Club|Sacachispas]]. Otros importantes estadios de fútbol nel país son l'[[Estadiu Mario Alberto Kempes|Estadiu Mario Alberto Kempes (ex Chateau Carreras)]] con capacidá pa 57.000 espectadores en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], l'[[Estadiu Ciudad de La Plata]] con capacidá pa 53.000 espectadores (40.000 sentaes), los de [[Estadiu El Colosu del Parque|Newell's Old Boys]] (38.000 espectadores) y [[Estadiu Dr. Lisandro de la Torre|Rosario Central]] (42.000 espectadores) en [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], los de [[Estadiu Brigadier Xeneral Estanislao López|Colón]] (40.000 espectadores) y [[Estadiu 15 d'Abril|Unión]] (26.000 espectadores) en [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], l'[[Estadiu José Hierro]] (35.200 espectadores) y [[Estadiu La Ciudadela]] (28.000 espectadores) en [[Tucumán]], l'[[Estadiu José María Minella]] (ex Mundialista) de [[Mar del Plata]], l'[[Estadiu Juan Domingo Perón (Córdoba)|Estadiu Juan Domingo Perón de Córdoba]] ([[Instituto de Córdoba]]), l'[[Estadiu Padre Ernesto Martearena]] de [[Ciudá de Salta|Salta]], l'[[Estadiu Malvinas Argentinas]] de [[ciudá de Mendoza|Mendoza]]. Toos ellos con capacidá pa más de 20.000 espectadores. == Medios == [[Ficheru:Fioravanti (3).jpg|thumb|200px|[[Joaquín Carballo Serantes (Fioravanti)|Fioravanti]] (Joaquín Carballo Serantes, 1911-1989), famosu relator uruguayu del fútbol arxentino. Tresmitía por [[Radio Splendid]] nos 40 y [[Radio El Mundo]] nos 50 y 60.]] El mediu de comunicación deportivu históricamente más importante del país ye la Revista [[El Gráficu]], un selmanariu fundáu en 1919, que, anque dedicáu a tolos deportes, atribuyó siempres al [[fútbol]] una importancia cuasi esclusiva. Otru mediu gráficu que-y da al fútbol un llugar prioritariu ye'l [[Diariu Olé]], inauguráu en 1996 y perteneciente al [[Grupu Clarín]], principal [[multimedio]] del país. La [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] arxentina destacóse especialmente nel fútbol. La primer tresmisión radial d'un partíu de fútbol nel mundu foi realizada por LOR Radio Arxentina, el 2 d'ochobre de 1924, per parte de Horacio Martínez Seeber y Atilio Casime; tratar del partíu qu'Arxentina venciera a Uruguái por 2-1 y nel que Cesáreo Onzari convirtió'l primer gol de [[córner]] de la historia, que foi denomináu ''[[gol olímpicu]]'', precisamente por ser convertíu contra Uruguái, que ganara la medaya d'oru nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|Xuegos Olímpicos]] d'esi añu.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm |títulu=Diariu Clarín - 10/02/2004 - El gol olímpicu cumple 80 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090828034003/http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm |fechaarchivu=2009-08-28 }}</ref> De magar, la radio arxentina tuvo cuatro grandes relatores deportivos: [[José María Muñoz (periodista)|José María Muñoz]] y [[Lalo Pelliciari]] y los [[Uruguái|uruguayos]] [[Joaquín Carballo Serantes (Fioravanti)|Fioravanti]] y [[Víctor Hugo Morales]], esti postreru calificáu como'l más importante relator de fala hispana de tolos tiempos.<ref>{{cita web | títulu = A ochenta años de la primer tresmisión de fútbol. El gol ye un rellatu imaxinariu | autor = Guiñazú, Daniel | editorial = Página/12, Buenos Aires, 29 de payares de 2004 | url=http://www.pagina12.com.ar/diario/cultura/7-44191-2004-11-29.html | fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> Ente les tresmisores, [[Radio Rivadavia]] destacóse dende la década del sesenta con una dedicación especial al deporte y programes clásicos del fútbol arxentino, como ''La Oral Deportiva''. La primer tresmisión televisiva d'un partíu de fútbol arxentino foi'l 18 de payares de 1951, cuando [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]] televisó un ''San Lorenzo-River'' nel [[Vieyu Gasómetru]].<ref name=autogenerated1>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/suplementos/especiales/2007/08/03/m-00501.htm |títulu=Diariu Clarín - 03/08/2007 - van televisase los 10 partíos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090505080549/http://www.clarin.com/suplementos/especiales/2007/08/03/m-00501.htm |fechaarchivu=2009-05-05 }}</ref> En 1987, l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] robló un contratu de exclusividad cola empresa [[Torneos y Competencies]] (TyC), pol cual vencíense-y a la mesma los derechos de tresmisión televisiva de la temporada 1987-88 de [[Primer División d'Arxentina|Primer División]], [[Primer B Nacional|Nacional B]] y [[Primer B (Arxentina)|Primer B]], en cuenta de un millón d'[[Austral (moneda)|australes]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |títulu=La Nación - 17/05/2007 - Tolos partíos, por TV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430114120/http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |fechaarchivu=2008-04-30 }}</ref> En 1996 establecióse un nuevu venceyu, hasta l'añu 2014, pero esta vegada la AFA dio-y la exclusividad compartida de los derechos de tresmisión a TyC y el Grupu Clarín.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=209189&origen=acumul%C3%A1u&acumul%C3%A1u_id= |títulu=La Nación - 26/04/1998 - Pa los que lo miren por TV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418234904/https://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=209189&origen=acumul%C3%A1u&acumul%C3%A1u_id= |fechaarchivu=2023-04-18 }}</ref> El contratu d'emisión estableció, dende la temporada [[Campeonatu de primer División 2007/08 (Arxentina)|2007/08]], y per primer vegada, que los diez alcuentros de primer División seríen tresmitíos por cable, la metá d'ellos al traviés d'un sistema de [[pay-per-view]] pol que l'usuariu tenía de pagar un monto adicional per cada partíu.<ref name=autogenerated1 /> Amás calteníase la prohibición, pa noticieros y otros programes, d'emitir imáxenes de los goles y circunstancies deportives dientro del mesmu día en que s'apostaren los alcuentros.<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=222573&origen=acumul%C3%A1u&acumul%C3%A1u_id= |títulu=La Nación - 19/05/2002 - Prensa, fútbol y monopoliu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418190453/https://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=222573&origen=acumul%C3%A1u&acumul%C3%A1u_id= |fechaarchivu=2023-04-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |títulu=Diariu Clarín - 06/08/2006 - A ver fútbol pola tele |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090528102847/http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |fechaarchivu=2009-05-28 }}</ref> N'agostu de 2009, la AFA, por decisión unánime de los clubes, decidió realizar un cambéu radical del sistema d'emisión y rescindió el contratu que caltenía col Grupu Clarín, pa roblar un nuevu alcuerdu col [[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Estáu nacional]], garantizando la tresmisión de tolos alcuentros pola televisión abierta y ensin costu pa los televidentes. Denominóse "[[Fútbol pa toos (TV Pública)|Fútbol pa toos]]".<ref>{{cita web |apellíu = Wall |nome = A. |títulu = Néstor dio vuelta'l partíu y la AFA rompió la unión con Clarín y TyC |añu = 2009 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial = Diariu Crítica |url = http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=27849 |fechaaccesu = 28 d'agostu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090823005215/http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=27849 |fechaarchivu = 23 d'agostu de 2009 }}</ref><ref>{{cita web |títulu = La sociedá AFA y Estáu: "El fútbol ye un negociu estraordinariu" |añu = 2009 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial = Diariu La Nación |url= http://www.canchallena.com/1164650-la sociedá-afa-y-tao-el-futbol-ye-un negociu estraordinariu |fechaaccesu= 28 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita web |títulu = Dilema: cómo se va recuperar el dineru qu'apurre'l Gobiernu |añu = 2009 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial = Diariu La Nación |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083 |fechaaccesu = 28 d'agostu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090828045409/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083 |fechaarchivu = 2009-08-28 }}</ref> Pa la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]] de primer División, l'Estáu arxentín remató'l programa Fútbol pa toos, polo cual la AFA vendió los derechos de televisión a una [[Alianza Turner-Fox pa la retresmisión del fútbol arxentino|alianza]] ente [[Fox Networks Group Latin America]] y [[Turner Broadcasting System Latin America]], quien crearon les canales premium [[Fox Sports Premium]] y [[TNT Sports]]. Ente los periodistes deportivos arxentinos dedicaos al fútbol, destacáronse bien especialmente [[Dante Panzeri]] (1921-1978) y [[Borocotó]] (1902-1964), dambos redactores d'[[El Gráficu]] y autores de dellos llibros y ensayos sobre la naturaleza sociolóxica del fútbol. == Enchíes == [[Ficheru:Discepolo.jpg|thumb|200px|El poeta [[tangu|tangueru]] [[Discépolo]], guionista y protagonista de ''[[L'hincha]]'' (1951), un clásicu del [[cine arxentín]]. ''"¿Y para qué trabaya unu si nun ye pa dir los domingos y rompese los pulmones a les tribunes enchiendo por un ideal? ¿O ye qu'eso non vale nada?”..."¿Qué sería del fútbol ensin l'hincha?...L'hincha ye tou na vida".''.(Guión de la película).]] Les pallabres "hincha" y "enchida", utilizada generalizadamente n'español pa definir a los simpatizantes activos y ruidosos d'un club de fútbol, apaecieron nel [[Ríu de la Plata]] a empiezos del sieglu XX. El so orixe provién de los fuertes berros de sofitu al so equipu, el [[Club Nacional de Football|Nacional de Montevideo]], que daba Prudencio Miguel Reyes, un talabartero [[uruguái|uruguayu]], que la so xera yera encher “a puru pulmón” la pelota del club, esto ye, “l'hincha pelotes” o a cencielles “l'hincha” del club. El términu pasó a designar a quien espresaben ruidosamente el so sofitu al club, imponiéndose nel [[Castellanu d'El Ríu de la Plata|fala d'El Ríu de la Plata]], pa estendese depués al restu de los países de fala hispana, y tamién a otros deportes.<ref>{{cita web | títulu = La llingua viva. L'inciertu orixe de les pallabres | autor = De Miguel, Armando | editorial = Libertad Digital, | url= http://www.libertaddigital.com/index.php?action=desaopi&cpn=36985 | fechaaccesu = 7-feb-2008}}</ref><ref>{{cita web | títulu=Vierbu a vierbu. Enche | autor= Escandell , María Victoria | editorial= Centru Virtual Cervantes | url= http://cvc.cervantes.es/aula/palabra_por pallabra/pie_pagina.asp?pxp=12 | fechaaccesu = 7-feb-2008}}</ref> La conducta de los espectadores de "encher" nos alcuentros deportivos, oldeaba coles normes del ''"fair play"'' qu'intentaben imponer los clubes y escueles d'orixe británicu, que cuestionaben como antideportives, la exteriorización de les pasiones nel deporte y de resultes d'ello, les manifestaciones esaxeraes de sofitu a unu de los contrincantes, según toa manifestación de refuga. Debíu al [[inmigración n'Arxentina|enorme procesu inmigratorio qu'afectaba a les sociedaes d'El Ríu de la Plata]] a principios del sieglu XX, el fútbol y particularmente l'adopción dende neñu d'un club pol cual encher, constituyir n'unu de los elementu decisivos de homogeneización cultural de la población.<ref>{{cita web | títulu = Los nomes de los clubes de fútbol. Buenos Aires 1880-1930 | autor = Frydenberg, Julio David | editorial = Revista Dixital EFDeportes, Añu 1, Nᵘ2; setiembre 1996 | url= http://www.efdeportes.com/efd2/22jdf11.htm | fechaaccesu = 7-feb-2008}}</ref><ref name="Archetti Potreru" /> Mientres años realizáronse distintes encuestes pa determinar qué cantidá envalorada de simpatizantes tienen los clubes del fútbol arxentino. Magar los datos nun son definitivos, y suelen refundiar diversos matices, amuesen una considerable ventaya de los denominaos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]] por sobre'l restu. === Cantidá de simpatizantes según el Gran DT === '''[[El Gran DT]]''' ye un concursu entamáu pol [[Diariu Clarín]], nel cual el llector arma un equipu con diversos xugadores del [[fútbol arxentino]], ganando puntos sobre la base de les puntuaciones coles que'l el diariu califica les actuaciones de los mesmos nos alcuentros de cada fecha del respeutivu campeonatu. Unu de los pasos pa dase d'alta nel concursu ye enllenar un formulariu colos datos personales del participante, como'l nome, l'apellíu, el [[Documentu d'identidad|DNI]] y tamién el club de fútbol del cual ye simpatizante. D'esta manera creóse una base de datos de 2.005.590 persones que coles mesmes son simpatizantes de distintos clubes de fútbol a lo llargo y a lo ancho de tol [[República Arxentina|país]]. La resultancia refundio que los denominaos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]] lideren el ranking de cantidá de simpatizantes confirmando de dalguna manera lo que reflexaben les recaldaciones y les encuestes realizaes sobre la tema. <center> {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|% de simpatizantes |- |Boca Juniors |style="text-align: center;"|'''34,40''' % |- |River Plate |style="text-align: center;"|'''24,06''' % |- |Independiente |style="text-align: center;"|'''6,76''' % |- |San Lorenzo |style="text-align: center;"|'''4,87''' % |- |Racing |style="text-align: center;"|'''4,47''' % |- |Rosario Central |style="text-align: center;"|'''2,18''' % |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Gran DT, 10 de mayu del 2009.</small><ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm ''Encuesta Gran DT.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324125229/http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm |date=2010-03-24 }} en Clarín.</ref><ref>[http://4.bp.blogspot.com/_4OVjHQ7tTUg/ShY6zas6TqI/AAAAAAAAAAc/hX-1O8M-RDU/s1600/grandts%2Bhinchas.jpg ''Imaxe del diariu en formatu papel.'']</ref> |} </center> === Consultora Xe === Según una encuesta realizada en tol país pola Consultora Xe'l 90% de la población arxentina ye simpatizante de dalgún equipu de fútbol, y de estos [[Boca Juniors]] y [[Club AtléticoRiver Plate|River Plate]] concentren el 73% del total. La encuesta foi realizada en tol país y sobre 9260 casos. El sociólogu y actual direutor de la consultora, Artemio López, dixo "Facer mientres trés años y el marxe d'error ta nel 1%".<ref>{{Cita web |url=http://old.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1169122 |títulu=Nota a Artemio López, sociólogu que dirixe la consultora Xe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090826184702/http://old.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1169122 |fechaarchivu=2009-08-26 }}</ref> {| {{tablaguapa}} style="width:70%; margin-left: auto; margin-right: auto" |align="center" colspan="2"|'''Simpatizantes de clubes de fútbol d'Arxentina según área de residencia''' {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" !style="background: #ccccff"|Equipu !style="background: #ccccff"|[[Gran Buenos Aires|Metropolitana<br /><small>(Gran Bs.As.)</small>]] !style="background: #ccccff"|[[Rexón Pampeana|Pampeana]] !style="background: #ccccff"|[[Patagonia]] !style="background: #ccccff"|[[NOA]] !style="background: #ccccff"|[[Cuyo]] !style="background: #ccccff"|[[NEA]] !style="background: #ccccff"|Total |- |[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |style="text-align: right;"|40,4 % |style="text-align: right;"|33,8 % |style="text-align: right;"|44,1 % |style="text-align: right;"|35,0 % |style="text-align: right;"|44,7 % |style="text-align: right;"|47,7 % |style="text-align: right;"|'''40,4 %''' |- |[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |style="text-align: right;"|29,9 % |style="text-align: right;"|28,5 % |style="text-align: right;"|39,8 % |style="text-align: right;"|37,6 % |style="text-align: right;"|40,7 % |style="text-align: right;"|39,0 % |style="text-align: right;"|'''32,6 %''' |- |[[Club Atlético Independiente|Independiente]] |style="text-align: right;"|7,0 % |style="text-align: right;"|4,9 % |style="text-align: right;"|3,8 % |style="text-align: right;"|5,3 % |style="text-align: right;"|5,7 % |style="text-align: right;"|4,0 % |style="text-align: right;"|'''5,5 %''' |- |[[Racing Club|Racing]] |style="text-align: right;"|5,5 % |style="text-align: right;"|2,9 % |style="text-align: right;"|4,0 % |style="text-align: right;"|4,6 % |style="text-align: right;"|3,1 % |style="text-align: right;"|4,8 % |style="text-align: right;"|'''4,2 %''' |- |[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |style="text-align: right;"|6,9 % |style="text-align: right;"|2,3 % |style="text-align: right;"|3,8 % |style="text-align: right;"|2,0 % |style="text-align: right;"|3,0 % |style="text-align: right;"|3,0 % |style="text-align: right;"|'''3,9 %''' |- |[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] |style="text-align: right;"|0,9 % |style="text-align: right;"|4,5 % |style="text-align: right;"|0,2 % |style="text-align: right;"|0,9 % |style="text-align: right;"|1,2 % |style="text-align: right;"| 0,4 % |style="text-align: right;"|'''1,7 %''' |- |[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] |style="text-align: right;"|0,1 % |style="text-align: right;"|4,2 % |style="text-align: right;"|0,5 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1,5 %''' |- |Otros clubes |style="text-align: right;"|2,9 % |style="text-align: right;"|1,2 % |style="text-align: right;"|1,6 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1,5 %''' |- |[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]] |style="text-align: right;"|0,1 % |style="text-align: right;"|3,6 % |style="text-align: right;"|0,1 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1,3 %''' |- |[[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|3,6 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1.3 %''' |- |[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|3,5 % |style="text-align: right;"|0,1 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1,2 %''' |- |[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] |style="text-align: right;"|2,6 % |style="text-align: right;"|0,1 % |style="text-align: right;"|0,3 % |style="text-align: right;"|1,4 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''1,1 %''' |- |[[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]] |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|6.4 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''0.8 %''' |- |[[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín (T)]] |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|6,4 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''0,8 %''' |- |[[Club Atlético Huracán|Huracán]] |style="text-align: right;"|1,4 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|0,5 % |style="text-align: right;"|0,5 % |style="text-align: right;"|0,3 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''0,6 %''' |- |[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|1,4 % |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"| |style="text-align: right;"|'''0,5 %''' |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>Consultora Xe, 2006.</small><ref name="Xe" /> |} |} === Secretaría de Medios de Comunicación de la Nación === La encuesta del Sistema Nacional de Consumos Culturales, entamada pola Secretaría de Medios de Comunicación de la Nación, refundia que River y Boca lleven el 73,3% per cientu de los hinches. La encuesta tomó 3051 casos de tol país. {| class="wikitable col2cen" style="margin: auto;" ! style="background: #ccf" | Equipu ! style="background: #ccf" | % de simpatizantes |- | Boca Juniors || '''41,5''' % |- | River Plate || '''31,8''' % |- | Independiente || '''4,8''' % |- | San Lorenzo || '''3,3''' % |- | Racing || '''3,2''' % |- | colspan="8" | <small>Sec. de Medios de Com. de la Nación, 2006.</small><ref>(Consultáu en 2008) [http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-78167-2006-12-24.html Los númberos de la pasión] en Página 12.</ref> |} === Violencia === Como n'otros países, ye común que nos [[estadiu|estadios]] les "enchíes" tean entamaes por grupos de adeptos denominaos [[barres braves n'Arxentina|"barres braves"]], qu'impulsen los cantares de sofitu a los equipos, y los viaxes de simpatizantes cuando xueguen de visitante. Les "barres braves" y los dirixentes deportivos y políticos fueron bien cuestionaos pola promoción y involucramiento n'actos de violencia, nos qu'inclusive se producieron asesinatos de simpatizantes d'equipos contrarios.<ref>{{cita web |títulu = Qué llugar ocupa caúna de les barres braves |autor = Chiappetta, Julio |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 5 de setiembre de 2006 |url = http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm |fechaaccesu = 1-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090515233524/http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm |fechaarchivu = 2009-05-15 }}</ref><ref>{{cita web | títulu = La pantasma de la impunidá: namái 33 condergaos | autor = Bertolotto, Miguel Ángel y Starimel, Néstor (editores) | editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 15 de mayu de 2000 | url = http://www.clarin.com/diario/especiales/violenciaenelfutbol/nota2/r-02202d.htm | fechaaccesu = 1-feb-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100417065055/http://www.clarin.com/diario/especiales/violenciaenelfutbol/nota2/r-02202d.htm | fechaarchivu = 2010-04-17 }}</ref> A lo llargo de la historia, morrieron un total de 271 persones n'incidentes rellacionaos col fútbol n'Arxentina.<ref>{{cita web |url=http://salvemosalfutbol.org/listavictimas.htm |títulu=Muertes na historia pola violencia nel fútbol arxentino |fechaaccesu=15 de marzu de 2013 |editorial=Salvemos el futbol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130210081530/http://salvemosalfutbol.org/listavictimas.htm |fechaarchivu=10 de febreru de 2013 }}</ref><ref>{{cita web | títulu = Una historia nefasta que yá tien 262 víctimes | editorial = Salvemos al Futbol - 27 de mayu de 2012 | url = http://www.clarin.com/diario/2008/03/15/um/m-01629364.htm | fechaaccesu = 15-mar-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090226201202/http://www.clarin.com/diario/2008/03/15/um/m-01629364.htm | fechaarchivu = 2009-02-26 }}</ref> El primer fallecimientu foi'l 14 de mayu de 1939 nun ''Lanús-Boca'' de cuarta división nel que depués d'una engarradiella ente los xugadores los hinches intentaron invadir el campu de xuegu y fueron reprimíos pola policía que realizó disparos pa esvalixar. Una de les bales acabó cola vida d'Óscar Munitoli, de nueve años.<ref name=Muertes>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=920643 |títulu=La Nación - 26/06/2007 - Una indeseable llista que crez... |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430113413/http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=920643 |fechaarchivu=2008-04-30 }}</ref> Les muertes tienen causes variaes: enfrentamientos ente les enchíes ,<ref>{{cita web |url=http://www.periodicoparatodos.com.ar/notasdearchivo/notasdearchivos_16.htm |títulu=La Violencia nel Fútbol y la so historia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924071226/http://www.periodicoparatodos.com.ar/notasdearchivo/notasdearchivos_16.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> represión policial o mala organización. La mayor traxedia del fútbol arxentino asocedió nel [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|Estadiu de River Plate]] el 23 de xunu de 1968, cuando 71 persones morrieron entartallaes y afogaes na llamada [[Traxedia de la Puerta 12]].<ref name=Muertes /> Por cuenta de la final de fútbol, na que [[Nixeria]] venció a Arxentina 3-2, na final pola medaya d'oru nos [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996]], un grupu d'arxentinos asesinó nun linchamiento en [[Buenos Aires]], a Elías Farías, un inmigrante brasilanu que celebró'l gol de la victoria nixeriana.<ref>[http://www.internet.ve/amecs/atlanta96/principal133.html "Dos deteníos pol crime de brasilanu que glayó'l gol de Nixeria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506211941/http://www.internet.ve/amecs/atlanta96/principal133.html |date=2009-05-06 }}, Atlanta 1996.</ref><ref>Romero, Amílcar (1999). [http://www.efdeportes.com/efd14/aromero1.htm "La muerte, ¿un gol en contra?"], Revista dixital EFDeportes, Añu 4, Nᵘ14, Buenos Aires, xunu de 1999.</ref> == Direutores téunicos == Na [[Copa Mundial de la FIFA]], [[César Luis Menotti]] foi campeón en 1978 y [[Carlos Bilardo]] en 1986]], en dambos casos cola seleición arxentina. Na [[Copa América]], [[Guillermo Stábile]] ye líder con seis títulos, en cuantes que [[Alfio Basile]] llogró dos títulos. Na Primer División Arxentina, l'historial de direutores téunicos con más títulos liderar [[Ángel Labruna]], [[Carlos Bianchi]] y [[Ramón Ángel Díaz]] con siete, siguíos de [[José María Minella]] con seis, y [[Juan Carlos Lorenzo]], [[Américo Gallego]] y [[Ricardo Gareca]] con cuatro. Na [[Copa Libertadores]], los direutores téunicos arxentinos lideren l'historial con 26 campeonatos. Carlos Bianchi ye líder absolutu con cuatro títulos, siguíu d'[[Osvaldo Zubeldía]] con trés. [[Juan Carlos Lorenzo]], [[Manuel Giúdice]], [[Pedro Dellacha]] y [[Edgardo Bauza]] llograron dos títulos cada unu. N'Europa, [[Luis Carniglia]] y [[Helenio Herrera]] llograron dos [[Copa de Campeones d'Europa|Copes de Campeones d'Europa]] cada unu. Helenio Herrera llogró amás cuatro títulos de lliga n'España y trés n'Italia, ente que [[Renato Cesarini]] consiguió dos títulos n'Italia. Los direutores téunicos arxentinos lideren l'historial de la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] con 11 títulos, destacar Carlos Bianchi con trés, y Helenio Herrera con dos. == Árbitros == {{AP|Árbitros de fútbol d'Arxentina|l1=Árbitros de fútbol d'Arxentina}} Los árbitros de fútbol n'Arxentina tán estremaos en dos [[sindicatu|sindicatos]] engarraos: l'históricu creáu en 1965, l'[[Asociación Arxentina d'Árbitros]] (AAA), afiliáu a la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]], y el [[Sindicatu d'Árbitros Deportivos de la República Arxentina]] (SADRA), creáu en 1988 con sofitu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]], la entidá que representa a los emplegadores. La xusticia arxentina condergó a la AFA por práctica deslleal, pero la situación persiste.<ref>Cámara Nacional d'Apelaciones del Trabayu. Sala VI, Exte. Nᵘ10.507/01, Sentencia 58683, Autos "Asociación Arxentina d'Árbitros AAA c/ Asociación del Fútbol Arxentino AFA s/ Práctica Deslleal", 22 de marzu de 2006.</ref> Sostúvose que «la interna qu'estrema a los árbitros... ye una de les razones qu'inflúi sobremanera nel bajísimo nivel arbitral».<ref>{{cita web | títulu = AAA vs SADRA vs AFA | autor = Veiga, Gustavo | editorial = Página/12 | url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/libero/subnotas/3218-1445-2006-12-21.html | fechaaccesu = 9-feb-2008}}</ref> Con esti conflictu de fondu, l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] tien una dependencia interna denominada ''Colexu d'Árbitros'', que la so función ye asumir les xeres rellacionaes cola designación, supervisión, promoción y esclusión de los árbitros, veedores y asistentes contrataos. El colexu ta integráu por seis miembros, incluyendo un representante de cada sindicatu.<ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&n=23&idm=8 Asociación del Fútbol Arxentino - Colexu d'Árbitros]</ref> La formación arbitral atópase al cargu de la ''Direición de Formación Arbitral'', creada en 2007 en reemplazu de la ''Escuela d'Árbitros''.<ref>{{cita web | títulu = Elizondo presentó un plan ensin comparanza nel mundu enteru | autor = AFA | url=http://www.afa.org.ar/?m=news&n=5362&idm=21 | fechaaccesu = 11-feb-2008}}</ref> El primer árbitru arxentín en dirixir nuna [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]] foi [[Bartolomé Macías]], quien lo fixo nel primer mundial de la historia: [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]]. El segundu en faelo foi [[Juan Bozzi]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] y el terceru [[Roberto Goicochea]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]]. Dende ésta edición, l'arbitraxe arxentín cuntó con un representante en tolos mundiales apostaos: [[Ángel Coerezza]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]], [[Luis Pestarino]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña 1974]], Ángel Coerezza n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]], [[Arturo Iturralde]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]], [[Carlos Espósito]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], [[Juan Carlos Loustau]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]], [[Francisco Lamolina]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]], [[Javier Castrilli]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]], [[Ángel Sánchez (árbitru)|Ángel Sánchez]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea-Xapón 2002]] y [[Horacio Elizondo]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]].<ref>[https://web.archive.org/web/20101209031844/http://www.arbitrosdefutbol.com.ar/arb_arg.htm Asociación Arxentina de Arbitros - Los arbitros arxentinos nos mundiales]</ref> Esti postreru dirixó'l partíu inaugural y la final, y foi consideráu pola FIFA como'l meyor árbitru del mundu del 2006. Finalmente, [[Héctor Baldassi]] foi l'escoyíu pola FIFA pa participar de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Copa Mundial Sudáfrica 2010]]. == Récores == <!--POR WP:PVN, AQUI NUN S'INCLÚIN "RÉCORDS" D'EQUIPOS: NIN TRICAMPEONATOS, NIN PARTÍOS INVICTOS, NIN MAYOR CANTIDÁ DE CAMPEONATOS GANAOS.--> * 10 xugadores arxentinos fueron incluyíos pola [[FIFA 100|FIFA ente los meyores xugadores]] vivos del so primer sieglu d'historia: [[Gabriel Omar Batistuta]], [[Hernán Crespo]], [[Mario Alberto Kempes]], [[Diego Armando Maradona]], [[Daniel Passarella]], [[Javier Saviola]], [[Omar Sívori]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[Juan Sebastián Verón]] y [[Javier Zanetti]]. * 4 xugadores arxentinos fueron incluyíos por [[IFFHS]] ente los [[Meyor xugador del mundu según la IFFHS|Meyores Xugadores]] nel mundu: [[Diego Maradona]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[José Manuel Moreno]] y [[Omar Sívori]]. * 24 son los xugadores incluyíos na Galería de la Fama de l'Asociación del Fútbol Arxentino: [[Diego Armando Maradona]], [[Federico Sacchi]], [[Félix Loustau]], [[Antonio Sastre]], [[Hugo Orlando Gatti]], [[René Orlando Houseman]], [[Carlos Bianchi (futbolista)|Carlos Bianchi]], [[Ernesto Grillo]], [[Norberto Méndez|Norberto «Tucho» Méndez]], [[Rinaldo Fioramonte Martino]], [[Ángel Labruna]], [[Ricardo Bochini]], [[Jorge Burruchaga]], [[Mario Kempes]], [[Silvio Marzolini]], [[Enrique Omar Sívori]], [[Ubaldo Matildo Fillol]], [[Daniel Passarella]], [[Natalio Agustín Pescia]], [[Amadeo Carrizo]], [[Diego Simeone]], [[Américo Tesorieri]], [[Gabriel Batistuta]] y [[Bernabé Ferreyra]].<ref>{{cita web |títulu = Galería de la Fama del Fútbol Arxentino |autor = AFA |editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, 2008 |url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=all_news&c=149&idm=107&page=4 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * La seleición del sieglu XX. En 2000 el [[diariu Clarín]] entamó una encuesta ente 100 personalidaes destacaes del fútbol sobre'l meyor xugador arxentín en cada puestu, que dio la siguiente resultancia: [[Ubaldo Fillol]]; [[Carlos Adolfo Sosa|Carlos Sosa]], [[Roberto Perfumo]], [[Daniel Passarella]], [[Silvio Marzolini]]; [[Miguel Brindisi]], [[Néstor Rossi]], [[Diego Maradona]]; [[René Houseman]], [[Gabriel Batistuta]] y [[Mario Kempes]].<ref>{{cita web |títulu = La seleición de tolos tiempos |autor = Tagliaferri, Guillermo |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 1 de xineru de 2000 |url = http://www.clarin.com/diario/2000/01/03/r-00401d.htm |fechaaccesu = 1-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090422053406/http://www.clarin.com/diario/2000/01/03/r-00401d.htm |fechaarchivu = 2009-04-22 }}</ref> * Trenta xugadores arxentinos figuren na llista de los 313 máximos goliadores de la historia mundial en torneos de [[Primer División d'Arxentina|primer división]], que convirtieren 200 goles o más. Los xugadores arxentinos con más de 200 goles en partíos de lliga son: [[Carlos Bianchi]] (385), [[Alfredo Di Stéfano]] (377), [[Delio Onnis]] (363), [[Ángel Amadeo Labruna]] (293), [[Mario Alberto Kempes]] (276), [[Juan Carlos Sánchez Frías|Juan Carlos Sánchez]] (266), [[Oscar Más]] (261), [[Herminio Masantonio]] (259), [[Diego Armando Maradona]] (259), [[Héctor Casimiro Yazalde]] (252), [[Carlos Manuel Morete]] (245), [[Hugo Ernesto Gottardi]] (245), [[Martín Palermo]] (243), [[Alberto Federico Acosta]] (238), [[José Francisco Sanfilippo]] (237), [[Luis Artime]] (236), [[Ariel Graziani]] (235), [[Gabriel Omar Batistuta]] (233), [[Bernabé Ferreyra]] (232), [[Manuel Pelegrina]] (230), [[Camilo Rodolfo Cervino]] (227), [[Atilio Ceferino García]] (226), [[José Manuel Moreno]] (224), [[Miguel Ángel Brindisi]] (224), [[Hugo Horacio Londero]] (222), [[Ramón Ángel Díaz]] (215), [[Roberto Eugenio Cherro]] (210), [[Francisco Varallo]] (209), [[Héctor Horacio Scotta]] (207), [[Osvaldo Marcial Palavecino]] (205). D'ellos, escláriase que Onnis nació n'Italia, pero aniciar na Arxentina a los 3 años (datos actualizaos al 31/12/2009).<ref name="IFFHS 301 Goliadores">{{cita web |títulu = Los 304 Meyores Goliadores de primer División en la Historia |autor = IFFHS |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008 |url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * [[Bernabé Ferreyra]] integra'l selectu grupu de los únicos quince xugadores que, na historia del [[fútbol]] mundial, llograron algamar un permediu de más d'un gol por partíu na so carrera, con una cantidá total de 232 goles en 228 partíos, y un permediu de 1,017 por partíu.<ref name="IFFHS 301 Goliadores" /><ref>Los siguientes son los 15 xugadores que superaron na so carrera'l permediu d'un gol por partíu: {| {{tablaguapa}} style="text-align: justify;" %;" !style="background: #ccccff"|Xugador !style="background: #ccccff"|País !style="background: #ccccff"|Permediu !style="background: #ccccff"|Goles !style="background: #ccccff"|Partíos |- |[[Fernando Baptista Peyroteo|Fernando Peyroteo]] |[[Angola]] |style="text-align: right;"|1,6751 |style="text-align: right;"|330 |style="text-align: right;"|197 |- |[[Josef Bican]] |[[Austria]]<br />[[Checoslovaquia]] |style="text-align: right;"|1,5191 |style="text-align: right;"|518 |style="text-align: right;"|341 |- |[[Imre Schlosser]] |[[Hungría]] |style="text-align: right;"|1,3113 |style="text-align: right;"|417 |style="text-align: right;"|318 |- |[[Joseph Absolom Bambrick|Joseph Bambrick]] |[[Irlanda]] |style="text-align: right;"|1,3068 |style="text-align: right;"|345 |style="text-align: right;"|264 |- |[[Ferenc Deák (futbolista)|Ferenc Déak]] |[[Hungría]] |style="text-align: right;"|1,2815 |style="text-align: right;"|305 |style="text-align: right;"|238 |- |[[Isidro Lángara]] |[[España]] |style="text-align: right;"|1,1707 |style="text-align: right;"|336 |style="text-align: right;"|287 |- |[[Jimmy Jones (futbolista)|Jimmy Jones]] |[[Irlanda]] |style="text-align: right;"|1,1544 |style="text-align: right;"|329 |style="text-align: right;"|285 |- |[[Franz Binder]] |[[Austria]] |style="text-align: right;"|1,1029 |style="text-align: right;"|268 |style="text-align: right;"|243 |- |[[Arthur Friedenreich]] |[[Brasil]] |style="text-align: right;"|1,0960 |style="text-align: right;"|354 |style="text-align: right;"|323 |- |[[Gyula Zsengéller]] |[[Hungría]] |style="text-align: right;"|1,0558 |style="text-align: right;"|416 |style="text-align: right;"|394 |- |[[Valeriano López Mendiola|Valeriano López]] |[[Perú]] |style="text-align: right;"|1,0402 |style="text-align: right;"|207 |style="text-align: right;"|199 |- |[[Bernabé Ferreyra]] |[[Arxentina]] |style="text-align: right;"|1,0175 |style="text-align: right;"|232 |style="text-align: right;"|228 |- |[[József Takács]] |[[Hungría]] |style="text-align: right;"|1,0141 |style="text-align: right;"|360 |style="text-align: right;"|355 |- |[[José Pinto Carvalho do Santos Santos Águas|José Pinto Carvalho]] |[[Portugal]] |style="text-align: right;"|1,0139 |style="text-align: right;"|292 |style="text-align: right;"|288 |- |[[James Edward McGrory|James McGrory]] |[[Escocia]] |style="text-align: right;"|1,0049 |style="text-align: right;"|410 |style="text-align: right;"|408 |- !colspan=8 style="text-align: right;"|<small>[http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12 IFFHS, 2008] |}</ref> Tamién ye'l goliador con meyor permediu en campeonatos arxentinos: 204 goles en 195 partíos, que resulten nun permediu de 1,04 goles per partíu. * [[Ángel Labruna]] y [[Arsenio Erico]] son los máximos goliadores na lliga arxentina con 295 goles (anguaño n'estudio dos posibles goles de [[Angel Labruna|Labruna]]).<ref>{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2008/07/02/deportes/d-04801.htm|títulu=Labruna glayó otru gol 67 años dempués|editorial=Clarín|autor=Bossio, Miguel|fecha=2 de xunetu de 2008|fechaaccesu=21 de xineru de 2013}}</ref> * [[Diego Armando Maradona]] foi goliador en cinco campeonatos (Metropolitanu 78, Metropolitanu 79, Nacional 1979, Metropolitanu 80 y Nacional 1980), siempres n'Argentinos Juniors. * [[Domingo Tarascone]] foi goliador de los [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]], con 11 goles en cuatro partíos, algamando un permediu de 2,75 goles per partíu, que constitúi récor nuna competencia oficial internacional.<ref>{{cita web |títulu = Taraconi, Domingo Tarascone |editorial = Fútbol Factory |url=http://www.futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=historicos&f2=00001&idjugador=790 |fechaaccesu = 1-feb-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=historicos&f2=00001&idjugador=790|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}</ref> * [[Norberto Méndez]] ye, xunto a Zizinho, el máximu goliador de la [[Copa América]] con 17 goles. * [[Maximiliano Susán]] del [[Club Atlético Estudiantes]] de Buenos Aires, ye'l xugador arxentín que más goles fixo nun alcuentru, al convertir doce goles al [[Lomas Athletic Club]], al que'l so equipu venció 18-0 el 25 de mayu de 1909.<ref>{{cita web |títulu = El récor del fútbol arxentino: Maximiliano Susan |editorial = Club Atlético Estudiantes |url = http://ar.geocities.com/clubestudiantesbsas/ |fechaaccesu = 1-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20031018104338/http://ar.geocities.com/clubestudiantesbsas/ |fechaarchivu = 18 d'ochobre de 2003 }}</ref> Nel profesionalismo, el récor arxentín atópase en cabeza de Juan Taverna, de [[Club Atlético Banfield|Banfield]], quien-y convirtió 7 goles a Puerto Comercial de Bahía Blanca, el 6 d'ochobre de 1974.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2001/08/13/d-01215.htm ''Récores. Los más y los menos del fútbol arxentino''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526081103/http://www.clarin.com/diario/2001/08/13/d-01215.htm |date=2010-05-26 }}, Clarín, 13 d'agostu de 2001.</ref> * Na llista de defensores más goliadores de la historia mundial, atópense cuatro arxentinos ente los 10 primeros: 2ᵘ) [[Daniel Passarella]], con 134 goles en 451 partíos de lliga; 4ᵘ) [[Edgardo Bauza|Edgardo «El Patón» Bauza]] con 108 en 499 partíos; 7ᵘ) [[José Rafael Albrecht|José Albrecht]], con 95 en 506 partíos; y 10ᵘ) [[Juan Domingo Antonio Rocchia|Juan Rocchia]], con 86 en 396 partíos.<ref>{{cita web |títulu = Los 80 máximos goliadores de primer División de tolos tiempos xugando de defensor |autor = IFFHS |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008 |url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda14b45fdcdc3bfcdc0aec28d6f15 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * El 18 de marzu de 1973, Eduardo Maglioni d'[[Club Atlético Independiente|Independiente]] convirtió tres goles ([[tripleta]]) nun minutu y 51 segundos. Ye récor mundial.<ref>{{cita web |títulu = ¿Te acordás hermanu? Aquellos 90 segundos de Maglioni |autor = Tagliaferri, Guillermo |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 17 de mayu de 2003 |url = http://www.clarin.com/diario/2003/05/17/d-00207.htm |fechaaccesu = 1-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091010183847/http://www.clarin.com/diario/2003/05/17/d-00207.htm |fechaarchivu = 2009-10-10 }}</ref> * [[Carlos Dantón Seppaquercia]] de [[Gimnasia y Esgrima La Plata]] tien el récor pol gol más rápidu de la primer división. Convertir frente al [[Club Atlético Huracán]] dempués de 5 segundos, el día 18 de marzu de 1979. * El porteru arxentín col récor de más tiempu cola valla invicta foi [[Carlos Barisio]] xugando para [[Ferro Carril Oeste]] en 1981: 1075 minutos (26ᵘ na historia mundial).<ref>{{cita web |títulu = Los 405 porteros de primer División que más tiempu tuvieron ensin recibir un gol |autor = IFFHS |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008 |url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda14b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d19 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * [[Amadeo Carrizo]] foi consideráu pola FIFA como'l meyor porteru suramericanu del sieglu XX.<ref>{{cita web |títulu = Meyor Porteru Suramericanu del Sieglu |autor = IFFHS |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008 |url=http://www.iffhs.de/?16f43809fa3c17c52c00f23808f32b0cfd3831f92b0de33c11f32b17f7370eff3702bb0a35bb6y28fc380de43110f83d00y42d03y32a0y |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * [[Alfredo Di Stéfano]], consideráu pola FIFA como'l cuartu meyor xugador del sieglu XX,<ref name="IFFHS Meyor xugador">{{cita web |títulu = El Meyor Xugador Mundial del Sieglu |autor = IFFHS |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008 |url=http://www.iffhs.de/?42d03y32a16f43809fa3c17c13c09y20a15ff3c09f32b17f7370eff3702bb0a35bb6y28fc380de43110f83d00y1a |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> integró la seleición arxentina en 6 partíos, cola que ganó la Copa América 1947 y la d'España en 31, integrando la delegación española na [[Copa Mundial de Fútbol de 1962]], pero ensin xugar.<ref>{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/distefano-intl.html|títulu=Alfredo Di Stéfano Laulhé - International Matches|editorial=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193041639976/1202817703443/xugador/JugadorLegendario/Di_Stefano.htm|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Web oficial de Real Madrid|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130508004818/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193041639976/1202817703443/xugador/JugadorLegendario/Di_Stefano.htm|fechaarchivu=8 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.foroelmito.com/miticos_di_stefano.html|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Foru El Mitu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130326103044/http://www.foroelmito.com/miticos_di_stefano.html|fechaarchivu=26 de marzu de 2013}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.portalplanetasedna.com.ar/idolo03.htm|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Planeta Sedna|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150405090210/http://www.portalplanetasedna.com.ar/idolo03.htm|fechaarchivu=2015-04-05}}</ref> * [[José Manuel Moreno]], consideráu pola FIFA como'l 25ᵘ meyor xugador del sieglu XX,<ref name="IFFHS Meyor xugador" /> ye l'únicu xugador del mundu que salió campeón en cuatro países: Arxentina, Méxicu, Colombia y Chile.<ref>{{cita web |títulu = Récores mundiales del fútbol |autor = ABCGol |editorial = ABCGol |url=http://www.erikarubaja.com.ar/abcgol/Imagenes/Templates/records.htm |fechaaccesu = 1-feb-2008}}</ref> * [[Sergio Agüero|Sergio «el Kun» Agüero]] ye'l xugador arxentín más nuevu en debutar en primer división, col club Independiente, el 5 de xunetu de 2003, con 15 años, un mes y tres díes.<ref>{{cita web |títulu = Récores del fútbol |autor = UF |editorial = Universu Fútbol |url = http://www.universofutbol.com/plantiyes/informes/records.php |fechaaccesu = 1-feb-2008 }}</ref> * Dellos xugadores d'orixe arxentín, formaos futbolísticamente nel país, salieron campeones mundiales xugando para escoyíos d'otros países: ** Nel escoyíu d'[[Italia]] campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 1934]], xugaron [[Enrique Guaita]], [[Raimundo Orsi]], [[Luis Monti]] y [[Atilio Demaría]]. ** Nel escoyíu de [[Francia]], campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]], xugó [[David Trezeguet]]. ** Nel escoyíu d'Italia, campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 2006]], xugó [[Mauro Camoranesi]]. * Na Arxentina inventóse la pelota de fútbol moderno, ensin tento, con cordura invisible. L'inventu recibió'l nome de [[superball]] y foi realizáu en 1931 na ciudá de [[Bell Ville]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], por [[Luis Polo]], [[Antonio Tossolini]] y [[Juan Valbonesi]], dando orixe a una estensa industria. N'alcordanza del fechu, cada añu dende 1994 realizar en Bell Ville la Fiesta Nacional de la Pelota de Fútbol.<ref name="González" /> *Nel [[Tornéu Metropolitanu 1981]] [[Carlos Barisio]], atayando para [[Ferro Carril Oeste]], llogró'l récor de la valla invicta mientres más tiempu nel fútbol arxentino, con 1075 minutos ensin recibir un gol. *Na temporada 2017/2018, el porteru de Gimnasia y Esgrima de Jujuy, Javier Burrai, llogró'l mayor récor de valla invicta na B Nacional: 933 minutos. *La peor campaña del fútbol arxentino, tener Deportivu Muñiz na Primera D. Sacó 1 empate y 15 derrotes en 16 partíos xugaos que duró'l tornéu de transición 2014, convirtiendo tan solo 3 goles en tol tornéu. *El máximu goliador históricu de la Seleición Arxentina ye Lionel Messi (55). == El fútbol na cultura arxentina == [[Ficheru:PelotadeTrapo-1948.jpg|thumb|200px|Imaxe de la película ''[[Pelota de trapu]]'' (1948), clásicu del [[cine arxentín]], que fizo famosa'l cantar de los "pibes": ''«Oise ruíu de pelota y nun sé lo que va ser; ye'l club de Sacachispas que yá vien, que yá vien de ganar»''.<ref name="Uzquiz">Uzquiz, Pedro [http://www.clarin.com/diario/1998/11/05/r-00202d.htm ''Oise ruíu de pelota''], Clarín, 5 de payares de 1998.</ref>]] La importancia del fútbol na Arxentina manifestóse de diverses formes na so cultura y actividaes artístiques. El [[tangu]], como señaló l'antropólogu Julián Ponisio, tien un orixe simultáneu y culturalmente interrelacionáu col fútbol "d'El Ríu de la Plata": ''"la tríada potreru-pibe-gambeta... forxó les bases identitarias d'un estilu corporal similar al movimientu corporal de la danza del tangu, na manera d'entender la práctica del fútbol"''.<ref name="Ponisio Cuerpos">{{cita publicación | autor = Ponisio, Julián| títulu = Cuerpo, estilos y emociones nos entamos de la práctica futbolística na Arxentina y la so rellación col tangu| publicación = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires| volume = Añu 10| númberu = 92 -xineru de 2006-| id = | url = http://www.efdeportes.com/efd92/tangu.htm}}</ref> Importantes músicos tangueros compunxeron tangos pa los equipos de la so simpatía, como ''[[Racing Club (tangu)|Racing Club]]'' (1913) de [[Vicente Greco]], "Independiente Club" y "San Lorenzo de Almagro" (1923) d'[[Agustín Bardi]] o "La parafusa" (1946) d'[[Alfredo de Angelis]], ente munchos otros. Los "cracks" tamién fueron tema pa tangos, como "Tarasca solu" y "Ochoíta", grabaos por [[Osvaldo Fresedo]] en 1928, dedicaos a dos xugadores del amateurismo, [[Domingo Tarascone]] de Boca y [[Pedro Ochoa]] de Racing; del mesmu añu ye "[[Luis Monti|Monti]] namái", d'[[Alejandro Scarpino]], dedicáu al capitán de la seleición arxentina. En 1933, [[Francisco Canaro]] grabó "Bernabé, la fiera", sobre'l goliador de River, [[Bernabé Ferreyra]]. En 1949 [[Armando Pontier]] grabó un bellu tangu tituláu "A [[José Manuel Moreno]]".<ref name="Fliess">{{cita publicación| autor = Fliess, Enrique| títulu = Los dos berretines: Tangu y Futbol| añu = 2004| publicación = Revista Tangu Reporter, Estaos Xuníos| volume = Fútbol y Tangu| númberu = 97, Xunu 2004| id = | url = http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20040603052036/http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| fechaarchivu = 3 de xunu de 2004| archiveurl = https://web.archive.org/web/20040603052036/http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| archivedate = 2004-06-03| fechaaccesu = 2018-10-31}}</ref> Otru tangu notable ye "Llargue esa Mujica" (1929), de [[Juan Sarcione]], grabada por [[Carlos Gardel]], con una lletra que, utilizando tolos nomes de los xugadores de Huracán, constrúi tou un mensaxe en doble sentíu ("llargue esa Mujica", por "llargue esa muyer").<ref>{{cita publicación | autor = Sarcione, Juan | títulu = Llargue esa Mujica | añu = 1929 | publicación = Tou Tangu, Buenos Aires | volume = | númberu = | id = | url = http://www.todotango.com/Spanish/biblioteca/letra/lletra.asp?idletra=2889 }}</ref> {|class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;" cellspacing="5" |style="text-align: justify;"| <center>'''Patadura''' (frag.)</center><br /> ''Piantáte de la cancha, dejále el puestu a otru<br /> ''de puru patadura tas siempres en orsay;<br /> ''enxamás cachás pelota, dir de figurina<br /> ''y nun sirvís siquier pa patiscar un hands.<br /> ''Querés xugar de forward y ser como [[Manuel Seoane|Seoane]]<br /> ''y faer como [[Domingo Tarascone|Tarasca]] de media cancha gol.<br /> ''Burllar a la defensa con pases y gambetas<br /> ''y ser como [[Pedro Ochoa|Ochoíta]] el crack de l'afición.<br /><br /> ::::<small>de [[José López Ares]] y [[Enrique Carrera Sotelo]]</small> |} En 1961, [[Edmundo Rivero]] grabó'l tangu "Gol arxentín" de [[Héctor Marcó]], y en 1978, [[Astor Piazzolla]] compunxo ''Piazzolla '78'', una suite futbolística integrada poles temes "Mundial 78", "Marcación", "Penal", "Gambeta", "Golazu", "Wing", "Corner" y "Campeón".<ref name="Fliess" /> Otros tangos importantes sobre'l fútbol son ''[[El suañu del pibe]]'' de [[Reinaldo Yiso]] y [[Juan Puey]] («mamina querida,/voi ganar dineru/voi ser un [[Emilio Baldonedo|Baldonedo]]/un [[Rinaldo Fioramonte Martino|Martino]], un [[Mario Llexé|Llexé]]»), "Déxelo señora" de Miguel Bonano y Degrossi («el pelo revueltu, les medies cayíes,/los zapatos rotos, de tantu xugar,/una camiseta yá descolorida,/debaxo una almita, que suaña ser crack»), "Pelota de cueru" d'[[Edmundo Rivero]] y [[Héctor Marcó]] («la mio pálida historia escrita nos tos gayos/percuerre a dos arcos el verde tapiz»), "El númberu 5" de Oreste Cufaro y Reinaldo Yiso, "Cero a cero" de [[Roberto Firpo]] y [[Venancio Juan Clauso|Clauso]] («de que sirve gastar en [[gambeta|gambetes]]/si'l to vieyu ye como una paré»), "Patadura" de [[José López Ares]] y [[Enrique Carrera Sotelo]], "El mio primer gol" de Miguel Bonano, [[Horacio Pettorossi]] y Alejandro Fattorini («nin el foul de les tos intenciones/va poder evitar la cayida/cuando na rede de los tos llabios/te afaiga'l primer gol»).<ref name="Fliess" /> Nel casu del [[rock arxentín]], esisten delles temes importantes rellacionaos col fútbol, como "Maradó" de [[Los Pioyos]] («dicen qu'escapó d'un suañu/en cuasi'l so meyor gambeta»), "El baille de la gambeta" de la [[Bersuit Vergarabat]] («y porque soi de la escuela del Bocha/voi cola fantasía a la estratexa fría») n'alusión a [[Ricardo Enrique Bochini]], "La bengala perdida" de [[Luis Alberto Spinetta]] sobre la muerte d'un simpatizante de Racing por una bengala refundiada dende la tribuna contraria, o la metáfora "gol de muyer" d'[[Estremaos]]. Otros xéneros musicales tamién producieron cantares populares futboleres, como "La mano de Dios" de [[Rodrigo Bonu]] («nun potreru forxó una maniega inmortal»), según "Dame fútbol" y "A cencielles fútbol" d'[[Ignacio Copani]] («a cencielles el xuegu de la mayoría/que se xuega acaldía en toos llaos»). Nel [[cine]], entá en tiempos del [[cine mudu]], realizóse la película ''[[La barra de Taponazo]]'' (1932), sobre'l goliador [[Bernabé Ferreyra]], que contenía los tangu "Taponazo", de [[Venancio Juan Clauso|Clauso]] y [[Armando Tagini]] («al rematar les xugaes sos tan potente y tan diestru/que'l día menos pensáu me lo dejás tuertu al sol»).<ref>{{cita web |títulu=Taponazo|autor=Clauso, Venancio; Tagini, Armando|editorial=Tangos|url=http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg11274.html|fechaaccesu=3-feb-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080115105755/http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg11274.html|fechaarchivu=15 de xineru de 2008}}</ref> Al añu siguiente destacóse la película ''[[Los trés berretines]]'' (1933), una de les qu'empecipiaron el cine sonoru arxentín, interpretada por [[Luis Sandrini]], que desenvuelve la idea de que los trés "berretines" (aficiones) de los arxentinos yeren el tangu, el fútbol y el cine. Ente toles [[:Categoría:Películes sobre fútbol|películes sobre fútbol]] destácase ''[[Pelota de trapu]]'' (1948) de [[Leopoldo Torres Ríos]], protagonizada por [[Armando Bó]] y el neñu [[Toscanito]], considerada un finxu del cine arxentín.<ref>{{cita web |títulu = http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm ''A 50 años del estreño de "Pelota de trapu" |autor = García Oliveri, Ricardo |3 = enllaceautor |4 = Ricardo García Oliveri |editorial = Clarín, 10 d'agostu de 1998 |url = http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm |fechaaccesu = 3-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090713175854/http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm |fechaarchivu = 2009-07-13 }}</ref> Otres películes sobre fútbol son ''[[¡Goal!]]'' (1936) de [[Luis José Moglia Barth]], ''[[El cañonero de Giles]]'' (1937) con [[Luis Sandrini]], ''[[Sacachispas (película)|Sacachispas]]'' (1950) con guión de [[Borocotó]], ''[[Escuela de campeones]]'' (1950) con guión de [[Homero Manzi]], ''[[L'hincha]]'' (1951) sobre un argumentu d'[[Enrique Santos Discépolo]] y [[Julio Porter]], ''[[El fíu del crack]]'' (1953) de [[Leopoldo Torres Ríos]] y [[Leopoldo Torre Nilsson]], ''[[El cura Lorenzo]]'' (1954) con [[Ángel Magaña]], ''[[El crack (1960)|El crack]]'' (1960) de [[José A. Martínez Suárez]], ''[[Pelota de cueru]]'' (1963) d'[[Armando Bó]], ''[[La Raulito (película)|La Raulito]]'' (1975) de [[Lautaro Murúa]] y con una recordada interpretación de [[Marilina Ross]], ''[[La fiesta de toos]]'' (1979), de [[Sergio Renán]], ''[[Fútbol arxentino (película)|Fútbol arxentino]]'' (1990) con guión d'[[Osvaldo Bayer]], ''[[El camín de San Diego]]'' (2006) de [[Carlos Sorín]], y ''[[Metegol (película)|Metegol]]'' (2013) de [[Juan José Campanella]]. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;" cellspacing="5" | style="text-align: justify;"| <center>'''El penal más llargu del mundu''' (frag.)</center><br /> -Constante tirar a la derecha.<br /> -Siempres -dixo'l presidente del club.<br /> -Pero él sabe que yo sé.<br /> -Entós tamos xingaos.<br /> -Sí, pero yo sé qu'él sabe -dixo'l Gatu.<br /> -Entós tirate a la izquierda y llistu -dixo unu de los que taben na mesa.<br /> -Non. Él sabe que yo sé qu'él sabe -dixo'l Gatu Díaz y llevantóse pa dir dormir.<br /> -El Gatu ta cada vez más raru -dixo'l presidente del club cuando lu vio salir pensatible, caminando adulces.<br /><br /> :::::<small>d'[[Osvaldo Soriano]]</small> |} Na [[lliteratura d'Arxentina|lliteratura]] la tema del fútbol tuvo bien presente, munches vegaes como parte de la redolada y otres como elementu central de cuentos, poemes, ensayos y obres de teatru. Nesti campu destácase la xera del poeta [[Roberto Jorge Santoro]] ([[sumíos pola dictadura arxentina|secuestráu-sumíu]] en 1977), que nel so llibru ''Lliteratura de la pelota'' (1971) publicó una notable escoyeta d'obres lliteraries arxentines con exa temática nel fútbol.<ref name="Santoro Pelota">{{cita llibru |apellíos=Santoro|nome=Roberto Jorge|títulu=[https://books.google.com/books?id=LeXn81Y5yCgC&hl=es Lliteratura de la pelota]|añu=1971|editorial=Buenos Aires: Papeles de Buenos Aires|ISBN= 978-987-1257-71-3}}</ref> El llibru axunta 66 trabayos de diversos autores ([[Horacio Quiroga]], [[Roberto Arlt]], [[Álvaro Incla]], [[Leopoldo Marechal]], [[Ernesto Sabato]], etc.) y un capítulu final dedicáu a "la poesía del hincha", nel que rexistra les cantaraes de los simpatizantes. {{cita|Ye cuasi un milagru xuntar nun mesmu equipu a [[Héctor Gagliardi|Gagliardi]] con [[Enrique Pichón Riviere|Pichón Riviere]], a [[Last Reason]] con [[Manuel Mujica Lainez|Mujica Lainez]], a [[Héctor A. Murena|Murena]] con [[Iván Diez]], a [[Juan José Sebrelli|Sebrelli]] con [[Julián Centeya|Centeya]], a [[Juan Mondiola|Mondiola]] con [[Jorge Romero Brest|Romero Brest]]. "Lo culto" entemecíu con "lo popular", una y bones el fútbol, el fóbal o la pelota, como ustedes quieran llamalo, ye daqué que pertenez a cada unu de nós porque s'impon a toos por pura presencia. (Roberto Santoro)<ref name="Santoro Pelota" />}} [[Jorge Luis Borges]] y [[Adolfo Bioy Casares]] escribieron xuntos, sol seudónimu común de [[Honorio Bustos Domecq]] un cuentu tituláu ''Esse est percipi'' ("Ser ye ser percibíu"), incluyíu nel llibru ''Cróniques de Bustos Domecq'' (1967).<ref>{{cita web |títulu = Un musulmán nel estadiu de Hitler |autor = Dujovne Ortiz, Alicia |editorial = La Nación |url = http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=824160 |fechaaccesu = 13-feb-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080430113930/http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=824160 |fechaarchivu = 2008-04-30 }}</ref> Nel mesmu, Tuliu Savastano, presidente d'un ficticiu club Abasto Juniors, tresmítelu a Domecq el so convencimientu de que, en realidá, el fútbol ye una ficción mediática: {{cita|Nun hai score nin cuadros nin partíos. Los estadios yá son baltaderes que se cayen a cachos. Güei toa pasa na televisión y na radio. La falsa escitación de los llocutores, ¿nunca lo llevó a maliciar que tou ye patraña? El postreru partíu de fútbol xugar nesta capital el día 24 de xunu del 37. Dende aquel precisu momentu, el fútbol, al igual que la vasta gama de los deportes, ye un xéneru dramáticu, al cargu de un solu home nuna cabina o d'actores con camiseta ante'l cameraman.|J. L. Borges y A. Bioy Casares.<ref>{{cita llibru |apellíos=Borges|nome=Jorge Luis|coautores=Bioy Casares, Adolfo|títulu=[https://books.google.com/books?id=SghAAAAAMAAJ&dq=domecq&hl=es&source=gbs_book_other_versions_r&cad=0_1&pgis=1 Chroniques de Bustos Domecq]|añu=1970|editorial=Lettres nouvelles}}</ref>}} En 2016 publicóse'l llibru ''Pelota de papel'', una antoloxía de cuentos escritos por futbolistes profesionales como [[Pablo Aimar]], [[Roberto Bonano]], [[Nicolás Burdisso]], [[Sebastián Saja]], [[Gustavo Adrián López]], [[Javier Mascherano]], [[Jorge Bermúdez]], [[Jorge Valdano]], [[Juan Pablo Sorín]] y [[Jorge Sampaoli]].<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/deportes/Pelota-papel-golazu_0_1569443121.html|obra=Clarín|títulu=Pelota de papel yá ye un golazu|fecha=2 de xunu de 2016|fechaaccesu=2 de xunu de 2016}}</ref><ref>{{cita llibru |títulu=Pelota de papel editorial=Planeta|ubicación=Buenos Aires|añu=2016|nome-editor=Sebastián|apellíu-editor=Domínguez|autores=Varios|isbn=978-950-49-5175-9}}</ref> El [[humor]] foi un espaciu importante de recreación de temes futbolístiques, como'l popular personaxe d'historieta [[Clemente (historieta)|Clemente]], de [[Caloi]], un ser ensin manes identificáu col "hincha" arxentín, o [[Éber Ludueña]], un personaxe de ficción creáu ya interpretáu por [[Luis Rubio (humorista)|Luis Rubio]] (1965-), que representa a un ex-futbolista de segunda división, y [[Minguito Tinguitella]], célebre personaxe del comediante [[Juan Carlos Altavista]]. Ente l'humor y la [[lliteratura]], de gran importancia son los rellatos sobre fútbol de [[Roberto Fontanarrosa]] (''El fútbol ye sagráu, [[19 d'avientu de 1971]], Fontanarrosa de Penal, Área 18, Fontanarrosa ye Mundial''), [[Osvaldo Soriano]] (''Arqueros, Ilusionistes y Goliadores''), [[Alejandro Dolina]] (''Apuntes del fútbol en Flores, El tipu que pasaba perhí, Instrucciones pa escoyer nun picáu'') y [[Eduardo Sacheri]] (''Esperándolo a Tito y otros cuentos de fútbol''). Ente'l periodismu, la lliteratura y el teatru, tamién se destacar la xera radial d'[[Alejandro Apo]]. En [[teatru]] destáquense la yá mentada obra ''Los trés berretines'' y ''[[El centroforward morrió a l'amanecida]]'' d'[[Agustín Cuzzani]], clásicu del teatru arxentín, na qu'un crack ye mercáu por un coleicionista. En [[poesía]] destácase un notable llibru de [[Bernardo Canal Feijóo]], ''Penúltimu poema del fútbol'', publicáu en 1924. == Ver tamién == * [[Asociación del Fútbol Arxentino]] * [[Primer División d'Arxentina]] * [[Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino|Estadístiques de la Primer División d'Arxentina]] * [[Récores de la primer división del fútbol arxentino|Récores de la Primer División d'Arxentina]] * [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino]] * [[Segunda División del Fútbol Arxentino]] * [[Tercer División del Fútbol Arxentino]] * [[Cuarta División del Fútbol Arxentino]] * [[Quinta División del Fútbol Arxentino]] * [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina]] <hr style="width: 30%;" /> * [[Fútbol n'Uruguái]] * [[Fútbol n'España]] * [[Fútbol en Brasil]] * [[Fútbol n'Italia]] * [[Fútbol n'Inglaterra]] <hr style="width: 30%;" /> * [[Deporte n'Arxentina]] == Fuentes == === Referencies === {{llistaref|2}} === Notes === {{llistaref|group="n"}} === Bibliografía === * {{cita llibru |apellíos=[[Archetti]],|nome=Eduardo P.|títulu=El potreru, la pista y el ring: Les patries del deporte arxentino|añu=2001|editorial=Buenos Aires: Fondu de Cultura Económica|ISBN= 950-557-403-7}} * {{cita llibru |apellíos=[[Osvaldo Bayer|Bayer]]|nome=Osvaldo|títulu=Fútbol arxentín|añu=1990|editorial=Buenos Aires: Suramericana|ISBN= 950-07-0605-9}} * {{cita llibru |apellíos=Gorin|nome=Natalio|títulu=Fútbol: memoria de mediu sieglu|añu=2005|editorial=Buenos Aires: Instituto Movilizador de Fondos Cooperativos|ISBN= 950-860-164-7}} * {{cita llibru |apellíos=La Nación|títulu=Historia del fútbol arxentino|añu=1995|editorial=Buenos Aires: La Nación}} * {{cita llibru |apellíu=Raffo|nome=Víctor|títulu=L'orixe británicu del deporte arxentino|editorial=Gráfica MPS|añu=2004|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9789874381071}} * {{cita llibru |apellíos=[[Roberto Jorge Santoro|Santoro]]|nome=Roberto Jorge|títulu=[https://books.google.com/books?id=LeXn81Y5yCgC&hl=es Lliteratura de la pelota]|añu=1971|editorial=Buenos Aires: Papeles de Buenos Aires|ISBN= 978-987-1257-71-3}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Association football in Argentina}} {{Wikinoticias|Categoría:Fútbol d'Arxentina}} * [http://www.afa.org.ar/ Sitiu oficial de AFA] * [http://www.todosloscampeones.wix.com/primer Tolos Campeones del Fútbol Arxentino] * [http://www.copaargentina.org/ Sitiu oficial de la Copa Arxentina] * {{cita web | títulu = Asociación del Fútbol Arxentino (AFA) | editorial = Sitiu oficial, Buenos Aires | url=http://www.afa.org.ar | fechaaccesu = 27-ene-2008}} * {{cita web |títulu=Confederación Arxentina de Fútbol Sala - Futsal|editorial=Sitiu oficial, Buenos Aires|url=http://www.cafs.com.ar/|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080318175850/http://www.cafs.com.ar/|fechaarchivu=18 de marzu de 2008}} * {{cita web | títulu =1901-2000: un sieglu de fútbol arxentino | autor =Clarín | editorial =Diariu Clarín, Bonos Airesm, 2000 | url =http://www.clarin.com/diario/especiales/sigloenelfutbol/index.html | fechaaccesu =27-ene-2008 | urlarchivu =https://web.archive.org/web/20091129102437/http://www.clarin.com/diario/especiales/sigloenelfutbol/index.html | fechaarchivu =2009-11-29 }} * {{cita web | títulu = Revista Fútbol Arxentino | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, Buenos Aires | url = http://www.futbolargentino.org/fa/index.htm | fechaaccesu = 27-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080129172302/http://www.futbolargentino.org/fa/index.htm | fechaarchivu = 2008-01-29 }} * {{cita publicación |autor = |títulu = Historia: Les tresferencies de Carlos Brown a Hernán Crespo |añu = 1997 |publicación = Llibru de Pases |volumen = |númberu = |id = Arxentina |url = http://www.librodepases.com/htm/histransferencias.asp |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080115044136/http://www.librodepases.com/HTM/histransferencias.asp |fechaarchivu = 15 de xineru de 2008 }} * [http://www.futbolenvivoargentina.com/ Axenda de Fútbol en direuto n'Arxentina] {{Tradubot|Fútbol en Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fútbol n'Arxentina|Fútbol n'Arxentina]] ck6gsk0taktehzor21eo3ye7x7e45wr 0 167502 4499307 4486743 2026-06-08T03:50:31Z Limotecariu 735 4499307 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Guerra de la Independencia Arxentina |imaxe = Suipacha.jpg |descripción_imaxe = La [[Batalla de Suipacha]] foi la primer victoria del [[Exércitu Arxentín]]. |leyenda = |conflictu = Parte de les [[Guerres de la Independencia Hispanoamericana]] |fecha = [[1810]] - [[1825]] |llugar = [[América Austral]] |coordenaes = |resultáu = {{bandera|Arxentina|alt}} Victoria independentista. Independencia de l'[[Arxentina]].<ref group="n.">La [[Patagonia]] y la [[rexón chaqueña]] yeren reivindicaes pola Arxentina, pero nun fueron efeutivamente incorporaes hasta la [[Conquista del Desiertu]] y la [[Conquista del Chaco]].</ref> |consecuencies= |descripción= |casus= |territoriu= |combatientes1 = {{bandera|Arxentina|alt}} [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] * {{bandera imaxe |Flag_of_Chile_(1812-1814).svg}} [[Chile]]<ref group="n.">El 14 de xunu de 1811, Buenos Aires recibió una columna auxiliar de Chile en sofitu al procesu revolucionariu. {{cita|“La columna auxiliar de Buenos Aires, fuerte de 300 homes (100 dragones y 200 infantes) qu'acampaba a redoma de Santiago, allegara en sostén de l'autoridá de la Xunta (d'esta ciudá), siguió la so marcha a órdenes del so comandante don Andrés Alcázar, veteranu de la frontera d'Arauco, y metanes ovaciones llegó a Buenos Aires (14 de xunu de 1811), onde foi recibida en trunfu, anovando'l xuramentu de morrer al llau de los arxentinos pa ‘destruyir la tiranía y defender la llibertá'. Les armes de los dos revoluciones fraternizaban asina al par que les sos idees”.|[[Bartolomé Mitre]], ''Historia de San Martín y la emancipación americana''.}} Lima, capital del virreinatu de Perú, yera'l centru de los movimientos contrarrevolucionarios n'América del Sur. Lima yera una amenaza pa Buenos Aires y Santiago de Chile. Pero la ciudá de la Plata tenía tamién frente a ella la oposición realista de Montevidéu. Dende esta base naval podía amenaciase a la revolución. Ye nesa circunstancia que Buenos Aires ciudá recibió l'ayuda de la división auxiliadora de la so hermana tresandina, recibiendo tamién armamentu y municiones pa sostener los frentes de Guerra. Sicasí, Chile recayó integramente sol poder español y recién foi llibertáu cuando en 1817 l'arxentín [[José de San Martín]] aidó col poderosu [[Exércitu de los Andes]] a [[Bernardo O'Higgins]] pa llibertar a Chile. [http://www.trascarton.com.ar/ediciones-2011/124-xunu/628-hermandá-revolucionaria.html][http://www.trascarton.com.ar/ediciones-2011/124-xunu/628-hermandá-revolucionaria.html]</ref><ref group="n.">Ente febreru y marzu de 1811 l'arxentín [[Manuel Dorrego]] crució'l cordal de Los Andes en siquier 4 oportunidaes, llevando alredor de 400 soldaos chilenos voluntarios a reforzar les tropes arxentines somorguiaes na Guerra d'Independencia, midida solicitada pol gobiernu arxentín y sofitada pol líder de la Xunta de Gobiernu en Chile, Juan Martínez de Rozas. Vease Sosa de Newton, Lily (1973), ''Dorrego'', Plus ultra.</ref> * {{bandera imaxe |Flag_of_the_Gran_Colombia.svg}} [[Gran Colombia]]<ref group="n.">La [[Gran Colombia]] y les fuercies militares de les Provincies Xuníes llucharon xuntes mientres la última fase de les Guerres d'Independencia de dambos países; nengún de los dos gobiernos lluchaba pol so propiu territoriu, sinón qu'enfrentaben al [[Virreinatu de Perú]], que yera una amenaza contra dambos países, y que yá nel pasáu había llanzáu ataques contra los independentistes de dambes rexones. Vease {{cita publicación |autor=[[María Sáenz Quesada|Sáenz Quesada, María]] |títulu=Ayacucho, la más gloriosa victoria |publicación=[[Tou ye Historia]] |númberu=91 |añu=1974 }}</ref> * {{bandera imaxe |Flag of Peru (1822–1825).svg}} [[Perú]]<ref group="n.">La [[República de Perú]] foi lliberada primeramente por aición del xeneral San Martín; tres el so [[Declaración d'Independencia de Perú|Declaración d'Independencia]], les tropes peruanes participaron na [[Independencia de Perú|campaña militar]] p'asegurala, ya indireutamente collaboraron col sostenimento de la independencia arxentina. Tamién la participación peruana na [[campaña de Sucre nel Altu Perú]], onde llevaron alantre la mayor parte de les operaciones, esanició la presencia realista na frontera norte de l'actual Arxentina. Vease {{cita llibru |autor=José Luis Roca |títulu=Nin con Lima nin con Buenos Aires: la formación d'un estáu nacional en Charcas editorial=Plural |añu=2007 }}</ref> * {{bandera imaxe |Bandera_de_la Provincia Llibre_de_Guayaquil.svg}} [[Provincia Llibre de Guayaquil]]<ref group="n.">La participación de la [[Provincia Llibre de Guayaquil]] foi totalmente indireuta, y na práctica la so remanar tuvo llindáu a asegurar la independencia de l'actual [[República del Ecuador]]; sicasí, tien de considerá-ylo aliáu del Exércitu Llibertador de Perú, del cual formaben parte tropes y oficiales d'El Ríu de la Plata. Vease {{cita llibru |autor=Camogli, Pablo |títulu=Batalles pola llibertá |editorial=Aguilar |añu=2005 |páxines=341-345 }}</ref> |combatientes2 = {{bandera2|España|1785}}<ref group="n.">Per España tien d'entendese la monarquía española, qu'inclúi la España peninsular y les dependencies americanes que permanecíen sol control de les autoridaes coloniales.</ref><ref group="n.">Mientres un curtiu periodu ente 1811 y 1812, [[Portugal]] foi batallosu a favor d'España, pero la so aición nun tuvo coordinada coles autoridaes coloniales.</ref><ref group="n.">Paraguay participó como parte del Imperiu Español, darréu'l so estáu aisllóse y nun participó nin a favor nin en contra de la independencia de les Provincies del Río de la Plata.</ref> |comandante1 = [[Antonio González Balcarce]] * [[Manuel Belgrano]] * [[José Artigas]] * [[José Rondeau]] * [[José de San Martín]] * [[Martín Miguel de Güemes|Martín Güemes]] {{MEC}} * [[Guillermo Brown]] * [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] |comandante2=[[José Manuel de Goyeneche]] * [[Gaspar de Vigodet]] * [[Jacinto de Romarate]] * [[Bernardo de Velasco]] * [[Joaquín de la Pezuela]] * [[José de la Serna]] * [[Pedro Antonio de Olañeta]] * [[Juan Ramírez Orozco]] *[[Juan Pio Tristán]] *[[Mariano Osorio]] |soldaos1 = |soldaos2 = |baxes1 = |baxes2 = }} Denominar '''Guerra de la Independencia Arxentina''' o de les '''Provincies Xuníes del Río de la Plata''' al conxuntu de combates y campañes militares asocedíos nel marcu de les [[guerres d'independencia hispanoamericanes]] en diversos países d'América del sur, nos que participaron fuercies militares de les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]], l'estáu qu'asocedió al [[Virreinatu del Río de la Plata]] y qu'antecedió a la [[República Arxentina]]. Los bandos engarraos suelen ser identificaos polos historiadores y cronistes llatinoamericanos como [[patriotismu|patriotes]] y [[Exércitu Realista n'América|realistes]], yá que se trató d'un enfrentamientu ente quien defendíen la [[independencia]] de la so [[patria]] y la creación de los nuevos [[estáu nación|estaos]] [[Hispanoamérica|americanos]], y aquellos que defendíen la continuidá d'estes [[Provincies españoles d'América|provincies]] dientro de la [[monarquía española]] del rei [[Fernandu VII d'España|Fernando VII]]<ref group="n.">Una tradición proveniente de la dómina de la [[Conquista española d'América|conquista]] consideraba que l'[[América española]] yera una dependencia personal del rei. Los realistes [[lliberalismu|lliberales]], sicasí, siguiendo a la [[constitución española de 1812]], intentaron axuntar [[Constitución española de 1812#Una constitución pa un Imperiu|nun solu estáu]] a la metrópolis y les colonies. Sicasí, yá que dambos partíos, los lliberales y los absolutistes, consideraben al rei'l so Xefe d'Estáu, correspuende llamar a dambos ''"realistes"''.</ref><ref>Vease [[Ricardo Levene]], ''La Indies nun yera colonies'', Ed. Espasa-Calpe, Méxicu, 1951. Vease tamién [https://books.google.es/books?id=bQj2cpZsm9gC&pg=PA84&dq=Jose+manuel+de+goyeneche&lr=&as_brr=3&ei=_VoQStbEIoS2yATWksSyCw#v=onepage&q&f=false Los oríxenes del gobiernu representativu nel Perú: les eleiciones (1809-1826), por Valentín Paniagua, Fondu Editorial PUCP, Lima, 2003.] Consultáu'l 9 de xunetu de 2010.</ref> Namái una parte menor d'estos enfrentamientos tuvo llugar nel territoriu de l'actual Arxentina. La mayoría asocedió nos territorios del antiguu Virreinatu del Río de la Plata que al rematar la guerra quedaron fora de les Provincies Xuníes, o n'otres rexones d'[[América del Sur]] que nunca pertenecieron a esi virreinatu, tales como [[Chile]], [[Perú]] y [[Ecuador]]. Sicasí, en tolos casos considérase que los bandos engarraos lluchaben non solamente pola situación nesos territorios, sinón tamién pola [[soberanía nacional]] sobre'l territoriu que perteneciera al Virreinatu del Río de la Plata. Tamién hubo enfrentamientos nel mar, en dellos casos n'agües bien alloñaes del [[América|continente americanu]]. Pueden estremase trés frentes militares principales: * el '''frente oriental''' o del [[Mariña arxentina|mariña]], sobre los ríos de la [[cuenca de la Plata]], qu'inclúi les campañes nel [[Paraguái]], la [[Banda Oriental]], la [[Mesopotamia arxentina]] y los combates navales nel [[Ríu de la Plata]] y los sos afluentes; * el '''frente norte''', con enfrentamientos nes provincies del [[Alto Perú]] y la [[Intendencia de Salta del Tucumán]]; * y el '''frente de los Andes''', qu'inclúi l'aición ofensiva sobre posiciones realistes en [[Capitanía Xeneral de Chile|Chile]], [[Virreinatu de Perú|Perú]] y [[Presidencia de Quito|Ecuador]]. La guerra duró quince años y terminó cola victoria de los independentistes, que llograron consolidar la [[Independencia de l'Arxentina]] y collaboraron na d'otros países d'América del Sur. == Antecedentes == A lo llargo del sieglu XVIII, los cambeos políticos llevaos alantre pola [[Casa de Borbón]] que reemplazó a la [[Casa d'Austria]] a partir del [[16 de payares]] de [[1700]] nel [[Imperiu Español]] tresformaron les dependencies americanes, hasta entós "reinos" relativamente autónomos, en [[Colonia alministrativa|colonies]] dafechu dependientes de decisiones tomaes n'España en beneficiu d'ella.<ref>{{cita llibru |apellíu=Levene |nome=Ricardo |enllaceautor=Ricardo Levene |títulu=Les indies nun yeren colonies |editorial=Espasa-Calpe |allugamientu=Buenos Aires, Méxicu |añu=1951 }}</ref> Ente estes midíes cuntó la fundación del [[Virreinatu del Río de la Plata]] en [[1777]], qu'axuntó territorios dependientes hasta entós al [[Virreinatu de Perú]], y dio una importancia singular a la so capital, la ciudá de [[Buenos Aires]], que tuviera escasa importancia hasta esi momentu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kossok |nome=Manfred |títulu=El virreinatu del Río de la Plata; la so estructura económicu social |editorial=Hyspamérica |añu=1986 }}</ref> El Virreinatu del Río de la Plata, perteneciente al [[Imperiu español]], foi creáu en [[1776]] con territorios que pertenecieren al [[Virreinatu de Perú]],<ref>L'únicu territoriu del virreinatu que nun perteneciera al Perú yera'l [[Correximientu de Cuyo]]. Vease [[Antonio Zinny]], ''Historia de los gobernadores de les Provincies Arxentines'', Ed, Hyspamérica, 1987. ISBN 950-614-685-3</ref> y que poco dempués se [[Organización territorial del Virreinatu del Río de la Plata|reorganizaron]] n'ocho [[Intendencia indiana|intendencies]]: [[Intendencia de La Paz|La Paz]], [[Intendencia de Cochabamba|Cochabamba]], [[Intendencia de Chuquisaca|Chuquisaca]] o Charcas, [[Intendencia de Potosí|Potosí]], [[Intendencia de Salta del Tucumán|Salta]], [[Intendencia de Córdoba del Tucumán|Córdoba]], [[Intendencia del Paraguay|Paraguay]] y [[Intendencia de Buenos Aires|Buenos Aires]] y cuatro gobernaciones [[Gobiernu Políticu y Militar de Moxos|Moxos]], [[Gobiernu Políticu y Militar de Chiquitos|Chiquitos]], [[Gobernación de les Misiones Guaraníes|Misiones]] y [[Gobernación de Montevidéu|Montevidéu]]. La capital del virreinatu taba na ciudá de [[Buenos Aires]].<ref>Diego Abá de Santillán, ''Historia Arxentina'', Ed. TEA, Bs. As., 1965.</ref> Con esceición de la [[conquista portuguesa de les Misiones Orientales|conquista portuguesa]] de les [[Misiones Orientales]] en [[1801]], que tuvo una respuesta militar llindada ya insuficiente per parte d'España, el territoriu permaneció en paz interna y esterna hasta [[1806]]. Esi añu y el siguiente produciéronse les llamaes [[Invasiones Ingleses]], nes que tropes [[Reinu Uníu de Gran Bretaña ya Irlanda|britániques]] ocuparon de volao Buenos Aires, [[Montevidéu]] y otres places de la [[Banda Oriental]]. Fueron espulsaes pola reaición de la población llocal, que lluchó en defensa de dambes ciudaes entamándose en [[milicia|milicies]]. Estes algamaron un total de 7253 homes n'ochobre de 1806, y anque aumentaron llixeramente antes de la [[Segunda Invasión Inglesa]] ([[1807]]), viéronse bien menguaes cuando l'amenaza británica sumió.<ref>[[Miguel Ángel Scenna]], ''Les breves madures'', Memorial de la Patria, Tomu I, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1984. ISBN 950-008-021-4</ref> El súbitu contautu colos conflictos políticos [[Europa|europeos]], la influencia ideolóxica de la [[Ilustración]], y l'exemplu de la [[Revolución francesa]] y de la [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] xeneraron una actividá política inusitada y creciente nos años que siguieron a les invasiones britániques. La falta de respuestes de parte de la [[metrópolis]] española a los pidíos d'auxiliu de la so colonia y l'esitosu refugu de les poderoses invasiones ensin ayuda esterna fixeron que la población llocal, especialmente de Buenos Aires, adquiriera un altu grau de conciencia política.<ref name="ReferenceA">Scenna, ''Les breves madures'', Memorial de la Patria.</ref> La falta de respuesta dende la metrópolis a los crecientes reclamos d'autonomía económica llevó a la burguesía mercantil de Buenos Aires a formar parte de los grupos que buscaben un cambéu sustancial na rellación con España, dotando a estos de poder económicu.<ref group="n.">L'apertura económica de 1809, llevada alantre pol virréi [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], resultó demasiáu tardía, y de la mesma dio a esti sector una autonomía económica que fizo más evidente la falta del so axugu políticu.</ref><ref>[[Milcíades Peña (padre)|Milcíades Peña]], ''Antes de mayu. Formes sociales del tresplante español al nuevu mundu'', Ed. Fiches, Bs. As., 1975.</ref> Nel contestu d'esa creciente autoconciencia política y social, la noticia de la [[invasión francesa a España]] y el destronamientu del rei [[Fernandu VII]] catalizaron un aumentu de los conflictos internos nel Ríu de la Plata. Diversos esperimentos políticos como'l [[carlotismo]],<ref group="n.">El carlotismo foi un proyeutu d'instalar como rexente – o inclusive como reina – nel territoriu del Río de la Plata a la hermana del rei Fernando, [[Carlota Joaquina de Borbón]], esposa del príncipe rexente de [[Portugal]], por esa dómina residente en [[Rio de Janeiro]].</ref><ref>Roberto Etchepareborda, ''Qué foi'l carlotismo'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1972.</ref> anque llograron axuntar adhesiones, nun pudieron vencer la fidelidá de la población a España y la rocea y refugu a la hexemonía portuguesa. Mientres na metrópolis tenía llugar la [[guerra de la Independencia Española|guerra contra la invasión francesa]], el virreinatu permaneció fiel a l'autoridá de la [[Xunta Suprema Central]], que, apigurando a les diverses [[Xunta de gobiernu xuntes de gobiernu]] surdíes na Península, gobernaba n'España en nome del depuestu rei Fernando, que permanecía prisioneru en [[Francia]]. Asonsañando la organización de la insurrección n'España, fixéronse efímeros intentos d'autogobiernu per mediu de xuntes en [[Xunta de Montevidéu|Montevidéu]], [[Revolución de Chuquisaca|Chuquisaca]] y [[Xunta Tuitiva|La Paz]]. La primera duró nueve meses, escastándose ensin resistencia a fines de [[1809]], la segunda foi eslleida ensin derramamiento de sangre, pero la de La Paz foi sangrientamente entartallada por una espedición unviada dende'l Perú.<ref name="ReferenceA"/> Fora del Río de la Plata, hubo otra [[Primer Xunta de Gobiernu Autónoma de Quito|xunta de gobiernu]] en [[Quitu]], que foi vencida ensin llucha.<ref>Carlos Benedetti, ''Historia de Colombia'', Imprenta del Universu, Lima, 1887, páx. 377.</ref> En Buenos Aires, la llamada [[Asonada de Álzaga]], asocedida'l 1 de xineru de [[1809]], foi ganada militarmente esi mesmu día, causando la disolución de dellos cuerpos de milicianos d'orixe español que participaren na mesma y fortaleciendo a les fuercies criollas. El nuevu [[virréi del Río de la Plata]], [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]], reorganizó los cuerpos urbanos de Buenos Aires, modificando la so distribución.<ref>{{cita web |url=http://www.granaderos.com.ar/articulos/art_cisneros.htm |títulu=Providencia del Virréi Cisneros reorganizando los cuerpos voluntarios de Bonos Ayres |fechaaccesu=10 de xunetu de 2010 |autor=Granaderos.com}}</ref> Mientres los primeros meses de [[1810]], dellos grupos conspiraben por separáu pa deponer al virréi y dase dalguna forma d'autogobiernu. A mediaos del mes de mayu, la llegada de la noticia de que casi toa España cayera en manes de los exércitos de [[Napoleón Bonaparte]] y que fuera eslleida la Xunta Suprema Central que gobernaba n'España mientres la [[Guerra de la Independencia española|invasión napoleónica]], catalizó los discutinios políticos y causó l'españíu de la [[Revolución de Mayu]] en Buenos Aires.<ref name="ReferenceA"/> == La Primer Xunta y la Xunta Grande == [[Ficheru:Cornelio Saavedra.jpg|thumb|185px|[[Cornelio Saavedra]], presidente de la [[Primer Xunta]].]] Como resultáu de la [[Revolución de Mayo|revolución]], el [[25 de mayu]] de 1810 establecióse la '''[[Primer Xunta]] de Gobiernu''' presidida por un criollu, [[Cornelio Saavedra]], que pretendió imponer la so autoridá sobremanera'l Virreinatu del Río de la Plata como socesora llexítima del virréi. El 27 de mayu la Xunta unvió una circular a les principales ciudaes del virreinatu na que s'informaba de los fechos, esixíase acatamientu y solicitábase la unviada a la capital d'un diputáu per cada ciudá y villa.<ref name="Acevedo">Edberto Oscar Acevedo, ''La Revolución y les Intendencies'', Ed. Ciudad Arxentina, Bs. As., 2001. ISBN 987-507-204-4</ref> Magar que – a pocu de formada – la Xunta supo que n'España l'autoridá fuera asumida por un [[Conseyu de Rexencia d'España ya Indies|Conseyu de Rexencia]], siguió esixendo acatamientu a la so autoridá y negándo-y la al Conseyu, una y bones ésti fuera electu ensin consentimientu de los americanos. Tampoco la xunta de les Cortes Xenerales del Reinu que sancionó la [[constitución española de 1812]], nes que la representación de los territorios americanos yera claramente inferior a la que la so población ameritaba, modificaría la negativa de les autoridaes llocales a reconocer a cualquier potestá cimera a elles.<ref>Luciano de Privitellio, ''Diez años de política revolucionaria'', en Pablo Camogli, ''Batalles pola llibertá'', Ed. Aguilar, Bs. As., 2005, páx. 29. ISBN 987-04-0105-8</ref><ref name="Scenna1">[[Miguel Ángel Scenna]], ''Arxentinos y españoles'', Revista Toa ye Historia, númberu 129, Bs. As., 1978.</ref> Mientres tou este primer periodu, España tuvo casi dafechu sol control de les fuercies de [[Napoleón Bonaparte]], y la posibilidá de que la Rexencia unviara ayuda militar eficaz a los sos defensores n'América foi refalgada pol gobiernu revolucionariu. Según la Primer Xunta pretendió estender la so autoridá a tol virreinatu y espublizar la revolución por tola América española, la [[Xunta Grande]] que la asocedió estendiendo la representación nel executivu a los representantes del interior, nes sos distintes etapes – estremaes pola mayor o menor influencia de los grupos empobinaos por Cornelio Saavedra y [[Mariano Moreno]] – caltuvo esa política y l'actitú militar espansiva del gobiernu.<ref name="Segreti">Carlos S. A. Segreti, ''L'aurora de la Independencia''. Memorial de la Patria, tomu II, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1980.</ref> Recién a mediaos de [[1811]], al conocese en fondura l'algame de la completa derrota sufrida nel [[Alto Perú]], la Xunta adoptó una actitú más prudente.<ref name="Scenna1"/> Pero nun sobrevivió a esti cambéu: en setiembre de 1811 foi reemplazada pol [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]], que cola escusa de centralizar l'executivu en poques persones p'asegurar la gobernabilidad, concentró'l poder de decisión en redol a los intereses de Buenos Aires.<ref name="Horowicz">Alejandro Horowicz, ''El país qu'españó. Antecedentes pa una historia arxentina (1806-1820)'', 2 tomos, Ed. Suramericana, Bs. As., 2004. ISBN 950-07-2561-4</ref> === Creación del Exércitu Arxentín === La Guerra d'Independencia empecipió'l mesmu día 25 de mayu de 1810, en que remataba exitosamente la [[Revolución de Mayu]]: el mesmu documentu qu'esixía la formación de la Primer Xunta de gobiernu tamién reclamaba la remisión d'un exércitu al interior del abolíu Virreinatu del Río de la Plata,<ref>''Mayu de 1810. Actes del Cabildru de Buenos Aires'', con estudiu preliminar de Isidoro Ruiz Moreno, Ed. Claridá, Bs. As., 2009, páx. 106. ISBN 978-950-620-287-3</ref> esixencia que foi incorporada a l'acta de formación de la Xunta: {{cita|«''(...) instalada la Xunta, haber de publicar nel términu de 15 díes una espedición de 500 homes p'aidar les provincies interiores del reinu, que haya de colar lo más aína ...''»<ref>{{cita web |url=http://www.elhistoriador.com.ar/documento/independencia/acta_final_sesion_25_de_mayu_1810.php |títulu=Acta del 25 de mayu de 1810 |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170621102638/http://www.elhistoriador.com.ar/documento/independencia/acta_final_sesion_25_de_mayu_1810.php |fechaarchivu=21 de xunu de 2017}}</ref>}} Dos díes más tarde, na circular dirixida a les provincies esixendo la reconocencia a la so autoridá y pidiendo la unviada de diputaos a Buenos Aires, la Xunta manifestaba qu'unviaría ''«una espedición de 500 homes pa lo interior col fin d'apurrir auxilios militares pa faer reparar l'orde, si tarrezse qu'ensin él nun se fadríen llibre y honradamente les eleiciones de vocales diputaos.»''<ref>Maricel García de Flöel, La oposición española a la revolución pola independencia nel Ríu de la Plata., Bs. As., 2000.</ref> Arriendes d'ello, el día 29 de mayu ordenó una reorganización xeneral de les fuercies de la capital: los batallones pasaron a ser reximientos con 1116 places cada unu y establecióse una rigorosa lleva de los folgazanes y sacupaos d'ente 18 y 40 años pa cubrir les vacantes.<ref>Isidoro J. Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', Tomu I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004, páx. 75-76. ISBN 950-04-2675-7</ref> Los distintos [[Historia del Exércitu Arxentín|exércitos]] de que dispunxeron los gobiernos d'El Ríu de la Plata aniciar nes fuercies de milicies urbanes de Buenos Aires. De resultes de les reformes de Cisneros, l'[[Organización militar del Virreinatu del Río de la Plata|exércitu del virreinatu]] na ciudá de Buenos Aires taba conformáu en mayu de 1810 por siete batallones d'infantería: los batallones Nᵘ1 y 2 de [[Reximientu de Patricios Patricios]], [[Batallón de Arribeños|Arribeños]], [[Terciu de Cántabros Montañeses|Montañeses]], [[Terciu d'Andaluces Andaluces]], los [[Granaderos de Terrada]] y el [[Batallón de Castes]]; el Cuerpu d'Artillería Volante y los [[Húsares de Pueyrredón]]. Esistíen tamién dellos cuerpos de veteranos, que xubíen a casi 1000 homes, incluyíos el [[Reximientu Fixu de Buenos Aires|Fixu d'Infantería]], los [[Reximientu de Dragones de Buenos Aires|Dragones]] y los [[Fariñonos (Arxentina)|Fariñonos de la Frontera]].<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 75.</ref> Sacante estos postreros, que la so recluta basar principalmente en criollos, toos estos cuerpos veteranos seríen desmantelaos esi mesmu añu. En total, yeren 4145 homes: 3128 d'infantería, 555 de caballería y 462 d'artillería. Antes de fin d'añu sumóse-yos un nuevu reximientu, el [[Regimiento América]] o ''de la Estrella''.<ref>[https://archive.today/20120629123302/http://www.cabezadetigre.com.ar/bio_french.htm Biografía de [[Domingo French]], en cabeza de Tigre.] Consultáu'l 9 de xunetu de 2010.</ref> A estes fuercies habría que suma-y otres que nunca formaron parte –como tales– de les fuercies de les Provincies Xuníes, como les unidaes aparcaes en [[Montevidéu]], diversos cuerpos de defensa de la frontera indíxena, y los 500 homes que colaren n'ochobre de [[1809]] a encalorar les revueltes de [[Revolución de Chuquisaca|Chuquisaca]] y [[Xunta Tuitiva|La Paz]] al mandu de [[Vicente Nieto]].<ref>[http://www.granaderos.com.ar/voluntarios_rei.htm Voluntarios del Rei. Montañeses pola causa d'España, na páxina Granaderos.com.] Consultáu per última vegada'l 10 de xunetu de 2010.</ref> N'años posteriores, estes tropes combatiríen na so mayor parte nes files [[Exércitu Realista n'América|realistes]].<ref name="Luqui">Julio Luqui-Lagleyze (2006). ''Pol rei, la Fe y la Patria.1810-1825'', Madrid, Coleición Adalid, 2006. ISBN 84-9781-222-0.</ref><ref>Mariano Torrente ''Historia de la revolución hispano-americana'', Tomu III, Impr. de L. Amarita, 1830, páx. 494.</ref> Magar la tropa yera numberosa, nun tenía otra esperiencia que les Invasiones Ingleses, y dende entós fueren adomaos por oficiales tan inespertos como los soldaos. Los primeros comandantes fueron oficiales de graduación inferior o civiles, puestos al mandu de les tropes por razones polítiques o pol so carisma personal, non pola so capacidá militar.<ref>Tuliu Halperín Donghi, ''Revolución y guerra; formación d'una élite dirixente na Arxentina criolla'', Bs. As. Ed. Sieglu XXI, 1979. ISBN 987-98701-9-0</ref> === Armamentu y téunica === Les teunoloxíes disponibles y les táctiques utilizaes polos exércitos seríen comunes tantu pa les fuercies independentistes como pa les realistes, y nun camudaríen enforma a lo llargo de toles campañes. Los exércitos de la dómina taben distribuyíos en trés armes: infantería, caballería y artillería. Nun había cuerpos de sofitu, que recién apaeceríen coles campañes de [[José de San Martín|San Martín]], anque sí xefes de la especialidá d'inxenieros. La [[infantería]] solía ser la más numberosa, armada de [[fusil]]es a chispa de avancarga y ánima llisa – bien lentos y complexos de cargar – y [[bayoneta|bayonetes]] pal combate cuerpu a cuerpu; los oficiales disponibles dende nun principiu teníen esperiencia nel manexu de tropes d'infantería, lo que faía los so usu preferible al de les otres armes.<ref name="Paz">[[José María Paz]], ''Memories póstumes''. Ed. Hyspamérica, Bs. As., 1988. ISBN 950-614-762-0</ref> La [[caballería]] yera pocu numberosa nun principiu, yá que fuera escasa nos reximientos llevantaos sobre la base de les milicies urbanes de Buenos Aires y a que los criollos refalgaben la caballería. El so usu eficaz, llindáu a operaciones de proteición de los lladrales de les formaciones d'infantería,<ref name="Paz"/> víase llindáu pola falta d'un entrenamientu fayadizu en maniobra y táctica, y en razón de que los criollos preferíen les carabines y consideraben a la [[llanza]] como una arma indíxena; lo cual —teniendo en cuenta les carauterístiques de les armes de fueu de la dómina— yera un claru error. Pero la recluta de milicies de caballería estenderíase rápido ente la población rural del interior y el so prestíu amontar a partir de la creación del [[Reximientu de Granaderos a caballu]], cuerpu de caballería especializáu en choques armaos a gran velocidá.<ref>Camilo Anschütz, ''Historia del Reximientu de Granaderos a caballu 1812-1826'', Ed. Alambra, Bs. As., 1826.</ref> A partir d'esi momentu, la superioridá de la caballería independentista caltener mientres el restu de la guerra, sofitada na habilidá de los sos caballeros. L'[[artillería]] de campaña remanaba pequeños cañones portátiles de [[bronce]] o [[cobre]],<ref group="n.">Principalmente en cañones de sitiu tamién s'utilizaron cañones de fierro y morteros, y en cañones de campaña usar d'estañu, especialmente ente los irregulares del Altu Perú.</ref> y riquía una importante loxística p'aprovila de bales y municiones, y pa tresportar les pieces desarmaes. Les pieces yeren allugaes dientro de les formaciones d'infantería, n'unu a tres grupos. La so oficialidá yera deficiente nun principiu, apenes suplantada por artilleros de marina treslladaos a tierra, pero darréu instaláronse escueles d'oficiales con gran preparación téunica.<ref name="Paz"/> Les fuercies auxiliares o irregulares yeren polo xeneral de caballería, armaes polo xeneral con llances improvisaes, [[boleadoras]], y dacuando con armes de fueu curtiu.<ref name="Matu">Sara Emilia Mata, ''Los gauchos de Güemes'', Ed. Suramericana, Bs. As., 2008. ISBN 978-950-07-2933-8</ref> Nel Altu Perú y nel Perú les fuercies irregulares yeren d'indíxenes d'a pies, armaos de [[macana|macanes]], garrotes y [[fonda|fondes]].<ref name="Munoz">Juan Ramón Muñoz Cabrera, ''La guerra de los quince años nel altu-perú, esto ye, fastos políticos i militares de Bolivia: Pa sirvir a la historia jeneral de la Independencia de Sud-américa'', Imprenta del Independiente, 1867.</ref> Los desplazamientos realizábense polo xeneral a llombu de [[Mula (animal)|mula]], sacante en zones montascoses, en que les mules yeren utilizaes puramente pa tresporte de carga, mientres los soldaos d'infantería colaben a cuerpu.<ref>[http://www.sanmartiniano.gov.ar/documento/documento056.php Juan A. Carrozzoni, ''Eses maraviyoses mules'', na páxina del Institutu Nacional Sanmartiniano.] Consultáu'l 16-7-2010.</ref> Les mules fueren el principal productu d'esportación de delles zones de les provincies dende la [[Quebrada de Humahuaca]] escontra'l sur,<ref>Vease la descripción del mercáu de mules de Salta en [[Concolorcorvo]], ''Lazarillo de ciegos caminantes'', Ed. Emecé, 1997, páx.85-99 y 102-113.</ref> pero la guerra detúvose esti tráficu y les mules fueron destinaes masivamente a los exércitos en campaña.<ref>María Sáenz Quesada, ''Los estancieros'', Ed. de Belgrano, Bs. As., 1980.</ref> Les téuniques de combate yeren xeneralmente bien simples: ataques fronteros col gruesu de la infantería, sofitaos pola artillería, mientres la caballería protexía los lladrales o intentaba arrodiar a les fuercies enemigues. Solamente les fuercies irregulares llevaben alantre operaciones tácticamente más imprevisibles, lo qu'esplica'l so notable ésitu.<ref name="Saenz">Jorge Sáenz, ''1817, Batalla del Valle de Lerma'', Mundu Editorial, Salta, 2007. ISBN 978-987-1196-33-3</ref> Mientres los trés primeros años de guerra, dambos bandos combatiríen so la [[bandera d'España]].<ref name="Bidondo1">Emilio Bidondo ''La espedición d'auxiliu a les provincies interiores (1810-1812)'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1987. ISBN 950-9822-05-1</ref> === La revolución nel Interior === La circular del 27 de mayu foi unviada a toles ciudaes y villes del virreinatu. Les del interior de l'actual [[República Arxentina]] acataron a la Xunta, incluyíes [[ciudá de Mendoza|Mendoza]] y [[ciudá de Salta|Salta]], que los sos gobernantes coloniales desconocer;<ref name="Acevedo"/> l'únicu [[Cabildru colonial|cabildru]] que nun lo fixo foi'l de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], lo qu'obligaría a la Xunta a faese obedecer pola fuercia, empecipiando asina la Guerra de la Independencia. Les ciudaes del Altu Perú nun tuvieron oportunidá de pronunciase primero que'l so gobiernos facer en forma negativa. L'únicu casu d'una villa nel Altu Perú que reconoció tempranamente a la Xunta foi'l de [[Tarija]], qu'escoyó tamién el so diputáu.<ref group="n.">Una decisión real ordenara dixebrar Tarija de la [[Intendencia de Potosí]] ya incorporala a la [[Intendencia de Salta del Tucumán]], pero'l procesu nun se completara. Tarija foi la única villa qu'unvió al so diputáu, yá que darréu llindóse esa atribución a les ciudaes y villes d'españoles que fueren cabeceres de partíu.</ref><ref>Vease {{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/3/3-004.htm |títulu=La Cuestión de Tarija |obra=Historia de les rellaciones esteriores arxentines |autor=Cisneros, Andrés y Escudé, Carlos }}</ref> La primer ciudá en recibir la circular foi [[Montevidéu]], el 31 de mayu.<ref>Oficiu de la Xunta al Cabildru de Montevidéu, de 27 de mayu de 1810, en [[Pablo Blanco Acevedo]], ''La Xunta de Mayu y el Cabildru de Montevidéu'' en ''Estudios Históricos'', Montevidéu, 1956, páx. 58-59.</ref> A otru día, un [[cabildru abiertu]] alcordó reconocer l'autoridá de la Xunta de Buenos Aires, anque aplazó la unviada del diputáu. Hores más tarde llegó a Montevidéu la noticia de qu'en [[Cádiz]] estableciérase'l [[Conseyu de Rexencia d'España ya Indies|Conseyu de Rexencia]], que gobernaría los Reinu hasta la lliberación del monarca cautivo [[Fernandu VII]].<ref name="Tabaré Melogno">Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y [[Tabaré Melogno]], ''El Ciclu Artiguista'', Ed. Gordón, Montevidéu, 1975.</ref> El [[Cabildru de Montevidéu]], primíu poles tropes esplegaes pol comandante del [[Apostadero]] [[José María Salazar]], resolvió acatar la so autoridá y desconocer a la Xunta de Buenos Aires hasta tantu ésta nun reconociera al Conseyu de Rexencia.<ref name="Tabaré Melogno" /> Tres una infructuosa xestión del secretariu [[Juan José Paso]] en Montevidéu,<ref name="Scenna1"/> la Xunta declaró les hostilidaes contra los realistes de Montevidéu, que'l so cabildru tamién rompió rellaciones con Buenos Aires el 15 de xunu.<ref name="Carranza">[[Ángel Justiniano Carranza]], ''Campañes Navales de la República Arxentina'', Volume I - Tomos 1 y 2, Secretaría d'Estáu de Marina, 1962.</ref> Montevidéu resultaba una seria amenaza pa Buenos Aires: anque la rellación de fuercies militares de tierra yera favorable a los revolucionarios porteños, ellí topábense acantonaos la mayoría de los veteranos del virreinatu. Ente les milicies que guarníen Montevidéu topábense'l Reximientu de Voluntarios del Río de la Plata, el Reximientu de Cazadores d'Infantería Llixera y el 1° Escuadrón de Húsares, toos ellos creaos en Buenos Aires. Empobinaos por [[Prudencio Murguiondo]], subleváronse'l 12 de xunetu y esixeron la destitución del comandante naval de la ciudá, pero'l movimientu foi esbaratáu pol gobernador [[Joaquín de Soria]].<ref name="Carranza"/> Sicasí, la rellación de fuercies navales yera abismalmente favorable a Montevidéu: los pocos buques de guerra surtos en Buenos Aires fueren autorizaos a retirase a Montevidéu metanes les negociaciones con esa ciudá y la mayoría de los oficiales xuntara al Conseyu de Rexencia: la Xunta nun tenía fuercia naval dalguna. El dominiu del estuariu dexaría a Montevidéu eventualmente bloquiar a la capital revolucionaria y el control d'un puertu d'agües fondes aseguraría los suministru de les sos fuercies y sería el destín seguru de cualquier espedición realista.<ref name="Carranza"/> Otru casu especial foi'l d'[[Asunción]], capital del Paraguay, que recibió con ofiendo al unviáu de la Xunta, el coronel [[José de Espínola y Peña]], que tenía mala fama nesa provincia. Puesto que el gobernador recibiera la noticia de la instalación del Conseyu de Rexencia –y de la so xura en Montevidéu– el 24 de xunetu axuntó una asamblea provincial.<ref group="n.">El términu escoyíu por Velasco pa referise a esta xunta foi ''"Congresu"''; vease El Paraguayu Independiente, tomu I, páx. 4, y el Rexistru Nacional de la República Arxentina, tomu I, páx. 56.<br />Na acta del cabildru utilizó la pallabra ''"Asamblea"''; vease Du Graty, ''La République du Paraguay'', páx. 64.<br />Nes sos actes, el cuerpu aconceyáu llamar a sí mesmu ''"Xunta"'' y ''"Asamblea"'' alternativamente.<br />Dellos historiadores destaquen la representación estamental na Xunta, polo que prefieren llamala ''"cabildru abiertu"''; vease Juan José Soler, ''Introducción a dereches paraguayu'', 1954, páx. 254.</ref> que xuró obediencia al Conseyu de Rexencia y refugó el movimientu revolucionariu porteño, anque calteniendo rellaciones amistoses cola Xunta de Buenos Aires.<ref name="Acevedo"/> Espínola y Peña tornó a Buenos Aires convencíu de qu'esistía un poderosu focu revolucionariu n'Asunción, y de que bastaría una espedición revolucionaria de 200 homes pa sofitalo y xunir al Paraguay col restu del antiguu virreinatu.<ref name="Belgrano">[[Manuel Belgrano]], ''Autobiografía'', Carlos Pérez Editor, Bs. As., 1968.</ref> ==== Contrarrevolución en Córdoba ==== {{AP|Contrarrevolución de Córdoba}} [[Ficheru:Santiago de Liniers.jpg|thumb|185px|[[Santiago de Liniers]] enfrentó a la [[Revolución de Mayo|Revolución]] en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].]] El mesmu día de la instalación de la Primer Xunta, el derrocáu virréi Cisneros unvió un mensaxe secretu al so antecesor, [[Santiago de Liniers]], que se topaba en Córdoba, en que-y encargaba la direición de la resistencia contra la Revolución.<ref>Bernardo Frías, ''Historia del Xeneral Güemes y de la provincia de Salta, esto ye de la Independencia Arxentina'', Estudiu Tipográficu de "El Cívicu", 1907, páx. 22 y 23.</ref> En delles xuntes en casa del gobernador [[Juan Gutiérrez de la Concha]] atopar ente otros — l'ex virréi Liniers, l'[[obispu]] [[Rodrigo de Orellana]] y el [[deán]] de la catedral [[Gregorio Funes]], que xuntaba a la Xunta.<ref name="Bischoff">Efraín Bischoff, ''Historia de Córdoba'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1989, páx.147-148. ISBN 950-21-0106-5</ref> Ellí enteráronse del mensaxe de Cisneros y de la circular de la Xunta qu'esixía al gobernador y al cabildru cordobés el so acatamientu a la mesma.<ref name="Bischoff"/> Primero que se tomara dalguna decisión — el 14 de xunu — saber de la instalación del Conseyu de Rexencia. Liniers decidir pol desconocimientu de la Xunta, y xunto a los sos compañeros, sacante'l Deán Funes, decidieron refugar l'autoridá de la Xunta y preparar pa la resistencia. El 20 de xunu, el Cabildru, cola presencia del gobernador xuró fidelidá al Conseyu de Rexencia.<ref>José María Rosa, ''Historia Arxentina'', tomu II, Buenos Aires, J.C. Granda, 1965, páx. 237-239</ref> El mesmu día 20, en Buenos Aires, l'ex virréi Cisneros y los oidores de la [[Real Audiencia de Buenos Aires|Real Audiencia]] fueron arrestaos y embarcaos escontra les [[islles Canaries]], por xurar de callao al Conseyu de Rexencia y haber promovíu la contrarrevolución en Córdoba.<ref>[http://avizora.com/atayo/colaboradores/testos_alberto_lapolla/0016_invasion_revolucion_4.htm Castelli y Moreno. L'alma de la Revolución, por Alberto Lapolla, n'Atayu, periodismu pa pensar.] Consultáu per última vegada'l 10 de xunetu de 2010.</ref> Liniers y Gutiérrez de la Concha apuntaron milicies urbanes y milicianos reclutados na campaña pol coronel [[Santiago Allende]]. D'alcuerdu al Reglamentu de milicies de [[1801]], esistía en Córdoba'l '''Reximientu de Voluntarios de Caballería de Córdoba''', con un total teóricu de 1.200 places. Los preparativos llegaron a trate bien avanzaos, y axuntáronse 1.500 homes y 14 cañones.<ref group="n.">Bidondo afirma que aportaron a 3.000 homes, pero que l'exércitu taba mináu dende la so formación pola deserción.</ref><ref>Bidondo, ''La espedición d'auxiliu a les provincies interiores (1810-1812)'', páx. 242.</ref> A fines de xunetu, el gobernador de Córdoba reconoció la incorporación d'esa provincia al [[Virreinatu de Perú]] anunciada pol so virréi [[José Fernando de Abascal]], ente que'l cabildru cordobés poner so la xurisdicción de la [[Real Audiencia de Charcas]].<ref>José Luis Busaniche, ''Historia arxentina'', Ed. Taurus, Bs. As., 2005, páx. 318. ISBN 987-04-0078-7</ref><ref>Vicente D. Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', tomu 5, ''Los primeros Gobiernos Patrios (1810-1813),'' Ed. Garriga, Bs. As., 1973, páx. 173.</ref> El 13 de xunu, la [[ciudá de Mendoza]] recibió la circular del 27 de mayu, casi coles mesmes que llegaba una comunicación de Gutiérrez de la Concha solicitando'l desconocimientu de la Xunta y l'unvíu de tropes a Córdoba, so que la so dependencia topar Mendoza. Un cabildru abiertu reconoció l'autoridá de la Xunta y escoyó un diputáu pa unviar a Buenos Aires, y simultáneamente decidió reemplazar al Subdelegáu de Real Facienda y comandante d'armes, [[Faustino Ansay]]; ésti aceptó los fechos y apurrió una parte de les armes nel so poder el día 28, pero esa mesma nueche dirixó un llevantamientu, tomando'l cuartel y axuntando más de 200 soldaos. Tres díes más tarde, faltu de sofitu, depunxo la so actitú y reconoció a la Xunta. Díes dempués, Gutiérrez de la Concha volvió reclamar armes y tropes, pero contestóse-y negativamente. El comandante Ansay foi destituyíu del so cargu y unviáu prisioneru a Buenos Aires.<ref>[http://archivo.losandes.com.ar/notas/2010/5/18/bicentenariu-490613.asp Carlos Campana, ''Trés españoles lideraron una rebelión contra la Primer Xunta en Mendoza'', en Diario Los Andes del 18 de mayu de 2010.] Consultáu'l 27 d'ochobre de 2014.</ref> Nes otres ciudaes y villes de la [[Intendencia de Córdoba del Tucumán]], les autoridaes bazcuyaron sobre la posición a tomar: en [[San Juan (capital)|San Juan]], el cabildru esperó hasta conocer la decisión de les demás ciudaes, y solo el 7 de xunetu decidió reconocer a la Xunta y escoyer un diputáu, anque calteniendo la reconocencia de les autoridaes de Córdoba.<ref>[http://www.fundacionbataller.org/articulo.php?id=16302 ''La Revolución de Mayu en San Juan'', n'Enciclopedia Visual Fundación Bataller.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141027141637/http://www.fundacionbataller.org/articulo.php?id=16302 |date=2014-10-27 }} Consultáu'l 12 de xunu de 2010.</ref> A principios d'agostu, esa decisión foi acatada y asonsañada nes villes de [[San José de Jáchal]] y [[Villa San Agustín|San Agustín de Valle Fértil]].<ref>[http://www.diariolibre.info/seiciones/noticies/nota.php?id=361 ''San Juan: Historia Política Institucional (1810-1825)'', por Daniel Illanes, en Diariolibre.info.] Consultáu en mayu de 2010.</ref> El 18 de setiembre fueron unviaos 111 milicianos sanjuaninos pa la Espedición Auxiliar, y darréu otros 100 homes,<ref>Horacio Videla, ''Historia de San Juan'', Tomu III, ''Dómina Patria''.</ref> que se dirixeron a Buenos Aires. Tamién el cabildru de [[La Rioxa (Capital)|La Rioxa]] evitó pronunciase a favor de la Xunta hasta'l 1ᵘ de setiembre, cuando foi escoyíu diputáu [[Francisco Antonio Ortiz de Ocampo]], comandante nesi momentu del acabante formar [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]] y a quien la Xunta ordenó que permaneciera nesi puestu.<ref name="Acevedo"/> La esceición foi la ciudá de [[San Luis (capital)|San Luis]], que reconoció a la Xunta apenes llegada la noticia de la so formación, y que se negó a opone-y la resistencia ordenada pol gobernador Gutiérrez de la Concha. Ante'l pidíu de tropes fechu pola Xunta, San Luis contribuyó con 400 soldaos que colaron a Salta.<ref>[https://archive.today/20120630001615/http://www.grupopayne.com.ar/archivo/06/0606/060614/2-lp.php Xunu de 1810: otra muestra del sacrificiu puntano por xestar una nación, por Gabriel Casari, n'El Diariu de la República.] Consultáu per última vegada'l 10 de xunetu de 2010.</ref> === Espedición d'Auxiliu a les Provincies Interiores === {{AP|Formación del Exércitu del Norte}} La organización del exércitu que tenía de colar al interior foi encargada al vocal [[Juan José Castelli]], quien axuntó 1.150 homes provenientes de los reximientos d'infantería y caballería, tantu de les tropes milicianes como de los veteranos.<ref>''Archivu xeneral de la República Arxentina'', publicación empobinada por Adolfo P. Carranza, Publicáu por G. Kraft, 1894, páx. 78 y 79.</ref> L'artillería taba compuesta de 4 pieces volantes y 2 obuses. La fuercia diba regularmente uniformada, con abondoses municiones y bon armamentu, y col sueldu pagu antemanadamente, gracies a un emprestu llográu del comerciu pol vocal [[Juan Larrea (políticu)|Juan Larrea]].<ref name="Groussac">[[Paul Groussac]], ''Santiago de Liniers, Conde de Buenos Aires, 1753-1810'', Ed. Sopena, 1907.</ref> El 14 de xunu, la Xunta nomó comandante del Exércitu al coronel de Arribeños [[Francisco Ortiz de Ocampo]], escoyíu pa la misión por ser natural de les provincies del interior y pola so conocencia del centru y norte arxentín, adquiríu mientres los sos viaxes como comerciante.<ref>Frías, ''Historia del Xeneral Güemes'', páx. 7 y 8.</ref> Acompañar como "mayor xeneral" el teniente coronel [[Antonio González Balcarce]]. A semeyanza de los exércitos de la [[Revolución francesa]], taba acompañáu por [[Hipólito Vieytes]] como comisionado de la Xunta, y por [[Feliciano Antonio Chiclana]] como auditor de guerra. El mandu militar taba suxetu al políticu y ésti a la Xunta al traviés de la Secretaría de Guerra, qu'ocupaba [[Mariano Moreno]]. Toos esti xefes militares y políticos formaben una ''"Xunta de Comisión"'' que por mayoría tenía de tomar les resoluciones, y que'l so secretariu yera [[Vicente López y Planes]].<ref name="Groussac"/><ref>"Instrucciones que tendrá de reparar el Comandante Xeneral de la Espedición d'auxilios á les Provincies interiores."</ref> El 27 de xunu, Moreno publicó en ''[[Gazeta de Bonos Ayres|La Gazeta]]'' un [[ultimátum]] a los contrarrevolucionarios: ''"La Xunta cuenta con recursos efeutivos pa faer entrar nos sos deberes a los rabeliscos que pretenden la división d'estos pueblos, que ye güei día tan peligrosa: va escorrer y va faer castigu exemplar que escarmiente y aterre a los malvaos."''<ref>Mariano Moreno, en ''La Gazeta'', 27 de xunu de 1810.</ref> [[Ficheru:Antonio González Balcarce.jpg|thumb|185px|El coronel [[Antonio González Balcarce|Balcarce]] prindó a [[Santiago de Liniers|Liniers]] y más tarde comandó l'[[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]].]] Una vegada instruyíu l'exércitu, partió escontra'l norte'l 7 de xunetu.<ref>Carlos Calvo, ''[https://books.google.com.ar/books?id=ATECAAAAYAAJ Añales históricos de la Revolución de l'América Llatina]'', Tomu I, A. Durand, 1864, [https://books.google.com.ar/books?id=ATECAAAAYAAJ&printsec=frontcover&pg=PA149 p. 149].</ref> A otru día, la Xunta ordenó que los que s'opunxeren a la revolución fueren unviaos a Buenos Aires a midida que fueren prindaos, pero'l 28 de xunetu ordenó {{cita|" ... que sían arcabuceados Santiago Liniers, l'Obispu Orellana, l'intendente de Córdoba Gutiérrez de la Concha, el coronel de milicies Allende, l'oficial real Moreno y Dn. Victoriano Rodríguez a la que toos y cada unu d'ellos sían pillaos. Sían cualos fueren les circunstancies executará esta resolución ensin dar llugar a demorances que pudieren promover ruegos y rellaciones capaces de comprometer el cumplimientu d'esta orde."<ref name="Bidondo1"/>}} González Balcarce adelantrar con 75 homes en persecución del pequeñu exércitu realista, que se retiraba escontra'l norte.<ref name="Bidondo1"/> Les tropes realistes desertaron en masa, polo que los sos xefes siguieron el so camín con una escolta escasa, hasta ser prindaos per separáu los díes 6 y 7 d'agostu y llevaos a Córdoba.<ref name="Groussac"/> El 10 d'agostu llegó'l gruesu del Exércitu a la ciudá de Córdoba, y el cabildru cordobés reconoció a la Xunta y al nuevu gobernador, [[Juan Martín de Pueyrredón]]. El 17 d'agostu, un cabildru abiertu escoyó diputáu al Deán Funes.<ref>Archivu xeneral de la República Arxentina, Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina), páx. 174</ref> Ortiz de Ocampo ordenó la execución de Liniers, Gutiérrez de la Concha, Orellana y los sos compañeros, pero suspender darréu por presión d'una comisión de notables cordobeses — de la cual formaba parte'l Deán Funes — y unviar prisioneros escontra Buenos Aires.<ref name="Bidondo1"/> Los miembros de la Xunta, sollertaos pola desobediencia, resolvieron executar ensin demoranza a los prisioneros, misión pa la cual foi destacáu'l vocal Castelli, acompañáu por [[Nicolás Rodríguez Peña]] como'l so secretariu y por un destacamentu de 50 soldaos al mandu de [[Domingo French]]. Atoparon a los prisioneros el [[26 d'agostu]] cerca de la posta de Cabeza de Tigre, nel sureste de Córdoba, dende onde l'oficial [[Juan Ramón Balcarce]] conducir escontra'l cercanu ''Monte de los Papagayos''; ellí fueron fusilaos Liniers, Gutiérrez de la Concha, Allende, [[Victorino Rodríguez (funcionariu)|Victorino Rodríguez]], y [[Joaquín Moreno]].<ref name="Groussac"/> L'obispu Orellana foi unviáu presu a [[Luján]].<ref>Américo Tonda, ''L'obispu Orellana y la revolución'', Xunta Provincial d'Historia de Córdoba, Córdoba, 1981.</ref> Castelli tornó de momentu a Buenos Aires, onde recibió les instrucciones secretes pa comandar el proyeutu revolucionariu nel Altu Perú.<ref name="Bidondo1"/> Moreno emitió una violenta proclama cola que xustificaba'l fusilamiento del héroe de les Invasiones Ingleses.<ref>Manifiestu de la Xunta del 9 de setiembre de 1810, cit. por Gustavo Varela.</ref> Por orde de la Xunta, González Balcarce reemplazó a Ortiz de Ocampo al mandu de les tropes de vanguardia — anque ésti siguió como xefe nominal — con [[Juan José Viamonte]] como segundu xefe. En sustitución de Vieytes, Castelli ocupó'l cargu de delegáu y [[Bernardo de Monteagudo]] el d'auditor. French y Rodríguez Peña integraben tamién el nuevu comité políticu. Depués l'exércitu siguió la marcha en direición a [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]], onde Ortiz de Ocampo quedó axuntando tropes mientres González Balcarce siguió la so meyora escontra Salta.<ref name="Bidondo1"/> Castelli partió dende Buenos Aires el 22 de setiembre, como representante de la Xunta ante l'exércitu, los gobiernos y pueblos del interior, revistíu de toles facultaes y distinciones de que gociaba la mesma Xunta; esperábase asina evitar nueves desobediencias.<ref name="Bidondo1"/> === La Revolución nel Altu Perú === {{AP|Revolución de Cochabamba (1810)}} [[Ficheru:Pedro Díaz - José Fernando de Abascal.jpg|thumb|185px|El virréi [[José Fernando de Abascal]] con banda de la [[Orde de Carlos III]].]] El presidente de la Real Audiencia de Charcas, [[Vicente Nieto]], recibiera la noticia de la Revolución de Mayu a fines de xunu. Previendo que les fuercies pertenecientes al [[Reximientu de Patricios]] que traxera de Buenos Aires pronunciárense a favor de la mesma, desarmar, destituyendo a los oficiales y mandando a los soldaos sorteaos pol métodu del [[diezmu]] a trabayar al carcavón de Potosí.<ref>Ignacio Núñez, ''Noticies históriques de la República Arxentina'', en Biblioteca de Mayu, páx. 404.</ref> El 13 de xunetu de 1810, a pidíu de les autoridaes de les intendencies respeutives, el virréi [[José Fernando de Abascal]] decretó la reincorporación provisional de les intendencies de [[Intendencia de Chuquisaca|Charcas]], [[Intendencia de Potosí|Potosí]], [[Intendencia de La Paz|La Paz]] y Córdoba al [[Virreinatu de Perú]].<ref name="Siles">Jorge Siles Salinas, ''La independencia de Bolivia'', Editorial MAPFRE, 1992.</ref> Esclariando'l virréi nel decretu d'anexón que la faía: ''hasta que se restableza nel so llexítimu mandu'l Escelentísimu Señor Virey de Bonos-Ayres, y demás autoridaes llegalmente constituyíes'', pos solo l'autoridá real podía desmembrar el territoriu definitivamente del virreinatu de Buenos Aires.<ref>Historia d'España nos sos documentos: sieglu XIX, Volume 5, páx. 80. Historia. Serie Mayu Series. Historia (Cátedra).: Serie mayor. Autor: Fernando Díaz-Plaja. Editor: Fernando Díaz-Plaja. Compilado por Fernando Díaz-Plaja. Editor: Cátedra, 1983. ISBN 8437603900, 9788437603902</ref><ref>Documentos pa la historia arxentina, Volúmenes 39-41, páx. 182. Autor: Universidá de Buenos Aires. Institutu d'Investigaciones Históriques. Publicáu en 1965</ref> El mesmu día Abascal nomó ''Xeneral en Xefe del Exércitu Espedicionariu del Altu Perú'', con orde de coordinar les sos aiciones coles autoridaes d'esa rexón, al presidente provisional de la [[Real Audiencia del Cuzco]], [[José Manuel de Goyeneche]], qu'asitió'l so campamentu sobre'l [[ríu Desaguadero (Titicaca)|ríu Desaguadero]].<ref name="Bidondo1"/> Nieto unvió al mayor xeneral [[José de Córdoba y Rojas]] a ocupar el pueblu estratéxicu de [[Santiago de Cotagaita]] con tropes de Chuquisaca y Potosí al mandu del coronel [[Indalecio González de Socasa]]. La posición foi fortificada con fosos y trincheres n'espera de la llegada de los refuerzos solicitaos al virréi de Perú.<ref name="Bidondo1"/> N'abril de 1810 fuera movilizáu escontra la villa d'[[Oruro]] un batallón de 300 milicianos comandados pol coronel [[Francisco del Rivero]], secundáu por [[Esteban Arze]], col fin d'entartallar una revuelta local rellacionada coles revoluciones altoperuanas del añu anterior. Estes fuercies, que nun llegaren a combatir, recibieron orde de xunise al exércitu de Córdoba y Rojas en [[Tupiza]]. Pero Rivero dirixir a Cochabamba, entrando a la ciudá'l 14 de setiembre y empecipiando la [[Revolución de Cochabamba (1810)|Revolución de Cochabamba]]: arrestó y derrocó al gobernador y xuntó a la Xunta de Buenos Aires ensin derramamiento de sangre, siendo él mesmu proclamáu "Gobernador Intendente, Presidente y Capitán Xeneral de la Provincia".<ref name="Arze">{{cita web |url=http://www.bolivia.com/noticias/autonoticias/DetalleNoticia28776.asp |títulu=Esteban Arze encabezó la revolución de setiembre, en Bolivia.com, del 14 de setiembre de 2005. |fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> N'agostu, el [[capellán]] [[José Andrés de Salvatierra]] lideró un movimientu nel Fuerte de Membiray y el 24 de setiembre tomó la ciudá de [[Santa Cruz de la Sierra]]. Ellí, un cabildru abiertu formó una "Xunta Provisional", liderada por [[Antonio Vicente Seoane]], el coronel [[Antonio Suárez (militar)|Antonio Suárez]], José Andrés de Salvatierra, [[Juan Manuel Lemoine]] y l'unviáu de la Xunta de Buenos Aires, [[Eustaquio Moldes]].<ref name="Siles"/> El 6 d'ochobre produció'l pronunciamientu de Oruro, que xuntó a la Xunta de Buenos Aires. Una efímera resistencia foi rápido entartallada por fuercies llegaes dende Cochabamba al mandu d'Esteban Arze.<ref name="Arze"/> ==== Unificación revolucionaria del Altu Perú ==== {{AP|Combate de Cotagaita|Batalla de Suipacha|Batalla d'Arume}} N'ochobre de 1810, la vanguardia del Exércitu del Norte empecipió la so marcha escontra l'Altu Perú al traviés de la [[quebrada de Humahuaca]]. A partir del pobláu de [[Departamentu de Cochinoca|Cámbaros]], les fuercies de vanguardia repararon fuercies realistes que se retiraben a midida que avanzaba la vanguardia independentista. En deteniéndose de volao en [[Yavi]], onde incorporó los 200 milicianos de [[Tarija]] — que mandara a buscar col capitán [[Martín Miguel de Güemes]]<ref>Frías, ''Historia del Xeneral Güemes'', páx.105.</ref> — y unes poques municiones, y ensin esperar la incorporación del gruesu del exércitu, González Balcarce empecipió la meyora escontra'l norte con 400 homes y dos cañones. Los realistes abandonaron [[Tupiza]] y replegáronse a [[Santiago de Cotagaita]]. El 27 d'ochobre, nel [[Combate de Cotagaita]], González Balcarce fracasó n'ocupar les posiciones realistes por cuenta de la so escasa artillería y la superioridá numbérica de los españoles.<ref>Pablo Camogli, ''Batalles pola llibertá. Tolos combates de la Guerra de la Independencia'', Ed. Aguilar, 2005, páx. 189-190. ISBN 987-04-0105-8</ref> Les tropes espedicionaries tornaron a Tupiza ensin ser escorríes. Una selmana más tarde, los realistes al mandu de Córdoba avanzaron escontra'l sur. Balcarce esperar a 25&nbsp;km de Tupiza, en [[Suipacha (Bolivia)|Suipacha]], frente al ríu del mesmu nome, onde recibió un refuerzu proveniente de [[San Salvador de Jujuy|Jujuy]] con dos pieces d'artillería y abondoses municiones. Córdoba asitiar nel pueblu de [[Nazarenu (Bolivia)|Nazarenu]], del otru llau del ríu. El 7 de payares, na [[Batalla de Suipacha]] enfrentáronse 800 realistes con 4 cañones contra 600 independentistes con 2 cañones. González Balcarce atraxo a les tropes realistes afalándoles a cruciar el ríu con una fuga asonsañada; na oriella sur fueron sorpresivamente atacaos de lladral pola infantería y l'artillería que taben ocultes ente los cuetos, ente que la caballería que n'apariencia fuxía dio vuelta pa enfrentalos. Los realistes dar a la fuga, refundiando armes, artillería y municiones, desbandándose por completu.<ref>Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', tomu 5.</ref> Magar dellos historiadores afirmaron que l'aición foi méritu del capitán Güemes, qu'habría comandado la operación de retirada y contraataque,<ref>Frías, ''Historia del Xeneral Güemes'', páx. 116.</ref> el mesmu nun foi mentáu nel parte de la batalla y más tarde Castelli unviar de regresu a Salta. La versión tradicional en [[Bolivia]] asigna'l principal méritu a les milicies tarijeñas.<ref name="Floren">{{cita publicación |autor=Sanabria G., Floren |títulu=La batalla de Suipacha (Versión Boliviana) |periódicu=El Diariu |fecha=7 de payares de 2003 |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2014 |ubicación=Bolivia }}</ref> La resultancia de Suipacha tuvo un fuerte efeutu moral, y el 10 de payares la ciudá de [[Potosí]] deponía al gobernador [[Francisco de Paula Sanz]] y creaba una xunta de gobiernu provincial.<ref name="Floren"/> Goyeneche unviara una división al mandu de [[Juan Ramírez Orozco]] a entartallar la revolución, pero ésti namái llegó hasta [[Viacha]], onde s'estremaben los caminos a Oruro y [[La Paz]]. Dende ellí unvió escontra Oruro a unos 800 infantes veteranos y dos pieces d'artillería al mandu del coronel [[Fermín Piérola]], que foi atacáu por sorpresa y derrotáu por Arze el 14 de payares na [[Batalla d'Arume]], perdiendo la metá de les sos fuercies. Piérola y Ramírez Orozco retirar escontra'l Desaguadero. Pela so parte, Rivero espachó dos divisiones dende Cochabamba: una d'elles ocupó'l 13 de payares Chuquisaca, onde un cabildru abiertu reconoció l'autoridá de la Xunta porteña, declarando nula la so adhesión al Virreinatu de Perú. La otra división entró'l 19 de payares en La Paz, onde l'intendente [[Domingo Tristán y Moscoso]] plegar a la revolución y un congresu del pueblu aceptó por unanimidá l'autoridá de la Xunta de Buenos Aires.<ref name="Munoz"/> Tol Altu Perú quedaba aseguráu pa la Revolución. A fines de payares, Ramírez Orozco incorporar a les fuercies de Goyeneche. Na so división tamién viaxaba l'obispu de La Paz, Lasanta, condergáu a muerte pola Primer Xunta.<ref name="Siles"/> El 21 de payares, la Xunta creó'l Reximientu Nᵘ7 d'Infantería de Cochabamba, que'l so xefe yera Francisco del Rivero, que foi xubíu a xeneral en xineru siguiente.<ref>Eufronio Viscarra, ''Apuntes pa la historia de Cochabamba'', 1882.</ref> Castelli fíxose cargu del mandu políticu nel Altu Perú; nomó gobernador de Potosí a [[Feliciano Antonio Chiclana]] y de Chuquisaca a Juan Martín de Pueyrredón.<ref name="Siles"/> Cumpliendo órdenes de Buenos Aires, y como castigu pola represión de [[1809]] nes rebeliones de Chuquisaca y La Paz, fueron executaos los xefes realistes Córdoba, Sanz y Nieto.<ref name="Roca">José Luis Roca, ''Nin con Lima nin con Buenos Aires: la formación d'un estáu nacional en Charcas'', Volume 248 de ''Travaux de l'Institut français d'études andines'', Plural Editores, La Paz, Bolivia, 2007. ISBN 99954-1-076-1</ref> {{VT|Incorporación de la Intendencia de Potosí a les Provincies Xuníes del Río de la Plata}} === Espedición al Paraguay === {{AP|Refugu del Paraguay a la Xunta de Buenos Aires|Espedición de Belgrano al Paraguay}} Como respuesta a xurar del Conseyu de Rexencia per parte del gobiernu d'[[Asunción]], la Xunta de Buenos Aires cortó les comunicaciones fluviales de Montevidéu col Paraguay al traviés del [[ríu Paraná]], y les autoridaes de la [[ciudá de Corrientes]] detuvieron delles embarcaciones que se dirixíen a Asunción.<ref name="Castello">Antonio Emilio Castello, ''Historia de Corrientes'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0619-9</ref> El gobernador [[Bernardo de Velasco]] detuvo en setiembre de 1810 a dellos ciudadanos del partíu revolucionariu y unviar al [[Fuerte Borbón]]. Fuercies [[Exércitu Realista n'América|realistes]] paraguayas, con Velasco al frente, incursionaron en territoriu de les [[Gobernación de les Misiones Guaraníes|Misiones]] en busca d'armes.<ref>Víctor N. Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', Ed. del autor, Asunción, 1974, páx. 117.</ref> ==== Marcha escontra la provincia del Paraguay ==== [[Ficheru:Manuel Belgrano.JPG|thumb|185px| [[Manuel Belgrano]] comandó la [[Espedición de Belgrano al Paraguay|Espedición militar al Paraguay]] y darréu l'[[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]].]] El 4 de setiembre, la Xunta nomó al vocal [[Manuel Belgrano]] comandante de les fuercies que teníen d'operar na [[Banda Oriental]] contra los realistes de Montevidéu. L'exércitu con que cuntaba yera por demás exiguo: 250 homes, estrayíos de diversos cuerpos militares porteños, con 6 cañones.<ref>Ignacio Núñez, ''Noticies históriques de la República Arxentina: Obra póstuma'', 2ª edición, editada por Julio Núñez y publicada por Guillermo Kraft, 1898, páx. 173.</ref> Cuando la noticia del ataque a Misiones llegó a Buenos Aires, la Xunta decidió esviar la pequeña división de Belgrano escontra'l Paraguay, otorgándo-y el mandu militar y políticu de les provincies de la mariña fluvial. Belgrano partió'l 26 de setiembre.<ref name="Belgrano"/> En [[San Nicolás de los Regueros]] incorporó unos 357 homes de caballería pertenecientes a los [[Fariñonos (Arxentina)|Fariñonos]],<ref>Ente ellos figuraba'l dempués xeneral y caudiellu [[Estanislao López]]. Jorge Newton, ''Estanislao López, el Patriarca de la Confederación'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1972.</ref> a los que sumó otros 200 homes en [[Santa Fe (capital)|Santa Fe]].<ref>Manuel María Cervera, ''Historia de la ciudá y provincia de Santa Fe, 1573-1853'', Ed. La Unión, 1907, páx. 280.</ref> El 1 d'ochobre, una flotilla paraguaya atacó Corrientes y rescató los buques paraguayos prindaos; siguió incursionando na zona mientres delles selmanes, apoderándose tamién de la [[Fuerte de Curupayty|Guardia de Curupayty]], que Corrientes caltenía nel actual [[Departamentu de Ñeembucú]].<ref name="Castello"/> En cruciando'l Paraná, el pequeñu exércitu siguió aumentando les sos fuercies con tropes voluntaries aconceyaes pol comandante militar d'[[Entre Ríos]], [[José Miguel Díaz Vélez]], y unos 200 homes del [[Reximientu de Patricios]], mandaos por [[Gregorio Perdriel]]. A fines d'ochobre, entamaes les sos fuercies en 4 divisiones,<ref>Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Buenos Aires, 1981, páx. 29 y 30.</ref><ref>''Les nueses banderes: vexiloloxía arxentina'', páx. 50. Publicáu por Editorial Dunken. ISBN 987-02-1809-1</ref> y llevando al paraguayu [[José Machain]] como sarxentu mayor, l'exércitu avanzó escontra'l norte pel centru d'Entre Ríos, evitando cruciar cursos d'agua. El 6 de payares, una escuadrilla con 300 realistes al mandu de [[Juan Ángel Michelena]] ocupó [[Concepción del Uruguay]]; les milicies d'esa villa, comandadas por [[Diego González Balcarce]], incorporar al exércitu de Belgrano.<ref name="Belgrano"/> N'Asunción, el gobernador español Velasco ordenó ocupar con milicies de la [[Pilar (Paraguay)|Villa del Pilar]] los pasos sobre'l [[ríu Paraná]], mientres entamaba cerca de la capital un exércitu d'ente 6000 y 7000 homes.<ref>Na so Autobiografía, Belgrano menta 12&nbsp;000 paraguayos na batalla de Paraguarí.</ref> Pela so parte, Belgrano ordenó al teniente de gobernador de Corrientes, [[Elías Galván]], asitiar 300 milicianos en Paso del Rey actual [[Pasu de la Patria]] — pa faer creer al enemigu que se dirixía hacia pa ellí.<ref name="Belgrano"/> Al llegar frente a la [[isla Apipé Grande]], Belgrano proclamó la llibertá, propiedá y seguridá de los indíxenes de los pueblos de Misiones.<ref>[[Bartolomé Mitre]], ''Historia de Belgrano'', publicáu por Llibrería de la Victoria, 1859, páx. 269-270.</ref> Dende ellí siguió escontra [[Candelaria (Misiones)|Santa María de la Candelaria]], dende onde dirixó un oficiu al gobernador Velasco, al Cabildru y al obispu, pidiéndo-yos un alcuerdu pa evitar el derramamiento de sangre, convidándolos al sometimientu a la Xunta y l'unvíu d'un diputáu.<ref>{{cita llibru |autor=Institutu Belgraniano Central |títulu=Documentos pa la Historia del Xeneral don Manuel Belgrano |volume=Tomo III, Volume 1, 1792-1811 |añu=1982 |editorial=Institutu Nacional Belgraniano |páxines=340-342 }}</ref> El mensaxe foi lleváu pol capitán [[Ignacio Warnes]], pero ésti foi prindáu pol xefe d'un destacamentu paraguayu de 500 homes apostáu na marxe opuesta del ríu.<ref name="Belgrano"/> El 19 d'avientu Belgrano crució col gruesu del exércitu revolucionariu'l ríu Paraná y atacó la posición fortificada de [[combate de Campichuelo|Campichuelo]], d'onde los realistes retirar tres un curtiu intercambiu de disparos.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 154.</ref> Los independentistes ocuparon ensin llucha'l sacupáu pueblu d'[[Itapúa]], distante cuatro [[llegua|llegues]], pero la falta de caballos y el mala traza de la tropa obligaron a Belgrano a detenese, ensin poder escorrer a los realistes. Una amistosa proclama de Belgrano nun tuvo efeutu dalgunu.<ref name="Belgrano"/> La vanguardia al mandu de Machain empecipió la meyora escontra la capital paraguaya el 25 d'avientu, siguíu a curtia distancia por Belgrano, qu'había dexáu 100 homes en Candelaria. Los pobladores, contrariamente a lo que predixera Espínola y Peña, fuxeron del exércitu — al que consideraben invasor — llevándose tolos medios de subsistencia. El territoriu paraguayu, colos sos numberosos ríos, esteros y selves tropicales, yera una tarrecible torga pa la meyora del exércitu. Sicasí, los homes de Belgrano siguieron la so difícil meyora y llograron [[combate de Maracaná|una pequeña victoria]] xunto al [[ríu Tebicuary]]. ==== Derrotes de Belgrano ==== {{AP|Batalla de Paraguarí|Batalla de Tacuarí}} [[Ficheru:Paraguay campaña 05.jpg|thumb|400px|Operaciones militares en territoriu paraguayu y misioneru (avientu de 1810-marzu de 1811.]] Velasco púnxose al mandu del so exércitu y escoyó como puntu de resistencia a [[Paraguarí]], un pueblu allugáu nuna elevación arrodiáu de zones pantanoses. Hasta ellí llegó Belgrano el 15 de xineru de 1811, y mientres tres díes los exércitos caltuviéronse a la vista. Belgrano unvió delles proclames a los paraguayos, pero Velasco prohibió caltener copia de los panfletos. El 19 de xineru, la meyora xeneral del exércitu de Belgrano dio empiezu a la [[Batalla de Paraguarí]]. Magar la diferencia numbérica — 460 homes contra 6000 — los independentistes llograron tomar la posición paraguaya y obligar a les sos tropes a retirase, mientres Velasco fuxía escontra'l pueblu de [[Yaguarón (Paraguay)|Yaguarón]]. Pero les tropes de l'avanzada de Belgrano dedicar al pillaje y depués confundieron los auxilios unviaos por Belgrano con enemigos, polo cual se desbandaron cuando los paraguayos reorganizáronse y contraatacaron. Belgrano viose obligáu a recular pel camín pel que llegara, pero nun foi escorríu.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 155-156.</ref> Belgrano detuvo la so retirada xunto al [[ríu Tacuarí]], esperando refuerzos. Nel so sofitu, la Xunta unvió-y una escuadrilla de tres buques comandada por [[Juan Bautista Azopardo]], pero esta foi destruyida bien lloñe d'ellí'l 2 de marzu, nel [[Combate de San Nicolás]]. Una unviada de cartuchos pa cañones y fusiles, llevaos por [[Francisco Ramírez]],<ref group="n.">Especulóse alrodiu de si tratar del mesmu que sería dempués el Supremu Entrerriano o d'otra persona.</ref><ref>Isidoro J. Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', Tomu I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004, páx. 85. ISBN 950-04-2675-7</ref> partieron demasiáu tarde na so ayuda dende Buenos Aires. La situación na [[Banda Oriental]] agravárase, polo que la Xunta ordenó a Belgrano concluyir llueu la campaña de Paraguay —vencer rápido o retirase— p'atender al nuevu teatru d'operaciones. L'exércitu paraguayu, de 2400 homes, con diez pieces d'artillería, al mandu del xeneral [[Manuel Cabanes]], atacó al exércitu de Belgrano, posesor de 600 homes y 6 cañones, na [[Batalla de Tacuarí]] el 9 de marzu. L'artillería de Belgrano llogró frenar la meyora de los paraguayos, pero fueron ganaos por una división que crució'l ríu agües arriba y tomar de lladral.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 157-161.</ref> Belgrano refugó una primera intimación a rindise y contestó a la segunda empecipiando negociaciones pacífiques. A resultes de les mesmes, l'exércitu abandonó'l Paraguay a los pocos díes, con toles sos armes y bagaxes. Tamién s'empecipió un intercambiu de notes ente Belgrano y Cabanes que convenció a dellos de los oficiales paraguayos de la conveniencia d'independizase del gobiernu colonial español, aición que convertiría eventualmente una derrota militar nuna victoria política. El fracasu de Belgrano llevó a un contraataque paraguayu, pol cual la ciudá de Corrientes foi invadida y ocupada militarmente'l 7 d'abril.<ref name="Castello"/> Belgrano estableció'l so cuartel xeneral en Candelaria, onde se-y axuntaron les milicies de Misiones y de Corrientes, mandaes pol gobernador misioneru [[Tomás de Rocamora (militar)|Tomás de Rocamora]], a quien Belgrano dexara a retaguardia. Darréu, nel xuiciu que se siguiría a Belgrano pol so fracasu, unu de los cargos que s'imputaría sería l'error de nun incorporar estes fuercies al so exércitu antes d'avanzar sobre Asunción.<ref>[[Bartolomé Mitre]], ''Historia de Belgrano''.</ref> El 14 de mayu de 1811, unu de los xefes del exércitu de Cabanes, [[Fulgencio Yegros]], dirixó [[revolución de mayu de 1811|una revolución]] n'Asunción, na que s'impunxo a Velasco dos axuntos pal exerciciu del gobiernu. Corrientes foi evacuada.<ref name="Castello"/> Un mes más tarde formóse un Congresu provincial que derrocó a Velasco y reemplazar por una Xunta provisional de gobiernu; nésta xugaba un papel decisivu [[Gaspar Rodríguez de Francia]], que gobernaría al país mientres casi tres décades. El nuevu gobiernu proclamó la independencia del Paraguay respeuto del gobiernu de Buenos Aires hasta la xunta d'un Congresu Xeneral compuestu por representantes de too l'antiguu virreinatu, pero calteniendo bones rellaciones cola antigua capital virreinal; tamién suspendió la obediencia al Conseyu de Rexencia.<ref>[http://www.laguia2000.com/paraguay/la independencia-de-paraguay La Independencia de Paraguay, en La Guía 2000.] Consultáu'l 8 de xunetu de 2010.</ref> N'ochobre, el mesmu Belgrano foi unviáu a Asunción, onde robló un [[Tratáu confederal ente les xuntes d'Asunción y Buenos Aires (1811)|tratáu]] en que s'afitaben les rellaciones ente'l Paraguay y les Provincies Xuníes.<ref>[[Bartolomé Mitre]], ''Historia de Belgrano'', Tomu II, Ed. Estrada, Bs. As., 1947, páx. 16-27.</ref> Magar el mesmu proponía dalguna forma de confederación, na práctica ésta nunca esistió, en gran parte por aición del doctor Francia, que prefirió caltener al Paraguay dafechu aislláu del esterior.<ref>{{cita llibru |autor=[[Julio César Chávez|Chávez, Julio César]] |títulu=El Supremu Dictador, Biografía de Doctor Francia |editorial=Difusam |añu=1942 |volume=Capítulu XX: L'aislamientu }}</ref> === Primer Campaña na Banda Oriental === A la fecha de la Revolución de Mayu, la [[Banda Oriental]] yera un términu namái xeográficu, y xurídicamente taba estremada en tres seiciones: la ciudá de Montevidéu y una estrecha zona que la arrodiaba, gobernada dende la mesma como una estación naval; la zona al sur del [[ríu Negru (Uruguái)|ríu Negru]], escluyida Montevidéu, qu'incluyía delles villes y pueblos, dependía de la Intendencia de Buenos Aires; a lo último, la rexón al norte del ríu Negru dependía de la [[Gobernación de les Misiones Guaraníes]].<ref name="Arteaga">Juan J. Arteaga y María Luisa Coolighan, ''Historia del Uruguái'', Ed. Barreiro y Ramos, Montevidéu, 1992. ISBN 9974-33-000-9</ref> Al pie de la notificación a Montevidéu, la Xunta unviara la noticia de la so instalación a les villes y pueblos de la Banda Oriental. El 9 d'ochobre fixo cargu del gobiernu de Montevidéu el xeneral [[Gaspar de Vigodet]], acabante llegar d'España,<ref name="Scenna1"/> el cual reforzó la so posición militar con tropes urbanes empobinaes por oficiales de la Real Armada. Llanzó una serie de campañes terrestres escontra les llocalidaes del interior de la Banda Oriental, obligando socesivamente a les sos autoridaes a reconocer l'autoridá montevideana. Ési foi'l principiu de la unificación xurídica de la futura [[Provincia Oriental]].<ref name="Arteaga"/> Poco dempués, unvió al marín [[Juan Ángel Michelena]] a ocupar les mariñes del [[río Uruguái]], obligando a les autoridaes de los pueblos de dambes márxenes del mesmu — incluyendo la villa de [[Concepción del Uruguay]], qu'anguaño pertenez a la [[provincia d'Entre Ríos]], ocupada'l 6 de payares — a sometese a la so autoridá. Poco dempués tamién yeren ocupaes les villes de [[Gualeguaychú]] y [[Gualeguay]]. Los realistes intentaron tomar per vía terrestre los pueblos de [[Nogoyá]] y de [[Paraná (Arxentina)|La Baxada]], pero atoparon resistencia de partíes irregulares formaes por pobladores llocales. Especialmente esitosa foi la rebelión del comandante [[Bartolomé Zapata]], emigráu de Concepción del Uruguay, que lideró una partida en Nogoyá. Tres una serie de escaramuzas, los realistes evacuaron les sos posiciones na marxe occidental del ríu Uruguái, y los revolucionarios quedaron dueños de la rexón en marzu de 1811.<ref name="Bosch">[[Beatriz Bosch]], ''Historia d'Entre Ríos'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1991. ISBN 950-21-0108-1</ref> {{VT|Guerra de la Independencia n'Entre Ríos}} ==== La primer escuadra patriota ==== {{AP|Combate de San Nicolás}} [[Ficheru:Combate de San Nicolás.jpg|thumb|300px|[[Combate de San Nicolás]].]] El gobernador [[José María Salazar]] declaró'l [[Primer bloquéu de Buenos Aires|bloquio naval]] contra Buenos Aires el día 3 de setiembre. El 10 de setiembre presentóse frente a esa ciudá la flota de 9 buques de guerra comandada pol capitán de fragata [[José Primo de Rivera y Ortiz de Pinedo]], que cerró toles comunicaciones. Primeramente'l bloquéu foi reconocíu pola estación naval británica, pero ésta recibió'l reclamu de la Xunta y de los comerciantes ingleses. El capitán [[Roberto Ramsay]], autorizáu por [[Lord Strangford]], encargáu de negocios británicu en [[Rio de Janeiro]], fíxose cargu de la flotilla británica na Plata'l 10 d'ochobre y esixó a Primo de Rivera suspender el bloquéu, amenaciándolo con atacar los sos buques. Ello ye que el bloquéu quedó llevantáu.<ref name="Carranza"/> La [[Xunta Grande|Xunta]] instalada en Buenos Aires encargó al diputáu [[Francisco de Gurruchaga]], nomáu vocal de [[Armada|Marina]], poner de pies de guerra una escuadra naval. Gurruchaga adquirió y armó precariamente tres buques: el [[bergantín 25 de Mayu]] al mandu del xefe de la escuadra, l'antiguu [[corsariu]] d'orixe [[Malta|maltés]], teniente coronel [[Juan Bautista Azopardo]]; la [[goleta Invencible]], al mandu del [[Francia|francés]] [[Hipólito Bouchard]]; y la [[Balandra América]], a cargu del tamién francés [[Ángel Hubac]]. Pa suplir la inesistencia de marineros llocales recurrir a marinos estranxeros, que nun entendíen l'idioma castellanu, anque se sumaron tropes d'artillería ya infantería de les milicies porteñas. La Xunta encamentó a Azopardo tresportar per vía fluvial refuerzos pal exércitu de Belgrano nel Paraguay. Les autoridaes realistes de Montevidéu destacaron pa interceptalo una flotilla de siete navíos calidable cimeru y tripulación más esperimentada que los del so adversariu, dirixida por [[Jacinto Romarate]]. La flotilla de Azopardo remontó'l Paraná hasta llegar al altor de [[San Nicolás de los Regueros]], onde acolumbraron a los realistes y el comandante decidió presentar combate. Pa prevenir un desembarcu, una [[Batería (artillería)|batería]] con cañones sacaos de los buques foi instalada na mariña xunto a una tropa de marineros y milicianos. El 2 de marzu empecipió'l [[Combate de San Nicolás]], col intentu fracasáu de Azopardo d'[[abordaxe|encetar]] dos buques realistes que quedaron varaos. Los dos buques menores fueron abandonaos pola so tripulación: la ''América'' cuando empezó a fundise y el ''25 de Mayu'' al ser encetáu. Tres dos hores de resistencia, la estrozada ''Invencible'' foi encetada polos navíos realistes. Azopardo intentó volar la [[santabárbara]], pero — a pidíu de los mancaos — aportó a rindise. El comandante cayó prisioneru de los realistes y foi lleváu a España, mientres el gobiernu porteño condergar n'ausencia por impericia nel comandu.<ref>La historia completa d'esta escuadrilla n'[[Ángel Justiniano Carranza]], ''Campañes Navales de la República Arxentina''.</ref> Cola desapaición de la pequeña fuercia naval patriota quedó confirmáu'l dominiu de los ríos per parte de la flota realista de Montevidéu, que se modificar recién trés años más tarde. Los refuerzos riquíos pol xeneral Belgrano nun llegaron al so destín, y pocos díes dempués del combate de San Nicolás, l'exércitu de Belgrano foi ganáu na batalla de Tacuarí. ==== Sulevación de la campaña oriental ==== {{AP|Revolución Oriental}} [[Ficheru:Revolucion.JPG|thumb|300px|La mañana d'[[Berru de Asencio|Asencio]], oleu de [[Carlos María Herrera]].]] En xineru de 1811 llegó a Montevidéu [[Francisco Javier de Elío]], designáu [[virréi del Río de la Plata]]. En siendo refugada en Buenos Aires la so esixencia de sumisión, declarar ciudá rebalba, declaró-y la guerra'l 18 de febreru y estableció la nueva capital del virreinatu en Montevidéu.<ref>Lincoln R. Maiztegui Cases, ''Orientales. Una historia Política del Uruguái'', tomu 1- ''De los oríxenes a 1865'', Bs. As., Grupu Planeta, 2004. ISBN 950-49-1330-X</ref> Los realistes controlaben Montevidéu, pero nes zones rurales de la Banda Oriental les idees revolucionaries yeren acallantaes pola fuercia. En llugar d'apelar a la so fidelidá, el gobiernu de Montevidéu esixó a la población rural la exhibición de los títulos de propiedá de los campos qu'ocupaben — xeneralmente a títulu precariu — amenaciando a los que nun lo fixeren cola espulsión de los mesmos.<ref>Alejandro Horowicz, ''El país qu'españó'', Tomu I, Ed. Suramericana, Bs. As., 2004, páx. 226. ISBN 950-07-2561-4</ref> El [[28 de febreru]], a veres del regueru Asencio, el comandante [[Pedro José Viera]] llanzó'l llamáu "[[Berru de Asencio]]", llevantándose n'armes contra l'autoridá de Elío. Foi secundáu por estancieros y [[gauchu|gauchos]] llocales que conformaron partíes d'irregulares, empecipiando una serie de combates contra fuercies lleales al rei col [[Combate de Soriano]], ganáu por [[Miguel Estanislao Soler]] y milicianos orientales el 4 d'abril de 1811. La Xunta aidó a los patriotes de la Banda Oriental col fin d'estender la revolución ya intentar neutralizar a Montevidéu, apostadero de la flota española nel [[océanu Atlánticu]] sur. Por esi puertu podríen llegar tropes dende España pa encalorar la revolución nel antiguu virreinatu, de cuenta que la so conquista yera crucial. Rematada la llucha na Intendencia de Paraguay, la Xunta Grande unvió a la Banda Oriental a los 1.134 homes del exércitu de Belgrano, que foi nomáu comandante de les fuercies militares na mesma'l 7 de marzu. Ellí púnxose en contautu col capitán de [[Fariñonos (Uruguái)|fariñonos]] orientales [[José Gervasio Artigas]] quien en desertando del so puestu na guarnición de [[Colonia del Sacramento]] y pasar a Buenos Aires pa ufiertar los sos servicios a la Xunta, recibiera l'encargu de fomentar y dirixir el llevantamientu popular contra los realistes.<ref>Secretaría Xeneral d'Exércitu, ''Semblanza histórica del Exércitu Arxentín'', Bs. As., 1981. páx. 29 y 30.</ref> Artigas desembarcó en suelu oriental el 9 d'abril al mandu de delles tropes de Buenos Aires y foi reconocíu como xefe polos patriotes llocales. Dellos combates menores — como'l de [[Combate de San José|San José]] — dexaron a los patriotes avanzar escontra Montevidéu. Elío unvió al so alcuentru una división a órdenes del capitán [[José Posadas]], pero Artigas ganar el 18 de mayu na [[Batalla de Les Piedres (1811)|Batalla de Les Piedres]].<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 101-105.</ref> Tres la [[Revolución del 5 y 6 d'abril de 1811]], la Xunta ordenó a Belgrano tornar a Buenos Aires a rindir cuentes del so fracasu na campaña al Paraguay y dexó el mandu d'eses tropes al teniente coronel [[José Rondeau]], de llarga trayeutoria na Banda Oriental.<ref name="Ferrer">Jorge A. Ferrer, ''Brigadier Xeneral Don José Casimiro Rondeau'', Ed. Ciudad Arxentina, Bs. As., 1997. ISBN 950-9385-91-3</ref> La so presencia, anque perbreve, foi fundamental pola actividá diplomática qu'efeutuó colos paraguayos cerrando definitivamente esi frente, retrasando la intervención portuguesa, socavando la llealtá de los realistes de Montevidéu, entamando al exércitu y les milicies, definiendo'l plan d'operaciones y remanando conducentemente los conflictos ente los comandantes, onde fallaríen los sos socesores. ==== El Sitiu de Montevidéu y la Invasión Portuguesa ==== {{AP|Sitiu de Montevidéu (1811)|Invasión portuguesa de 1811}} [[Ficheru:Expedición BO 1810-11.png|thumb|300px|Primer espedición a la Banda Oriental.]] Amenorgaos los realistes al control de Montevidéu y Colonia, dambes places fueron puestes so sitiu'l 21 y 26 de mayu, respeutivamente. A empiezos de xunu, los realistes evacuaron Colonia, que foi ocupada polos revolucionarios, y Artigas punxo sitiu a Montevidéu col auxiliu de los gauchos orientales y les fuercies unviaes per Buenos Aires. Poco dempués incorporáronse-y les fuercies de Rondeau. Namái les muralles de la ciudá y los cañones de la flota fondiada nel puertu torgaron una rápida cayida de la ciudá, pero la so situación yera comprometida.<ref name="Ferrer"/> La nueche del 15 de xunetu la escuadra española presentóse frente a Buenos Aires y [[Primer Bombardéu de Buenos Aires (1811)|bombardeó la ciudá]] dende balices interiores ensin avisu previu. La relativa distancia y l'escuridá fixeron que munchos tiros perdiérense y que pocos fueren rasantes, y anque hubo daños de poca considerancia en dellos edificios y dos mancaos, l'ataque foi un claru fracasu. Na mañana siguiente'l comandante realista unvió un ultimátum a la Xunta, el que foi de momentu refugáu magar lo cual el bombardéu nun prosiguir.<ref name="Carranza"/> El virréi Elío, sitiáu en Montevidéu, vio como única salida l'auxiliu de les tropes [[Portugal|portugueses]] del [[Brasil]], y solicitó el so concursu pa ganar a los revolucionarios. Yá'l 20 de marzu de 1811, Elío emitiera una proclama al pueblu oriental amenaciando cola intervención portuguesa si la insurrección siguía.<ref name="Carranza"/> Portugal siempres apostara a España los territoriu de la Banda Oriental y nun dexaría pasar la ocasión: el gobiernu portugués entamara'l ''Exércitu d'Observación'' na apocayá creada [[Rio Grande do Sul|Capitanía de Ríu Grande de San Pedro]], al mandu del so capitán xeneral y gobernador, [[Diego de Souza (conde)|Diego de Souza]]. Estes fuercies yá habíen tomáu contautu col gobernador paraguayo Velasco, ufiertándo-y la so ayuda contra l'ataque de Belgrano.<ref name="flores">Moacyr Flores, ''Dicionário de história do Brasil'', 2a ed., EDIPUCRS, 2001, 637 páx. ISBN 978-85-7430-209-6</ref> Souza tenía, amás, orde de faer reconocer como reina del Río de la Plata a la infanta [[Carlota Joaquina]], esposa del rei [[Xuan VI de Portugal]] y hermana de Fernando VII.<ref>Blas Garay, ''La revolución de la independencia del Paraguay'', Ed. Estudiu Tipográficu de la vilba é fíos de Tello, 1897, páx. 151-153.</ref><ref>Vasconsellos, ''Lleiciones d'Historia Paraguaya'', páx. 120.</ref> El 17 de xunetu crució la frontera un exércitu de 3.000 soldaos portugueses, comandados pol gobernador Souza. Tolos pueblos del este del actual territoriu [[uruguái|uruguayu]] fueron ocupaos por tropes portugueses,<ref>[http://www.turismodeluruguay.com/Web/espanol/infogral/departamentos/rocha/centru.htm Sinopsis Histórica de la Fortaleza de Santa Teresa, en Turismu del Uruguái.com.] Consultáu en mayu de 2010.</ref><ref>José Feliciano Fernandes Pinheiro (visconde de S. Leopoldo), ''Annaes da Provincia de S. Pedro'', Ed. Typ. Casimir, 1839, páx. 291-295.</ref><ref>Archivu Xeneral de la Nación (Arxentina), ''Política lusitana nel Ríu de la Plata'', Volume 2, 1963, páx. 322.</ref> y el [[14 d'ochobre]] establecióse'l cuartel xeneral portugués en [[Maldonado]].<ref name="flores"/> === Reinicio de la Guerra nel Altu Perú === [[Ficheru:Teniente General Jose Manuel de Goyeneche.jpg|thumb|185px|[[José Manuel de Goyeneche]], comandante del exércitu realista del Altu Perú.]] Mientres el so gobiernu nel Altu Perú, Castelli y el so asesor [[Bernardo de Monteagudo]] tomaron midíes drástiques que-yos ganaron la enemistá de gran parte de les clases acomodaes, y cometieron una serie d'actos contrarios a les formes tradicionales de la relixón [[Ilesia católica|católica]].<ref>Modesto Omiste, ''Memoria histórica de los acontecimientos políticos asocedíos en Potosí en 1811'', La Paz, 1926. Citáu por Pacho O'Donnell, ''El berru sagráu'', Ed. Suramericana, Bs. As., 1997, páx.29. ISBN 950-07-1331-4</ref> L'exércitu auxiliar instalar nel campamentu de [[Llábanu (Bolivia)|Llábanu]], cerca de La Paz, a principios d'abril. El 17 d'abril foi esconxurada una contrarrevolución realista en Potosí.<ref>Declaración del Dr. [[Juan Madera]] nel xuiciu de residencia empecipiáu a Saavedra pola Asamblea de 1813, Biblioteca de Mayu, ''Sumarios y espedientes'', Buenos Aires, Honorable Senáu de la Nación, 1960.</ref> Asitiáu dende ochobre en [[Zepita]] —ente'l [[Ríu Desaguadero (Titicaca)|ríu Desaguadero]] y el [[llagu Titicaca]]— Goyeneche llogró aprovechar los errores políticos del representante de la Xunta y consiguió que los peruanos apuntar en masa nel so exércitu, llegando a axuntar 8000 homes y 20 cañones. Con autorización de Abascal, el 16 de mayu de 1811, Goyeneche robló con Castelli un armisticiu por cuarenta díes, tiempu que'l virréi aprovechó pa unviar refuerzos y suministros al so exércitu. Mentanto, Castelli ordenaba al exércitu —que nominalmente cuntaba con 23000 homes— suspender les sos operaciones,<ref name="Huaqui">Salvador Ferla, ''Huaqui, el desastre inicial'', Revista Toa ye Historia, númberu 125.</ref> y coles mesmes unviaba axentes a les provincies del Virreinatu de Perú a arrobinar la revolución. Llogró dellos conatos de revolución n'[[Arequipa]], [[Locumba]] y [[Moquegua]], que fueron rápido encaloraos.<ref name="Tacna">{{cita llibru |autor=Cúneo-Vidal, Rómulo |títulu=Historia de les insurrecciones de Tacna pola independencia de Perú |editorial=P.L. Villanueva |añu=1961 }}</ref> La [[revolución del 5 y 6 d'abril de 1811]], qu'alloñó de la [[Xunta Grande]] a los aliaos de Castelli, produció una división nes files del Exércitu del Norte ente los partidarios de [[Cornelio Saavedra]], lideraos por [[Juan José Viamonte]], y los partidarios de Castelli. Ésti torgó que los diputaos electos nel Altu Perú viaxaren a Buenos Aires y intrigó por que los gobernadores desconocieren a la Xunta Grande. De magar, los sos planes fueron ganar a Goyeneche y depués dirixise a Buenos Aires pa reponer a los sos amigos.<ref>Felipe Pigna, ''Los mitos de la historia arxentina'', 26ª edición, Grupu editorial Norma, Buenos Aires, 2007, páx. 293. ISBN 987-545-149-5</ref> El 25 de mayu de 1811 Castelli axuntó a xefes indíxenes nes ruines de [[Tiahuanaco]] y proclamó la so llibertá solemnemente a nome de la Xunta.<ref>[[Félix Luna]] (dir.), ''Juan José Castelli'', Ed. Planeta, 2001.</ref> ==== Huaqui ==== {{AP|Batalla de Huaqui}} [[Ficheru:Plano Huaqui.jpg|thumb|300px|Antiguu planu de la [[Batalla de Huaqui]].]] Castelli movió'l so exércitu dende El Llábanu escontra'l nuevu campamentu n'[[Guaqui|Huaqui]], dende onde podía guarnir la Ponte del Inca, principal pasu ente dambos virreinatos, y que fuera fortificáu por Goyeneche. Les fuercies con que cuntaba Castelli en Huaqui yeren d'ente 6000 y 7000 homes, pos la mayoría del exércitu topar en distribuyíu nel Altu Perú. Un primer combate asocedió'l 6 de xunu, del que Goyeneche culpó a los patriotes, ente que Castelli atribuyir a los realistes y pretendió utilizalo pa xustificar un ataque sorpresa. Pero Goyeneche adelantróse-y y ordenó un ataque xeneral el 20 de xunu, empecipiando la [[Batalla de Guaqui|Batalla de Huaqui]]. Les fuercies de los revolucionarios taben estremaes por una serranía, de cuenta que los realistes atacaron simultáneamente los llanos a cada llau de la mesma, de la que les fuercies del coronel [[Pío Tristán]] engataben los cuetos entemedios. Gran parte de les tropes patriotes demostraron falta d'espíritu combativu, y dellos xefes —como'l xeneral Rivero y el coronel [[José Bolaños]]— casi nun llegaron a entrar en combate.<ref>Rivero, en carta a la Xunta Provincial de la Villa de Potosí del 19 de xunetu de 1811, afirmó que la so aición tardía dexó a les fuercies derrotaes retirase. Citada en Eufronio Viscarra, "Apuntes pa la historia de Cochabamba", 1882.</ref> Per otra parte, dellos autores creen que Juan José Viamonte negó auxilios a [[Eustoquio Díaz Vélez]] por rivalidaes polítiques.<ref>Pigna, '' Los mitos de la historia arxentina''.</ref> Goyeneche llogró una amplia victoria. Los patriotes tuvieron menos baxes que los sos enemigos, pero se desbandaron por completu y perdieron tol parque y l'artillería.<ref name="Huaqui"/><ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 197-206.</ref> Les fuercies patriotes en retirada nun pudieron ser axuntaes sinón parcialmente, y bien lloñe del [[campu de batalla]]. A midida que pasaben los díes, les deserciones aumentaben. Dellos xefes, como Rivero, negar a siguir a Castelli y dirixéronse a les sos ciudaes d'orixe. Al so pasu peles ciudaes y villes del Altu Perú, les tropes cometieron tou tipu de falcatrúes, ente que les poblaciones, encarpaes dende diba tiempu poles aiciones de Castelli y los sos oficiales, refugaben la so presencia y facilitaben les deserciones. El gruesu del exércitu reculó casi ensin detenese hasta Chuquisaca, mientres Goyeneche ocupaba Oruro y La Paz, apurrida pol gobernador Tristán. Al conocese en Buenos Aires lo asocedío en Huaqui, la Xunta Grande destituyó'l 3 d'agostu a Castelli y a Balcarce, a quien reemplazó na xefatura del exércitu auxiliar por Francisco del Rivero, anque esti nun llegaría a enterase.<ref name="Munoz"/> nun volvería haber comandos colexaos nel exércitu. El 13 d'agostu, na [[Batalla de Sipe Sipe (1811)|Batalla de Amiraya]], Rivero foi ganáu por Ramírez Orozco y —viendo la inutilidá de la so resistencia y escuchando el pidíu de paz de los habitantes de Cochabamba— solicitó'l cese d'hostilidaes, apurrió'l so exércitu y foi incorporáu al exércitu realista. Cochabamba foi ocupada pacíficamente por Goyeneche.<ref name="Munoz"/> Lo que quedaba del Exércitu del Norte retirar a Potosí —onde foi bien aguantáu pola población— y depués a Jujuy. El coronel [[Juan Martín de Pueyrredón]], xefe de la retaguardia, llevóse consigo los caudales de la [[Casa de Moneda de Potosí]].<ref name=BID330>Bidondo (1987): 330-336.</ref> Enteráu de la [[defección]] de Rivero, Saavedra ordenó que Viamonte tomara provisionalmente el mandu del exércitu, y depués partió dende Buenos Aires col enfotu de asumir el mandu en persona.<ref name=BID330/> ==== Nueves insurrecciones ==== {{AP|Insurrección de los partíos de Omasuyos, Pacajes y Larecaja}} El mesmu día de la batalla de Huaqui españó una revolución na ciudá peruana de [[Tacna]], que foi fácilmente entartallada por cuenta de que la esperada ayuda del Exércitu del Norte nun se produció.<ref name="Tacna"/> Los indíxenes de los partíos d'[[Omasuyos]], [[Provincia de Pacajes|Pacajes]] y [[Sorata|Larecaja]], que fueren afalaos a la resistencia por Rivero, nun aceptaron la restauración realista y subleváronse, sitiando La Paz dende'l 29 de xunu. El so centru d'operaciones allugar nos altores de Pampajasi. A principios d'agostu, les fuercies indíxenes al mandu de [[Juan Manuel Cáceres]], que fuera llugarteniente de [[Túpac Catari]] na so rebelión de [[1780]], amburaron y ocuparon la ciudá, masacrando a la guarnición realista —incluyendo al gobernador interino y poco dempués destruyeron la guarnición que curiaba'l pasu del [[ríu Desaguadero (Titicaca)|ríu Desaguadero]]. Los insurrectos nomaron gobernador a [[Ramón Mariaca]].<ref name="Roca"/> == El Primer Triunviratu == Una serie d'incidentes ente la Xunta y el cabildru porteño, que se resentía de la primacía de los diputaos del interior, llevaron al reemplazu de la Xunta pol [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]] el 23 de setiembre de 1811. Esti nuevu gobiernu llevó alantre una política muncho más prudente tocantes a la guerra, prefiriendo les soluciones diplomátiques a les béliques.<ref name="Horowicz"/> Influyíu pola figura de [[Lord Strangford]], cónsul del [[Reinu Xuníu]] en [[Rio de Janeiro]], el Triunviratu pretendió acompangar coles autoridaes españoles, ya inclusive pretendió dalguna forma d'avenimientu pacíficu coles autoridaes españoles, en cuenta de una autonomía política llindada pal territoriu.<ref>Busaniche, ''Historia arxentina'', páx. 329-333.</ref> === L'Éxodu Oriental === {{AP|Éxodu oriental}} [[Ficheru:General Francisco Javier de Elío (Museo del Prado).jpg|thumb|190px|[[Francisco Javier de Elío]] exerció como [[virréi del Río de la Plata]], pero namái sobre la [[Banda Oriental]].]] L'ataque portugués empecipiárase al poco tiempu de conocese la noticia del desastre de Huaqui, polo que la Xunta Grande yá empezara a unviar toles tropes disponibles n'ayuda del [[Exércitu del Norte (Provincies Xuníes del Río de la Plata)|Exércitu del Norte]]. Atopándose coles sos fuercies atrapaes ente dos fueos na Banda Oriental, coles sos llinies de comunicación amenaciaes ya imposibilitada d'unviar refuerzos, la Xunta decidió acompangar: propunxo un armisticiu a Elío, del cual tamién informó a les fuercies sitiadoras y la población civil; toles partes refugaron l'alcuerdu.<ref name="Scenna1"/> El 19 d'agostu, la flota realista llanzó un [[segundu bombardéu de Buenos Aires]], tan inútil como l'anterior.<ref>[[Juan Manuel Beruti]], ''Memories interesaes'', Ed. Emecé, Bs. As., 2001, páx. 174. ISBN 950-04-2208-5</ref> Poco dempués la Xunta yera reemplazada pol Triunviratu, que reinició les tratativas cola mediación de Strangford, ufiertando la inmediata retirada de les fuercies sitiadoras. Antes de la firma del alcuerdu, l'unviáu porteño [[José Julián Pérez]] informó a los orientales que se diba a roblar un armisticiu pol que la Banda Oriental quedaría en manes de Elío, lo que foi nuevamente refugáu.<ref name="Scenna1"/> Simultáneamente, bandes armaes irregulares brasilanes invadieron los [[Misiones xesuites guaraníes|pueblos misioneros]] prindando al comandante de [[Amenorgamientu de Yapeyú|Yapeyú]], [[Bernardo Pérez Planes]], y pocu tiempu dempués tomaron los pueblos de [[Belén (Uruguái)|Belén]] y [[Concordia (Arxentina)|Saltu Chicu]]. El 1 de setiembre foi ocupada [[Paysandú]], y —anque'l so comandante [[Bento Manuel Ribeiro]] foi vencíu y tomáu prisioneru en Yapeyú— los portugueses escalaron les zones aledañas a [[Santu Domingu Soriano]] y a [[Mercedes (Uruguái)|Mercedes]].<ref>Francisco Bauzá, ''Historia de la dominación española nel Uruguái'', Volume 3, 2ª edición, Ed. Barreiro y Ramos, Montevidéu, 1897, páx. 200-201.</ref> Pa contener los ataques portugueses, Rondeau unvió a principios de setiembre un destacamentu al norte del ríu Negru, que lliberó Mercedes y llogró desallugar a los portugueses de Paysandú al mes siguiente.<ref>''Añales'', Atenéu del Uruguái, 1885, páx. 89-90.</ref> Dende [[Mandisoví]] les fuercies lusu-brasilanes ocuparon [[Curuzú Cuatiá]] y llegaron hasta l'actual [[La Paz (Entre Ríos)|La Paz]], sobre'l ríu Paraná. A pidíu de Elío, atacaron Concepción del Uruguay, que se topaba bloquiada por barcos españoles, pero fueron refugaos. Tamién fueron atacaes [[La Cruz (Corrientes)|La Cruz]] y [[Santo Tomé (Corrientes)|Santo Tomé]]. El teniente gobernador de [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], Elías Galván, recuperó Curuzú Cuatiá el 29 de payares y Mandisoví pocu más tarde.<ref>[http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap24 ''La Revolución se internacionaliza'', por Alfredo Poenitz y Esteban Snihur, en Territoriu Dixital.com.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> Tarreciendo l'alianza ente'l Paraguay y los invasores portugueses, el comandante de tropes misioneres [[Andrés Guazurary]] espulsó a les tropes paraguayas qu'ocuparen Candelaria tres la retirada de Belgrano. Años más tarde, el xefe guaraní sería los principal líder de la resistencia contra la [[Invasión Lusu-Brasilana]] nesa rexón.<ref>Jorge Francisco Machón, ''Andrés Guacurarí y Artigas en Candelaria'', Posadas, 2005.</ref> El 12 d'ochobre foi llevantáu oficialmente'l sitiu y l'exércitu de Rondeau empecipió la retirada escontra Entre Ríos.<ref name="Ferrer"/> Artigas nun tuvo otra opción que retirar tamién escontra'l norte les sos tropes, unos 3000 homes, siguíu de numberosa población civil. El 20 de xunetu de 1811 roblóse un armisticiu ente'l Primer Triunviratu y el virréi Elío, que establecía los cese de les hostilidaes, el llevantamientu del bloquéu naval sobre Buenos Aires y la reconocencia de la soberanía de Fernando VII per dambes partes. Tamién s'alcordaba la retirada de les tropes revolucionaries y portugueses de la Banda Oriental y de les villes entrerrianas de Concepción del Uruguay, [[Gualeguay]] y [[Gualeguaychú]], y reconocíase a Elío como virréi, anque ensin autoridá fora del territoriu vencíu.<ref>[http://tratados.cancilleria.gob.ar/ Biblioteca Dixital de Trataos, páxina de la Cancillería de l'Arxentina.] Consultáu en mayu de 2010.</ref> El 21 d'ochobre'l [[s:Tratáu de pacificación ente la Xunta de Buenos Aires y el virréi Elío|Tratáu de Pacificación]] foi ratificáu por Elío. El Triunviratu llogró retirar les sos tropes, salvándoles de la derrota y llevándoles a la Mesopotamia, pero disgustó a los orientales y entrerrianos, que se vieron abandonaos en plena llucha. El Tratáu xeneró tamién oposición ente los realistes. El virréi de Perú, que nun fuera consultáu y llegó primeramente a consideralo apócrifu, tarreciendo la llegada de les tropes retiraes del frente oriental ordenó col alcuerdu de Goyeneche caltener les sos posiciones ante la "''cruel situación á que quedaron espuestas les provincies y les armes''" realistes. ==== La "Redota" ==== [[Ficheru:Artigas por Blanes 02.jpg|thumb|185px|[[José Artigas]].]] Artigas enterar del armisticiu'l día 23, a veres del ríu San José, onde tuvo llugar una xunta o asamblea bonal de los orientales que se topaben incorporaos al sitiu. Ellí Artigas comunicó a los asistentes la so decisión d'acatar l'armisticiu y retirase escontra'l norte. Sicasí, tolos demás proclamaron la voluntá de nun abandonar les armes y reemprender la llucha cuando fuera posible. De momentu Artigas retomó'l so camín escontra'l Norte, y un gran númberu de civiles siguir, no que popularmente llamóse la "Redota" y los historiadores llamen el [[Éxodu Oriental]]. El caudiellu oponer a esta emigración masiva nun principiu, pero depués ordenó llevantar un rexistru de les families ya individuos que lu siguíen, resultando ser 4435 persones; incluyendo a quien se sumaron darréu, pueden llegar a un númberu averáu a les 16000 persones.<ref>[[Lincoln Maiztegui Cases]], ''Orientales. Una historia política del Uruguái'', Tomu I ''De los oríxenes a 1865'', Ed. Planeta, Montevidéu, 2005. ISBN 950491330X</ref> El 15 de payares de 1811 el Triunviratu nomó a Artigas "teniente gobernador, xusticia mayor y capitán de guerra del Departamentu de Yapeyú y los sos partíos", con mandu sobre los 10 pueblos misioneros suxetos al control de Buenos Aires.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 125.</ref> El 18 de payares, Elío tornó a España por orde del gobiernu español, que pretendía entartallar a los independentistes ensin aceptar nengún alcuerdu.<ref name="Scenna1"/> Nengún otru funcionariu español volvería exercer el títulu de [[virréi del Río de la Plata]].<ref>[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/y/elio.htm Biografía de Francisco Javier de Elío, nel sitiu web Biografíes y Vides.] Consultáu'l 8 de xunetu de 2010.</ref> Cumpliendo lo apautao, Rondeau sacupó la Banda Oriental n'avientu d'esi añu y tornó a Buenos Aires, ente qu'otres fuercies cruciaron el ríu Uruguái, acampando na Mesopotamia.<ref name="Ferrer"/> El 10 d'avientu, les tropes y civiles que siguíen a Artigas empezaron a cruciar el [[río Uruguái]] cerca de [[Salto (Uruguái)|Salto]], instalándose al nordeste de l'actual [[provincia d'Entre Ríos]], que nesi entós formaba parte de les [[provincia de Misiones|Misiones]]. El 18 d'avientu, tropes de Artigas llograron recuperar el pueblu de Belén.<ref>Bauzá, ''Historia de la dominación española nel Uruguái'', páx. 225.</ref> Souza foi notificáu de que'l so exércitu tenía de recular al Brasil, pero negar a tornar: esixó como condición pa la so partida la disolución de les milicies de Artigas, que nun sacupara totalmente el territoriu oriental, y garantíes de qu'eses fuercies nun atacaríen poblaciones portugueses. Vigodet, nuevamente nomáu gobernador de Montevidéu, esixó al Triunviratu remanes contra Artigas. Col frente norte yá estabilizáu, el gobiernu porteño refugó les esixencies. Dando per rotu l'armisticiu, Vigodet volvió a entamar les hostilidaes el 31 de xineru de [[1812]]; y el 4 de marzu produció'l [[tercer bombardéu de Buenos Aires]], que namái causó daños n'embarcaciones menores.<ref name="Carranza"/> Artigas destacó a [[Fernando Otorgués]] y a [[Fructuoso Rivera]] escontra les Misiones, onde recuperaron los pueblos de Santo Tomé, Yapeyú y La Cruz. En marzu, en recibiendo refuerzos dende'l Brasil y provisiones dende Montevidéu, un exércitu portugués de 5000 homes coló dende Maldonado escontra Paysandú, entrando nesi pueblu'l 2 de mayu.<ref name="flores"/> Al mes siguiente, el Triunviratu unvió a Diego de Souza un ultimátum esixendo'l so inmediatu retiru. Amás nomó a Artigas xefe de les operaciones contra los portugueses, y unvió-y el [[Reximientu de Pardos y Morenos]] al mandu de [[Miguel Estanislao Soler]] y una gran cantidá de dineru. Un nuevu ataque portugués obligó a les fuercies de Artigas a repasar el ríu Uruguái escontra Entre Ríos, anque a pocu pudieron recuperar posiciones al este del Uruguái.<ref>Xusto Maeso, ''El xeneral Artigas y la so dómina: Apuntes documentaos pa la historia oriental'', Volume 1, Ed. Tipográfica Oriental de Peña y Roustan, Montevidéu, 1885, páx. 479.</ref><ref>Isidoro De María, ''Compendiu de la historia de la República O. del Uruguái'', 7ª edición, volúmenes 1-3, Impr. "El sieglu Ilustráu" de Turenne, Varzi y Cía., 1895, páx. 149-150.</ref> El 4 y el 6 de mayu los portugueses atacaron Santo Tomé, pero fueron refugaos. El gobiernu de Buenos Aires ordenó a Artigas tornar al [[Regueru Ayuí Grande (Entre Ríos)|Campamentu del Ayuí]], yá que Strangford consiguiera'l 26 de mayu la firma del [[Tratáu Rademaker-Herrera]], que determinaba la retirada de les tropes portugueses al Brasil, dexando les manes llibres a les Provincies Xuníes pa volver atacar Montevidéu.<ref name="Arteaga"/> Souza volvió desconocer l'alcuerdu, pero —tres nuevos combates— recibió orde del rei [[Xuan VI de Portugal|Xuan VI]] de retirase de la Banda Oriental, orde que finalmente cumplió'l 13 de xunu.<ref name="flores"/> Pocos díes dempués, el comandante de les Misiones ocupaes per Portugal, [[Francisco das Chagas Santos]], intentó atacar La Cruz, defendida por fuercies correntinas, pero retiróse cuando Galván comunicólu que cesaren les hostilidaes.<ref>[http://www.territoriodigital.com/heriedu/indice.asp?heriedu3/paginas/cap25 ''José Artigas, Teniente Gobernador'', en Territoriu Dixital.com.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> Pese los intentos del gobernador Vigodet por evitalo, l'armisticiu sería ratificáu'l 13 de setiembre. Los portugueses nun evacuaron dafechu les sos fuercies a les llendes previes a la invasión, quedando nel so poder la rexón de los actuales conceyos d'[[Uruguayana]], [[Quaraí]], [[Santana do Livramento]] y [[Alegrete]], y parte de [[Rosário do Sul]], [[Dom Pedrito]] y [[Bagé]].<ref name="Arteaga"/> N'abril de 1812, una [[Sulevación de Carmen de Patagones|sulevación]] nel aislláu fuerte [[Patagonia|patagónico]] de [[Carmen de Patagones]] —liderada por Faustino Ansay, prisioneru nesi llugar desque fuera depuestu de los sos cargos en Mendoza— dexó a los realistes tomar el control d'esi puertu.<ref name="Carranza"/> Esi mesmu mes, [[Manuel de Sarratea]], unu de los miembros del Triunviratu, asumió'l mandu del exércitu instaláu n'Entre Ríos, anque Artigas nun lo reconoció como'l so superior.<ref name="Dumrauf">Clemente Dumrauf, ''El xeniu maléfico de Artigas'', Revista Toa ye Historia, númberu 74.</ref> En xunu, Artigas instaló'l so campamentu n'[[Regueru Ayuí Grande (Entre Ríos)|Ayuí]], n'Entre Ríos. Ellí permaneceríen les tropes hasta que la continuación de les hostilidaes dexara empecipiar el regresu a la Banda Oriental. Instaláu a una llegua del campamentu de Artigas, Sarratea dedicar a seducir a los oficiales del exércitu oriental pa incorporalos al so, llogrando que se pasaren a les sos fuercies unos 2000 homes. Como igualmente'l xefe oriental caltuvo unos 1500 soldaos y la mayor parte de la población, declarar traidor, anque nun llogró sofitu del gobiernu.<ref name="Dumrauf"/> En setiembre, la vanguardia del exércitu de Sarratea, comandada por Rondeau, crució'l ríu Uruguái y empecipió la marcha sobre Montevidéu. Simultáneamente, les tropes de Artigas y la población que la habíen siguíu empecipiaron el so regresu a la Banda Oriental, anque nun participaron nes operaciones.<ref name="Ferrer"/> === Guerra defensiva nel norte === {{AP|Revolución de Cochabamba (1811)|Republiquetas}} A solu 8 díes de la so llegada a Salta, Saavedra recibió del Triunviratu la orde de dexar el mandu del exércitu a Pueyrredón,<ref name="Roca"/> y pocu dempués foi arrestáu. Ensin ayuda esterna, los revolucionarios entamar en grupos guerrilleros, llamaos [[Republiquetas]], qu'aguantaron con medios precarios a les invasiones realistes; cuntaben al so favor el sofitu de la población y la conocencia del terrén. Les fuercies de la ciudá de La Paz ganaron el 6 d'ochobre en [[Sicasica]] a los 1200 homes del coronel [[Jerónimo Marrón de Lombera]]. A otru día, [[Oruro]] pasaba a manes de los revolucionarios. Goyeneche ocupara Chuquisaca, pero tuvo de recular con 3500 homes escontra Oruro. El virréi Abascal unvió na so ayuda igual cantidá de tropes aconceyaes pol gobernador de [[Puno]] [[Manuel Quimper]] ya indíxenes [[quechua|quechues]] del [[Cuzco]], mandaos pol cacique [[Mateo Pumacahua]], que cometieron escesos y crueldaes contra les poblaciones [[aymara|aymares]].<ref name="Munoz"/> Entá llograron los independentistes una pequeña victoria en [[estrechu de Tiquina|Tiquina]], pero los coroneles [[Pedro Benavente]] y Lombera tomaron La Paz. Pumacahua llogró restablecer les comunicaciones col exércitu de Goyeneche, que tornó a Chuquisaca.<ref name="Munoz"/> Los escesos de les tropes indíxenes llegaes del norte enardecieron a les poblaciones del Altu Perú. El coronel [[Esteban Arze]], que se negara a rindise con Rivero, tornó al valle de Cochabamba y púnxose al mandu d'[[Revolución de Cochabamba (1811)|una revolución]] el 14 de payares. Arze foi nomáu comandante xeneral y [[Mariano Antezana]] presidente de la Xunta Provincial de Cochabamba. El 16 de payares, Arze atacó Oruro, pero foi refugáu por González de Socasa. Tamién se formó una [[Republiqueta de Ayopaya|republiqueta]] n'[[Provincia de Ayopaya|Ayopaya]], qu'aguantaría mientres años la dominación realista.<ref name="Roca"/> [[Ficheru:Eustaquio Díaz Vélez.jpg|thumb|185px|[[Eustoquio Díaz Vélez]] na so vieyera.]] Pa sofitar la nueva Revolución en Cochabamba, Pueyrredón decidió faer un nuevu intentu d'avanzar sobre l'Altu Perú, unviando un reximientu de caballería y un batallón d'infantería al mandu del so segundu, el mayor [[Eustoquio Díaz Vélez]].<ref>Raúl Rodríguez Bosch, ''Eustoquio Díaz Vélez. Soldáu de la Independencia y la Organización Nacional'', Ed. Selene, Bs. As., 1986. ISBN 950-9500-72-0</ref> Este unvió al teniente coronel [[Manuel Dorrego]] a atacar una partida realista asitiada nel pueblu de [[Combate de Sansana|Sansana]], onde llogró un pequeñu ésitu. En recibiendo refuerzos, colos que llegó a 860 homes, Díaz Vélez unvió nuevamente a Dorrego a [[Combate de Nazarenu Nazarenu]], onde esti primeramente venció a [[Francisco Picoaga]]; pero les sos fuercies fueron estremaes por una creciente del [[ríu Suipacha]], que dexó a los realistes contraatacar y ganalo.<ref>Lorenzo Llugones, ''Alcordances Históriques'', páx. 21.</ref><ref>[[Hernán Leandro Brienza|Brienza, Hernán]] (2007): ''El Llocu Dorrego: el postreru revolucionariu'' (páxs.&nbsp;78-79). Buenos Aires: Marea, 2007. ISBN 987-1307-00-4, 9789871307005.</ref> Pueyrredón ordenó a Díaz Vélez la inmediata retirada, yá que Goyeneche taba avanzando.<ref>[[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] “y otros gefes contemporáneos”, ''Observaciones sobre les Memories póstumes del brigadier xeneral d. José M. Paz'', publicáu en 1855, páx. 5.</ref> El 16 de xineru, Arze llogró tomar el pueblu de [[Chayanta]]. Simultáneamente, el teniente coronel [[Martín Miguel de Güemes]], segundu xefe de la vanguardia, foi unviáu por Díaz Vélez a recuperar Tarija, lo que consiguió'l 18 de xineru.<ref>[http://www.portaldesalta.gov.ar/sienda/carrera.htm Guillermo Solá, ''Carrera Militar de Martín Miguel de Güemes'', en Portal de Salta.] Consultáu en mayu de 2010.</ref> Pero l'Exércitu del Norte nun intentó siquier sofitar a los revolucionarios del Altu Perú: el 20 de xineru, Díaz Vélez retiró les sos escoses tropes y les de Güemes escontra la Quebrada de Humahuaca. Per otru llau, el Triunviratu tenía una actitú remisa al respeutive de la guerra, y prefirió caltener les sos fuercies pela redolada de la Capital. Una división revolucionaria de 2000 homes provenientes de [[Mizque]] dirixir a Chuquisaca, pero foi dafechu ganada'l 4 d'abril por un batallón del Reximientu Real de Lima. Pocos díes dempués, el 12 d'abril, los indíxenes de Ayopaya fueron ganaos cerca de La Paz. Tolos prisioneros fueron executaos.<ref name="Urcullu">Manuel María Urcullu, ''Apuntes pa la historia de la Revolución del Altu-Perú, Hoi Bolivia''. Impr. de López, 1855.</ref> Dende [[Santa Cruz de la Sierra]] avanzó una división realista de 1200 homes n'auxiliu de Goyeneche, pero fueron ganaos na [[batalla de Samaipata]], [[departamentu de Santa Cruz]], y tolos realistes quedaron muertos o prisioneros.<ref>Eufronio Víscarra, ''Biografía del xeneral Esteban Arze'', Ed. Talleres de "L'Universu" y "El Ferrocarril", 1910.</ref> N'albortando una rebelión en Potosí, Goyeneche partió escontra Chuquisaca el 5 de mayu. Dende ellí unvió 4000 homes sobre Cochabamba, mientres unviaba una columna sobre Chayanta y otra a [[Tapacarí]] con 2000 homes al mandu de Lombera. El coronel [[Agustín Huici]] avanzó escontra [[Vallegrande]], destruyendo'l pueblu de Pucará. Les diferencies ente Arze y Antezana fixeron que decidieren la división por metaes del exércitu cochabambino, que cuntaba con 6000 homes, armaos casi toos con garrotes y macanas, anque cuntaben con 40 cañones y 400 arcabuces. El 24 de mayu, Arze foi ganáu na [[Batalla de Pocona]] o Quehuiñal, y l'exércitu realista coló sobre la ciudá. Antezana nun amosó la mesma actitú combativa, pero los cochabambinos —especialmente les muyeres— presentaron batalla nel Cuetu de San Sebastián. Fueron ganaos el día 27 y Cochabamba cayó nuevamente en manes realistes. Esta vegada Goyeneche reprimió con crueldá: munchos revolucionarios fueron executaos —ente ellos Antezana— y los realistes escalaron y amburaron la ciudá. Lombera foi nomáu gobernador intendente, con una guarnición de 2000 homes.<ref>[http://www.todo-argentina.net/biografias/belgrano/918exodo.htm Biografía de Belgrano, en Tou Arxentina.com] Consultáu en xunu de 2010.</ref> Goyeneche tornó a Potosí y depués llevó'l so exércitu a [[Provincia de Sud Chichas|Chichas]], mientres Pumacahua tornaba al Cuzco.<ref name="Munoz"/> El 2 de xunu, los revolucionarios de Ayopaya al mandu de [[Baltazar Cárdenas]] fueron ganaos en Sicasica. Tamién Arze, que llograra escapar con parte de les sos tropes, foi derrotáu; más tarde sumaríase a les guerrilles de [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]].<ref name="Urcullu"/> La ciudá de Cochabamba volvería a insurreccionarse en dos ocasiones más, el 11 de marzu y el 18 de xunu de [[1813]]. ==== L'Éxodu Jujeño y la Batalla de Tucumán ==== {{AP|Éxodu Jujeño|Batalla de Tucumán}} El 26 de marzu de 1812 asumió'l mandu d'Exércitu del Norte'l xeneral Manuel Belgrano, que diba dellos meses fuera absueltu nel so xuiciu pol fracasu nel Paraguay. Nel ínterin, había comandado el [[Reximientu de Patricios]], entartallara en Buenos Aires el [[Motín de les Trences]] y había enarboliáu en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] una [[Bandera de l'Arxentina|bandera]], que'l Triunviratu ordenó-y destruyir.<ref name="Mitre, Historia de Belgrano">Mitre, ''Historia de Belgrano''.</ref> Belgrano estableció defenses en [[San Salvador de Jujuy]] y asitió el so campamentu en [[Campu Santo]]. Cuntaba con una fuercia exigua: unos 1500 homes, de los cualos dos tercios yeren de [[caballería]]; nun principiu cuntaba con solu dos cañones. Con Belgrano inauguróse un cambéu sustancial na organización militar, faciendo primar la disciplina y austeridá más estrictes, a les qu'él mesmu se sometía. Estableció un hospital, un tribunal militar y un cuerpu destináu a alministrar les provisiones. Asegurar de que les fábriques d'armamentos, municiones y vestuariu tuvieren constantemente en producción. Tamién entamó cuerpos avanzaos de reconocencia, ya incorporó a un oficial [[Alemaña|alemán]], el [[barón de Holmberg]], que lu ayudar a entamar la so amenorgada artillería y a entrenar a los oficiales. Belgrano intentó una curtia ofensiva, faciendo avanzar parte de les sos fuercies hasta la Quebrada de Humahuaca. Tando en San Salvador de Jujuy celebró'l segundu aniversariu de la Revolución de Mayu, actu mientres el cual fixo bendicir la bandera que creara. Poco dempués, el gobiernu dio-y la orde terminante de recular escontra [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] ensin entablar combate. Nesi momentu, destruyida yá la resistencia de Cochabamba, la vanguardia del exércitu de Goyeneche al mandu de [[Pío Tristán]], apocayá xubíu a brigadier, empecipiaba la so meyora sobre la frontera salteña. Cuando a mediaos de xunetu supo que les avanzaes realistes llegaben a [[La Quiaca]], Belgrano empecipió'l "[[Éxodu Jujeño]]": dirixendo él mesmu la vanguardia y quedando el so segundu, el mayor xeneral [[Eustoquio Díaz Vélez]], na retaguardia, ordenó a la población civil replegase xunto col exércitu y quemar tou lo que pudiera ser útil al enemigu. El 23 d'agostu, pueblu y exércitu abandonaron San Salvador de Jujuy, que foi pocu dempués ocupada polos realistes.<ref name="Mitre, Historia de Belgrano"/> Na so marcha escontra'l sur, l'Exércitu del Norte nun pasó por Salta, que foi ocupada por un batallón realista. L'avanzada española algamó a la retaguardia patriota al mandu de Díaz Vélez, el 3 de setiembre, pero foi ganada nel [[Combate de Les Piedres]].<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 136.</ref> [[Ficheru:Batalla de Tucumán.jpg|thumb|right|300 px|La [[Batalla de Tucumán]].]] Magar que taba en desalcuerdu cola orde d'abandonar tol norte del país, Belgrano siguió la so retirada escontra'l sureste. Animaos pola recién victoria, los tucumanos pidieron a Belgrano qu'intentara defender la so ciudá. De cuenta que el xeneral esviar del so camín y el 21 de setiembre instalar en [[San Miguel de Tucumán]], informando al Triunviratu de la so decisión. De momentu dedicóse a reforzar el so exércitu con voluntarios, mientres Tristán daba un descansu a les sos tropes.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 138-139.</ref> El 24 de setiembre, los 3000 homes del exércitu de Tristán atacaron a los 1800 del Exércitu del Norte na [[Batalla de Tucumán]]. Foi un combate caóticu, nel que Belgrano nun s'enteró de que trunfara hasta a otru día, cuando Tristán entamó la retirada escontra'l norte. El más pervalible botín que dexó l'exércitu vencíu fueron los sos 13 cañones.<ref name="Belgrano"/> Imposibilitáu d'efeutuar una persecución eficaz, unvió a Díaz Vélez a Salta, ciudá que llogró ocupar per unos díes, primero que Tristán ocupar de la mesma.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx.143.</ref> Mientres los meses siguientes, Belgrano dedicóse puramente a reorganizar el so exércitu. == La dómina de l'Asamblea == La noticia de la victoria de Tucumán —d'acordies con munchos historiadores, la más importante de la guerra d'independencia<ref>Ruiz Moreno, en ''Campañes militares arxentines'', la llapada "batalla de la Soberanía".</ref>— causó en Buenos Aires un enorme descreitu pal gobiernu qu'ordenara la retirada hasta Córdoba. Un golpe d'estáu protagonizáu pol coronel [[José de San Martín]] derrocó al Triunviratu y reemplazar pol llamáu [[Segundu Triunviratu (Arxentina)|Segundu Triunviratu]].<ref>Alejandro Fernández, Aníbal Jáuregui y Darío Roldán, ''Un golpe militar nel camín escontra la independencia'', Revista Toa ye Historia, númberu 192.</ref> El nuevu gobiernu convocó a una [[Asamblea del Añu XIII|Asamblea Xeneral Constituyente]], que llevó alantre importantes meyores llexislatives y abandonó la [[Mázcara de Fernando VII]], esto ye, el discursu sobre la supuesta continuación de la soberanía del rei Fernando VII. Tanto'l periodu del Segundu Triunviratu, como de los dos primeros [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata Direutor Supremos]] tuvieron signados pola actuación de la [[Loxa Lautaro]], que dirixó la so política interna, internacional y militar. El Segundu Triunviratu y el primer Direutoriu tuvieron una actitú más decidida na defensa militar del nuevu estáu y na pretensión de reconstruyir el Virreinatu, y unviaron poderosos refuerzos tanto al Exércitu del Norte como a les tropes aparcaes na Banda Oriental. Col pasu del tiempu, la situación n'España foise revirtiendo, hasta que Fernando VII [[Restauración absolutista n'España|tornó al tronu]] español. La política francamente [[absolutismu|absolutista]] del rei traía tamién una actitú más agresiva en contra de los estaos independizaos del [[Imperiu español|imperiu]], refugando cualquier arreglu que nun significara una completa vuelta a l'anterior situación de dependencia colonial absoluta. Los gobiernos d'El Ríu de la Plata reaccionaron perdiendo l'impulsu nes sos reformes sociales y concentrando el poder: l'últimu día de xineru de 1814, l'Asamblea nomó [[Direutor Supremu de les Provincies Xuníes del Río de la Plata]] a unu de los triunviros, [[Gervasio Antonio de Posadas]]. Este dedicó tolos sos esfuercios a ocupar Montevidéu, col fin d'evitar que sirviera como puertu de llegada de fuercies reconquistadores españoles.<ref>Tuliu Halperín Donghi, ''Reforma y disolución de los imperios ibéricos'', Ed. Alianza, Madrid, 1985, páx. 131.</ref> Una gran espedición de 10&nbsp;600 homes fuera preparada pa retomar el Ríu de la Plata, pero la perda de Montevidéu, xunto a la negativa portuguesa a dexa-y desembarcar y suministrase en Brasil,<ref name="Horowicz"/> obligaron a esviala en direición a [[Capitanía Xeneral de Venezuela|Venezuela]].<ref>Mariano Torrente, ''Historia de la revolución hispano-americana''.</ref> El gobiernu del socesor de Posadas, [[Carlos María de Alvear]], dedicar a intentar fortalecer la so posición interna na capital y entartallar la revuelta federal na Mariña. Nun llevó alantre aición militar dalguna nel Norte, y pretendió reemplazar a San Martín como gobernador de [[Intendencia de Cuyo|Cuyo]], anque fracasó nel so intentu.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 183.</ref> Al producise la cayida de Alvear, qu'abandonara la estratexa de defensa agresiva y contraataque, asocediéron-y dos direutores interinos, que na práctica nun gobernaron sobre toles provincies. La política esterior, tanto diplomática como bélica, permaneció errática mientres esti periodu.<ref>Halperín Donghi, ''Reforma y disolución de los imperios ibéricos''.</ref> Pela so parte, l'Exércitu del Norte siguió con planes ofensivos trazaos n'años anteriores. === Segundu sitiu de Montevidéu === {{AP|Sitiu de Montevidéu (1812-1814)}} El 20 d'ochobre, pocu dempués de recibir la noticia de la cayida del Triunviratu, l'exércitu patriota ponía sitiu nuevamente a Montevidéu. El 31 d'avientu, ensin saber que la nueche anterior los sitiadores recibieren refuerzos, los realistes atacaron el campamentu enemigu, pero fueron duramente ganaos na [[Batalla de Cerrito]].<ref name="Ferrer"/> La ciudá sitiada pudo aguantar por cuenta de la so indiscutible superioridá naval, pero los sos defensores nun volveríen intentar defendese en tierra.<ref>Alcides Beretta Curi, ''Montevidéu, la ciudá realista'', Revista Toa ye Historia, númberu 169.</ref> Sicasí, xustamente mientres l'añu 1813 empezaron a llegar nuevos refuerzos a Montevidéu. Ente que ente los años 1811 y 1812 habíen llegáu menos de 800 homes dende España, en 1813 fueron unviaos 3&nbsp;440 homes a Montevidéu, de los cualos unos 400 morrieron.<ref>Edmundo Heredia, ''Espediciones reconquistadores españoles al Ríu de la Plata (1811-1814)'', Revista Toa ye Historia, númberu 201.</ref> Hasta entós prefiriérase reforzar a los exércitos que lluchaben nel [[Virreinatu de Nueva Granada]] y nel de [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]], pero esi añu'l 37% de les tropes unviaes a América lo fueron al puertu de Montevidéu.<ref>Andrés Cisneros y Carlos Escudé, ''Historia xeneral de les Rellaciones Esteriores de la República Arxentina'', Tomu II capítulu 5, seición ''Les espediciones militares españoles ente 1811 y 1816''.</ref> [[Ficheru:San Lorenzo.jpg|thumb|[[Combate de San Llorienzo]], del 3 de febreru de [[1813]].]] Imposibilitaos d'apoderar territoriu que los aproviera de cebera, los realistes de Montevidéu llanzaron socesivos ataques a la mariña de los ríos Uruguái y Paraná, qu'escalaron impunemente hasta qu'una sonora victoria de los [[Granaderos a caballu]] del coronel [[José de San Martín]] nel [[Combate de San Llorienzo]], el 3 de febreru de [[1813]], tornar pa nueves incursiones.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 157-158.</ref> De magar, la ciudá tuvo de bastase a sigo mesma. El nuevu gobiernu d'El Ríu de la Plata aportó finalmente a reconocer l'autoridá que tenía Artigas sobre les fuercies del so mandu, y ordenó a Sarratea tornar a Buenos Aires a principios de 1813. Artigas sumar coles sos fuercies al sitiu de Montevidéu, poniéndose a órdenes de Rondeau, pero calteniendo cierta autonomía.<ref name="Peña Lillo 1971">[[Félix Luna]], ''Los caudiellos'', Ed. Peña Lillo, Bs. As., 1971.</ref> Mientres el restu del añu 1813, l'aición nel sitiu de Montevidéu llindar a delles escaramuzas. === Segunda campaña al Altu Perú === {{AP|Batalla de Salta|Segunda espedición auxiliadora al Altu Perú}} [[Ficheru:Battle of Salta.jpg|thumb|300px|La [[Batalla de Salta]].]] Los cuatro meses con que cuntó pa reorganizase tres la victoria de Tucumán dexaron a Belgrano doblar el númberu de los sos homes y ameyorar la so formación y disciplina, anque-y costaron l'alloñamientu de Holmberg, enemistado con otros oficiales. Bien pertrechado y cola moral alta, entamó'l 12 de xineru la marcha escontra Salta, onde Tristán habíase fortificáu y recibíu refuerzos de Goyeneche: dos batallones, dalguna caballería y 6 cañones. Un mes dempués, a veres del [[ríu Juramento]], l'Exércitu del Norte xuró llealtá a l'Asamblea Xeneral Constituyente y a la [[Bandera Arxentina]], so la cual llucharía dende entós l'Exércitu del Norte. Tristán esperaba l'ataque de Belgrano dende'l sur, pero —empuestu por un oficial salteño— l'Exércitu del Norte allugar na Facienda de Castañares, al norte de la ciudá, cerrando una posible retirada del so enemigu escontra Jujuy. El [[20 de febreru]], na [[Batalla de Salta]], l'ataque en columnes paraleles de los patriotes llogró la rindición incondicional de Tristán: amás del parque y l'armamentu prindáu, que reforzó al Exércitu del Norte, fueron tomaos prisioneros 3&nbsp;200 efeutivos.<ref group="n.">Tuvo gran importancia la defección mientres la batalla del gobernador de Salta, [[Juan José Feliciano Fernández Campero]], [[marqués de Yavi]], xunto a otros oficiales realistes.</ref><ref>Rodolfo M. Campero, ''El Marqués de Yavi'', Ed. Catálogos, Bs. As., 2006, páx. 65-69. ISBN 950-895-217-2</ref> Retener asemeyada cantidá de prisioneros hubiera imposibilitáu la meyora escontra l'Altu Perú,<ref name="Paz"/> de cuenta que Belgrano poner en llibertá a cambéu del xuramentu de nun volver tomar armes contra les Provincies Xuníes.<ref name="Mitre, Historia de Belgrano"/> Goyeneche sacupó Potosí camín de Oruro el 1ᵘ de marzu con solu 450 homes, y alcordó con Belgrano un armisticiu por 40 díes. Dende Oruro, Goyeneche unvió al virréi'l so arrenunciu, y nel so reemplazu foi nomáu'l xeneral [[Joaquín de la Pezuela]]. Tamién el reemplazu provisional de Goyeneche, el xeneral Ramírez Orozco, abandonó Chuquisaca el 2 de marzu de 1813 y dexó como gobernador de Charcas al patriota [[Esteban Agustín Gascón]]. L'Exércitu del Norte avanzó escontra l'Altu Perú y ocupó Tupiza. Al llegar a Oruro, los soldaos realistes juramentados en Salta fueron relevaos del so xuramentu pol obispu de La Paz y pol virréi, y en gran parte reincorporaos al exércitu. Sicasí, Tristán nun volvería lluchar contra les Provincies Xuníes. Tantu Santa Cruz de la Sierra como Cochabamba pronunciáronse prontamente a favor de los independentistes nel mes de marzu, antes de la llegada del exércitu de Belgrano a la rexón. Yera l'efeutu de la completa derrota del exércitu al mandu de Tristán y de la cayida de la moral, y obligó a los xenerales Tacón, Lombera y Ramírez Orozco a retirase escontra'l norte. Una división de 400 chuquisaqueños, al mandu del teniente coronel [[Juan Antonio de Acebey]] xunir al Exércitu del Norte en Potosí, a la cual Belgrano llegó'l 7 de mayu. Mientres avanzaba escontra l'interior del Altu Perú, Belgrano intentó espandir la revuelta escontra la villa peruana de [[Tacna]], onde l'oficial porteño [[Enrique Paillardell]] llogró apoderar la ciudá. En llugar d'intentar entrar en contautu coles fuercies de Belgrano, Paillardell quixo avanzar sobre [[Arequipa]], pero foi vencíu en Camiara, fuxendo los derrotaos al Altu Perú.<ref name="Tacna"/> Sía comoquier, Belgrano apoderaba gran parte del Altu Perú al mandu de 3&nbsp;500 homes.<ref>Tou la meyora de Belgrano y los sos axugos, llargamente detalláu por Mitre en ''Historia de Belgrano''.</ref> [[Ficheru:Plano Vilcapugio.jpg|thumb|300px|Antiguu planu de la [[Batalla de Vilcapugio]].]] Nos primeros díes d'agostu, el xeneral Pezuela tomó en Oruro el mandu del exércitu realista, qu'aumentó hasta 5&nbsp;000 homes. Dende ellí partió en busca del exércitu independentista. Belgrano unviara al coronel [[Cornelio Zelaya]], xefe de la caballería, a sulevar les poblaciones de llombu del exércitu realista. La captura de correspondencia ente ésti y dellos xefes de [[montonera|montoneres]] patriotes dexó a Pezuela saber que'l so enemigu taba esperando refuerzos, de cuenta que decidió atacar cuanto antes.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 163.</ref> El 1ᵘ d'ochobre, na [[Batalla de Vilcapugio]], Belgrano llogró esbaratar la formación realista, pero una señal equivocada de detener l'ataque, sumada al sorpresivu remanecimientu na batalla de la caballería del coronel realista salteño [[Saturnino Capo]] causó la completa dispersión de les tropes independentistes.<ref name="Vilcapugio">[http://www.portaldesalta.gov.ar/vilca.htm Les batalles de Vilcapugio y Ayuhuma, en Portal de Salta.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023054725/http://www.portaldesalta.gov.ar/vilca.htm |date=2018-10-23 }} Consultáu en xunu de 2010.</ref> [[Ficheru:Plano Ayohuma.jpg|thumb|300px|Antiguu planu de la [[Batalla de Ayohuma]].]] Belgrano retirar escontra l'este, allugándose na posición de Ayohuma, onde llogró axuntar unos 3&nbsp;400 homes, de los cualos solamente unos mil yeren veteranos. Al empecipiase la [[Batalla de Ayohuma]], el 14 de payares, Belgrano formó con demasiada anticipación a les sos tropes en formación de batalla, lo qu'aprovechó Pezuela p'atacar de lladral y obligalo a camudar de posición. La batalla foi dende'l principiu una clara victoria de Pezuela, y l'Exércitu del Norte quedó amenorgáu a un terciu de la so fuercia orixinal.<ref name="Vilcapugio"/> El 18 de payares Belgrano y Díaz Vélez, en retirada, llegaron a Potosí. Partieron d'ellí a otru día, ante la inminente llegada del exércitu realista, ordenando volar la Casa de Moneda, orde que nun se cumplió. Efeutivamente, a otru día entraba la vanguardia realista, al mandu de Castro. A principios de 1814, l'exércitu realista apoderar de Tarija.<ref name="Munoz"/> En xineru de [[1814]], el xeneral Belgrano apurría los mandu del Exércitu del Norte al coronel [[José de San Martín]]. === Captura de Montevidéu === Mientres l'añu 1813, el Sitiu de Montevidéu enllargar ensin grandes alternatives, evidenciando la bayura de recursos de los defensores y la falta de medios de los atacantes.<ref name="Horowicz"/> Les rellaciones ente Artigas y el gobiernu porteño empeoraren: el refugu de los diputaos orientales a l'Asamblea del Añu XIII y la elección d'otros, escoyíos por inspiración de Rondeau, llevaron a la so máxima tensión el conflictu ente les intenciones d'independencia inmediata y d'organización [[federalismu|federal]] defendíes por Artigas, y el centralismu y la moderación de la política del gobiernu porteño.<ref name="Ferrer"/> A fines de xineru de 1814, les tropes lleales a Artigas abandonaron el sitiu y retiráronse a la mariña del ríu Uruguái. Taben convencíos de que'l gobiernu porteño pretendía gobernar el país como una dependencia de Buenos Aires.<ref name="Arteaga"/> En respuesta, el Direutor Posadas declaró a Artigas "traidor a la Patria" y punxo preciu a la so cabeza.<ref>[http://www.artigas.org.uy/fiches/artigas/artigas_mesopotamia_01.html Decretu de Gervasio Posadas del 11 de febreru de 1814, declarando traidor a José Artigas, en ''Artigas na Mesopotamia; una figura demasiáu influyente'', na Biblioteca Artiguista.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> Unvió un exércitu a enfrentar a les [[montonera|montoneres]] [[federales]] de Artigas, empezando d'esta miente la [[guerra ente Artigas y el Direutoriu]], la primera de les [[guerres civiles arxentines]]. L'exércitu unviáu a enfrentar a Artigas —que dempués de vencelo tenía d'engrosar el sitiu— foi ganáu nel [[Combate d'El Espinillo]], el 22 de febreru.<ref name="Bosch"/> En rápida socesión, los territorios de Corrientes y Misiones, y los pueblos del interior de la Banda Oriental pronunciáronse a favor del federalismu defendíu por Artigas,<ref name="Castello"/> de cuenta que les fuercies sitiadoras nun recibieron refuerzu dalgunu. El gobernador Vigodet creyó que Artigas, pronunciáu contra'l gobiernu central d'El Ríu de la Plata, podría ser incorporáu a la causa del Rei, pero'l caudiellu refugó les sos ufiertes.<ref name="Peña Lillo 1971"/> ==== Guerra naval y ocupación de Montevidéu ==== [[Ficheru:Guillermo Brown, por Henry Herve.jpg|thumb|185px|[[Guillermo Brown]], vencedor de los realistes de Montevidéu.]] El gobiernu revolucionariu creó una pequeña flota y dotar de la misión d'apostar a los realistes el control de los ríos interiores y l'estuariu de la Plata. El comandu de tolos buques taba en manes de marinos estranxeros, incluyíu'l so comandante, l'[[Irlanda|irlandés]] [[Guillermo Brown]], que venció al capitán [[Jacinto Romarate]] nel [[Combate de Martín García (1814)|Combate de Martín García]] y ocupó la [[isla Martín García|estratéxica isla]], obligando a los barcos realistes a retirase remontando'l ríu Uruguái'l 15 de marzu.<ref name="Carranza"/> Los buques unviaos na so persecución fueron ganaos nel [[combate de Regueru de la China]], pero Romarate permaneció en Concepción del Uruguay hasta'l final de la guerra. La noticia del inminente regresu de Fernando VII al tronu español obligó a acelerar les aiciones: el 20 d'abril, la flota de Brown fondió frente a Montevidéu, declarando'l bloquéu naval a la ciudá. La escuadra realista comandada por [[Miguel de la Sierra]] zarpó de Montevidéu a enfrentar a Brown, pero nel [[Combate naval del Bucéu]], llibráu ente los díes 15 y 17 de mayu, la mayor parte de los buques realistes fueron prindaos o destruyíos. Dellos de les naves restantes fuxeron en direición a España, y unes poques unidaes menores zarrar nel puertu de Montevidéu.<ref name="Carranza"/> El cercu sobre la ciudá taba completu, y la superioridá naval realista sumiera. Rondeau comandaba 4&nbsp;000 homes nel sitiu y Vigodet cuntaba con 5&nbsp;000 pa defender la ciudá, polo que Posadas unvió al so sobrín, el coronel [[Carlos María de Alvear]], con más de 1&nbsp;500 homes; llevaba tamién orde de reemplazar a Rondeau al frente del sitiu. Alvear tomó'l mandu'l día 17 de mayu, cuando la victoria de la flota de Brown yá yera completa, y de momentu axustó con Vigodet la entrega de Montevidéu: llegaron a un alcuerdu pol cual los realistes podríen retirase a España colos sos barcos y armes, ente que los patriotes tomaríen Montevidéu en depósitu, en nome de Fernando VII. Pero, amparándose na falta de ratificación del alcuerdu por Posadas,<ref>Comisión d'Homenaxe, ''Homenaxe al Xeneral Carlos María de Alvear nel 2 do. Centenariu de la so Nacencia'', ed. de la comisión, Bs. As., 1990, páx. 50-68. ISBN 950-43-3545-6</ref> Alvear ocupó la ciudá'l [[23 de mayu]], tomó prisioneros a los realistes y prindó tol so armamentu. La cayida de Montevidéu significó'l fin de l'amenaza realista sobre'l Ríu de la Plata, que durara cuatro años. Vigodet sería puestu en llibertá pocu dempués, xunto con tolos oficiales, pero les tropes d'orixe americanu y africanu y l'armamentu engrosaron los exércitos independentistes: fueron tomaos 5&nbsp;340 prisioneros, 310 cañones, 8&nbsp;000 fusiles y 99 embarcaciones.<ref name="ReferenceB">Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 180.</ref> Tamién la población de Carmen de Patagones, que llevaba dos años y mediu como bastión realista, foi ocupada polos patriotes.<ref>[http://www.cuencarural.com/lo_nueso/de_hestories_y_alcordances/el_flamear_de_la bandera_en_el fuerte_de_patagones_pa_maragatos/ ''El flamear de la bandera nel fuerte de Patagones'', en Cuencarural.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028134215/http://www.cuencarural.com/lo_nueso/de_hestories_y_alcordances/el_flamear_de_la |date=2020-10-28 }} Consultáu en mayu de 2010.</ref> Tres la captura de Montevidéu, que se debió principalmente a la escuadra de guerra, ésta foi desmantelada p'atayar deldes.<ref name="Segreti"/> ==== La guerra civil ==== {{AP|Guerra ente Artigas y el Direutoriu}} La cayida de Montevidéu nun significó'l final de los problemes nel frente oriental, sinón solo un cambéu na so naturaleza. Magar la so promesa d'apurrir la ciudá a los homes de Artigas, Alvear atacó a los sos llugartenientes, lo que causó'l reinicio de la guerra civil. Esta siguió con altibaxos mientres dellos meses, forzando a caltener tropes na Banda Oriental y en Entre Ríos, que nun pudieron ser unviaes a reforzar l'únicu frente qu'entá esistía contra los realistes, nel Norte.<ref name="ReferenceB"/> En xineru del añu siguiente, tres la victoria de Artigas na [[Batalla de Guayabos]] Alvear alcordó la paz y apurrió a Artigas el control de la [[Provincia Oriental]].<ref name="Arteaga"/> Esi pactu lliberó delles fuercies militares pa ser unviaes escontra'l norte, pero la negativa de Artigas a suspender la so ayuda a los federales d'Entre Ríos y Corrientes obligó a caltener munches tropes nesa rexón y na Capital. Una campaña llanzada n'abril de [[1815]] contra los federales terminó cola sulevación de les unidaes porteñas y la cayida del Direutor Alvear. El Direutor Supremu sustitutu, [[Ignacio Álvarez Thomas]] robló un nuevu alcuerdu con Artigas, gracies al cual lliberáronse nueves fuercies que fueron unviaes n'ayuda del Exércitu del Norte. Sicasí, meses dempués, el mesmu Álvarez Thomas rompería l'alcuerdu.<ref name="Lopez">José Rafael López Rosas, ''Ente la monarquía y la república''. Memorial de la Patria, tomu III, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1981.</ref> El [[Mariña arxentina|mariña fluvial d'El Ríu de la Plata]] permanecería mientres munchos años como un sumidoriu de recursos militares, que nun taríen disponibles pa les campañes n'otros frentes. === La Guerra Gaucha === {{AP|Guerra gaucha}} [[Ficheru:Martín Miguel de Güemes 1.jpg|thumb|185px|El xeneral [[Martín Miguel de Güemes]], líder de la [[guerra gaucha]].]] Nel frente norte, l'exércitu realista empezó la so meyora escontra'l sur ensin asegurar la so retaguardia, yá que nos valles del este del Altu Perú taben formándose nucleos de resistencia informal, les [[Republiquetas]]. Yeren siquier diez grupos distintos, de los cualos los dos más poderosos yeren los aconceyaos por [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]] cerca de Cochabamba, y [[Ignacio Warnes]] na ciudá de Santa Cruz de la Sierra. El 25 de mayu, dambos xefes llograron una gran victoria na [[batalla de La Florida]] y llograron controlar Cochabamba pocu dempués.<ref name="Bidondo2">Emilio Bidondo, ''La guerra de la independencia nel Altu Perú'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1979.</ref> Sicasí, la rápida meyora realista llogró los sos oxetivos: Ramírez Orozco ocupó Salta y diverses partíes ocuparon otres llocalidaes de la Intendencia; el 27 de mayu, Pezuela entraba en Jujuy.<ref>Emilio A. Bidondo, ''Historia de Jujuy'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1980.</ref> Dellos realistes de Salta axuntaron tropes pa los exércitos del Rei, como'l hacendado [[Manuel Fernando de Aramburú]], qu'entamó'l ''Escuadrón de Caballería de San Carlos'' Ante la meyora de la invasión realista, San Martín retiró'l desmoralizado Exércitu del Norte a Tucumán, convencíu de que nun tenía posibilidaes d'enfrentala. Encargó la defensa del Norte a una división irregular de [[gauchu|gauchos]] comandada por [[Manuel Dorrego]], que foi abondu pa retrasar la meyora realista. Poco dempués, San Martín reemplazó a Dorrego —por causa de problemes disciplinarios— por [[Martín Miguel de Güemes]] y [[Apolinario Saravia]]. Estos establecieron contactos con [[estancia|estancieros]] de la zona, como [[José Ignacio Gorriti]], [[Pablo Latorre]], [[Luis Borja Díaz de Lea y Plaza]] y [[Luis Burela]], qu'entamaron y dirixeron partíes de combatientes irregulares.<ref name="Matu"/> Güemes dirixía la coordinación de los movimientos de cada partida de gauchos y entamaba tamién la so provisión de cebera y armamentu. A mediaos del añu 1814, los [[gauchos de Güemes]] controlaben la mayor parte de la zona rural de Salta.<ref name="Matu"/> Por razones de salú, San Martín arrenunció al comandu del Exércitu a los cuatro meses d'asumilo, siendo reemplazáu pol xeneral [[José Rondeau]].<ref name="Ferrer"/> L'aición guerrillera de los gauchos de Güemes y la noticia de la cayida de Montevidéu fixeron arrenunciar a Pezuela d'avanzar sobre Tucumán. Replegó l'exércitu escontra'l norte, abandonando Jujuy el 3 d'agostu y llegando a Suipacha el 24 d'esi mes.<ref name="Camba">[[Andrés García Camba]], ''Memorias para la historia de las armas españolas en el Perú''.</ref> === Revolución en Cuzco === {{AP|Rebelión del Cuzco}} Al llegar a Tupiza, Pezuela recibió una noticia alarmante: poco antes españara la [[Rebelión del Cuzco]], dirixida polos [[hermanos Angulo]] y el cacique [[Mateo Pumacahua]], qu'abandonara'l bandu realista. Estos unviaron un exércitu al mandu del coronel [[Juan Manuel Pinelo]] —unu de los oficiales juramentados en Salta— a tomar [[Puno]], dende onde coló a La Paz, qu'ocupó'l 24 de setiembre. Otres divisiones avanzaron sobre [[Arequipa]] y [[Huamanga]], llogrando un ampliu ésitu. Pezuela unvió al so segundu, el xeneral Ramírez Orozco, pa enfrentar a los revolucionarios. Este ganó a Pinelo y ocupó socesivamente La Paz el 2 de payares, Arequipa el 9 d'avientu, Puno'l 11 de marzu y Cuzco el 25 de marzu.<ref name="Roca"/> Sicasí, enfoscó l'actividá de les [[Republiquetas]], ente les cualos sobresalieron la de [[Republiqueta de Larecaja|Larecaja]], dirixida pol cura [[Ildefonso de les Muñeques]], la de Tarija, comandada por [[Juan Ramón Rojas]], y la de [[Republiqueta de Cinti|Cinti]], dirixida por [[Vicente Camargo]], que llograron delles pequeñes victories sobre los realistes.<ref name="Bidondo2"/> Aprovechando la inactividá de la vanguardia realista, Güemes avanzó hasta [[Humahuaca]] y estableció un batallón en [[Yavi]] n'avientu de 1814. Pezuela reaccionó unviando al coronel [[Pedro Antonio Olañeta]] a ocupar Yavi y Tarija. Un intentu de sulevación de les tropes acantonaes en Jujuy y Humahuaca, formaes por soldaos rindíos en Montevidéu, foi albortáu primero qu'españara.<ref name="Camba"/> Casi na mesma fecha, el Direutor Posadas ordenó'l reemplazu de Rondeau como xefe del Exércitu del Norte pol so sobrín Alvear. Pero varios oficiales del Exércitu subleváronse y negáronse a acatar a Alvear, que tornó a Buenos Aires. Ellí Posadas acababa d'arrenunciar por cuenta de esa rebelión, y nel so llugar foi electu Direutor Supremu'l xeneral Alvear.<ref name="Segreti"/> === La guerra en Chile === {{AP| Guerra d'independencia de Chile}} Na vecina [[Chile]], la independencia foi un procesu práuticamente incruento. Casi nun hubo resistencia militar de parte de los realistes, y dende esi país foi unviada en 1811 una [[Espedición Auxiliadora Chilena|división d'auxiliu]] a lluchar pola independencia nel Ríu de la Plata,<ref name="Ferrero">Roberto A. Ferrero y Rocier Bravo, ''Córdoba y los auxiliares arxentinos de 1813'', Asociación Cultural "La Vuelta del Guerrero", Córdoba, 1999. ISBN 987-97388-0-2</ref> sirvió en Buenos Aires hasta 1813, añu en que volvió a Chile a lluchar contra la invasión de que yera oxetu per parte de tropes realistes. En [[1812]], mientres los enfrentamientos internos ente los patriotes chilenos, la isla de [[Chiloé]] y la ciudá de [[Valdivia]] pronunciar contra'l gobiernu chilenu y punxéronse a órdenes del virréi Abascal. Este aprovechó la oportunidá y unvió escontra Chiloé una pequeña espedición con 50 soldaos y 20 oficiales veteranos, pero provistos d'abondosu armamentu, equipos y dineru. En pocos meses, el brigadier [[Antonio Pareja]] creó un pequeñu exércitu en Chiloé, aumentar en Valdivia y desembarcó cerca de [[Talcahuano]] y [[Concepción (Chile)|Concepción]], apoderándose de dambes ciudaes al mandu de 3400 homes, empezando la [[Guerra d'independencia de Chile]] a principios de 1813.<ref>Luis Galdames, ''Historia de Chile'', Ed. Universitaria, Santiago de Chile, 1995, páx. 292-295. ISBN 956-11-1160-8</ref> Les fuercies de la división chilena en Buenos Aires retirar al so país, y la llucha enllargar a lo llargo del añu 1813 ensin que nengún bandu llograra ventaya. El gobiernu chilenu pidió refuerzos al d'El Ríu de la Plata, que unvió un [[batallón d'Auxiliares Arxentinos]], formáu por 257 soldaos d'infantería de llinia procedentes de Cuyo y Córdoba.<ref name="Ferrero"/> Sol mandu del teniente coronel [[Santiago Carreres]], gobernador saliente de Córdoba —darréu reemplazáu por [[Marcos Balcarce]]— y el so segundu xefe [[Juan Gregorio de Las Heras]],<ref name="Nellar">Gabriel Nellar, ''General Juan Gregorio de Las Heras, la so vida y la so gloria'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1965.</ref><ref>[[Bartolomé Mitre]], ''Historia de San Martín y de la emancipación suramericana'', Volume 1, ed. F. Lajouane, 1890, páx. 383.</ref> llegó a [[Santiago de Chile]] n'ochobre de 1813. Les tropes d'El Ríu de la Plata participaron como auxiliares de les divisiones chilenes del xeneral [[Juan Mackenna]] nes batalles de [[combate de Cuchacucha|Cucha Cucha]] y [[batalla de Membrillar|Membrillar]].<ref name="Nellar"/> ==== Emigración chilena ==== {{AP|Emigración chilena de resultes de la Batalla de Rancagua}} Una serie de campañes indecises y el fracasáu [[Tratáu de Lircay]] llevaron gradualmente a la [[Patria Vieya (Chile)|Patria Vieya]] a una situación más peligrosa.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 296-300.</ref> Una guerra civil ente partidarios de [[Bernardo O'Higgins]] y de [[José Miguel Carrera]] determinó que los Auxiliares Arxentinos, mandaos por Las Heras, fueren espulsaos por esti postreru. Dexando a los sos homes en [[Los Andes (Chile)|Los Andes]], Las Heras tornó a Mendoza, dende onde San Martín, gobernador de la [[Intendencia de Cuyo]], unviar de regresu a Chile. Tamién fueron unviaos a l'Arxentina dellos altos oficiales del exércitu chilenu espulsaos por Carrera, como'l xeneral Mackenna, que predispusieron a San Martín y al gobiernu arxentín en contra del partíu d'aquél.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 301- 302.</ref> Poco dempués producióse la completa derrota de los independentistes chilenos ante'l xeneral [[Mariano Osorio]] na [[Batalla de Rancagua]]. Las Heras y el batallón d'Auxiliares escoltaron al gobiernu, delles tropes y gran cantidá de civiles escontra Mendoza.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 306-307.</ref> Otros oficiales, como [[Ramón Freire]], llevaron les sos fuercies escontra'l sur de [[provincia de Mendoza|Mendoza]]. Carrera siguía considerándose'l xefe de gobiernu de los chilenos, pero San Martín, aconseyáu por O'Higgins, espulsar y punxo a les tropes emigraes —unos 600 homes— so les órdenes de Marcos Balcarce. Munchos d'estos soldaos chilenos desertaron y tornaron a los sos llares nel branu, ente qu'otros xuniéronse a les fuercies d'El Ríu de la Plata al llegar a la capital. El restu de les tropes permaneció en Cuyo, onde darréu s'incorporaríen al [[Exércitu de los Andes]].<ref>[[Diego Barros Arana]], ''Historia xeneral de la Independencia de Chile'', 2ª ed., Volume 10, Ed. Universitaria, 1999, páx. 109-116. ISBN 956-11-1607-3</ref> ==== El plan continental de San Martín ==== [[Ficheru:Jose de San Martin por Navez.JPG|thumb|185px|El xeneral [[José de San Martín]].]] San Martín comprobara mientres la so estancia nel Exércitu del Norte que sería bien difícil conquistar l'Altu Perú y el Perú avanzando per tierra por razones xeográfiques y de loxística. El corazón de la resistencia realista taba en [[Lima]], dende onde'l virréi Abascal coordinara les operaciones militares, incluyíes reconquistar del Altu Perú, del sur de Perú y de Chile.<ref name="Mitre, Historia de San Martín">Mitre, ''Historia de San Martín''.</ref> Tomando la idea de los antiguos proyeutos británicos de conquista d'América del Sur,<ref>Carlos Roberts, ''Les invasiones ingleses'', Ed. Emecé, Bs. As., 1999, páx. 77-82.</ref> o bien, como sostienen dellos historiadores, por orde d'autoridaes militares britániques,<ref>[[Rodolfo Terragno]], ''Maitland & San Martín'', Ed. Universidá Nacional de Quilmes, 1998. ISBN 987-9173-35-X</ref> San Martín escurrió llegar a Lima per mar, partiendo dende Chile. Esa paez ser la verdadera razón del so abandonu del Exércitu del Norte y del so pidíu de ser nomáu gobernador de Cuyo. Magar que la idea paeció destinada al abandonu por cuenta de reconquistar de Chile, San Martín enferronar a la so "plan continental", anque la nueva situación obligar a reconquistar Chile en primer llugar.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 215-218.</ref> Por ello reforzó los recursos militares de la so provincia, ya incorporó a los oficiales y les tropes chilenes a los mesmos: en payares de 1814, el Direutor Supremu creó en Mendoza el Batallón Nᵘ11 d'Infantería, basándose nos Auxiliares Arxentinos remanentes,<ref>Academia Nacional de la Historia (Arxentina), ''Nueva historia de la nación arxentina'', 2ª edición, Volume 4, Ed. Planeta, Bs. As., 2000, páx. 318. ISBN 950-49-0389-4</ref> col teniente coronel Las Heras como comandante. Esti cuerpu sería tresformáu en reximientu en xineru de 1816, y Las Heras xubíu a coronel.<ref>Juan T. Figuerero, ''Historia militar de los reximientos arxentinos: les campañes militares, los reximientos arxentinos, anécdotes epilogales'', Ed. Artes Gráfiques Modernes, 1945, páx. 301.</ref> Antes de finales d'esi añu de 1814 incorporar a les fuercies de Cuyo dos compañíes del Batallón de Castes y 50 artilleros con 4 cañones, al mandu del capitán [[Pedro Regalado de la Plaza]]. Otros refuerzos fueron llegando nos meses siguientes, cola misión d'evitar una posible invasión realista dende Chile.<ref name="Otero">José Pacífico Otero, ''Historia del Llibertador don José de San Martín'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1978.</ref> === Tercer campaña al Altu Perú === {{AP|Tercer espedición auxiliadora al Altu Perú}} [[Ficheru:Jose Rondeau.jpg|thumb|185px|El xeneral [[José Rondeau]] comandó la [[Tercer espedición auxiliadora al Altu Perú]].]] Alvear nun tomó nengún resolución sobre l'Exércitu del Norte,<ref group="n.">En sentíu estrictu, tampoco los gobiernos d'Álvarez Thomas y González Balcarce tomaron decisiones al respeutu, anque sí-y unviaron dellos refuerzos.</ref> pero en xineru de 1815 Rondeau empecipió la campaña al Altu Perú avanzando amodo escontra'l norte. La lentitú sería la carauterística más sobresaliente d'esta campaña. Güemes foi reemplazáu como comandante de vanguardia pol coronel [[Martín Rodríguez]], pero ésti foi prindáu nel [[Combate del Tejar]]. La pequeña derrota obligó a retrasar la meyora escontra'l norte, que recién se reinició tres un cambéu de prisioneros y la [[Batalla de Puestu del Marqués]], a mediaos d'abril. Faltándo-y les tropes de Ramírez Orozco, Pezuela ordenó'l repliegue de les sos fuercies dende Potosí y Chuquisaca. Esta última ciudá foi ocupada por [[Manuel Asencio Padilla]], xefe de la [[Republiqueta de La Llaguna]], y por Álvarez de Arenales, de la [[Republiqueta de Vallegrande]]. L'exércitu de Rondeau siguió'l so despacioso meyora sobre l'Altu Perú, mientres Arenales ocupaba Cochabamba. En Buenos Aires, la revolución empobinada por Álvarez Thomas acababa de derrocar a Alvear, y el xeneral Rondeau foi nomáu Direutor Supremu. Nun podía exercer esi cargu sinón nel territoriu qu'apoderaba —dende Tucumán escontra'l norte, incluyendo'l pandu altoperuana— polo que na capital exercía como sustitutu'l mesmu Álvarez Thomas.<ref name="Ferrer"/> Indignáu pol papel secundariu asignáu por Rondeau a los sos gauchos, y considerando que la falta de disciplina del exércitu condergar a la derrota, el coronel Güemes abandonó les files al mandu de los sos milicianos y tornó a Salta, apoderándose d'armes de la reserva del Exércitu en Jujuy. Al llegar a la ciudá de Salta, los sos habitantes escoyer gobernador, nun actu que significaba solamente l'exerciciu de la soberanía per parte del pueblu salteño. Pero, dende'l puntu de vista del Direutor Rondeau, significaba un abiertu desafíu a la so autoridá; de cuenta que declaró a Güemes desertor, pero enagora nun pudo tomar otres midíes.<ref name="Matu"/> ==== Sipe Sipe ==== [[Ficheru:Joaquín de la Pezuela y Sánchez de Aragón.jpg|thumb|185px|Xeneral [[Joaquín de la Pezuela]], vencedor na [[batalla de Viluma|Batalla de Sipe Sipe]] y darréu [[Virreinatu de Perú|virréi de Perú]].]] La lentitú de Rondeau dio a los realistes tiempu pa recibir refuerzos: un reximientu y un batallón unviaos dende Chile y —a mediaos de xunetu— la división de Ramírez Orozco, que yá recuperara Cuzco. Mientres Pezuela maniobraba pa llograr una posición ventaxosa sobre'l so enemigu, Martín Rodríguez intentó una sorpresa sobre los realistes, siendo dafechu ganáu na [[Batalla de Venta y Media]]. Esta causó graves baxes y una fuerte baxa na moral del exércitu.<ref name="Paz"/> N'ayuda de Rondeau fueren unviaos dos reximientos, vacantes por una interrupción temporaria de la guerra civil, al mandu de [[Domingo French]] y [[Juan Bautista Bustos]]. Tarreciendo qu'antes de siguir el so camín escontra'l norte intentaren derrocalo, Güemes prohibió'l so ingresu a Salta hasta que los dos xefe reconocer como gobernador. Esto asocedió a mediaos de payares, cuando yá yera tarde por que se incorporaren al Exércitu del Norte.<ref name="Matu"/> Rondeau llevó'l so exércitu hasta les cercaníes de Cochabamba, nuna posición que consideró bien favorable, pero una coraxosa maniobra del exércitu realista —baxar una peligrosa cuesta—, dexó a Pezuela llograr una completa victoria na [[batalla de Sipe Sipe (1815)|Batalla de Sipe Sipe]] o de Viluma, el día 29 de payares. L'Exércitu del Norte perdió mil homes ente muertos y prisioneros, tola artillería y el parque.<ref>Pablo Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 265-271.</ref> Rondeau fuxó ensin dar órdenes a los sos soldaos, que s'esvalixaron casi dafechu, aprofiantemente escorríos polos realistes. A lo llargo del mes d'avientu, los españoles ocuparon toles ciudaes del Altu Perú, con esceición de [[Santa Cruz de la Sierra]], defendida pol so gobernador [[Ignacio Warnes]]. Rondeau dedicó'l mes de marzu de [[1816]] a intentar deponer a Güemes, que refugó'l combate y dexar ensin cebera, obligándolo a axustar un alcuerdu pol que foi reconocíu como gobernador.<ref name="Matu"/> La única aición contraofensiva qu'intentó'l Direutor Supremu foi unviar escontra'l norte a [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]], pero ésti foi ganáu en dos combates y obligáu a retirase escontra'l sur.<ref>[[Gregorio Aráoz de Lamadrid]], ''Memories'', Ed. L'Elefante Blanco, Bs. As., 2007. ISBN 978-987-9223-79-6</ref> ==== Disolución de les Republiquetas ==== {{AP|Republiquetas}} Salvo'l coronel Arenales, que se retiró escontra Jujuy, los demás xefes de les republiquetas siguieron la so resistencia. Rondeau prometiéralos tornar cuanto antes, magar lo cual quedaron abandonaes a la so suerte y fueron ganaes una por una: dempués de trés ganes en marzu y abril, [[Vicente Camargo]] foi muertu y el so [[Republiqueta de Cinti]] foi destruyida.<ref>[http://www.comunidadandina.org/bda/docs/BO-CA-0014.pdf ''Santa Cruz, el cóndor indiu'', artículu publicáu en Comunidá Andina.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325230852/http://www.comunidadandina.org/BDA/docs/BO-CA-0014.pdf |date=2009-03-25 }} Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> El 5 d'abril Tarija cayó en manes realistes. El cura Muñeques llogró safar por bastante tiempu a los sos enemigos, pero foi vencíu y prindáu, morriendo a manes de quien lo llevaben prisioneru escontra'l Perú.<ref>Vease la biografía de Muñeques en Jorge Oscar Canido Borges, ''Buenos Aires, esa desconocida; les sos cais, places y monumentos'', Ed. Correxidor, Bs. As., 2003. ISBN 950-05-1493-1</ref> [[Manuel Ascencio Padilla]] y la so esposa [[Juana Azurduy]] aguantaron dellos meses, hasta que fueron ganaos nel mes d'ochobre pol coronel [[Francisco Javier Aguilera]], batalla en que Padilla resultó muertu.<ref group="n.">Casi dos sieglos más tarde, la so esposa foi xubida al grau de xeneral del [[Exércitu Arxentín]] por decretu de la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]]. {{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/335239/informacion-general/juana-azurduy-agora-xenerala-ejercito-argentino.html |títulu=Juana Azurduy ye agora xenerala del Exércitu Arxentín |obra=Diariu La Gaceta de Tucumán |fecha=15 de xunetu de 2009 }} Consultáu'l 8 de xunetu de 2010.</ref> Aguilera siguió la so marcha y ganó'l 21 de payares na [[Batalla d'El Pari]] al coronel Warnes, que morrió en combate, ocupando Santa Cruz de la Sierra.<ref>Luis L. Giunti, ''Páxines de gloria'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 2002, páx. 21-23. ISBN 950-9822-60-4</ref> Otres republiquetas aguantaron dalgún tiempu más, pero casi toes fueron cayendo en manes de los realistes. La única qu'aguantó hasta'l final de la guerra foi la Republiqueta de Ayopaya, dirixida por [[José Miguel Lanza]].<ref name="Bidondo2"/> == Direutoriu de Pueyrredón == [[Ficheru:Juan Martin de Pueyrredon.jpg|thumb|185px|[[Juan Martín de Pueyrredón]].]] El [[Congresu de Tucumán]], axuntáu por orde del Direutor interín Álvarez Thomas, nomó nuevu Direutor Supremu a unu de los sos diputaos, [[Juan Martín de Pueyrredón]], que coló a la capital. Nel camín detener en Córdoba a aldericar col xeneral San Martín el so plan continental y los recursos que tenía d'apurrir el Direutoriu. Tolos esfuercios militares del gobiernu de Pueyrredón tuvieron empobinaos a dos oxetivos centrales: entartallar la resistencia de los federales na Mariña y en Córdoba y sostener los esfuercios de San Martín na so campaña a Chile. El frente norte foi abandonáu y, anque siguió esistiendo, l'Exércitu del Norte foi destináu a someter les rebeliones de los caudiellos federales, tales como la [[sulevación autonomista de Borges en Santiago del Estero]] y les recurrentes [[Primer federalismu cordobés|insurrecciones federales en Córdoba]]. Al producise la [[Invasión Lusu-Brasilana|invasión portuguesa]] de la Banda Oriental, a partir de 1816, el Direutor non solo negóse a collaborar con Artigas nel so defensa, sinón que pretendió utilizar la invasión pa torar a los federales de les provincies de la Mariña. Dempués de reconquistar de Chile, Pueyrredón esixiría a San Martín y Belgrano, comandantes de los exércitos de los Andes y del Norte, que treslladaren a eses fuercies a la Mariña p'acabar colos federales. Dambos comandantes obedecieron solo a medies. A mediaos de [[1819]], Pueyrredón presentó'l so arrenunciu y foi suplantáu por Rondeau. Este siguió y afondó la política del so antecesor, llamando perentoriamente a dambos exércitos a la Mariña, y abandonando por completu la Guerra pola Independencia.<ref>Un estensu analís de les actitúes de Pueyrredón, siguíes por Rondeau, en López Rosas, ''Ente la monarquía y la república''.</ref> N'avientu de [[1813]] Fernando VII recuperara'l gobiernu y executaba una política firmemente absolutista. N'años anteriores, España amosárase dubiosa al momentu de defender les sos ex colonies, por cuenta de que tarrecía la reaición de les demás naciones europees. Pero, colos sos llombos cubiertos pola [[Santa Alianza]] roblada en de [[1815]], —la cual, siguiendo los encamientos del [[Congresu de Viena]],<ref>[http://www.claseshistoria.com/revolucionesburguesas/restauracioncongresoviena.htm Congresu de Viena, en Clases d'Historia, páxina de la Revista dixital d'Historia y CCSS.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> sostenía a tolos gobiernos establecíos n'Europa y promovía la paz ente ellos— Fernando pudo dedicar tolos sos esfuercios al intentu de reconquistar l'América española. L'aición del [[Papa]] [[Pío VII]], que llanzó la [[encíclica legitimista de 1816]], pola cual bendicía les aiciones represives de los realistes n'España, sofitaba la so actitú agresiva.<ref>[http://www.franciscanos.net/500anos/LA%20ENCICLICA%20LEGITIMISTA%20DE%201816.htm La encíclica legitimista de 1816, en Testos pa la Historia d'América, de Biblioteca Franciscana.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> De cuenta que Fernando unvió socesives espediciones pa reconquistar les colonies americanes, llegando a un total de 13 espediciones con 26&nbsp;542 homes. Sicasí, eses espediciones nunca tuvieron fuercia abondo como pa imponese decisivamente a los independentistes del Río de la Plata. La única espedición poderosa proyeutada pa ser llanzada sobre esa rexón tuvo de ser suspendida repitíes vegaes, ante les [[epidemia|epidemies]] qu'abrasaron y debilitaron a les sos tropes.<ref name="Horowicz"/> === Espedición corsaria nel Pacíficu === {{AP|Espedición corsaria de Brown al Pacíficu}} L'esmantelamientu de la escuadra de guerra dempués de la cayida de Montevidéu nun dexó a les Provincies Xuníes indefenses per mar: el Direutoriu entamó la guerra de corsu contra España y dio delles decenes de [[patente de corsu patentes]]. Por aciu esta modalidá, los [[Corsarios na independencia arxentina|corsarios so bandera arxentina]] llograron unos cien barcos como preses ente 1814 y 1823.<ref name="Carranza"/> En mayu de 1815, el gobiernu resolvió entamar una campaña corsaria al [[Océanu Pacíficu]], como midida defensiva ante la inminente llegada d'una espedición reconquistadora dende España. Munchos emigraos chilenos participaron na organización, el financiamiento y na dotación de la espedición.<ref name="ReferenceC">Barros Arana, ''Historia Xeneral de la Independencia de Chile'', páx. 207-211.</ref> La escuadrilla corsaria quedó formada por 4 barcos con unos 150 cañones y más de 500 tripulantes: la [[Fragata Hércules]], al mandu del comandante Guillermo Brown, el [[Bergantín Santísima Trinidá]], al mandu del capitán [[Miguel Brown]], la [[Corbeta Halcón]], al mandu de [[Hipólito Bouchard]] —na que viaxaba'l capitán chilenu [[Ramón Freire]]— y la [[Goleta Constitución]], al mandu d'[[Oliverio Russell]], tripulada por chilenos. Zarparon n'ochobre y traspusieron el [[cabu de Fornos]] soportando un fuerte temporal, en que naufragó la nave de Russell. Llegaron nos últimos díes del añu a la [[isla Mocha]], nes mariñes de l'[[Rexón de la Araucanía|Araucanía]], onde se reorganizaron. El gobiernu realista chilenu reaccionó prohibiendo toa salida de buques dende los sos puertos.<ref name="ReferenceC"/> En xineru de [[1816]] bloquiaron el [[El Callao (ciudá)|puertu del Callao]], apoderándose de nueve buques que se dirixíen al mesmu, y que se sumaron a la espedición.<ref>[http://www.todoababor.es/datos_docum/nav_prov_rioplata.htm Principales naves de guerra a vela hispanoamericanes, en Tou a Babor.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> En febreru bloquiaron el [[ríu Guayas]] y ocuparon la [[isla Puná]]. Dende ellí, Brown dirixó un ataque sobre [[Guayaquil]], pero foi derrotáu y tomáu prisioneru. Tres un encruz d'amenaces ente'l gobernador de Guayaquil y Bouchard, este llogró un truecu de prisioneros col que lliberó a tolos prindaos. La espedición dirixir a les [[islles Galápagos]], onde se dixebraron: Bouchard, al mandu d'una nave que depués foi renomada como [[fragata L'Arxentina]], aportó a Buenos Aires en xunu. Brown dirixir a la [[Badea de Bonaventura|badea de San Bonaventura]], dende onde pretendió ponese en contautu coles autoridaes revolucionaries de [[Bogotá]]; pero esa ciudá cayera en manes realistes.<ref>José Manuel Restrepo, ''Historia de la revolución de Colombia'', 2ª edición, Ed. Besanion, 1858, parte I, cap. X, tomu I, páx. 412.</ref> En perdiendo la ''Ferre'' nun naufraxu, Brown tornó al Océanu Atlánticu, onde tornó una escuadra portuguesa que se dirixía a Montevidéu y siguió viaxe escontra'l norte. Terminó per fondiar en [[Barbados]], onde les autoridaes britániques acusar de piratería y prindaron el buque y el so cargamentu. Retornó a Buenos Aires a mediaos de 1818.<ref>Tola espedición en Laurio H. Destéfani, ''Brown y la campaña corsaria del Pacíficu (1815-1816)'', Bs. As., 1978, páx. 59-82.</ref> === L'Exércitu de los Andes y la Campaña a Chile === {{AP|Guerra de la Independencia de Chile}} N'agostu de 1815, San Martín dispunxo una lleva de "vagos" y voluntarios en Mendoza y San Juan. Al mes siguiente incorporáronse dos escuadrones de [[Granaderos a caballu]], que participaren na guerra civil na Banda Oriental y que fueron aumentaos con gauchos de [[provincia de San Luis|San Luis]]. N'avientu de 1815, informaba al gobiernu que disponía de 3887 homes, incluyíos unos 700 esclavos llibertos.<ref>Mitre, ''Historia de San Martín y de la emancipación suramericana''.</ref> San Martín encargó al [[flaire]] [[Luis Beltrán]] —que cuntaba con 700 homes a los sos órdenes— la fabricación de pólvora, armamentos, municiones y uniformes.<ref>La biografía de Beltrán en Jorge Oscar Canido Borges, ''Buenos Aires, esa desconocida; les sos cais, places y monumentos'', Ed. Correxidor, Bs. As., 2003. ISBN 950-05-1493-1</ref> San Martín unvió a Chile a [[José Antonio Álvarez Condarco]], direutor de la fábrica de pólvora, cola escusa de llevar un mensaxe, pero esti aprovechó'l viaxe pa realizar un planu bien detalláu de los pasos de los Andes.<ref>Biografía d'Álvarez Condarco en Canido Borges, ''Buenos Aires, esa desconocida''.</ref> El 1 d'agostu de 1816, el Direutor Supremu [[Juan Martín de Pueyrredón]], decretó que'l nome de la fuercia fuera "Exércitu de los Andes", designando como'l so xeneral en xefe a San Martín, al que'l Congresu de Tucumán xubió al grau de Capitán Xeneral, coles facultaes políticu y militar necesaries. San Martín delegó el mandu políticu de Cuyo nel coronel [[Toribio de Luzuriaga]] ya instalóse col so Exércitu en [[El Plumerillo|Campamentu del Plumerillo]], nes cercaníes de Mendoza, col brigadier [[Miguel Estanislao Soler]] como xefe d'estáu mayor.<ref name="Mitre, Historia de San Martín"/> Pueyrredón unvió al nuevu exércitu tola ayuda que pudo, incluyendo refuerzos militares, dineru, alimentos, armes, uniformes y municiones en gran cantidá.<ref name="Lopez"/> Sicasí, el so obstinación n'entartallar la resistencia de los federales, especialmente na [[provincia de Santa Fe]], nun-y dexó unviar más tropes al mandu de los Andes, yá que les precisó pa siguir la [[guerres civiles arxentines|guerra civil]].<ref>Leoncio Gianello, ''Historia de Santa Fe'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1986, páx. 199-217. ISBN 950-21-0150-2</ref> El Capitán Xeneral [[Casimiro Marcó del Pont]] conocía los planes de San Martín, que yera consciente de que nunca podría llevar hasta Chile un exércitu tan numberosu como'l del so enemigu. Por ello buscó estremar les sos fuercies, faciéndo-y creer alternativamente que diba invadir pel sur o pel norte del país. San Martín esforciar en caltener un tratu amistosu colos caciques [[pehuenche]]s del sur mendocino, qu'apoderaben los pasos cordilleranos. Sostuvo con ellos un gran parllamentu, solicitándo-yos permisu pa cruciar les sos tierres escontra Chile, lo que foi aprobáu polos caciques. Unu de los xefes indíxenes llevó a Chile esa noticia, que paeció confirmar a Marcó del Pont la so creencia de que l'esperáu ataque producir pel sur. Les fuercies realistes en Chile caltuviéronse estremaes hasta bien poco primero de la invasión de San Martín.<ref name="Otero"/> Per otru llau, dellos activistes caltuvieron en continua alerta al exércitu realista por tol territoriu chilenu. El más destacáu d'ellos yera un ex oficial del partíu de les Carrera, [[Manuel Rodríguez Erdoíza|Manuel Rodríguez]], que percorrió'l centru y el sur del país atacando poblaciones, causando desgastantes alarmes nes fuercies realistes y llanzando panfletos contra'l gobiernu. Tamién sirvió como espía a favor de San Martín, y como corréu ente este y los patriotes chilenos.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 315-318.</ref> Esti notable conxuntu d'estratexes indireutes pa llograr ventaya antes del combate decisivu fueron llamaes «[[Guerra de Zapa]]».<ref name="Mitre, Historia de San Martín"/> ==== Encruz de los Andes ==== {{AP|Encruz de los Andes|Rutes sanmartinianas}} Formaben la infantería del Exércitu de los Andes 2334 homes, de los siguientes batallones: Nᵘ8, al mandu d'[[Ambrosio Crámer]]; Nᵘ11, sol mandu de [[Juan Gregorio de las Heras]]; y Nᵘ7, al mandu de [[Pedro Conde]]. La caballería taba formada pol Reximientu de Granaderos a caballu, comandando por [[José Matías Zapiola]], y el batallón Nᵘ1 de Cazadores, al mandu de [[Rudecindo Alvarado]], y totalizaba 1395 homes. L'artillería taba sirvida por un reximientu de 258 homes, al mandu de [[Pedro Regalado de la Plaza]]. El 6 de xineru de [[1817]], l'Exércitu de los Andes poner en marcha dende'l Campamentu del Plumerillo, totalizando 5.350 homes: 14 xefes, 195 oficiales y 3.778 soldaos, de los cualos dellos centenares yeren d'orixe chilenu. Amás formaben como auxiliares unos 1.200 milicianos de caballería de La Rioxa, Mendoza, San Juan y Chile, y 120 barreteros.<ref>Gerónimo Espejo, ''El paso de los Andes: Crónica histórica de las operaciones del ejército de los Andes, para la restauración de Chile en 1817'', Ed. C. Casavalle, 1882, páx. 419.</ref> Les tropes nun combatiríen so la bandera arxentina, sinón so la [[Bandera del Exércitu de los Andes|del Exércitu de los Andes]], que contenía un [[Escudu de l'Arxentina|escudo arxentín]] sobre fondu azul y blancu.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/especiales/sanmartin/t2_47.htm ''Cómo foi fecha la bandera del Exércitu de los Andes'', por Sixto Y. Martelli, 1944. En Clarín Dixital Llibros.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055415/http://edant.clarin.com/diario/especiales/sanmartin/t2_47.htm |date=2012-04-15 }} Consultáu'l 14 de xunetu de 2010.</ref> L'Exércitu estremar en seis columnes, que pasaríen por seis pasos distintos. Dos columnes axuntaben la mayor parte del exércitu, mientres les otres cuatro yeren enforma menores, y la so misión yera confundir a Marcó del Pont sobre'l verdaderu llugar pol que cruciaría los gruesu del Exércitu.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 222-224.</ref> * Pol '''[[Pasu de Come-Caballos]]''', en [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], avanzaron 130 soldaos al mandu de [[Francisco Zelada]] y [[Nicolás Dávila]], acompañaos por 200 milicianos. La so misión yera ocupar la [[Provincia de Coquimbos]]obremanera la ciudá de [[Copiapó]] en nome del Estáu de Chile, polo que los emigraos chilenos que los acompañaben llevaben la bandera chilena. Algamaron el so oxetivu ensin combatir. * Pol '''[[Pasu de Guana]]''', en [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], cruciaron 200 homes pa tomar la ciudá de [[La Serena (Chile)|La Serena]], al mandu del teniente coronel [[Juan Manuel Cabot]],<ref>Gerónimo Espejo, ''El pasu de los Andes'', páx. 541.</ref> pasando por [[Villa Sefair Talacasto|Talacasto]], [[Pismanta]] y el [[pasu d'Agua Negro]]. El 6 de febreru sorprendieron a una guardia realista, y díes dempués interpunxéronse ente [[La Serena (Chile)|La Serena]] y Santiago. Les autoridaes de La Serena, escoltaes por una guarnición de 100 homes, retirar escontra'l [[ríu Limarí]], en que les sos veres fueron algamaos poles fuercies patriotes ya intervinieron en dos pequeños combates, [[Barraza (Chile)|Barraza]] y [[Combate de Salala|Salala]]. Cabot tomó posesión d'[[Illapel]] y La Serena'l 25 de febreru. * Pol '''[[Pasu del Portiellu]]''' moviéronse 55 homes al mandu del capitán [[José León Lemos]], con una misión puramente distractiva.<ref>Gerónimo Espejo, ''El pasu de los Andes'', páx. 542.</ref> Magar que nun llograron prindar a la partida que los columbró en [[San Gabriel (Chile)|San Gabriel]], cumplieron la so misión ya incorporáronse a encomalo principal. * Pol '''[[Pasu del Planchón]]''' cruciaron 100 homes del exércitu –80 infantes montaos y 20 caballeros con 3 oficiales– y un grupu d'emigraos chilenos voluntarios, al mandu del teniente coronel [[Ramón Freire]].<ref>Barros Arana, ''Historia xeneral de la independencia de Chile'', Volume 3, Impr. Chilena, 1857, páx. 393.</ref> Intentando convencer a los realistes de que yeren l'avanzada del gruesu del exércitu invasor, llograron una victoria cerca de [[Talca]]. Anque nun pudieron escorrer a los derrotaos pol mala traza de los caballos de la espedición, Freire llograría prindar casi 2.000 homes. Marcó del Pont unvió al so alcuentru unos 1.000 soldaos, que nun pudieron tornar a tiempu a Santiago al sabese que la meyora del Exércitu producir pel norte de Santiago. * El 17 de xineru de 1817 empecipiaron 3.200 homes la meyora pol '''[[pasu de Los Coríos]]'''. Formaben parte d'esa fuercia les divisiones de Soler, O´Higgins y San Martín. Les avanzaes llograron una pequeña victoria n'[[Batalla de Achupallas|Achupallas]],<ref>Barros Arana, ''Historia Xeneral de la Independencia de Chile'', páx. 397.</ref> y pocu dempués otra en [[Batalla de Les Coimas|Les Coimas]]. El 8 de febreru ingresaron en [[San Felipe (Chile)|San Felipe]]. El día 9 foi reconstruyíu la ponte sobre'l [[ríu Aconcagua]] y el comandante Melián avanzó con un escuadrón de granaderos escontra l'oeste. * La meyora pol '''[[Pasu de Uspallata]]''' empecipióse'l 18 de xineru. Per esa ruta viaxaben 800 homes al mandu del xeneral Las Heras,<ref group="n.">Las Heras fuera xubíu al grau de xeneral poco primero de empecipiase la campaña.</ref><ref>Nellar, ''General Juan Gregorio de Las Heras''.</ref> y el mayor [[Enrique Martínez]], xunto con casi tola artillería y el parque, dirixíos por Frai Luis Beltrán. En siendo ganaes les sos avanzaes nos combates de [[Combate de Picheuta|Picheuta]] y [[Combate de Potrerillos|Potrerillos]], vencieron a l'avanzadura realista en [[Combate de Guardia Vieya|Guardia Vieya]].<ref>Barros Arana, ''Historia Xeneral de la Independencia de Chile'', páx. 402-403.</ref> Llegaron a la ciudá de [[Los Andes (Chile)|Los Andes]] el día 8 de febreru, tres un retrasu de dos díes ordenáu per San Martín. El 9 de febreru, dambes columnes axuntar nel campamentu de [[Curimón]], cerca de la villa de Los Andes. Dende ellí unviaron partíes esploratories, que confirmaron que los realistes esperar na [[Provincia de Chacabuco|Facienda de Chacabuco]].<ref>Galdames, ''Historia de Chile''.</ref> ==== Chacabuco ==== {{AP|Batalla de Chacabuco}} [[Ficheru:Battle of Chacabuco.jpg|thumb|300px|La [[Batalla de Chacabuco]], según l'oleu de [[Pedro Subercaseaux]].]] Por cuenta de la dispersión de les sos fuercies, a Marcó del Pont fíxose-y bien difícil axuntar un exércitu, el que finalmente sería de 1.500 homes, puestu a últimu momentu al mandu de [[Rafael Maroto]]. La [[Batalla de Chacabuco]] empezó na madrugada del 12 de febreru. El plan d'ataque de San Martín, consistente en dos asaltos simultáneos dende l'oeste y el norte, foi alteriáu por O'Higgins, que — xulgando inminente una meyora de Maroto — a les 11:45 atacó de frente antes de la llegada de la columna al mandu de Soler. L'ataque foi deteníu por una eficaz defensa realista, amás del fondu calce d'un regueru torgó la so meyora. O'Higgins y Cramer llanzáronse nuevamente cola reserva a un nuevu ataque; dempués d'unes 2 hores de combate, un pelotón de caballería rompía la llinia realista ente la estrema izquierda del Talavera y la derecha del gruesu del batallón Chiloé, arollando a los artilleros. La infantería, yá casi vencedora, allegó n'auxiliu de la caballería; y alredor de les 13:30 llegó una avanzada de la división de Soler, produciéndose l'envolvimientu completu de les tropes realistes y terminando con una aplastante victoria patriota.<ref>Encina y Castedo, ''Historia de Chile'', Editorial Zig Zag, Santiago de Chile, 1953.</ref><ref>Francisco Frías, ''Historia Xeneral'', Editorial Nascimento, Santiago de Chile.</ref> Los realistes sufrieron la perda de 600 muertos y 500 prisioneros, más tola artillería, y los patriotes tuvieron 130 muertos y 180 mancaos.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 84-93.</ref> Poco dempués de rematar la batalla, San Martín dirixó al Direutor Supremu de les Provincies Xuníes el parte oficial, que la so frase más conocida dicía: {{Cita|"En venticuatro díes fiximos la campaña; pasamos el cordal más eleváu del globu, concluyimos colos tiranos y dimos llibertá a Chile."|Parte de la victoria robláu por José de San Martín.<ref>Luis Emilio Rojas, ''Batalla de Chacabuco'', en ''Nueva Historia de Chile''.</ref>}} El 14 de febreru de 1817 l'Exércitu de los Andes entró en [[Santiago de Chile|Santiago]]. O'Higgins foi nomáu pol cabildru "Direutor Supremu del Estáu de Chile", y San Martín foi nomáu comandante del "[[Exércitu Xuníu Llibertador de Chile]]",<ref>[http://www.pachami.com/SanMartin31.htm Biografía del Llibertador José de San Martín, na Páxina de Chami.] Consultáu en mayu de 2010.</ref> una agrupación militar formada poles unidaes del "Exércitu de los Andes" más les formaciones chilenes que s'incorporaron. Como auditor del Exércitu foi nomáu Bernardo de Monteagudo. Empecipiábase'l periodu conocíu, dientro de la historiografía del país tresandín, como la [[Patria Nueva]]. A los pocos díes d'asumir como [[Direutor Supremu]], O'Higgins unvió al bergantín ''Águila'', prindáu nel puertu de [[Valparaíso]], a rescatar a los patriotes desterraos en [[Archipiélagu Juan Fernández|Juan Fernández]]. El nuevu Direutor entamó un exércitu pa enfrentar a les fuercies realistes qu'actuaben na rexón del [[ríu Itata]].<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 321-322.</ref> Poco dempués, l'Exércitu Xuníu empezó una rápida marcha escontra'l sur de Chile. === Güemes y la guerra gaucha === [[Ficheru:Jose de la Serna 1.jpg|thumb|185px|El xeneral [[José de la Serna]] dirixó dos invasiones a Salta y más tarde foi [[Virreinatu de Perú|virréi de Perú]].]] {{AP|Invasión de De la Serna a Jujuy y Salta}} La defensa de la provincia de Salta quedara en manes del gobernador Güemes, mientres l'exércitu de Rondeau retirar escontra Tucumán. Ellí recibió este la noticia de que fuera movíu del cargu de Direutor del Estáu, y encargóse de la proteición del acabante formar [[Congresu de Tucumán]]. Dempués de la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|Declaración d'Independencia]] foi reemplazáu como comandante del exércitu pol xeneral Belgrano, que tampoco pudo llanzar nengún ataque escontra'l norte. Otra manera, el so exércitu viose menguáu porque munches tropes y oficiales fueron treslladaos al Exércitu de los Andes. L'exércitu realista llogró avanzar hasta la ciudá de Jujuy, pero la llucha contra les republiquetas obligó-y a retirase. En setiembre de 1816, tres el nomamientu de Pezuela como [[virreinatu de Perú|virréi de Perú]], asumió'l comandu'l xeneral [[José de la Serna]], qu'incorporó una gran cantidá d'oficiales y tropes que llucharen na [[guerra d'independencia española|guerra contra Napoleón]]. El nuevu comandante trazó un plan completu d'invasión de les Provincies Xuníes, dende'l norte y dende Chile. A fines d'ochobre, De la Serna empecipió la meyora sobre la provincia de Salta al mandu de 5.500 homes, y unos díes más tarde prindó al [[Juan José Feliciano Alejo Fernández Campero|Marqués de Yavi]].<ref>Campero, ''El Marqués de Yavi'', páx. 141-142.</ref> Entró en Jujuy el 6 de xineru, pero'l so exércitu nun llogró controlar l'interior de la provincia y los gauchos obligar a recluyise na ciudá. Poco dempués, el comandante [[Manuel Arias]] ganaba a los realistes nel [[Combate de Humahuaca]], cortando la vía de suministru del exércitu invasor. Delles selmanes tardó l'exércitu realista en reconstruyir les sos comunicaciones col Altu Perú, polo que recién llegó a Salta'l 15 d'abril. Zarráu na ciudá y faltu de cebera, unvió una fuerte espedición a axuntar ganáu y caballos nel [[valle de Lerma]]; pero esta foi atacada de cutio mientres dellos díes por partíes de Güemes, y práuticamente destruyida nel [[Combate del Bañáu]].<ref name="Saenz"/><ref>Bidondo, ''Historia de Jujuy'', páx. 235-246.</ref> ==== Contraataque de Lamadrid ==== {{AP|Espedición de Aráoz de Lamadrid al Altu Perú}} [[Ficheru:Aráoz de Lamadrid Gregorio.jpg|thumb|185px|Años más tarde, [[Gregorio Aráoz de Lamadrid]] llegó al grau de xeneral.]] Anque se sabía impotente pa intentar una nueva campaña al Altu Perú, Belgrano decidió ayudar a les fuercies de Güemes. Unvió dende Tucumán una fuercia de 350 homes y dos pieces d'artillería al mandu del teniente coronel [[Gregorio Aráoz de Lamadrid|Lamadrid]], col enfotu de cortar les comunicaciones ente De la Serna y l'Altu Perú na zona de Yavi. Al llegar ellí, Lamadrid supo que fuercies montoneras operaben en redol a Tarija, y como nun-y fueron unviaes les mules de carga y los caballos necesarios pa internase hasta Oruro pol [[Desiertu d'Atacama|despobláu d'Atacama]], dirixóse hacia pa ellí y llogró la victoria na [[Batalla de la Tablada de Tolomosa]], que fizo que'l comandante realista [[Mateo Ramírez]] rindiérase. Animáu pola inesperada victoria, y dexando de llau les instrucciones orixinales, Lamadrid siguió'l so camín escontra'l norte; en tomando prisioneru a un escuadrón realista, llanzar al temerariu intentu de prindar por sorpresa la ciudá de Chuquisaca. Foi derrotáu y empezó la so retirada escontra'l sur. N'axuntando unes partíes de guerrilleros a les sos fuercies, foi nuevamente ganáu nel [[Combate de Sopachuy]], llegando de regresu a Tucumán a fines de xunetu.<ref>Lamadrid, ''Memories'', páx. 126-173.</ref> Esta campaña nun llogró la resultancia esperada. Igualmente, tres el fracasu en consolidar la so posición –y con noticies cada vez más firmes sobre'l trunfu de San Martín en Chile– De la Serna abandonó Salta y Jujuy nel mes de mayu, retirándose a Tupiza.<ref name="Matu"/> ==== Nueves invasiones a Jujuy y Salta ==== N'agostu de 1817, el coronel Olañeta empecipió una nueva invasión con una fuercia de 1000 homes. Obligó al coronel Arias a sacupar Humahuaca, pero fracasó en dellos enfrentamientos menores y nun pudo pasar de [[Tilcara]]. Retirar escontra Yavi nos primeros díes de xineru de [[1818]]. Una quinta invasión foi llanzada pol mesmu Olañeta y el coronel [[Jerónimo Valdés]] con 2400 homes. El 14 de xineru de 1818 ocuparon Jujuy, pero sacupar dos díes depués, retirándose a Yavi. A principios de 1819, De la Serna arrenunció y dirixóse a Cochabamba, dexando'l mandu al coronel [[José Canterac]]. Depués de pacificar Tarija y Cinti, el nomáu empecipió una nueva invasión con tres columnes, qu'entraron por Humahuaca, [[San Ramón de la Nueva Orán|Orán]] y Punir. El 26 de marzu ocuparon San Salvador de Jujuy, anque solu trés hores más tarde sacupar, retirándose a [[Yala]] ante'l riesgu de quedar aisllaos. Darréu tornaron a Tupiza.<ref>Bidondo, ''Historia de Jujuy'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1980, páx. 247-252.</ref> === Fin de la campaña de Chile === [[Ficheru:MarianoOsorio.JPG|thumb|185px|Xeneral [[Mariano Osorio]].]] En marcha escontra [[Concepción (Chile)|Concepción]], Las Heras foi atacáu'l 4 d'abril en [[Combate de Curapalihue|Curapaligüe]], mui cerca d'esa ciudá, por una fuercia realista unviada dende la ciudá pol xeneral [[José Ordóñez]]. La victoria patriota obligó a los realistes a retirase.<ref name="Nellar"/> Nun primer momentu pensó sitiase les ciudaes de Concepción y Talcahuano, pero Las Heras —consciente de la so inferioridá numbérica frente a los realistes comandados por Ordóñez— pidió refuerzos a O'Higgins, que partió na so ayuda a mediaos d'abril, al mandu de 800 homes. El 5 de mayu, les tropes d'O'Higgins y Las Heras fueron atacaes pol mesmu Ordóñez nel [[Batalla del Cuetu Gavilán|Cuetu Gavilán]]. El agresores fueron derrotaos y viéronse obligaos a sacupar Concepción, zarrándose nel puertu fortificáu de Talcahuano.<ref name="Nellar"/> Tres dellos meses en que los realistes permanecieron sitiaos, O'Higgins pretendió [[Sitiu y asaltu de Talcahuano|asaltar Talcahuano]]. Entamada y empobinada pol xeneral [[Francia|francés]] [[Miguel Brayer]], la operación fracasó por completu, sufriendo los atacantes graves baxes.<ref>Luis L. Giunti, ''Páxines de gloria'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 2002, páx. 47-49. ISBN 950-9822-60-4</ref> El virréi Pezuela unvió 2500 homes a Talcahuano, al mandu de [[Mariano Osorio]], vencedor del [[Desastre de Rancagua]]. Ellí xunióse a Ordóñez, qu'aguantara cerca de nueve meses los ataques independentistes. San Martín reclamó entós a O'Higgins que s'axuntara con él nel [[ríu Maule]], mientres la población civil de Concepción abandonaba la ciudá. O'Higgins llevantó l'asediu y retiróse a [[Talca]], onde aprobó'l [[Acta d'Independencia de Chile]], fechada'l [[12 de febreru]] de [[1818]], al añu exactu de la Batalla de Chacabuco.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 322-324.</ref> A pocu d'axuntase les divisiones del Exércitu patriota, el xeneral Ordóñez convenció a Osorio d'atacar el campamentu patriota na nueche del 19 de marzu de [[1818]]. La [[Batalla de Cancha Rayada (1818)|Batalla de Cancha Rayada]] foi una victoria de los realistes, que consiguieron esvalixar por completu a les fuercies patriotes. Cuando la noticia de la derrota llegó a Santiago, la desmoralización foi xeneral y llegóse a pensar nuna segunda edición de la derrota de Rancagua.<ref name="Luqui"/> Nesi momentu apaeció en Santiago'l coronel Manuel Rodríguez, qu'asumió momentáneamente el gobiernu. Poco dempués lo reasumía O'Higgins, mancáu en Cancha Rayada.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 324-325.</ref> Llueu se supo que'l desastre nun fuera completu: les baxes realistes fueren mayores que les de los patriotes, y munches fuercies del Exércitu Xuníu –especialmente unos 3000 homes conducíos por Las Heras– pudieren retirase n'orde. Con ayuda de Beltrán, San Martín reequipó y reorganizó l'exércitu. Apenes quince díes más tarde tuvo en condiciones de dar batalla nuevamente.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 107.</ref> ==== Maipú ==== {{AP|Batalla de Maipú}} [[Ficheru:BatallaDeMaipu.jpg|thumb|300px|La [[Batalla de Maipú]].]] El día 5 d'abril, nos [[Valle del Maipo|llanos de Maipú]] a unos 10&nbsp;km al sur de Santiago, atopáronse 5300 realistes con 12 pieces d'artillería contra 4900 patriotes con 21 pieces d'artillería.<ref name="Camogli_1">Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 108.</ref> San Martín entamó al so exércitu nuna posición elevada esperando l'ataque español. La batalla empecipiar col fueu de l'artillería patriota de [[Manuel Blanco Encalada]], siguíu de la carga xeneral de les tropes de San Martín. Los españoles paecíen tar trunfando cuando San Martín llanzó la reserva nuna direición oblicua, una aición que revirtió la situación. Los Granaderos a caballu sofitaron a Las Heras, que barrió la posición realista. Tres la fuxida de Osorio, un restu del exércitu realista, dirixíu por Ordóñez, abellugar na facienda de [[Lo Espejo]]. Hasta ellí dir a buscar el xeneral Las Heras, sofitáu por unos 1000 homes qu'acababa de llevar O'Higgins –entá mancáu– dende Santiago. L'artillería patriota completó la masacre de los realistes, hasta qu'Ordóñez decidió finalmente rindise. Apenes terminada la batalla, San Martín y O'Higgins atopar nel [[Abrazu de Maipú]]. L'exércitu realista había perdíu 2000 homes y 2463 soldaos terminaron como prisioneros, contra 1000 baxes patriotes, ente muertos y mancaos.<ref name="Camogli_1">Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 108.</ref> Foi la batalla más sangrienta de les guerres d'independencia de l'Arxentina y de Chile. ==== Campaña del Sur de Chile ==== Magar la contundente derrota sufrida, los realistes llograron axuntar delles partíes del so exércitu dirixíes nun primer momentu por Osorio— a lo llargo de les llinies del [[ríu Ñuble]], ensin que San Martín se forfugar a destruyiles. Namái a mediaos de mayu unvió al so alcuentru una parte de los Granaderos, comandados por Zapiola, qu'algamaron delles victories menores pero fracasaron n'ocupar [[Chillán]].<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 119-121.</ref> En mayu de 1818 zarpó dende [[Cádiz]] una espedición d'once buques de tresporte y unu de guerra, treslladando escontra Chile daqué más de 2000 soldaos. La so partida yera yá tardía, en cuantes que Osorio apenes podía cuntar con daqué menos de mil homes. La traición de los marineros y soldaos d'unu de los buques —el tresporte ''Trinidá'', que fondió en Buenos Aires— dexó a les autoridaes conocer los pormenores de la espedición, incluyendo'l sistema de señales de la flota y el llugar y fecha en que s'axuntaríen dempués d'ingresar al Océanu Pacíficu. Estes noticies fueron unviaes a Chile xunto con dos buques de guerra, y tola escuadra española foi prindada na [[isla Mocha]], al sur de Chile.<ref>Oscar Muiño, ''La providencial traición de la Trinidá'', Revista Toa ye Historia, Nᵘ176, Bs. As., 1982.</ref> Los pidíos d'ayuda de Osorio a Pezuela nun fueron escuchaos, y n'agostu les fuercies de llinia fueron embarcaes escontra'l Perú. Una importante fraición del exércitu realista foi destruyida na [[Batalla del Bíu Bíu]] en xineru del añu 1819.<ref>Camogli, ''Batalles pola llibertá'', páx. 122-123.</ref> D'ellí d'equí p'arriba, la defensa de la causa del rei en Chile taría en manes de les partíes irregulares d'orixe chilenu, que siguiríen una guerra de guerrilles. Les fuercies chilenes suieron la llucha contra les fuercies irregulares realistes a lo llargo de los meses siguientes, na llamada "[[Guerra a muerte (Chile)|guerra a muerte]]".<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 332-337.</ref> Les fuercies d'El Ríu de la Plata nun participaron nestes campañes, yá que se concentraron nel norte del país o pasaron de regresu a les Provincies Xuníes, pa preparar la campaña llibertadora de Perú. == Guerra d'Independencia ensin gobiernu central == {{VT|Periodu de les Autonomíes Provinciales (Arxentina)}} Mientres tol periodu anterior, l'Exércitu del Norte permaneciera inactivu en Tucumán, sacante pola fracasada campaña de Lamadrid y la incorporación de pequeñes partíes a los gauchos de Güemes. Sicasí, fuera repetidamente utilizáu pa lluchar contra los federales de Córdoba y [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]]. A fines de 1819, por orde del Direutor Supremu Rondeau, l'Exércitu del Norte tuvo de colar hasta esta última provincia, pero [[Motín de Arequito|una sulevación]] evitó que fuera emplegáu una vegada más na guerra civil. Sicasí, les fuercies d'esi exércitu esvalixar ente les sos provincies d'orixe y nun volvieron participar na Guerra d'Independencia.<ref>Una visión detallada de tol procesu en Mario Arturo Serrano, ''Arequito: ¿por qué sublevóse l'Exércitu del Norte? '', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1996. ISBN 950-9822-37-X</ref> Rondeau tamién ordenara a San Martín que conduxera l'Exércitu de los Andes escontra la Mariña, pero'l llibertador de Chile negóse, y ordenó a les sos fuercies repasar el Cordal y preparar a la conquista de Perú. Non toes eses fuercies llograron treslladase a Chile, una y bones dalgunes subleváronse y participaron darréu nes guerres civiles nel oeste y el norte de les Provincies Xuníes.<ref>[[Antonio Zinny]], ''Historia de los gobernadores de les Provincies Arxentines'', Ed, Hyspamérica, 1987. ISBN 950-614-685-3</ref> La sulevación del Exércitu del Norte dexó al Direutor Rondeau apenes con solo un pequeñu exércitu pa enfrentar a los [[caudiellu|caudiellos]] federales, que lo ganaron na [[batalla de Cepeda (1820)|Batalla de Cepeda]]. Esta determinó la disolución del Congresu y de toa otra autoridá nacional en febreru de [[1820]]; d'ellí d'equí p'arriba, cada provincia gobernar a sigo mesma. Tol esfuerciu de la guerra taba en manes de los exércitos en campaña, sofitaos pol gobiernu de la Provincia de Salta –nel casu del frente norte– o nel de la República de Chile, tocantes a la campaña de Perú. Nengún apurra vieno d'equí p'arriba de los demás gobiernos provinciales. La [[provincia de Buenos Aires]] yera la única que pudiera collaborar económicamente, yá que monopolizaba la principal fonte d'ingresos públicos, l'Aduana. Pero'l gobiernu [[Porteño (de Buenos Aires)|porteño]] —empobináu polos ministros [[Bernardino Rivadavia]], el mesmu que dirixera una política militar de repliegue como secretariu del [[Primer Triunviratu (Arxentina)|Primer Triunviratu]] y [[Manuel José García]], que llevara a Gran Bretaña un pidíu de [[protectoráu]]— desabrióse dafechu de la guerra. Llegó al estremu de refugar un pidíu d'ayuda de San Martín col argumentu de que "al país yéra-y útil que permanecieren los españoles nel Perú".<ref>José Luis Busaniche, ''Historia arxentina''. Ed. Taurus, Bs. As., 2005. ISBN 987-04-0078-7</ref> El gobiernu porteño tamién robló col gobiernu español del [[Trieniu Lliberal]] una [[Convención Preliminar de Paz (1823)|Convención Preliminar de Paz]] en [[1823]]. El mesmu sería ignoráu pol restauráu Fernando VII al añu siguiente.<ref>[[Miguel Ángel Scenna]], ''Arxentinos y españoles'', 2ª parte, Revista Toa ye Historia, Nro 130, Bs. As., 1978, páx. 67-69.</ref> L'anarquía en que s'aldericaben les Provincies Xuníes fuera una oportunidá única pa la proyeutada espedición que tenía de partir escontra'l Ríu de la Plata –con muncho retrasu– a principios de 1820. Pero l'aición d'una filial de la Loxa Lautaro ente los sos oficiales, y el descontentu de munchos d'estos —antigua oficialidá de la [[Guerra de la Independencia Española]]— cola política absolutista del rei, llevaron a la sulevación d'eses tropes en xineru de 1820.<ref>Marqués de Lozoya, ''Historia d'España'', Tomu VI, Ed. Salvat, Barcelona, 1967, páx. 18-20.</ref><ref>Sierra, ''Historia de l'Arxentina'', tomu 7, páx. 140.</ref> Los gobiernos del [[Trieniu Lliberal]] n'España amosáronse poco activos na so intención de restaurar l'imperiu colonial español, y la defensa del mesmu quedó en manes de los sos virréis. Per otru llau, les autoridaes realistes viéronse bien debilitaes polos enfrentamientos ente lliberales y absolutistes, lo que llevó en dellos casos a insurrecciones qu'instauraron rexímenes independientes. El casu más paradigmáticu, y estratéxicamente más importante, foi la [[Independencia de Méxicu]], peracabada pol xeneral realista [[Agustín de Iturbide]]. Cuando a fines de 1823 producióse la [[Restauración absolutista n'España|segunda restauración absolutista]], yá yera demasiáu tarde pa nuevos esfuercios reconquistadores. Entá si'l rei haber intentáu, nun atopara un puertu seguru onde llevar les sos tropes.<ref>Lozoya, ''Historia d'España'', Tomu VI, páx. 39-70.</ref> === Final de la Guerra Gaucha === El 8 de mayu de [[1820]], Ramírez Orozco —que sustituyera en febreru a Canterac como comandante de les fuercies españoles nel Altu Perú— salió de [[Tupiza]] al mandu d'un exércitu de 4000 homes: ocupó Jujuy el 28 de mayu y la ciudá de Salta'l día 31 d'esi mes, llegando hasta'l [[ríu Juramento|ríu Pasaje]]. Llograron dellos pequeños trunfos, pero delles victories de los gauchos, incluyida la captura del coronel [[Antonio Vigil]], obligaron a los invasores a zarrase nes ciudaes. Tando en Salta, los xefes realistes enterar de la sulevación militar del 1ᵘ de xineru d'esi añu n'España, que proclamara la restauración de la [[Constitución de Cádiz|Constitución lliberal de 1812]]. Tamién supieron que, a mediaos d'añu, partiría dende Chile la [[Espedición Llibertadora de Perú]]. N'espera de los acontecimientos de Perú, Ramírez Orozco ordenó la retirada escontra Tupiza, llegando ellí a mediaos de xunu. N'ochobre, mientres se realizaba xurar de la Constitución lliberal nel Altu Perú, conocióse la noticia del desembarcu del exércitu al mandu de San Martín na mariña peruana —asocedíu'l 8 de setiembre— y que'l coronel [[Juan Antonio Álvarez de Arenales|Arenales]] internar na sierra con una división. Darréu, Ramírez Orozco y Canterac empecipiaron la marcha escontra'l Perú cola mayor parte de les fuercies disponibles. En Tupiza permaneció Olañeta, al mandu d'unos 2000 homes.<ref>Bidondo, ''Historia de Jujuy'', páx. 253-254.</ref> San Martín nomara a Güemes Xeneral en Xefe del Exércitu d'Observación. Alcordaren que, coincidentemente cola invasión al Perú, el gobernador salteño encargar de caltener ocupaos los exércitos realistes bien lloñe de Lima. De cutio informáu sobre los movimientos de San Martín, cuando se produció'l so desembarcu na mariña peruana, Güemes decidió avanzar escontra l'Altu Perú. Del Exércitu del Norte solo quedaba una pequeña división al mandu del coronel [[Alejandro Heredia]], que taba a les órdenes de Güemes. El gobernador de la [[provincia de Tucumán]], [[Bernabé Aráoz]], caltuviera delles armes del Exércitu, que taba usando pa intentar volver a la obediencia al so gobiernu a la [[provincia de Santiago del Estero]], dependiente hasta esi momentu de la de Tucumán. Eso provocó que Güemes participara na guerra civil ya invadiera Tucumán.<ref name="Matu"/> Olañeta aprovechó los conflictos internos de Salta llanzando a mediaos d'abril una invasión a la ciudá de Jujuy, al mandu del so cuñáu jujeño, [[Guillermo Marquiegui]]. Tres tres díes d'ocupar la ciudá, ésti retiróse hasta [[León (Jujuy)|León]], onde esperó la llegada de Olañeta. Viendo que Olañeta llegaría primero que los refuerzos de Güemes –que taba entá en Tucumán– los jujeños entamaron una partida de 600 homes al mandu del coronel [[José Ignacio Gorriti]], que ganó dafechu a Marquiegui na madrugada del 27 d'abril, el llamáu [[Día Grande de Jujuy]]. Olañeta intentó recuperase, pero reculó escontra'l norte cuando Gorriti amenació con fusilar a los xefes y oficiales prisioneros.<ref>[http://www.todojujuy.com/llocales/27-de-abril-dia-grande-de-jujuy_9356 27 d'Abril: Día Grande de Jujuy, en Tou Jujuy.] Consultáu n'ochobre de 2014.</ref> Les clases altes de la sociedá salteña, cansaes del gobiernu de Güemes, autoritariu y oneroso pa ellos, decidieren llibrase del gobernador. Aprovechando la campaña del caudiellu a Tucumán, deponer na so ausencia, reemplazándolo por [[Apolinario Figueroa]], y llamaron nel so auxiliu a Olañeta. Güemes, que fuera ganáu en Tucumán, tornó a Salta y recuperó el gobiernu en forma incruenta, pero Olañeta llanzó igualmente la solicitada invasión a Salta, unviando per senderos ermos de Punir al coronel [[José María Valdez]], quien tomó Salta'l [[6 de xunu]], por sorpresa. Una de les sos partíes llogró causar a Güemes una firida de la que finó once díes más tarde, presuntamente por cuenta de que carecería de [[hemofilia]].<ref>[http://www.portaldesalta.gov.ar/muertedeguemes.htm Muerte de Güemes, en Portal Informativu de Salta.] Consultáu en xunu de 2010.</ref> Olañeta treslladar a Salta, onde nomó un gobernador adictu a la so causa, pero atopóse abarganáu poles tropes del fináu Güemes, al mandu del coronel [[Jorge Enrique Vidt]], nomáu comandante de les mesmes pol mesmu gobernador hores antes de la so muerte. Obligáu poles fuercies patriotes, el 14 de xunetu robló un armisticiu col cabildru salteño, retirándose de siguío al Altu Perú.<ref name="Matu"/> La última incursión realista sobre'l territoriu de l'actual Arxentina foi dirixida por Olañeta en xunu de [[1822]], llegando hasta [[Volcán (Jujuy)|Volcán]], 40 quilómetros al norte de Jujuy. El 6 d'avientu retirar de territoriu arxentín per última vegada. Hasta 1822 rexistrárense en territoriu salteño doscientos trenta y seis combates.<ref>Bidondo, ''Historia de Jujuy''.</ref> Les sos fuercies permanecieron, sicasí, ocupando dellos pueblos fronterizos, tales como [[Santa Victoria Oeste]]. === Campaña de San Martín al Perú === En mayu de 1818, l'Exércitu Xuníu instalar en [[Quillota]], onde fueron adomaos un total de 5000 efeutivos, cifra que se foi amenorgando por cuenta d'enfermedaes y deserciones. Nesi momentu empezaron a llegar les órdenes del Direutoriu de treslladar l'Exércitu de los Andes a Buenos Aires pa lluchar contra los federales. San Martín nun respondió, y en carta a O'Higgins esplicaba: {{cita|"va cargase sobre mi una responsabilidá tarrecible, pero si nun s'entama la espedición al Perú, tou llevar el diañu".<br />Carta de San Martín a O'Higgins, 9 de payares de 1819.<ref>[[Benjamín Vicuña Mackenna]], ''Xeneral Don José de San Martín'', Ed. Francisco de Aguirre, Bs. As., 1971.</ref>}} Sía comoquier, la falta de sofitu económicu dende Buenos Aires causó un retrasu de munchos meses a la partida de la espedición. Per otru llau, la desobediencia de San Martín acarretó-y el cese de l'ayuda económica de parte del so gobiernu, de cuenta que'l gobiernu chilenu tuvo de faese cargu de toa'l financiamientu, per mediu de préstamos tomaos en Gran Bretaña y los [[Estaos Xuníos]].<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx.342-343.</ref> Eslleíu'l gobiernu d'El Ríu de la Plata, l'Exércitu de los Andes quedó ensin un gobiernu del cual depender. San Martín presentó'l so arrenunciu nuna nota a los xefes del Exércitu'l 26 de marzu de [[1820]]. Los oficiales d'El Ríu de la Plata axuntáronse'l 2 d'abril na ciudá de [[Rancagua]] y llabraron una acta en que declaraben que {{cita|"(...) l'autoridá que recibió'l señor jeneral pa faer la guerra a los españoles i adelantrar la felicidá del pais nun caducó nin puede caducar, porque'l so oríjen, que ye la salú del pueblu, ye inmudable (...)"|''[[s:Acta de Rancagua|Acta de Rancagua]]''}} Ratificada la so autoridá, San Martín y l'Exércitu de los Andes entamaron la espedición al Perú xunto a les fuercies chilenes.<ref>Gonzalo Bulnes, ''Historia de la espedición llibertadora de Perú (1817-1822)'', Ed. R. Jover, 1887, páx. 192.</ref> ==== Espediciones navales ==== {{AP|Cruceru corsariu de L'Arxentina Primera Escuadra Nacional}} Al so regresu de la espedición al Pacíficu, Bouchard entamó una nueva espedición corsaria en sociedá col capitalista [[Vicente Anastasio de Echevarría]], quien acondicionó [[fragata L'Arxentina|una fragata]] y fornir con 34 pieces d'artillería. La mayor parte de la tripulación yera d'orixe estranxeru, anque se destacar el pilotín porteño [[Tomás Espora]]. A lo llargo del so periplu de dos años, lliberaron esclavos en [[Madagascar]], sufrieron 40 muertes pol [[escorbutu]],<ref>Vicente G. Quesada en ''La Revista de Buenos Aires: historia americana, lliteratura y derechu'', Volume 25, Impr. de Mayu, 1864, páx. 380.</ref> refugaron un ataque de [[Piratería|pirates]] [[Malasia|malayos]] nel [[estrechu de Macasar]], bloquiaron mientres dos meses el puertu de [[Manila]], capital de la [[Capitanía Xeneral de les Filipines]], y prindaron dellos buques. Toparon en [[Ḥawai]] a la corbeta corsaria ''Chacabuco'', que los sos tripulantes prindaren y dedicaren a la piratería,<ref>Lewis W. Bealer, ''Bouchard in the Islands of the Pacific'', en Pacific Historical Review, 1937, páx. 337.</ref> y prindaron a la dotación pa castigala. Mientres les negociaciones col rei [[Kamehameha I]],<ref>[http://superchatarra.com.ar/edanteriores/payares2003/laargentina.htm El viaxe de L'Arxentina, n'Espaciu yá.] Consultáu'l 10 de xunetu de 2010.</ref> que concluyeron cola entrega del buque, dambos roblaron un alcuerdu al que'l capitán nun dio mayor importancia, pero unu de los sos marinos declararía que foi “un tratáu d'unión pa la paz, la guerra y el comerciu”, y qu'implicaba la reconocencia de la independencia de les Provincies Xuníes por un estáu soberanu.<ref>Vicente G. Quesada en ''La Revista de Buenos Aires: historia americana, lliteratura y derechu'', Volume 25, Impr. de Mayu, 1864, páx. 389.</ref> La condena a muerte del líder de los pirates causó un conflictu col rei de la isla de [[Kauai]].<ref>Juan Manuel Espora, ''Episodios nacionales'', Ed. Lajouane, Bs. As., 1897, páx. 68.</ref> En [[California]] atacaron la ciudá de [[Monterrey (California)|Monterrey]]. En venciendo una débil resistencia, ocuparon la ciudá y izaron la bandera arxentina mientres seis díes.<ref>Charles Edward Chapman, ''A history of California: the Spanish period'', The Macmillan company, 1921, páx. 443.</ref> Atacaron socesivamente [[Santa Barbara (California)|Santa Barbara]], [[bahía Sebastián Vizcaíno]], [[San Blas (Nayarit)|San Blas]], [[Sonsonate]] n'[[El Salvador]] y [[El Realejo (Nicaragua)|El Realejo]] en [[Nicaragua]], puertos nos que tomaron dellos buques españoles. Una versión supón que la presencia del buque de Bouchard cola so bandera inspiró la bandera de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]], y pol so entemediu, la de los actuales países centroamericanos.<ref>Pacho O'Donnell, ''L'águila guerrera'', Ed. Suramericana, Bs. As., 1997, páx. 110. ISBN 987-1138-36-9</ref> ==== Espedición Llibertadora de Perú ==== Pela so parte, el gobiernu Chilenu realizara grandes esfuercios en fornir la so nueva escuadra (25 Navíos) aproviéndola de municiones y cebera, llogrando atopar marineros nel puertu de Valparaíso (1000 Chilenos) y marinos estranxeros na so mayoría Ingleses (624). Sol mandu de [[Manuel Blanco Encalada]], na [[Primer Escuadra Nacional|escuadra]] chilena reinaba la indisciplina.<ref>Ricardo Cox Balmaceda, ''La Gesta de Cochrane'', Ed. Francisco de Aguirre, Bs. As., 1976.</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.com.pe/books?id=DrwCAAAAYAAJ&pg=PA324&dq=memories+pa+la historia+de+les armes+espa%C3%B1foles+cochrane&ei=a3aSSNDJAY6AjwH5jfz5Dw#PPA335,M1|títulu=''Cochrane'', nes Memories pa la Historia de les Armes Españoles n'América. }}</ref> [[Ficheru:Thomas Cochrane, 10th Earl of Dundonald.jpg|thumb|185px|[[Thomas Cochrane]], comandante de la Escuadra Chilena.]] El coronel Álvarez Condarco, unviáu a [[Londres]], contrató al marín [[Thomas Cochrane]], pa dirixir la escuadra Chilena en formación. Esti postreru llegó a Chile en payares de 1818. Según l'estáu del 15 de xunetu, l'exércitu constaba de 4642 homes. El 40% de la oficialidá yera de nacionalidá d'El Ríu de la Plata. Foi necesariu estrayer soldaos pa completar la marinería de la escuadra y unos 170 artilleros pa protexer el puertu de Valparaíso. Con esto, l'exércitu quedó amenorgáu a 4.118 soldaos y 296 oficiales. Mientres Cochrane taba entamando la escuadra, el 9 de xunetu de 1819 aportó a [[Valparaíso]] la escuadrilla de Bouchard, tres 2 años de periplu. A la so llegada, Cochrane acusar de piratería y prindó a los oficiales, empecipiándose un llargu xuiciu,<ref group="n.">Desque lo afirmara Mitre en ''Historia de San Martín'', los autores arxentinos xeneralmente espliquen l'acusación como frutu de la cobicia y de la urxencia pa recaldar fondos pa la flota que se preparar pa llibertar al Perú.</ref> mientres el cual la ''Arxentina'' foi desvalijada y los dos buques prindaos que llegaron con ella incorporaos a la escuadra chilena. En setiembre de 1819 zarparon de [[Valparaíso]] con aldu al [[Callao]] cinco buques comandados por Cochrane. El puertu taba defendíu en tierra por 3000 homes y gran númberu de cañones, y per mar por aciu cinco buques. En fracasando nun ataque con [[cohete Congreve|cohetes]], prindó la goleta ''Moctezuma''. Dende ellí saleó escontra'l norte, onde'l [[William Miller (militar)|xeneral Miller]] ocupó unos díes la ciudá de [[Pisco (ciudá)|Pisco]]. N'ausencia de Cochrane, finalmente'l tribunal escuchó a Bouchard y Espora, que negaron les acusaciones,<ref>El manuscritu de Bouchard atopar n'Archivu Xeneral de la Nación, Gobiernu Nacional 1810-1828. Guerra. Campañes Navales. V-XXIV-11-6. Buenos Aires.</ref> polo que fueron absueltos n'avientu. Magar nunca recuperó'l cargamentu, dexóse-y a Bouchard embarcar al mandu na ''Arxentina''. De regresu al sur con dos buques, Cochrane atacó la ciudá de [[Valdivia]], que permanecía en manes realistes y funcionaba como cuartel xeneral de los españoles nel sur. Perdió unu de los buques nun naufraxu, pero cola Moctezuma y la tripulación de dambes atacó los fuertes que guarníen la ciudá. Avanzando de fuerte en fuerte, llogró llegar a la ciudá, que prindó'l [[4 de febreru]] de [[1820]]. Dende ellí dirixóse a [[Chiloé]], pero fracasó nun ataque terrestre a [[Ancud]] y tuvo de tornar.<ref>Gonzalo Contreras, ''Lord Cochrane so la bandera de Chile'', Ed. Zig-Zag, Santiago, 1993. ISBN 956-12-0812-1</ref> ==== Desembarcu y primeres campañes nel Perú ==== {{AP|Espedición Llibertadora de Perú|Primer campaña de Arenales a la sierra de Perú }} El 20 d'agostu de 1820 zarpó aldu al Perú una escuadra compuesta por 25 naves, de les cualos 8 de guerra y 17 de tresporte, tripulaes por 1740 marinos. Ente los buques taba la "Arxentina", al mandu de Bouchard, que tresportó 500 homes, incluyíos los Granaderos a caballu. L'exércitu constaba de 4118 soldaos y 296 oficiales, de los cualos unos 750 yeren d'El Ríu de la Plata. Taben entamaos en dos divisiones, una llamada "De Chile" y otra "De Los Andes",<ref>Comité d'historia militar del exércitu, ''Historia Militar de Chile'', Tomu I, 1969, páx. 173.</ref> y cuntaben con 25 pieces d'artillería. La espedición zarpó de Chile y empecipió les sos campañes nel Perú so una bandera que yera una variante de la [[Bandera de Chile]], solo qu'en llugar d'una estrella ostentaba trés.<ref>José Hipólito Herrera, ''L'Álbum d'Ayacucho: Coleición de los principales documentos de la guerra de la independencia de Perú'', Tip. d'A. Alfaro, 1862, páx. 180.</ref> El 8 de setiembre produció'l [[Desembarcu de San Martín|desembarcu]] na sablera de [[Distritu de Paracas|Paracas]], cercana a la villa de [[Pisco (ciudá)|Pisco]], dende onde San Martín llanzó la primera proclama al pueblu peruanu.<ref>Jorge Basadre Grohmann, ''Historia de la República de Perú'', Diariu La República, Lima, s/f. ISBN 9972-205-62-2</ref> El virréi Pezuela tenía sol so mandu unos 20&nbsp;000&nbsp;soldaos distribuyíos por tol virreinatu, de los cualos la mayor parte defendíen Lima y l'Altu Perú.<ref>Galdames, ''Historia de Chile'', páx. 342-343.</ref> De cuenta que la estratexa de San Martín, al desembarcar con pocu más de 4000 homes, nun yera atacar de frente, sinón foliar y desprestixar al so enemigu. Por ello propúnxose demostrar que podía travesar el Perú con parte del so exércitu y col restu establecese onde quixera. Unvió una división al mandu del xeneral [[Juan Antonio Álvarez de Arenales]] a [[Primer campaña de Arenales a la sierra de Perú|internase na Sierra]], llevando consigo al Batallón Nᵘ11 del Exércitu de los Andes al mandu de [[Román Deheza]], al Batallón Nᵘ2 de Chile sol mandu de [[José Santiago Aldunate]], a los Granaderos a caballu comandados por [[Juan Lavalle]] y dos pieces d'artillería. Pela so parte, San Martín se reembarcó y treslladóse per mar a [[Huaura]], al norte de Perú, onde empecipió negociaciones diplomátiques col virréi. Al producise'l desembarcu patriota, el coronel [[Manuel Quimper]], comandante de la mariña del Sur de Perú, retirar escontra'l sur, pero foi ganáu en trés combates: por [[Rufino Guido]] n'[[Apalpa]] el 7 d'ochobre, una selmana más tarde, en [[Naza]] pol teniente coronel [[Manuel Patricio Rojas]], y el día 15 n'[[Provincia de Caravelí|Acarí]], onde foi prindáu Quimper. Arenales crució'l Cordal y el 24 d'ochobre ocupó ensin combatir la ciudá de [[Huamanga]]. En ganando a una fuercia secundario na [[Departamentu de Huancavelica|ponte de Mayoc]], eslleieron una división enemiga na cuesta de [[Jauja]]. El 23 de payares, en [[Tarma]] –[[Departamentu de Junín]]– Rojas consiguió dar algame al intendente de [[Huancavelica]], Juan Montenegro, tomándolo prisioneru y quitar seis cañones, 500 fusiles y 50000 cartuchos. El 6 d'avientu de 1820, Arenales destruyó dafechu a la división del xeneral [[Diego O´Reilly]] na [[Batalla de Pasco]]. Los realistes sufrieron 83 muertos y 400 cayeron prisioneros, ente estos postreros tou la caballería empobinada por [[Andrés de Santa Cruz]], que se pasó a los patriotes dempués de la batalla. El 8 de xineru de [[1821]], la división de Arenales reincorporar al Exércitu Xuníu. Delles provincies de la Sierra fueren ocupaes, pero nun quedaron exércitos p'asegurales. Dellos oficiales, ente los que se destacar el flaire exclaustrado [[José Félix Aldao]], entamaron montoneras que podíen aguantar con una aición de [[guerrilla|guerrilles]]. A pesar de que'l territoriu percorríu nun quedaba aseguráu, la campaña debilitó militarmente al virréi Pezuela y desprestixar políticamente.<ref name="Camba"/><ref>José Segundo Roca, ''Primer campaña de la sierra en Perú, 1820'', Centru d'Estudio Unión pa la Nueva Mayoría, Buenos Aires, 1998.</ref> De resultes de les demostraciones de poder de San Martín, y disgustaos los oficiales realistes d'estraición lliberal cola orientación absolutista de Pezuela, [[Pronunciamientu de Aznapuquio|derrocar]] el 29 de xineru de 1821, sustituyéndolo pol xeneral De La Serna.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 306-307.</ref> ==== Independencia de Perú ==== Mentanto, la ciudá de [[Guayaquil]],<ref>Efrén Avilés Pinu, ''El 9 d'ochobre y la importancia de Guayaquil nel afitamientu de la independencia americana'', Revista Podium, 2006.</ref> y pocu más tarde [[Trujillo (Perú)|Trujillo]],<ref name="Tauro">Alberto Tauro del Pino, ''Enciclopedia Ilustrada de Perú.''. 3a. ed., Tomu 16, Ed. Peisa, Lima, 2001. ISBN 9972-40-165-0</ref> pronunciar pola independencia, dexando casi tol norte del país en manes de los aliaos de San Martín. Aumentando la presión sobre'l nuevu virréi, Arenales partió nuna seguna espedición a la Sierra, y l'inglés [[Guillermo Miller]] desembarcó nes mariñes del sur peruanu.<ref name="Mitre, Historia de San Martín"/> Simultáneamente, San Martín desembarcó en [[Distritu de Rancón|Rancón]], más cerca de Lima, y llanzó socesives espediciones d'esploración sobre esa ciudá, mientres realizaba nueves negociaciones de paz con De la Serna a fines d'abril. San Martín nun aceptaba otra resultancia que la independencia de Perú, lo cual yera inadmitible para De la Serna, de cuenta que nun hubo alcuerdu, pero sí intercambiu de prisioneros.<ref group="n.">Munchos prisioneros d'El Ríu de la Plata, tomaos nes campañes del Altu Perú, fueron lliberaos ya incorporáronse al exércitu llibertador.</ref> La columna de Miller desembarcó n'[[Arica]] y treslladóse a [[Tacna]], onde axuntó un contingente de voluntarios peruanos. El 22 de mayu venció a les tropes de [[José Santos La Hera]] nel [[Combate de Mirave]] y darréu tornó a Lima.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 308.</ref> Les fuercies que dexó nel sur de Perú seríen ganaes na [[batalla de Ica]], n'abril del añu siguiente, debiendo los independentistes abandonar esa rexón.<ref>Mariano Paz Soldán, ''Historia de Perú independiente'', Volume 1, páxina 305.</ref> L'alzamientu del batallón realista [[Batallón Voltígeros de la Guardia|''"Numancia"'']] —integráu por [[Venezuela|venezolanos]]— a favor de la independencia y la captura del buque más poderosu de la escuadra española por Cochrane, forzaron a De la Serna a abandonar Lima'l 5 de xunetu, internándose na Sierra. Ellí esperar p'atacalo la división de Arenales, pero nun llogró pescudar qué pasu utilizaríen los realistes pa cruciar el Cordal, fracasando nel so cometíu.<ref name="Mitre, Historia de San Martín"/> San Martín ocupó la capital y axuntó un cabildru abiertu'l 15 de xunetu. El día [[28 de xunetu]] declaró la [[Independencia de Perú]] y foi nomáu xefe civil y militar como [[Protectoráu de Perú|Proteutor de Perú]] dende'l 3 d'agostu.<ref>Ruiz Moreno, ''Campañes militares arxentines'', páx. 309.</ref> La so mano derecha foi Bernardo de Monteagudo, que llegara dende Chile como auditor del Exércitu.<ref>Pacho O'Donell, ''Monteagudo, la pasión revolucionaria'', Ed. Planeta, Bs. As., 1995.</ref> Les fortaleces del [[Callao]] quedaren en manes de los realistes, y los patriotes tardaron munchos meses en prindales.<ref name="Nellar"/><ref>Alberto Regal, ''Historia del Real Felipe del Callao, (1746-1900)'', 1961, páx. 40.</ref> Una serie de conflictos causaron la separación de dellos oficiales d'El Ríu de la Plata, ente ellos el xeneral Las Heras. La mayor parte de les tropes chilenes tornaron a Chile, a terminar la [[guerra a muerte (Chile)|guerra]] contra los últimos bastiones realistes na Araucanía.<ref>Mitre, ''Historia de San Martín.''</ref> Tamién Cochrane, que nunca se llevó bien con San Martín, tornó a Chile cola escuadra. Dellos buques, dirixíos por Bouchard y [[Martin Guisse]], siguieron al serviciu de Perú.<ref name="Mitre, Historia de San Martín"/> N'ochobre d'esi añu, San Martín creó la [[Bandera de Perú#Bandera nacional de 1820|primer bandera de Perú]], de color coloráu y blancu con un escudu,<ref>Jorge Fernández Stoll, ''Los oríxenes de la bandera'', Lima, 1953.</ref> so la cual combatieron d'equí p'arriba les tropes del Exércitu Xuníu de Perú, tanto peruanos como d'El Ríu de la Plata. === Bolívar y la campaña de Perú === {{AP|Espedición Auxiliar de Santa Cruz a Quito|Entrevista de Guayaquil}} [[Ficheru:Gran marical de ayacucho.jpg|thumb|185px|Mariscal [[Antonio José de Sucre]].]] El 9 d'ochobre de 1820 la ciudá de [[Guayaquil]] constituyérase como [[Provincia Llibre de Guayaquil]]. El gobernador [[José Joaquín Olmedo]] solicitó entós ayuda p'atacar la ciudá de [[Quitu]] a [[Simón Bolívar]]. Ésti llograra apocayá la independencia de l'actual [[Colombia]] tres la [[batalla de Boyacá]], y unvió a Guayaquil al xeneral [[Antonio José de Sucre]] con 650 soldaos, que sumó a los 1400 que tenía Guayaquil.<ref>Terry Hooker, ''The Armies of Bolivar and San Martin'', Osprey Publishing, Londres, 1991. ISBN 1-85532-128-9</ref> Por un tratáu robláu'l 15 de marzu, la provincia de Guayaquil quedaba so la proteición de la [[Gran Colombia]], formada pol [[Virreinatu de Nueva Granada]] y la [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]. Sucre avanzó escontra Quito, pero foi ganáu nun combate n'[[Ambato]], viéndose obligáu a tornar a Guayaquil. Por ello solicitó urxentes refuerzos al vicepresidente grancolombiano [[Francisco de Paula Santander|Santander]], que los unvió per tierra dende [[Popayán]], per un camín demasiáu llargu. Tamién pidió ayuda a San Martín, que-y unvió una división al mandu del coronel [[Andrés de Santa Cruz|Santa Cruz]], qu'incluyía fuercies d'El Ríu de la Plata, ente ellos 90 Granaderos a caballu comandados por [[Juan Lavalle]]. Sucre embarcó 1200 homes escontra [[Machala]], y dende ellí tomó a fines de febreru la ciudá de [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]], onde aumentó les sos fuercies a 2000 homes. Siguiendo escontra'l norte, los Granaderos y los Dragones de Colombia ganaron a fuercies cimeres na [[Batalla de Riobamba]]. El 24 de mayu de 1822, los independentistes esguilaron el [[Pichincha (volcán)|volcán Pichincha]], en que les sos fasteres llibrar la [[Batalla de Pichincha]], una victoria absoluta de los independentistes sobre los realistes del Capitán Xeneral [[Melchor Aymerich]]. Nella destacóse'l batallón Nᵘ2 de Perú, comandado pol d'El Ríu de la Plata [[José Valentín de Olavarría]]. La victoria significó la independencia definitiva de la [[Presidencia de Quito]], que foi incorporada a la Gran Colombia.<ref>''Historia del Ecuador'', Vol. 5, Salvat Editores, Quito, 1980. ISBN 84-345-4065-7.</ref> En Guayaquil, la opinión pública permanecía estremada, pero la ciudá foi ocupada militarmente y anexada a la Gran Colombia'l 15 de xunetu. Esti fechu causó series desavenencies ente San Martín y Bolívar. San Martín yera consciente de que-y yera imposible terminar la campaña ensin ayuda esterior. Pidió ayuda a los distintos gobiernos de les Provincies Xuníes, pero les provincies interiores escusar por falta de fondos y la [[provincia de Buenos Aires]] prefirió caltener el so aislamientu, que-y dexaba progresar económicamente y nun collaborar nes campañes finales contra la so antigua metrópolis.<ref>[[Arturo Jauretche]], ''Manual de zonceras arxentines''. Ed. Peña Lillo, Bs. As., 1984, páx. 45-46.</ref> Asina, el Proteutor de Perú viose obligáu a recurrir a l'ayuda de Bolívar, con quien alcordó una entrevista en Guayaquil. [[Ficheru:Entrevista de Guayaquil.jpg|thumb|300px|Una visión idealizada de [[José de San Martín|San Martín]] y [[Simón Bolívar|Bolívar]] na [[Entrevista de Guayaquil]].]] San Martín llegó a Guayaquil el 25 de xunetu, y a otru día caltuvo una llarga [[Entrevista de Guayaquil|entrevista]] a soles con Bolívar, que'l so conteníu permaneció secretu. De resultes de la distinta situación militar y política de dambos llibertadores, San Martín anunció qu'arrenunciaba al Protectoráu de Perú y qu'encargaba la terminación de les campañes d'independencia d'esi país a Bolívar.<ref>[[Indalecio Liévano Aguirre]], ''Bolívar'', Institutu de Cooperación Iberoamericana, Madrid, 1983. ISBN 84-7232-311-0</ref><ref>Jauretche, ''Manual de zonceras arxentines'', páx. 45-46.</ref><ref group="n.">La versión arxentina tradicional de la entrevista, en Mitre, ''Historia de San Martín''. Esta versión de Mitre ye criticada polos historiadores arxentinos del sieglu XX, como [[José María Rosa]].</ref> Esi mesmu día reembarcó escontra Lima, y a pocu de llegar fixo espresa'l so arrenunciu al Protectoráu, la que-y foi aceptada'l 20 de setiembre de 1822. El [[Congresu Constituyente de Perú (1822)|Congresu de Perú]] nomó Presidente de la Xunta de Gobiernu al xeneral [[José de La Mar]]. San Martín tornó a Buenos Aires, y dellí emigró a [[Europa]]. ==== Fracasos y perda de Lima ==== {{AP|Campaña d'Entemedios|Segunda Campaña d'Entemedios|Sulevación del Callao}} San Martín encargara al xeneral [[Rudecindo Alvarado]] una [[campaña d'Entemedios|campaña a los puertos entemedios]] ente Perú y Chile, pa quitar de la salida al mar a les tropes del virréi. N'ochobre de 1822, 4490 homes al mandu de Alvarado –ente los cualos 1700 d'El Ríu de la Plata, 1390 peruanos y 1200 chilenos– desembarcaron n'[[Ilo]] y ocuparon Tacna. Dende ellí avanzaron escontra la Sierra, buscando entrar nel Altu Perú, pero fueron ganaos nes batalles de [[batalla de Torata|Torata]] y [[batalla de Moquegua|Moquegua]] por [[Jerónimo Valdés]]. Debieron reembarcarse y tornar a Lima, morriendo munchos d'ellos nun naufraxu. La derrota causó en febreru un [[Motín de Balconín|golpe d'estáu]] pol que La Mar foi derrocáu y reemplazáu por [[José de la Riva Agüero]]. Este solicitó la intervención de Bolívar, qu'unvió dende Guayaquil 6000 homes al mandu de Sucre, que tamién yera l'encargáu d'axustar col gobiernu peruanu los términos en que Bolívar intervendría na guerra. Una de les primeres aiciones de Sucre foi aportunar nuna [[Segunda Campaña d'Entemedios|segunda campaña]] escontra los puertos entemedios ente Chile y Lima. Unvió escontra'l sur 2500 homes al mandu del xeneral Santa Cruz, conducíu pola flota empobinada por [[Martín Guisse]]. Desembarcaron n'[[Arica]], avanzaron rápido escontra l'interior pasando por Tacna y [[Moquegua]]. Dambos bandos axudicáronse la victoria na indecisa [[Batalla de Zepita]].<ref name="Camba"/><ref>Mariano Paz Soldán, ''Historia de Perú independiente: Segundu periodu: 1822-1827'', páx. 117.</ref> Ante l'ausencia de les tropes de Santa Cruz y [[Agustín Gamarra|Gamarra]], Lima taba casi desguarnecida. El brigadier [[José Canterac]] entamó en [[Jauja]] un exércitu de 8000 homes col que coló sobre la capital, entrando en Lima'l 18 de xunu, mientres el Congresu sacupaba la ciudá y retirábase a El Callao. Sicasí, Canterac abandonó Lima un mes más tarde y dirixóse al sur por Jauja.<ref>Mitre, "Historia de San Martín".</ref> Sucre partió per mar y prindó [[Arequipa]] el 18 d'agostu. Dende ellí avanzó hasta Puno, pero nun llogró coordinar les sos aiciones con Santa Cruz, que siguió la so marcha hasta Oruro. La rápida reaición realista —que los sos cronistes llamaron la "campaña del talón"— dexó a Santa Cruz aislláu; de cuenta que, ensin presentar batalla, tornó apresuradamente a la mariña y reembarcó el so exércitu escontra'l norte.<ref>''Biografíes peruanes'', Ed. Alexis, Arequipa, Perú, s/f.</ref> Arequipa foi [[combate d'Arequipa|recuperada]] polos realistes n'ochobre,<ref name="Miller">[[Guillermo Miller]], ''Memoirs of General Miller: in the service of the republic of Peru'', Volume 2, publicaes por John Miller.</ref> forzando amás a retornar a Chile a un exércitu de 2500 homes unviáu nel so auxiliu.<ref>Francisco Encina, ''Historia de Chile'', Tomu 17, Ed. Revista Ercilla, Santiago de Chile, 1983, páx. 96.</ref> Mentanto, a principios de setiembre llegó Bolívar con nuevos refuerzos a Lima, mientres españaba un conflictu ente'l nuevu presidente [[José Bernardo de Tagle]] y Riva Agüero, que s'instalara en [[Trujillo (Perú)|Trujillo]] y punxérase en contautu colos realistes. Inorando les intrigues de Riva Agüero, Guisse pasar a les sos files y bloquió la mariña peruana. De cuenta que Bolívar folió'l so exércitu nuna campaña contra Riva Agüero, que terminó col arrestu d'ésti a fines de payares.<ref name="Tauro"/> El 5 de febreru de [[1824]] producióse la [[Sulevación del Callao]], en que la tropa acantonada nesti puertu —principalmente soldaos d'El Ríu de la Plata, pero tamién chilenos y peruanos— remontar contra los sos oficiales pol retrasu de los sos pagos y l'estáu de miseria en que s'atopaben depués de la so última campaña nel sur. Tarreciendo poles consecuencies de la so rebelión, poner so la direición de los oficiales realistes prisioneros y enarbolaron la bandera española. Tamién se produció una [[Sulevación de los granaderos a caballu|sulevación de parte de los Granaderos]], que se pasaron a los realistes.<ref name="Camba"/><ref>Juan W. Gez, ''Apoteosis de Pringles, 1795-1895'', Ed. Impr. Europea de M. A. Rosas, Buenos Aires, 1896.</ref> La captura del puertu polos realistes causó una gran alarma en Lima. Viéndose incapaz de sostener la so posición, Bolívar sacupó la capital, que foi ocupada pol exércitu realista dirixíu por [[José Ramón Rodil]].<ref name="Camba"/> Delles otres divisiones pasáronse tamién a los españoles, y el xeneral [[Juan Antonio Monet]] treslladó los prisioneros del Callao hasta Puno.<ref>Vicente Osvaldo Cutolo, ''Nuevu diccionariu biográficu arxentín (1750-1930)'', Editorial Elx, Bs. As., 1968.</ref> Nel bandu realista surdió un conflictu tan grave como'l qu'encaraben los patriotes: l'[[absolutismu|absolutista]] xeneral [[Pedro Antonio Olañeta]] [[Rebelión de Olañeta|remontóse]] contra l'autoridá del virréi De la Serna,<ref name="Urcullu"/> siguíu por dellos destacaos oficiales, y al mandu de unos 5000 soldaos tomó'l control de les cuatro provincies del Altu Perú en febreru de 1824. El virréi reaccionó unviando al xeneral Valdés con un exércitu equivalente,<ref>''La dramática insurxencia de Bolivia'', páx. 157.</ref> qu'escorrió al so enemigu por tol Altu Perú. Tres delles batalles ente dambos bandos, a fines d'agostu la situación yera entá indecisa, pero costara una enorme gastadura y perda de recursos al exércitu realista.<ref name="Urcullu"/> ==== La campaña d'Ayacucho ==== {{AP|Batalla de Junín|Batalla d'Ayacucho}} Lo que quedaba del exércitu llibertador –unos 5000 homes, de los cualos apenes unos 500 yeren d'El Ríu de la Plata– concentrar en Trujillo, al mandu de Bolívar. Ellí recibió nel mes de mayu nuevos refuerzos llegaos dende Bogotá, axuntando un exércitu de 8000 homes colos qu'empecipió la so meyora escontra la Sierra en xunu, aprovechando la división de les fuercies realistes. L'exércitu a órdenes direutes del virréi De la Serna ocupaba'l [[Ríu Mantaro|valle del Mantaro]], sacante les tropes del xeneral [[José de Canterac]], asitiaes nel norte. Estes fueron algamaes polos independentistes a veres del [[llagu Junín]] el 6 d'agostu. En ficies de la superioridá de les sos fuercies de caballería, Canterac defender del ataque de la caballería patriota namái colos sos caballeros, de cuenta que la [[Batalla de Junín]] lluchar ensin disparar un tiru. Primeramente, les tropes de Canterac arollaron a los patriotes nun escobiu; pero un contraataque de los [[Húsares de Junín|Húsares de Perú]], comandados pol d'El Ríu de la Plata [[Manuel Isidoro Suárez]], llogró desorganizar de la mesma a los realistes. Un nuevu contraataque patriota decidió la victoria pa les fuercies de Bolívar.<ref>Mariano Torrente, ''Historia de la revolución hispano-americana'', Volume 3, Impr. de L. Amarita, 1830, páx. 477.</ref><ref>José Tamayo Herrera ''Nuevu compendiu d'historia de Perú'', páx. 235.</ref> Bolívar dexó l'exércitu sol mandu de Sucre, qu'empecipió la marcha escontra'l sur en busca de De la Serna. Ésti ordenó'l regresu de Valdés con toles sos fuercies dende'l sur; por un alcuerdu, Olañeta apurrió 2500 homes al exércitu del virréi y quedó en poder de too l'Altu Perú.<ref>Torrente, ''Historia de la revolución hispano-americana'', páx. 479.</ref> A fines de setiembre, Bolívar comunicar con Olañeta, intentando xunilo a la causa independentista, pero nun recibió respuesta. Mientres delles selmanes, Sucre avanzó amodo escontra'l sur. Una rápida reaición de Valdés coles avanzaes realistes dexó-y ganar a Sucre el 3 d'avientu na [[Batalla de Corpahuaico]], cerca de [[Cangallo]].<ref name="Miller"/> Magar la derrota, Sucre entainar a volver avanzar escontra [[Huamanga]] y seis díes más tarde, el 9 d'avientu, l'[[Exércitu Xuníu Llibertador de Perú|Exércitu Xuníu]] empecipió la [[Batalla d'Ayacucho]]. La superioridá táctico y moral de les fuercies de Sucre, y un cabileñu contraataque de De la Serna –que cayó prisioneru– decidieron la batalla, la campaña y tola [[Guerra d'Independencia Hispanoamericana]] a favor de los independentistes. Nesta batalla combatió per última vegada un escuadrón del Reximientu de Granaderos a caballu, al mandu de [[José Félix Bogado]].<ref name="Camba"/> Los realistes tuvieron 1800 muertos y 700 mancaos, contra los 370 muertos y 609 mancaos patriotes. El xefe accidental del exércitu realista, xeneral Canterac, robló esa nueche con Sucre la [[Capitulación d'Ayacucho]], pola que l'exércitu realista de Perú arrenunciaba a siguir la llucha y los sos oficiales y soldaos podíen colase a España.<ref>María Sáenz Quesada, ''Ayacucho, la más gloriosa victoria'', Revista Toa ye Historia, Númberu 91.</ref> === Independencia de Bolivia === El coronel [[José María Pérez de Urdininea]], que combatiera nes [[Republiquetas]] y na Guerra Gaucha, aniciar hacia 1820 en [[provincia de San Juan|San Juan]], onde foi escoyíu gobernador en 1822. Ellí pretendió formar un exércitu pa invadir l'Altu Perú, pero nun llogró axuntar fondos nin consiguió sofitu en Buenos Aires. Con too y con eso llogró formar un contingente de casi 500 homes, que llevó a Salta y punxo al mandu de [[José María Paz]]. Instaló les sos fuercies en [[Humahuaca]], pero estes permanecieron inactives mientres dos años.<ref name="Paz"/> El xeneral [[Juan Antonio Álvarez de Arenales|Arenales]] treslladárase a principios de 1823 a Salta, onde foi electu gobernador en xineru de 1824. Dedicó los sos esfuercios a intentar una última campaña al Altu Perú, aprovechando les tropes aconceyaes por Urdininea, más dalgunes otres tropes aconceyaes por Paz en Santiago del Estero. El 4 d'agostu de 1824, el gobernador Arenales nomó ''comandante xeneral de Vanguardia'' al xeneral Urdininea —a pidíu del mariscal Sucre— por que se dirixera al Altu Perú a atacar a Olañeta dende'l sur. Esti poner en marcha'l 3 de xineru de [[1825]], con una fuercia d'alredor de 604 homes.<ref>Según una estimación del diputáu [[José Ignacio Gorriti]], del [[Congresu Xeneral de 1824]], citáu n'Ernesto J. Fitte, ''Dempués d'Ayacucho'', Revista Toa ye Historia, númberu 96.</ref> En [[Puno]] –onde se topaben los prisioneros del Callao– el xeneral [[Pío Tristán]] desconoció la capitulación d'Ayacucho y asumió'l cargu de virréi, polo que solicitó a Olañeta la so cooperación. Olañeta poner a los sos órdenes, pero'l comandante [[Francisco Anglada (militar)|Francisco Anglada]] rindir en La Paz y el coronel [[José María Fascio]] apurrió Puno.<ref group="n.">Fascio sería darréu'l primer gobernador de la [[provincia de Jujuy]].</ref> Tristán y otros xefes realistes acoyer a la Capitulación d'Ayacucho y abandonaron la guerra. Sucre propunxo a Olañeta pasase tamién de bandu, calteniendo'l mandu nel Altu Perú, pero nun llogró más alcuerdu qu'un armisticiu por cuatro meses. Este foi desconocíu por Bolívar, qu'ordenó a Sucre cruciar el Desaguadero. A midida que Olañeta abandonaba Oruro, Chuquisaca y Cochabamba, estes ciudaes diben apurriéndose al exércitu de Sucre. El gobernador de Santa Cruz, Aguilera, rindir a les tropes patriotes en Valle Grande.<ref>Bidondo, ''La guerra de la independencia nel Altu Perú'', páx. 168.</ref> Conocida en Buenos Aires la noticia d'Ayacucho, el ministru [[Manuel José García]] encargó al gobernador Arenales afaer convenciones colos xefes realistes del Altu Perú, como asina tamién avanzar coles sos tropes escontra esa rexón. El 12 de marzu, el gobernador Arenales pidió instrucciones al [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu Nacional]] y solicitó autorización pa crear un exércitu de 3292 homes y, implícitamente, dineru pa financialo.<ref>Ernesto J. Fitte, ''Dempués d'Ayacucho'', Revista Toa ye Historia, númberu 96.</ref> Cuando Olañeta dexó Potosí, el teniente coronel [[Carlos Medinaceli]] pasar de bandu y el 1ᵘ d'abril atacó a Olañeta nel [[Combate de Tumusla]], ente Cinti y Cotagaita, resultando muertu l'últimu xeneral realista.<ref>Bidondo, ''La guerra de la independencia nel Altu Perú'', páx. 169.</ref><ref group="n.">Al saber que l'últimu xeneral lleal en toa América del Sur yera Olañeta, el rei Fernando VII nomar virréi del Río de la Plata'l día 29 de mayu. Irónicamente, pa la fecha del so nomamientu, Olañeta yá morriera.</ref> Al saber de la muerte de Olañeta, Arenales unvió en sofitu de Medinaceli dende Humahuaca a Pérez de Urdininea, pero ésti se autonombró ''Comandante en Xefe del Exércitu Llibertador de Chichas'', poniéndose fuera del algame de l'autoridá de Arenales. El 7 d'abril, el coronel Valdez rindióse ante Urdininea, pidiendo ser entendíu na Capitulación d'Ayacucho.<ref name="Urcullu"/> Terminara la Guerra de la Independencia. == Últimos apartaces realistes n'América continental == No que respecta direutamente a l'actual Arxentina, la guerra d'independencia terminara. Pero entá habría dalgunos últimos apartaces na América Española: inclusive dexando de llau les islles del Caribe, que siguiríen en manes españoles hasta fines del sieglu XIX, los españoles fadríen dellos últimos esfuercios por aguantar nes sos antigües colonies, o inclusive reconquistales. Les tropes del llibertador [[Simón Bolívar]] ocuparon Lima colos refuerzos veníos de la [[Gran Colombia]]. Más allá de la capitulación d'Ayacucho la guarnición de la fortaleza del Callao aguantó comandado pol coronel Rodil, al mandu de 2500 soldaos realistes, qu'incluyía los sos reximientos veteranos de Chile, xunto a [[Sulevación del Callao|los sulevaos del Callao]] del antiguu [[exércitu de los Andes]], y qu'agospiaron a unos 8000 civiles y soportaron el [[Segundu sitiu del Callao|Sitiu del Callao]] hasta la so capitulación el [[23 de xineru]] de [[1826]], cuando la metá de la guarnición morriera de fame y epidemia.<ref name="Miller"/><ref>Oscar Alberto Muiño, ''Vamos Lluchar hasta morrer y dempués vamos ver'', Revista Toa ye Historia, númberu 182.</ref> Otra plaza realista qu'aguantó foi la [[isla de Chiloé]], defendida aprofiantemente polos sos habitantes, gobernaos por [[Antonio de Quintanilla]]. Esti llograra refugar un ataque chilenu na [[Batalla de Mocopulli]] en 1824.<ref>Francisco Encina, ''Historia de Chile'', tomu 17, Ed. Ercilla, Santiago de Chile, 1983, páx. 89-92.</ref> El presidente [[Ramón Freire]] dirixó personalmente una campaña contra la isla, que terminó col [[Tratáu de Tantauco]], en xineru de [[1826]], pol que Chiloé incorporar al Chile independiente.<ref>Encina, ''Historia de Chile'', páx. 133-141</ref> [[Pedro Antonio Olañeta]] foi derrotáu y muertu en 1825, y les fuercies grancolombianas ocuparon Bolivia. Pero inda en xineru de [[1828]], l'antiguu coronel realista [[Francisco Javier Aguilera]], que fuera gobernador de [[Intendencia de Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz de la Sierra]], remontar contra les autoridaes patriotes de Bolivia. Foi rápido derrotáu y axusticiáu.<ref name="Siles"/> [[Méxicu]] declarara la so independencia en setiembre de [[1821]], sicasí [[Exércitu Real de la Nueva España (Revolución hispanoamericana)|l'exércitu realista novohispano]] aguantó na fortaleza de [[San Juan de Ulúa]], Veracruz, hasta payares de 1825, nos [[Intentos de Reconquista en Méxicu]] que conclúin cola [[Batalla de Tampico (1829)|Batalla de Pueblo Viejo]] en setiembre de [[1829]].<ref>Harold Sims, ''Reconquistar de Méxicu: la historia de los atentaos españoles, 1821-1830'', Ed. Fondu de Cultura Económica, Méxicu, 1984.</ref> N'actual territoriu arxentín, los postreros realistes qu'enfrentaron al nuevu estáu —inda cuando yá nun formaben parte d'un yá inesistente "bandu realista"— fueron los [[hermanos Pincheira]]. Al mandu d'una guerrilla de montoneros realistes chilenos, xunir a los indíxenes [[pehuenche]]s, realizando correríes en territoriu d'esi país al mandu de una partida d'ente 500 y 1000 homes.<ref>Encina, ''Historia de Chile'', 141-144 y 211-213.</ref> Tres la muerte de dos de los Pincheira en 1823, los sos hermanos instalar na actual [[provincia del Neuquén]], llanzando [[malón|malones]] contra distintos llugares de la [[llanura pampeana]] hasta ser definitivamente destruyíos por una partida chilena na [[Batalla de les llagunes de Epulafquen]], en [[1832]].<ref>[https://sites.google.com/site/neuteca200/los-pincheira-por-el mio-rei-i-el mio-lei Madalena Petit, ''Los Pincheira'', en Neuteca 200.] Consultáu'l 8 de mayu de 2010.</ref> == Consecuencies == Les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] algamaron al traviés de la Guerra d'Independencia'l so oxetivu principal, independizar al ex [[Virreinatu del Río de la Plata]] de la so [[Madre patria|metrópolis]], España. La primer nación en reconocer la independencia de les Provincies Xuníes foi Gran Bretaña,<ref group="n.">A efeutos práuticos, el tratáu de Bouchard col rei ḥawaianu nun tenía nengún valor pal gobiernu d'El Ríu de la Plata, nin suponía una llimitación pal d'España. Vease Miguel Á. de Marcu, ''Corsarios arxentinos '', Ed. Planeta, 2002. ISBN 950-49-0944-2</ref> que lo fixo oficialmente nun tratáu del 2 de febreru de 1825.<ref group="n.">Trátase del "Tratáu d'Amistá, Comerciu y Navegación" robláu ente [[Manuel José García]] y [[Woodbine Parish]], ratificáu pol [[Congresu Xeneral de 1824|Congresu Nacional]] y pol gobernador Las Heras el 19 de febreru.</ref><ref>[http://www.argentinaoculta.com/Tratáu1825.htm Tratáu de 1825, n'Arxentina Despinta.] Consultáu'l 8 de xunetu de 2010.</ref> En [[1826]] les Provincies Xuníes camudaron el so nome pol actual, de [[República Arxentina]], oficializáu na [[Constitución Arxentina de 1826|Constitución]] d'esi añu.<ref>[[:s:es:Constitución de la Nación Arxentina (1826)|Testu completu de la Constitución de 1826 en wikisource]].</ref> España recién reconocería la independencia de l'Arxentina nel tratáu del 29 d'abril de [[1857]],<ref group="n.">Tratáu robláu por [[Juan Bautista Alberdi]] pela parte arxentina.</ref> —que foi refugáu— y pol tratáu definitivu del 21 de setiembre de [[1863]].<ref>[[Miguel Ángel Scenna]], ''Arxentinos y españoles'', 2ª parte, Revista Toa ye Historia, Nro 130, Bs. As., 1978, páx. 80-86.</ref> Sicasí, nun se llogró la independencia d'un país unificáu, sinón de siquier cuatro: daqué más de la metá del territoriu d'El Ríu de la Plata que nesa dómina fuera ocupáu pola población blanca pertenez güei a la [[República Arxentina]], pero tamién esisten nesi territoriu les naciones de [[Paraguái]], [[Bolivia]] y [[Uruguái]].<ref>Guillermo De Nevares, ''Cómo se desintegró el Virreinatu del Río de la Plata (y consolidóse el Brasil)'', Ed. Plus ultra, Bs. As., 1987.</ref><ref>Carlos Fontela, ''Fechos y homes que formaron l'Arxentina'', tomu I, Ed. Llibros en Rede, Bs. As., 2002. ISBN 987-1022-92-1</ref> Per otru llau, les [[Misiones Orientales]] y dellos otros territorios cercanos terminaron de ser amestaos definitivamente al [[Brasil]] como resultáu de la dispersión de les fuercies d'El Ríu de la Plata na guerra d'independencia y de los disensos internos.<ref>Alejandro Larguía, ''Misiones Orientales, la provincia perdida'', Ed. Correxidor, Bs. As., 2000.</ref> Esto foi resultáu del desenvolvimientu de la Guerra d'Independencia: les autoridaes coloniales d'estos trés territorios negar dende un principiu a xuntar a la [[Revolución de Mayu]], y por llargu tiempu tuvieron ésitu na so negativa, ganando repetidamente a los exércitos d'El Ríu de la Plata. Los repitíos fracasos de los exércitos de les Provincies Xuníes en sostener la so dominación nel [[Alto Perú]] llevaron a esa rexón a maurecer una identidá xeográfico y social propia, que eclosionó tres la llegada del exércitu llibertador dende la [[Gran Colombia]] na [[Declaración d'Independencia de Bolivia|independencia de Bolivia]].<ref>Tuliu Halperín Donghi, ''Reforma y disolución de los imperios ibéricos (1750-1850)'', Ed. Alianza, Madrid, 1985, páx. 180-181. ISBN 84-206-4203-7</ref><ref>Ernesto J. Fitte, ''Sucre dempués d'Ayacucho'', Revista Toa ye Historia, númberu 95, Bs. As., 1975.</ref> La negativa de les autoridaes virreinales paraguayas –y darréu de los sos primeros gobiernos independientes– a pertenecer a les Provincies Xuníes caltúvose firme a lo llargo de décades, sofitada pola población, hasta que la [[independencia del Paraguay]] foi [[Independencia del Paraguay#Reconocencia de la Independencia|definitivamente reconocida]] pol gobiernu arxentín na década de 1850.<ref>Horowicz, ''El país qu'españó'', páx. 221-223.</ref><ref>James Scobie, ''La llucha pol Afitamientu de la Nacionalidá Arxentina'', Ed. Hachette, Bs. As., 1965, páx. 188.</ref> A lo último, la negativa de Montevidéu a acatar a los gobiernos independientes, la negativa de los federales de Artigas a sometese a un gobiernu centralizáu y la [[Invasión Lusu-Brasilana|invasión brasilana]] definieron coles mesmes a la [[Banda Oriental]] como un territoriu con identidá propia, que terminó per algamar la independencia como [[Historia d'Uruguái#Independencia|Estáu Oriental del Uruguái]] ante la falta d'un trunfador claru na [[Guerra de Brasil]],<ref>Arteaga y Coolighan, ''Historia del Uruguái'', páx. 289-296.</ref> la cual —dende esti puntu de vista— puede ser considerada una continuación de la '''Guerra de la Independencia Arxentina'''.<ref>Busaniche, ''Historia arxentina'', páx. 452.</ref> == Ver tamién == === Anexos === * [[Batalles y combates de la guerra d'independencia de l'Arxentina]] * [[Cronoloxía de la guerra d'independencia de l'Arxentina]] * [[Comandantes destacaos de la guerra d'independencia de l'Arxentina]] === Ver tamién === * [[Independencia de l'Arxentina]] * [[Surdimientu del Estáu Arxentín]] * [[Guerres d'independencia hispanoamericanes]] * [[Historia del Exércitu Arxentín]] * [[Guerres civiles arxentines]] == Notes y referencies == === Notes === == Notes == {{llistaref|group="n."|2}} === Referencies === {{llistaref|2}} == Bibliografía xeneral == Cítense de siguío les obres xenerales sobre la Guerra d'Independencia que fueron consultaes polos editores, resalvando les referíes a visiones parciales de la mesma, que pueden consultase nes Referencies: * Best, Félix: ''Historia de les Guerres Arxentines'', Ed. Peuser, Bs. As., 1980. * Bidondo, Emilio, ''La guerra de la independencia nel Altu Perú'', Ed. Círculu Militar, Bs. As., 1979. * Camogli, Pablo, ''Batalles pola llibertá'', Ed. Aguilar, Bs. As., 2005. ISBN 987-04-0105-8 * Carranza, Ángel Justiniano, ''Campañes Navales de la República Arxentina'', Volume I - Tomos 1 y 2, Secretaría d'Estáu de Marina, 1962. * {{cita llibru |apellíu=Castello |nome=Antonio Emilio|enllaceautor=|títulu=Historia de Corrientes|otros añu=1991|editorial=Editorial Plus ultra|allugamientu=Buenos Aires (Arxentina) |isbn=950-21-0619-9}} * Frías, Bernardo, ''Historia del Xeneral Martín Güemes y de la Provincia de Salta, esto ye de la Independencia Arxentina'', Salta, 1971. *{{cita llibru |apellíos1={{versalita|González}}|nome1={{versalita|Julio César}}|apellíu-editor1=Fundación Hernandarias|títulu=La involución hispanoamericana: de les provincies de les Españes a territorios tributarios : el casu Arxentín, 1711-2010|fecha=2010|editorial=Editorial Docencia |páxina=976|isbn=9789875061927}} * Mitre, Bartolomé, ''Historia de Belgrano y de la independencia arxentina'', Ed. Estrada, Bs. As., 1947. * Mitre, Bartolomé, ''Historia de San Martín y de la emancipación suramericana'', Ed. Eudeba, Bs. As., 1968. * Ruiz Moreno, Isidoro J., ''Campañes militares arxentines'', Tomu I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004. ISBN 950-04-2675-7 * Encina y Castedo, ''Historia de Chile'', Editorial Zig-Zag, 10ª edición, Santiago de Chile, 1953. {{Tradubot|Guerra de la Independencia Argentina}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Guerra de la Independencia Arxentina]] 7qum4a25j2ddfsxw8vqmq2mgqc8jyta 0 174226 4499383 4410163 2026-06-08T10:49:25Z CommonsDelinker 488 Replacing Naval_Jack_of_Greece.svg with [[File:Naval_jack_of_Greece.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]). 4499383 wikitext text/x-wiki {{banderaWD}} La '''[[bandera]] de [[Grecia]]''' ta formada por nueve franxes horizontales de igual tamañu. Ye de color [[azul]] y [[blancu (color)|blancu]] que s'alternen, siendo la franxa asitiada na parte cimera de la bandera de color azul. Nel ángulu cimeru más próximu al estil asítiase un cuadru azul con una cruz blanca que ye símbolu de la [[Ilesia ortodoxa|Ilesia Ortodoxa Griega]]. La proporción de la bandera ye 2:3. En [[1969]], el [[Réxime de los Coroneles]] declaró esta bandera como la oficial, la que primeramente solo yera utilizada pola [[marina mercante]], pos pal restu de los usos emplegábase una bandera de color azul con una cruz blanca dende [[1828]]. En [[1975]], posterior a la cayida de la [[Xunta Militar Griega (1967-1974)]] foi sustituyida pola antigua bandera, siendo restituyida en [[1978]]. Les nueve franxes representen el númberu de sílabes de la frase "'''Έλευθερία ή Θάνατος'''" (''E-lef-the-rì-a i Thà-na-tos'') que significa “llibertá o muerte”, que ye'l lema nacional. == Constitución de la bandera == [[Ficheru:Flag of Greece (construction sheet).svg|center|500px]] == Otres banderes == <gallery> Ficheru:Naval jack of Greece.svg|[[Pabellón de proba]]. Ficheru:Flag of the President of Greece.svg|[[Estandarte presidencial]]. </gallery> == Banderes históriques == <gallery> Ficheru:Byzantine imperial flag, 14th century.svg|[[Ficheru:FIAV reconstructed.png|23px|Bandera histórica reconstruyida]] Bandera baxo l'[[imperiu bizantín]] tardíu. Ficheru:Spachides Flag.svg|[[Ficheru:FIAV reconstructed.png|23px|Bandera histórica reconstruyida]] Bandera de los [[cipayu|cipayos]], usada nos territorios griegos ([[1431]]-[[1619]]). Ficheru:Roman (Orthodox Christian) Merchant Flag 1453-1793.svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] Bandera baxo'l dominiu del [[imperiu otomanu]], colores colloraos por ellos y franxa azul polos griegos. Ficheru:Flag of Greece (1821).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] Bandera xurdida en [[1769]], pero famosa pol so usu na [[guerra d'independencia de Grecia]] de [[1821]]. Ficheru:Flag of Greece (1828-1978).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] Bandera de [[1822]] a [[1969]]. Ficheru:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] Bandera Real de 1863–1924 y 1935–1973. Ficheru:Flag of Greece (1970–1975).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] Bandera de [[1970]] a [[1975]], baxo la [[Dictadura de los Coroneles]]. Ficheru:Flag of Greece (1828-1978).svg|[[Ficheru:FIAV historical.svg|23px|Bandera histórica]] La bandera de 1822, retomada de [[1975]] a [[1978]]. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces bandera}} {{Banderes d'Europa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Banderes nacionales|Grecia]] [[Categoría:Banderes por estáu|Grecia]] [[Categoría:Grecia]] f9aurw2ib0wc5uaflzmm1kyidc21f3d 4 190484 4499257 4498793 2026-06-07T15:14:07Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4499257 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/imáxenes |sparql=SELECT ?item ?dob ?dod ?img (CONCAT(" <small>",str(ROUND(FLOOR((?dod - ?dob)/365.2425))),"&nbsp;años</small>") as ?s3) { SELECT ?item ?stct ?slct (?stct + ?slct*2 as ?rank) (SAMPLE(?img1) as ?img) (MAX(?dod1) as ?dod) (SAMPLE(?dob1) as ?dob) { ?item wdt:P570 ?dod1 FILTER ( ?dod1 > "2022-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) FILTER ( ?dod1 > (now()-"P32D"^^xsd:duration) && ?dod1 < now() ) ?item wdt:P18 ?img1 . FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P1087 [] } ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wikibase:statements ?stct ; wikibase:sitelinks ?slct . OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob1 } FILTER EXISTS { ?article schema:about ?item . ?article schema:isPartOf <https://ast.wikipedia.org/> . } } GROUP BY ?item ?stct ?slct ORDER BY DESC(?rank) ?item LIMIT 8 } ORDER BY DESC(?dod) |section= |columns=P18,label,P570,P20,qid,?s3 |thumb=130 |min_section= |links=local |row_template=Wikidata list/gallery |skip_table=1 |autolist=fallback |short = true |chart=true |references=all }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Marjane Satrapi Cannes 2008(Cropped).jpg|center|130px]] | label = [[Marjane Satrapi]] | p570 = 2026-06-04<ref name="ref_a2121068f5b89a5dbaac590954d2221668761df82cb8968deda262d3a762f997">https://www.npr.org/2026/06/04/nx-s1-5846531/marjane-satrapi-obituary</ref><ref name="ref_fbadf4d4bb36ad0150896cd8c525c8f19e8051aa5c3e313c98861a6070a43247">https://www.la-croix.com/culture/mort-de-marjane-satrapi-artiste-franco-iranienne-autrice-de-persepolis-a-l-age-de-56-ans-20260604</ref><ref name="ref_322e9233d642e46eb4691513c03b89af2983c71d055c655c04c1bc6641634567">https://www.libramemoria.com/defunts/satrapi-marjane/8f67b3f6c0354b2caba3e07bf70b90cb</ref> | p20 = [[París]]<ref name="ref_399e88a14bd1bb7691ef101138329f42faf513e0609deef5ccf899d245901079">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/06/04/l-artiste-franco-iranienne-marjane-satrapi-autrice-de-la-bande-dessinee-persepolis-est-morte-a-l-age-de-56-ans_6697291_3382.html</ref><ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> | qid = Q126633 | s3 = <small>56&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Josefina Molina (6915747281).jpg|center|130px]] | label = [[Josefina Molina]] | p570 = 2026-05-30<ref name="ref_b72132ab8c6f6c397c427b85235c409f17dfd6f6fb37bda28b0437c76b96a2e8">https://www.academiadecine.com/2026/05/30/fallece-josefina-molina-revolucionaria-directora-de-cine/</ref> | p20 = [[Madrid]]<ref name="ref_b72132ab8c6f6c397c427b85235c409f17dfd6f6fb37bda28b0437c76b96a2e8">https://www.academiadecine.com/2026/05/30/fallece-josefina-molina-revolucionaria-directora-de-cine/</ref> | qid = Q3815247 | s3 = <small>89&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Abdrabbuh Mansur Hadi.jpg|center|130px]] | label = [[Abd Rabbuh Mansur al-Hadi]] | p570 = 2026-05-28<ref name="ref_af48e5fb516ad011f7841389d7aeb5bba5e073c9e797889d6c5fced88ea3264b">https://www.aljazeera.net/news/2026/5/28/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%B1%D8%A8%D9%87</ref> | p20 = [[Riyad]] | qid = Q57480 | s3 = <small>80&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Tarsy Carballas e Victoria Martíns (Vigo 2013).jpg|center|130px]] | label = [[Tarsy Carballas]] | p570 = 2026-05-16<ref name="ref_c5add5e6904226bd1ac2287e057608d5f3673a36b3d46f31030392c5448c5b71">https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/muere-cientifica-taboadesa-tarsy-carballas-91-anos/202605162100481970601.html</ref> | qid = Q11704235 | s3 = <small>91&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Claudine Longet.png|center|130px]] | label = [[Claudine Longet]] | p570 = 2026-05-14<ref name="ref_2fa327bdd085b1c7be8cd621b9884e4e7b993fdea027435ae6ae5290c0bae13c">https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/claudine-longet-dead-andy-williams-spider-sabich-1236595818/</ref><ref name="ref_548007cdd4c8de082101a966828b0201d0a75a17dc304bb58020e4e64be314ce">https://www.lefigaro.fr/musique/claudine-longet-chanteuse-et-actrice-inculpee-en-1976-pour-la-mort-de-son-mari-est-morte-a-84-ans-20260515</ref> | p20 = ''[[:d:Q205842|Aspen]]'' | qid = Q206506 | s3 = <small>84&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:MCCC 06 (42287028802).jpg|center|130px]] | label = [[Donald Gibb]] | p570 = 2026-05-12<ref name="ref_53a10c15d077b165fe70612530fa360722300a6e9f651b4f190d2c2697c9cc93">https://www.tmz.com/2026/05/12/donald-gibb-dead/</ref><ref name="ref_14b04fe7b15adfd028ec8f36c870f45fc8fcc25c9d080d639ebdb807bc49ba04">https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/donald-gibb-revenge-of-the-nerds-bloodsport-star-dead-at-71-1236594402/</ref> | p20 = [[Texas]] | qid = Q443040 | s3 = <small>71&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Germán Vargas Lleras.jpg|center|130px]] | label = [[Germán Vargas Lleras]] | p570 = 2026-05-08<ref name="ref_c3cd9b57a3811b2bbe58b3a684a17fe86f91c7fc0048ae3288e5b9d860cd2af1">https://www.eltiempo.com/politica/urgente-fallecio-el-exvicepresidente-german-vargas-lleras-3554329</ref> | p20 = [[Bogotá]] | qid = Q8963948 | s3 = <small>64&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list/gallery | p18 = [[Ficheru:Festus Mogae 2009-06-23.jpg|center|130px]] | label = [[Festus Mogae]] | p570 = 2026-05-08<ref name="ref_7d35189e79b095a5c916fb1002f2679891c091cf262ab7bcf69d2389ef833023">https://www.reuters.com/world/africa/botswanas-former-president-festus-mogae-dies-government-says-2026-05-08/</ref><ref name="ref_042a42283f2acf5ceec2d87ac6b781994a7c6bfd325c00089e48f62e9b85cb70">https://www.bbc.com/news/articles/c9we8lnyr2ko</ref> | p20 = [[Gaborone]]<ref name="ref_7d35189e79b095a5c916fb1002f2679891c091cf262ab7bcf69d2389ef833023">https://www.reuters.com/world/africa/botswanas-former-president-festus-mogae-dies-government-says-2026-05-08/</ref> | qid = Q193238 | s3 = <small>86&nbsp;años</small> }} {{Wikidata list end}} 9uzn9wieq5icztukslaiutukdv81yio 4 190487 4499258 4498794 2026-06-07T15:14:15Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4499258 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién/llista |sparql=SELECT ?item ?dod ?stct ?slct { ?item wdt:P570 ?dod FILTER ( ?dod > "2022-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) FILTER ( ?dod > (now()-"P32D"^^xsd:duration) && ?dod < now() ) ?item wdt:P31 wd:Q5 . } ORDER BY DESC(?dod) ?item |columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20 |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber |links=local |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! Nacimientu ! Muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte |- | [[:d:Q126633|Q126633]] | [[Ficheru:Marjane Satrapi Cannes 2008(Cropped).jpg|center|128px]] | [[Marjane Satrapi]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-22<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11">''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''</ref><ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_5187ba6e7ed79cde837ca38c0983018f68f96e86804294602994a1c8b4327a22">''[[:d:Q3343389|NooSFere]]''</ref><ref name="ref_cdef21979db91033a066302059358f4e4b21f930674db43f61ff78468b210334">''[[:d:Q15706812|filmportal.de]]''</ref><ref name="ref_db600c583c11c1f4a3f0618664504bb3e8c69966ec7f858aab6e941ad0d589eb">''[[:d:Q61356138|FemBio database]]''</ref><ref name="ref_c540ddd32b3a1f16a66cde0de9a095da57a40f0b0e5d190db15973cb966aa813">''[[:d:Q2876969|BD Gest’]]''</ref><ref name="ref_ff32cb157f332cb4cddd38b09ecd8e975656883a79871be675e2e30b504babe5">''[[:d:Q746368|Great Norwegian Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_a2121068f5b89a5dbaac590954d2221668761df82cb8968deda262d3a762f997">https://www.npr.org/2026/06/04/nx-s1-5846531/marjane-satrapi-obituary</ref><ref name="ref_fbadf4d4bb36ad0150896cd8c525c8f19e8051aa5c3e313c98861a6070a43247">https://www.la-croix.com/culture/mort-de-marjane-satrapi-artiste-franco-iranienne-autrice-de-persepolis-a-l-age-de-56-ans-20260604</ref><ref name="ref_322e9233d642e46eb4691513c03b89af2983c71d055c655c04c1bc6641634567">https://www.libramemoria.com/defunts/satrapi-marjane/8f67b3f6c0354b2caba3e07bf70b90cb</ref> | escritora y direutora de cine iranino-francesa | [[direutor de cine]]<br/>''[[:d:Q109517242|comics creator]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Irán]]<br/>[[Francia]]<ref name="ref_2a24fe19ff59d2dc05ff39f1903218a504c7de9f3d6e7dd4a8e01359cd4b15d1">https://www.rfi.fr/en/france/20250114-persepolis-author-refuses-legion-of-honour-over-france-s-hypocrisy-towards-iran</ref><ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> | [[Rasht]] | [[París]]<ref name="ref_399e88a14bd1bb7691ef101138329f42faf513e0609deef5ccf899d245901079">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/06/04/l-artiste-franco-iranienne-marjane-satrapi-autrice-de-la-bande-dessinee-persepolis-est-morte-a-l-age-de-56-ans_6697291_3382.html</ref><ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> |- | [[:d:Q5116252|Q5116252]] | [[Ficheru:Chunchuna 1970 (crop).jpg|center|128px]] | [[Chunchuna Villafañe]] | data-sort-value="1934" | 1934-04-09<ref name="ref_d41a82cff033079ea7f19c54722676d6f0528a44b469a04da4d7c3379ccaf37f">''[[:d:Q3610461|cinenacional.com]]''</ref><ref name="ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9">''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''</ref><ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_5f21e5fe70f971717a22a9449a297c407b6968fd3bf7c86627b38876fdcec2e8">https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/personajes/murio-la-actriz-chunchuna-villafane-a-los-92-anos-nid04062026/</ref> | actriz arxentina | [[actor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[Modelu (moda)|modelu]] | | [[Arxentina]] | [[Buenos Aires]]<ref name="ref_d41a82cff033079ea7f19c54722676d6f0528a44b469a04da4d7c3379ccaf37f">''[[:d:Q3610461|cinenacional.com]]''</ref> | [[Provincia de Buenos Aires]] |- | [[:d:Q3815247|Q3815247]] | [[Ficheru:Josefina Molina (6915747281).jpg|center|128px]] | [[Josefina Molina]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-14<ref name="ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b">''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''</ref><ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-30<ref name="ref_b72132ab8c6f6c397c427b85235c409f17dfd6f6fb37bda28b0437c76b96a2e8">https://www.academiadecine.com/2026/05/30/fallece-josefina-molina-revolucionaria-directora-de-cine/</ref> | direutora de cine española | [[guionista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[direutor de cine]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]''<br/>''[[:d:Q1776724|mánager de teatru]]'' | ''[[:d:Q135599084|Académicu de la Real Academia de Belles Artes de Saint Ferrand]]''<ref name="ref_3e3eaa4b185e3358d3739e2923952581956483078c523e6f418bffff7a1a6f1f">https://www.realacademiabellasartessanfernando.com/assets/docs/academicos/relacion_general_de_academicos.pdf</ref> | [[España]] | [[Córdoba (España)|Córdoba]]<ref name="ref_7d2be0d41e3e070d322e3e74db28dc07788157999622a6f219686a488170ede0">''[[:d:Q23833686|Catalog of the German National Library]]''</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_b72132ab8c6f6c397c427b85235c409f17dfd6f6fb37bda28b0437c76b96a2e8">https://www.academiadecine.com/2026/05/30/fallece-josefina-molina-revolucionaria-directora-de-cine/</ref> |- | [[:d:Q57480|Q57480]] | [[Ficheru:Abdrabbuh Mansur Hadi.jpg|center|128px]] | [[Abd Rabbuh Mansur al-Hadi]] | data-sort-value="1945" | 1945-09-01<ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-28<ref name="ref_af48e5fb516ad011f7841389d7aeb5bba5e073c9e797889d6c5fced88ea3264b">https://www.aljazeera.net/news/2026/5/28/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%B1%D8%A8%D9%87</ref> | presidente de Yemen | ''[[:d:Q82955|políticu]]''<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>''[[:d:Q189290|oficial]]'' | [[Presidente de Yeme]]<br/>''[[:d:Q3205776|Vice President of Yemen]]''<br/>''[[:d:Q24810166|Minister of Defence]]''<ref name="ref_6e5bb6e675396091002a5c30941f5914201b28da923608efdfec3f9435ee00bd">''[[:d:Q138457762|al-Ḥukūmāt al-Yamanīyah (Wakālat al-Anbāʼ al-Yamanīyah-Sabaʼ, 2008)]]''</ref> | [[Yeme]]<ref name="ref_007a2b480287d2746bba728bb871ddd76f37fd2e806a448965586a3d51e6d73f">http://www.nytimes.com/2012/02/22/world/middleeast/yemen-votes-to-remove-ali-abdullah-saleh.html</ref> | [[Abyan|Gobernación de Abyan]]<ref name="ref_afab0435643f927c41fbd69e3b9a9ea24774b5ccc5a36081c6759dbe27e805c3">http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/09/yemen-201493133157861697.html</ref><ref name="ref_065b6ac581ce3d0a1b16f1bf895a9f487366612cdbb89b8082a474576537589b">http://www.thenational.ae/news/world/abdrabu-mansur-hadi-the-enigmatic-general-to-take-charge-in-yemen</ref> | [[Riyad]] |- | [[:d:Q463119|Q463119]] | | [[Marcia Lucas]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-04<ref name="ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9">''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-27<ref name="ref_85b42af66a043b7a93d4b1d393fd2920acbbcc0a093f9025e98957413c265d58">https://www.tvazteca.com/azteca7/chismes-famosos-internacional/muere-figura-clave-para-la-creacion-del-universo-star-wars-a-los-80-anos/</ref> | montadora d&#39;Estaos Xuníos (1945—2026) | ''[[:d:Q7042855|montador]]''<ref name="ref_1b6ad651a314b6b11ae8ae6bb6bf86c876f5c8cdd2a9a266bb28f6a716cd361a">http://womenfilmeditors.princeton.edu/lucas-marcia/</ref> | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | ''[[:d:Q204561|Modesto]]'' | ''[[:d:Q506446|Rancho Mirage]]'' |- | [[:d:Q11704235|Q11704235]] | [[Ficheru:Tarsy Carballas e Victoria Martíns (Vigo 2013).jpg|center|128px]] | [[Tarsy Carballas]] | data-sort-value="1934" | 1934-06-02 | data-sort-value="2026" | 2026-05-16<ref name="ref_c5add5e6904226bd1ac2287e057608d5f3673a36b3d46f31030392c5448c5b71">https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/muere-cientifica-taboadesa-tarsy-carballas-91-anos/202605162100481970601.html</ref> | académica española | ''[[:d:Q3400985|académicu]]''<br/>[[investigador]]<ref name="ref_c5add5e6904226bd1ac2287e057608d5f3673a36b3d46f31030392c5448c5b71">https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/muere-cientifica-taboadesa-tarsy-carballas-91-anos/202605162100481970601.html</ref> | ''[[:d:Q1162163|direutor]]''<ref name="ref_3fe2b28351e908e54842a654f7337f711713b50cdaa409d031bf07c92494300e">https://www.elcorreogallego.es/santiago/2026/05/16/muere-91-anos-investigadora-csic-130304207.html</ref> | [[España]] | ''[[:d:Q578118|Taboada]]''<ref name="ref_c5add5e6904226bd1ac2287e057608d5f3673a36b3d46f31030392c5448c5b71">https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/muere-cientifica-taboadesa-tarsy-carballas-91-anos/202605162100481970601.html</ref> | |- | [[:d:Q206506|Q206506]] | [[Ficheru:Claudine Longet.png|center|128px]] | [[Claudine Longet]] | data-sort-value="1942" | 1942-01-29<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-14<ref name="ref_2fa327bdd085b1c7be8cd621b9884e4e7b993fdea027435ae6ae5290c0bae13c">https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/claudine-longet-dead-andy-williams-spider-sabich-1236595818/</ref><ref name="ref_548007cdd4c8de082101a966828b0201d0a75a17dc304bb58020e4e64be314ce">https://www.lefigaro.fr/musique/claudine-longet-chanteuse-et-actrice-inculpee-en-1976-pour-la-mort-de-son-mari-est-morte-a-84-ans-20260515</ref> | cantante francesa | [[cantante]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''<br/>[[músicu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[actor]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[baillarín]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[Francia]] | [[París]] | ''[[:d:Q205842|Aspen]]'' |- | [[:d:Q131443621|Q131443621]] | | [[Hilda Farfante]] | data-sort-value="1931" | 1931<ref name="ref_973bfa478f840fe97c7496976fc0a8eca6fa0aa9c8b5970110eb59fcb9c8c184">https://web.ub.edu/es/web/actualitat/w/hilda-farfante-la-transicion-nos-traiciono-hizo-una-canallada-con-nuestros-muertos</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-13<ref name="ref_867c26c97fe6eebf18e00113232946bada37aad79059e114a7d2fce026d623ae">https://elpais.com/espana/2026-05-13/muere-hilda-farfante-la-voz-del-grito-que-se-convirtio-en-el-himno-de-los-desaparecidos-del-franquismo.html</ref><ref name="ref_3cd42ba8b7bd379c5c94ff910dcde1ed306954e4a905c0c7e6e433762b9dbe04">https://www.eldiario.es/asturias/muere-hilda-farfante-voz-asturiana-lucho-memoria-historica-no-encontro-padres_1_13218915.html</ref> | maestra española y activista de la memoria histórica | [[profesor]]<ref name="ref_9ac847b4fe737e534ea9796fa87d281890946870f11618ee7332446126925209">https://elpais.com/espana/2020-06-28/urgente-la-voz-se-me-esta-apagando-y-no-quiero-dejar-a-mis-padres-en-una-cuneta.html</ref> | | [[España]] | [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]]<ref name="ref_973bfa478f840fe97c7496976fc0a8eca6fa0aa9c8b5970110eb59fcb9c8c184">https://web.ub.edu/es/web/actualitat/w/hilda-farfante-la-transicion-nos-traiciono-hizo-una-canallada-con-nuestros-muertos</ref> | |- | [[:d:Q443040|Q443040]] | [[Ficheru:MCCC 06 (42287028802).jpg|center|128px]] | [[Donald Gibb]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-04 | data-sort-value="2026" | 2026-05-12<ref name="ref_53a10c15d077b165fe70612530fa360722300a6e9f651b4f190d2c2697c9cc93">https://www.tmz.com/2026/05/12/donald-gibb-dead/</ref><ref name="ref_14b04fe7b15adfd028ec8f36c870f45fc8fcc25c9d080d639ebdb807bc49ba04">https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/donald-gibb-revenge-of-the-nerds-bloodsport-star-dead-at-71-1236594402/</ref> | actor d&#39;Estaos Xuníos | [[actor]]<br/>''[[:d:Q10800557|actor de cine]]''<br/>''[[:d:Q10798782|actor de televisión]]''<br/>''[[:d:Q3665646|xugador de baloncestu]]'' | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Nueva York]]<ref name="ref_fa2966579ddde851e6e3a7423057baafd36d8c5f8877f0f66fb82876dc6bd578">''[[:d:Q101516370|Kinorium]]''</ref> | [[Texas]] |- | [[:d:Q193238|Q193238]] | [[Ficheru:Festus Mogae 2009-06-23.jpg|center|128px]] | [[Festus Mogae]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-21<ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-05-08<ref name="ref_7d35189e79b095a5c916fb1002f2679891c091cf262ab7bcf69d2389ef833023">https://www.reuters.com/world/africa/botswanas-former-president-festus-mogae-dies-government-says-2026-05-08/</ref><ref name="ref_042a42283f2acf5ceec2d87ac6b781994a7c6bfd325c00089e48f62e9b85cb70">https://www.bbc.com/news/articles/c9we8lnyr2ko</ref> | políticu botsuanianu | ''[[:d:Q82955|políticu]]''<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref> | [[Presidente de Botsuana|Presidentes de Botsuana]]<br/>[[Vicepresidente de Botsuana]]<br/>''[[:d:Q97356746|Minister of Finance]]'' | [[Botsuana]]<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref> | ''[[:d:Q855634|Serowe]]'' | [[Gaborone]]<ref name="ref_7d35189e79b095a5c916fb1002f2679891c091cf262ab7bcf69d2389ef833023">https://www.reuters.com/world/africa/botswanas-former-president-festus-mogae-dies-government-says-2026-05-08/</ref> |- | [[:d:Q8963948|Q8963948]] | [[Ficheru:Germán Vargas Lleras.jpg|center|128px]] | [[Germán Vargas Lleras]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-19 | data-sort-value="2026" | 2026-05-08<ref name="ref_c3cd9b57a3811b2bbe58b3a684a17fe86f91c7fc0048ae3288e5b9d860cd2af1">https://www.eltiempo.com/politica/urgente-fallecio-el-exvicepresidente-german-vargas-lleras-3554329</ref> | políticu colombianu | [[abogáu]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' | ''[[:d:Q19254253|senador de Colombia]]''<br/>''[[:d:Q17104133|Vicepresidente de Colombia]]''<br/>''[[:d:Q57376776|Minister of the Interior of Colombia]]''<br/>''[[:d:Q110567677|Minister of Housing, City and Territory]]''<br/>''[[:d:Q57541164|president of the Senate of Colombia]]''<br/>''[[:d:Q51096842|councillor of Bogotá]]'' | [[Colombia]] | [[Bogotá]] | [[Bogotá]] |} ---- &sum; 11 items. {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref|2}} 8zdxkwll0xsgslp94ig8966g9qrrez2 0 250859 4499261 4498362 2026-06-07T19:04:00Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:LIE Vaduz COA.svg]] → [[File:LIE Vaduz COA HistLex.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 4499261 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Oberland''' ({{Lang-de|Wahlkreis Oberland}}) ye un de los dos [[distritos eleutorales]] de [[Liechtenstein]]<ref>{{cita web|url=http://www.liechtenstein.li/land-und-leute/staatswesen/volksvertretung-landtag/|títulu=Politics and electoral districts of Liechtenstein|idioma=n'alemán}}</ref> La sede alministrativa del distritu ye la ciudá de [[Vaduz]]. Ta formáu por seis [[Conceyos de Liechtenstein|conceyos]] y trece pueblos. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 34px;" ! width="110px" | Conceyu ! width="80px" | Pob. (2014) ! width="70px" | Superficie (km²) ! width="170px" |Pueblos |- | [[Ficheru:LIE Balzers COA.svg|16px]] '''[[Balzers]]''' | align="right" | 4,587 | align="right" | 19.6 | [[Mäls]] |- | [[Ficheru:Wappen Planken.svg|16px]] '''[[Planken]]''' | align="right" | 424 | align="right" | 5.3 | |- | [[Ficheru:Wappen Schaan.svg|16px]] '''[[Schaan]]''' | align="right" | 5,963 | align="right" | 26.8 | |- | [[Ficheru:Wappen Triesen.svg|16px]] '''[[Triesen]]''' | align="right" | 5,009 | align="right" | 26.4 | [[Lawena]], [[Valüna]] |- | [[Ficheru:Wappen Triesenberg.svg|16px]] '''[[Triesenberg]]''' | align="right" | 2,604 | align="right" | 29.8 | [[Gaflei]], [[Malbun]], [[Masescha]], [[Rotenboden]], [[Silum]], [[Steg (Liechtenstein)|Steg]], [[Sücka]], [[Wangerberg]] |- | [[Ficheru:LIE Vaduz COA HistLex.svg|16px]] '''[[Vaduz]]''' | align="right" | 5,425 | align="right" | 17.3 | [[Ebenholz]], [[Mühleholz]] |} == Ver tamién == * [[Unterland]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Distritos eleutorales de Liechtenstein]] 4x7c74ammuu4yx9s1st6cverbdfmcb4 0 250863 4499262 4498363 2026-06-07T19:04:01Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:LIE Vaduz COA.svg]] → [[File:LIE Vaduz COA HistLex.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 4499262 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|right|350px|División territorial de Liechtenstein.]] '''Liechtenstein''' ta dividíu n'once conceyos ({{lang-de|Gemeinden}}). Cinco de los ''gemeiden'' alcuéntranse nel distritu eleutoral d'[[Unterland]] y los otros seis nel d'[[Oberland]]. Tres de los conceyos sólo tán formaos por una llocalidá. == Conceyos == {| {{tablaguapa}} !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="50" | Escudu !colspan="1" align=left bgcolor="#EFEFEF" width="75" | [[Códigu postal]] !colspan="1" align=left bgcolor="#EFEFEF" width="150" | Nome !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="80" | Población<br>''<small>(31 de <abbr title="payares">pay.</abbr> de 2019)</small>''<ref>{{cita web|url=https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2017.pdf|títulu=Bevolkerungsstatistik|fecha=30 de xunu de 2017|website=www.llv.li|formatu=PDF|fecha d'accesu=30 de mayu de 2019|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190609152444/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2017.pdf|fechaarchivu=2019-06-09}}</ref> !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="80" | Territoriu<br>(km²) !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="200" | Llocalidaes |- | colspan=6 align=center bgcolor="#EFEFEF" | '''[[Unterland]]''' |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Ruggell.svg|35px|Ruggell]] || 9491 || [[Ruggell]] || align=right | 2.322 || align=right | 7,4 || align=center | Ruggell |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Schellenberg.svg|35px|Schellenberg]] || 9488 || [[Schellenberg]] || align=right | 1.107 || align=right | 3,5 || align=center | Schellenberg<br>[[Hinterschellenberg]] |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Gamprin.svg|35px|Gamprin]] || 9487 || [[Gamprin]] || align=right | 1.690 || align=right | 6,1 || align=center | Gamprin<br>[[Bendern]] |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Eschen.svg|35px|Eschen]] || 9492 || [[Eschen]] || align=right | 4.466 || align=right | 10,3 || align=center | Eschen<br>[[Nendeln]] |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Mauren.svg|35px|Mauren]] || 9493 || [[Mauren]] || align=right | 4.401 || align=right | 7,5 || align=center | Mauren<br>[[Schaanwald]] |- | colspan=6 align=center bgcolor="#EFEFEF" | '''[[Oberland]]''' |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Schaan.svg|35px|Schaan]] || 9494 || [[Schaan]] || align=right | 6.039 || align=right | 26,8 ||align=center | Schaan |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Planken.svg|35px|Planken]] || 9498 || [[Planken]] || align=right | 473 || align=right | 5,3 || align="center" | Planken |- | align="center" | [[Ficheru:LIE Vaduz COA HistLex.svg|35px|Vaduz]] || 9490 || [[Vaduz]] || align=right | 5.696 || align=right | 17,3 || align=center | Vaduz<br>[[Ebenholz]], [[Mühleholz]] |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Triesenberg.svg|35px|Triesenberg]] || 9497 || [[Triesenberg]] || align=right | 2.638 || align=right | 29,8 || align="center" | Triesenberg<br>[[Gaflei]], [[Malbun]], [[Masescha]], [[Rotenboden]], [[Silum]], [[Steg (Liechtenstein)|Steg]],<br>[[Sücka]], [[Wangerberg]] |- | align="center" | [[Ficheru:Wappen Triesen.svg|35px|Triesen]] || 9495 || [[Triesen]] || align=right | 5.275 || align=right | 26,4 || align="center" | Triesen<br>[[Lawena]], [[Valüna]] |- | align="center" | [[Ficheru:LIE Balzers COA.svg|35px|Balzers]] || 9496 || [[Balzers]] || align=right | 4.642 || align=right | 19,6 || align=center | Balzers<br>[[Mäls]] |- bgcolor="#EFEFEF" | align="center" | [[Ficheru:Lesser arms of Liechtenstein.svg|35px|Liechtenstein]] || colspan=2 | '''[[Liechtenstein]]''' || align=right | 38,749 || align=right | 160,0 || align=center | &nbsp; |} == ''Enclaves'' y ''exclaves'' == Siete de los conceyos tienen un o más ''exclaves'', además del territoriu principal: {| {{tablaguapa}} !colspan="1" align=center bgcolor="#EFEFEF" width="100" | Conceyu !colspan="1" align=left bgcolor="#EFEFEF" width="50" | Númberu <br />d'''exclaves'' |- | Balzers || 2 |- | Eschen || 1 |- | Gamprin || 1 |- | Planken || 4 |- | Schaan || 4 |- | Triesenberg || 1 |- | Vaduz: || 6 |} == Ver tamién == * [[Liechtenstein]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://www.statoids.com/uli.html Conceyos de Liechtenstein], en Statoids.com {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Liechtenstein|*]] 94pd56lh2kepbf9vsrsqlw7co7swp1k 0 253332 4499376 4440227 2026-06-08T10:19:58Z CommonsDelinker 488 Replacing Downtown_Miami_alt_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Downtown_Miami_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)). 4499376 wikitext text/x-wiki {{rexón}} L''''área metropolitana de Miami''', conocida como '''Metro Miami''' y de nome oficial área estadística metropolitana de Miami-Fort Lauderdale-Pompano Beach ye, colos sos 6.138.333 habitantes en 2020<ref name="PopEstCBSA">{{cita web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html|date=August 12, 2021|title=2020 Population and Housing State Data|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|fechaaccesu=August 14, 2021}}</ref>, la mayor del estáu de [[Florida]], la segunda mayor del sureste del país dempués de la de [[Conurbación de Washington-Baltimore|Washington DC]] y la séptima mayor de los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]<ref>{{cita web|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/0100000US.31000|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010, to July 1, 2016 (PEPANNRES): All Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas within the United States and Puerto Rico|work=American Factfinder|publisher=U.S. Census Bureau|fechaaccesu=May 2, 2017|urlarchivu=https://archive.today/20200213153836/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/0100000US.31000|fechaarchivu=February 13, 2020|url-status=dead|urlarchivu=https://archive.today/20200213153836/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/0100000US.31000|fechaarchivu=2020-02-13}}</ref>. Allúgase nel sur del estáu de Florida, ya inclúi los condaos de [[Condáu de Miami-Dade|Miami-Dade]], [[Condáu de Broward (Florida)|Broward]] y [[Condáu de Palm Beach (Florida)|Palm Beach]], que son, por esti orde, los trés más poblaos del estáu. Estiéndese por 3.313 km² d'espaciu urbanu, y el so centru principal, no financiero y no cultural, ye la ciudá de [[Miami]]. El so condáu, Miami-Dade, yera en 2019, colos sos 2.716.940 habitantes, el séptimu más pobláu de tol país. Nel territoriu de la metrópolis inclúinse, amás de Miami, otres ciudaes principales: [[Fort Lauderdale (Florida)|Fort Lauderdale]], [[Pembroke Pines (Florida)|Pembroke Pines]], [[West Palm Beach (Florida)|West Palm Beach]], [[Hialeah (Florida)|Hialeah]], [[Hollywood (Florida)|Hollywood]] y [[Boca Raton (Florida)|Boca Raton]]. Esta área metropolitana coincide cola zona del estáu conocida col nomatu de ''Gold Coast'' (Costa Dorada). [[Ficheru:Downtown Miami photo Don Ramey Logan.jpg|miniaturadeimagen|Vista del [[Panorama urbanu|''skyline'']] del [[Distritu financieru (downtown)|''downtown'']] de Miami, ciudá cabezalera d'esti área metropolitana.]] Esti área metropolitana ta incluyida nel '''área estadística combinada Miami-Port St. Lucie-Fort Lauderdale''', qu'inclúi, amás de los trés condaos de Metro Miami, los de Martin, Saint Lucie ya Indian River, asitiaos al norte del condáu de Palm Beach, y ye conocida como'l '''Greater Miami''' (Gran Miami). Esta área estadística combinada inclúi, amás del AEM de Miami, les árees estadístiques metropolitanes de Port Saint Lucie y Sebastien-Vero Beach y los clústers urbanos (árees urbanes de más de 10.000 habitantes y menos de 50.000) de Belle Glade, Key Byscaine, Redland y West Jupiter. Como la población del sur de Florida axúntase principalmente nuna faza estrencha de tierra asitiada ente l'[[océanu Atlánticu]] y los [[Everglades]], l'área urbanizada de Miami (esto ye, la superficie de construcción continua, ensin separtación ente nucleos urbanos) tien 160 km de llargor, de sur a norte, con un anchor máximu, d'este a oeste, de 32 km y mínimu de 8 km. Esto convierte a Metro Miami na segunda área estadística metropolitana más estensa del país, namái per detrás del [[área metropolitana de Nueva York]]<ref>Cox W, [http://www.rentalcartours.net/rac-mia.pdf Miami-Fort Lauderdale-West Palm Beach: Linear & Visionless], artículu na web demographia.com (6 de payares de 2003).</ref>. Amás d'eso, yera la octava área urbana con mayor densidá de población del país nel censu de 2000<ref name=":0">[http://www.demographia.com/db-ua2000r.htm USA Urbanized Areas Over 500,000: 2000 Rankings], entrada na web demographia.com.</ref>. Tenía daquella 4.919.036 habitantes en 2.890 km², esto ye, 1.701,7 hab/km², con llugares como les ciudaes de Miami y Hialeah con densidaes perriba de los 3.800 hab/km²<ref name=":0" />. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Árees metropolitanes d'Estaos Xuníos|Miami]] [[Categoría:Florida]] bo3584a1qu1b024bcudfr7nkdn6592l 10 254404 4499245 3719536 2026-06-07T12:50:26Z ~2026-33664-64 149253 4499245 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Interlingue | title = [[Interlingue]] | image= [[File:Unde yelb.svg|97px]] |state=collapsed | listclass = hlist | group1 = Llingua | list1 = [[Gramática del interlingue|Gramática]] • [[Lliteratura n'interlingue|Lliteratura]] | group2 = Diarios y revistes | list2 = [[Cosmoglotta]] • [[IE Munde]] | group3 = Occidentalistes | list3 = [[Edgar de Wahl]] • [[Alphonse Matejka]] • [[Karl Janotta]] • [[Vicente Costalago]] }}<noinclude>[[Categoría:Wikipedia:Plantíes de navegación|{{PAGENAME}}]]</noinclude> ki1nxm0oeh9ikyi27v8h1g15ljhzvyz 2 265824 4499259 4461514 2026-06-07T18:12:52Z Ladsgroup 1713 Ladsgroup treslladó la páxina "[[Usuariu:Fueyo221]]" a "[[Usuariu:Hindsight10]]": Páxina treslladada automáticamente al renomar l'usuariu "[[Special:CentralAuth/Fueyo221|Fueyo221]]" a "[[Special:CentralAuth/Hindsight10|Hindsight10]]" 4461514 wikitext text/x-wiki {{#Babel:es|ast-4|en-4|de-2|ca-1}} Muy buenes. 9df5a0cbre9ifgd07u01jqobnf7ss1o 4 268886 4499256 4498787 2026-06-07T15:13:16Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4499256 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina) |sparql=SELECT DISTINCT ?item ?linkcount { ?item wdt:P570 ?dod FILTER ( ?dod > "2023-08-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) FILTER ( ?dod > (now()-"P32D"^^xsd:duration) && ?dod < now() ) ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . # count of sitelinks } ORDER BY DESC(?dod) ?item LIMIT 50 |columns=item,P18,label,P569:nacimientu,P570:muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20,?linkcount:enllaces |thumb=128 |autolist=fallback |links=red_only |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! nacimientu ! muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte ! enllaces |- | [[:d:Q115898685|Q115898685]] | | [[Mangal Prasad Gupta]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-08 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | Políticu (1945–2026) ♂ | [[políticu]] | | | | | 2 |- | [[:d:Q125055301|Q125055301]] | | [[Fatjon Bunjaku]] | data-sort-value="2003" | 2003-10-14 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | [[Xugador de fútbol|futbolista]] (2003–2026) ♂ | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | | | | 2 |- | [[:d:Q1365377|Q1365377]] | | [[Jürgen Kesting]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-26<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_51a2884a7a850194f7d7e318254c10580f3a2ec7623fcd7cbcdba566b226af2e">''[[:d:Q105192847|Biblioteka Narodowa]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | periodista alemán | [[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<br/>[[críticu musical]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[productor de cine]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Alemaña]] | [[Duisburgu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | 2 |- | [[:d:Q2107614|Q2107614]] | | [[Prakash Mallavarapu]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | sacerdote católicu indiu | [[sacerdote católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[obispu católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | [[obispu diocesianu]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[India]]<ref name="ref_faaa8873c1ff14238475b8e266896496656bef82583432f28b9c183c5cd41045">https://gcatholic.org/dioceses/diocese/visa0</ref> | [[Andhra Pradesh]] | [[Visakhapatnam]] | 9 |- | [[:d:Q4411951|Q4411951]] | | [[Севастьянов, Всеволод Николаевич]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-10 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | [[Xunión Soviética|soviéticu]] person (1938–2026) ♂; [[Orde de la Insinia d'Honor]], Honoured Worker of Higher Professional Education of the Russian Federation | | | [[Xunión Soviética]] | [[Krasnoyarsk]] | [[Krasnoyarsk]] | 1 |- | [[:d:Q65216701|Q65216701]] | | [[Maria Haiduc]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-29<ref name="ref_5f76a5169cc70327fe5ecf2136a9a9ce72fcfe9e38238162c6d9891008448ebf">https://stiriletransilvaniei.ro/2019/11/13/maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-bihorean-aniversata-printr-un-amplu-spectacol-la-oradea</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-07<ref name="ref_d427dbfe4195724f0dbd9c2b4c5c1abf9623b3004574287c3d26e3de99d8e8d9">https://www.ebihoreanul.ro/stiri/a-murit-maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-din-crisanamesaj-emotionant-al-fiului-ei-marcel-puscas-202569.html</ref> | cantante rumana | [[cantante]] | | [[Rumanía]] | [[Oradea]]<ref name="ref_5f76a5169cc70327fe5ecf2136a9a9ce72fcfe9e38238162c6d9891008448ebf">https://stiriletransilvaniei.ro/2019/11/13/maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-bihorean-aniversata-printr-un-amplu-spectacol-la-oradea</ref> | | 1 |- | [[:d:Q8053834|Q8053834]] | [[Ficheru:Yishai Levi.jpg|center|128px]] | [[Yishai Levi]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-20 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07<ref name="ref_2c80f3e470eb7f7e72f10914ad20041198c626255aee033c56c0960c0076679c">https://www.ynet.co.il/entertainment/article/h1hxjwz11mx</ref> | cantante israelín | [[cantante]] | | [[Israel]] | [[Rosh HaAyin]]<ref name="ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a">''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''</ref> | [[Xerusalén]] | 4 |- | [[:d:Q122748313|Q122748313]] | | [[Osório Citora Afonso]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-06 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Mozambique|mozambicanu]] sacerdote católicu, obispu católicu, auxiliary bishop, obispu titular, [[Obispu|obispu]], alministrador apostólicu (1972–2026) ♂ | [[sacerdote católicu]]<br/>[[obispu católicu]] | [[auxiliary bishop]]<br/>[[obispu titular]]<br/>[[obispu]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[Mozambique]]<ref name="ref_a56113405b1bfc140ae69849bc15d97b698025dc45d2af03a3bf4f43deebf59a">https://gcatholic.org/dioceses/diocese/quel0</ref> | [[Ribaue]]<ref name="ref_f02d68a7e0ecf7038279e7b283159cc21b47eb9a17b2d61b560e288f3c084440">https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2023/09/21/0649/01442.html#MONZA</ref> | [[Quelimane]] | 10 |- | [[:d:Q1328543|Q1328543]] | [[Ficheru:Elfie Semotan Crossing Europe 2019 Linz BHO-9461.jpg|center|128px]] | [[Elfie Semotan]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-25<ref name="ref_6a6db8717d378ecd9a31c421e1fe9a164b827ee43e4a3d6ba65bbc9e09b82414">https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/Elfie_Semotan</ref><ref name="ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4">''[[:d:Q504063|Discogs]]''</ref><ref name="ref_065f456ba1f439cfa266ea601b1e083a1d2fb6a9e436ff5e36dd47ac521af726">https://hdl.handle.net/10796/ce76bd93-6221-4ee8-a22a-cdc6e5a2b7cf</ref><ref name="ref_748ce16f92c369b04aead43a8d4e0975470e26b1a74e21acb38fb75fec392acf">''[[:d:Q431563|Austria-Forum]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | fotógrafa austriaca | [[fotógrafu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_065f456ba1f439cfa266ea601b1e083a1d2fb6a9e436ff5e36dd47ac521af726">https://hdl.handle.net/10796/ce76bd93-6221-4ee8-a22a-cdc6e5a2b7cf</ref><br/>[[Modelu (moda)|modelu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[Austria]] | [[Wels]] | [[Jennersdorf]] | 3 |- | [[:d:Q16106424|Q16106424]] | | [[Alan Riding]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-08<ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | periodista británicu | [[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Reinu Xuníu]]<br/>[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Rio de Janeiro]] | | 4 |- | [[:d:Q16622839|Q16622839]] | | [[Víctor Mendoza Cevallos]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-24 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_99401670f71e911ae1a083fe43a1a721ce95f24736f041135baa174d66c03839">https://bolavip.com/futbol-ecuador/fallecio-victor-mendoza-historico-arquero-de-barcelona-sc-a-los-64-anos</ref> | futbolista ecuatorianu | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Ecuador]] | [[Portoviejo]] | | 6 |- | [[:d:Q20534642|Q20534642]] | [[Ficheru:Ibrohim G'ofurov.jpg|center|128px]] | [[Ibrohim Gʻafurov]] | data-sort-value="1937" | 1937-12-27 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Uzbequistán|uzbequistanín]] [[Escritor|escritor]], man of letters, traductor (1937–2026) ♂; Hero of Uzbekistan, artiste honoré de la République d'Ouzbékistan, Order of Friendship, "Mehnat shuhrati" order, State Prize of the Uzbek SSR Named After Hamza | [[escritor]]<br/>[[man of letters]]<br/>[[traductor]] | | [[Uzbequistán]] | | | 4 |- | [[:d:Q29935287|Q29935287]] | | [[Abdul Ganiyu Ambali]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Nixeria|nixerianu]] académicu, [[Investigador|investigador]] (1957–2026) ♂ | [[académicu]]<br/>[[investigador]]<ref name="ref_3dc15f7ee5b9c1d8a9bfe9f8bf81190bdd11f25273182ddad07f3fd6c8d1e360">https://www.researchgate.net/profile/Abdul-Ganiyu-Ambali</ref> | | [[Nixeria]] | [[Ilorin]] | | 3 |- | [[:d:Q433945|Q433945]] | [[Ficheru:Astronomer Alan Hale at the Cosmic Carnival held at Cottonwood Mall in Albuquerque on Sept. 10th, 2005 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Alan Hale]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_486b69641cebb76e569a60eea6031cbe248a702b1eb9bb649febff9dc1d644de">https://www.leonarddavid.com/passing-of-alan-hale-skywatcher-and-hale-bopp-legacy/</ref> | astrónomu estauxunidense | [[astrónomu]] | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Tachikawa]] | [[Cloudcroft]] | 24 |- | [[:d:Q5608675|Q5608675]] | | [[Hans Chrunak]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-19<ref name="ref_6a5675bd31ec4c49d388a344e02e1ab7b40805403e2dd9b24b17b44e2be1f435">''[[:d:Q61826317|Ratsit]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | nadador suecu | [[nadador]] | | [[Suecia]] | | [[Södra Sunderbyn]]<ref name="ref_6a5675bd31ec4c49d388a344e02e1ab7b40805403e2dd9b24b17b44e2be1f435">''[[:d:Q61826317|Ratsit]]''</ref> | 3 |- | [[:d:Q5955380|Q5955380]] | [[Ficheru:Con sombrero.jpg|center|128px]] | [[Julio Jung]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-21 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_d0738f5e02c7bb3f4dde0b4be846c1ba6d39c55c62bae54318dd3b1a269ecbb1">https://www.pagina7.cl/actualidad/muere-el-actor-julio-jung-a-los-84-anos-familia-confirmo-su-deceso/</ref> | actor chilenu | [[actor]]<br/>[[actor de televisión]] | | [[Chile]] | [[Santiagu]] | [[Santiagu]] | 6 |- | [[:d:Q7404571|Q7404571]] | [[Ficheru:Salim kumar.jpg|center|128px]] | [[Salim Kumar]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-10<ref name="ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9">''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_193819f8b13bdb1adf09ef08b351367571c7d0ca741658c9f7852b7bfa9f968c">https://gulfnews.com/entertainment/south-indian/malayalam-actor-salim-kumar-national-award-winner-dies-at-56-1.500565850</ref> | actor indiu | [[actor]]<br/>[[actor de televisión]]<br/>[[direutor de cine]]<br/>[[guionista]] | | [[India]] | [[Chittatukara]] | [[Kochi]] | 11 |- | [[:d:Q888183|Q888183]] | [[Ficheru:RWPackwood.jpg|center|128px]] | [[Bob Packwood]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-11<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_de7a24380cd0c3e70fa7ab3019db07142733e9bdc0582e488f153e79c5dd0f04">''[[:d:Q106509962|National Library of Israel Names and Subjects Authority File]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_51f2c464ec260584e00987339a5bb7a473d8df5787748ff7e000f847027e7c4b">https://www.opb.org/article/2026/06/06/bob-packwood-longtime-oregon-senator-marred-by-scandal-dies-at-93/</ref> | políticu estauxunidense | [[políticu]]<br/>[[abogáu]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref><br/>[[miembru]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref> | [[member of the Oregon House of Representatives]]<br/>[[senador de los Estaos Xuníos]]<ref name="ref_8f065d647d301015731c42f71c45649e5c825c5480e6ae4ab72649bd9fff3413">''[[:d:Q1150348|Biographical Directory of the United States Congress]]''</ref><br/>[[senador]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref> | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Portland (Oregón)|Portland]] | | 13 |- | [[:d:Q10556846|Q10556846]] | [[Ficheru:Caen - Rennes 20140709 - Yrondu Musavu-King.JPG|center|128px]] | [[Yrondu Musavu-King]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-08<ref name="ref_7c20cc292f64b91928d0953d6d51d94c34d83f69e221958b29c818d52be7f814">http://www.transfermarkt.com/yrondu-musavu-king/profil/spieler/170994</ref><ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref><ref name="ref_716365baec057556d487b96e933d1f7ee2f78aa6f33f6364a446bef0ee031632">''[[:d:Q719880|As]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_acc6ce29d5b932dde4cff8163ae5745fcdc1fb059f31edec08277d3c35b52b75">https://www.ladepeche.fr/2026/06/05/dix-ans-apres-son-passage-a-toulouse-lex-footballeur-est-retrouve-mort-dans-de-mysterieuses-circonstances-yrondu-musavu-king-decede-a-lage-de-34-ans-13405686.php</ref> | futbolista gabonés | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Gabón]] | [[Libreville]]<ref name="ref_7c20cc292f64b91928d0953d6d51d94c34d83f69e221958b29c818d52be7f814">http://www.transfermarkt.com/yrondu-musavu-king/profil/spieler/170994</ref> | [[Libreville]]<ref name="ref_acc6ce29d5b932dde4cff8163ae5745fcdc1fb059f31edec08277d3c35b52b75">https://www.ladepeche.fr/2026/06/05/dix-ans-apres-son-passage-a-toulouse-lex-footballeur-est-retrouve-mort-dans-de-mysterieuses-circonstances-yrondu-musavu-king-decede-a-lage-de-34-ans-13405686.php</ref> | 15 |- | [[:d:Q106546169|Q106546169]] | | [[Lili Neves]] | data-sort-value="1932" | 1932-02-18<ref name="ref_cffcf822495e07a2e418c87c159007b5c1bfab2c50b73a6b8d3ba4ad6e80f478">https://www.cinept.ubi.pt//pt/pessoa/2143690155/Lili+Neves</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_12cb698f3c66e92081a7c4b7829ed74bb11e141984f394985d0efa0538b3c599">https://www.facebook.com/academiaportuguesadecinema/posts/pfbid0UzKCPv9ZFrLojJiptD8iLspndHqycecELUW1XG2zRLLDV7gJhBuzibyYDYAuWdBql</ref><ref name="ref_482f8681c35f43eefe9c8ca5c5a6ac61844d69cb24787daab7ec07997baefe8c">https://www.facebook.com/ApoiarteCasadoArtista/posts/pfbid0DAqitYG1s3q5yAqKiwyS39JG2UF9aHdi2YeGBGdF7iZfTseXbgpfDdpNZpQkp3JWl</ref> | [[Portugal|portugués]] [[Actor|actriz]], [[Baillarín|baillarina]] (1932–2026) ♀ | [[actor]]<br/>[[baillarín]] | | [[Portugal]] | [[Tondela]]<ref name="ref_cffcf822495e07a2e418c87c159007b5c1bfab2c50b73a6b8d3ba4ad6e80f478">https://www.cinept.ubi.pt//pt/pessoa/2143690155/Lili+Neves</ref> | | 1 |- | [[:d:Q1346880|Q1346880]] | | [[Ignacio Gómez Aristizábal]] | data-sort-value="1929" | 1929-12-02 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | sacerdote católicu colombianu | [[sacerdote católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[obispu católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | [[obispu diocesianu]]<br/>[[Archbishop of Santa Fe de Antioquia]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[Colombia]] | [[El Peñol]] | [[Santa Fe de Antioquia]] | 6 |- | [[:d:Q13494265|Q13494265]] | [[Ficheru:Sadıq Sadıqov.jpg|center|128px]] | [[Sadıq Sadıqov]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-09 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xefe d&#39;empresa azerbaixanu | [[xefe d'empresa]] | | [[Azerbaixán]] | [[Naxçıvan]] | | 4 |- | [[:d:Q13522531|Q13522531]] | | [[Michael Tate]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-06<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_0bd4bb97a68d034b3868b434d620a7b6826919b53b15d04a7993702ba7a5fd5c">https://www.abc.net.au/news/2026-06-06/former-senator-catholic-priest-michael-tate-dies-aged-80/106765672</ref> | políticu australianu | [[diplomáticu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[políticu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[sacerdote católicu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[académico xurídico]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | [[Minister for Justice and Consumer Affairs]]<br/>[[Minister for Justice]]<br/>[[member of the Australian Senate]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[Special Minister of State]] | [[Australia]] | [[Sydney]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | | 5 |- | [[:d:Q136304926|Q136304926]] | | [[Ovidio Granados]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | [[Compositor|compositor]] (1941–2026) ♂ | [[compositor]] | | | [[Valledupar]] | [[Valledupar]] | 2 |- | [[:d:Q137119217|Q137119217]] | | [[Jiří Kotouč]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-07<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref><ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref> | [[Cantante|cantante]], profesor de música, [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]], clavecinista, [[Pedagogu|pedagogu]] (1945–2026) ♂ | [[cantante]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[profesor de música]]<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref><br/>[[direutor d'orquesta]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[clavecinista]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[pedagogu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | | | | 0 |- | [[:d:Q140088717|Q140088717]] | | [[Tchamola Tanko]] | | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | [[Togu|togolés]] [[Xugador de fútbol|futbolista]], capitán (†2026) ♂; member of Foadan Football Club | [[Xugador de fútbol|futbolista]]<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | [[capitán]] | [[Togu]]<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | | | 1 |- | [[:d:Q16105410|Q16105410]] | | [[Olufemi Majekodunmi]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-01 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | arquiteutu británicu | [[arquiteutu]]<br/>[[académicu]] | | [[Reinu Xuníu]]<br/>[[Nixeria]] | [[Londres]] | | 8 |- | [[:d:Q21552570|Q21552570]] | | [[Richard K. Davidson]] | data-sort-value="1942" | 1942-01-09 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | Person (1942–2026) ♂ | | | | [[Allen]] | | 2 |- | [[:d:Q2350164|Q2350164]] | [[Ficheru:AgaathWitteman2020.jpg|center|128px]] | [[Agaath Witteman]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-05<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_c999f691ae86838f194460fcd37dd9532d74f5c67c9cc25adb06b903c52af2ec">https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5610094/theatermaakster-en-politica-agaath-witteman-84-overleden</ref> | [[Reinu de los Países Baxos|neerlandés]] direutora de teatru, política, [[Profesor universitariu|profesora universitaria]], theatre maker, realizadora, senador de los Países Baxos (1942–2026) ♀; spouse of Hans Croiset | [[direutor de teatru]]<br/>[[políticu]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[theatre maker]]<ref name="ref_966832298f7294fabaf3860cbb2c333d5a136ad055ac689ed74cbc3da3fc7fdd">https://theaterencyclopedie.nl/wiki/index.php?curid=2343</ref><br/>[[realizador]]<ref name="ref_966832298f7294fabaf3860cbb2c333d5a136ad055ac689ed74cbc3da3fc7fdd">https://theaterencyclopedie.nl/wiki/index.php?curid=2343</ref> | [[senador de los Países Baxos]]<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | [[Reinu de los Países Baxos]] | [[Oegstgeest]]<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | [[Breukelen]]<ref name="ref_806048c917279dbdf7523ab0502a3e816ff70be72a0c994807eda497067cc187">https://www.theaterkrant.nl/nieuws/agaath-witteman-overleden/</ref> | 3 |- | [[:d:Q3104344|Q3104344]] | [[Ficheru:GerryMeehan.png|center|128px]] | [[Gerry Meehan]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-03 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xugador de ḥoquei sobre xelu canadianu | [[xugador de ḥoquei sobre xelu]]<ref name="ref_ead91efe46b516387aeea4a1c6a00ff070dc68c4fdcb370efa1daf9978fbf47f">''[[:d:Q62130773|NHL.com]]''</ref> | | [[Canadá]] | [[Toronto]] | | 5 |- | [[:d:Q3268202|Q3268202]] | [[Ficheru:Hicks in 2025.jpg|center|128px]] | [[Lady Pamela Hicks]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-19<ref name="ref_47984cd472c330f9ded38c20ef895bdfa7fcf972d038158ec6f3777edbee4973">''[[:d:Q21401824|The Peerage]]''</ref><ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_f4985636fbd81680e9868f7fb29de2a038ff2185629e1291b9ce16406eca021f">https://www.telegraph.co.uk/obituaries/2026/06/05/lady-pamela-hicks-daughter-mountbatten-queen-elizabeth/</ref> | [[Reinu Xuníu|británicu]] dama de compañía, [[Aristócrata|aristócrata]], memorialista (1929–2026) ♀; child of Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma, Edwina Mountbatten, Countess Mountbatten of Burma; spouse of David Nightingale Hicks | [[home de compañía]]<br/>[[aristócrata]]<br/>[[memorialista]] | | [[Reinu Xuníu]] | [[Barcelona]] | | 20 |- | [[:d:Q431115|Q431115]] | [[Ficheru:Bernadette Chirac 1 (2009).jpg|center|128px]] | [[Bernadette Chirac]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-18<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref><ref name="ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a">''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_37626ad35cad6c7b8b97ae616d5e6cf0b66f71eb2713a9c6708be84fe52a8911">https://www.rfi.fr/fr/france/20260606-france-bernadette-chirac-veuve-du-pr%C3%A9sident-chirac-est-morte-%C3%A0-93-ans</ref> | política francesa | [[políticu]]<ref name="ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a">''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''</ref> | [[Primera dama de Francia|primer dama de Francia]]<br/>[[member of the general council]]<br/>[[presidente]]<br/>[[municipal councillor of Sarran]]<ref name="ref_8c4ec21212f3f0fdbd897718204c376dacdf8e52a9a4e3792d58dd2c20e93bf1">https://www.lepoint.fr/politique/bernadette-chirac-reelue-conseillere-municipale-a-sarran-mun19800-23-03-2014-1804455_20.php</ref><ref name="ref_1801698e019d91147bc5f09a54d6ce9775f25ccd899895d104c9dda4b8e9c0cb">https://www.tf1info.fr/elections/bernadette-chirac-rempile-a-sarran-1544814.html</ref> | [[Francia]] | [[XVI Distritu de París]] | | 28 |- | [[:d:Q459262|Q459262]] | [[Ficheru:Giorgos Souflias.JPG|center|128px]] | [[Georgios Souflias]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | políticu griegu | [[políticu]] | [[member of the Hellenic Parliament]]<br/>[[Minister of Finance of Greece]]<br/>[[Minister of National Education and Religious Affairs of Greece]]<br/>[[Minister of the National Economy of Greece]]<br/>[[Minister of Environment, Physical Planning and Public Works of Greece]]<br/>[[Deputy Minister of the Interior]]<br/>[[Minister of Education]] | [[Grecia]] | [[Ayia Triada, Larissa]] | [[Atenes]] | 5 |- | [[:d:Q4647632|Q4647632]] | [[Ficheru:Sreehari A. C..jpg|center|128px]] | [[A. C. Sreehari]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-24 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | poeta indiu | [[escritor]]<br/>[[poeta]] | | [[India]] | [[Payyanur]] | | 3 |- | [[:d:Q5132600|Q5132600]] | [[Ficheru:Cliff Fletcher.jpg|center|128px]] | [[Cliff Fletcher]] | data-sort-value="1935" | 1935-08-16 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xerente xeneral canadianu | [[xerente xeneral]] | | [[Canadá]] | [[Montreal]] | | 5 |- | [[:d:Q5257180|Q5257180]] | | [[Denis Coughlan]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | [[República d'Irlanda|irlandés]] xugador de fútbol gaélicu, hurler (1945–2026) ♂; GAA GPA Hurling All Star | [[xugador de fútbol gaélicu]]<br/>[[hurler]] | | [[República d'Irlanda]] | [[Blackpool]] | | 3 |- | [[:d:Q5479878|Q5479878]] | [[Ficheru:FrancineV.jpg|center|128px]] | [[Francine Villeneuve]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-22 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | jockey canadiana | [[jockey]]<br/>[[entrenador de caballos]] | | [[Canadá]] | [[Ottawa]] | | 1 |- | [[:d:Q6024930|Q6024930]] | [[Ficheru:Indio Solari 2015.jpg|center|128px]] | [[Indio Solari]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-17<ref name="ref_c3b3af813d42dd181fdce828bba2a22c1ddc696b68f890113a3c2f74f73b85e1">http://www.rock.com.ar/artistas/carlos-indio-solari</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_35f623f5108a1e5a88aad9aab623482e92d6b49e57f59037cbed77ca7ef6bc0b">https://www.minutouno.com/espectaculos/murio-el-indio-solari-lider-patricio-rey-y-sus-redonditos-ricota-y-un-fenomeno-popular-incomparable-n6285410</ref> | [[Arxentina|arxentín]] [[Cantautor|cantautor]], [[Músicu|músicu]], [[Escritor|escritor]], [[Compositor|compositor]] (fl. 1975–2026) (1949–2026) ♂; member of Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota, Indio Solari y los Fundamentalistas del Aire Acondicionado, El Mister y los Marsupiales Extintos | [[cantautor]]<br/>[[músicu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<br/>[[compositor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Arxentina]] | [[Paraná]] | [[Parque Leloir]]<ref name="ref_63374e9623df608e55e91475630fccd44cd5ac744cc47323a15dd724d4b9f914">https://www.pronto.com.ar/espectaculos/2026/6/5/conmocion-murio-el-indio-solari-los-77-anos-279251.html</ref> | 8 |- | [[:d:Q60865113|Q60865113]] | [[Ficheru:Foreign Minister Augusto (47420242361) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Manuel Domingos Augusto]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-02 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_0c4a967633c0eeac1962dc77314cfbe58eca243e9f2314e5690f71df39d7d176">https://www.angola24horas.com/politica/item/34466-morreu-manuel-domingos-augusto-antigo-ministro-das-relacoes-exteriores</ref> | diplomáticu angolanu | [[diplomáticu]]<br/>[[políticu]]<br/>[[ministru]]<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref> | [[Minister of External Relations]]<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref><br/>[[Member of the National Assembly of Angola]]<ref name="ref_2e2dd816a67beb3b70926b5651962776aae89ba2dfc0a6817a3498f6d816bc94">https://portaladmin.parlamento.ao/storage/dropzone/image/2024_03_22/20240322_100835_Rela%C3%A7%C3%A3o%20Nominal%20dos%20Deputados%20por%20Ordem%20Alfab%C3%A9tica..pdf</ref><ref name="ref_1eba9d9e22f8e7e07793043556446cc2cf06a47dfa4f7d536e0b38d28193ce9a">https://parlamento.ao/entidades/Manuel_Domingos_Augusto_470_V_Legislatura</ref><ref name="ref_68a20a5677fd6a154a5b7839fc832b2d09d99c3a9ed5d3593a44e82e642fe567">https://portaladmin.parlamento.ao/storage/dropzone/image/2023_02_17/20230217_095147_RELA%C3%87%C3%83O%20NOMINAL%20POR%20CIRCULO%20ELEITORAL.pdf</ref><br/>[[ambassador of Angola to Ethiopia]] | [[Angola]] | [[Luanda]] | [[Luanda]] | 8 |- | [[:d:Q6751090|Q6751090]] | | [[Manoa Rasigatale]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-11 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | políticu fixanu | [[políticu]] | | | | | 1 |- | [[:d:Q768265|Q768265]] | | [[Tamás Horváth]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-29<ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_def32471c85a68e825f1e0400d5949de191096612027b56e58b8cf2df7a9cd86">https://www.nemzetisport.hu/labdarugo-nb-ii/2026/06/gyaszol-a-kaposvari-futball-35-evesen-elhunyt-horvath-tamas</ref> | futbolista húngaru | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Hungría]] | [[Kaposvár]] | | 4 |- | [[:d:Q96311|Q96311]] | | [[Yehudah L. Werner]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | herpetólogu israelín | [[herpetólogu]] | | [[Alemaña]]<br/>[[Israel]] | [[Múnic]] | [[Israel]] | 7 |- | [[:d:Q109490847|Q109490847]] | | [[Amin Tájiev]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-12 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | Person (1947–2026) ♂; Order of El-yurt hurmati, "Mehnat shuhrati" order | | | | [[Tórtkúl District]] | | 5 |- | [[:d:Q112132118|Q112132118]] | [[Ficheru:T.R. Saraswathi.jpg|center|128px]] | [[T. R. Saraswathi]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20<ref name="ref_6434269c2ee05e2546290b65e3f07fe44e093a75c66a0e41038c8fbee59f7071">https://www.jomfp.in/article.asp?issn=0973-029X;year=2007;volume=11;issue=1;spage=41;epage=41;aulast=Saraswathi</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | [[India|indiu]] profesora, [[Investigador|investigadora]], odontóloga (1942–2026) ♀; lifetime achievement award, medical fellowship, Lifetime Contribution to IAOMP Award; member of Indian Association of Oral and Maxillofacial Pathologists; notable work Analysis of enamel rod end patterns on tooth surface for personal identification--ameloglyphics, Odontogenic epithelial stem cells: hidden sources, Role of genes in oro-dental diseases, Heterogenecity of fibroblasts, Gene therapy for oral squamous cell carcinoma: an overview., Rhinosporidiosis of parotid duct, Odontogenic myxoma of maxilla, Cementum analysis in cleidocranial dysostosis., A rare case of sarcoid-like reaction of lymph nodes associated with squamous cell carcinoma of alveolar mucosa., Role of a dentist in discrimination of abuse from accident, Talon cusp: an overview with case reports of 3 clinical variants. | [[profesor]]<ref name="ref_6434269c2ee05e2546290b65e3f07fe44e093a75c66a0e41038c8fbee59f7071">https://www.jomfp.in/article.asp?issn=0973-029X;year=2007;volume=11;issue=1;spage=41;epage=41;aulast=Saraswathi</ref><br/>[[investigador]]<ref name="ref_5f401bd0086d828bedb6baf916fe4c4a329fd1c71fb19d6f6613e61d86a6d13b">https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Saraswathi+T.+R.+%5BAuthor%5D</ref><ref name="ref_453ebd23763615e0b547bd0206ce2ac1f2b5f8f0f417b8f3c8c05dfee4ed906f">https://scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Saraswathi+T.+R.+%5BAuthor%5D&btnG=</ref><ref name="ref_bfbc17871e2f5c89ec6492add59523996554017321e6d5dd73a492fe500ae65f">https://europepmc.org/search?query=AUTH%3A%22T%20R%20Saraswathi%22</ref><br/>[[odontólogu]] | | [[India]] | | | 1 |- | [[:d:Q11978949|Q11978949]] | [[Ficheru:JohnOngUSEmbassyOslo.jpg|center|128px]] | [[John D. Ong]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | diplomáticu estauxunidense | [[diplomáticu]] | [[United States Ambassador to Norway]] | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | | | 4 |- | [[:d:Q125338125|Q125338125]] | | [[Claudio Appiani]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-14 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | [[Italia|italianu]] xugador de rugbi union, [[Entrenador|entrenador]] (1957–2026) ♂ | [[xugador de rugbi union]]<br/>[[entrenador]] | | [[Italia]] | [[Calvisano]] | [[Calvisano]] | 2 |- | [[:d:Q1313843|Q1313843]] | [[Ficheru:NedJarrettMRNRadio.jpg|center|128px]] | [[Ned Jarrett]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-12<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_fccca3d201ef6c11b5f8af0fc82048a31f809805d91bb5780c836c0f4af71a1b">https://www.nascar.com/news-media/2026/06/05/ned-jarrett-two-time-cup-series-champion-dies-at-age-93/</ref> | [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] pilotu d'automovilismu, comentarista deportivu (1932–2026) ♂; Motorsports Hall of Fame of America, North Carolina Sports Hall of Fame, Salón de la Fama del NASCAR | [[pilotu d'automovilismu]]<ref name="ref_68c568a94a69063b72c4670401b0009b9cf12d7ccf0258579ff1f1e3c2ac2a12">''[[:d:Q19587362|Driver Database]]''</ref><br/>[[comentarista deportivu]] | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Conover]] | [[Newton]]<ref name="ref_fccca3d201ef6c11b5f8af0fc82048a31f809805d91bb5780c836c0f4af71a1b">https://www.nascar.com/news-media/2026/06/05/ned-jarrett-two-time-cup-series-champion-dies-at-age-93/</ref> | 13 |- | [[:d:Q135979777|Q135979777]] | | [[Anantrao Thopate]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-11 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | políticu, India | [[políticu]] | [[minister of fisheries]]<br/>[[education minister]]<br/>[[member of a Legislative Assembly of India]] | [[India]] | | | 2 |- | [[:d:Q140070132|Q140070132]] | | [[Katerina Romiopoulou]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-15 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_45d21c7faabb71f937ba0dc2ccbc2cf83a5c8e14777918c81204ab76ba9f2b5f">https://www.protothema.gr/culture/article/1830121/pethane-se-ilikia-91-eton-i-arhaiologos-katerina-romiopoulou/</ref> | [[Grecia|griegu]] arqueóloga (1935–2026) ♀ | [[arqueólogu]] | | [[Grecia]] | | | 0 |} {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref|2}} 9sndggggergcqtgxatrrnwqon3rici3 4499375 4499256 2026-06-08T10:09:45Z CommonsDelinker 488 Replacing Hicks_in_2025.jpg with [[File:Lady_Pamela_Hicks_2025.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Less ambiguous filename). 4499375 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |1=Wikipedia:Wikidata/Finaos de recién (ensin páxina) |sparql=SELECT DISTINCT ?item ?linkcount { ?item wdt:P570 ?dod FILTER ( ?dod > "2023-08-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) FILTER ( ?dod > (now()-"P32D"^^xsd:duration) && ?dod < now() ) ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . # count of sitelinks } ORDER BY DESC(?dod) ?item LIMIT 50 |columns=item,P18,label,P569:nacimientu,P570:muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20,?linkcount:enllaces |thumb=128 |autolist=fallback |links=red_only |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! nacimientu ! muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte ! enllaces |- | [[:d:Q115898685|Q115898685]] | | [[Mangal Prasad Gupta]] | data-sort-value="1945" | 1945-08-08 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | Políticu (1945–2026) ♂ | [[políticu]] | | | | | 2 |- | [[:d:Q125055301|Q125055301]] | | [[Fatjon Bunjaku]] | data-sort-value="2003" | 2003-10-14 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | [[Xugador de fútbol|futbolista]] (2003–2026) ♂ | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | | | | 2 |- | [[:d:Q1365377|Q1365377]] | | [[Jürgen Kesting]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-26<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_51a2884a7a850194f7d7e318254c10580f3a2ec7623fcd7cbcdba566b226af2e">''[[:d:Q105192847|Biblioteka Narodowa]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | periodista alemán | [[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<br/>[[críticu musical]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[productor de cine]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Alemaña]] | [[Duisburgu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | 2 |- | [[:d:Q2107614|Q2107614]] | | [[Prakash Mallavarapu]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | sacerdote católicu indiu | [[sacerdote católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[obispu católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | [[obispu diocesianu]]<br/>[[Catholic archbishop]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[India]]<ref name="ref_faaa8873c1ff14238475b8e266896496656bef82583432f28b9c183c5cd41045">https://gcatholic.org/dioceses/diocese/visa0</ref> | [[Andhra Pradesh]] | [[Visakhapatnam]] | 9 |- | [[:d:Q4411951|Q4411951]] | | [[Севастьянов, Всеволод Николаевич]] | data-sort-value="1938" | 1938-03-10 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07 | [[Xunión Soviética|soviéticu]] person (1938–2026) ♂; [[Orde de la Insinia d'Honor]], Honoured Worker of Higher Professional Education of the Russian Federation | | | [[Xunión Soviética]] | [[Krasnoyarsk]] | [[Krasnoyarsk]] | 1 |- | [[:d:Q65216701|Q65216701]] | | [[Maria Haiduc]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-29<ref name="ref_5f76a5169cc70327fe5ecf2136a9a9ce72fcfe9e38238162c6d9891008448ebf">https://stiriletransilvaniei.ro/2019/11/13/maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-bihorean-aniversata-printr-un-amplu-spectacol-la-oradea</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-07<ref name="ref_d427dbfe4195724f0dbd9c2b4c5c1abf9623b3004574287c3d26e3de99d8e8d9">https://www.ebihoreanul.ro/stiri/a-murit-maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-din-crisanamesaj-emotionant-al-fiului-ei-marcel-puscas-202569.html</ref> | cantante rumana | [[cantante]] | | [[Rumanía]] | [[Oradea]]<ref name="ref_5f76a5169cc70327fe5ecf2136a9a9ce72fcfe9e38238162c6d9891008448ebf">https://stiriletransilvaniei.ro/2019/11/13/maria-haiduc-doamna-cantecului-popular-bihorean-aniversata-printr-un-amplu-spectacol-la-oradea</ref> | | 1 |- | [[:d:Q8053834|Q8053834]] | [[Ficheru:Yishai Levi.jpg|center|128px]] | [[Yishai Levi]] | data-sort-value="1963" | 1963-01-20 | data-sort-value="2026" | 2026-06-07<ref name="ref_2c80f3e470eb7f7e72f10914ad20041198c626255aee033c56c0960c0076679c">https://www.ynet.co.il/entertainment/article/h1hxjwz11mx</ref> | cantante israelín | [[cantante]] | | [[Israel]] | [[Rosh HaAyin]]<ref name="ref_3530c6144275621546b9162506301f1362cdfff54b30d06f208b66d03781331a">''[[:d:Q15241312|Google Freebase Data Dump]]''</ref> | [[Xerusalén]] | 4 |- | [[:d:Q122748313|Q122748313]] | | [[Osório Citora Afonso]] | data-sort-value="1972" | 1972-05-06 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Mozambique|mozambicanu]] sacerdote católicu, obispu católicu, auxiliary bishop, obispu titular, [[Obispu|obispu]], alministrador apostólicu (1972–2026) ♂ | [[sacerdote católicu]]<br/>[[obispu católicu]] | [[auxiliary bishop]]<br/>[[obispu titular]]<br/>[[obispu]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[Mozambique]]<ref name="ref_a56113405b1bfc140ae69849bc15d97b698025dc45d2af03a3bf4f43deebf59a">https://gcatholic.org/dioceses/diocese/quel0</ref> | [[Ribaue]]<ref name="ref_f02d68a7e0ecf7038279e7b283159cc21b47eb9a17b2d61b560e288f3c084440">https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2023/09/21/0649/01442.html#MONZA</ref> | [[Quelimane]] | 10 |- | [[:d:Q1328543|Q1328543]] | [[Ficheru:Elfie Semotan Crossing Europe 2019 Linz BHO-9461.jpg|center|128px]] | [[Elfie Semotan]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-25<ref name="ref_6a6db8717d378ecd9a31c421e1fe9a164b827ee43e4a3d6ba65bbc9e09b82414">https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/Elfie_Semotan</ref><ref name="ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4">''[[:d:Q504063|Discogs]]''</ref><ref name="ref_065f456ba1f439cfa266ea601b1e083a1d2fb6a9e436ff5e36dd47ac521af726">https://hdl.handle.net/10796/ce76bd93-6221-4ee8-a22a-cdc6e5a2b7cf</ref><ref name="ref_748ce16f92c369b04aead43a8d4e0975470e26b1a74e21acb38fb75fec392acf">''[[:d:Q431563|Austria-Forum]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | fotógrafa austriaca | [[fotógrafu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_065f456ba1f439cfa266ea601b1e083a1d2fb6a9e436ff5e36dd47ac521af726">https://hdl.handle.net/10796/ce76bd93-6221-4ee8-a22a-cdc6e5a2b7cf</ref><br/>[[Modelu (moda)|modelu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[Austria]] | [[Wels]] | [[Jennersdorf]] | 3 |- | [[:d:Q16106424|Q16106424]] | | [[Alan Riding]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-08<ref name="ref_0b6394c9b71b4096d2093e1c96ed71f61a31b392bc22d3542305c22bb29142a2">''[[:d:Q2877812|Babelio]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | periodista británicu | [[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Reinu Xuníu]]<br/>[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Rio de Janeiro]] | | 4 |- | [[:d:Q16622839|Q16622839]] | | [[Víctor Mendoza Cevallos]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-24 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_99401670f71e911ae1a083fe43a1a721ce95f24736f041135baa174d66c03839">https://bolavip.com/futbol-ecuador/fallecio-victor-mendoza-historico-arquero-de-barcelona-sc-a-los-64-anos</ref> | futbolista ecuatorianu | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Ecuador]] | [[Portoviejo]] | | 6 |- | [[:d:Q20534642|Q20534642]] | [[Ficheru:Ibrohim G'ofurov.jpg|center|128px]] | [[Ibrohim Gʻafurov]] | data-sort-value="1937" | 1937-12-27 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Uzbequistán|uzbequistanín]] [[Escritor|escritor]], man of letters, traductor (1937–2026) ♂; Hero of Uzbekistan, artiste honoré de la République d'Ouzbékistan, Order of Friendship, "Mehnat shuhrati" order, State Prize of the Uzbek SSR Named After Hamza | [[escritor]]<br/>[[man of letters]]<br/>[[traductor]] | | [[Uzbequistán]] | | | 4 |- | [[:d:Q29935287|Q29935287]] | | [[Abdul Ganiyu Ambali]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | [[Nixeria|nixerianu]] académicu, [[Investigador|investigador]] (1957–2026) ♂ | [[académicu]]<br/>[[investigador]]<ref name="ref_3dc15f7ee5b9c1d8a9bfe9f8bf81190bdd11f25273182ddad07f3fd6c8d1e360">https://www.researchgate.net/profile/Abdul-Ganiyu-Ambali</ref> | | [[Nixeria]] | [[Ilorin]] | | 3 |- | [[:d:Q433945|Q433945]] | [[Ficheru:Astronomer Alan Hale at the Cosmic Carnival held at Cottonwood Mall in Albuquerque on Sept. 10th, 2005 (cropped).jpg|center|128px]] | [[Alan Hale]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_486b69641cebb76e569a60eea6031cbe248a702b1eb9bb649febff9dc1d644de">https://www.leonarddavid.com/passing-of-alan-hale-skywatcher-and-hale-bopp-legacy/</ref> | astrónomu estauxunidense | [[astrónomu]] | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Tachikawa]] | [[Cloudcroft]] | 24 |- | [[:d:Q5608675|Q5608675]] | | [[Hans Chrunak]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-19<ref name="ref_6a5675bd31ec4c49d388a344e02e1ab7b40805403e2dd9b24b17b44e2be1f435">''[[:d:Q61826317|Ratsit]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06 | nadador suecu | [[nadador]] | | [[Suecia]] | | [[Södra Sunderbyn]]<ref name="ref_6a5675bd31ec4c49d388a344e02e1ab7b40805403e2dd9b24b17b44e2be1f435">''[[:d:Q61826317|Ratsit]]''</ref> | 3 |- | [[:d:Q5955380|Q5955380]] | [[Ficheru:Con sombrero.jpg|center|128px]] | [[Julio Jung]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-21 | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_d0738f5e02c7bb3f4dde0b4be846c1ba6d39c55c62bae54318dd3b1a269ecbb1">https://www.pagina7.cl/actualidad/muere-el-actor-julio-jung-a-los-84-anos-familia-confirmo-su-deceso/</ref> | actor chilenu | [[actor]]<br/>[[actor de televisión]] | | [[Chile]] | [[Santiagu]] | [[Santiagu]] | 6 |- | [[:d:Q7404571|Q7404571]] | [[Ficheru:Salim kumar.jpg|center|128px]] | [[Salim Kumar]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-10<ref name="ref_686c79db68b3a700caf7037a652f36ff14002e1c5a323366aafa238c663d24c9">''[[:d:Q3561957|Česko-Slovenská filmová databáze]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_193819f8b13bdb1adf09ef08b351367571c7d0ca741658c9f7852b7bfa9f968c">https://gulfnews.com/entertainment/south-indian/malayalam-actor-salim-kumar-national-award-winner-dies-at-56-1.500565850</ref> | actor indiu | [[actor]]<br/>[[actor de televisión]]<br/>[[direutor de cine]]<br/>[[guionista]] | | [[India]] | [[Chittatukara]] | [[Kochi]] | 11 |- | [[:d:Q888183|Q888183]] | [[Ficheru:RWPackwood.jpg|center|128px]] | [[Bob Packwood]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-11<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_de7a24380cd0c3e70fa7ab3019db07142733e9bdc0582e488f153e79c5dd0f04">''[[:d:Q106509962|National Library of Israel Names and Subjects Authority File]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-06<ref name="ref_51f2c464ec260584e00987339a5bb7a473d8df5787748ff7e000f847027e7c4b">https://www.opb.org/article/2026/06/06/bob-packwood-longtime-oregon-senator-marred-by-scandal-dies-at-93/</ref> | políticu estauxunidense | [[políticu]]<br/>[[abogáu]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref><br/>[[miembru]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref> | [[member of the Oregon House of Representatives]]<br/>[[senador de los Estaos Xuníos]]<ref name="ref_8f065d647d301015731c42f71c45649e5c825c5480e6ae4ab72649bd9fff3413">''[[:d:Q1150348|Biographical Directory of the United States Congress]]''</ref><br/>[[senador]]<ref name="ref_d66c5cdff79963acf1ac65eed803df233cf9026b1889caf17cf1149fb6feb978">http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=P000009</ref> | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Portland (Oregón)|Portland]] | | 13 |- | [[:d:Q10556846|Q10556846]] | [[Ficheru:Caen - Rennes 20140709 - Yrondu Musavu-King.JPG|center|128px]] | [[Yrondu Musavu-King]] | data-sort-value="1992" | 1992-01-08<ref name="ref_7c20cc292f64b91928d0953d6d51d94c34d83f69e221958b29c818d52be7f814">http://www.transfermarkt.com/yrondu-musavu-king/profil/spieler/170994</ref><ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref><ref name="ref_716365baec057556d487b96e933d1f7ee2f78aa6f33f6364a446bef0ee031632">''[[:d:Q719880|As]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_acc6ce29d5b932dde4cff8163ae5745fcdc1fb059f31edec08277d3c35b52b75">https://www.ladepeche.fr/2026/06/05/dix-ans-apres-son-passage-a-toulouse-lex-footballeur-est-retrouve-mort-dans-de-mysterieuses-circonstances-yrondu-musavu-king-decede-a-lage-de-34-ans-13405686.php</ref> | futbolista gabonés | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Gabón]] | [[Libreville]]<ref name="ref_7c20cc292f64b91928d0953d6d51d94c34d83f69e221958b29c818d52be7f814">http://www.transfermarkt.com/yrondu-musavu-king/profil/spieler/170994</ref> | [[Libreville]]<ref name="ref_acc6ce29d5b932dde4cff8163ae5745fcdc1fb059f31edec08277d3c35b52b75">https://www.ladepeche.fr/2026/06/05/dix-ans-apres-son-passage-a-toulouse-lex-footballeur-est-retrouve-mort-dans-de-mysterieuses-circonstances-yrondu-musavu-king-decede-a-lage-de-34-ans-13405686.php</ref> | 15 |- | [[:d:Q106546169|Q106546169]] | | [[Lili Neves]] | data-sort-value="1932" | 1932-02-18<ref name="ref_cffcf822495e07a2e418c87c159007b5c1bfab2c50b73a6b8d3ba4ad6e80f478">https://www.cinept.ubi.pt//pt/pessoa/2143690155/Lili+Neves</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_12cb698f3c66e92081a7c4b7829ed74bb11e141984f394985d0efa0538b3c599">https://www.facebook.com/academiaportuguesadecinema/posts/pfbid0UzKCPv9ZFrLojJiptD8iLspndHqycecELUW1XG2zRLLDV7gJhBuzibyYDYAuWdBql</ref><ref name="ref_482f8681c35f43eefe9c8ca5c5a6ac61844d69cb24787daab7ec07997baefe8c">https://www.facebook.com/ApoiarteCasadoArtista/posts/pfbid0DAqitYG1s3q5yAqKiwyS39JG2UF9aHdi2YeGBGdF7iZfTseXbgpfDdpNZpQkp3JWl</ref> | [[Portugal|portugués]] [[Actor|actriz]], [[Baillarín|baillarina]] (1932–2026) ♀ | [[actor]]<br/>[[baillarín]] | | [[Portugal]] | [[Tondela]]<ref name="ref_cffcf822495e07a2e418c87c159007b5c1bfab2c50b73a6b8d3ba4ad6e80f478">https://www.cinept.ubi.pt//pt/pessoa/2143690155/Lili+Neves</ref> | | 1 |- | [[:d:Q1346880|Q1346880]] | | [[Ignacio Gómez Aristizábal]] | data-sort-value="1929" | 1929-12-02 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | sacerdote católicu colombianu | [[sacerdote católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref><br/>[[obispu católicu]]<ref name="ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56">''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''</ref> | [[obispu diocesianu]]<br/>[[Archbishop of Santa Fe de Antioquia]]<br/>[[alministrador apostólicu]] | [[Colombia]] | [[El Peñol]] | [[Santa Fe de Antioquia]] | 6 |- | [[:d:Q13494265|Q13494265]] | [[Ficheru:Sadıq Sadıqov.jpg|center|128px]] | [[Sadıq Sadıqov]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-09 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xefe d&#39;empresa azerbaixanu | [[xefe d'empresa]] | | [[Azerbaixán]] | [[Naxçıvan]] | | 4 |- | [[:d:Q13522531|Q13522531]] | | [[Michael Tate]] | data-sort-value="1945" | 1945-07-06<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_0bd4bb97a68d034b3868b434d620a7b6826919b53b15d04a7993702ba7a5fd5c">https://www.abc.net.au/news/2026-06-06/former-senator-catholic-priest-michael-tate-dies-aged-80/106765672</ref> | políticu australianu | [[diplomáticu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[políticu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[sacerdote católicu]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[académico xurídico]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | [[Minister for Justice and Consumer Affairs]]<br/>[[Minister for Justice]]<br/>[[member of the Australian Senate]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref><br/>[[Special Minister of State]] | [[Australia]] | [[Sydney]]<ref name="ref_b81a3f6447bb718268c6431b531bd2edc89f2ca04ed710dfa5c441ccd7c4da97">''[[:d:Q115447742|Biographical Dictionary of the Australian Senate]]''</ref> | | 5 |- | [[:d:Q136304926|Q136304926]] | | [[Ovidio Granados]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | [[Compositor|compositor]] (1941–2026) ♂ | [[compositor]] | | | [[Valledupar]] | [[Valledupar]] | 2 |- | [[:d:Q137119217|Q137119217]] | | [[Jiří Kotouč]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-07<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref><ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref> | [[Cantante|cantante]], profesor de música, [[Direutor d'orquesta|direutor d'orquesta]], clavecinista, [[Pedagogu|pedagogu]] (1945–2026) ♂ | [[cantante]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[profesor de música]]<ref name="ref_2232b15ed2d62c91f6da91e8d9d76f06eb1f5d44cd38707854da5b42fc744ccb">https://www.klasikaplus.cz/jiri-kotouc-1945-2026/</ref><br/>[[direutor d'orquesta]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[clavecinista]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[pedagogu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | | | | 0 |- | [[:d:Q140088717|Q140088717]] | | [[Tchamola Tanko]] | | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | [[Togu|togolés]] [[Xugador de fútbol|futbolista]], capitán (†2026) ♂; member of Foadan Football Club | [[Xugador de fútbol|futbolista]]<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | [[capitán]] | [[Togu]]<ref name="ref_f9c32e15b520618f4b737fd945b4c3a821d8f5ed51610b4ebe79c31e784cf056">https://mawakisports365.tg/carnet-noir-deces-de-lancien-capitaine-de-foadan-fc-tchamola-tanko/</ref> | | | 1 |- | [[:d:Q16105410|Q16105410]] | | [[Olufemi Majekodunmi]] | data-sort-value="1940" | 1940-05-01 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | arquiteutu británicu | [[arquiteutu]]<br/>[[académicu]] | | [[Reinu Xuníu]]<br/>[[Nixeria]] | [[Londres]] | | 8 |- | [[:d:Q21552570|Q21552570]] | | [[Richard K. Davidson]] | data-sort-value="1942" | 1942-01-09 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | Person (1942–2026) ♂ | | | | [[Allen]] | | 2 |- | [[:d:Q2350164|Q2350164]] | [[Ficheru:AgaathWitteman2020.jpg|center|128px]] | [[Agaath Witteman]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-05<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_c999f691ae86838f194460fcd37dd9532d74f5c67c9cc25adb06b903c52af2ec">https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5610094/theatermaakster-en-politica-agaath-witteman-84-overleden</ref> | [[Reinu de los Países Baxos|neerlandés]] direutora de teatru, política, [[Profesor universitariu|profesora universitaria]], theatre maker, realizadora, senador de los Países Baxos (1942–2026) ♀; spouse of Hans Croiset | [[direutor de teatru]]<br/>[[políticu]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[theatre maker]]<ref name="ref_966832298f7294fabaf3860cbb2c333d5a136ad055ac689ed74cbc3da3fc7fdd">https://theaterencyclopedie.nl/wiki/index.php?curid=2343</ref><br/>[[realizador]]<ref name="ref_966832298f7294fabaf3860cbb2c333d5a136ad055ac689ed74cbc3da3fc7fdd">https://theaterencyclopedie.nl/wiki/index.php?curid=2343</ref> | [[senador de los Países Baxos]]<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | [[Reinu de los Países Baxos]] | [[Oegstgeest]]<ref name="ref_8a44171264a49992185fb8a12094a4ea007fa2a5cd72094109a576c36dac852c">''[[:d:Q14042250|Parlement.com]]''</ref> | [[Breukelen]]<ref name="ref_806048c917279dbdf7523ab0502a3e816ff70be72a0c994807eda497067cc187">https://www.theaterkrant.nl/nieuws/agaath-witteman-overleden/</ref> | 3 |- | [[:d:Q3104344|Q3104344]] | [[Ficheru:GerryMeehan.png|center|128px]] | [[Gerry Meehan]] | data-sort-value="1946" | 1946-09-03 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xugador de ḥoquei sobre xelu canadianu | [[xugador de ḥoquei sobre xelu]]<ref name="ref_ead91efe46b516387aeea4a1c6a00ff070dc68c4fdcb370efa1daf9978fbf47f">''[[:d:Q62130773|NHL.com]]''</ref> | | [[Canadá]] | [[Toronto]] | | 5 |- | [[:d:Q3268202|Q3268202]] | [[Ficheru:Lady Pamela Hicks 2025.jpg|center|128px]] | [[Lady Pamela Hicks]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-19<ref name="ref_47984cd472c330f9ded38c20ef895bdfa7fcf972d038158ec6f3777edbee4973">''[[:d:Q21401824|The Peerage]]''</ref><ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_f4985636fbd81680e9868f7fb29de2a038ff2185629e1291b9ce16406eca021f">https://www.telegraph.co.uk/obituaries/2026/06/05/lady-pamela-hicks-daughter-mountbatten-queen-elizabeth/</ref> | [[Reinu Xuníu|británicu]] dama de compañía, [[Aristócrata|aristócrata]], memorialista (1929–2026) ♀; child of Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma, Edwina Mountbatten, Countess Mountbatten of Burma; spouse of David Nightingale Hicks | [[home de compañía]]<br/>[[aristócrata]]<br/>[[memorialista]] | | [[Reinu Xuníu]] | [[Barcelona]] | | 20 |- | [[:d:Q431115|Q431115]] | [[Ficheru:Bernadette Chirac 1 (2009).jpg|center|128px]] | [[Bernadette Chirac]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-18<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_cd05ff4b2e7c80737dcfea926f6951432d0720738c84d35ef2684788cb398210">''[[:d:Q98769076|GeneaStar]]''</ref><ref name="ref_60eff1d8010e228bb535322c7a52150c730b2ac70a31ea8c43ee4796853fed0b">''[[:d:Q19847326|Genealogics]]''</ref><ref name="ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a">''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_37626ad35cad6c7b8b97ae616d5e6cf0b66f71eb2713a9c6708be84fe52a8911">https://www.rfi.fr/fr/france/20260606-france-bernadette-chirac-veuve-du-pr%C3%A9sident-chirac-est-morte-%C3%A0-93-ans</ref> | política francesa | [[políticu]]<ref name="ref_34e46dbfa37bac3c07eedb582f5b0c7a2996302c003e5f19915712beae24475a">''[[:d:Q10855166|The Fine Art Archive]]''</ref> | [[Primera dama de Francia|primer dama de Francia]]<br/>[[member of the general council]]<br/>[[presidente]]<br/>[[municipal councillor of Sarran]]<ref name="ref_8c4ec21212f3f0fdbd897718204c376dacdf8e52a9a4e3792d58dd2c20e93bf1">https://www.lepoint.fr/politique/bernadette-chirac-reelue-conseillere-municipale-a-sarran-mun19800-23-03-2014-1804455_20.php</ref><ref name="ref_1801698e019d91147bc5f09a54d6ce9775f25ccd899895d104c9dda4b8e9c0cb">https://www.tf1info.fr/elections/bernadette-chirac-rempile-a-sarran-1544814.html</ref> | [[Francia]] | [[XVI Distritu de París]] | | 28 |- | [[:d:Q459262|Q459262]] | [[Ficheru:Giorgos Souflias.JPG|center|128px]] | [[Georgios Souflias]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | políticu griegu | [[políticu]] | [[member of the Hellenic Parliament]]<br/>[[Minister of Finance of Greece]]<br/>[[Minister of National Education and Religious Affairs of Greece]]<br/>[[Minister of the National Economy of Greece]]<br/>[[Minister of Environment, Physical Planning and Public Works of Greece]]<br/>[[Deputy Minister of the Interior]]<br/>[[Minister of Education]] | [[Grecia]] | [[Ayia Triada, Larissa]] | [[Atenes]] | 5 |- | [[:d:Q4647632|Q4647632]] | [[Ficheru:Sreehari A. C..jpg|center|128px]] | [[A. C. Sreehari]] | data-sort-value="1969" | 1969-11-24 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | poeta indiu | [[escritor]]<br/>[[poeta]] | | [[India]] | [[Payyanur]] | | 3 |- | [[:d:Q5132600|Q5132600]] | [[Ficheru:Cliff Fletcher.jpg|center|128px]] | [[Cliff Fletcher]] | data-sort-value="1935" | 1935-08-16 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | xerente xeneral canadianu | [[xerente xeneral]] | | [[Canadá]] | [[Montreal]] | | 5 |- | [[:d:Q5257180|Q5257180]] | | [[Denis Coughlan]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-07 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | [[República d'Irlanda|irlandés]] xugador de fútbol gaélicu, hurler (1945–2026) ♂; GAA GPA Hurling All Star | [[xugador de fútbol gaélicu]]<br/>[[hurler]] | | [[República d'Irlanda]] | [[Blackpool]] | | 3 |- | [[:d:Q5479878|Q5479878]] | [[Ficheru:FrancineV.jpg|center|128px]] | [[Francine Villeneuve]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-22 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | jockey canadiana | [[jockey]]<br/>[[entrenador de caballos]] | | [[Canadá]] | [[Ottawa]] | | 1 |- | [[:d:Q6024930|Q6024930]] | [[Ficheru:Indio Solari 2015.jpg|center|128px]] | [[Indio Solari]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-17<ref name="ref_c3b3af813d42dd181fdce828bba2a22c1ddc696b68f890113a3c2f74f73b85e1">http://www.rock.com.ar/artistas/carlos-indio-solari</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_35f623f5108a1e5a88aad9aab623482e92d6b49e57f59037cbed77ca7ef6bc0b">https://www.minutouno.com/espectaculos/murio-el-indio-solari-lider-patricio-rey-y-sus-redonditos-ricota-y-un-fenomeno-popular-incomparable-n6285410</ref> | [[Arxentina|arxentín]] [[Cantautor|cantautor]], [[Músicu|músicu]], [[Escritor|escritor]], [[Compositor|compositor]] (fl. 1975–2026) (1949–2026) ♂; member of Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota, Indio Solari y los Fundamentalistas del Aire Acondicionado, El Mister y los Marsupiales Extintos | [[cantautor]]<br/>[[músicu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]]<br/>[[compositor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[Arxentina]] | [[Paraná]] | [[Parque Leloir]]<ref name="ref_63374e9623df608e55e91475630fccd44cd5ac744cc47323a15dd724d4b9f914">https://www.pronto.com.ar/espectaculos/2026/6/5/conmocion-murio-el-indio-solari-los-77-anos-279251.html</ref> | 8 |- | [[:d:Q60865113|Q60865113]] | [[Ficheru:Foreign Minister Augusto (47420242361) (cropped).jpg|center|128px]] | [[Manuel Domingos Augusto]] | data-sort-value="1957" | 1957-09-02 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_0c4a967633c0eeac1962dc77314cfbe58eca243e9f2314e5690f71df39d7d176">https://www.angola24horas.com/politica/item/34466-morreu-manuel-domingos-augusto-antigo-ministro-das-relacoes-exteriores</ref> | diplomáticu angolanu | [[diplomáticu]]<br/>[[políticu]]<br/>[[ministru]]<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref> | [[Minister of External Relations]]<ref name="ref_ac4534ecab418a09ad5ef1c0b133dd5dc959a0f15ea05c30a6bdaab9fa251086">''[[:d:Q96743901|Database of Cabinet Politics in Sub-Sahara Africa]]''</ref><br/>[[Member of the National Assembly of Angola]]<ref name="ref_2e2dd816a67beb3b70926b5651962776aae89ba2dfc0a6817a3498f6d816bc94">https://portaladmin.parlamento.ao/storage/dropzone/image/2024_03_22/20240322_100835_Rela%C3%A7%C3%A3o%20Nominal%20dos%20Deputados%20por%20Ordem%20Alfab%C3%A9tica..pdf</ref><ref name="ref_1eba9d9e22f8e7e07793043556446cc2cf06a47dfa4f7d536e0b38d28193ce9a">https://parlamento.ao/entidades/Manuel_Domingos_Augusto_470_V_Legislatura</ref><ref name="ref_68a20a5677fd6a154a5b7839fc832b2d09d99c3a9ed5d3593a44e82e642fe567">https://portaladmin.parlamento.ao/storage/dropzone/image/2023_02_17/20230217_095147_RELA%C3%87%C3%83O%20NOMINAL%20POR%20CIRCULO%20ELEITORAL.pdf</ref><br/>[[ambassador of Angola to Ethiopia]] | [[Angola]] | [[Luanda]] | [[Luanda]] | 8 |- | [[:d:Q6751090|Q6751090]] | | [[Manoa Rasigatale]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-11 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | políticu fixanu | [[políticu]] | | | | | 1 |- | [[:d:Q768265|Q768265]] | | [[Tamás Horváth]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-29<ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-05<ref name="ref_def32471c85a68e825f1e0400d5949de191096612027b56e58b8cf2df7a9cd86">https://www.nemzetisport.hu/labdarugo-nb-ii/2026/06/gyaszol-a-kaposvari-futball-35-evesen-elhunyt-horvath-tamas</ref> | futbolista húngaru | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[Hungría]] | [[Kaposvár]] | | 4 |- | [[:d:Q96311|Q96311]] | | [[Yehudah L. Werner]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="2026" | 2026-06-05 | herpetólogu israelín | [[herpetólogu]] | | [[Alemaña]]<br/>[[Israel]] | [[Múnic]] | [[Israel]] | 7 |- | [[:d:Q109490847|Q109490847]] | | [[Amin Tájiev]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-12 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | Person (1947–2026) ♂; Order of El-yurt hurmati, "Mehnat shuhrati" order | | | | [[Tórtkúl District]] | | 5 |- | [[:d:Q112132118|Q112132118]] | [[Ficheru:T.R. Saraswathi.jpg|center|128px]] | [[T. R. Saraswathi]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-20<ref name="ref_6434269c2ee05e2546290b65e3f07fe44e093a75c66a0e41038c8fbee59f7071">https://www.jomfp.in/article.asp?issn=0973-029X;year=2007;volume=11;issue=1;spage=41;epage=41;aulast=Saraswathi</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | [[India|indiu]] profesora, [[Investigador|investigadora]], odontóloga (1942–2026) ♀; lifetime achievement award, medical fellowship, Lifetime Contribution to IAOMP Award; member of Indian Association of Oral and Maxillofacial Pathologists; notable work Analysis of enamel rod end patterns on tooth surface for personal identification--ameloglyphics, Odontogenic epithelial stem cells: hidden sources, Role of genes in oro-dental diseases, Heterogenecity of fibroblasts, Gene therapy for oral squamous cell carcinoma: an overview., Rhinosporidiosis of parotid duct, Odontogenic myxoma of maxilla, Cementum analysis in cleidocranial dysostosis., A rare case of sarcoid-like reaction of lymph nodes associated with squamous cell carcinoma of alveolar mucosa., Role of a dentist in discrimination of abuse from accident, Talon cusp: an overview with case reports of 3 clinical variants. | [[profesor]]<ref name="ref_6434269c2ee05e2546290b65e3f07fe44e093a75c66a0e41038c8fbee59f7071">https://www.jomfp.in/article.asp?issn=0973-029X;year=2007;volume=11;issue=1;spage=41;epage=41;aulast=Saraswathi</ref><br/>[[investigador]]<ref name="ref_5f401bd0086d828bedb6baf916fe4c4a329fd1c71fb19d6f6613e61d86a6d13b">https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Saraswathi+T.+R.+%5BAuthor%5D</ref><ref name="ref_453ebd23763615e0b547bd0206ce2ac1f2b5f8f0f417b8f3c8c05dfee4ed906f">https://scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Saraswathi+T.+R.+%5BAuthor%5D&btnG=</ref><ref name="ref_bfbc17871e2f5c89ec6492add59523996554017321e6d5dd73a492fe500ae65f">https://europepmc.org/search?query=AUTH%3A%22T%20R%20Saraswathi%22</ref><br/>[[odontólogu]] | | [[India]] | | | 1 |- | [[:d:Q11978949|Q11978949]] | [[Ficheru:JohnOngUSEmbassyOslo.jpg|center|128px]] | [[John D. Ong]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-29 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | diplomáticu estauxunidense | [[diplomáticu]] | [[United States Ambassador to Norway]] | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | | | 4 |- | [[:d:Q125338125|Q125338125]] | | [[Claudio Appiani]] | data-sort-value="1957" | 1957-01-14 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | [[Italia|italianu]] xugador de rugbi union, [[Entrenador|entrenador]] (1957–2026) ♂ | [[xugador de rugbi union]]<br/>[[entrenador]] | | [[Italia]] | [[Calvisano]] | [[Calvisano]] | 2 |- | [[:d:Q1313843|Q1313843]] | [[Ficheru:NedJarrettMRNRadio.jpg|center|128px]] | [[Ned Jarrett]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-12<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref> | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_fccca3d201ef6c11b5f8af0fc82048a31f809805d91bb5780c836c0f4af71a1b">https://www.nascar.com/news-media/2026/06/05/ned-jarrett-two-time-cup-series-champion-dies-at-age-93/</ref> | [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] pilotu d'automovilismu, comentarista deportivu (1932–2026) ♂; Motorsports Hall of Fame of America, North Carolina Sports Hall of Fame, Salón de la Fama del NASCAR | [[pilotu d'automovilismu]]<ref name="ref_68c568a94a69063b72c4670401b0009b9cf12d7ccf0258579ff1f1e3c2ac2a12">''[[:d:Q19587362|Driver Database]]''</ref><br/>[[comentarista deportivu]] | | [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Conover]] | [[Newton]]<ref name="ref_fccca3d201ef6c11b5f8af0fc82048a31f809805d91bb5780c836c0f4af71a1b">https://www.nascar.com/news-media/2026/06/05/ned-jarrett-two-time-cup-series-champion-dies-at-age-93/</ref> | 13 |- | [[:d:Q135979777|Q135979777]] | | [[Anantrao Thopate]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-11 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04 | políticu, India | [[políticu]] | [[minister of fisheries]]<br/>[[education minister]]<br/>[[member of a Legislative Assembly of India]] | [[India]] | | | 2 |- | [[:d:Q140070132|Q140070132]] | | [[Katerina Romiopoulou]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-15 | data-sort-value="2026" | 2026-06-04<ref name="ref_45d21c7faabb71f937ba0dc2ccbc2cf83a5c8e14777918c81204ab76ba9f2b5f">https://www.protothema.gr/culture/article/1830121/pethane-se-ilikia-91-eton-i-arhaiologos-katerina-romiopoulou/</ref> | [[Grecia|griegu]] arqueóloga (1935–2026) ♀ | [[arqueólogu]] | | [[Grecia]] | | | 0 |} {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref|2}} mc1krywbtnatv4rqhm6465jujmid1nm 4 268899 4499367 4498657 2026-06-08T05:19:33Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4499367 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?death_date { ?item p:P570/psv:P570 ?death_date_node . ?death_date_node wikibase:timeValue ?death_date . ?death_date_node wikibase:timePrecision ?timeprecision . ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P19*/wdt:P131* wd:Q3934. FILTER (?timeprecision > 8) # check that date precision is at least to the year FILTER (year(?death_date) >= 1990 && year(?death_date) <= 1999) } ORDER BY ASC(?death_date) ?item |columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20 |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber |links=red |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! Nacimientu ! Muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte |- | [[:d:Q5751153|Q5751153]] | | [[Carlos Núñez Maza]] | data-sort-value="1899" | 1899-04-02 | data-sort-value="1990" | 1990<ref name="ref_e17113edc64f19fccec3b4d76f45301d0520f30b437bf344266f3ee00797e0e9">http://h.elsiglodetorreon.com.mx/Default/Scripting/PagePrint.asp?BaseHref=EDT/1990/04/15&Page=11&SelectedEntity=Ad01105&skin=ElSiglo&AppName=2&CurrentPage=11</ref> | militar asturianu (1899–1990) | [[militar]] | | [[España]] | [[Ḷḷuarca (parroquia)|Ḷḷuarca]] | [[Ciudad Lerdo]] |- | [[:d:Q6093378|Q6093378]] | | [[Purificación Tomás Vega]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-27<ref name="ref_41dac42787ff770dacf88a3f17ec0d151ad2b915aa8b9891e95c2ed02d6c2adc">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/tomas-vega-purificacion/</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-11-10<ref name="ref_41dac42787ff770dacf88a3f17ec0d151ad2b915aa8b9891e95c2ed02d6c2adc">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/tomas-vega-purificacion/</ref> | política asturiana (1918–1990) | [[políticu]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<br/>[[Bellmunt de Mesquí|Belmonte de San José]]<ref name="ref_41dac42787ff770dacf88a3f17ec0d151ad2b915aa8b9891e95c2ed02d6c2adc">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/tomas-vega-purificacion/</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_41dac42787ff770dacf88a3f17ec0d151ad2b915aa8b9891e95c2ed02d6c2adc">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/tomas-vega-purificacion/</ref> |- | [[:d:Q5947470|Q5947470]] | | [[Juan Antonio Vallejo-Nágera]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-14<ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-03-13<ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref> | escritor asturianu(1926–1990) | [[escritor]]<ref name="ref_55a1279e6b126620d778c82392d77fa9874fa8ce35e4dd639a6b94c441a957f6">https://www.premioplaneta.es/historia/ganadores.html</ref><br/>[[psiquiatra]]<br/>[[profesor universitariu]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q3356457|Q3356457]] | | [[Orlando Pelayo]] | data-sort-value="1920" | 1920-12-14<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_1ef73acaa6e35c746a43f9e0bc10a749c81196356c4a47da4f869a260d68a637">''[[:d:Q20056651|Le Delarge]]''</ref><ref name="ref_8c99c49a7fa983c35c3aa1c422e3167238d01d64329cfb24e6fa98bfafb1d3cb">''[[:d:Q41640909|Artists of the World Online]]''</ref><ref name="ref_6f91f239bf608caac333415f54e2c4a6a52535385b3ee0f511a3c8aad9f39105">''[[:d:Q107456632|abART]]''</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-03-15<ref name="ref_362e8e207d7b021b6f215e0338864fde1b2a1e51a3712c51e72d3c7e86616b21">''[[:d:Q24255573|Benezit Dictionary of Artists]]''</ref> | pintor asturianu (1920–1990) | [[pintor]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | | [[Francia]]<br/>[[España]] | [[Xixón]]<br/>[[Uviéu]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q16063739|Q16063739]] | [[Ficheru:Luisín 2 001.jpg|center|128px]] | [[Luisín]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-11 | data-sort-value="1990" | 1990-03-21 | futbolista asturianu (1910–1990) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Mieres]] | [[Burgos]] |- | [[:d:Q4822630|Q4822630]] | [[Ficheru:Aurora de Albornoz.jpg|center|128px]] | [[Aurora de Albornoz]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-22<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-06-06<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | escritora y poeta asturiana (1926–1990) | [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>[[críticu lliterariu]]<br/>[[prosista]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[ensayista]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[especialista en lliteratura]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[profesor universitariu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[España]] | [[Ḷḷuarca]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q9023770|Q9023770]] | | [[Llorienzu Novo Mier]] | data-sort-value="1917" | 1917-03-28 | data-sort-value="1990" | 1990-06-30 | escritor asturianu | [[escritor]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q118954958|Q118954958]] | | [[Falín]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-20<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-07-26<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | futbolista asturianu | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Trubia (parroquia)|Trubia]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | |- | [[:d:Q3372785|Q3372785]] | [[Ficheru:Paulino vicente padre.jpg|center|128px]] | [[Paulino Vicente (El Vieyu)]] | data-sort-value="1900" | 1900-11-05 | data-sort-value="1990" | 1990-08-13<ref name="ref_cec8f37b5b65cfdb163b44404b41ba9a90dabefcb6cea24ffc747f5f80660d3f">https://elpais.com/diario/1990/08/15/cultura/650671203_850215.html</ref> | pintor asturianu (1900–1990) | [[pintor]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q13147291|Q13147291]] | [[Ficheru:Jesús Evaristo Casariego (1936).png|center|128px]] | [[Jesús Evaristo Casariego]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-07<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1990" | 1990-09-16<ref name="ref_9eea58808ef3296e92e26c9150ac5daf09fcf9c7cd8c2d3e5e060e3fbc19045e">http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb124484469</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | [[España|español]] [[Escritor|escritor]], [[Xurista|xurista]], [[Periodista|periodista]], [[Historiador|historiador]], requeté soldier (1913–1990) ♂ | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[xurista]]<br/>[[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[historiador]]<br/>[[requeté soldier]] | | [[España]] | [[Tinéu]] | [[Valdés]] |- | [[:d:Q13147162|Q13147162]] | | [[Fariñas]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-28 | data-sort-value="1990" | 1990-10-12 | gaiteru asturianu (1918–1990) | | | [[España]] | [[Cangas del Narcea]] | |- | [[:d:Q5984337|Q5984337]] | | [[Luis Sela Sampil]] | data-sort-value="1899" | 1899-12-01 | data-sort-value="1990" | 1990-10-23 | [[España|español]] [[Xurista|xurista]], caderalgu d'universidá (1899–1990) ♂ | [[xurista]] | [[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Uviéu]] | |- | [[:d:Q106413291|Q106413291]] | | [[Carlos Rico-Avelló y Rico]] | data-sort-value="1917" | 1917<ref name="ref_833093030ccdb2eec0329b29903d314171ab65dfd0fa7903ba92484e2d0da57b">http://el.tesorodeoviedo.es/index.php?title=Carlos_Rico-Avello_Rico</ref> | data-sort-value="1991" | 1991<ref name="ref_9f74fc531117c11c433e348754652dee48fec35cb289b00545117ba84da6aa62">http://bibliotecavirtual.ranm.es/ranm/i18n/consulta_aut/registro.cmd?control=RANMA20150005793</ref> | médicu asturianu (1917–1991) | [[médicu]]<ref name="ref_833093030ccdb2eec0329b29903d314171ab65dfd0fa7903ba92484e2d0da57b">http://el.tesorodeoviedo.es/index.php?title=Carlos_Rico-Avello_Rico</ref> | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_833093030ccdb2eec0329b29903d314171ab65dfd0fa7903ba92484e2d0da57b">http://el.tesorodeoviedo.es/index.php?title=Carlos_Rico-Avello_Rico</ref> | |- | [[:d:Q28113974|Q28113974]] | | [[Mario Morán García]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-05 | data-sort-value="1991" | 1991-01-07 | políticu asturianu (1915–1991) | [[políticu]] | | [[España]] | [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]] | [[Ciudá de Méxicu]] |- | [[:d:Q16493213|Q16493213]] | | [[Florín]] | data-sort-value="1937" | 1937-11-22 | data-sort-value="1991" | 1991-01-15 | futbolista asturianu (1937–1991) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Avilés]] | |- | [[:d:Q12253316|Q12253316]] | [[Ficheru:Amaro Rosal.jpg|center|128px]] | [[Amaro del Rosal]] | data-sort-value="1904" | 1904-12-29 | data-sort-value="1991" | 1991-02-05 | sindicalista asturianu (1904–1991) | [[sindicalista]] | | [[España]] | [[Avilés]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q112536930|Q112536930]] | | [[Carlos Prieto]] | data-sort-value="1898" | 1898-05-19<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1991" | 1991-03-14<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | empresariu y músicu asturianu (1898-1991) | [[industrial]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[financieru]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[músicu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[historiador]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[empresariu]]<br/>[[mecenes]]<br/>[[escritor]]<br/>[[violinista]]<br/>[[comerciante]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[España]]<br/>[[Méxicu]]<ref name="ref_814503a7ee5272acae34f4f90308b5cb7b210f300f3a02fa11a1a5f1d04c37e4">https://elpais.com/diario/1991/03/19/agenda/669337202_850215.html</ref> | [[Uviéu]] | [[Ciudá de Méxicu]]<ref name="ref_814503a7ee5272acae34f4f90308b5cb7b210f300f3a02fa11a1a5f1d04c37e4">https://elpais.com/diario/1991/03/19/agenda/669337202_850215.html</ref> |- | [[:d:Q34360417|Q34360417]] | | [[Eladio Perlado Cadavieco]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-17<ref name="ref_da9a333fb2b295a9af2d28c2ea09b51db0e496c4febc22fdb7f6cec6a74b39c7">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_7f0154d25096a9a81096cfa894966c421d20c9614da3beb16def047692566e25">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=3-3&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_129fa6703506bb6550d5d6d20d647c48645ed25c9ce6ea90ccc28d13fef11679">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_e5afbe02628e2eb1d3963ee115297e5f6152dfeae0055e056d3f73d6bf4c86a0">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=5-5&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_d6eb087de24b7b91c8d5cc0ea7f217ff93cfc1fda45d325bdefd582eb10f5b6e">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_5fdf78f9f9ea6f7adeacd1a8a8d772c72070ecff86636f6ca76d0c97ccefb0bd">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_ed2714f15db27521df8dc64a66eae449db36ef1daa7c0410fb725019184098fa">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref> | data-sort-value="1991" | 1991-04-17 | políticu asturianu (1911–1991) | [[políticu]]<ref name="ref_da9a333fb2b295a9af2d28c2ea09b51db0e496c4febc22fdb7f6cec6a74b39c7">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_7f0154d25096a9a81096cfa894966c421d20c9614da3beb16def047692566e25">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=3-3&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_129fa6703506bb6550d5d6d20d647c48645ed25c9ce6ea90ccc28d13fef11679">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_e5afbe02628e2eb1d3963ee115297e5f6152dfeae0055e056d3f73d6bf4c86a0">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=5-5&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_d6eb087de24b7b91c8d5cc0ea7f217ff93cfc1fda45d325bdefd582eb10f5b6e">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_5fdf78f9f9ea6f7adeacd1a8a8d772c72070ecff86636f6ca76d0c97ccefb0bd">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_ed2714f15db27521df8dc64a66eae449db36ef1daa7c0410fb725019184098fa">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref> | [[gobernador civil de Teruel]]<br/>[[gobernador civil de Cuenca]]<br/>[[gobernador civil de Burgos]]<br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_da9a333fb2b295a9af2d28c2ea09b51db0e496c4febc22fdb7f6cec6a74b39c7">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_7f0154d25096a9a81096cfa894966c421d20c9614da3beb16def047692566e25">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=3-3&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_129fa6703506bb6550d5d6d20d647c48645ed25c9ce6ea90ccc28d13fef11679">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_e5afbe02628e2eb1d3963ee115297e5f6152dfeae0055e056d3f73d6bf4c86a0">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=5-5&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_d6eb087de24b7b91c8d5cc0ea7f217ff93cfc1fda45d325bdefd582eb10f5b6e">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_5fdf78f9f9ea6f7adeacd1a8a8d772c72070ecff86636f6ca76d0c97ccefb0bd">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_ed2714f15db27521df8dc64a66eae449db36ef1daa7c0410fb725019184098fa">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref> | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_da9a333fb2b295a9af2d28c2ea09b51db0e496c4febc22fdb7f6cec6a74b39c7">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_7f0154d25096a9a81096cfa894966c421d20c9614da3beb16def047692566e25">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=3-3&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_129fa6703506bb6550d5d6d20d647c48645ed25c9ce6ea90ccc28d13fef11679">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_e5afbe02628e2eb1d3963ee115297e5f6152dfeae0055e056d3f73d6bf4c86a0">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=5-5&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_d6eb087de24b7b91c8d5cc0ea7f217ff93cfc1fda45d325bdefd582eb10f5b6e">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_5fdf78f9f9ea6f7adeacd1a8a8d772c72070ecff86636f6ca76d0c97ccefb0bd">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref><ref name="ref_ed2714f15db27521df8dc64a66eae449db36ef1daa7c0410fb725019184098fa">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2888970%29.NDIP.</ref> | [[Madrid]] |- | [[:d:Q1383743|Q1383743]] | | [[Julián Orbón]] | data-sort-value="1925" | 1925-08-07<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_89b86605ceaf69cb41263cb44cd5a80f9d46e4c21ae8a02d3b596bda71e7ac2f">''[[:d:Q63484499|Musicalics]]''</ref> | data-sort-value="1991" | 1991-05-21<ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_89b86605ceaf69cb41263cb44cd5a80f9d46e4c21ae8a02d3b596bda71e7ac2f">''[[:d:Q63484499|Musicalics]]''</ref> | compositor español | [[compositor]]<ref name="ref_89b86605ceaf69cb41263cb44cd5a80f9d46e4c21ae8a02d3b596bda71e7ac2f">''[[:d:Q63484499|Musicalics]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[musicólogu]]<br/>[[profesor de música]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[pianista]]<br/>[[críticu musical]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[España]] | [[Avilés]] | [[Miami]] |- | [[:d:Q38742|Q38742]] | | [[Eduardo Herrera Bueno]] | data-sort-value="1914" | 1914-07-05<ref name="ref_78604d3a57ef2119c158192df29d16a91ecdac14b874f137b09f93a1724a74c0">''[[:d:Q23759491|Catalan Sport Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1991" | 1991-08-15<ref name="ref_78604d3a57ef2119c158192df29d16a91ecdac14b874f137b09f93a1724a74c0">''[[:d:Q23759491|Catalan Sport Encyclopedia]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | futbolista asturianu (1914–1991) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q4680888|Q4680888]] | | [[Adauto Iglesias Fernández]] | data-sort-value="1928" | 1928-10-28 | data-sort-value="1991" | 1991-09-12 | futbolista asturianu (1928-1991) | [[Xugador de fútbol|futbolista]]<br/>[[entrenador de fútbol]] | | [[España]] | [[Mieres]] | [[Sydney]] |- | [[:d:Q3058238|Q3058238]] | [[Ficheru:Estatua Tino Casal.jpg|center|128px]] | [[Tino Casal]] | data-sort-value="1950" | 1950-02-11<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_a68a1a79dc7e0ebabbd99ac625107866eb05b804eb86fc4a0444f8a743e273b6">''[[:d:Q938726|Encyclopaedia Metallum]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1991" | 1991-09-22<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_a68a1a79dc7e0ebabbd99ac625107866eb05b804eb86fc4a0444f8a743e273b6">''[[:d:Q938726|Encyclopaedia Metallum]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | cantante y artista asturianu | [[cantautor]] | | [[España]] | [[Veguín]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q106329758|Q106329758]] | | [[Jaime Cortezo Velázquez-Duro]] | data-sort-value="1921" | 1921-08-28 | data-sort-value="1991" | 1991-11-13 | [[España|español]] políticu, [[Abogáu|abogáu]] (1921–1991) ♂; Gran Cruz de la Orde de San Raimundu de Penyafort; member of Consejo General del Poder Judicial | [[políticu]]<br/>[[abogáu]] | | [[España]] | [[Cabueñes]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q137800719|Q137800719]] | | [[Consuelo Mendizábal]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-01<ref name="ref_1419535de96089a41cf57ff27ddc94b9f13975117bc39eb7980a6c2e4b4a4759">https://www.unionprofesional.com/Cuadernillo_Precursores_CONGRESO2023.pdf</ref> | data-sort-value="1992" | 1992 | notaria asturiana (1908-1992) | [[notariu]]<ref name="ref_dd0286a0e66f0a6471d569826f1b71acec20031195651de231645d6a9ea08220">https://www.elcomercio.es/oviedo/olvidados-oviedo-20190515003703-ntvo.html</ref> | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_56152b1f0fc8ce0faa7135e1e62a20376a96f0761ab3caba64adcd923d3f7123">https://www.lne.es/asturias/2021/03/04/primera-mujer-decana-notarios-asturias-37542823.html</ref> | |- | [[:d:Q16578096|Q16578096]] | | [[Ignacio Bertrand y Bertrand]] | data-sort-value="1914" | 1914-06-03 | data-sort-value="1992" | 1992-01-11 | políticu asturianu (1914–1992) | [[políticu]] | [[alcalde de Xixón]] | [[España]] | [[Xixón]] | [[Xixón]] |- | [[:d:Q8193460|Q8193460]] | | [[Alberto Cardín]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-15<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1992" | 1992-01-26<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | antropólogu asturianu (1948–1992) | [[antropólogu]] | | [[España]] | [[Viḷḷamayor (parroquia)|Viḷḷamayor]] | [[Barcelona]] |- | [[:d:Q3827153|Q3827153]] | [[Ficheru:Veneranda García Manzano.jpg|center|128px]] | [[Veneranda Manzano]] | data-sort-value="1893" | 1893-04-27<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | data-sort-value="1992" | 1992-02-10<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | maestra y política asturiana (1893–1992) | [[políticu]]<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref><br/>[[profesor]]<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref> | [[diputáu nes Cortes republicanes]]<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref> | [[España]] | [[Belonciu (parroquia)|Belonciu]]<ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_a49cdf5ba53b9377b7b1c9d77923f5fed24e79dc51d129832f6890c29d052720">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2843050%29.NDIP.</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> |- | [[:d:Q11705273|Q11705273]] | | [[Wenceslao Roces Suárez]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-03<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1992" | 1992-03-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | políticu, historiador, traductor, xurista y profesor asturianu (1897–1992) | [[políticu]]<br/>[[historiador]]<br/>[[traductor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[xurista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[profesor universitariu]] | [[miembru del Senáu español]]<br/>[[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Sobrescobiu]] | [[Ciudá de Méxicu]] |- | [[:d:Q3186219|Q3186219]] | | [[José Campo Castañón]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-21 | data-sort-value="1992" | 1992-05-16 | escritor y poeta asturianu | [[poeta]]<br/>[[escritor]] | | [[España]] | [[Morea (parroquia)|Morea]] | [[Morea (parroquia)|Morea]] |- | [[:d:Q6301035|Q6301035]] | | [[Juan Suárez Botas]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-03 | data-sort-value="1992" | 1992-08-24 | [[España|español]] [[Pintor|pintor]], [[Cineasta|cineasta]] (fl. 1981–1992) (1958–1992) ♂; child of [[Juan Suárez Martínez]] | [[pintor]]<br/>[[cineasta]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Manhattan]] |- | [[:d:Q5942894|Q5942894]] | | [[José María Fernández Buelta]] | data-sort-value="1894" | 1894-03-18 | data-sort-value="1992" | 1992-12-09 | periodista y arqueólogu aturianu (1894–1992) | [[arqueólogu]]<br/>[[periodista]] | | [[España]] | [[Ribeseya]] | |- | [[:d:Q111650142|Q111650142]] | | [[Lola Menchaca]] | data-sort-value="1900" | 1900-09-12<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1992" | 1992-12-12<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | tenista asturiana (1900–1992) | [[tenista]]<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | | [[España]] | [[Xixón]]<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> |- | [[:d:Q10979793|Q10979793]] | | [[Honorio Díaz Díaz]] | data-sort-value="1908" | 1908 | data-sort-value="1993" | 1993 | políticu asturianu (1908–1993) | [[políticu]] | [[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_0ed9f248d654b11cc01ac76a961a5de8b665821d6f8bdb247f5a911069601fc8">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=141&idLegislatura=0</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<br/>[[miembru del Senáu español]] | [[España]] | [[Siero]] | |- | [[:d:Q19965857|Q19965857]] | | [[José Requejo Castañón]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1993" | 1993 | cantante asturianu | [[cantante de tonada]]<br/>[[monologuista]] | | [[España]] | [[Morea]] | |- | [[:d:Q6069487|Q6069487]] | | [[Pedro Masaveu Peterson]] | data-sort-value="1939" | 1939<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-01-15<br/>1993<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | empresariu asturianu (1939–1993) | [[empresariu]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Madrid]]<ref name="ref_ab5e81f57b989a1315a93bc5b8d4a3268c9a4c1d0534697639581bfae8718808">https://www.fpa.es/es/la-fundacion/patronato-y-estructura-interna/presidenta/anteriores-presidentes/pedro-masaveu-peterson/</ref> |- | [[:d:Q59393704|Q59393704]] | | [[Zita Polo]] | data-sort-value="1907" | 1907-07-24<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-02-21<ref name="ref_d8905d3653fcf0429067373dbefca8358641c2b88e25ce809138aebb6f374885">http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1993/02/23/105.html</ref> | Person (1907–1993) ♀; spouse of Ramón Serrano Suñer | | | | [[Uviéu]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q117606682|Q117606682]] | | [[José Manuel Ordás Rodríguez]] | data-sort-value="1910" | 1910-04-13<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-03-08<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | militar asturianu (1910–1993) | [[militar]]<br/>[[military skier]] | | [[España]] | [[Les Arriondes]] | [[Cádiz]] |- | [[:d:Q118976202|Q118976202]] | | [[Alfredo Llana Díaz]] | data-sort-value="1922" | 1922-05-22<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-03-25<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | futbolista asturianu (1922–1993) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | |- | [[:d:Q5930126|Q5930126]] | [[Ficheru:Jesús Fueyo Álvarez.jpg|center|128px]] | [[Jesús Fueyo Álvarez|Jesús Fueyo]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-22<br/>1922-02-27<ref name="ref_2e5f60da1be5d037461c5f77d13e1d3c8b0a4e8eb0d29b0c4b8077236ec02557">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_332688f746c250dc3ce178aa5a9ba085760ff3aa5bcdc6379870d1fd5acd60a3">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_8eabcf98f4f0527777f8cfb37f3db605fe8f553df7f9a38549e8d757261a772d">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_ba8aa014610c09cc25f44e6e9f9254882b649cc501fd68ae94a8f46db9ef2db5">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_2bf26445590430cb8d864f436b6aa74946316c451e134197d9c646ad934b1bd1">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_30871b16e949ad504cb78ece6818fe3666d32ed7c7d6b6893ea7f09f8956b59a">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-06-12<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | políticu asturianu (1922-1993) | [[xurista]]<br/>[[políticu]]<ref name="ref_2e5f60da1be5d037461c5f77d13e1d3c8b0a4e8eb0d29b0c4b8077236ec02557">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_332688f746c250dc3ce178aa5a9ba085760ff3aa5bcdc6379870d1fd5acd60a3">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_8eabcf98f4f0527777f8cfb37f3db605fe8f553df7f9a38549e8d757261a772d">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=4-4&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_ba8aa014610c09cc25f44e6e9f9254882b649cc501fd68ae94a8f46db9ef2db5">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_2bf26445590430cb8d864f436b6aa74946316c451e134197d9c646ad934b1bd1">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><ref name="ref_30871b16e949ad504cb78ece6818fe3666d32ed7c7d6b6893ea7f09f8956b59a">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[politólogu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[historiador]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[director del Instituto de Estudios Políticos]]<ref name="ref_0fbb2f76d74efc4a91a738ba77075d8223f3bc53b5a2d7e2bb50d73a46986085">https://www.boe.es/boe/dias/1962/10/29/pdfs/BOE-S-1962-259.pdf</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_2e5f60da1be5d037461c5f77d13e1d3c8b0a4e8eb0d29b0c4b8077236ec02557">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_332688f746c250dc3ce178aa5a9ba085760ff3aa5bcdc6379870d1fd5acd60a3">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_5bc0e9539dfc3d46c543730120a3049acb88a39ca8c8252272ecf2b5543cf546">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=3-3&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_ba8aa014610c09cc25f44e6e9f9254882b649cc501fd68ae94a8f46db9ef2db5">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=6-6&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_2bf26445590430cb8d864f436b6aa74946316c451e134197d9c646ad934b1bd1">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=7-7&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_30871b16e949ad504cb78ece6818fe3666d32ed7c7d6b6893ea7f09f8956b59a">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=8-8&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2841400%29.NDIP.</ref><br/>[[caderalgu d'universidá]]<br/>[[Academic of the Royal Academy of Moral and Political Sciences]]<ref name="ref_5311035c7fed4ccf87dc1ffd42c445f402122d9f621b18a27af039619de7e7c1">https://racmyp.es/academicos/jesus-florentino-fueyo-alvarez/</ref><br/>[[presidente]]<br/>[[Delegat Nacional de Premsa i Propaganda]]<ref name="ref_ed2344e8b6c054390f9377ab7f192a219830f5dc82ea300d2946bf5fab31de20">https://www.boe.es/gazeta/dias/1957/07/24/pdfs/BOE-1957-189.pdf</ref> | [[España]] | [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q966469|Q966469]] | | [[Jesús Castro|Jesús Castro González]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-23 | data-sort-value="1993" | 1993-07-26 | futbolista asturianu | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Val de San Vicente]] |- | [[:d:Q5865464|Q5865464]] | | [[Francisco Coloma Gallegos]] | data-sort-value="1912" | 1912-04-26<ref name="ref_012b03425815d6c4e66bc4464d4e4f920e1b030352aaf73137321194b3588314">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2827120%29.NDIP.</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-09-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | militar y políticu asturianu (1912-1993) | [[militar]]<br/>[[políticu]]<ref name="ref_012b03425815d6c4e66bc4464d4e4f920e1b030352aaf73137321194b3588314">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2827120%29.NDIP.</ref> | [[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_012b03425815d6c4e66bc4464d4e4f920e1b030352aaf73137321194b3588314">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2827120%29.NDIP.</ref><br/>[[minister of the Army]]<br/>[[capitán general de la Cuarta Región Militar]] | [[España]] | [[San Esteban (Muros)|San Esteban]]<ref name="ref_012b03425815d6c4e66bc4464d4e4f920e1b030352aaf73137321194b3588314">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2827120%29.NDIP.</ref> | |- | [[:d:Q19301419|Q19301419]] | | [[Pelai Vilar i Canales]] | data-sort-value="1909" | 1909-07-01 | data-sort-value="1993" | 1993-10-19 | médicu asturianu (1909–1993) | [[médicu]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Méxicu]] |- | [[:d:Q233957|Q233957]] | [[Ficheru:Severo Ochoa 1958.jpg|center|128px]] | [[Severo Ochoa]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-24<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref><ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-11-01<ref name="ref_bb991413d2b16365ef1e33cbdd744e118fec80f994ba6c186f0e51ff57c84df3">''[[:d:Q5375741|Encyclopædia Britannica Online]]''</ref><ref name="ref_8b0a327cfc00f7c0d07d4d61a30e67b8df5171572af575b03421261860e5f2fa">''[[:d:Q29861311|SNAC]]''</ref><ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_7ed18971eda0d85c91db4f5fac9a99c611d97fb8d71bd5aefd996b13a5d40bf2">''[[:d:Q237227|Brockhaus Enzyklopädie]]''</ref><ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_d93dab851f5a062783f73c103680ec63bc8865c6c5d40177ae8b6d19640a9a63">''[[:d:Q107343683|Munzinger Personen]]''</ref> | bioquímico asturianu (1905-1993) | [[médicu]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[bioquímicu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[escritor]] | | [[España]]<br/>[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] | [[Ḷḷuarca]]<ref name="ref_4d4337984624448533ba273590210ea78ebecb73bbe43526b99ba8ba933870cc">''[[:d:Q17378135|Gran Enciclopedia Soviética (1969–1978)]]''</ref> | [[Madrid]] |- | [[:d:Q2585827|Q2585827]] | | [[Manuel Granell]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-18<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-11-12<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | filósofu asturianu (1906-1993) | [[filósofu]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[críticu lliterariu]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Caraques]] |- | [[:d:Q98108842|Q98108842]] | [[Ficheru:José María González Barredo.jpg|center|128px]] | [[José María González Barredo]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-03<ref name="ref_f9d2a1840e68e5cd3edff59fb6f7fbfcf8d81a1b1f555087eb0712fd4794740b">https://www.unav.edu/web/centro-de-estudios-josemaria-escriva/biblioteca-virtual/es/viewer/1881/jose-maria-gonzalez-barredo-an-american-pioneer?search=Jos%C3%A9+Mar%C3%ADa+Gonz%C3%A1lez+Barredo.+An+American+Pioneer</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-11-28<ref name="ref_d1c6067679412bebd7f10d55da6b5431c6a24c152a4f70c0d549896435d7f8a1">https://www.revistaecclesia.com/catolicos-y-cientificos-jose-maria-gonzalez-barredo-por-alfonso-v-carrascosa-cientifico-del-csic/</ref> | [[España|español]] [[Químicu|químicu]], [[Investigador|investigador]], caderalgu d'universidá (1906–1993) ♂ | [[químicu]]<br/>[[investigador]] | [[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Colunga]]<ref name="ref_f9d2a1840e68e5cd3edff59fb6f7fbfcf8d81a1b1f555087eb0712fd4794740b">https://www.unav.edu/web/centro-de-estudios-josemaria-escriva/biblioteca-virtual/es/viewer/1881/jose-maria-gonzalez-barredo-an-american-pioneer?search=Jos%C3%A9+Mar%C3%ADa+Gonz%C3%A1lez+Barredo.+An+American+Pioneer</ref> | [[Pamplona]] |- | [[:d:Q9015150|Q9015150]] | | [[Juan Antonio Cabezas]] | data-sort-value="1900" | 1900-03-16<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | data-sort-value="1993" | 1993-12-10<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | [[España|español]] [[Escritor|escritor]], [[Periodista|periodista]], [[Historiador|historiador]], críticu lliterariu (1900–1993) ♂ | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[historiador]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[críticu lliterariu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Peruyes]] | [[Madrid]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> |- | [[:d:Q109331381|Q109331381]] | | [[Gabino García García]] | data-sort-value="1905" | 1905<ref name="ref_bfafdca7f0a3bbe0b4123af6244585146fe25bd9b77676b1a240b10c9a83e9c0">https://www.rahf.es/member/gabino-garcia-garcia/</ref> | data-sort-value="1994" | 1994<ref name="ref_bfafdca7f0a3bbe0b4123af6244585146fe25bd9b77676b1a240b10c9a83e9c0">https://www.rahf.es/member/gabino-garcia-garcia/</ref> | químicu y filatelista asturianu (1905–1994) | [[químicu]]<br/>[[profesor]]<br/>[[filatelista]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_bfafdca7f0a3bbe0b4123af6244585146fe25bd9b77676b1a240b10c9a83e9c0">https://www.rahf.es/member/gabino-garcia-garcia/</ref> | |- | [[:d:Q16013277|Q16013277]] | [[Ficheru:Antonio Pelaez Mex DF 1960 01.jpg|center|128px]] | [[Antonio Peláez]] | data-sort-value="1921" | 1921<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref><ref name="ref_1ef73acaa6e35c746a43f9e0bc10a749c81196356c4a47da4f869a260d68a637">''[[:d:Q20056651|Le Delarge]]''</ref><ref name="ref_d494ad17564cb7556382e9c827efc68d6f17e640d7d256fcf7cf7e48525376b5">''[[:d:Q103961298|Peláez, Antonio]]''</ref><ref name="ref_51a2884a7a850194f7d7e318254c10580f3a2ec7623fcd7cbcdba566b226af2e">''[[:d:Q105192847|Biblioteka Narodowa]]''</ref> | data-sort-value="1994" | 1994<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref><ref name="ref_d494ad17564cb7556382e9c827efc68d6f17e640d7d256fcf7cf7e48525376b5">''[[:d:Q103961298|Peláez, Antonio]]''</ref> | pintor asturianu (1921–1994) | [[pintor]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | | [[España]] | [[Llanes]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | [[Ciudá de Méxicu]] |- | [[:d:Q16302611|Q16302611]] | | [[Tamayo]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-21<ref name="ref_e6668ebeae2097a1e110ba044ba4fbc4bf340b75c3e6628ff9840b863f64dd5b">https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/349753</ref> | data-sort-value="1994" | 1994-01-03<ref name="ref_e6668ebeae2097a1e110ba044ba4fbc4bf340b75c3e6628ff9840b863f64dd5b">https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/349753</ref> | futbolista | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Xixón]] |- | [[:d:Q52834206|Q52834206]] | | [[Vicente Sánchez Lastra]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-19 | data-sort-value="1994" | 1994-04-14 | [[España|español]] person (1905–1994) ♂ | | | [[España]] | [[Mieres]] | |- | [[:d:Q137324338|Q137324338]] | | [[Carlos Bertrand Bertrand]] | data-sort-value="1913" | 1913-02-12 | data-sort-value="1994" | 1994-04-29 | [[España|español]] inxenieru de mines (1913–1994) ♂ | [[inxenieru de mines]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q109920949|Q109920949]] | | [[Felipe Galarza Sánchez]] | data-sort-value="1913" | 1913-03-03 | data-sort-value="1994" | 1994-05-03 | militar asturianu (1913–1994) | [[militar]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q5662827|Q5662827]] | | [[Alberto Borges]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="1994" | 1994-06-26 | periodista ecuatorianu (1928–1994) | [[periodista]]<br/>[[escritor]] | | [[Ecuador]]<br/>[[España]] | [[Santander]]<br/>[[San Sebastián (Valliniello)|San Sebastián]]<ref name="ref_8d3220e6ad8523901fdcff212cd8384767a418ba3a46df9ad0be4fd56fde5cda">https://ancestors.familysearch.org/es/GDLJ-KCS/alberto-borges-y-n%C3%A1jera-1929-1994</ref> | [[Guayaquil]] |- | [[:d:Q109424345|Q109424345]] | [[Ficheru:José Andrés Gutiérrez Alonso.jpg|center|128px]] | [[José Andrés Gutiérrez Alonso]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-30 | data-sort-value="1994" | 1994-07-11 | pintor asturianu (1959–1994) | [[pintor]] | | | [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q17621416|Q17621416]] | | [[Manuel Fernández-Miranda]] | data-sort-value="1946" | 1946-10-08<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_da9896ec5589fa9ffe53a54c8b84174c08b1a2aa95f7d112cc52e89cd90a0648">''[[:d:Q112122720|WorldCat Entities]]''</ref><ref name="ref_b640002439b98e825334a6069d5dbb69e08c308d8df6dc6019d1c97c5a7ce977">''[[:d:Q47757534|IdRef]]''</ref> | data-sort-value="1994" | 1994-07-16<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_da9896ec5589fa9ffe53a54c8b84174c08b1a2aa95f7d112cc52e89cd90a0648">''[[:d:Q112122720|WorldCat Entities]]''</ref> | arqueólogu asturianu (1946–1994) | [[arqueólogu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[prehistoriador]]<br/>[[profesor universitariu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]]<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | [[Xixón]]<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> |- | [[:d:Q56839612|Q56839612]] | [[Ficheru:Retrato Gonzalo Rico Avello.JPG|center|128px]] | [[Gonzalo Rico Avello]] | data-sort-value="1912" | 1912-06-12 | data-sort-value="1994" | 1994-08-30 | [[España|español]] [[Xurista|xurista]], políticu, [[Escritor|escritor]], [[Abogáu|abogáu]] (1912–1994) ♂ | [[xurista]]<br/>[[políticu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[abogáu]] | | [[España]] | [[Valdés]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q8776277|Q8776277]] | | [[Enrique Vidal Abascal]] | data-sort-value="1908" | 1908-10-12 | data-sort-value="1994" | 1994-10-31 | matemáticu y pintor asturianu (1908–1994) | [[pintor]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref><br/>[[profesor]]<br/>[[matemáticu]]<br/>[[astrónomu]] | [[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Santiago de Compostela]] |- | [[:d:Q118955338|Q118955338]] | | [[Cipriano Pañeda López]] | data-sort-value="1908" | 1908-01-26<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | data-sort-value="1994" | 1994-12-20<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | futbolista asturianu (1908–1994) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | |- | [[:d:Q124256396|Q124256396]] | | [[José Gómez del Collado]] | data-sort-value="1910" | 1910-11-10<ref name="ref_70c32a22d526d11001f168bb70766f9af1e986a41107eab69c79ab5d3905697e">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43669816/gomez-del-collado-jose</ref> | data-sort-value="1995" | 1995<ref name="ref_70c32a22d526d11001f168bb70766f9af1e986a41107eab69c79ab5d3905697e">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43669816/gomez-del-collado-jose</ref> | arquiteutu asturianu (1910-1995) | [[arquiteutu]]<ref name="ref_e8f9e8291266f6cecc710d11584ef781b8b87a6ffb298a1f5060849b5a3fbc73">https://tectonica.archi/articles/el-arquitecto-gomez-del-collado-un-vanguardista-de-pueblo/</ref> | | [[España]] | [[Cangas del Narcea]]<ref name="ref_70c32a22d526d11001f168bb70766f9af1e986a41107eab69c79ab5d3905697e">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43669816/gomez-del-collado-jose</ref> | [[Cangas del Narcea (parroquia)|Cangas del Narcea]]<ref name="ref_70c32a22d526d11001f168bb70766f9af1e986a41107eab69c79ab5d3905697e">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43669816/gomez-del-collado-jose</ref> |- | [[:d:Q43535846|Q43535846]] | | [[Valeriano Lorenzo Vázquez]] | data-sort-value="1931" | 1931 | data-sort-value="1995" | 1995 | políticu asturianu | [[políticu]] | [[Alcaldes y alcaldeses de Tameza|alcalde de Tameza]] | [[España]] | [[Bual]]<ref name="ref_c4a26e6ffe339eb89971a4f26e72d5e96fbb564527c908732fdc4de100fe9c2f">https://digibuo.uniovi.es/dspace/bitstream/handle/10651/2965/1985_10_21.txt;jsessionid=0E97913441A27F139A36BA0B6DE18CBA?sequence=1772</ref> | |- | [[:d:Q5198376|Q5198376]] | | [[Enrique Truan]] | data-sort-value="1905" | 1905<ref name="ref_e01ec5ed0abd6a7257c605f5778aecef6ece325373292f110308e8e96c7ffc2c">''[[:d:Q3294867|Faceted Application of Subject Terminology]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995<ref name="ref_e01ec5ed0abd6a7257c605f5778aecef6ece325373292f110308e8e96c7ffc2c">''[[:d:Q3294867|Faceted Application of Subject Terminology]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | compositor español (1905–1995) | [[compositor]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q55945890|Q55945890]] | | [[Carlos Martínez Martínez|Carlos Martínez]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-20<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-09-13 | médicu y políticu asturianu (1899-1995) | [[médicu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[políticu]]<br/>[[historiador]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[parllamentariu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | [[España]] | [[Ambás (parroquia de Carreño)|Ambás]] | [[Xixón]] |- | [[:d:Q66019081|Q66019081]] | | [[Pedro Mateo González]] | data-sort-value="1916" | 1916-11-13<ref name="ref_0c0f481911688bfd0995eab6ddbe70746a5e46a54043f6202cc3cb1b1df101cd">https://aemetblog.es/2017/09/13/homenaje-a-pedro-mateo-gonzalez-meteorologo-ovetense/</ref> | data-sort-value="1995" | 1995<ref name="ref_5a7d9ed4f74efcfe5eba66c97d62136815cd5d5fb0358b0edefe0a2d03df8333">https://www.elcomercio.es/oviedo/meteorologo-pedro-mateo-20170912000500-ntvo.html</ref> | meteorólogu asturianu (1916–1995) | [[meteorólogu]] | | | [[Uviéu]] | |- | [[:d:Q3934365|Q3934365]] | | [[Pedro Braña Martínez]] | data-sort-value="1902" | 1902-02-05<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-02-13 | compositor y direutor d&#39;orquesta asturianu (1902–1995) | [[direutor d'orquesta]]<br/>[[compositor]] | | [[España]] | [[Candás]] | [[Salinas]] |- | [[:d:Q42887322|Q42887322]] | [[Ficheru:L'artiste peintre Marixa dans son atelier à Bayonne.jpg|center|128px]] | [[Marixa]] | data-sort-value="1914" | 1914-06-17<ref name="ref_68f8e67832d8c6865ea76f7425eb9868c92b45e238c04b1bd2b0745ac647e71b">''[[:d:Q100324112|Fichier des personnes décédées mirror]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-03-05<ref name="ref_68f8e67832d8c6865ea76f7425eb9868c92b45e238c04b1bd2b0745ac647e71b">''[[:d:Q100324112|Fichier des personnes décédées mirror]]''</ref> | pintora asturiana (1914–1995) | [[pintor]]<ref name="ref_34a8d05cd161c94c3f52a81fe94b9e2e94eaa7666f12232a2bf408070bc0312c">''[[:d:Q2494649|Union List of Artist Names]]''</ref> | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_68f8e67832d8c6865ea76f7425eb9868c92b45e238c04b1bd2b0745ac647e71b">''[[:d:Q100324112|Fichier des personnes décédées mirror]]''</ref> | [[Bayonne]]<ref name="ref_68f8e67832d8c6865ea76f7425eb9868c92b45e238c04b1bd2b0745ac647e71b">''[[:d:Q100324112|Fichier des personnes décédées mirror]]''</ref> |- | [[:d:Q5648145|Q5648145]] | | [[José Ramón Tolivar Faes]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-27 | data-sort-value="1995" | 1995-03-29 | médicu asturianu (1917–1995) | [[médicu]]<br/>[[psiquiatra]]<br/>[[historiador]] | | [[España]] | [[Cabanaquinta (parroquia)|Cabanaquinta]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q18747729|Q18747729]] | | [[Enrique Álvarez-Sala Morís]] | data-sort-value="1910" | 1910 | data-sort-value="1995" | 1995-05-04 | arquiteutu asturianu (1910–1995) | [[arquiteutu]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Somió]] |- | [[:d:Q43419|Q43419]] | | [[María Josefa Canellada]] | data-sort-value="1912" | 1912<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><ref name="ref_71889559b6ae433a740b8982418ac464a608645d811250d029b8c9c675586aa5">''[[:d:Q4903493|Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]''</ref><ref name="ref_496527c3dadbd8c632111524203aae24b81d7dcfd059bf1231e22aec095c4ded">''[[:d:Q96071920|Catalogue of the Library of the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-05-07<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995) | [[escritor]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[filólogu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q13147756|Q13147756]] | | [[María Teresa González]] | data-sort-value="1950" | 1950-11-28<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-05-23<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | escritora española | [[poeta]]<br/>[[escritor]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q3753868|Q3753868]] | [[Ficheru:Francisco Grande Covián.jpg|center|128px]] | [[Francisco Grande Covián]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_de7a24380cd0c3e70fa7ab3019db07142733e9bdc0582e488f153e79c5dd0f04">''[[:d:Q106509962|National Library of Israel Names and Subjects Authority File]]''</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-06-28<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_cf3c313e4a6b6669fd0eb4e4aa0cb9c18dca4bce8b2f48740eb356be3a924fde">''[[:d:Q105958830|Base biographique]]''</ref><ref name="ref_de7a24380cd0c3e70fa7ab3019db07142733e9bdc0582e488f153e79c5dd0f04">''[[:d:Q106509962|National Library of Israel Names and Subjects Authority File]]''</ref> | médicu ya investigador asturianu (1909-1995) | [[médicu]]<br/>[[científicu]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[nutricionista]] | [[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Colunga]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q30610712|Q30610712]] | | [[José Miguel Caso González]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-04<ref name="ref_cbc58194032f6312999536a7c8efa88b7ee6c083c05f305a5e30ae793ece3f93">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2823030%29.NDIP.</ref> | data-sort-value="1995" | 1995-09-10<ref name="ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a">''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''</ref> | políticu asturianu | [[políticu]]<ref name="ref_cbc58194032f6312999536a7c8efa88b7ee6c083c05f305a5e30ae793ece3f93">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2823030%29.NDIP.</ref> | [[procurador nes Cortes fraquistes]]<ref name="ref_cbc58194032f6312999536a7c8efa88b7ee6c083c05f305a5e30ae793ece3f93">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2823030%29.NDIP.</ref> | [[España]] | [[Cangues d'Onís]]<ref name="ref_cbc58194032f6312999536a7c8efa88b7ee6c083c05f305a5e30ae793ece3f93">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2823030%29.NDIP.</ref> | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q16599751|Q16599751]] | | [[Marino Gutiérrez]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1996" | 1996 | [[España|español]] [[Empresariu|empresariu]], filántropu (1921–1996) ♂ | [[empresariu]]<br/>[[filántropu]] | | [[España]] | [[Siero]] | [[Carreño]] |- | [[:d:Q3395811|Q3395811]] | [[Ficheru:Dolores Medio, Oviedo (2).jpg|center|128px]] | [[Dolores Medio]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-16<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_7d5a9289c3f1552ca1c6daed7f2742515fbfc699975b5a7776aef96f75868c5b">''[[:d:Q89570027|Autoritats UB]]''</ref><ref name="ref_34069fd4a62e38d3fcea0e73a87ae2bc41b0a600e91f0ce9aa3923956886f585">''[[:d:Q11789729|NUKAT]]''</ref><ref name="ref_3025457ba2326a5e79419cbac59d1c212521c52ab3bcc9b9ba94d954a420a190">''[[:d:Q56640487|Korean Authority File]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref> | data-sort-value="1996" | 1996<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref><ref name="ref_7d5a9289c3f1552ca1c6daed7f2742515fbfc699975b5a7776aef96f75868c5b">''[[:d:Q89570027|Autoritats UB]]''</ref><ref name="ref_34069fd4a62e38d3fcea0e73a87ae2bc41b0a600e91f0ce9aa3923956886f585">''[[:d:Q11789729|NUKAT]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_3025457ba2326a5e79419cbac59d1c212521c52ab3bcc9b9ba94d954a420a190">''[[:d:Q56640487|Korean Authority File]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | escritora asturiana | [[escritor]]<ref name="ref_2b2f7d34fe00b448266d4dab8021bd6fa546333419171b8aa316753e2da9e35a">https://www.lecturalia.com/premio-literario/nad/premio-nadal-de-novela</ref><ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[profesor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[novelista]]<br/>[[periodista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q4892286|Q4892286]] | | [[Horacio Fernández Inguanzo]] | data-sort-value="1911" | 1911-04-08<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-02-21<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | políticu español (1911–1996) | [[políticu]] | [[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_dfd9b312b0fe6a4af908b6f67a72fd57e33d29768e76e9821887c2d9b2d7c95b">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=255&idLegislatura=1</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_112acb6a4a631c9fa8aff3c39328700d592c1f621ee5a1a9244fa896897b1b71">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=237&idLegislatura=2</ref> | [[España]] | [[La Pesa]] | |- | [[:d:Q126367353|Q126367353]] | | [[Enrique Rubio Sañudo]] | data-sort-value="1936" | 1936-10-10<ref name="ref_5d60e9a82ef17532a1c32328776afa56a7eccb68f4359fd7503386d78651dca5">https://www.bdfutbol.com/en/l/l14879.html</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-05-18<ref name="ref_4661d9b2e5f96ae51963a7993eeeb2ede24b9a84da71e2bd75cddf1d789f53d3">https://elpais.com/diario/1996/05/21/agenda/832629607_850215.html</ref> | empresariu y editor asturianu (1936-1996) | [[empresariu]]<br/>[[editor]] | [[presidente del Real Uviéu]] | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_5d60e9a82ef17532a1c32328776afa56a7eccb68f4359fd7503386d78651dca5">https://www.bdfutbol.com/en/l/l14879.html</ref> | [[Cangas del Narcea]]<ref name="ref_4661d9b2e5f96ae51963a7993eeeb2ede24b9a84da71e2bd75cddf1d789f53d3">https://elpais.com/diario/1996/05/21/agenda/832629607_850215.html</ref> |- | [[:d:Q5955981|Q5955981]] | | [[Julián Ayesta]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-14<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-06-16<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | [[España|español]] [[Diplomáticu|diplomáticu]], [[Escritor|escritor]], embaxador d'España en Yugoslavia (1919–1996) ♂; Gran Cruz de la Orde del Méritu Civil; child of Julián Ayesta Manchola | [[diplomáticu]]<br/>[[escritor]] | [[embaxador d'España en Yugoslavia]]<ref name="ref_feac320e6b3ecc5370014b93afe5bf49ca2292e6c3e92b4c6382da90d976eba8">http://www.biblioasturias.com/julian-ayesta-o-el-mar-del-verano/</ref> | [[España]] | [[Xixón]] | [[Somió]]<ref name="ref_feac320e6b3ecc5370014b93afe5bf49ca2292e6c3e92b4c6382da90d976eba8">http://www.biblioasturias.com/julian-ayesta-o-el-mar-del-verano/</ref> |- | [[:d:Q736875|Q736875]] | [[Ficheru:JoséManuelFuente(c1998).jpg|center|128px]] | [[José Manuel Fuente]] | data-sort-value="1945" | 1945-09-30<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-07-18<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | ciclista asturianu (1945–1996) | [[ciclista]] | | [[España]]<ref name="ref_f3c4692d06e89ef1bc293364d73d4a461fa4bb276afcd2b769cfe167195a2aea">''[[:d:Q21996558|Les-Sports.info]]''</ref> | [[Siero]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q2167303|Q2167303]] | | [[Nacho Martínez]] | data-sort-value="1952" | 1952-07-08<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4">''[[:d:Q504063|Discogs]]''</ref><ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-07-24<ref name="ref_fded7aef1d55ee02519f9762a808b0bc88fa657da1816a59e0144c549e9a8ace">''[[:d:Q63056|Find a Grave]]''</ref><ref name="ref_d5f26cb3b039f7981a169d6e224fa3929543e5e5ca5a60cbcdb33e2081cf18b4">''[[:d:Q504063|Discogs]]''</ref><ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | actor asturianu (1952–1996) | [[actor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[actor de televisión]] | | [[España]] | [[Mieres]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q5950808|Q5950808]] | | [[Juan Luis Ruiz de la Peña]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-01<ref name="ref_7040d81b6002fe0cf75c734402d8654073569601f30bbe47f416cd682c26c8e8">http://catalogo.pusc.it/auth/69119</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-09-27<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | teólogu asturianu (1937–1996) | [[teólogu]]<br/>[[sacerdote]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[profesor universitariu]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[España]]<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | [[A Veiga]] | |- | [[:d:Q50327899|Q50327899]] | | [[Miguel Barrosa]] | data-sort-value="1904" | 1904<ref name="ref_f3ca0418edbe6ab051fec51e1b3ab17b336101a8977d4986046467fc6a8160fc">http://datos.bne.es/resource/XX1183699</ref> | data-sort-value="1996" | 1996-11-14 | [[Cantante|cantante]] (1904–1996) ♂ | [[cantante]] | | | [[Candás (parroquia)|Candás]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q5752236|Q5752236]] | | [[Carlos de la Rica]] | data-sort-value="1929" | 1929<br/>1930<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997<ref name="ref_ee3b1e261fd76b4526a6a526f8e5cf6b669963d67d54da2646c0ced4e28bc975">http://data.cervantesvirtual.com/person/74218</ref> | escritor asturianu (1929–1997) | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[poeta]]<br/>[[sacerdote]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Pravia]] | [[Carboneras de Guadazaón]] |- | [[:d:Q64211420|Q64211420]] | | [[Florentino Buey Portillo]] | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1997" | 1997-01-08 | [[Xugador de fútbol|futbolista]] (1913–1997) ♂ | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | | [[Ablaña]] | |- | [[:d:Q5939068|Q5939068]] | | [[José Cortina Vallina]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-11 | data-sort-value="1997" | 1997-01-20 | cantante asturianu (1910–1997) | [[cantante]] | | [[España]] | [[Samartín del Rei Aurelio]] | |- | [[:d:Q13146718|Q13146718]] | | [[Antolín de la Fuente]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-27 | data-sort-value="1997" | 1997-02-04 | [[España|español]] [[Músicu|músicu]], militar (1921–1997) ♂ | [[músicu]]<br/>[[militar]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q9095726|Q9095726]] | | [[Wenceslao Fernández de la Vega Lombán]] | data-sort-value="1909" | 1909 | data-sort-value="1997" | 1997-03-23 | abogáu asturianu | [[abogáu]] | | [[España]] | [[A Veiga]] | |- | [[:d:Q15714822|Q15714822]] | | [[Valentín Vega]] | data-sort-value="1912" | 1912-01-31<br/>1912<ref name="ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731">''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-03-24<ref name="ref_b640002439b98e825334a6069d5dbb69e08c308d8df6dc6019d1c97c5a7ce977">''[[:d:Q47757534|IdRef]]''</ref> | fotógrafu asturianu (1912-1997) | [[fotógrafu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]] | [[L'Entregu]] |- | [[:d:Q22823855|Q22823855]] | | [[Victorino Rodríguez]] | data-sort-value="1926" | 1926-02-14<ref name="ref_078be4ee0cf762bd43679872a4c528c474484380677ad50c8f99aa365405a7b1">''[[:d:Q19938912|autoridaes BNF]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-03-28 | teólogu asturianu (1926–1997) | [[teólogu]] | | [[España]] | [[Carriles]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q12630445|Q12630445]] | | [[Eduardo Jardón]] | data-sort-value="1914" | 1914-10-03<ref name="ref_3fc07083d8fcabac16241b8ac87a40898480460ba71da1dd59246a01053010b7">''[[:d:Q18002875|Sports-Reference.com]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-05-20<ref name="ref_3fc07083d8fcabac16241b8ac87a40898480460ba71da1dd59246a01053010b7">''[[:d:Q18002875|Sports-Reference.com]]''</ref> | xugador de ḥoquei asturianu (1914–1997) | [[xugador de ḥoquei]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q6110686|Q6110686]] | | [[Rodrigo Fernández-Carvajal]] | data-sort-value="1924" | 1924-06-27<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-06-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | xurista asturianu (1924–1997) | [[xurista]] | [[caderalgu d'universidá]]<br/>[[Academic of the Royal Academy of Moral and Political Sciences]]<ref name="ref_dbb3ea44671c453c490574c8276ba430c35cc2e044e1c72dfebd2ce71bd799a7">https://racmyp.es/academicos/rodrigo-fernandez-carvajal-gonzalez/</ref> | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q8772246|Q8772246]] | | [[Eduardo Blanco Fernández]] | data-sort-value="1897" | 1897-10-13<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-07-03<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | [[España|español]] [[Mineru|mineru]], políticu, sindicalista, marineru, gobernador civil de Córdoba, diputáu nes Cortes republicanes (1897–1997) ♂; member of [[Unión Xeneral de Trabayadores]] | [[mineru]]<br/>[[políticu]]<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref><br/>[[sindicalista]]<br/>[[marineru]]<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref> | [[gobernador civil de Córdoba]]<br/>[[diputáu nes Cortes republicanes]]<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref> | [[España]] | [[Xixón]]<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_c327b47c9a79a60e28d1d7ed4a52f196224b1d274c7324d16a9bc4ee9da3c054">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2815450%29.NDIP.</ref><ref name="ref_4aea96a956f2522259eac3717da2e5d383145cb088745d6854a890f98720cde6">''[[:d:Q11681095|Diccionario Biográfico del Socialismo Español]]''</ref> |- | [[:d:Q24239380|Q24239380]] | [[Ficheru:Juanjo Mier en una rueda de prensa en 1996.jpg|center|128px]] | [[Juanjo Mier Cáraves]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1997" | 1997-08-07<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | músicu asturianu (1947–1997) | [[músicu]] | | [[España]] | [[Alles]] | [[Santander]] |- | [[:d:Q28355734|Q28355734]] | [[Ficheru:César Ríos Rodríguez, Puritano.jpg|center|128px]] | [[César Ríos]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-06 | data-sort-value="1997" | 1997-10-09 | políticu asturianu (1915–1997) | [[mineru]]<br/>[[maquis]] | | [[España]] | [[Hevia (Siero)|Hevia]]<ref name="ref_637c0f22b4c1ec23ffae44079d20181f013a29d904ba677b0cf548400a981b60">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/rios-rodriguez-cesar/</ref> | [[París]]<ref name="ref_637c0f22b4c1ec23ffae44079d20181f013a29d904ba677b0cf548400a981b60">https://fpabloiglesias.es/entrada-db/rios-rodriguez-cesar/</ref> |- | [[:d:Q42721972|Q42721972]] | | [[Kelly Rodriguez]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-09 | data-sort-value="1997" | 1997-10-22 | xugador de fútbol americanu asturianu (1907–1997) | [[xugador de fútbol americanu]] | | [[España]] | [[Avilés]] | |- | [[:d:Q65046617|Q65046617]] | | [[Jesús Suárez Valgrande]] | data-sort-value="1912" | 1912-01-09 | data-sort-value="1997" | 1997-12-27<ref name="ref_15f08f2a490277714f209b1be1b309f41ca36d36a6b709d3b06cc1cd81ccb2e9">https://elpais.com/diario/1997/12/29/agenda/883350005_850215.html</ref> | deportista asturianu (1912–1997) | [[esquiador de fondu]]<br/>[[empresariu]] | [[Olympic flag bearer]] | [[España]] | [[Xixón]] | [[Uviéu]] |- | [[:d:Q62507447|Q62507447]] | | [[Luis Orejas Canseco]] | | data-sort-value="1998" | 1998 | empresariu | [[empresariu]] | | [[España]] | [[Principáu d'Asturies]] | |- | [[:d:Q19950681|Q19950681]] | | [[Ángel Tamargo]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-01 | data-sort-value="1998" | 1998-01-10 | futbolista asturianu (1915–1998) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q93224406|Q93224406]] | | [[Alfredo García Suárez]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-18<ref name="ref_47086f8000813327f9aaeeeef4944f8584e23feb40a1b2827b309eae3ed0e55f">''[[:d:Q54919|Ficheru d'Autoridaes Virtual Internacional]]''</ref><ref name="ref_ad13e17d6b2dbadbaa9ae23723823fb62791339a25668d1309c1ea9ada6b6f4a">''[[:d:Q65028882|Catalogue of the Library of the Pontifical University of the Holy Cross]]''</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-02-04<ref name="ref_efa721f6a402203ee1ea8d66652923030e71ffc7456823acf9a974b4bcecde73">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43682202/garcia-suarez-alfredo</ref> | sacerdote, teólogu y profesor universitariu asturianu (1927-1998) | [[teólogu]] | | [[España]] | [[Ḷḷuarca]]<ref name="ref_efa721f6a402203ee1ea8d66652923030e71ffc7456823acf9a974b4bcecde73">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43682202/garcia-suarez-alfredo</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_efa721f6a402203ee1ea8d66652923030e71ffc7456823acf9a974b4bcecde73">https://www.biografiasasturias.es/ficha/c/0/i/43682202/garcia-suarez-alfredo</ref> |- | [[:d:Q16114904|Q16114904]] | | [[Fernando Jardón Ron]] | data-sort-value="1916" | 1916-08-16<ref name="ref_00f90ec0e7d6fe8c7d5abba9258e100bfb59b0eabb9db4a8c40db9e66472a4ac">https://www.olympedia.org/athletes/18517</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-02-19<ref name="ref_00f90ec0e7d6fe8c7d5abba9258e100bfb59b0eabb9db4a8c40db9e66472a4ac">https://www.olympedia.org/athletes/18517</ref> | xugador de ḥoquei español | [[xugador de ḥoquei]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_a687720b46c54bdb7869112afc1817ff0063cc551c5d1fe2a970f9348f801050">http://www.olympedia.org/athletes/18517</ref> | |- | [[:d:Q87959783|Q87959783]] | | [[Angel Menendez Suarez]] | data-sort-value="1903" | 1903<ref name="ref_ea44e98a0cdb944250fe3d6bf65b4ac62314a4d22d3b3f9906eef37f9ddafc20">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref><ref name="ref_caab9111a62484c43677247954e44a9f25ef0aee1d69a50fe0b0ed486682dd5f">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-06-19<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | políticu asturianu | [[políticu]]<ref name="ref_ea44e98a0cdb944250fe3d6bf65b4ac62314a4d22d3b3f9906eef37f9ddafc20">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref><ref name="ref_caab9111a62484c43677247954e44a9f25ef0aee1d69a50fe0b0ed486682dd5f">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref> | [[diputáu nes Cortes republicanes]]<ref name="ref_caab9111a62484c43677247954e44a9f25ef0aee1d69a50fe0b0ed486682dd5f">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref><br/>[[diputáu nes Cortes republicanes]]<ref name="ref_ea44e98a0cdb944250fe3d6bf65b4ac62314a4d22d3b3f9906eef37f9ddafc20">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref> | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_ea44e98a0cdb944250fe3d6bf65b4ac62314a4d22d3b3f9906eef37f9ddafc20">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=2-2&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref><ref name="ref_caab9111a62484c43677247954e44a9f25ef0aee1d69a50fe0b0ed486682dd5f">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=DIPH&FMT=DIPHXD1S.fmt&DOCS=1-1&DOCORDER=FIFO&OPDEF=Y&NUM1=&DES1=&QUERY=%2872550%29.NDIP.</ref> | |- | [[:d:Q106498207|Q106498207]] | | [[Antonio Campó]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-27<ref name="ref_6d23e1ef4c26cfe2102d2ea8d7080b28869496822eb3807b4de56981abfd0bab">http://uli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007348389405171</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-09-13<ref name="ref_6d23e1ef4c26cfe2102d2ea8d7080b28869496822eb3807b4de56981abfd0bab">http://uli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007348389405171</ref> | Cantante d'ópera (1922–1998) ♂ | [[cantante d'ópera]] | | | [[Xixón]] | [[A Coruña]] |- | [[:d:Q922426|Q922426]] | | [[Ramón Rato Rodríguez]] | data-sort-value="1907" | 1907-11-20<ref name="ref_6353fb9067027d6831f2e191c1244b4a4e99f0bea64d3b64d80bcbddf8ac961d">https://historia-hispanica.rah.es/biografias/38655-ramon-de-rato-rodriguez-san-pedro</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-09-27<ref name="ref_6353fb9067027d6831f2e191c1244b4a4e99f0bea64d3b64d80bcbddf8ac961d">https://historia-hispanica.rah.es/biografias/38655-ramon-de-rato-rodriguez-san-pedro</ref> | [[España|español]] [[Empresariu|empresariu]], [[Xurista|xurista]], financieru, entamador, [[Abogáu|abogáu]] (1907–1998) ♂ | [[empresariu]]<br/>[[xurista]]<br/>[[financieru]]<br/>[[entamador]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[abogáu]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Madrid]]<ref name="ref_6353fb9067027d6831f2e191c1244b4a4e99f0bea64d3b64d80bcbddf8ac961d">https://historia-hispanica.rah.es/biografias/38655-ramon-de-rato-rodriguez-san-pedro</ref> |- | [[:d:Q3326735|Q3326735]] | [[Ficheru:1926-06-11, Región, El joven pintor asturiano Joaquín Vaquero (cropped).jpg|center|128px]] | [[Joaquín Vaquero Palacios]] | data-sort-value="1900" | 1900-06-09<ref name="ref_75f410066e7f65c92af7e5e0cb4798bd37f034883b838792a166eee2264e9e11">''[[:d:Q17299517|RKDartists]]''</ref><ref name="ref_362e8e207d7b021b6f215e0338864fde1b2a1e51a3712c51e72d3c7e86616b21">''[[:d:Q24255573|Benezit Dictionary of Artists]]''</ref><ref name="ref_1ef73acaa6e35c746a43f9e0bc10a749c81196356c4a47da4f869a260d68a637">''[[:d:Q20056651|Le Delarge]]''</ref><ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-10-28<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | arquiteutu y pintor asturianu (1900-1998) | [[arquiteutu]]<ref name="ref_6ec2ed4dd5e876e61430d246d5acf2c8ced27152027d45414d93988af092f8e3">''[[:d:Q265049|archINFORM]]''</ref><br/>[[pintor]]<ref name="ref_6ec2ed4dd5e876e61430d246d5acf2c8ced27152027d45414d93988af092f8e3">''[[:d:Q265049|archINFORM]]''</ref> | [[Académicu de la Real Academia de Belles Artes de Saint Ferrand]]<ref name="ref_3e3eaa4b185e3358d3739e2923952581956483078c523e6f418bffff7a1a6f1f">https://www.realacademiabellasartessanfernando.com/assets/docs/academicos/relacion_general_de_academicos.pdf</ref> | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q12403083|Q12403083]] | | [[Ángel Tamargo García]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-01<ref name="ref_023bf8b28aa2758930899d90d448dd4f027a0ef6c4594c723e9ff0cfc1fcb472">https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/348901</ref> | data-sort-value="1998" | 1998-11-10 | futbolista asturianu (1915–1998) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Xixón]] |- | [[:d:Q2894571|Q2894571]] | | [[José María Velasco Álvarez]] | data-sort-value="1909" | 1909-05-15 | data-sort-value="1998" | 1998-12-17 | futbolista asturianu (1909-1998) | [[Xugador de fútbol|futbolista]]<br/>[[dirixente deportivu]] | [[presidente]] | [[España]] | [[Morea (parroquia)|Morea]] | |- | [[:d:Q13147980|Q13147980]] | | [[Román Prieto]] | data-sort-value="1928" | 1928 | data-sort-value="1999" | 1999 | cantante asturianu (1928–1999) | [[cantante]] | | [[España]] | [[Bo (parroquia)|Bo]] | |- | [[:d:Q14928433|Q14928433]] | [[Ficheru:Gonzalo Lindín 1954.tif|center|128px]] | [[Antonio Gonzalo Lindín]] | data-sort-value="1920" | 1920-07-02<ref name="ref_6ba3c3ed3a0ba3a081e80826c8671a50dda287f7c949761883702b8790e001e9">''[[:d:Q130747001|Artists of the World]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999<ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref><ref name="ref_26e5fbb474d15885017de6518c6cb4cc2e225cf4f26fe5815754cec980eb694c">''[[:d:Q266566|Artnet]]''</ref><ref name="ref_454f72f09b7c6bfdd6ba70832587971dab0670bafd15afe1d093312784b52e47">''[[:d:Q2664168|Gran Enciclopèdia Catalana]]''</ref> | pintor asturianu (1920–1999) | [[pintor]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | [[Tarragona]] |- | [[:d:Q5833897|Q5833897]] | [[Ficheru:Valdés Bermejo 2.jpg|center|128px]] | [[Enrique Valdés Bermejo]] | data-sort-value="1945" | 1945 | data-sort-value="1999" | 1999 | botánicu y caderalgu asturianu (1945-1999) | [[botánicu]]<br/>[[profesor]]<br/>[[coleicionista de plantes]]<ref name="ref_0e55190deac80d646b2113a9d7eebba50d42a37d8567c75dbe6dd6acc9053ba8">https://bionomia.net/dataset/bf2a4bf0-5f31-11de-b67e-b8a03c50a862</ref><ref name="ref_b6540a4c705abeaba9ee611a4257a2140b831c4b93b682b356f938814793f97a">https://bionomia.net/dataset/85714c48-f762-11e1-a439-00145eb45e9a</ref><ref name="ref_d890af78cd4f8e63e5be5981d332309c99c93229abb28ee1cf9c9ee3e7970d4c">https://bionomia.net/dataset/42301ebf-d36a-4e4f-a061-d37d778c2365</ref><ref name="ref_c64fd56e1a3d94b871f74572c1afcb907aa081b339800c40396de20cfc071872">https://bionomia.net/dataset/cd6e21c8-9e8a-493a-8a76-fbf7862069e5</ref><ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref><br/>[[coleicionista científicu]]<ref name="ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27">''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''</ref> | [[profesor]] | [[España]] | [[Villaviciosa]] | [[Vilagarcía de Arousa]] |- | [[:d:Q5863223|Q5863223]] | | [[Florina Alías]] | data-sort-value="1921" | 1921 | data-sort-value="1999" | 1999 | escritora asturiana (1921–1999) | [[escritor]] | | [[España]] | [[Cualloto]] | [[Xixón]] |- | [[:d:Q6173150|Q6173150]] | | [[Ángel Fernández Fernández]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-18 | data-sort-value="1999" | 1999 | axedrecista asturianu (1942–1999) | [[axedrecista]] | | [[España]] | [[Siones]]<ref name="ref_ff91ea208f1ab9a7c68383bdc574fc45b33169335953c83ba15c8eb5c48a479e">http://elcontrajuego.blogspot.com/2013/05/grandes-ajedrecistas-canarios-en-el.html</ref> | [[Las Palmas de Gran Canaria|Les Palmes de Gran Canaria]] |- | [[:d:Q7123087|Q7123087]] | [[Ficheru:Paco1989.jpg|center|128px]] | [[Paco Menéndez]] | data-sort-value="1965" | 1965 | data-sort-value="1999" | 1999 | [[España|español]] inxenieru de telecomunicación, desarrollador de software, programador de videoxuegos (1965–1999) ♂; notable work Fred, Sir Fred, La abadía del crimen | [[inxenieru de telecomunicación]]<br/>[[desarrollador de software]]<br/>[[programador de videoxuegos]] | | [[España]] | [[Avilés]] | [[Sevilla]] |- | [[:d:Q118976083|Q118976083]] | | [[Ricardo García Fernández]] | data-sort-value="1914" | 1914-10-10<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999-01-19<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | futbolista asturianu (1914–1999) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | |- | [[:d:Q108601799|Q108601799]] | | [[Fernando Galán Gutiérrez]] | data-sort-value="1908" | 1908-07-20<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999-05-11<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | biólogu, investigador y xenetista asturianu (1908-1999) | [[biólogu]]<br/>[[xenetista]] | [[caderalgu d'universidá]] | [[España]] | [[Ḷḷuarca (parroquia)|Ḷḷuarca]] | [[Salamanca]] |- | [[:d:Q12392878|Q12392878]] | | [[Marcelino Fernández Villanueva]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-15 | data-sort-value="1999" | 1999-06-03 | políticu asturianu (1914–1999) | [[mineru]]<br/>[[maquis]] | | [[España]] | [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]] | [[Arxentina]] |- | [[:d:Q126901862|Q126901862]] | [[Ficheru:Paco Cuervo.jpg|center|128px]] | [[Paco Cuervo|Francisco Cuervo-Arango Caso de los Cobos]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-20 | data-sort-value="1999" | 1999-06-05 | intelectual y ex-xesuita asturianu (1939-1999) | [[founder]]<ref name="ref_5ea838ad1e4475e196241b4cb5cd645f985f4233931b1076fd421d4702c3b91b">https://www.elespanol.com/reportajes/20211121/imperio-cantero-letur-yogures-millones-rozalen-madrina/628188192_0.html</ref><ref name="ref_717dd20c59bd99ffacd6e56dc50093cc9994ae0da071d2a4a28f6873b888628d">https://www.camaraalbacete.org/cantero-de-letur-las-claves-del-exito-de-esta-empresa-pionera-en-lacteos-ecologicos/</ref><br/>[[intelectual]] | | [[España]] | [[Salinas]] | [[Murcia]] |- | [[:d:Q20972534|Q20972534]] | | [[Gerardo del Río]] | data-sort-value="1925" | 1925-04-05 | data-sort-value="1999" | 1999-06-23 | médicu asturianu (1925–1999) | [[médicu]] | | [[España]] | [[Navia]] | [[Barcelona]] |- | [[:d:Q5937769|Q5937769]] | | [[José Antonio Cepeda González]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-28 | data-sort-value="1999" | 1999-07-15 | periodista asturianu (1921–1999) | [[periodista]] | | [[España]] | [[Uviéu]] | |- | [[:d:Q5813772|Q5813772]] | | [[Francisco Sánchez Puente]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-02 | data-sort-value="1999" | 1999-07-21 | futbolista asturianu | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q5984623|Q5984623]] | | [[Luis Álvarez Piñer]] | data-sort-value="1910" | 1910-02-10<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999-07-26<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | escritor asturianu (1910–1999) | [[escritor]]<br/>[[poeta]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[ensayista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q118955322|Q118955322]] | | [[Pedro Mori Cuartas]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-01<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999-09-26<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | futbolista asturianu (1918–1999) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f">''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''</ref> | |- | [[:d:Q6100152|Q6100152]] | | [[Ramón Álvarez-Buylla]] | data-sort-value="1919" | 1919-06-22<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | data-sort-value="1999" | 1999-10-14<ref name="ref_b0af0312e7e83c1ad37a1c934ae7c84a1e77e7fb58d44316f715642bc8f1c0f4">''[[:d:Q41705771|Diccionario biográfico español]]''</ref> | ciruxanu asturianu (1919–1999) | [[ciruxanu]] | | [[Méxicu]]<br/>[[España]] | [[Uviéu]] | [[Comala]] |} ---- &sum; 120 items. {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref}} [[Categoría:llistes d'Asturies]] libjw9mqwqtey4vwol7h01jrdhiqlc2 0 283898 4499384 4497933 2026-06-08T10:50:59Z Zapipedia 58674 4499384 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Tomasa Cuevas Gutiérrez''' {{nym}} foi una militante [[Partíu Comunista d'España|comunista]] y antifranquista [[España|española]].<ref name="epobito">{{Cita publicación|url=http://elpais.com/diario/2007/04/26/agenda/1177538408_850215.html|título=Tomasa Cuevas, luchadora antifranquista|autor=Marc Carrillo|fecha=26 de abril de 2007|publicación=El País|fechaacceso=20 de diciembre de 2013}}</ref> == Biografía == Trabayadora dende los nueve años, a los catorce ingresó na Unión de Mocedaes Comunistes d'España. Al españar la [[Guerra Civil Española]], incorporose a ensame de xeres en defensa de la [[Segunda República Española|Segunda República]] dende les files d'esa organización y dempués nel senu del Partíu Comunista d'España (PCE). Detenida y encarcelada en mayu de 1939, foi condergada a trenta años de prisión de los que cumplió cinco años en delles cárceles de muyeres: [[Guadalajara]], Durango, [[Santander]], Amorebieta y Segovia.<ref name=":0">{{Cita llibru|título=Testimonios de mujeres en las cárceles franquistas|URL=https://www.worldcat.org/oclc/57749154|editorial=Instituto de Estudios Altoaragoneses, Diputación de Huesca|fecha=2004|isbn=84-8127-150-0|editor=Montes Salguero, Jorge J.}}</ref> Al salir en llibertá, foi desterrada a Barcelona. Ellí incorporóse al referente catalán del PCE, el [[Partíu Socialista Unificáu de Cataluña]] (PSUC), hasta qu'en 1945 foi detenida de nuevu y torturada polos hermanos Antonio y Vicente Juan Creix na see policial de la Vía Layetana, dempués de lo que foi treslladada a la prisión de muyeres de -yos Corts. Puesta en llibertá condicional en 1946, casó col so compañeru, el dirixente comunista Miguel Núñez González. Dambos trabayaron na clandestinidá n'Andalucía mientres un tiempu. Al tornar a Barcelona, énte la posibilidá de ser detenida, el PSUC facilitó a Tomasa Cueves la salida a [[Francia]] primero, y a [[Praga]] dempués. En 1969 tornó a Barcelona y a l'actividá política contra la dictadura nel equipu central de propaganda del PSUC.<ref name="epobito">{{Cita publicación|url=http://elpais.com/diario/2007/04/26/agenda/1177538408_850215.html|título=Tomasa Cuevas, luchadora antifranquista|autor=Marc Carrillo|fecha=26 de abril de 2007|publicación=El País|fechaacceso=20 de diciembre de 2013}}</ref><ref name="sapiens">{{Cita publicación|autor=Batista|título=Testimonis de torturats|publicación=[[Sàpiens]]|fecha=septiembre de 2010}}</ref> Foi miembru de l'Asociación Catalana d'Espresos Políticos. Finó el 25 d'abril de 2007 en Barcelona.<ref>{{Cita web|url=https://memoriaguadalajara.es/2007/04/25/articulo-sobre-tomasa/|títulu=Tomasa Cuevas, referente de la memoria antifranquista de Guadalajara|fecha=2007-04-25|idioma=en|obra=Memoria Guadalajara|fechaaccesu=2021-12-13}}</ref> == Reconocencies == * En 2004, la [[Xeneralidá de Cataluña]] galardonó-y col Premio Cruz de Sant Jordi. * En 2007 el gobiernu d'España apurrió-y la Medaya al Méritu nel Trabayu.<ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-2006-21156|títulu=BOE.es - BOE-A-2006-21156 Real Decreto 1486/2006, de 1 de diciembre, por el que se concede la Medalla al Mérito en el Trabajo, en su categoría de Oro, a doña Tomasa Cuevas Gutiérrez.|obra=www.boe.es|fechaaccesu=2021-12-13}}</ref> Na recoyida de dambos galardones reivindicó la memoria pública de toles muyeres represaliaes.<ref name="epobito">{{Cita publicación|url=http://elpais.com/diario/2007/04/26/agenda/1177538408_850215.html|título=Tomasa Cuevas, luchadora antifranquista|autor=Marc Carrillo|fecha=26 de abril de 2007|publicación=El País|fechaacceso=20 de diciembre de 2013}}</ref> * En Barcelona esiste un Centru Cívicu que lleva el so nome.<ref>{{Cita web|url=https://ajuntament.barcelona.cat/ccivics/tomasacuevas|títulu=Centre Cívic Tomasa Cuevas - Les Corts {{!}} Ajuntament de Barcelona|idioma=ca|obra=ajuntament.barcelona.cat|fechaaccesu=2021-12-13}}</ref> == Memoria histórica == Propúnxose escribir la memoria de les muyeres que sufrieron prisión y ''cárcel'' mientres la dictadura franquista. Col rexistru d'ensame de testimonios escribió trés llibros, como forma de caltener la memoria d'aquelles muyeres y aquellos años. Los títulos de los llibros son: ''Cárcel de muyeres (1939-1945)''; ''Cárcel de muyeres: Vientes, Segovia, Les Corts'' y ''Muyeres de la resistencia''. En 2004 fueron publicaos xuntos sol títulu: ''Testimonios de muyeres nes cárceles franquistes''.<ref name=":0">{{Cita llibru|título=Testimonios de mujeres en las cárceles franquistas|URL=https://www.worldcat.org/oclc/57749154|editorial=Instituto de Estudios Altoaragoneses, Diputación de Huesca|fecha=2004|isbn=84-8127-150-0|editor=Montes Salguero, Jorge J.}}</ref> Los testimonios son de Manolita del Arco, [[Josefina Amalia Villa]], María Salvo, Petra Cuevas, Juana Doña, Adelaida Abarca, Paz Azzati, Flor Cernuda, ente otros.<ref name=":0">{{Cita llibru|título=Testimonios de mujeres en las cárceles franquistas|URL=https://www.worldcat.org/oclc/57749154|fecha=2004|autor=Cuevas}}</ref> == Obres == * ''Cárcel de mujeres (1939-1945)'' (1985) Tomo 1 * ''Cárcel de mujeres'' (1985) Tomo 2 * ''Mujeres en la resistencia'' (1986) Tomo 3 * ''Testimonios de mujeres en las cárceles franquistas'' (2004) * Ángeles Egido León (2011). Ciudadanas, militantes, feministas. Mujer y compromiso político en el {{Sieglu|XX||s}}. Eneida. ''El precio de la militancia femenina: Acción política y represión, pp. 47-74.'' == Referencies == {{Llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://www.youtube.com/watch?v=-4f5OkQAVpk Documental Completu: Del olvidu a la memoria. "Preses de Franco"] {{NF|1917|2007|Cuevas, Tomasa}} [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Comunista d'España]] dzuk84kfim0jhlrpu89rtw1n5j0ykk5 10 283918 4499246 2026-06-07T13:05:27Z ~2026-33664-64 149253 Páxina creada con «{{Navbox | name = Interlingua | title = [[Interlingua]] | image= |state=collapsed | listclass = hlist |above= [[Hestoria del interlingua|Historia]] · [[Lliteratura en interlingua|Lliteratura]] |grupu1 = Obres básiques |llista1 = [[Manifesto de Interlingua]] · [[Interlingua: A Grammar of the International Language]] · [[Interlingua-English Dictionary]] |grupu2 = Pioneros |llista2 = [[Alice Vanderbilt Morris]] · [[Alice Morris Sturges]] · ...» 4499246 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Interlingua | title = [[Interlingua]] | image= |state=collapsed | listclass = hlist |above= [[Hestoria del interlingua|Historia]] · [[Lliteratura en interlingua|Lliteratura]] |grupu1 = Obres básiques |llista1 = [[Manifesto de Interlingua]] · [[Interlingua: A Grammar of the International Language]] · [[Interlingua-English Dictionary]] |grupu2 = Pioneros |llista2 = [[Alice Vanderbilt Morris]] · [[Alice Morris Sturges]] · [[André Martinet]] · [[Alexander Gode|Alexander Gode-von-Aesch]] · [[André Schild]] · [[Henry Fischbach]] · [[Ezra Clark Stillman]] · [[Engelbert Pigal]] · [[Hugh Blair]] · [[Hugo Fischer]] · [[Ingvar Stenström]] · [[Leland Yeager]] · [[Ric Berger]] · [[Stanley Mulaik]] · [[Stefano Bakonyi]] |grupu3 = Autores |llista3 = [[Eric Ahlström]] · [[Daniel Arseneault]] · [[Chuan Chusé Bielsa]] · [[Thomas Breinstrup]] · [[Sven Collberg]] · [[Vicente Costalago]] · [[Alexander Gode]] · [[Martin Lavallée]] · [[Jonas Negalha]] · [[Italo Notarstefano]] · [[Onofrio Notarstefano]] · [[Carolo Salicto]] · [[Marcus Scriptor]] |grupu4 = Característiques |llista4 = [[Gramática del interlingua|Gramática]] · [[Pronunciación del interlingua|Pronunciación]] · [[Derivación de palabres en interlingua|Derivación de palabres]] · [[Formación de palabres derivaes regularmente en interlingua|Formación]] · [[Métodu del interlingua|Métodu]] |grupu5 = Organizaciones |llista5 = [[Unión Mundial pro Interlingua|UMI]] · [[International Auxiliary Language Association|IALA]] · [[Academia pro Interlingua]] · [[Interlingua Institute]] · [[Interlingua Division of Science Service]] |grupu6 = Publicaciones periódiques |llista6 = [[Currero, revista en interlingua|Currero]] · [[Panorama in Interlingua]] · [[Internovas]] |grupu7 = Eventos |llista7 = [[Día del Interlingua]] [[Conferencia Internacional de Interlingua]] [[Alcuentros nórdicos de interlingua|Alcuentru nórdicu de interlingua]] }}<noinclude>[[Categoría:Wikipedia:Plantiyes de saléu|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 81o0wakfggagnem39csljmx49j47pac 4499247 4499246 2026-06-07T13:06:24Z ~2026-33664-64 149253 4499247 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Interlingua | title = [[Interlingua]] | image= |state=collapsed | listclass = hlist |above= [[Hestoria del interlingua|Historia]] · [[Lliteratura en interlingua|Lliteratura]] |group1 = Obres básiques |list1 = [[Manifesto de Interlingua]] · [[Interlingua: A Grammar of the International Language]] · [[Interlingua-English Dictionary]] |group2 = Pioneros |list2 = [[Alice Vanderbilt Morris]] · [[Alice Morris Sturges]] · [[André Martinet]] · [[Alexander Gode|Alexander Gode-von-Aesch]] · [[André Schild]] · [[Henry Fischbach]] · [[Ezra Clark Stillman]] · [[Engelbert Pigal]] · [[Hugh Blair]] · [[Hugo Fischer]] · [[Ingvar Stenström]] · [[Leland Yeager]] · [[Ric Berger]] · [[Stanley Mulaik]] · [[Stefano Bakonyi]] |group3 = Autores |list3 = [[Eric Ahlström]] · [[Daniel Arseneault]] · [[Chuan Chusé Bielsa]] · [[Thomas Breinstrup]] · [[Sven Collberg]] · [[Vicente Costalago]] · [[Alexander Gode]] · [[Martin Lavallée]] · [[Jonas Negalha]] · [[Italo Notarstefano]] · [[Onofrio Notarstefano]] · [[Carolo Salicto]] · [[Marcus Scriptor]] |group4 = Característiques |list4 = [[Gramática del interlingua|Gramática]] · [[Pronunciación del interlingua|Pronunciación]] · [[Derivación de palabres en interlingua|Derivación de palabres]] · [[Formación de palabres derivaes regularmente en interlingua|Formación]] · [[Métodu del interlingua|Métodu]] |group5 = Organizaciones |list5 = [[Unión Mundial pro Interlingua|UMI]] · [[International Auxiliary Language Association|IALA]] · [[Academia pro Interlingua]] · [[Interlingua Institute]] · [[Interlingua Division of Science Service]] |group6 = Publicaciones periódiques |list6 = [[Currero, revista en interlingua|Currero]] · [[Panorama in Interlingua]] · [[Internovas]] |group7 = Eventos |list7 = [[Día del Interlingua]] · [[Conferencia Internacional de Interlingua]] · [[Alcuentros nórdicos de interlingua|Alcuentru nórdicu de interlingua]] }} ppapx07evn1ohjzqgygvunr8b3nw3ij 4499251 4499247 2026-06-07T13:37:24Z ~2026-33664-64 149253 4499251 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Interlingua | title = [[Interlingua]] | image= |state=collapsed | listclass = hlist |above= [[Hestoria del interlingua|Historia]] · [[Lliteratura en interlingua|Lliteratura]] |group1 = Obres básiques |list1 = [[Manifesto de Interlingua]] · [[Interlingua: A Grammar of the International Language]] · [[Interlingua-English Dictionary]] |group2 = Pioneros |list2 = [[Alice Vanderbilt Morris]] · [[Alice Morris Sturges]] · [[André Martinet]] · [[Alexander Gode|Alexander Gode-von-Aesch]] · [[André Schild]] · [[Henry Fischbach]] · [[Ezra Clark Stillman]] · [[Engelbert Pigal]] · [[Hugh Blair]] · [[Hugo Fischer]] · [[Ingvar Stenström]] · [[Leland Yeager]] · [[Ric Berger]] · [[Stanley Mulaik]] · [[Stefano Bakonyi]] |group3 = Autores |list3 = [[Eric Ahlström]] · [[Daniel Arseneault]] · [[Chuan Chusé Bielsa]] · [[Thomas Breinstrup]] · [[Sven Collberg]] · [[Vicente Costalago]] · [[Alexander Gode]] · [[Martin Lavallée]] · [[Jonas Negalha]] · [[Italo Notarstefano]] · [[Onofrio Notarstefano]] · [[Carolo Salicto]] · [[Marcus Scriptor]] |group4 = Característiques |list4 = [[Gramática del interlingua|Gramática]] · [[Pronunciación del interlingua|Pronunciación]] · [[Derivación de palabres en interlingua|Derivación de palabres]] · [[Formación de palabres derivaes regularmente en interlingua|Formación]] · [[Métodu del interlingua|Métodu]] |group5 = Organizaciones |list5 = [[Unión Mundial pro Interlingua|UMI]] · [[International Auxiliary Language Association|IALA]] · [[Academia pro Interlingua]] · [[Interlingua Institute]] · [[Interlingua Division of Science Service]] |group6 = Publicaciones periódiques |list6 = [[Currero, revista en interlingua|Currero]] · [[Panorama in Interlingua]] · [[Internovas]] }} 6v6302reunmotej6d3tjswkbmaxhrdz 4499373 4499251 2026-06-08T09:00:40Z ~2026-33664-64 149253 4499373 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Interlingua | title = [[Interlingua]] | image= |state=collapsed | listclass = hlist |above= [[Hestoria del interlingua|Historia]] · [[Lliteratura en interlingua|Lliteratura]] |group1 = Obres básiques |list1 = [[Manifesto de Interlingua]] · [[Interlingua: A Grammar of the International Language]] · [[Interlingua-English Dictionary]] |group2 = Pioneros |list2 = [[Alice Vanderbilt Morris]] · [[Alice Morris Sturges]] · [[André Martinet]] · [[Alexander Gode|Alexander Gode-von-Aesch]] · [[André Schild]] · [[Henry Fischbach]] · [[Ezra Clark Stillman]] · [[Engelbert Pigal]] · [[Hugh Blair]] · [[Hugo Fischer]] · [[Ingvar Stenström]] · [[Leland Yeager]] · [[Ric Berger]] · [[Stanley Mulaik]] · [[Stefano Bakonyi]] |group3 = Autores |list3 = [[Eric Ahlström]] · [[Daniel Arseneault]] · [[Chuan Chusé Bielsa]] · [[Thomas Breinstrup]] · [[Sven Collberg]] · [[Vicente Costalago]] · [[Alexander Gode]] · [[Martin Lavallée]] · [[Jonas Negalha]] · [[Italo Notarstefano]] · [[Onofrio Notarstefano]] · [[Carolo Salicto]] · [[Marcus Scriptor]] |group4 = Característiques |list4 = [[Gramática del interlingua|Gramática]] · [[Pronunciación del interlingua|Pronunciación]] · [[Derivación de palabres en interlingua|Derivación de palabres]] · [[Formación de palabres derivaes regularmente en interlingua|Formación]] · [[Métodu del interlingua|Métodu]] |group5 = Organizaciones |list5 = [[Union Mundial pro Interlingua|UMI]] · [[International Auxiliary Language Association|IALA]] · [[Academia pro Interlingua]] · [[Interlingua Institute]] · [[Interlingua Division of Science Service]] |group6 = Publicaciones periódiques |list6 = [[Currero, revista en interlingua|Currero]] · [[Panorama in Interlingua]] · [[Internovas]] }} ejd5xz3ojziz231fru9nx1kh41y5yj4 0 283919 4499252 2026-06-07T13:40:53Z ~2026-33664-64 149253 Páxina creada con «{{Ficha de revista |títulu = '''''Panorama in Interlingua''''' |abreviatura = '''Panorama''' |imaxe = |baxada = Revista internacional d'actualidá n'interlingua |editor = [[Thomas Breinstrup]] |títulu del editor = Redactor xefe |subeditores = |categoría = [[Interlingua]], [[Actualidá]], [[Cultura]] |frecuencia = Bimestral (6 númberos per añu) |circulación = |publicador = [[Union Mundial pro Interlingua]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulaci...» 4499252 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Panorama in Interlingua''''' |abreviatura = '''Panorama''' |imaxe = |baxada = Revista internacional d'actualidá n'interlingua |editor = [[Thomas Breinstrup]] |títulu del editor = Redactor xefe |subeditores = |categoría = [[Interlingua]], [[Actualidá]], [[Cultura]] |frecuencia = Bimestral (6 númberos per añu) |circulación = |publicador = [[Union Mundial pro Interlingua]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = [[1988]] |compañía = Union Mundial pro Interlingua |país = [[Dinamarca]] |idioma = interlingua |sitiu web = https://www.interlingua.com/panorama/ |ISSN = 0903-2932 }} '''Panorama in interlingua''' ye la revista internacional de noticies publicada pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Al contener noticies d'actualidá ya intereses sobro temes variaes, amás de les últimes novedaes del mundu de interlingua, ye unu de los principales medios d'espardimientu de interlingua. == Descripción == Panorama in Interlingua ye la revista oficial de la [[Union Mundial pro Interlingua]] y, poro, ye neutral en cuestiones polítiques y relixoses. Sicasí, esto nun significa que nun se traten estes temes. Panorama ye xuna revista internacional de noticies en interlingua, que'l so oxetivu ye "esclariar, activar y entretener". Panorama in interlingua ye xuna publicación bimestral, editada dende xineru de 1988. Cada edición contien 28 páxines, íntegramente en interlingua, con noticies de interlingua, periodismu, reportaxes, reseñes de llibros, viaxes, cróniques, etc. Panorama in interlingua funciona como venceyu ente los miembros de la Union Mundial pro Interlingua, pero coles mesmes ye xuna ventana al mundu esterior que demuestra l'usu de interlingua. Finalmente, utilízase de cutiu na enseñanza de interlingua y, poro, diríxese tamién a nuevos comenenciudos. Panorama in interlingua surdió de la fusión de la revista trimestral [[Currero]] (ISSN 0105-8401), editada pola Union Mundial pro Interlingua dende 1964, y la revista bimestral privada [[Heraldu de Interlingua]] (ISSN 0108-0598). El númberu ISSN de Panorama ye 0903-2932. == Enllaces esternos == [http://www.interlingua.com/panorama/ Panorama in interlingua] {{Interlingua}} [[Categoría:Interlingua]] tlq24zgvolatf7w77goi16d0g1733qm 4499253 4499252 2026-06-07T13:41:04Z ~2026-33664-64 149253 /* Enllaces esternos */ 4499253 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Panorama in Interlingua''''' |abreviatura = '''Panorama''' |imaxe = |baxada = Revista internacional d'actualidá n'interlingua |editor = [[Thomas Breinstrup]] |títulu del editor = Redactor xefe |subeditores = |categoría = [[Interlingua]], [[Actualidá]], [[Cultura]] |frecuencia = Bimestral (6 númberos per añu) |circulación = |publicador = [[Union Mundial pro Interlingua]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = [[1988]] |compañía = Union Mundial pro Interlingua |país = [[Dinamarca]] |idioma = interlingua |sitiu web = https://www.interlingua.com/panorama/ |ISSN = 0903-2932 }} '''Panorama in interlingua''' ye la revista internacional de noticies publicada pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Al contener noticies d'actualidá ya intereses sobro temes variaes, amás de les últimes novedaes del mundu de interlingua, ye unu de los principales medios d'espardimientu de interlingua. == Descripción == Panorama in Interlingua ye la revista oficial de la [[Union Mundial pro Interlingua]] y, poro, ye neutral en cuestiones polítiques y relixoses. Sicasí, esto nun significa que nun se traten estes temes. Panorama ye xuna revista internacional de noticies en interlingua, que'l so oxetivu ye "esclariar, activar y entretener". Panorama in interlingua ye xuna publicación bimestral, editada dende xineru de 1988. Cada edición contien 28 páxines, íntegramente en interlingua, con noticies de interlingua, periodismu, reportaxes, reseñes de llibros, viaxes, cróniques, etc. Panorama in interlingua funciona como venceyu ente los miembros de la Union Mundial pro Interlingua, pero coles mesmes ye xuna ventana al mundu esterior que demuestra l'usu de interlingua. Finalmente, utilízase de cutiu na enseñanza de interlingua y, poro, diríxese tamién a nuevos comenenciudos. Panorama in interlingua surdió de la fusión de la revista trimestral [[Currero]] (ISSN 0105-8401), editada pola Union Mundial pro Interlingua dende 1964, y la revista bimestral privada [[Heraldu de Interlingua]] (ISSN 0108-0598). El númberu ISSN de Panorama ye 0903-2932. == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/panorama/ Panorama in interlingua] {{Interlingua}} [[Categoría:Interlingua]] 9nodg76mimkt0rl3bjwzzzczhc6wy1m 4499254 4499253 2026-06-07T13:41:52Z ~2026-33664-64 149253 4499254 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Panorama in Interlingua''''' |abreviatura = '''Panorama''' |imaxe = |baxada = Revista internacional d'actualidá n'interlingua |editor = [[Thomas Breinstrup]] |títulu del editor = Redactor xefe |subeditores = |categoría = [[Interlingua]], [[cultura]] |frecuencia = Bimestral (6 númberos per añu) |circulación = |publicador = [[Union Mundial pro Interlingua]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = [[1988]] |compañía = Union Mundial pro Interlingua |país = [[Dinamarca]] |idioma = interlingua |sitiu web = https://www.interlingua.com/panorama/ |ISSN = 0903-2932 }} '''Panorama in interlingua''' ye la revista internacional de noticies publicada pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Al contener noticies d'actualidá ya intereses sobro temes variaes, amás de les últimes novedaes del mundu de interlingua, ye unu de los principales medios d'espardimientu de interlingua. == Descripción == Panorama in Interlingua ye la revista oficial de la [[Union Mundial pro Interlingua]] y, poro, ye neutral en cuestiones polítiques y relixoses. Sicasí, esto nun significa que nun se traten estes temes. Panorama ye xuna revista internacional de noticies en interlingua, que'l so oxetivu ye "esclariar, activar y entretener". Panorama in interlingua ye xuna publicación bimestral, editada dende xineru de 1988. Cada edición contien 28 páxines, íntegramente en interlingua, con noticies de interlingua, periodismu, reportaxes, reseñes de llibros, viaxes, cróniques, etc. Panorama in interlingua funciona como venceyu ente los miembros de la Union Mundial pro Interlingua, pero coles mesmes ye xuna ventana al mundu esterior que demuestra l'usu de interlingua. Finalmente, utilízase de cutiu na enseñanza de interlingua y, poro, diríxese tamién a nuevos comenenciudos. Panorama in interlingua surdió de la fusión de la revista trimestral [[Currero]] (ISSN 0105-8401), editada pola Union Mundial pro Interlingua dende 1964, y la revista bimestral privada [[Heraldu de Interlingua]] (ISSN 0108-0598). El númberu ISSN de Panorama ye 0903-2932. == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/panorama/ Panorama in interlingua] {{Interlingua}} [[Categoría:Interlingua]] b69ntg367tghavxbrjlgblmnrr4crdl 4499255 4499254 2026-06-07T13:43:49Z ~2026-33664-64 149253 4499255 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Panorama in Interlingua''''' |abreviatura = '''Panorama''' |imaxe = |baxada = Revista internacional d'actualidá n'interlingua |editor = [[Thomas Breinstrup]] |títulu del editor = Redactor xefe |subeditores = |categoría = [[Interlingua]], [[cultura]] |frecuencia = Bimestral (6 númberos per añu) |circulación = |publicador = [[Union Mundial pro Interlingua]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = [[1988]] |compañía = Union Mundial pro Interlingua |país = [[Dinamarca]] |idioma = interlingua |sitiu web = https://www.interlingua.com/panorama/ |ISSN = 0903-2932 }} '''Panorama in interlingua''' ye la revista internacional de noticies publicada pola [[Union Mundial pro Interlingua]]. Al contener noticies d'actualidá ya intereses sobro temes variaes, amás de les últimes novedaes del mundu de interlingua, ye unu de los principales medios d'espardimientu de interlingua. == Descripción == Panorama in Interlingua ye la revista oficial de la [[Union Mundial pro Interlingua]] y, poro, ye neutral en cuestiones polítiques y relixoses. Sicasí, esto nun significa que nun se traten estes temes. Panorama ye xuna revista internacional de noticies en interlingua, que'l so oxetivu ye "esclariar, activar y entretener". Panorama in interlingua ye xuna publicación bimestral, editada dende xineru de 1988. Cada edición contien 28 páxines, íntegramente en interlingua, con noticies de interlingua, periodismu, reportaxes, reseñes de llibros, viaxes, cróniques, etc. Panorama in interlingua funciona como venceyu ente los miembros de la Union Mundial pro Interlingua, pero coles mesmes ye xuna ventana al mundu esterior que demuestra l'usu de interlingua. Finalmente, utilízase de cutiu na enseñanza de interlingua y, poro, diríxese tamién a nuevos comenenciudos. Panorama in interlingua surdió de la fusión de la revista trimestral [[Currero]] (ISSN 0105-8401), editada pola Union Mundial pro Interlingua dende 1964, y la revista bimestral privada [[Heraldo de Interlingua]] (ISSN 0108-0598). El númberu ISSN de Panorama ye 0903-2932. == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/panorama/ Panorama in interlingua] {{Interlingua}} [[Categoría:Interlingua]] k2k9eb2pt2se9c9e85riacim07iy1qq 2 283920 4499260 2026-06-07T18:12:52Z Ladsgroup 1713 Ladsgroup treslladó la páxina "[[Usuariu:Fueyo221]]" a "[[Usuariu:Hindsight10]]": Páxina treslladada automáticamente al renomar l'usuariu "[[Special:CentralAuth/Fueyo221|Fueyo221]]" a "[[Special:CentralAuth/Hindsight10|Hindsight10]]" 4499260 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Usuariu:Hindsight10]] r3o5tk0maoaxwfudb6oibk3qcabqsjt 0 283921 4499354 2026-06-08T04:19:50Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Invasión luso-brasilana]]" a "[[Invasión lusobrasilana]]": Los prefixos nun s'unen con guión 4499354 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Invasión lusobrasilana]] 3xc4w48qu24diekqiumtsu0rqlp2brs 0 283922 4499370 2026-06-08T08:58:55Z ~2026-33664-64 149253 Páxina creada con «La '''Union Mundial pro Interlingua''' ('''UMI''') ye una entidá ensin ánimu d'arriquecimientu que se dedica a promover la conocencia y l'usu del [[Interlingua]] nel mundu.''' La UMI ye una institución de cooperación internacional dedicada a la promoción del usu del interlingua para la comunicación internacional en situaciones fayadices, l'espardimientu d'información sobro esta llingua, y l'edición de manuales, diccionarios y otres publicaciones en interlingu...» 4499370 wikitext text/x-wiki La '''Union Mundial pro Interlingua''' ('''UMI''') ye una entidá ensin ánimu d'arriquecimientu que se dedica a promover la conocencia y l'usu del [[Interlingua]] nel mundu.''' La UMI ye una institución de cooperación internacional dedicada a la promoción del usu del interlingua para la comunicación internacional en situaciones fayadices, l'espardimientu d'información sobro esta llingua, y l'edición de manuales, diccionarios y otres publicaciones en interlingua. La UMI cuenta con miembros, representantes y delegaciones nos cinco continentes. Un conseyu executivu, compuestu por un presidente, un secretariu xeneral, un vicesecretariu y un alministrador, supervisa les actividaes cotidianes de la UMI. Un conseyu xeneral, con un máximu de dos representantes de cada país nel qu'esista xuna representación nacional de interlingua, alderique les directrices al llargu plazu. La UMI edita la revista bimestral ''[[Panorama in Interlingua]]'', con información internacional en interlingua pa un públicu global: periodismu, noticies, reportaxes, entevistes, reseñes de llibros, y con un enfoque especial nel espardimientu del interlingua y les sos noticies a nivel global. == Hestoria == La UMI foi fundada'l [[28 de xunetu]] de [[1955]] nel Hôtel de Ville (conceyu) de Tours, Francia, por [[Ric Berger]]. El so hestóricu primer presidente, dende 1955 hasta la so muerte en 1970, foi [[Alexander Gode]], y el so primer secretariu xeneral foi [[André Schild]].<ref>Interlingua y el so promotion mientres 50 annos, págs. 253, 261, 265 [[Ingvar Stenström]], SSI, 2008, 270 págs.</ref> Les conferencies internacionales celebrar en: {{col-begin}} {{col-2}} [[Tours]] ([[Francia]]) 1955, [[Basilea]] ([[Suiza]]) [[1957]], Tours (Francia) [[1959]], Basilea (Suiza) [[1971]], [[Norwich]] ([[Gran Bretaña]]) [[1974]], [[Sheffield]] (Gran Bretaña) [[1983]], [[Taastrup]], [[Copenhague]] ([[Dinamarca]]) [[1985]], [[París]] (Francia) [[1987]], [[Zwolle]] ([[Países Baxos]]) [[1989]], [[Helsingborg]] ([[Suecia]]) [[1991]], [[Borne]] (Países Baxos) [[1993]], {{col-2}} [[Praga]] (la [[República Checa]]) [[1995]], [[Estrasburgo]] (Francia) [[1997]], [[Focșani]] ([[Rumanía]]) [[1999]], [[Gdansk]] ([[Polonia]]) [[2001]], [[Lovech|Lovech/Lowecz]] ([[Bulgaria]]) [[2003]], [[Åsa]], al sur de [[Gotemburgo]] ([[Suecia]]) [[2005]], [[Kirchheimbolanden]] ([[Alemaña]]) [[2009]]. [[Chepelare]] ([[Bulgaria]]) [[2011]], [[Åsa]] ([[Suecia]]) [[2014]], [[Benidorm]] ([[España]]) [[2015]],<ref>19-24 de setiembre, Panorama in Interlingua, añu 28 (2015) númberu 5, págs. 2 a 9, 11 a 13</ref> {{col-end}} La UMI foi rexistrada legalmente poles autoridaes franceses (el subprefecto del [[departamentu de Essonne]] en Étampes) el [[3 d'agostu]] de [[2006]] como asociación número 0911004931. == Referencies == <references /> == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/ Sitio oficial de la UMI] {{Interlingua}} [[Category:Interlingua]] h446cxagdt7hc72phg5mow1p6irz3o7 4499371 4499370 2026-06-08T08:59:20Z ~2026-33664-64 149253 /* Hestoria */ 4499371 wikitext text/x-wiki La '''Union Mundial pro Interlingua''' ('''UMI''') ye una entidá ensin ánimu d'arriquecimientu que se dedica a promover la conocencia y l'usu del [[Interlingua]] nel mundu.''' La UMI ye una institución de cooperación internacional dedicada a la promoción del usu del interlingua para la comunicación internacional en situaciones fayadices, l'espardimientu d'información sobro esta llingua, y l'edición de manuales, diccionarios y otres publicaciones en interlingua. La UMI cuenta con miembros, representantes y delegaciones nos cinco continentes. Un conseyu executivu, compuestu por un presidente, un secretariu xeneral, un vicesecretariu y un alministrador, supervisa les actividaes cotidianes de la UMI. Un conseyu xeneral, con un máximu de dos representantes de cada país nel qu'esista xuna representación nacional de interlingua, alderique les directrices al llargu plazu. La UMI edita la revista bimestral ''[[Panorama in Interlingua]]'', con información internacional en interlingua pa un públicu global: periodismu, noticies, reportaxes, entevistes, reseñes de llibros, y con un enfoque especial nel espardimientu del interlingua y les sos noticies a nivel global. == Hestoria == La UMI foi fundada'l [[28 de xunetu]] de [[1955]] nel Hôtel de Ville (conceyu) de Tours, Francia, por [[Ric Berger]]. El so hestóricu primer presidente, dende 1955 hasta la so muerte en 1970, foi [[Alexander Gode]], y el so primer secretariu xeneral foi [[André Schild]].<ref>Interlingua y el so promotion mientres 50 annos, págs. 253, 261, 265 [[Ingvar Stenström]], SSI, 2008, 270 págs.</ref> Les conferencies internacionales celebrar en: {{col-begin}} {{col-2}} * [[Tours]] ([[Francia]]) 1955, * [[Basilea]] ([[Suiza]]) [[1957]], * Tours (Francia) [[1959]], * Basilea (Suiza) [[1971]], * [[Norwich]] ([[Gran Bretaña]]) [[1974]], * [[Sheffield]] (Gran Bretaña) [[1983]], * [[Taastrup]], [[Copenhague]] ([[Dinamarca]]) [[1985]], * [[París]] (Francia) [[1987]], * [[Zwolle]] ([[Países Baxos]]) [[1989]], * [[Helsingborg]] ([[Suecia]]) [[1991]], * [[Borne]] (Países Baxos) [[1993]], {{col-2}} * [[Praga]] (la [[República Checa]]) [[1995]], * [[Estrasburgo]] (Francia) [[1997]], * [[Focșani]] ([[Rumanía]]) [[1999]], * [[Gdansk]] ([[Polonia]]) [[2001]], * [[Lovech|Lovech/Lowecz]] ([[Bulgaria]]) [[2003]], * [[Åsa]], al sur de [[Gotemburgo]] ([[Suecia]]) [[2005]], * [[Kirchheimbolanden]] ([[Alemaña]]) [[2009]]. * [[Chepelare]] ([[Bulgaria]]) [[2011]], * [[Åsa]] ([[Suecia]]) [[2014]], * [[Benidorm]] ([[España]]) [[2015]],<ref>19-24 de setiembre, Panorama in Interlingua, añu 28 (2015) númberu 5, págs. 2 a 9, 11 a 13</ref> {{col-end}} La UMI foi rexistrada legalmente poles autoridaes franceses (el subprefecto del [[departamentu de Essonne]] en Étampes) el [[3 d'agostu]] de [[2006]] como asociación número 0911004931. == Referencies == <references /> == Enllaces esternos == * [http://www.interlingua.com/ Sitio oficial de la UMI] {{Interlingua}} [[Category:Interlingua]] a4ild652sbf3jb3hueu5lxnt107j610