Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk Valencianu 0 8231 4499547 4497443 2026-06-09T18:47:52Z ~2026-33292-70 149185 /* Carauterístiques del conxuntu catalán-valencianu-balear */ 4499547 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Valencianu |nativu = Valencià |color = {{Ficha d'idioma/colores|Llingües indoeuropees}} |oficial = |países = {{ESP}} |creao por = |zona = [[Comunidá valenciana]] |falantes = 2,5 millones |f1 = 1.630.051<ref>[http://www.ceice.gva.es/web/fondo-estadistico-documental/fondo-datos-numericos Encuesta uso y conocimiento del valenciano 2015. ''Falen perfectamente'']</ref> |f2 = 884.179<ref>[http://www.ceice.gva.es/web/fondo-estadistico-documental/fondo-datos-numericos Encuesta uso y conocimiento del valenciano 2015. ''Falen bastante bien'']</ref> |rank = |llingua_muerta = |familia = [[Llingües indoeuropees]]<br /> &nbsp; [[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües romances|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Occitano-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Catalán|catalán-valencianu-balear]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Catalán occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Valencianu''' |dialeutos = |escritura = [[Alfabetu llatín|Llatín]] |cooficial = Comunidá Valenciana |cooficial_con = [[castellanu]] |axencia = [[Academia Valenciana de la Llingua|Acadèmia Valenciana de la Llengua]] |iso2 = cat |mapa = Subdialectes del valencià ast.svg |mapa_tamañu = 255px }} El '''valencianu''' ye la denominación histórica que recibe na [[Comunidá Valenciana]] l'idioma qu'oficialmente se noma [[catalán]] en [[Cataluña]], [[Islles Baleares]], [[Andorra]] y [[Alguero]]. Constitúi una entidá llingüística propia que-y convierte nuna de les principales variantes dialeutales del conxuntu catalán, xunto col catalán central y el [[balear]]. El valencianu ta consideráu como llingua propia de la Comunidá Valenciana nel so estatutu d'autonomía, que-y da caráuter de llingua oficial xunto col español. Estímase qu'alrodiu del 94% de los valencianos pescancien l'idioma, y cerca del 78% lu falen y lleen, y un 50% lu escribe, según encuesta fecha en 2005 pol Serviciu d'Investigación y Estudios Sociolóxicos de la [[Generalitat Valenciana]]. El valencianu ye fonte de controversia, al considerar dellos sectores valencianos que se trata d'una llingua estremada del catalán. Según l'Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana l'idioma valencianu ríxese pola normativa de l'[[Acadèmia Valenciana de la Llengua]],<ref>{{Cita web |url=http://www.docv.gva.es/datos/2006/04/11/pdf/2006_4177.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303184229/http://www.docv.gva.es/datos/2006/04/11/pdf/2006_4177.pdf |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> que parte de la tradición lexicográfica, lliteraria, y la realidá llingüística xenuina valenciana, según la normativización consolidada, a partir de les llamaes Normes de Castellón.<ref>http://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1998-24262</ref> Mientres que nos llugares fuera del ámbitu valencianu y murcianu onde se fala esta llingua ríxese pola normativa del [[Institut d'Estudis Catalans]], anque nel casu de les Islles Baleares la seición filolóxica de la Universidá de les Islles Baleares, órganu consultivu del Gobiernu balear, adapta esa normativa al marcu dialeutal del archipiélagu. == Aspectos históricos, sociales y culturales == === Nome de la llingua === A partir de la segunda metá del sieglu XV, y por mor de la irrupción del sieglu d'oru valenciano, xeneralizóse la denominación mayoritaria de “valencianu” o “llingua valenciana” pa referise al catalán del [[Reinu de Valencia]]. Primeramente, la llingua recibiera diverses denominaciones como ''romanç, vulgar'' o ''pla'' (llanu). Tamién, mientres un ampliu periodu de tiempu (del sieglu XVI al XIX) cobró fuercia l'acuñamientu del términu lemosín pa referise al valencianu, en forma de llingua común desprovista de compromisos territoriales.<ref>Morán, Josep (2004). Estudis d'història de la llengua catalana) (en catalán). Barcelona: Publicacions de l'Abadia de Montserrat. páxs. 109-115. ISBN 84-8415-672-9</ref> Mientres la Edá Media, la llingua yera denominada davezu como romanç, pla, vulgar, o tamién como cristianesc pa reflexar el contraste ente la fala romance de los cristianos y l'árabe de los musulmanes.<ref>Ferrando, Antoni; Nicolás, Miquel (2005). Història de la llengua catalana (en catalán). Universitat Oberta. Barcelona: Ed. Pòrtic. ISBN 84-9788-149-4.</ref> Tres la conquista de Valencia una de les primeres muestres del usu de la llingua románica atopar nos mesmos fueros y lleis del Reinu de Valencia, siendo Xaime I quien encamienta al so usu por aciu un privilexu otorgáu'l 4 de xunu de 1264 en Calatayud.<ref>Sanchís Guarner, 1980, p. 162. "Jaume I disposà l'any 1276 que tota la documentació del Regne de Valencia fora redactada en romanç, i no en llatí. A la fi del segle XIII comença a utilitzar-se el català en tot el domini català com a llengua literària oficial"</ref><blockquote>''(...) nec iusticie alique regni predicti non admittant deinde libellum aliquem in latino nec in romantio (...) et ea omnia ponantur et scribantur in romancio in libro curie, et ita fiant deinde perpetuo omnes actus et sententie in romantio'' </blockquote><blockquote>''Datum apud Calataiubium pride nonas iunij anno M CC LX IIII''<ref>Banères, Patricia (2012). [https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00806779/document Histoire d'une répression: les judéo-convers dans le royaume de Valence aux premiers temps de l'Inquisition (1461-1530)] (pdf) (en francés). (tesis doctoral). Université Paul Valéry - Montpellier III. páxs. 238-240.</ref> </blockquote> Nun ye hasta finales del sieglu XIII, cuando les denominaciones de les llingües romániques empiecen a asocialse a los xentilicios del territoriu d'orixe, polo qu'una mesma llingua podía recibir distintos nomes en función del marcu natural o administritivo al que se adscribía. A partir del sieglu XV el términu de "valencianu" va convertir na denominación avezada de la llingua, ante'l retrocesu d'otres denominaciones vixentes.<ref>Ferrando, Antoni; Nicolás, Miquel (2005). Història de la llengua catalana (en catalán). Universitat Oberta. Barcelona: Ed. Pòrtic. ISBN 84-9788-149-4.</ref> La primer referencia nun documentu xurídicu sobre l'usu del términu "valencianu" pa referise a la llingua afáyase na documentación referente a un procesu xudicial que tuvo llugar en [[Menorca]] ente los años 1343 y 1346, onde se fai constar que la madre del acusáu, llamada Sibila, falaba "valencianesch" al ser de Orihuela.<ref>Antonio Planas Rosselló, El proceso penal en el Reino de Mallorca, Miquel Font Ed., Palma, 1998. ISBN 84-7967-067-3.</ref> Sicasí, tradicionalmente consideróse como la primer referencia, la traducción del "Valerio Máximu" realizada por Antoni Canals en 1395, en que'l so prólogu diz: <blockquote>(...) tret del llatí en nostra vulgada lenga materna valenciana axí com he pogut jatssessia que altres l'agen tret en lenga cathalana (...)<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref></blockquote> Na esfera eclesiástica figuren abondes referencies, como la traducción de la Biblia atribuyida a Bonifacio Ferrer en 1478, que'l so colofón espón que: ''fon arromançada en lo monestir de Portaceli de lengua latina en la nostra valenciana''. Ente los documentos pontificios, afáyase ún correspondiente al pontificáu del Papa valencianu Alexandre VI, de 1504, onde consta: lingua vulgari valentini expeditarum.<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> Polo que respecta al ámbitu lliterariu, apaez el primer diccionariu, el "Liber Elegantiarum" de Joan Esteve, publicáu en Venecia con un explicit que menta la ellaboración del llibru en "llatina et valentiana lingua",<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> ente que na segunda metá del sieglu XV, Joanot Martorell espón na dedicatoria de la so novela Tirant lo Blanch: <blockquote>(...) me atreviré expondre: no solament de lengua anglesa en portoguesa. Mas encara de portoguesa en vulgar valenciana (...)</blockquote> === Historia === [[Archivu:Linguistic map Southwestern Europe-es.gif|thumb|400px|Ilustración diacrónica de la territorialización de les llingües de la [[Península Ibérica]].]] El valencianu foi enllantáu nel antiguu Reinu de Valencia polos repobladores de los condaos catalanes que s'establecieron nesti territoriu tres la conquista llevada a cabu por [[Xaime I]] el Conquistador. Estos colonos veníen de la zona occidental de l'actual Cataluña (mayoritariamente del condáu de Urgel). Amás de delles voces árabes o toponimia, nun paez decisiva la influencia de mozárabes o árabes na configuración básica de la llingua nos territorios valencianos. Hasta apocayá creíase que les contornes de la mariña, anguaño consideraes valencianofalantes, fueron repoblaes por catalanes, y les del interior, consideraes como castellanofalantes, fueron repoblaes con aragoneses aragonofalantes. Sicasí, modernos estudios históricos d'antroponimia, como'l lleváu a cabu por Enric Guinot, indiquen que la gran mayoría de pueblos valencianos fueron repoblaos por xente tanto de Cataluña como d'Aragón (amás de grupos minoritarios de xente de [[Navarra]], [[Occitania]] y [[Castiella]]) anque en proporciones distintes con mayoríes y minoríes que decantaron el falar de cada zona y contorna nuna direición o otra. A pesar de la non homoxeneidá de los repobladores, esiste un predominiu claro, sobremanera a partir del sieglu XIV, del elementu catalán, qu'en delles zones llegaría hasta'l 80 %, pero presente tamién anque en minoría nes zones onde l'elementu aragonés ye cimeru. Por esti motivu'l valencianu foi la llingua predominante en tol Reinu de Valencia sacante en cuatro comarques con frontera con Aragón ([[Rincón de Ademuz]], [[Alto Palancia]], [[Alto Mijares]], y [[Los Serranos]]), onde se repobló mayoritariamente con aragoneses castellanofalantes del sur d'Aragón. El restu de les contornes castellanofalantes actuales son productu de la repoblación con castellanos del sieglu XVII, dempués de la espulsión de los moriscos, yá qu'estes comarques yeren de mayoría andalusí dende'l sieglu XIII hasta'l XVII (o bien se trata de comarques pertenecientes al [[reinu de Castiella]] hasta la reorganización territorial de 1833). Asina, poro, el Reinu de Valencia nun foi na Edá Media un país con dualidá llingüística de valencianu-castellanu, sinón que les dos llingües que se falaben mayoritariamente yeren el valencianu y l'árabe, sacante los trés contornes de fala castellana enantes citaes. Postures minoritaries afirmen que l'estudiu de Guinot nun tien en cuenta o asigna equivocadamente dellos topónimos y apellíos, que considera mayoritariamente catalanes siendo en munchos casos aragoneses y n'otros mozárabes. Según estes postures, venceyaes de normal al anticatalanismo, el valencianu provién del romance faláu en tierres valencianes anterior a la conquista de Xaime I, d'ehí la so diferenciación, yá que se defende que la entrada en Valencia d'aragoneses y catalanes nun algamó el 5% de la demografía valenciana, polo que nun pudo influyir de manera importante sobre ésta y el so idioma.<ref>Gomez Bayarri, José Vicente (1998). La lengua valenciana hasta Jaime I. Diputación Provincial de Valencia.</ref> Anque ente l'arabismu español del sieglu XIX defendiérase que los habitantes d'Al-Ándalus yeren mayoritariamente bilingües árabe-romance, anguaño considérase que'l romance andalusí se perdió mientres el sieglu XII, lo que invalidaría la tesis del orixe anterior a la Conquista de Valencia.<ref>http://harcajmv.blogspot.com.es/2013/01/els-musulmans-del-regne-de-valencia.html</ref> La comarca de la Vega Baxa, sicasí, sufrió un procesu de sustitución llingüística pol castellán que s'empecipió a mediaos del sieglu XVII cola repoblación de murcianos, depués de rematar una epidemia de [[peste negro]]'n 1648 qu'afectó a la población anterior mayoritariamente valencianofalante. A mediaos del sieglu XX entá había una mínima presencia de valencianofalantes en llocalidaes como [[Orihuela]] o [[Almoradí]], y anguaño el conceyu de [[Guardamar del Segura]] ta consideráu oficialmente como valencianofalante. Mención a parte, dientro de l'actual Comunidad Valenciana, requier la comarca de Requena-Utiel que perteneció a [[Provincia de Cuenca|Cuenca]] hasta 1851 y dos ciudaes castellanofalantes del [[Altu Vinalopó]] ([[Villena]] y [[Sax]]) que pertenecieron a [[Provincia d'Albacete|Albacete]] y [[Rexón de Murcia|Murcia]] respeutivamente hasta 1836, y nun son, por tanto, históricamente valencianofalantes al nun pertenecer al Reinu de Valencia. Sicasí, según la estadístiques, cada vez ye mayor el númberu d'habitantes qu'entienden la llingua y menor, anque creciendo, el de los que saben falala. Tocantes al so desenvolvimientu lliterariu, poco depués de reconquistar yá empiecen a apaecer testimonios lliterarios en valencianu pero ye mientres el sieglu XV y la primer parte del sieglu XVI que'l valencianu algama la so máxima rellumanza lliteraria dando llugar al conocíu como sieglu d'oru valencianu, primero ente toles llingües europees xunto col italianu. Mientres esta dómina destacaron autores tan reconocíos como [[Jordi de Sant Jordi]], [[Ausias March]], [[Joanot Martorell]] (autor de [[Tirán el Blancu]]), [[Joan Roís de Corella]], [[Jaume Roig]] o sor [[Isabel de Villena]]. Depués d'esti periodu de florecimientu lliterariu sobrevieno una dómina de decadencia pal valencianu con una clara meyora de la castellanización en tol territoriu. Na segunda metá del sieglu XIX produció un periodu de recuperación del valencianu pa usos lliterarios y cultos, dempués de tar arrequexáu nel terrén particular y familiar. Esti periodu conocíu como [[Renaixença]] dio pasu a un convulso sieglu XX pal valencianu marcáu pol conocíu como conflictu llingüísticu valencianu y pola so reconocencia como llingua oficial, xunto col castellán, nel Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana. == Descripción llingüística == === Carauterístiques del conxuntu catalán-valencianu-balear === * Cayida de les vocales átones finales sacante -A (MŪRU, FLŌRE > mur, flor) que la oponen al grupu iberorrománicu que les conserva cola esceición de la -Y en ciertes terminaciones (muro pero flor/chor) o italorrománico que lo caltién too (muro, fiore). * Caltenimientu de los grupos iniciales llatinos cl-, fl-, pl-. ''florem > flor'', ''plorare > plorar'', ''clavem > clau''. * El catalán presenta una riqueza de diptongos: ([aj] mai -nunca-, [ej] rei -eh interxeición-, [aw] cau -cai-, [ew] beu -bebe-, [ow] pou -pozu-...) * Cayida de la -n- intervocálica que se convierte en final de pallabra. ''pane > pa'', ''vinu > vi''. Sicasí, caltiénse nos plurales (''pans, vins''). * Ensordecimientu de les consonantes finales: ''verd'' [t], ''àrab'' [p]. * Caltenimientu de la -u- llatina (y ausencia de vocales anteriores arrondaes) (catalán lluna ['ʎuna], occitanu luna ['lynɔ], francés lune ['lyn], galoitaliano ['lyna]). * Palatalización de la l- inicial, como n'asturianu. ''luna > lluna'', ''lactem > llet'' (lleche) *Amenorgamientu del diftongo AU a O abierta [ɔ] (CAULIS, PAUCU > col -col-, poc -pocu-). * El grupu -ACT- convertir en -ET (LACTE, FACTU > llet -lleche-, fet -fechu-) * Sonorización de -p-, -t- y -c- intervocáliques. ''capra, catena, securu > cabra, cadena, segur''. * Palatalización de -is- [jʃ]/[ʃ] procedente de -X-, SC- (COXA, PISCE- → cuixa, peix) * /k/ + [e], [i], [j] → *[ts] → [s]; CAELU- → cel [ˈsɛɫ]. * /g/ + [e], [i], [j] → *[dʒ] → [ʒ]/[dʒ]; GELU- → gel [ˈʒɛɫ]. * /j/ → *[dʒ] → [ʒ]/[dʒ]; IACTARE → gitar [ʒiˈta] * -ly-, -ll-, -c'l-, -t'l- → ll [ʎ]; MULIERE- → muller; CABALLU- → cavall, tamién hai otros casos como villa → vila, onde se simplificó la xeminación; AURICULA → *oric'la → orella; UETULU- → *vet'lu → vell. * -ni-, -gn-, -nn- → ny [ɲ]; LIGNA → llenya; ANNU- → any * Reducción de los grupos consonánticos -MB-, -ND→ -m-, -n- (CAMBA, CUMBA, MANDARE, BINDA > cama, coma, manar, bena). ==== Carauterístiques específiques del bloque catalán-valencianu-balear ==== * -D- intervocálica convertida en final pasa a -u. ''pede, credit > peu, creu'' (pie, cree). * -C- + e/i en final pasa a -u. ''cruce > crou > creu'' (cruz) * Les terminaciones -tis de la flexión verbal (2ª persona del plural) derivaron en -u. ''miratis > miratz > mirau > mireu'' (miráis). === Carauterístiques específiques del valencianu === ==== Fonética ==== * Vocalismu átonu Suel caltenese'l timbre de /e/ y /o/ átones ensin confundiles colos fonemes /a/ y /u/ como asocede en catalán oriental. Solamente reparamos el zarru de la /o/ átona en dellos contestos, por casu cuando la vocal tónica ye [í], cunill (conill), cusí (cosí) y n'ocasiones con /é/ y /ε/ tóniques, Jusep (Josep), puguera (poguera). Amás la /e/ suel confundise con /i/ en contautu con consonantes palatales: giner (gener), minjar (menjar). Nun esiste la vocal neutra o central, típica del catalán oriental y que neutraliza los fonemes átonos /a/ y /e/ (les pallabres palleta y pelleta suenen distintes en valencianu). Sálvase la e inicial, pronunciada /a/ en dellos contestos: esperar [asperar], eixam [ajˈʃam]. En delles llocalidaes (como Oliva o Sueca) la -a final pronúnciase como è abierta: Oliva: Olivε (ε = y abierta). * Vocalismu tónicu: ** La e zarrada del llatín vulgar caltiénse zarrada: cadena, alé, qué (con /e/ zarrada, ente que nel catalán oriental ye abierta neses pallabres). ** El diptongu ui tiende a ser creciente /wí/ nes comarques cercanes al centru del territoriu: cuina -> cuína (cocina), pero en hui i huit la pronunciación creciente ye muncho más xeneral hui (güei), huït (ocho). * Consonantismu: ** Nun esiste la yodización etimolóxica de les Islles Baleares (agúia y abeia por agulla y abella), pero sicasí sí que ye frecuente ente los mozos el yeísmu castellanizante que tresforma la Ll nun soníu Y, xusto como en castellán actual: vall -> vai, ella -> eia. ** Na mayoría de zones del so dominiu llingüísticu, quitando los estremos norte y sur caltién la r final: cantar, parlaR. ** La t y p de los grupos finales -nt, -lt y -mp nun se enmudecen na mayor parte del territoriu, como nel balear, pero la simplificación (pont > pon, molt > mol, camp > cam) ye normal na zona norte y en zones del interior sur. ** En delles zones del dominiu llingüísticu, el grupu -tll- del catalán del norte ye -tl- (pronunciáu -l·l- o a cencielles -l- nel valencianu (esta carauterística tamién se da nel balear y na zona catalana del Ebru): ametlla (almendra) -> ametla, /a(r)mel·la/; vetllar (velar) -> vetlar, /vel·llar/. ** La d intervocálica tiende a sumir: mocador -> mocaor. La terminación -ada del participiu femenín singular pronúnciase -à: cremada -> cremà. ** La <v> ortográfica realízase labiodental (como n'inglés o francés) igual qu'en balear, pero'l tracamundiu con /b/ ye habitual nes comarques centrales (valencià apitxat) y tamién puede atopase modernamente nes septentrionales (Los Puertos de Morella y El Maestrazgo). Tamién ye común el tracamundiu betacista ente los mozos y les persones espuestes a la fonética castellana. ==== Morfoloxía ==== * Los artículos son el, la, els, les; sacante na zona septentrional onde perduren lo y los. * Nun s'usa l'artículu delantre de los nomes propios de persona: Ha vingut Joan. * Caltenimientu de los trés graos nos demostrativos (pero con forma elidida, ensin "aqu-" nos dos primeros graos) y alverbios locativos (como en castellán, anque nun ye un castellanismu): este, eixe, aquell; açò, això, allò; ací, aquí, ellí o allà. * Na zona del «apitxat», nes comarques del norte y zones del sur, los pronomes átonos suelen caltener la forma plena ante les formes verbales qu'empiecen en consonante: me dutxe, te dic, se pentina. Nes contornes al sur del ríu Xúcar utilízase la forma reforzada, como nel catalán estándar: em, et (pronunciáu "el", "et" o "es"), es (em/en diuen Vicent, et/el/ye veig més prim, es fa la hora d'anar-nos-en). Como carauterística común de la fala non estándar del catalán noroccidental y del valencianu (la estensión del catalán occidental), del balear y alguerés, el pronome átonu de la 1ª persona del plural ye "mos": ens, -nos > mos. * Ente los falantes del valencianu apitxat o central la preposición a conviértese en ad (o en an na zona septentrional) cuando va precedida d'un artículu empezáu por vocal tónica (li ho he dit ad ell / li ho he dit an ell = díxi-ylo a él). * El pronome átonu li de complementu indireutu siempres preciede al de complementu direutu (cuando ésti esiste), colo qu'apaecen les combinaciones li'l (li'l done = doi-ylu), li la (li la done = doi-yla), li'ls (li'ls done = doi-ylos), li les (li les done = doi-yles), siempres con complementos direutos determinaos, yá que si ésti ye neutru la combinación usada ye li ho (açò, li ho done = eso, doi-ylo) * La primer persona del presente d'indicativu de los verbos de la 1ª toma'l morfema -e: jo cante. Nes conxugaciones 2ª y 3ª toma'l morfema cero: jo tem, jo dorm (esta traza nun se da nel Maestrazgo, onde estes formes tomen el morfema -o, como nel restu del catalán occidental: jo canto, jo temo, jo dormo). En casi tol valencianu ye normal qu'estes formes tomen un refuerzu velar (-c, /k/): jo sent > senc, jo dorm > dorc, jo perd > perc. D'esta manera, el valencianu popular estrema la primera de la tercer persona: jo dorc / ell dorm. * El presente de suxuntivu nunca toma los morfemes en -i propios del catalán oriental: son -e, -es, -e, -em, -eu, -en para la 1ª y -a, -es, -a, etc. pa la 2ª y la 3ª. * El pretéritu imperfectu de suxuntivu toma los morfemes con erre: -ara, -ares, etc.: jo cantara, el to cantares, etc. * Nel valencianu central y na zona d'Elx calti´dnse'l pretéritu perfectu simple del catalán clásicu: jo cantí (jo vaig cantar) = yo canté, jo fiu (jo vaig fer) = yo fixi. ==== Léxicu ==== El léxicu valencianu ye enforma diferente al del catalán oriental, anque davezu coincide col occidental. Dellos exemplos (entre paréntesis la forma del catalán central/xeneral): {{cita| <br /> * ''corder (be, xai)'': corderu * ''creïlla/pataca (patata)'': patata, papa * ''eixir/sortir (sortir)'': salir * ''hui/avui (avui)'': güei * ''juí, perjuí, prejuí (judici, perjudici, prejudici)'': xuiciu, perxuiciu, prexuiciu * ''llaurador'' (pronunciado «llauraor»), ''masover (pagès)'': payés o llabrador * ''servici/servei (servei)'': serviciu * ''xàrcia/xarxa (xarxa, xàrcia)'': rede * ''roig/vermell (vermell)'': coloráu * ''paréixer/semblar (semblar)'': paecer * ''xiquet (nen)'': nenu * ''xics, xicots, xicons (nois, xicots)'': mozos * ''lletuga/encisam (enciam)'': llechuga * ''safanòria/carlota (pastanaga, safanòria)'': cenahoria * ''meló d'alger/meló d'aigua (síndria)'': sandía * ''rabosa/raposa (guineu)'': raposu * ''llanda/llauna (llauna)'': lata * ''vesprada (tarda)'': tarde * ''meua, seua, teua (meva, seva, teva)'': mía, suya, tuya * ''cementeri (cementiri)'': cementeriu * ''depòsit (dipòsit)'': depósitu * ''renyó (ronyó)'': reñón * ''espill (mirall)'': espeyu * ''catifa'' (del árabe)/''estoreta (estora)'': alfombra * ''xicotet/menut (petit)'': pequeñu * ''vore (veure)'': ver * ''aguaitar'' (del árabe): asomase, vixilar; ye un arcaísmo en catalán * ''vidriola, lladriola (guardiola)'': hucha * ''misto (misto, llumí)'': ceriella, mistu * ''xarrar (xerrar)'': charlar * ''huit (vuit)'': ocho * ''dèsset (disset)'': diecisiete * ''díhuit (divuit)'': dieciocho * ''dèneu (dinou)'': diecinueve * ''tindre (tenir, tindre)'': tener * ''desenrotllar/desenvolupar (desenvolupar)'': desendolcar * ''iaio (avi, iaio)'': güelu * ''maduixa/fraula (maduixa)'': fresa * ''fardatxo/sargantana (llangardaix)'': llagartu }} == Dialeutos == [[Archivu:Subdialectes del valencià ast.svg|thumb|400px|Mapa de los dialeutos del valencianu]] El valencianu ye notable pola so uniformidá y les variantes dialeutales nun son demasiáu diverxentes nin comprometen la comprensión mutua. La división dialeutal usada anguaño, pal conxuntu de la llingua, ye la que Manuel Milá y Fontanals propunxo yá nel añu 1861: el bloque dialeutal oriental y el bloque dialeutal occidental. Anque nel casu del valencianu, la mayoría de subdialeutos pertenecen al bloque dialeutal occidental, cola esceición de la variante del catalán salat, faláu en [[Tárbena]] y na [[Vall de Gallinera]], que fai que les mayores discrepancies afecten sobremanera a la fonética y a pequeñes variantes morfolóxiques y léxiques. Les zones d'usu de cada dialeutu nun se pueden llendar con exactitú porque ente unu y otru siempres hai una franxa de transición, más o menos amplia. Ateniéndose a ello, la llingua valenciana puede estremase en dellos dialeutos: '''Dialeutos de transición''': * [[Valencianu de transición]] o ''Tortosí'', faláu nes comarques del norte llendantes con Cataluña y nes [[Tierres del Ebru]] [[Cataluña|catalanes]]. '''Dialeutos propiamente valencianos''': * [[Valencianu castellonenses]], faláu nel restu de comarques de la [[provincia de Castellón]] * [[Valencianu apitxat]], faláu nes comarques del [[Camp del Túria]], [[Camp de Morvedre]], l'[[Horta de València]] y el norte de la [[Comarca de la Ribera|Ribera]]. * [[Valencianu meridional]], faláu nes [[Comarques centrales valencianes|comarques centrales]]. * [[Valencianu alicantín]], faláu principalmente nel [[Alacantí]] y les valles del [[Vinalopó]], amás d'en parte de la [[Vega Baxa del Segura]] y [[El Carche]] (Murcia). * [[Valencianu murcianu]]†, faláu antiguamente en Murcia y que dexó restos nel [[murcianu]]. === Valencianu de transición === Variedá de trnsición ente'l valencianu y el [[catalán noroccidental]], tien como principales carauterístiques: * Elisión de la -r final: ''cantar'' > ''cantà'', ''fer'' > ''fe''. * La primer persona del presente toma la desinencia -o como en Cataluña: ''jo pense > jo penso'' y estiéndese de forma analóxica a les conxugaciones II y III: ''bat > bato, sent > sento, córrec > corro''. * Los artículos ''el/els'' suelen cosnervar la forma clásica ''lo'' y ''los'': ''el xiquet > lo xiquet'', ''els pares > los pares''. * Conservación de la -d- intervocálica: ''llauraor'' > ''llaurador'', ''comprà > comprada''. * Pronunciación de la <v> como /b/, esto ye, betacismu. === Valencianu castellonense === Asemeyáu al valencianu meridional, esti y el meridional podíen considerase ''valencianu xeneral'' por tener les carauterístiques típicamente asociaes al valencianu. * El fonema de la <x>, que suena como l'asturiana, tiende a pronunciase como /s/. * El grupu -ts final suena como una "ch". === Valencianu apitxat === Caracterízase por amosar un fenómenu fonéticu mui particular, l'ensordecimientu de les consonantes sibilantes sonores. Esto ye, la /z/ ensordezse en /s/, igual que l'africada palatal /dʒ/ en /tʃ/ (como la <ch>). D'esti xeitu ''casa'' (/kaza/) pronunciase ''cassa'' (/kasa/) o ''gent'' (/dʒent/) pronunciase ''txent'' (/tʃent/). * La /v/ confúndese con /b/ (betacismu) * Les consonantes finales delantre de pausa xemínense y xeneren un refuerzu vocálicu. ''nit'' > ['nittë]. Esta [ë] representa un soníu central mui breve asemeyáu a la -e final del francés o del portugués peninsular. * Hai una fuerte tendencia yeísta. D'esti xeitu, el fonema /ʎ/ vocalízase como /j/: ''llop'' > /jop/. * Tien una gran cantidá de castellanismos. === Valencianu meridional === Ye'l más espardíu y asemeyáu a les carauterístiques típiques del ''valencianu xeneral'', amás de ser el más asemeyáu al [[valencianu estándar]]. Caracterízase por: * Nun ensordecer les sibilantes sonores sacantes ciudaes como [[Xàtiva]] o [[Gandia]]. * Mantener la /v/ o la /r/ finales. * El vocalismu tien [[armonía vocálica]] que cambia l'articulación de la /a/ final en direición a "o abierta" o "e abierta" cuando estes vocales aparecen en posición tónica: dona > ['dɔnɔ], terra > ['tɛrɛ]. L'armonía vocálica tamién s'esparde pelos otros dialeutos meridionales y nun se desconoz na zona central y castellonense. * Caltién les consonates xeminaes o dobles "tl" /ll/ y "tn" /nn/. * Los pronomes débiles caltiénense reforzaos (''et, em, es, en''). === Valencianu alicantín === * Enmudez la /i/ delante de /x/. ''caixa > caxa''. * LA /r/ final ye inestable puede enmudecer na zona interior. * La tendencia a elidir la /d/ intervocálica ye peracusada: ''roda > roa, la dona > la ona, cada > ca''. * Los artículos ''les'' y ''els'' suenen dambos como ''es''. * L'alverbiu ''ací'' dizse ''aquí'' y el pronom edemostrativu ''açò'' (esto) ye ''astò''. * Gran cantidá de castellanismos: ''assul'' por ''blau'', ''mueble'' por ''moble'', ''llimpiar'' por ''netejar'', ''gafes'' por ''ulleres'', ''ha hi'' por ''hi ha''. * Caltién munchos arcaismos desapaeciós n'otros llugares: ''denans/ans'' (''abans'', antes), ''devers'' (''cap a'', hacia), ''dintre'' (''dins'', dientro), ''maití'' (''matí'', mañana). == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{interwiki|code=ca}} {{wikiquote|es:Valenciano|Valencianu}} {{commons|Category:Valencià|Valencianu}} * [http://www.avl.gva.es Web de la Acadèmia Valenciana de la Llengua] * [http://www.cult.gva.es/polin/ Área de Política Llingüística] de la [[Generalitat Valenciana]]. {{Llingües romances}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma valencianu|*]] 8c5ejjn99863j9sg5q33rc551ug5rjq 4499548 4499547 2026-06-09T18:49:34Z ~2026-33292-70 149185 /* Morfoloxía */ 4499548 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Valencianu |nativu = Valencià |color = {{Ficha d'idioma/colores|Llingües indoeuropees}} |oficial = |países = {{ESP}} |creao por = |zona = [[Comunidá valenciana]] |falantes = 2,5 millones |f1 = 1.630.051<ref>[http://www.ceice.gva.es/web/fondo-estadistico-documental/fondo-datos-numericos Encuesta uso y conocimiento del valenciano 2015. ''Falen perfectamente'']</ref> |f2 = 884.179<ref>[http://www.ceice.gva.es/web/fondo-estadistico-documental/fondo-datos-numericos Encuesta uso y conocimiento del valenciano 2015. ''Falen bastante bien'']</ref> |rank = |llingua_muerta = |familia = [[Llingües indoeuropees]]<br /> &nbsp; [[Familia Indoeuropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües romances|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romances ítalo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Occitano-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Catalán|catalán-valencianu-balear]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Catalán occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Valencianu''' |dialeutos = |escritura = [[Alfabetu llatín|Llatín]] |cooficial = Comunidá Valenciana |cooficial_con = [[castellanu]] |axencia = [[Academia Valenciana de la Llingua|Acadèmia Valenciana de la Llengua]] |iso2 = cat |mapa = Subdialectes del valencià ast.svg |mapa_tamañu = 255px }} El '''valencianu''' ye la denominación histórica que recibe na [[Comunidá Valenciana]] l'idioma qu'oficialmente se noma [[catalán]] en [[Cataluña]], [[Islles Baleares]], [[Andorra]] y [[Alguero]]. Constitúi una entidá llingüística propia que-y convierte nuna de les principales variantes dialeutales del conxuntu catalán, xunto col catalán central y el [[balear]]. El valencianu ta consideráu como llingua propia de la Comunidá Valenciana nel so estatutu d'autonomía, que-y da caráuter de llingua oficial xunto col español. Estímase qu'alrodiu del 94% de los valencianos pescancien l'idioma, y cerca del 78% lu falen y lleen, y un 50% lu escribe, según encuesta fecha en 2005 pol Serviciu d'Investigación y Estudios Sociolóxicos de la [[Generalitat Valenciana]]. El valencianu ye fonte de controversia, al considerar dellos sectores valencianos que se trata d'una llingua estremada del catalán. Según l'Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana l'idioma valencianu ríxese pola normativa de l'[[Acadèmia Valenciana de la Llengua]],<ref>{{Cita web |url=http://www.docv.gva.es/datos/2006/04/11/pdf/2006_4177.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303184229/http://www.docv.gva.es/datos/2006/04/11/pdf/2006_4177.pdf |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> que parte de la tradición lexicográfica, lliteraria, y la realidá llingüística xenuina valenciana, según la normativización consolidada, a partir de les llamaes Normes de Castellón.<ref>http://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1998-24262</ref> Mientres que nos llugares fuera del ámbitu valencianu y murcianu onde se fala esta llingua ríxese pola normativa del [[Institut d'Estudis Catalans]], anque nel casu de les Islles Baleares la seición filolóxica de la Universidá de les Islles Baleares, órganu consultivu del Gobiernu balear, adapta esa normativa al marcu dialeutal del archipiélagu. == Aspectos históricos, sociales y culturales == === Nome de la llingua === A partir de la segunda metá del sieglu XV, y por mor de la irrupción del sieglu d'oru valenciano, xeneralizóse la denominación mayoritaria de “valencianu” o “llingua valenciana” pa referise al catalán del [[Reinu de Valencia]]. Primeramente, la llingua recibiera diverses denominaciones como ''romanç, vulgar'' o ''pla'' (llanu). Tamién, mientres un ampliu periodu de tiempu (del sieglu XVI al XIX) cobró fuercia l'acuñamientu del términu lemosín pa referise al valencianu, en forma de llingua común desprovista de compromisos territoriales.<ref>Morán, Josep (2004). Estudis d'història de la llengua catalana) (en catalán). Barcelona: Publicacions de l'Abadia de Montserrat. páxs. 109-115. ISBN 84-8415-672-9</ref> Mientres la Edá Media, la llingua yera denominada davezu como romanç, pla, vulgar, o tamién como cristianesc pa reflexar el contraste ente la fala romance de los cristianos y l'árabe de los musulmanes.<ref>Ferrando, Antoni; Nicolás, Miquel (2005). Història de la llengua catalana (en catalán). Universitat Oberta. Barcelona: Ed. Pòrtic. ISBN 84-9788-149-4.</ref> Tres la conquista de Valencia una de les primeres muestres del usu de la llingua románica atopar nos mesmos fueros y lleis del Reinu de Valencia, siendo Xaime I quien encamienta al so usu por aciu un privilexu otorgáu'l 4 de xunu de 1264 en Calatayud.<ref>Sanchís Guarner, 1980, p. 162. "Jaume I disposà l'any 1276 que tota la documentació del Regne de Valencia fora redactada en romanç, i no en llatí. A la fi del segle XIII comença a utilitzar-se el català en tot el domini català com a llengua literària oficial"</ref><blockquote>''(...) nec iusticie alique regni predicti non admittant deinde libellum aliquem in latino nec in romantio (...) et ea omnia ponantur et scribantur in romancio in libro curie, et ita fiant deinde perpetuo omnes actus et sententie in romantio'' </blockquote><blockquote>''Datum apud Calataiubium pride nonas iunij anno M CC LX IIII''<ref>Banères, Patricia (2012). [https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00806779/document Histoire d'une répression: les judéo-convers dans le royaume de Valence aux premiers temps de l'Inquisition (1461-1530)] (pdf) (en francés). (tesis doctoral). Université Paul Valéry - Montpellier III. páxs. 238-240.</ref> </blockquote> Nun ye hasta finales del sieglu XIII, cuando les denominaciones de les llingües romániques empiecen a asocialse a los xentilicios del territoriu d'orixe, polo qu'una mesma llingua podía recibir distintos nomes en función del marcu natural o administritivo al que se adscribía. A partir del sieglu XV el términu de "valencianu" va convertir na denominación avezada de la llingua, ante'l retrocesu d'otres denominaciones vixentes.<ref>Ferrando, Antoni; Nicolás, Miquel (2005). Història de la llengua catalana (en catalán). Universitat Oberta. Barcelona: Ed. Pòrtic. ISBN 84-9788-149-4.</ref> La primer referencia nun documentu xurídicu sobre l'usu del términu "valencianu" pa referise a la llingua afáyase na documentación referente a un procesu xudicial que tuvo llugar en [[Menorca]] ente los años 1343 y 1346, onde se fai constar que la madre del acusáu, llamada Sibila, falaba "valencianesch" al ser de Orihuela.<ref>Antonio Planas Rosselló, El proceso penal en el Reino de Mallorca, Miquel Font Ed., Palma, 1998. ISBN 84-7967-067-3.</ref> Sicasí, tradicionalmente consideróse como la primer referencia, la traducción del "Valerio Máximu" realizada por Antoni Canals en 1395, en que'l so prólogu diz: <blockquote>(...) tret del llatí en nostra vulgada lenga materna valenciana axí com he pogut jatssessia que altres l'agen tret en lenga cathalana (...)<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref></blockquote> Na esfera eclesiástica figuren abondes referencies, como la traducción de la Biblia atribuyida a Bonifacio Ferrer en 1478, que'l so colofón espón que: ''fon arromançada en lo monestir de Portaceli de lengua latina en la nostra valenciana''. Ente los documentos pontificios, afáyase ún correspondiente al pontificáu del Papa valencianu Alexandre VI, de 1504, onde consta: lingua vulgari valentini expeditarum.<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> Polo que respecta al ámbitu lliterariu, apaez el primer diccionariu, el "Liber Elegantiarum" de Joan Esteve, publicáu en Venecia con un explicit que menta la ellaboración del llibru en "llatina et valentiana lingua",<ref>{{Cita web |url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> ente que na segunda metá del sieglu XV, Joanot Martorell espón na dedicatoria de la so novela Tirant lo Blanch: <blockquote>(...) me atreviré expondre: no solament de lengua anglesa en portoguesa. Mas encara de portoguesa en vulgar valenciana (...)</blockquote> === Historia === [[Archivu:Linguistic map Southwestern Europe-es.gif|thumb|400px|Ilustración diacrónica de la territorialización de les llingües de la [[Península Ibérica]].]] El valencianu foi enllantáu nel antiguu Reinu de Valencia polos repobladores de los condaos catalanes que s'establecieron nesti territoriu tres la conquista llevada a cabu por [[Xaime I]] el Conquistador. Estos colonos veníen de la zona occidental de l'actual Cataluña (mayoritariamente del condáu de Urgel). Amás de delles voces árabes o toponimia, nun paez decisiva la influencia de mozárabes o árabes na configuración básica de la llingua nos territorios valencianos. Hasta apocayá creíase que les contornes de la mariña, anguaño consideraes valencianofalantes, fueron repoblaes por catalanes, y les del interior, consideraes como castellanofalantes, fueron repoblaes con aragoneses aragonofalantes. Sicasí, modernos estudios históricos d'antroponimia, como'l lleváu a cabu por Enric Guinot, indiquen que la gran mayoría de pueblos valencianos fueron repoblaos por xente tanto de Cataluña como d'Aragón (amás de grupos minoritarios de xente de [[Navarra]], [[Occitania]] y [[Castiella]]) anque en proporciones distintes con mayoríes y minoríes que decantaron el falar de cada zona y contorna nuna direición o otra. A pesar de la non homoxeneidá de los repobladores, esiste un predominiu claro, sobremanera a partir del sieglu XIV, del elementu catalán, qu'en delles zones llegaría hasta'l 80 %, pero presente tamién anque en minoría nes zones onde l'elementu aragonés ye cimeru. Por esti motivu'l valencianu foi la llingua predominante en tol Reinu de Valencia sacante en cuatro comarques con frontera con Aragón ([[Rincón de Ademuz]], [[Alto Palancia]], [[Alto Mijares]], y [[Los Serranos]]), onde se repobló mayoritariamente con aragoneses castellanofalantes del sur d'Aragón. El restu de les contornes castellanofalantes actuales son productu de la repoblación con castellanos del sieglu XVII, dempués de la espulsión de los moriscos, yá qu'estes comarques yeren de mayoría andalusí dende'l sieglu XIII hasta'l XVII (o bien se trata de comarques pertenecientes al [[reinu de Castiella]] hasta la reorganización territorial de 1833). Asina, poro, el Reinu de Valencia nun foi na Edá Media un país con dualidá llingüística de valencianu-castellanu, sinón que les dos llingües que se falaben mayoritariamente yeren el valencianu y l'árabe, sacante los trés contornes de fala castellana enantes citaes. Postures minoritaries afirmen que l'estudiu de Guinot nun tien en cuenta o asigna equivocadamente dellos topónimos y apellíos, que considera mayoritariamente catalanes siendo en munchos casos aragoneses y n'otros mozárabes. Según estes postures, venceyaes de normal al anticatalanismo, el valencianu provién del romance faláu en tierres valencianes anterior a la conquista de Xaime I, d'ehí la so diferenciación, yá que se defende que la entrada en Valencia d'aragoneses y catalanes nun algamó el 5% de la demografía valenciana, polo que nun pudo influyir de manera importante sobre ésta y el so idioma.<ref>Gomez Bayarri, José Vicente (1998). La lengua valenciana hasta Jaime I. Diputación Provincial de Valencia.</ref> Anque ente l'arabismu español del sieglu XIX defendiérase que los habitantes d'Al-Ándalus yeren mayoritariamente bilingües árabe-romance, anguaño considérase que'l romance andalusí se perdió mientres el sieglu XII, lo que invalidaría la tesis del orixe anterior a la Conquista de Valencia.<ref>http://harcajmv.blogspot.com.es/2013/01/els-musulmans-del-regne-de-valencia.html</ref> La comarca de la Vega Baxa, sicasí, sufrió un procesu de sustitución llingüística pol castellán que s'empecipió a mediaos del sieglu XVII cola repoblación de murcianos, depués de rematar una epidemia de [[peste negro]]'n 1648 qu'afectó a la población anterior mayoritariamente valencianofalante. A mediaos del sieglu XX entá había una mínima presencia de valencianofalantes en llocalidaes como [[Orihuela]] o [[Almoradí]], y anguaño el conceyu de [[Guardamar del Segura]] ta consideráu oficialmente como valencianofalante. Mención a parte, dientro de l'actual Comunidad Valenciana, requier la comarca de Requena-Utiel que perteneció a [[Provincia de Cuenca|Cuenca]] hasta 1851 y dos ciudaes castellanofalantes del [[Altu Vinalopó]] ([[Villena]] y [[Sax]]) que pertenecieron a [[Provincia d'Albacete|Albacete]] y [[Rexón de Murcia|Murcia]] respeutivamente hasta 1836, y nun son, por tanto, históricamente valencianofalantes al nun pertenecer al Reinu de Valencia. Sicasí, según la estadístiques, cada vez ye mayor el númberu d'habitantes qu'entienden la llingua y menor, anque creciendo, el de los que saben falala. Tocantes al so desenvolvimientu lliterariu, poco depués de reconquistar yá empiecen a apaecer testimonios lliterarios en valencianu pero ye mientres el sieglu XV y la primer parte del sieglu XVI que'l valencianu algama la so máxima rellumanza lliteraria dando llugar al conocíu como sieglu d'oru valencianu, primero ente toles llingües europees xunto col italianu. Mientres esta dómina destacaron autores tan reconocíos como [[Jordi de Sant Jordi]], [[Ausias March]], [[Joanot Martorell]] (autor de [[Tirán el Blancu]]), [[Joan Roís de Corella]], [[Jaume Roig]] o sor [[Isabel de Villena]]. Depués d'esti periodu de florecimientu lliterariu sobrevieno una dómina de decadencia pal valencianu con una clara meyora de la castellanización en tol territoriu. Na segunda metá del sieglu XIX produció un periodu de recuperación del valencianu pa usos lliterarios y cultos, dempués de tar arrequexáu nel terrén particular y familiar. Esti periodu conocíu como [[Renaixença]] dio pasu a un convulso sieglu XX pal valencianu marcáu pol conocíu como conflictu llingüísticu valencianu y pola so reconocencia como llingua oficial, xunto col castellán, nel Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana. == Descripción llingüística == === Carauterístiques del conxuntu catalán-valencianu-balear === * Cayida de les vocales átones finales sacante -A (MŪRU, FLŌRE > mur, flor) que la oponen al grupu iberorrománicu que les conserva cola esceición de la -Y en ciertes terminaciones (muro pero flor/chor) o italorrománico que lo caltién too (muro, fiore). * Caltenimientu de los grupos iniciales llatinos cl-, fl-, pl-. ''florem > flor'', ''plorare > plorar'', ''clavem > clau''. * El catalán presenta una riqueza de diptongos: ([aj] mai -nunca-, [ej] rei -eh interxeición-, [aw] cau -cai-, [ew] beu -bebe-, [ow] pou -pozu-...) * Cayida de la -n- intervocálica que se convierte en final de pallabra. ''pane > pa'', ''vinu > vi''. Sicasí, caltiénse nos plurales (''pans, vins''). * Ensordecimientu de les consonantes finales: ''verd'' [t], ''àrab'' [p]. * Caltenimientu de la -u- llatina (y ausencia de vocales anteriores arrondaes) (catalán lluna ['ʎuna], occitanu luna ['lynɔ], francés lune ['lyn], galoitaliano ['lyna]). * Palatalización de la l- inicial, como n'asturianu. ''luna > lluna'', ''lactem > llet'' (lleche) *Amenorgamientu del diftongo AU a O abierta [ɔ] (CAULIS, PAUCU > col -col-, poc -pocu-). * El grupu -ACT- convertir en -ET (LACTE, FACTU > llet -lleche-, fet -fechu-) * Sonorización de -p-, -t- y -c- intervocáliques. ''capra, catena, securu > cabra, cadena, segur''. * Palatalización de -is- [jʃ]/[ʃ] procedente de -X-, SC- (COXA, PISCE- → cuixa, peix) * /k/ + [e], [i], [j] → *[ts] → [s]; CAELU- → cel [ˈsɛɫ]. * /g/ + [e], [i], [j] → *[dʒ] → [ʒ]/[dʒ]; GELU- → gel [ˈʒɛɫ]. * /j/ → *[dʒ] → [ʒ]/[dʒ]; IACTARE → gitar [ʒiˈta] * -ly-, -ll-, -c'l-, -t'l- → ll [ʎ]; MULIERE- → muller; CABALLU- → cavall, tamién hai otros casos como villa → vila, onde se simplificó la xeminación; AURICULA → *oric'la → orella; UETULU- → *vet'lu → vell. * -ni-, -gn-, -nn- → ny [ɲ]; LIGNA → llenya; ANNU- → any * Reducción de los grupos consonánticos -MB-, -ND→ -m-, -n- (CAMBA, CUMBA, MANDARE, BINDA > cama, coma, manar, bena). ==== Carauterístiques específiques del bloque catalán-valencianu-balear ==== * -D- intervocálica convertida en final pasa a -u. ''pede, credit > peu, creu'' (pie, cree). * -C- + e/i en final pasa a -u. ''cruce > crou > creu'' (cruz) * Les terminaciones -tis de la flexión verbal (2ª persona del plural) derivaron en -u. ''miratis > miratz > mirau > mireu'' (miráis). === Carauterístiques específiques del valencianu === ==== Fonética ==== * Vocalismu átonu Suel caltenese'l timbre de /e/ y /o/ átones ensin confundiles colos fonemes /a/ y /u/ como asocede en catalán oriental. Solamente reparamos el zarru de la /o/ átona en dellos contestos, por casu cuando la vocal tónica ye [í], cunill (conill), cusí (cosí) y n'ocasiones con /é/ y /ε/ tóniques, Jusep (Josep), puguera (poguera). Amás la /e/ suel confundise con /i/ en contautu con consonantes palatales: giner (gener), minjar (menjar). Nun esiste la vocal neutra o central, típica del catalán oriental y que neutraliza los fonemes átonos /a/ y /e/ (les pallabres palleta y pelleta suenen distintes en valencianu). Sálvase la e inicial, pronunciada /a/ en dellos contestos: esperar [asperar], eixam [ajˈʃam]. En delles llocalidaes (como Oliva o Sueca) la -a final pronúnciase como è abierta: Oliva: Olivε (ε = y abierta). * Vocalismu tónicu: ** La e zarrada del llatín vulgar caltiénse zarrada: cadena, alé, qué (con /e/ zarrada, ente que nel catalán oriental ye abierta neses pallabres). ** El diptongu ui tiende a ser creciente /wí/ nes comarques cercanes al centru del territoriu: cuina -> cuína (cocina), pero en hui i huit la pronunciación creciente ye muncho más xeneral hui (güei), huït (ocho). * Consonantismu: ** Nun esiste la yodización etimolóxica de les Islles Baleares (agúia y abeia por agulla y abella), pero sicasí sí que ye frecuente ente los mozos el yeísmu castellanizante que tresforma la Ll nun soníu Y, xusto como en castellán actual: vall -> vai, ella -> eia. ** Na mayoría de zones del so dominiu llingüísticu, quitando los estremos norte y sur caltién la r final: cantar, parlaR. ** La t y p de los grupos finales -nt, -lt y -mp nun se enmudecen na mayor parte del territoriu, como nel balear, pero la simplificación (pont > pon, molt > mol, camp > cam) ye normal na zona norte y en zones del interior sur. ** En delles zones del dominiu llingüísticu, el grupu -tll- del catalán del norte ye -tl- (pronunciáu -l·l- o a cencielles -l- nel valencianu (esta carauterística tamién se da nel balear y na zona catalana del Ebru): ametlla (almendra) -> ametla, /a(r)mel·la/; vetllar (velar) -> vetlar, /vel·llar/. ** La d intervocálica tiende a sumir: mocador -> mocaor. La terminación -ada del participiu femenín singular pronúnciase -à: cremada -> cremà. ** La <v> ortográfica realízase labiodental (como n'inglés o francés) igual qu'en balear, pero'l tracamundiu con /b/ ye habitual nes comarques centrales (valencià apitxat) y tamién puede atopase modernamente nes septentrionales (Los Puertos de Morella y El Maestrazgo). Tamién ye común el tracamundiu betacista ente los mozos y les persones espuestes a la fonética castellana. ==== Morfoloxía ==== * Los artículos son el, la, els, les; sacante na zona septentrional onde perduren lo y los. * Nun s'usa l'artículu delantre de los nomes propios de persona: Ha vingut Joan. * Caltenimientu de los trés graos nos demostrativos (pero con forma elidida, ensin "aqu-" nos dos primeros graos) y alverbios locativos (como en castellán, anque nun ye un castellanismu): este, eixe, aquell; açò, això, allò; ací, aquí, ellí o allà. * Na zona del «apitxat», nes comarques del norte y zones del sur, los pronomes átonos suelen caltener la forma plena ante les formes verbales qu'empiecen en consonante: me dutxe, te dic, se pentina. Nes contornes al sur del ríu Xúcar utilízase la forma reforzada, como nel catalán estándar: em, et (pronunciáu "el", "et" o "es"), es (em/en diuen Vicent, et/el/es veig més prim, es fa la hora d'anar-nos-en). Como carauterística común de la fala non estándar del catalán noroccidental y del valencianu (la estensión del catalán occidental), del balear y alguerés, el pronome átonu de la 1ª persona del plural ye "mos": ens, -nos > mos. * Ente los falantes del valencianu apitxat o central la preposición a conviértese en ad (o en an na zona septentrional) cuando va precedida d'un artículu empezáu por vocal tónica (li ho he dit ad ell / li ho he dit an ell = díxi-ylo a él). * El pronome átonu li de complementu indireutu siempres preciede al de complementu direutu (cuando ésti esiste), colo qu'apaecen les combinaciones li'l (li'l done = doi-ylu), li la (li la done = doi-yla), li'ls (li'ls done = doi-ylos), li les (li les done = doi-yles), siempres con complementos direutos determinaos, yá que si ésti ye neutru la combinación usada ye li ho (açò, li ho done = eso, doi-ylo) * La primer persona del presente d'indicativu de los verbos de la 1ª toma'l morfema -e: jo cante. Nes conxugaciones 2ª y 3ª toma'l morfema cero: jo tem, jo dorm (esta traza nun se da nel Maestrazgo, onde estes formes tomen el morfema -o, como nel restu del catalán occidental: jo canto, jo temo, jo dormo). En casi tol valencianu ye normal qu'estes formes tomen un refuerzu velar (-c, /k/): jo sent > senc, jo dorm > dorc, jo perd > perc. D'esta manera, el valencianu popular estrema la primera de la tercer persona: jo dorc / ell dorm. * El presente de suxuntivu nunca toma los morfemes en -i propios del catalán oriental: son -e, -es, -e, -em, -eu, -en para la 1ª y -a, -es, -a, etc. pa la 2ª y la 3ª. * El pretéritu imperfectu de suxuntivu toma los morfemes con erre: -ara, -ares, etc.: jo cantara, tu cantares, etc. * Nel valencianu central y na zona d'Elx calti´dnse'l pretéritu perfectu simple del catalán clásicu: jo cantí (jo vaig cantar) = yo canté, jo fiu (jo vaig fer) = yo fixi. ==== Léxicu ==== El léxicu valencianu ye enforma diferente al del catalán oriental, anque davezu coincide col occidental. Dellos exemplos (entre paréntesis la forma del catalán central/xeneral): {{cita| <br /> * ''corder (be, xai)'': corderu * ''creïlla/pataca (patata)'': patata, papa * ''eixir/sortir (sortir)'': salir * ''hui/avui (avui)'': güei * ''juí, perjuí, prejuí (judici, perjudici, prejudici)'': xuiciu, perxuiciu, prexuiciu * ''llaurador'' (pronunciado «llauraor»), ''masover (pagès)'': payés o llabrador * ''servici/servei (servei)'': serviciu * ''xàrcia/xarxa (xarxa, xàrcia)'': rede * ''roig/vermell (vermell)'': coloráu * ''paréixer/semblar (semblar)'': paecer * ''xiquet (nen)'': nenu * ''xics, xicots, xicons (nois, xicots)'': mozos * ''lletuga/encisam (enciam)'': llechuga * ''safanòria/carlota (pastanaga, safanòria)'': cenahoria * ''meló d'alger/meló d'aigua (síndria)'': sandía * ''rabosa/raposa (guineu)'': raposu * ''llanda/llauna (llauna)'': lata * ''vesprada (tarda)'': tarde * ''meua, seua, teua (meva, seva, teva)'': mía, suya, tuya * ''cementeri (cementiri)'': cementeriu * ''depòsit (dipòsit)'': depósitu * ''renyó (ronyó)'': reñón * ''espill (mirall)'': espeyu * ''catifa'' (del árabe)/''estoreta (estora)'': alfombra * ''xicotet/menut (petit)'': pequeñu * ''vore (veure)'': ver * ''aguaitar'' (del árabe): asomase, vixilar; ye un arcaísmo en catalán * ''vidriola, lladriola (guardiola)'': hucha * ''misto (misto, llumí)'': ceriella, mistu * ''xarrar (xerrar)'': charlar * ''huit (vuit)'': ocho * ''dèsset (disset)'': diecisiete * ''díhuit (divuit)'': dieciocho * ''dèneu (dinou)'': diecinueve * ''tindre (tenir, tindre)'': tener * ''desenrotllar/desenvolupar (desenvolupar)'': desendolcar * ''iaio (avi, iaio)'': güelu * ''maduixa/fraula (maduixa)'': fresa * ''fardatxo/sargantana (llangardaix)'': llagartu }} == Dialeutos == [[Archivu:Subdialectes del valencià ast.svg|thumb|400px|Mapa de los dialeutos del valencianu]] El valencianu ye notable pola so uniformidá y les variantes dialeutales nun son demasiáu diverxentes nin comprometen la comprensión mutua. La división dialeutal usada anguaño, pal conxuntu de la llingua, ye la que Manuel Milá y Fontanals propunxo yá nel añu 1861: el bloque dialeutal oriental y el bloque dialeutal occidental. Anque nel casu del valencianu, la mayoría de subdialeutos pertenecen al bloque dialeutal occidental, cola esceición de la variante del catalán salat, faláu en [[Tárbena]] y na [[Vall de Gallinera]], que fai que les mayores discrepancies afecten sobremanera a la fonética y a pequeñes variantes morfolóxiques y léxiques. Les zones d'usu de cada dialeutu nun se pueden llendar con exactitú porque ente unu y otru siempres hai una franxa de transición, más o menos amplia. Ateniéndose a ello, la llingua valenciana puede estremase en dellos dialeutos: '''Dialeutos de transición''': * [[Valencianu de transición]] o ''Tortosí'', faláu nes comarques del norte llendantes con Cataluña y nes [[Tierres del Ebru]] [[Cataluña|catalanes]]. '''Dialeutos propiamente valencianos''': * [[Valencianu castellonenses]], faláu nel restu de comarques de la [[provincia de Castellón]] * [[Valencianu apitxat]], faláu nes comarques del [[Camp del Túria]], [[Camp de Morvedre]], l'[[Horta de València]] y el norte de la [[Comarca de la Ribera|Ribera]]. * [[Valencianu meridional]], faláu nes [[Comarques centrales valencianes|comarques centrales]]. * [[Valencianu alicantín]], faláu principalmente nel [[Alacantí]] y les valles del [[Vinalopó]], amás d'en parte de la [[Vega Baxa del Segura]] y [[El Carche]] (Murcia). * [[Valencianu murcianu]]†, faláu antiguamente en Murcia y que dexó restos nel [[murcianu]]. === Valencianu de transición === Variedá de trnsición ente'l valencianu y el [[catalán noroccidental]], tien como principales carauterístiques: * Elisión de la -r final: ''cantar'' > ''cantà'', ''fer'' > ''fe''. * La primer persona del presente toma la desinencia -o como en Cataluña: ''jo pense > jo penso'' y estiéndese de forma analóxica a les conxugaciones II y III: ''bat > bato, sent > sento, córrec > corro''. * Los artículos ''el/els'' suelen cosnervar la forma clásica ''lo'' y ''los'': ''el xiquet > lo xiquet'', ''els pares > los pares''. * Conservación de la -d- intervocálica: ''llauraor'' > ''llaurador'', ''comprà > comprada''. * Pronunciación de la <v> como /b/, esto ye, betacismu. === Valencianu castellonense === Asemeyáu al valencianu meridional, esti y el meridional podíen considerase ''valencianu xeneral'' por tener les carauterístiques típicamente asociaes al valencianu. * El fonema de la <x>, que suena como l'asturiana, tiende a pronunciase como /s/. * El grupu -ts final suena como una "ch". === Valencianu apitxat === Caracterízase por amosar un fenómenu fonéticu mui particular, l'ensordecimientu de les consonantes sibilantes sonores. Esto ye, la /z/ ensordezse en /s/, igual que l'africada palatal /dʒ/ en /tʃ/ (como la <ch>). D'esti xeitu ''casa'' (/kaza/) pronunciase ''cassa'' (/kasa/) o ''gent'' (/dʒent/) pronunciase ''txent'' (/tʃent/). * La /v/ confúndese con /b/ (betacismu) * Les consonantes finales delantre de pausa xemínense y xeneren un refuerzu vocálicu. ''nit'' > ['nittë]. Esta [ë] representa un soníu central mui breve asemeyáu a la -e final del francés o del portugués peninsular. * Hai una fuerte tendencia yeísta. D'esti xeitu, el fonema /ʎ/ vocalízase como /j/: ''llop'' > /jop/. * Tien una gran cantidá de castellanismos. === Valencianu meridional === Ye'l más espardíu y asemeyáu a les carauterístiques típiques del ''valencianu xeneral'', amás de ser el más asemeyáu al [[valencianu estándar]]. Caracterízase por: * Nun ensordecer les sibilantes sonores sacantes ciudaes como [[Xàtiva]] o [[Gandia]]. * Mantener la /v/ o la /r/ finales. * El vocalismu tien [[armonía vocálica]] que cambia l'articulación de la /a/ final en direición a "o abierta" o "e abierta" cuando estes vocales aparecen en posición tónica: dona > ['dɔnɔ], terra > ['tɛrɛ]. L'armonía vocálica tamién s'esparde pelos otros dialeutos meridionales y nun se desconoz na zona central y castellonense. * Caltién les consonates xeminaes o dobles "tl" /ll/ y "tn" /nn/. * Los pronomes débiles caltiénense reforzaos (''et, em, es, en''). === Valencianu alicantín === * Enmudez la /i/ delante de /x/. ''caixa > caxa''. * LA /r/ final ye inestable puede enmudecer na zona interior. * La tendencia a elidir la /d/ intervocálica ye peracusada: ''roda > roa, la dona > la ona, cada > ca''. * Los artículos ''les'' y ''els'' suenen dambos como ''es''. * L'alverbiu ''ací'' dizse ''aquí'' y el pronom edemostrativu ''açò'' (esto) ye ''astò''. * Gran cantidá de castellanismos: ''assul'' por ''blau'', ''mueble'' por ''moble'', ''llimpiar'' por ''netejar'', ''gafes'' por ''ulleres'', ''ha hi'' por ''hi ha''. * Caltién munchos arcaismos desapaeciós n'otros llugares: ''denans/ans'' (''abans'', antes), ''devers'' (''cap a'', hacia), ''dintre'' (''dins'', dientro), ''maití'' (''matí'', mañana). == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{interwiki|code=ca}} {{wikiquote|es:Valenciano|Valencianu}} {{commons|Category:Valencià|Valencianu}} * [http://www.avl.gva.es Web de la Acadèmia Valenciana de la Llengua] * [http://www.cult.gva.es/polin/ Área de Política Llingüística] de la [[Generalitat Valenciana]]. {{Llingües romances}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma valencianu|*]] 0xv9cga8qf1l1me0g7yobz9o5h10a32 Agustín Iglesias Caunedo 0 42296 4499567 4342884 2026-06-09T23:20:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499567 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Agustín Iglesias Caunedo''' {{nym}} ye un [[políticu]] del [[Partíu Popular d'Asturies]], y presidente del PP de la capital. Dende xineru de 2012 ye l'[[alcalde]] d'Uviéu, cargu nel que socedió a [[Gabino de Lorenzo]],<ref>[https://www.elcomercio.es/v/20120109/politica/caunedo-hereda-alcaldia-oviedo-20120109.html Caunedo 'hereda' hoy la Alcaldía de Oviedo con la marcha de De Lorenzo] El Comercio {{es}}</ref>. Tamién tien el cargu de direutor d'Ibermutuamur n'Uviéu dende [[1999]], anque actualmente ta n'escedencia. Foi amás vicepresidente segundu de [[Cajastur]] nel añu [[2012]].<ref>[https://web.archive.org/web/20130414075236/http://www.cajastur.es/conozcacajastur/presentacion/presentacion_organos1.html] Órganos de gobierno de Cajastur</ref> == Biografía == Estudió nes escueles de [[San Pedro de los Arcos]] primero y, darréu, en [[Colexu Parque Infantil]], primero de rematar el [[Bachilleratu n'España|bachilleratu]] nel [[Colexu Loyola]], onde estudiaba cuando s'afilió a [[Nueves Xeneraciones del Partíu Popular]] a los 16 años. Matriculóse en [[Derechu]] na [[Universidá d'Uviéu]], pero nun llegó a rematar los sos estudios<ref>[https://www.lne.es/oviedo/2012/01/08/boy-scout-corte-rey-gabino/1180831.html] La Nueva España</ref>. Nel planu personal, ta divorciáu d'[[Isabel Pérez-Espinosa]]<ref>[http://archive.today/20120718075209/e-pesimo.blogspot.com/2011/01/un-grave-error-de-rajoy-cascos.html ISABEL PÉREZ-ESPINOSA «No voy a esconder a mi hijo como ZP»]</ref>. Obtuvo'l so primer acta de conceyal nel primer mandatu de [[Gabino de Lorenzo]]. Ente los años [[1991]] y [[1995]] foi conceyal delegáu de Mocedá, Emplegu, Promoción Social y Mercaos. Llueu pasó a ocupar un puestu como diputáu de la [[Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies]], onde foi voceru del Grupu Parllamentariu Popular. En [[2003]] tornó al Ayuntamientu como edil de Presupuestos y Coordinación<ref>[https://www.elcomercio.es/v/20120106/asturias/paciente-escudero-20120106.html] El Comercio</ref>. foiAlcalde d'Uviéu ente'l [[10 de xineru]] de [[2012]] y el [[13 de xunu]] de [[2015]], cargu nel qu'asocedió a [[Gabino de Lorenzo]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.oviedo.es/index.php/es/el-ayuntamiento/corporacion-municipal!person?id=9 Biografía na páxina web del Ayuntamientu d'Uviéu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515025723/http://www.oviedo.es/index.php/es/el-ayuntamiento/corporacion-municipal!person?id=9 |date=2013-05-15 }}. *[http://Página%20personal%20de%20Agustín%20Iglesias%20Caunedo%20en%20Facebook https://www.facebook.com/agustiniglesiascaunedo?ref=hl] *[https://twitter.com/agusCaunedOvd Twitter personal de Agustín Iglesias Caunedo] {{Socesión | predecesor = [[Gabino de Lorenzo Ferrera]] | títulu = [[Archivu:Escudo_de_Oviedo.svg|25px]]<br />[[Alcalde d'Uviéu]] | socesor = [[Wenceslao López Martínez|Wenceslao López]] | periodu = [[2012]]-[[2015]] }} {{NF|1971||Iglesias Caunedo}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'Uviéu]] [[Categoría:Alcaldes y alcaldeses d'Uviéu]] [[Categoría:Alcaldes y alcaldeses del Partíu Popular]] j66k9uwvng657wgsoi54uzalvjrzs5q Alexa Davalos 0 56050 4499584 3880238 2026-06-10T05:44:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499584 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Alexa Davalos}} {{persona}} '''Alexa Davalos''' {{nym}} ye una actriz d'Estaos Xuníos famosa pol so papel de ''Kyra'' en ''[[The Chronicles of Riddick]]''. Nació'l 28 de mayu de 1982 en París, Francía. El so nome completu ye Alexa Davalos Dunes, fía de Elyssa Davalos, vive ente París, Nueva York y Los Angeles. La so primer apaición en pantalla ye a los trés años na serie de televisión "Riviera", de John Frankenheimer. La so pasión pol arte dramáticu vien-y de viaxar xunto a so madre nes sos obres teatrales, platós de televisión y guardar la formación impartida a esta por Stella Adler. Ye nieta de [[Richard Davalos]], conocíu por interpretar al hermanu de [[James Dean]] en "East of Eden", y sobrina de la tamién actriz [[Dominique Davalos]]. == Filmografía == ===Películes=== {| class="wikitable sortable" |- ! Añu ! Títulu ! Personaxe ! class="unsortable" | Notes |- |2002 |''Coastlines'' |La novia de Eddie Vance |Ensin acreitar |- |2002 |''{{sortname|The|Ghost of F. Scott Fitzgerald|nolink=1}}'' |Bess Gunther |curtiumetraxe |- |2004 |''[[The Chronicles of Riddick]]'' |Kyra | |- |2007 |''[[El Xuegu del Amor]]'' |Chloe Barlow | |- |2007 |''[[La borrina (película de 2007)|La borrina]]'' (''The Mist'' 2007) |Sally |Basada nun cuentu de [[Stephen King]]. |- |2008 |''[[Resistencia (Defiance)]]'' |Lilka Ticktin | |- |2010 |''[[Clash of the Titans (película de 2010)|Clash of the Titans]]'' |[[Andromeda]] |Remake de la película de 1981. |- |2014 |''Nina'' |Olivia |''Post-producción'' |} ===Televisión=== {| class="wikitable sortable" |- ! Añu ! Títulu ! Personaxe ! class="unsortable" | Notes |- |2002 |''Untitled Secret Service Project'' |Eliza Randolph |Piloto |- |2002 |''[[Undeclared]]'' |Susan |Episodiu: "The Day After" |- |2002–2003 |''[[Angel (serie de televisión)|Angel]]'' |Gwen Raiden |Episodios: "[[Ground State (Angel)|Ground State]]", "[[Long Day's Journey]]", "Players" |- |2003 |''And Starring Pancho Villa as Himself'' |Teddy Sampson |película de TV |- |2005–2006 |''[[Reunion (serie de televisión)|Reunion]]'' |Samantha Carlton |Regular na Serie |- |2006 |''Surrender, Dorothy'' |Sara |película de TV |- |2007 |''Raines'' |Sandy Boudreau |Episodiu: "Pilotu" |- |2013 |''[[Mob City]]'' |Jasmine Fontaine |Regular na Serie |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Alexa Davalos}} {{IMDb nome}} * [http://alexa-davalos.com/ Páxina Oficial de Alexa Davalos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021044001/http://www.alexa-davalos.com/ |date=2015-10-21 }} {{Facebook|480242152019754|Alexa Davalos}} {{NF|1982||Davalos, Alexa}} [[Categoría:Actores y actrices de Francia]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de París]] c0yoz6rgk9iil9pgq66u4l4a2lpwmgm Al Roker 0 58841 4499571 4490777 2026-06-10T01:15:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499571 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Al Roker}} {{persona}} '''Albert Lincoln Roker, Jr.''', más conocíu como '''Al Roker''', {{nym}} ye un [[Meteoroloxía|meteorólogu]] televisivu, actor, y autor d'orixe d'[[Estaos Xuníos]]. Ye meyor conocíu como'l presentador del tiempu en ''[[Today (programa de NBC)|Today]]'', un programa matutín de la [[National Broadcasting Company]] (NBC).<ref>{{cita web |url=http://today.msnbc.msn.com/id/4515729/ |títulu=Al Roker - TODAY.com |editorial=Today.msnbc.msn.com |fecha=23 de xunu de 2010 |fechaaccesu=11 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110519233453/http://today.msnbc.msn.com/id/4515729/ |fechaarchivu=2011-05-19 }}</ref> El [[20 de xunetu]] de [[2009]], empezó co-presentar el so nuevu programa mañaneru, ''[[Wake Up With Al]]'',<ref name="huffingtonpost.com">{{cita web|url=http://www.huffingtonpost.com/2009/04/29/wake-up-with-al-roker-get_n_192708.html |títulu="Wake Up With A el": Roker Gets Weather Channel Morning Show |editorial=Huffingtonpost.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> que s'emite nos díes llaborables por [[The Weather Channel]] dende les 06:00 hasta les 07:00, Tiempu del Este. Tamién tien un sellu expirado cola [[American Meteorological Society]]. Ye l'autor de ''The Morning Show Murders'', una novela de misteriu sobre un cocineru y presentador famosu que s'introduz n'intriga y caos internacional.<ref>{{cita web |url=http://search.barnesandnoble.com/The-Morning-Show-Murders/Al-Roker/y/9780385343688 |títulu=The Morning Show Murders (Billy Blessing Series #1), Billy Blessing Series, Al Roker, (9780385343688). Hardcover - Barnes & Noble |editorial=Search.barnesandnoble.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011 }}</ref> ==Entamos== Roker nació en [[Queens]], [[Nueva York]],<ref name="biography.com">{{cita web|url= http://www.biography.com/articles/Al-Roker-16194661 |títulu=Al Roker Biography |editorial=Biography.com |fecha=20 d'agostu de 1954 |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> el fíu d'Isabel, d'orixe xamaicanu, y Albert Lincoln Roker, Sr.,<ref name="movies.yahoo.com">{{cita web|url= http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800278099/bio |títulu=Al Roker Biography - Yahoo! Movies |editorial=Movies.yahoo.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> un negociador de rellaciones llaborales, conductor d'autobús, y espachador d'ascendencia bahamesa.<ref name="filmreference.com">{{cita web |url=http://www.filmreference.com/film/62/Al-Roker.html |títulu=Al Roker Biography (1954-) |editorial=Filmreference.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> Roker primeramente quería ser un dibuxante.<ref name="movies.yahoo.com"/> Crióse [[católicu]]<ref name="movies.yahoo.com"/> (na fe de la so madre) y graduó de [[Xavier High School]] en [[Manhattan]].<ref>[http://www.biography.com/search/article.do?id=16194661 Al Roker Biography], ''[[The Biography Channel]]''. Consultáu'l 18 de payares de 2007. "Dempués de graduóse de Xavier High School en Manhattan, Roker estudió les comunicaciones na Universidá Estatal de Nueva York en Oswego, cuando consiguió'l so primera toma en weathercasting."</ref> Trabayó en dellos proyeutos como un miembru del "Cartooning & Illustration Club" na escuela. Asistió a la [[Universidá Estatal de Nueva York en Oswego]], onde especializó en diseñu gráficu según difusión/periodismo. Roker ye un primu de l'actriz [[Roxie Roker]], que ye más notable pol so papel na serie ''[[The Jeffersons]]'' y ye la madre de [[Lenny Kravitz]], un músicu popular de rock. ==Carrera== [[Ficheru:Cut of Al Roker, 2009-01-20.jpg|thumb|right|265px|Roker fuera del Pentágonu]] Antes de la so reconocencia nacional, Roker trabayó como un presentador de tiempu pa WHEN-TV (agora [[WTVH]]), un filial de la [[Columbia Broadcasting System]] (CBS) en [[Syracuse (Nueva York)|Syracuse, Nueva York]], dende [[1974]] hasta [[1976]], cuando inda foi inscritu na UENY Oswego. Tres la finalización de los sos estudios universitarios, Roker treslladó a [[Washington D. C.]] y tomó una posición en weathercasting para [[WTTG]], una [[estación independiente]] qu'entós yera propiedá de [[Metromedia]], y permaneció ellí mientres los próximos dos años. Roker empezó la so carrera cola NBC en [[1978]] cuando foi contratáu en [[WKYC]]-TV en [[Cleveland (Ohio)|Cleveland, Ohio]], depués una [[estación tenida y operada]] de la NBC. Dempués de cinco años esitosos en Cleveland, Roker foi promovíu al filial primariu de la cadena, [[WNBC-TV]] na so ciudá natal. Roker tornó a Nueva York a finales de [[1983]] como un meteorólogu pa les fines de selmana, y mientres ocho meses convertir nel weathercaster regular de la estación mientres la selmana. Roker reemplazó'l Dr. [[Frank Field]], un veteranu de WNBC que sirvió por 27 años, que salió de la cadena dempués d'una disputa contractual. Dende [[1983]] hasta [[1996]], Roker yera'l sustitutu habitual del meteorólogu [[Joe Witte]] nel programa ''[[NBC News at Sunrise]]'', y dende 1990 hasta 1995, sustituyó para [[Willard Scott]] en ''[[Today (programa de NBC)|The Today Show]]''. En [[1995]], convertir nel presentador de ''The Al Roker Show'',<ref name="foodnetwork.com">{{cita web|url=http://www.foodnetwork.com/al-roker/bio/index.html |títulu=Al Roker: Chefs |editorial=Food Network |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> un programa d'entrevistes emitíu mientres los fines de selmanes por [[CNBC]]. En [[1996]] y [[1997]], foi'l presentador d'un programa de concursos en [[MSNBC]] llamáu ''[[Remember This?]]''<ref name="foodnetwork.com"/> Roker empezó a recibir una mayor esposición, sobremanera cuando [[David Letterman]] pidiólu que fixera una carrera ascensor con él nun episodiu del so [[talk show]] ''[[Late Night|Late Night with David Letterman]]'', que grabó otru llau del pasiellu al estudiu de noticies de WNBC nel [[Edificio GE]]. Esi llevó Roker a consiguir un trabayu como'l presentador del tiempu en ''[[Weekend Today]]'', onde presentó'l tiempu mientres nueve años.<ref name="filmreference.com"/> Tamién sustituyó na edición principal de ''Today''<ref name="filmreference.com"/> cuando [[Willard Scott]] taba enfermu o viaxando. En [[1996]], Scott anunció'l so semi-retiru de la serie, y Roker recibió una posición como'l presentador del tiempu pa la edición en díes llaborables de ''Today'', onde sirvió nesta posición dende entós. Oficialmente xunió ''Today'' el [[26 de xineru]] de [[1996]]. Roker fíxose popular pa faer los sos pronósticos fuera del estudiu, entrevistando a los miembros de l'audiencia y dando tiempu na cámara a dalgunos d'ellos. Roker tamién empezó faer más entevistes y segmentos nel programa col pasu del tiempu. En [[2005]], Roker informó dende'l centru del [[furacán Wilma]].<ref name="i-am-bored.com">{{cita web |url=http://www.i-am-bored.com/bored_link.cfm?link_id=13668 |títulu=Al Roker Blown by Hurricane Wilma |editorial=I Am Bored |fechaaccesu=11 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150929105959/http://www.i-am-bored.com/bored_link.cfm?link_id=13668 |fechaarchivu=2015-09-29 }}</ref> Un [[videu viral]] que ye popular nel Internet amuesa Roker siendo perdiendo'l so equilibriu contra la fuercia del furacán y enferronase al so camarógrafu.<ref name="i-am-bored.com"/> Roker ye un fan de los concursos televisivos, y presentó un segmentu con una selmana de duración en ''Today'' qu'honró cinco concursos y los sos presentadores. Tamién apaeció como un concursante n'ediciones pa celebridaes de tanto ''[[Wheel of Fortune]]''<ref name="today.msnbc.msn.com">{{cita web |url=http://today.msnbc.msn.com/id/23991842/ |títulu=Al Roker to host 'Celebrity Family Feud' - TODAY Entertainment - TODAY.com |editorial=Today.msnbc.msn.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100919171142/http://today.msnbc.msn.com/id/23991842 |fechaarchivu=2010-09-19 }}</ref> y ''[[Jeopardy!]]''<ref name="today.msnbc.msn.com"/> En 2008, la engarradiella de Roker agospiáu NBC Celebrity Family.<ref name="nbc.com">{{cita web|url=http://www.nbc.com/Celebrity_Family_Feud/ |títulu=Celebrity Family Feud &#124; Watch Episodes Online for Free - Family Feud, All American Summer & Game Shows &#124; Celebrity Family Feud - NBC Official Site |editorial=Nbc.com |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref><ref name="blogues.orlandosentinel.com">[http://blogs.orlandosentinel.com/entertainment_tv_tvblog/2008/04/al-roker-to-hos.html Orlando Sentinel - Al Roker to host "Celebrity Family Feud" by Hal Boedeker]</ref> Roker tamién sustituyó para [[Meredith Vieira]] pa una selmana en ''[[Who Wants to Be a Millionaire (concursu estauxunidense)|Who Wants to Be a Millionaire]]'' en marzu de [[2007]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0737963/</ref> Roker tamién presenta dellos programes de [[Food Network|The Food Network]],<ref name="foodnetwork">{{cita web|url=http://www.foodnetwork.com/roker-on-the-road/index.html |títulu=Roker on the Road |editorial=Food Network |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> esto ye, ''Roker on the Road''<ref name="foodnetwork"/> y ''Tricked-Out Tailgating''. Tamién ye'l [[autor]] de dellos llibros [[Non ficción|ensin ficción]], y un entusiasta vidueñu de la [[parrillada]].<ref name="nbc.com" /><ref name="blogues.orlandosentinel.com" /> Roker yera tamién el pronósticu de delles estaciones de [[Radio (mediu de comunicación)|radio]], incluyendo la emisora de [[smooth jazz]] [[WQCD]] (101.9 FM, Nueva York) y l'emisora de smooth jazz [[WNWV]] (107.3 FM, Cleveland). El serviciu llamóse la "Al Roker Weather Radio Network," que foi apurrida por [[United Stations Radio Networks]]. De magar, foi sustituyíu neses redes por [[AccuWeather]].<ref>[https://web.archive.org/web/20040818060842/www.unitedstations.com/usrnweb/pages/content/alroker/details.asp?format=FmtNewstalksports Al Roker Radio Weather Network] at United Stations Radio Network</ref> A partir de [[2010]], Roker tien un trabayu de llunes a vienres dende les 06:00 hasta les 11:00 en [[The Weather Channel]] (TWC). ==Vida personal== La esposa actual de Roker, la so tercera, ye la periodista [[Deborah Roberts]],<ref name="abcnews.go.com">{{cita web|url=http://abcnews.go.com/2020/story?id=126352 |títulu=Deborah Roberts - ABC News |editorial=Abcnews.go.com |fecha=28 d'abril de 2007 |fechaaccesu=11 de mayu de 2011}}</ref> qu'informó tantu pa l'[[American Broadcasting Company|ABC]]<ref name="abcnews.go.com"/> y la [[National Broadcasting Company|NBC]],<ref name="abcnews.go.com"/> cola cual tien tres fíos. Según l'artículu "25 Things You Did Not Know About Me" de la revista ''[[Us Weekly]]'' (xunetu de 2011), Roker ye un primu del roqueru Lenny Kravitz. ==Ver tamién== * ''[[The Proud Family]]'' == Referencies == {{llistaref}} {{traducíu ref|en|Al Roker}} ==Enllaces esternos== {{commonscat}} * [http://www.alroker.com/ Sitiu web oficial] * {{IMDb nome|id=0737963|nome=Al Roker}} * [http://www.courttv.com/a el_roker/ ''Al Roker Investigates''] en [[truTV|CourtTV.com]] * [http://msnbc.msn.com/id/4515729/ Biografía de Roker por NBC] * [http://www.foodnetwork.com/food/a el_roker/article/0,1974,FOOD_9780_1702071,00.html Al Roker] en [[Food Network|Foodnetwork.com]] * {{cita web |url=http://www.999mixfm.com/audio_video_mdb |títulu= Al Roker chats with Mad Dog & Billie on Toronto's MIX FM |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070128230910/http://www.999mixfm.com/audio_video_mdb |fechaarchivu=28 de xineru de 2007}} * [https://web.archive.org/web/20120309035007/http://www.favaholic.com/people/543-al-roker Roker's Favorite Books] * [http://today.msnbc.msn.com/id/18179145/ A el's Book Club for Kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910140025/http://today.msnbc.msn.com/id/18179145/ |date=2011-09-10 }} {{NF|1954||Roker, A el}} [[Categoría:Blogueros y blogueres]] [[Categoría:The Weather Channel]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Nueva York]] 6jxg9p2zdk8337blju6vl9ryo9t2rqn Daphne Zuniga 0 60017 4499511 4442811 2026-06-09T12:12:34Z Icodense 30627 Quaterback → Quarterback 4499511 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{Tradubot|Daphne Zuniga}} '''Daphne Eurydice Zuniga''' {{nym}} ye una actriz de televisión d'[[Estaos Xuníos]]. == Biografía == === El so empiezu === Ye fía d'un profesor eméritu de filosofía [[Guatemala|guatemalianu]] y una ministra de la congregación Unitariana, quien se dixebraron cuando Daphne yera una neña. A los 15 años camudar cola so madre a [[Vermont]], onde se graduó na ''Woodstock Union High School'' en [[1980]]. Estudió actuación nel ''American Conservatory Theatre'' de [[San Francisco (California)|San Francisco]] y terminó los sos estudios nel Departamentu d'Artes Teatrales de la Universidá de California, Los Angeles, [[UCLA]]. === Carrera === El so debú como actriz asocedió en [[1982]] cola so apaición nel filme "The Dorm That Dripped Blood". Depués apaez na serie "Quarterback Princess" (1983) y en [[1984]], en dos episodios de la comedia de televisión "Eulogy". En 1989 foi coprotagonista de ''[[La mosca 2]]''. Ente 1985 y 1991, participa nuna docena de series y películes como: "Llocu por ti", ''[[The Sure Thing|Xuegos d'amor na universidá]]'' y la parodia "[[Spaceballs|La lloca hestoria de les galaxes]]"; pero nun sería hasta la so apaición na serie de televisión "[[Melrose Place (1992)|Melrose Place]]" (1992), onde realmente algamaría la fama interpretando a Jo Reynolds, una bella fotógrafa. Dempués del ésitu de "[[Melrose Place (1992)|Melrose Place]]", interpretó a Jo na efímera serie "Models", qu'intentó siguir col ésitu del so personaxe, ensin llogralo. En [[1996]] abandonó "[[Melrose Place (1992)|Melrose Place]]" na so cuarta temporada y protagonizó "El reló de Pandora" (1996) y "Falta d'enfotu" (1997). Dende finales de los años 1990 apaez como actriz convidada nes series "Spin City", "Más allá de la llende", "Law & Order: Special Victims Unit", "Eve" y "American Dreams". === Vida recién y actualidá === En [[2005]] protagoniza la serie "Beautiful People", una producción d'[[Aaron Spelling]], na qu'interpreta a Lynn Kerr, una madre soltera con dos fíos, Sophie de 16 (Sarah Foret) y Karen de 18 años (Torrey DeVitto), qu'abandonen la tranquilidá del pequeñu pueblu d'Esperanza, [[Nuevu Méxicu]], pa camudase a [[Nueva York]]. La serie al nun tener l'ésitu esperáu foi retirada dempués de la primer temporada n'[[Estaos Xuníos]]. En 2006 estrenó "The Obsession" y la comedia "Christmas Do-Over" y la película de baxu presupuestu "A-List". Tamién collaboró en programes documentales como "Intimate Portrait" (2003), "I Love the '90s" (2003) y "When Melrose Place Ruled the World" (2004) y en 2005 foi entrevistada pa la edición en DVD de "La lloca hestoria de les galaxes". En 2008 incorporar a la serie "One Tree Hill", interpretando a la cruel y egocéntrica madre de Brooke Davis (una de les principales protagonistes de tal serie). Apaez a partir de la 5ª temporada faciendo unu de los papeles más malinos d'esta serie, anque ensin dala dulda da-y una credibilidá magnífica. === Vida personal === Daphne comparte la so vida con Billy Marti dende 1995. Daphne Zuniga foi víctima d'envelenamientu por [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]], que foi la resultancia direuta del so consumu diariu de pexe. Daphne almitió que consumía [[sushi]] 4 vegaes a la selmana. Dientro de los síntomes cunten la perda de memoria, dolores de cabeza, lagrimación, irritación de la piel y [[depresión]]. Dempués de consultar con dellos médicos, dexó de consumir pexe y lliberó el so sistema de mercuriu por aciu el procesu denomináu [[axente quelante|quelación]]. Nel so tiempu llibre gustába-y pasiar na so moto [[Harley-Davidson]] y meditar. La moto yá la vendió. Diz que lo de la moto foi mientres una adolescencia tardía. Ye devota del caltenimientu del planeta. Ye miembru fundador de ''Earth Communications Office'' (ECU), una organización que sofita'l poder de la comunidá del entretenimientu y el [[movimientu ecoloxista|movimientu ambientalista]]. Apocayá enfocó los sos esfuercios a problemes ambientales en comunidaes hispanes, onde'l [[asma]] infantil ye una [[epidemia]]. == Filmografía == * Melrose Place (2009) Serie de TV. Jo Raynolds * One Tree Hill (2008) Serie de TV. Victoria Davis * Christmas Do-Over (2006). Jill * Obsession (2006). Deborah Matthews * "Beautiful People" (2005-2006) Serie de TV. Lynn Kerr * "American Dreams" (2004-2005) Serie de TV. Shelly Pierce * Secret Lives (2005). Jill Thompson * A-List (2005) (videu). Tina * Ghost Dog: A Detective Tail (2003) (TV). Amanda Morton * Enemies of Laughter (2000) (videu). Judy Kravitz * Artificial Lies (2000). Karen Wettering * "Stories from My Childhood" (1998) Serie de TV (voz) * Stand-ins (1997). Shirley-Greta Garbo's Stand-in * Loss of Faith (1997)/"Falta d'enfotu" (TV). Claire * Naked in the Cold Sun (1997). Rini * Pandora's Clock (1996)/"El reló de Pandora". Dr. Roni Sanders * "Degree of Guilt" (1995) (mini) Serie deTV. Teresa Peralta * Charlie's Ghost Story (1994). Ronda * Cityscrapes: Los Angeles (1994). Chantal * Eight Hundred Leagues Down the Amazon (1993). Minha * "Melrose Place" (1992-1996) Serie de TV. Jo Reynolds * Mad at the Moon (1992). Young Mrs. Miller * Prey of the Chameleon (1992)/"La presa del camaleón". Patricia/Elizabeth Burrows * The Eyes of the Panther (1990). Irene Marlowe * Gross Anatomy (1989). Laurie Rorbach * Staying Together (1989). Beverly Young * The Fly II/La Mosca II (1989). Beth Logan * Last Rites (1988). Angela * Spaceballs (1987). Princesa Vespa * Modern Girls (1986). Margo * Stone Pillow (1985). Carrie Lang * [[The Sure Thing]] (1985). Alison Bradbury * Vision Quest (1985). Margie Epstein * Quarterback Princess (1984). Kim Maida * The Initiation (1984). Kelly (Terry) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1962||Zuniga, Daphne}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] 60xt63aiqze3l6aaots1zututt9nxa5 Adonis aestivalis 0 63818 4499519 4366535 2026-06-09T13:26:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499519 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Adonis aestivalis'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Actaeeae]] | genus = ''[[Adonis (xéneru)|Adonis]]'' | species = A. aestivalis | binomial = ''Adonis aestivalis'' | binomial_authority = [[L.]], 1762 }} [[File:Adonis aestivalis MHNT.BOT.2016.24.42.jpg|thumb|240px|''Adonis aestivalis'']] '''''Adonis aestivalis''''' ye una [[especie]] de [[planta]] [[melecinal]] y [[planta ornamental]] perteneciente a la familia [[Ranunculaceae]], nativa d'[[América del Norte]] y [[Eurasia]] n'altores de 1200-2400 [[msnm]]. == Carauterístiques == [[File:Adonis aestivalis - plant.jpg|thumb|240px|Detalle de la planta completa]] [[File:Adonis aestivalis 200512.JPG|thumb|240px|Vista de la planta]] Ye una planta [[yerbácea]] [[caduca]], añal qu'algama los 2-7 [[dm]] d'altor. [[Tarmu]] ramosu. Les [[fueya|fueyes]] basales son de 3-5 cm de llargor y [[peciolada|peciolaes]]. Les [[flor|flores]] de color coloráu escarlata o colloráu púrpura, raramente marielles son de 15-35 [[mm]] de diámetru, con un centru escuru o negru y anteres negres. El frutu en recímanu cilíndricu de munchos [[aqueniu|aquenios]], cada unu con una arruga tresversal y dos protuberancies nel marxe internu. Floria ente xunu y xunetu. Habita en campos de tierra caliar na mayor parte d'[[Europa]], pero non nel norte. == Taxonomía == ''Adonis aestivalis'', describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' , Editio Secunda 1: 771, nel añu 1762.<ref>[http://www.tropicos.org/Name//27100277 {{PAGENAME}} en Trópicos]</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Actaea spicata'' (Fam. Ranunculaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=16(18,26,30)<ref>Númberos cromosomáticos de plantes occidentales, 411-419. Elena Rosselló, J. A., M. A. González Zapatero & F. Navarro Andrés (1987) Añales Jard. Bot. Madrid 43(2): 417-424</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Adonis''''': nome xenéricu que según el ''Stearn's Dictionary of Plant Names'' diz: "La flor supónse que s'anició a partir del sangre d'[[Adonis]] que foi puñáu a muerte por un [[xabalín]]. Yera amáu por [[Afrodita]] y, según delles versiones foi cortexáu ensin ésitu. Adonis yera consideráu polos griegos como'l dios de les plantes. Creíase que sumía na seronda y l'iviernu pa volver apaecer na primavera y el branu. Pa celebrar el so regresu, los griegos adoptaron el costume [[semítica]] de faer xardinos de Adonis, que consistíen n'olles de folla de granes de rápida crecedera".<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageAB-AM.html En Nome Botánicos]</ref> '''''aestivalis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "del branu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.11.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | *''Adonis aestivalis subsp. aestivalis'' L. *''Adonis aestivalis subsp. provincialis'' ([[DC.]]) [[C.H.Steinb.]] *''Adonis aestivalis subsp. squarrosa'' ([[Christian von Steven|Steven]]) [[Nyman]] *''Adonis aestivalis var. dentata'' ([[Delile]]) [[Coss.]] *''Adonis ceretana'' [[Sennen]] *''Adonis dentata var. provincialis'' [[DC.]] *''Adonis dentata'' [[Delile]] *''Adonis miniata'' [[Jacq.]] *''Adonis squarrosa'' [[Christian von Steven|Steven]]<ref>Sinónimos en [http://www.anthos.es/v22/index.php?set_locale=es Real Xardín Botánicu]</ref> *''Adonis aestivalis f. citrina'' (Hoffm.) Riedl *''Adonis aestivalis subsp. cretica'' (Huth) C.Steinb. *''Adonis aestivalis subsp. marginata'' C.H.Steinb. ex W.T.Wang *''Adonis aestivalis var. velutina'' Lipsky *''Adonis ambigua'' Gaudin *''Adonis ambigua var. flavus'' Gaudin *''Adonis annua var. phoeniceus'' L. *''Adonis autumnalis'' M.Bieb. *''Adonis bienertii'' Butkov ex Riedl. *''Adonis citrina'' Hoffm. *''Adonis crinita'' Hoffm. *''Adonis cristata'' Stapf *''Adonis flammea'' Schleich. ex Steud. *''Adonis flava'' Vill. *''Adonis inermis'' Stapf *''Adonis inglisii'' Royle *''Adonis linnaei'' Sennen *''Adonis maculata'' Wallr. *''Adonis maculata var. miniata'' Wallr. *''Adonis maculata var. ochroleuca'' Wallr. *''Adonis maculata var. pallens'' Wallr. *''Adonis micrantha'' DC. *''Adonis polymorpha'' Zumagl. *''Adonis scrobiculata subsp. velutina'' (Lipsky) C.H.Steinb. ex Rech.f. *''Cosmarium aestivale'' Dulac<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2620577 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> |} == Nome común == {{nome común taxón}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Bailey, L. H. & E. Z. Bailey. 1976. Hortus Third i–xiv, 1–1290. MacMillan, New York. # Flora of North America Editorial Committee, e. 1997. Magnoliidae and Hamamelidae. 3: i–xxiii, 1–590. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York. # Hickman, J. C. 1993. Jepson Man.: Higher Pl. Calif. i–xvii, 1–1400. University of California Press, Berkeley. # Hitchcock, C. L., A. Cronquist, M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Salicaceae to Saxifragaceae. Part II. 597 pp. In Vasc. Pl. Pacific N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Munz, P. A. 1968. Suppl. Calif. Fl. 1–224. University of California Press, Berkeley. # {{cita llibru | autor=[[L.H.Bailey|Liberty H. Bailey]] | títulu=[http://www.gutenberg.org/etext/9550 Manual of Gardening (Second Edition).] | añu=[[2005]] | editorial=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Adonis&Species=aestivalis Burke Museum of Natural History and Culture: ''Adonis aestivalis''] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500030 Flora of North America: ''Adonis aestivalis''] *[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Adonis+aestivalis Plants for a Future: ''Adonis aestivalis''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ADAE USDA Plants Profile: ''Adonis aestivalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505095237/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ADAE |date=2013-05-05 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Adonis|aestivalis]] [[Categoría:Flora d'América del Norte]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes descrites en 1762]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] sdyyd0qtpze0g8ihq1wiwwxusxw88ie Adonis annua 0 63819 4499520 4360074 2026-06-09T13:28:46Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499520 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Gota de sangre | image = Adonis annua flor.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Magnoliidae]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Actaeeae]] | genus = [[Adonis (xéneru)|Adonis]] | genus_authority = [[Carlos Linneo|L.]], 1753 | species = '''A. annua''' | binomial = Adonis annua | binomial_authority = [[L.]] | subdivision_ranks = subespecies | subdivision = *''[[Adonis annua subsp. autumnalis]]'' }} L'{{iniTaxon}} ye una [[planta añal]] [[yerbácea]] de la [[Familia (botánica)|familia]] de les [[ranunculácea|ranunculácees]], utilizada en xardinería pola so vistosa [[flor]] de color coloráu. [[Archivu:Adonis annua hojas.jpg|thumb|240px|Fueyes.]] [[Archivu:Adonis annua detalle flor.jpg|thumb|240px|Flor.]] [[Archivu:Adonis annua subsp. castellana FlowerLeavesFruits 19April2009 CampodeCalatrava.jpg|thumb|240px|''Adonis annua'' subsp. ''castellana''.]] [[Archivu:Adonis autumnalis — Flora Batava — Volume v12.jpg|thumb|240px|Ilustración.]] [[Archivu:Adonis annua.jpg|thumb|240px|Vista de la planta.]] == Carauterístiques == La gota de sangre mide ente 10 y 50 cm d'altor, con flores terminales, solitaries, d'un colloráu intensu cuasi escarlata. Les flores algamen los 4 cm de diámetru (más nes variedaes cultivaes pa usu comercial), y tienen 8 [[pétalu|pétalos]] de forma [[oval]]. Les fueyes son plumoses, y pueden o nun presentar [[Fueya|pubescencies]]; van estremándose dende'l tarmu en segmentu lliniales. El frutu preséntase poli[[aqueniu]] sobre un receptáculu allargáu. Aqueniu col cantu cimeru (adaxial) rectu o pocu curváu d'unos 5 mm ensin [[giba]] o diente. El [[androcéu]] coles [[antera|anteres]] negru-violáceo, el [[conectivu]] y les [[Teca (botánica)|teques]] marielles pol [[polen]]. == Hábitat y distribución == Ye posible que vengan d'[[Oriente Mediu]]. Güei distribúyense práuticamente en toa [[Europa]], [[Asia]] y norte d'[[África]], habitando en terrenes húmedos, pacionales, montes y polo xeneral terrenes yerbosos. Pal so usu en xardinería cultivar en [[ivernaderu]]. == Usos == Principalmente la xardinería. Son bien resistentes, y de floriamientu bien tempranu. Bancales pol color coloráu intensu y la delicadeza de les sos flores, con esi botón negru. Yá esisten nel mercáu flores con un diámetru de 5 cm o más. Les sos flores son riques nun carotenoide bien apreciáu comercialmente, [[astaxantina]], el que s'emplega como pigmentu en piscicultura de [[salmón|salmonideos]]. === Intereses === Ye venenosa pal ganáu. == Taxonomía == ''Adonis annua'', describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' , 1: 547, nel añu [[1753]].<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27100866 {{PAGENAME}} en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Adonis''''': nome xenéricu que según el ''Stearn's Dictionary of Plant Names'' diz: "La flor supónse que s'anició a partir del sangre d'[[Adonis]] que foi puñáu a muerte por un [[xabalín]]. Yera amáu por [[Afrodita]] y, según delles versiones foi cortexáu ensin ésitu. Adonis yera consideráu polos griegos como'l dios de les plantes. Creíase que sumía na seronda y l'iviernu pa volver apaecer na primavera y el branu. Pa celebrar el so regresu, los griegos adoptaron el costume [[semítica]] de faer xardinos de Adonis, que consistíen n'olles de folla de granes de rápida crecedera".<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageAB-AM.html En Nome Botánicos]</ref> '''''annua''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "añal". ;[[Basónimu]]: ''Adonis annua'' [[L.]] (publicáu per vegada primera ''[https://web.archive.org/web/http://linnaeus.nrm.se/botany/fbo/a/adoni/adonann.html en Species plantarum]'', [[1753]] ;[[Etimoloxía]]<br/> De la divinidá siriu-helénica ''[[Adonis]]'', y el [[llatín]] ''annuum'', "añu". ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Actaea annua'' (Fam. Ranunculaceae) y taxones infraespecíficos: 2n = 32<ref>[http://www.floravascular.com/index.php?xenero=Adonis ''{{PAGENAME}}'' en Flora Vascular]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | * ''[[Adonis annua subsp. baetica]] '' ([[Coss.]]) [[Nyman]] * ''[[Adonis annua subsp. castellana]]'' (Pau) [[C.H.Steinb.]] * ''[[Adonis annua subsp. cupaniana]]'' ([[Guss.]]) C.H.Steinb. * ''[[Adonis autumnalis]]'' L. * ''[[Adonis autumnalis var. baetica]]'' ([[Coss.]]) Pérez Lara * ''[[Adonis baetica]]'' Coss. * ''[[Adonis castellana]]'' Pau * ''[[Adonis collellii]]'' [[Sennen]] & Gonzalo * * ''[[Adonis cupaniana]]'' Guss. * ''[[Adonis micrantha]]'' [[DC.]] * ''[[donis phoenicea]]'' [[Bercht.]] & [[J.Presl]]<ref>Sinónimos en [http://www.ars-grin.gov/~sbmljw/cgi-bin/taxon.pl?401541#syn GRIN]</ref> * ''[[Adonis albortiva]]'' Hausskn. * ''[[Adonis aestivalis]]'' M.Bieb. * ''[[Adonis atrorubens]]'' (L.) Dalla Torre & Sarnth. * ''[[Adonis erosipetala]]'' Stokes * ''[[Adonis maculata]]'' Roth * ''[[Adonis perramosa]]'' Schur * ''[[Adonis preslii]]'' Tod. ex Nyman * ''[[Cosmarium autumnale]]'' Dulac<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2623065 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> |} == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Flora of North America Editorial Committee, e. 1997. Magnoliidae and Hamamelidae. Fl. N. Amer. 3: i–xxiii, 1–590. # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Scoggan, H. J. 1978. Dicotyledoneae (Saururaceae to Violaceae). 3: 547–1115. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa. # Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. View in BotanicusView in Biodiversity Heritage Library == Enllaces esternos == {{commonscat|Adonis annua}} {{wikispecies|Adonis annua}} * [https://web.archive.org/web/http://www.hoseito.com/FLORES%20MONTESES/Adonis%20annua.htm Semeyes ya información] *[http://www.topwalks.net/plants/rede/adonis_annua_more.htm Adonis annua in Topwalks] *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?401541 Germplasm Resources Information Network: ''Adonis annua''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ADAN USDA Plants ProFitxer: ''Adonis annua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502015137/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ADAN |date=2013-05-02 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Adonis|annua]] [[Categoría:Plantes de flor]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] p1duvhjny5d34tkl0bgl5v74u1nqohr Aesculus flava 0 63831 4499556 4453436 2026-06-09T21:22:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499556 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Sapindaceae]] | subfamilia = [[Hippocastanoideae]] | tribus = [[Hippocastaneae]] | genus = '''[[Aesculus]]''' | species = '''''Aesculus flava''''' | binomial_authority = [[Sol.]] in [[John Hope|Hope]] | range_map = Aesculus flava map.png }} '''''Aesculus flava''''' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''Aesculus octandra'') ye una [[especie]] [[fanerógama]] perteneciente a la familia de les [[Sapindacees]]. Ye natural d'[[América del Norte]] del este [[Pennsylvania]], del oeste [[Illinois]] y del sur [[Alabama]] y [[Georgia]]. [[Archivu:NAS-091 Aesculus flava.png|thumb|Ilustración]] [[Archivu:Aesculus flava - blossom and leaves.JPG|thumb|Flores]] == Descripción == Ye una [[árbol]] de [[fueya]] [[caduca]] de tamañu medianu, 20-35 metros d'altor. Les [[fueya|fueyes]] son palmotiaes compuestes de 5 fueyes (raramente siete) con 10-25 cm. de llargor. Les [[flor|flores]] arrexuntar en [[panícula|panícules]], son de color mariellu a mariellu verdoso, tienen 2-3 cm. de llongura colos [[estame]]s más curtios que los [[pétalu|pétalos]]. El [[frutu]] ye redondu nuna [[cápsula (frutu)|cápsula]] de 5-7 cm. conteniendo 1-3 [[grana|granes]] paecíes a la [[Nuez (frutu)|nuez]] y que tien un repulgu ablancazáu. El [[frutu]] ye [[venenu|venenosu]] para los seres humanos. == Usos == El ''Aesculus flava'' ye tamién un árbol ornamental bien curiosu que se prodiga en [[parque]]s y grandes [[Xardín|xardinos]]. == Taxonomía == ''Aesculus flava'' describióse por [[Daniel Carl Solander]] y espublizóse en ''[[Catalogus Arborum et Fruticum in Horto Edinensi Crescentium]] Anno 1778 1'', nel añu 1778.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/15500006 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Aesculus''''': nome xenéricu [[llatín]] dau por [[Linneo]] en 1753 y 1754, a partir del Llatín antiguu ''aesculus, -i'', el carbayu, lo que ye sorprendente, anque nos numberosos autores de l'antigüedá que la usaron, [[Pliniu'l Vieyu]] precisa na so ''Historia naturalis'' (''16, 11'') que ye unu de los árboles que producen abiyotes ("''Glandem, quae proprie intellegitur, ferunt robur, quercus, aesculus, ...''" -<small>''L'abiyota puramente dicha vien del carbayu, del aesculus, ...''</small>) y, quiciabes d'ellí provién el tracamundiu, pos les castañes d'india tienen un llonxanu y superficial paecíu cola abiyotes pola so piel dura y la so carne firme y amarellentao. '''''flava''''': [[epítetu]] [[latin]] que significa "mariellu dorao".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.88.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | * ''Aesculus flava var. purpurascens'' [[A.Gray]] * ''Aesculus lutea'' [[Wangenh.]] * ''Aesculus lutea'' [[Castigl.]] * ''Aesculus lutea var. discolor'' [[Dippel]] * ''Aesculus maxima'' [[D.Drake]] * ''Aesculus octandra'' [[Marshall]] * ''Aesculus octandra var. hybrida'' [[Sarg.]] * ''Aesculus octandra var. purpurascens'' [[C.K.Schneid.]] * ''Aesculus octandra var. vestita'' Sarg. * ''Aesculus octandra f. vestita'' (Sarg.) [[Merritt Lyndon Fernald|Fernald]] * ''Aesculus octandra var. virginica'' Sarg. * ''Aesculus octandra f. virginica'' (Sarg.) Fernald * ''Aesculus pavia var. flava'' ([[Sol.]]) [[Kuntze]] * ''Nebropsis neglecta'' [[Raf.]] * ''Pavia bicolor'' Raf. * ''Pavia discolor'' [[Sweet]] * ''Pavia flava'' [[Moench]] * ''Pavia hybrida'' [[DC.]] * ''Pavia lutea'' [[Poir.]] * ''Pavia neglecta'' [[G.Don]] * ''Pavia reticulata'' Raf. * ''Pawia octandra'' Kuntze<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2624500 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> |} == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Medicina china tradicional]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx. == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{Commonscat}} * [http://www.cirrusimage.com/tree_yellow_buckeye.htm Yellow Buckeye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151202175259/http://www.cirrusimage.com/tree_yellow_buckeye.htm |date=2015-12-02 }} Diagnostic images, Morton Arboretum acc. 12-O*1 * [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aefl.htm ''Aesculus flava'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720111457/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aefl.htm |date=2008-07-20 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEFL NRCS: USDA Plants Profile: ''Aesculus flava''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501062630/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEFL |date=2013-05-01 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1778]] [[Categoría:Aesculus|flava]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites por Solander]] [[Categoría:Plantes descrites por Hope]] c9b7viu4ghk7y6h6dcqubrgf9xr834z Aesculus glabra 0 63832 4499557 4237074 2026-06-09T21:24:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499557 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Aesculus glabra | image = Aesculus glabra var. glabra.jpg | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Sapindaceae]] | subfamilia = [[Hippocastanoideae]] | tribus = [[Hippocastaneae]] | genus = '''[[Aesculus]]''' | species = '''''Aesculus glabra''''' | binomial_authority = [[Willd.]] | range_map = Aesculus glabra range map.svg }} [[Archivu:Aesculus glabra USDA.jpg|thumb|Xamasca y frutu.]] [[Archivu:NAS-092 Aesculus glabra.png|thumb|Ilustración]] [[Archivu:Aesculus glabra USDA1.jpg|thumb|Inflorescencia]] '''''Aesculus glabra''''', ye una [[especie]] [[fanerógama]] perteneciente a la familia de les [[Sapindacees]]. Ye una especie natural d'[[América del Norte]] de [[Pennsylvania]], [[Ohio]], [[Nebraska]], [[Texas]], [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] y [[Ontario]]. == Descripción == Ye un [[árbol]] de [[fueya|fueyes]] [[caduca|caduques]] qu'algama los 15-25 metros d'altor. Les fueyes son [[palmotiada|palmotiaes]] de 8-16 cm de llargu. Les [[flor|flores]] arrexúntense en [[recímanu|recímanos]], son de color verde amarellentáu y tienen 2-3 cm de llongura colos [[estame]]s más llargos que los [[pétalu|pétalos]] (difier de la ''A. flava'' en que los sos estames son más curtios que los pétalos). El [[frutu]] ye una [[cápsula (frutu)|cápsula]] [[Escayu (botánica)|espinosa]] de 4-5 cm de diámetru que contién 1-3 [[grana|granes]] de color marrón, paecíes a la [[Nuez (frutu de la nozal)|nuez]]. == Propiedaes == Les flores contienen [[acedu tánico|acedu tánicu]] y son [[venenu|venenoses]] pa los seres humanos y el ganáu, sicasí son comíos polos [[esguil|esguile]]s. Los nativos americanos utilizaben estes propiedaes pa blanquiar los [[cueru|cueros]]. Ye l'árbol oficial d'[[Ohio]]. == Taxonomía == ''Aesculus glabra'' describióse por [[Carl Ludwig Willdenow]] y espublizóse en ''[[Enumeratio Plantarum Horti Botanici Berolinensis]], . . . 1: 405–406'', nel añu 1809.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/15500003 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Aesculus''''': nome xenéricu [[llatín]] dau por [[Linneo]] en 1753 y 1754, a partir del Llatín antiguu ''aesculus, -i'', el carbayu, lo que ye sorprendente, anque nos numberosos autores de l'antigüedá que la usaron, [[Pliniu'l Vieyu]] precisa na so ''Historia naturalis'' (''16, 11'') que ye unu de los árboles que producen abiyotes ("''Glandem, quae proprie intellegitur, ferunt robur, quercus, aesculus, ...''" -<small>''L'abiyota puramente dicha vien del carbayu, del aesculus, ...''</small>) y, quiciabes d'ellí remanez el tracamundiu, pos les castañes d'india tienen un llonxanu y superficial paecíu cola abiyotes pola so piel dura y la so carne firme y amarellentao. '''''glabra''''': [[epítetu]] [[latin]] que significa "glabra".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.94.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Variedaes aceptaes: * ''[[Aesculus glabra var. arguta]]'' ([[Buckley]]) [[Rob.]] ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | * ''Aesculus echinata'' [[Muhl.]] * ''Aesculus glabra var. leucodermis'' [[Sarg.]] * ''Aesculus glabra var. micrantha'' Sarg. * ''Aesculus glabra var. monticola'' Sarg. * ''Aesculus glabra f. pallida'' ([[Willd.]]) [[Merritt Lyndon Fernald|Fernald]] * ''Aesculus glabra var. sargentii'' [[Rehder]] * ''Aesculus muricata'' [[Raf.]] * ''Aesculus ochroleuca'' Raf. * ''Aesculus ohioensis'' [[F.Michx.]] * ''Aesculus pallida'' Willd. * ''Aesculus rosea'' [[Loudon]] * ''Aesculus rubella'' [[Wender.]] * ''Aesculus rubicunda'' [[Lodd.]] * ''Aesculus rubicunda var. rosea'' Loudon * ''Aesculus verrucosa'' Raf. * ''Aesculus watsoniana'' [[D.Dietr.]] * ''Hippocastanum carneum'' Raf. * ''Hippocastanum rubicundum'' Raf. * ''Isypus ochraceus'' Raf. * ''Nebropsis glabra'' Raf. * ''Nebropsis muricata'' Raf. * ''Nebropsis ochroleuca'' Raf. * ''Nebropsis pallida'' Raf. * ''Nebropsis verrucosa'' Raf. * ''Ozotis trifoliata'' Raf. * ''Pavia carnea'' [[Spach]] * ''Pavia glabra'' Spach * ''Pavia pallida'' Spach * ''Pavia watsoniana'' Spach * ''Pawia glabra'' [[Kuntze]] * ''Pawia pallida'' Kuntze * ''Pawia rubicunda'' Kuntze<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2624506 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> |} == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Medicina china tradicional]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Bailey, L. H. & E. Z. Bailey. 1976. Hortus Third i–xiv, 1–1290. MacMillan, New York. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. # Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. # Voss, E. G. 1985. Michigan Flora. Part II Dicots (Saururaceae-Cornaceae). Bull. Cranbrook Inst. Sci. 59. xix + 724.t. Sci. 59. xix + 724. == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{Commonscat}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEGLG USDA plant profile for Ohio Buckeye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703080245/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEGLG |date=2013-07-03 }} * [http://www.americanforests.org/resources/bigtrees/register.php?details=103 National Register of Big Trees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206010557/http://www.americanforests.org/resources/bigtrees/register.php?details=103 |date=2007-12-06 }} * [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aegl.htm ''Aesculus glabra'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706144219/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aegl.htm |date=2008-07-06 }} * [http://www.cirrusimage.com/tree_ohio_buckeye.htm Ohio Buckeye ''Aesculus glabra''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923203845/http://www.cirrusimage.com/tree_ohio_buckeye.htm |date=2015-09-23 }} Diagnostic photographs and documentation * [http://thisfoodthing.wordpress.com/2007/12/15/ohio-buckeye-peanut-butter-and-chocolate-candy/ Buckeye Peanut Butter & Chocolate Recipe] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1809]] [[Categoría:Aesculus|glabra]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites por Willdenow]] cind9rbprqbd63bg6pb5qa2uj4zhjnw Aesculus parviflora 0 63835 4499558 3960457 2026-06-09T21:27:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499558 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Aesculus parviflora'' | image = Aesculus-parviflora-habit.JPG | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Sapindaceae]] | subfamilia = [[Hippocastanoideae]] | tribus = [[Hippocastaneae]] | genus = '''[[Aesculus]]''' | species = '''''Aesculus parviflora''''' | binomial_authority = [[Thomas Walter|Walter]] | range_map = Aesculus parviflora range map.svg }} El '''''Aesculus parviflora''''', ye una [[especie]] d'[[arbustu]] perteneciente a la familia de les [[sapindacees]], natural d'[[Estaos Xuníos]]. ==Descripción== Ye un [[arbustu]] de [[fueya|fueyes]] [[caduca|caduques]] qu'algama los 3-5 metros d'altor. Les fueyes son opuestes y palmotiaes, compuestes por 5 o 7 de 12-20 cm de llongura por 5-10 cm d'anchu y con cantos enteros. Les [[flor|flores]] arrexuntar en [[panícula|panícules]] argutes visibles de 20-30 cm, que se paecen al [[cepiyu]] tradicional llimpiador de [[botella|botelles]], cada flor con [[mota]] tubular, [[pétalu|pétalos]] blancos pequeños y dellos [[estame]]s de 3-4 cm de llongura que resalten. [[File:Aesculus parviflora-IMG 5983.jpg|thumb|240px|Inflorescencia.]] [[File:P1000653 Aesculus parviflora (Bottlebrush Buckeye) (Hippocastanaceae) Leaf.JPG|thumb|240px|Fueyes.]] ==Usos== Úsase como [[planta]] ornamental en [[Xardín|xardinos]]. ;Principios activos: El arbustu tien como'l [[Castañal d'Indies]] trazos d'[[escina]], y un amiestu d'alredor de 30 distintos [[saponina|saponines]] y la [[esculina]].<ref>giftpflanzen.com: [http://www.giftpflanzen.com/aesculus_parviflora.html Strauchkastanie (''Aesculus parviflora'')], abgerufen am 3. Juni 2008</ref> Distintos aminoácidos con estructura de ciclopropano fueron aisllaes de la planta. Na fruta atopar ente otros α-glicina (Carboxycyclopropyl).<ref>L. Fowden o. a.: ''Cyclopropane amino acids from Aesculus and Blighia.'' In: ''Phytochemistry'' 8/1969, S.&nbsp;437–43.</ref> Amás, los ésteres d'ácidu indol-3-acéticu na planta.<ref>W. Domagalski o. a.: [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=11539676 ''Isolation and characterization of esters of indole-3-acetic acid from the liquid endosperm of the horse chestnut (Aesculus species).''] In: ''Plant Physiol'' 84/1987, S.&nbsp;1107–13. PMID 11539676</ref> == Taxonomía == ''Aesculus parviflora'' describióse por [[Thomas Walter]] y espublizóse en ''[[ Flora Caroliniana]], secundum . . . 128'', nel añu 1788.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/15500009 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Aesculus''''': nome xenéricu [[llatín]] dau por [[Linneo]] en 1753 y 1754, a partir del Llatín antiguu ''aesculus, -i'', el carbayu, lo que ye sorprendente, anque nos numberosos autores de l'antigüedá que la usaron, [[Pliniu'l Vieyu]] precisa na so ''Historia naturalis'' (''16, 11'') que ye unu de los árboles que producen abiyotes ("''Glandem, quae proprie intellegitur, ferunt robur, quercus, aesculus, ...''" -<small>''L'abiyota puramente dicha vien del carbayu, del aesculus, ...''</small>) y, quiciabes d'ellí provién el tracamundiu, pos les castañes d'india tienen un llonxanu y superficial paecíu cola abiyotes pola so piel dura y la so carne firme y amarellentao. '''''parviflora''''': [[epítetu]] [[latin]] que significa "con pequeñes flores".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.138.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Aesculus alba'' ([[Poir.]]) [[Raf.]] *''Aesculus macrostachya'' [[Michx.]] *''Aesculus macrostachys'' [[Pers.]] *''Aesculus odorata'' [[F.Dietr.]] *''Aesculus parviflora f. serotina'' [[Rehder]] *''Macrothyrsus discolor'' [[Spach]] *''Macrothyrsus odorata'' [[Raf.]] *''Nebropsis alba'' Raf. *''Pavia alba'' Poir. *''Pavia edulis'' [[Poit.]] *''Pavia macrostachys'' [[Loisel.]] *''Pavia parviflora'' Raf. *''Pawia parviflora'' [[Kuntze]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2624566 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Medicina china tradicional]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Cita llibru | autor=Alfred Pink | títulu=[http://www.gutenberg.org/etext/11892 Gardening for the Million.] | añu=[[2004]] | editorial=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]}} * Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. * Bailey, L. H. & E. Z. Bailey. 1976. Hortus Third i–xiv, 1–1290. MacMillan, New York. * Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. == Enllaces esternos == {{wikispecies|Aesculus parviflora}} {{Commonscat|Aesculus parviflora}} *[http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Aesculus+parviflora Plants for a Future: ''Aesculus parviflora''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEPA2 NRCS: USDA Plants Profile: ''Aesculus parviflora''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020062021/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEPA2 |date=2012-10-20 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1788]] [[Categoría:Aesculus|parviflora]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes ornamentales]] [[Categoría:Plantes descrites por Walter]] iosnkdlsohwonzzgq4nxm3c0ovkx52l Aesculus pavia 0 63836 4499559 4237076 2026-06-09T21:30:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499559 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Aesculus pavia'' | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Sapindaceae]] | subfamilia = [[Hippocastanoideae]] | tribus = [[Hippocastaneae]] | genus = [[Aesculus]] | species = '''''Aesculus pavia''''' | binomial_authority = [[L.]] | range_map = Aesculus pavia range map.svg | synonyms = }} La {{iniTaxon}} ye una [[especie]] de pequeñu [[árbol]] de [[fueya]] [[caduca]] o [[arbustu]] perteneciente a la familia de les [[sapindacees]]. Ye natural de les zones meridionales d'[[Estaos Xuníos]]; atópase nel este d'[[Illinois]] a [[Virxinia]] y nel sur de [[Texas]] a [[Florida]]. == Descripción == La [[planta]] algama los 5-8 metros d'altor. Les sos [[fueya|fueyes]] son palmotiaes con 5-7 fueyes, engarraes y serraes y con 10-15 cm de llargu. Les [[flor|flores]] en [[recímanu|recímanos]] de 10-17 cm de llongura son tubulares y de color coloráu escuru. Les flores son [[hermafrodita|hermafrodites]]. El [[frutu]] ye color marrón claro con 3 cm. de diámetru, algamando'l so maduror en setiembre ochobre. Les flores son bien curioses pa l'[[abeya|abeyes]] y los frutos son ricos en [[saponina|saponines]] que los faen [[venenu|venenos]]os pa los seres humanos. [[Archivu:Red Buckeye Aesculus pavia Leaf Cluster 2800px.jpg|thumb|Fueyes.]] [[File:Aesculus discolor Asa Gray.jpg|thumb|Ilustración.]] [[Archivu:Aesculus pavia L. (Dwarf Red Buckeye) Hippocastanaceae (1657458344).jpg|thumb|Inflorescencia]] == Híbridu == ''Aesculus pavia'' crucióse con ''Aesculus hippocastanum'' surdiendo un [[Híbridu (bioloxía)|híbridu]] denomináu ''[[Aesculus × carnea]]'', siendo ésti un árbol medianu de 20-25 metros d'altor, especie del padre y col heriedu de les flores color coloráu del ''A. pavia''. Ye bien popular en [[parque]]s y grandes [[Xardín|xardinos]]. Los híbridos del ''Aesculus pavia'' col ''Aesculus flava'' denominar ''Aesculus × hybrida''. == Taxonomía == ''Aesculus pavia'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]] 1: 344'', nel añu 1753.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/15500010 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: La {{iniTaxon}} ye unu de los árboles que producen abiyotes ("''Glandem, quae proprie intellegitur, ferunt robur, quercus, aesculus, ...''" -<small>''L'abiyota puramente dicha vien del carbayu, del aesculus, ...''</small>) y, quiciabes d'ellí provién el tracamundiu, pos les castañes d'india tienen un llonxanu y superficial paecíu cola abiyotes pola so piel dura y la so carne firme y amarellentao. '''''pavia''''': [[epítetu]] ;Variedaes aceptaes: * ''[[Aesculus pavia var. flavescens]]'' con flores marielles. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: {| |-valing=top | *''Aesculus austrina'' [[Small]] *''Aesculus discolor'' [[Pursh]] *''Aesculus discolor var. mollis'' [[Sarg.]] *''Aesculus humilis'' [[Lindl.]] *''Aesculus lyonii'' [[Loudon]] *''Aesculus mollis'' [[Raf.]] ex Sarg. *''Aesculus octandra'' var. ''discolor'' (Pursh) [[Rehder]] *''Aesculus pavia'' var. ''discolor'' (Pursh) [[Torr.]] & [[A.Gray]] *''Aesculus pavia'' var. ''humilis'' (Lindl.) Rehder *''Aesculus pavia'' var. ''hybrida'' [[Kuntze]] *''Aesculus pavia'' var. ''añada'' [[Dippel]] *''Aesculus pavia'' var. ''pendula'' (Loudon) Rehder *''Aesculus pubescens'' [[Starcs]] *''Aesculus rubescens'' [[Tausch]] *''Aesculus rubra'' [[Pers.]] *''Aesculus splendens'' Sarg. *''Aesculus versicolor'' [[Wender.]] *''Aesculus whitleyi'' [[K.Koch]] | *''Pavia americana'' [[J.St.-Hil.]] *''Pavia atropurpurea'' [[Spach]] *''Pavia humilis'' [[G.Don]] *''Pavia lindleyana'' Spach *''Pavia livida'' Spach *''Pavia llucida'' Spach *''Pavia macrocarpa'' G.Don *''Pavia michauxii'' Spach *''Pavia mutabilis'' Spach *''Pavia añada'' [[W.H.Baxter]] *''Pavia octandria'' [[Mill.]] *''Pavia pavia'' (L.) [[Huth]] *''Pavia rubra'' [[Moench]] *''Pavia rubra'' var. ''humilis'' (G.Don) Loudon *''Pavia rubra'' f. ''pendula'' Loudon *''Pavia rubra'' var. ''sublaciniata'' [[S.Watson]] ex Loudon *''Pavia versicolor'' Spach *''Pavia whitleyi'' K.Koch *''Pavia willdenowiana'' Spach *''Paviana coccinea'' Raf.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2624568 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> |} == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Medicina china tradicional]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # Bailey, L. H. & E. Z. Bailey. 1976. Hortus Third i–xiv, 1–1290. MacMillan, New York. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–lxxv, 1–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill. # Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York. # Wunderlin, R. P. 1998. Guide Vasc. Pl. Florida i–x + 1–806. University Press of Florida, Gainseville. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEPA USDA plant profile for Rede Buckeye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505130355/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AEPA |date=2013-05-05 }} * [http://www.swsbm.com/Images/New2-2001/Aesculus_pavia-flavescens.jpg photo of Yellow Rede Buckeye] * [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aepa.htm ''Aesculus pavia'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425082755/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/aepa.htm |date=2009-04-25 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Aesculus|pavia]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] l320jevjxjeiildsendcrvf4mh3il4u Ageratina altissima 0 63850 4499561 4237122 2026-06-09T22:16:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499561 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ageratina altissima}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |tribus = [[Eupatorieae]] |genus = ''[[Ageratina]]'' |species = '''''Ageratina altissima''''' |binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[R.M.King]] & [[H.Rob.]] |synonyms = |}} [[Ficheru: Ageratina_altissima_002.JPG|thumb|right|Inflorescencies]] [[Ficheru:White Snakeroot (2974852964).gif|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:Ageratina altissima (dkrb)-1.jpg|thumb|Vista de la planta]] '''''Ageratina altissima''''', ye una [[planta yerbácea]] [[perennifolia]], [[venenu|venenos]]a, perteneciente a la familia [[Asteraceae]], nativa del este d'[[América del Norte]]. == Descripción == Les plantes tán erectas o, dacuando ascendentes, creciendo hasta los 1,5 metros d'altor. Alcuéntrase en [[monte|montes]] y [[carba]]es nos que florien a mediaos o finales del branu o la seronda. Les flores son de color blancu llimpiu dempués del floriamientu y tien granes con pequeñes y esponxoses coles blanques que s'esprenden al soplar el vientu. Esta especie ye adaptable a distintes condiciones de cultivu y pueden atopase n'árees abiertes a la solombra col suelu desnudu, o puede tar ente la [[maleza]] nos paisaxes aveseos y en [[Sebe (barrera)|sebe]]s. == Variedaes == Hai dos variedaes distintes: * ''Ageratina altissima var. angustata y Ageratina altissima var. roanensis'', difieren nel llargor de la flor y la forma de los ápices.<ref>{{cita web | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250068005 | títulu = Ageratina altissima (Linnaeus) R. M. King & H. Robinson var. roanensis (Small) Clewell & Wooten | obra = [[Flora of North America]]}}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=250068004 | títulu = Ageratina altissima (Linnaeus) R. M. King & H. Robinson var. altissima | obra = [[Flora of North America]]}}</ref> == Toxicidá == Contién la [[toxina]] [[tremetol]], cuando les plantes son consumíes pol ganáu, la carne y la lleche contaminar cola toxina. Cuando la lleche o la carne consúmese, el venenu de la toxina, tresmitir a los humanos. La intoxicación tamién se conoz como enfermedá de la lleche, yá que de cutiu inxerse la toxina por beber la lleche de vaques que comieren esta planta. ==Propiedaes== El [[compuestu químicu]] [[tremetol]] pue ser aislláu de la planta.<ref>{{cita web|títulu=Metabolite Information: Tremetone|url=http://kanaya.naist.jp/knapsack_jsp/information.jsp?word=C00002412}}</ref> == Taxonomía == ''Ageratina altissima'' describióse por ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[R.M.King]] & [[H.Rob.]] y espublizóse en ''[[Phytologia]]'' 19(4): 212. 1970.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/2709239 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ageratina''''': nome xenéricu que deriva de la pallabra [[idioma griegu|griega]]: ''ageratos o ageraton'' que significa "que nun avieya", n'alusión a les flores que caltienen el so color por enforma tiempu.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageAB-AM.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''altissima''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "la más alta".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.19.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Variedaes aceptaes: * ''[[Ageratina altissima var. roanensis]]'' (Small) Clewell & Wooten ;Sinonimia: * ''Ageratina ageratoides'' (L.f.) Spach * ''Ageratum altissimum'' L. * ''Batschia nivea'' Moench * ''Eupatorium aboriginum'' Greene * ''Eupatorium ageratoides var. angustatum'' A.Gray * ''Eupatorium altissimum'' (L.) Murray * ''Eupatorium angustatum'' (A.Gray) Greene * ''Eupatorium boreale'' Greene * ''Eupatorium cordatum var. fraseri'' (Poir.) DC. * ''Eupatorium deltoides'' E.L. * ''Eupatorium eurybiaefolium'' Greene * ''Eupatorium frasieri'' Poir. * ''Eupatorium odoratum'' Walter * ''Eupatorium roanense'' Small * ''Eupatorium rugosum'' Houtt. * ''Eupatorium urticifolium'' Reichard * ''Kyrstenia aboriginum'' (Greene) Greene * ''Kyrstenia altissima'' (L.) Greene * ''Kyrstenia angustata'' (A.Gray) Greene * ''Kyrstenia borealis'' (Greene) Greene<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-36689?ref=tpl1 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Asteraceae#Descripción|Carauterístiques de les asteracees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Anonymous 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. # Flora of North America Editorial Committee, eds. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 8: Asteraceae, part 3. Fl. N. Amer. 21: i–xxii + 1–616. # Wunderlin, R. P. 1998. Guide Vasc. Pl. Florida i–x + 1–806. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{traducíu ref|en|Ageratina altissima}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AGALA White Snakeroot on the PLANTS database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430201508/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AGALA |date=2013-04-30 }} * [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/agal5.htm ''Ageratina altissima'' images at bioimages.vanderbilt.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909233403/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/agal5.htm |date=2015-09-09 }} * [http://biology.missouristate.edu/Herbarium/Plants%20of%20the%20Interior%20Highlands/Flowers/Eupatorium%20rugosum%20-%20N1.JPG Picture of ''Eupatorium rugosum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319180625/http://biology.missouristate.edu/Herbarium/Plants%20of%20the%20Interior%20Highlands/Flowers/Eupatorium%20rugosum%20-%20N1.JPG |date=2007-03-19 }} * [http://www.nps.gov/archive/libo/white_snakeroot3.htm On Lincoln's mother] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1970]] [[Categoría:Ageratina|altissima]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por R.M.King]] [[Categoría:Plantes descrites por H.Rob.]] [[Categoría:TBSpecies]] 0x45s4d5kn709ts085a3ywmp5v94pby Ailanthus altissima 0 63858 4499570 4490762 2026-06-09T23:46:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499570 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ailanthus altissima}} {{redirixe equí|Ailanto|Alnus viridis|la otra planta}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Simaroubaceae]] | genus = ''[[Ailanthus]]'' | species = '''''A. altissima''''' | binomial = ''Ailanthus altissima'' | binomial_authority = ([[Mill.]]) [[Walter Tennyson Swingle|Swingle]] | synonyms = }} [[Ficheru:Ailanthus altissima detalle.JPG|thumb|210px|right|''A. altissima'' (detalle).]] [[Ficheru:Ailanthus altissima5.jpg|thumb|right|210px|AilanthusAltissimaFlower2.jpg|La corteza de ''A. altissima'' ye gris y llisa, pero faise rugosa y fisurada llonxitudinalmente nos árboles adultos]] [[Ficheru:AilanthusAltissimaFlower2.jpg|thumb|right|210px|Flores de ''A. altissima'']] [[Ficheru:Ailanthus altissima1.jpg|thumb|210px|right|Granes inmadures de ''A. altissima''.]] L'{{iniTaxon}} ye un [[árbol]] ornamental bien utilizáu en xardinos públicos nel sur d'[[Europa]], orixinariu de [[China]]. De crecedera rápida, ye bien resistente a la contaminación. == Descripción == Algama una talla de 17 hasta 27 metros. Puede llegar a vivir de 40 a 50 años. Ye de [[fueya caduca]]. El tueru ye de corteza gris y sedada, con tonos castaños n'exemplares de mayor edá. Les fueyes son llargues y [[peciolu|peciolaes]]; esprenden el golor desagradable que caracteriza a esta especie. El [[frutu]] ye una [[sámara (frutu)|sámara]] que s'esvalixa de forma bien eficiente; calteniéndose munches vegaes n'a l'árbol cuando perdió yá tola fueya, n'espera de rabaseres de vientu. Introducir dende [[China]] a mediaos del [[sieglu XVIII]], pola so crecedera rápidu, y siguiendo la [[Chinoiserie|moda china]] de la dómina, col enfotu de repoblar los montes, sicasí, la mala calidá de la madera y los sos desfavorables carauterístiques fixeron fracasar el proyeutu. Ye un bon colonizador d'espacios degradaos (solares, escampleros). ==Especie invasora== N'España, y otres munches árees como [[Australia]], [[Estaos Xuníos]] o'l sur d'[[Europa]], convirtióse nuna especie montesa [[Especie invasora|invasora]] pol so rápidu crecimientu y la so capacidá pa espolletar en cualquier llugar, formando trupes arbolees nos márxenes de les carreteres. Crez en zones ensin colonizar por otres especies; nun ye un árbol forestal. Por cuenta del so potencial colonizador y constituyir una amenaza grave pa les especies autóctones, los [[hábitats]] o los [[ecosistemes]], foi catalogada nel Catálogu Español d'[[Especies exótiques]] Invasores, aprobáu por Real Decretu 1628/2011,<ref name=BOE>{{cita web|autor=BOE|títulu=Real Decretu 1628/2011, de 14 de payares, pol que se regula'l llistáu y catálogu español d'especies exótiques invasores.|url=http://www.boe.es/boe/dias/2011/12/12/pdfs/BOE-A-2011-19398.pdf|idioma=castellanu}}</ref> de 14 de payares, tando prohibida n'España la so introducción nel [[mediu natural]], posesión, tresporte, tráficu y comerciu. Les carauterístiques bioecológicas de la especie convertir n'altamente invasora: ye resistente a la contaminación y a gran parte d'inclemencies ambientales, fabrica una enorme cantidá de frutos al añu, y tien una gran capacidá de rebrote. Amás, afecta de forma direuta a la organización y al funcionamientu del ecosistema nel que s'instaura, yá qu'amenorga la cobertoria vexetal del estratu herbal pola proyeición de solombra y la lliberación de sustancies alelopáticas al traviés de los sos raigaños, amonta la cobertoria del estratu arbóreo, amenorga la biodiversidá y la riqueza d'especies y amonta la dominancia en favor de sigo mesmu.<ref name=Ambiociencias>{{cita web|autor=Bayón, A. y Llapaes, F.|títulu=Ailanthus altissima (Mill.) Swingle (Simarubaceae) como potencial invasora.|url=https://buleria.unileon.es/handle/10612/1607|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140309212250/https://buleria.unileon.es/handle/10612/1607|fechaarchivu=2014-03-09}}</ref> == Propiedaes == '''Principios activos''': contién [[Glucósidu|glucósidos]], [[resina]], esencia acre, [[tanín]]s, [[mucílagu|mucílagos]].<ref name = Lin>{{cita web |url=http://www.linneo.net/plut/index2.htm |títulu= ''Ailanthus altissima''|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2009 |obra= Plantes útiles: Linneo}}</ref> '''Indicaciones''': ye [[astrinxente]], antihelmíntico, antidiarréico, rubefaciente, [[emético]]. Tien De actuase con prudencia nel so emplegu per vía interna, una y bones una dosis escesiva tien en primer llugar un efeutu [[purgante]] y dempués [[emético]].<ref name = Lin /> '''Otros usos''': les fueyes utilizar pa fabricación de papel y como [[colorante]] mariellu pa la llana.<ref name = Lin /> == Taxonomía == Les primeres descripciones científiques del ailanto fixéronse pocu dempués de que s'introdució n'[[Europa]] pol [[xesuita]] francés [[Pierre Nicholas d'Incarville]]. D' Incarville unviara granes dende [[Beixín]] al traviés de [[Siberia]] al so amigu'l botánicu [[Bernard de Jussieu]] na [[Años 1740|década de 1740]]. Creyóse que les granes unviaes por d'Incarville yeren d'un árbol asemeyáu y de gran importancia económica, el ''[[Toxicodendron vernicifluum]]'', que reparara na rexón del baxu [[Yangtsé]], más que del ailanto. D' Incarville axuntó una nota qu'indicaba esto, lo que causó gran tracamundiu taxonómicu nos siguientes decenios. En 1751, Jussieu llantó delles granes en [[Francia]] y unvió a otres a [[Philip Miller]], el superintendente del [[Chelsea Physic Garden]], y a Philip C. Webb, el dueñu d'un xardín de plantes exótiques en [[Busbridge]], [[Inglaterra]].<ref name="hu1979">{{cita publicación | apellíu =Hu | nome =Shiu-ying | títulu =''Ailanthus altissima'' | publicación =Arnoldia | volume =39 | númberu =2 | páxines =29–50 | mes =Marzu | añu =1979 | url =http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1072.pdf | fechaaccesu =7 de febreru de 2010 | formatu =PDF | archiveurl =https://web.archive.org/web/20110719204428/http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1072.pdf | archivedate =2011-07-19 }}</ref> El tracamundiu nel nome empezó cuando l'árbol foi descritu polos trés homes con trés nomes distintos. En [[París]], [[Linneo]] dio a la planta'l nome de ''Rhus succedanea'', ente que popularmente yera conocíu como ''grand vernis du Japon''. En [[Londres]], les muestres fueron llamaes por Miller ''Toxicodendron altissima'' y en Busbridge foi llamáu nel antiguu sistema de clasificación como ''Rhus Sinese foliis alatis''. Hai rexistros esistentes de la década de 1750 de disputes sobre'l nome fayadizu ente Philip Miller y [[John Ellis]], curador del xardín de Webb en Busbridge. Más que resolver la cuestión, llueu apaecieron más nomes pa la planta: [[Jakob Friedrich Ehrhart]] reparó una muestra n'[[Provincia d'Utrecht|Utrecht]] en 1782 y llamar ''Rhus cacodendron''.<ref name="hu1979"/> La cuestión foi esclariada un pocu en 1788 cuando [[René Louiche Desfontaines]] reparó les sámaras de los especímenes de París, qu'inda fueren etiquetaos como ''Rhus succedanea'', y llegó a la conclusión de que la planta nun yera un [[zumaque]]. Publicó un artículu con una descripción ilustrada y dio-y el nome de ''Ailanthus glandulosa'', asitiándolo nel mesmu xéneru que les especies tropicales entós conocíes como ''A. integrifolia'' (güei, [[Ailanthus triphysa|''A. triphysa'']]). El nome derivar de la pallabra [[ambonesa]] Ailanto, que significa "árbol de cielu" o "árbol qu'algama'l cielu".<ref name="hu1979"/><ref name="shah97">{{cita publicación| apellíu =Shah| nome =Behula| títulu = The Checkered Career of ''Ailanthus altissima'' | publicación =Arnoldia | volume =57 | númberu =3 | páxines = 21–27 | fecha =Branu de 1997 | url =http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/472.pdf | fechaaccesu =7 de febreru de 2010|formatu=PDF}}</ref> Diolu como nome específicu ''glandulosa'' en referencia a les glándules nes fueyes; esi nome perduró hasta fecha tan tardía como 1957, pero a la fin resultó inválidu por un homónimu tardíu a nivel d'especie.<ref name="hu1979"/> El nome de la especie actual provién de [[Walter T. Swingle]] que foi contratáu pol Departamentu d'Estaos Xuníos d'Industria de Plantes. Decidió tresferir el nome específicu más antiguu de Miller al xéneru de Desfontaines, dando como resultáu'l nome güei aceptáu de ''Ailanthus altissima''.<ref name="swingle">{{cita publicación| apellíu=Swingle| nome=Walter T.| añu=1916| títulu=The early European history and the botanical name of the tree of heaven, Ailanthus altissima| publicación=Journal of the Washington Academy of Sciences| volume=6| páxines =490–498| númberu=14}}</ref> ''Altissima'' ye la espresión en [[llatín]] que quier dicir "el más altu",<ref name=epithets>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.19.html Dictionary of Botanical Epithets]. Últimu accesu, 15-4-2008.</ref> y refierse a los altores que l'árbol puede algamar. Dacuando a esta planta llámase-y, incorreutamente, col [[epítetu específicu]] na forma masculina (''glandulosus'' o ''altissimus''), pero nun ye correutu porque los botánicos, como nel [[llatín clásicu]], traten a la mayoría de los nomes d'árboles en femenín. ;Variedaes: Hai trés [[Variedá (bioloxía)|variedaes]] de ''A. altissima'': * ''Ailanthus altissima'' var. ''altissima'', que ye la variedá tipu y ye orixinaria de [[China continental]]. * ''Ailanthus altissima'' var. ''tanakai'', que ye un [[endemismu]] de les tierres altes del norte de [[Taiwán]]. Difier del tipu en que tien una corteza amarellentada, fueyes extrañamente pinnaes que tamién son de permediu más curties con 45-60 cm de llongura con namái 13–25 fascículos paecíos a un focete.<ref name=chinaflora>{{Cita enciclopedia | apellíu=Huang | nome=Chenjiu | títulu =''Ailanthus'' Desf. | añu=1997 | encyclopedia =Flora Reipublicae Popularis Sinicae | editor =Shukun Chen | volume=43(3) | páxines=1–5 | lugar=Beixín| editorial=Science Press | isbn= 7-03-005367-2}}</ref><ref name=chinainvade>{{cita web| apellíu =Zheng| nome =Hao| coautores =wu, Yun; Ding, Jianqing; Binion, Denise; Fu, Weidong; Reardon, Richard| títulu =Ailanthus altissima| obra =Invasive Plants of Asian Origin Established in the United States and Their Natural Enemies, Volume 1| editorial =USDA Forest Service| mes =September| añu =2004| url =http://www.invasive.org/weeds/asian/ailanthus.pdf| fechaaccesu =7 de febreru de 2010| formatu =PDF| urlarchivu =https://web.archive.org/web/20060928013453/http://www.invasive.org/weeds/asian/ailanthus.pdf| fechaarchivu =2006-09-28}} FHTET-2004-05</ref><ref name=taiwan>{{Cita llibru|apellíos=Li|nome=Hui-lin|capítulu=Simaroubaceae|editor=Editorial Committee of the Flora of Taiwán|títulu=Flora of Taiwán, Volume 3: Hamamelidaceae-Umbelliferea|edición=2ª|añu=1993|urlcapítulu=http://tai2.ntu.edu.tw/udth/bin/fot1.exe/browse?bid=3&páxina=545|fechaaccesu=7 de febreru de 2010|isbn=9757-9019-41-X}}</ref> Ta incluyíu na [[Llista Colorada de la UICN]] d'especies amenaciaes por cuenta de la [[perda d'hábitat]] pola construcción y los plantíos industriales.<ref name=IUCN>{{cita web| apellíu =Pan| nome =F.J.| títulu =Ailanthus altissima var. tanakai| obra =2006 IUCN Red List of Threatened Species| añu =1998| url =https://www.iucnredlist.org/search/details.php/31349/all| fechaaccesu =7 de febreru de 2010}}</ref> * ''A. altissima'' var. ''sutchuenensis'', que s'estrema en que tien ramillas coloraes.<ref name=chinaflora/><ref name=chinainvade/> [[Ficheru:Ailanthus-altissima.jpg|thumb|right|220px|Un exemplar femenín de ''A. altissima'' con una intensa carga de granes madures.]] ;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Ailanthus cacodendron'' (Ehrh.) Schinz & Thell. * ''Ailanthus erythrocarpa'' Carrière * ''Ailanthus giraldii'' Dode * ''Ailanthus giraldii var. duclouxii'' Dode * ''Ailanthus glandulosa'' Desf. * ''Ailanthus glandulosa var. erythocarpa'' (Carrière) Mouill. * ''Ailanthus glandulosa f. erythocarpa'' (Carrière) C.K.Schneid. * ''Ailanthus glandulosa f. rubra'' Dippel * ''Ailanthus glandulosa var. spinosa'' M. Vilm. & Bois * ''Ailanthus guangxiensis'' S.L.Mo * ''Ailanthus japonica'' K.Koch * ''Ailanthus japonica'' Dippel * ''Ailanthus peregrina'' (Buc'focete) F.A.Barkley * ''Ailanthus pongelion'' J.F.Gmel. * ''Ailanthus procera'' Salisb. * ''Ailanthus rhodoptera'' F.Muell. * ''Ailanthus sinensis'' Dum.Cours. * ''Ailanthus sutchuensis'' Dode * ''Ailanthus vilmoriniana'' Dode * ''Ailanthus vilmoriniana var. henanensis'' J.Y.Chen & L.Y.Jin * ''Albonia peregrina'' Buc'focete * ''Choerospondias auriculata'' D.Chandra * ''Pongelion cacodendron'' (Ehrh.) Farw. * ''Rhus cacodendron'' Ehrh. * ''Toxicodendron altissimum'' Mill. ;''var. altissima * ''Pongelion glandulosum'' (Desf.) Pierre ;''var. sutchuenensis'' ([[Dode]]) [[Rehder]] & [[E.H.Wilson]] * ''Ailanthus cacodendron var. sutchuenensis'' (Dode) Rehder & E.H. Wilson * ''Ailanthus glandulosa var. sutchuenensis'' (Dode) Rehder * ''Ailanthus sutchuenensis'' Dode ;''var. tanakae'' ([[Hayata]]) [[Kaneh.]] & [[Sasaki]] * ''Ailanthus glandulosa var. tanakae'' Hayata<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Ailanthus+altissima ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Plagues == Una especie de [[Lepidoptera]] Atteva aurea, nativa d'América atopó nel Árbol del cielu un hospedero alternativu, causando grandes daños por herbivoría en dellos exemplares [[Ficheru:Ailanthus webworm in Ailanthus altissima tree.jpg|thumb|Árbol del cielu afeutáu por Atteva aurea]] == Ver tamién == * [[Planta melecinal]] * [[Fitoterapia]] * [[Usos melecinales de los raigaños]] * [[Medicina china tradicional]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [http://www.arbolesibericos.es/especie/ailanthusaltissima Ailanthus altissima n'Árboles Ibéricos] * [http://site.www.umb.edu/conne/jennjim/ailanthus.html Ailanthus altissima - Tree of Heaven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203054705/http://site.www.umb.edu/conne/jennjim/ailanthus.html |date=2009-02-03 }} - Introduction of Non-native plants to Massachusetts * [http://www.nps.gov/plants/alíen/fact/aial1.htm National Park Service fact sheet] * [http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/ailalt/distribution_and_occurrence.html U.S. Forest Service Database entry on distribution and occurrence] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AIAL ''Ailanthus altissima''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516111233/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AIAL |date=2008-05-16 }} at the PLANTS database {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ailanthus|altissima]] [[Categoría:Plantes invasores]] [[Categoría:Árboles ornamentales]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de China]] [[Categoría:TBSpecies]] 39j0wf9k9o2x1ot7opjbxwty89v0j6g Alhagi maurorum 0 63884 4499589 4497950 2026-06-10T07:34:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499589 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Alhagi maurorum}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | subfamilia = [[Faboideae]] | tribus = [[Hedysareae]] |genus = ''[[Alhagi]]'' |species = '''''A. maurorum''''' |binomial = ''Alhagi maurorum'' |binomial_authority = [[Friedrich Kasimir Medikus|Medik.]] <ref name=grin>&nbsp;The name ''Alhagi maurorum'', replacing [[Carl Linnaeus|Linnaeus']] ''Hedysarum alhagi'', was first published in ''Vorlesungen der Churpfälzischen physicalisch-ökonomischen Gesellschaft'' 2: 397. 1787. {{ cita web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?2198 |títulu=''Alhagi maurorum'' information from NPGS/GRIN |author=[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] |quote=Comment: a ''nom. nov.'' for ''Hedysarum alhagi'' L. |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |date=May 9, 2011 |fechaaccesu=November 13, 2011}}</ref> |synonyms = }} '''''Alhagi maurorum''''' ye una [[especie]] d'arbustu perteneciente a la familia de les [[fabacees]]. [[Ficheru:Alhagi maurorum - Camelthorn.JPG|thumb|Vista de la planta]] [[Ficheru:Alhagi maurorum bush.JPG|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:Alhagi maurorum Taub123b.png|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:Alhagi maurorum.JPG|thumb|Detalle]] ==Distribución== Esti arbustu ye nativu de la rexón que s'estiende dende'l [[Mediterraneu]] hasta [[Rusia]], pero introducióse en munches otres árees del mundu, como [[Australia]], el sur d'[[África]] y l'oeste d'[[Estaos Xuníos]]. Distribúise per '''[[Eurasia]]''' y el '''[[Mediu oriente]]''', en: [[Afganistán]]; [[Armenia]]; [[Azerbaixán]]; norte de [[China]]; [[Xipre]]; norte d'[[India]]; [[Irán]]; [[Iraq]]; [[Israel]]; [[Xordania]]; [[Kazakstán]]; [[Kuwait]]; [[El Líbanu]]; [[Mongolia]]; [[Paquistán]]; [[Siria]]; [[Taxiquistán]]; [[Turquía]]; [[Turkmenistán]]; [[Uzbequistán]]; y [[Rusia]] (en [[Ciscaucasia]], [[Dagestán]].<ref name=grin/> ==Descripción== Ye una [[planta perenne]] que crez a partir d'un masivu sistema de [[rizoma|rizomes]] que puede estendese más de dos metros nel suelu. Nuevos biltos pueden apaecer a más de 6 m de distancia de la planta madre. Sobre'l terrén, la planta escasamente llega a 120 cm d'altor. Trátase d'una xamasca gris verdosu bien ramificáu, con llargos escayos a lo llargo de les cañes. Lleva pequeñes flores, de color rosa brillante y pequeñes vaines de lleguminoses, que son de color marrón o acoloratáu y constreñida ente les granes. Les granes tán enllordiaes de color marrón. ==Usos== ''Alhagi maurorum'' utilizóse de forma llocal na medicina popular como tratamientu pa tumores glandulares, pólipos nasales y enfermedaes rellacionaes coles víes biliares. <ref name=jad>{{cita web|author=[[James A. Duke]] |títulu=''Alhagi maurorum'' (FABACEAE) |publisher=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/ethnobot.pl?ethnobot.taxon=Alhagi%20maurorum |fechaaccesu=November 13, 2011}}</ref> Utilízase como floritu poles sos propiedaes como [[estomacal|gastroprotectora]]s, [[diaforético]], [[diuréticu]], [[expectorante]], [[llaxante]], [[antidiarreico]] y [[antisépticu]], y nel tratamientu del [[reumatismu]] y les [[hemorroide]]s. La planta mentar nel [[Corán]] como fonte de dulce [[Maná (Biblia)|Maná]]. Tamién s'utilizó como [[edulcorante]].<ref name=grin/> ==Ecoloxía== ''Alhagi maurorum'' ye una maleza nociva fuera del so área de distribución natural. Ye un contaminante de la grana d'alfalfa, y crez fácilmente cuando s'introduz por fuercia a un campu cultiváu. Cuenta con una amplia tolerancia a los suelos, espolletando en solución salina, arena, roca y suelos secos. Facer meyor cuando crecen xunto a una fonte d'agua, tal como una cabiana de riego. Ye malo d'aceptar polos animales ya irritante cuando invade'l forraxe y la tierra de llendo. == Taxonomía == ''Alhagi maurorum'' describióse por [[Friedrich Kasimir Medikus]] y espublizóse en ''[[Notes from the Royal Botanic Garden, Edinburgh]]'' 31(1): 131. 1971.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13055915 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=7 de mayu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Alhagi''''': nome xenéricu que provién de la pallabra [[idioma árabe|árabe]] pa [[pelegrín]].<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageAB-AM.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''maurorum''''': [[epítetu]] ;Sinonimia: * ''Alhagi camelorum'' DC. * ''Alhagi camelorum'' Fisch. * ''Alhagi camelorum var. spinis-elongatis'' Boiss. * ''Alhagi kirghisorum'' sensu Grossh. * ''Alhagi maurorum subsp. maurorum * ''Alhagi persarum'' Boiss. & Buhse * ''Alhagi pseudalhagi'' (M.Bieb.) Fisch. * ''Alhagi pseudalhagi subsp. persarum'' (Boiss. & Buhse) Takht. * ''Hedysarum alhagi'' L. * ''Hedysarum pseudalhagi'' M.Bieb.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/ild-7497 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref><ref name = Ild>{{cita web |url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?version~10.01&LegumeWeb&tno~5070&genus~Alhagi&species~maurorum |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=7 de mayu de 2015 |formatu= |obra= International Legume Database & Information Service}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Meikle, R.D. (1977) Flora of Cyprus, Vol. 1. The Bentham-Moxon Trust, R.B.G. Kew # Sanjappa, M. (1992) Legumes of India. Dehra Dun: Bishen Singh Mahendra... # Ali, S.I. (1977) Papilion. In: Flora of West Pakistan, Non 100. # Greuter, W. et al. (Eds.) (1989) Med-Checklist Vol. 4 (published) # Roskov Yu. R. (2005) Editorial scrutiny: Northern Eurasia data Import (unpubl.) # Aliev, R.A. (1950) In: Flora Azerbaixana, Vol. 5. Baku. (Rus) # Ambasta, S.P. (1986) The useful plants of India # Maheshwari, J.K. (1963) The Flora of Delhi == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3711,3712 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALMA12 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425140001/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALMA12 |date=2013-04-25 }} *[http://www.invasive.org/browse/subject.cfm?sub=5061 invasive.org Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117185114/http://www.invasive.org/browse/subject.cfm?sub=5061 |date=2009-01-17 }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Alhagi+pseudalhagi Photo gallery] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Mohhammad Kazem Gharib Naseri, Seyyed Ali Mard: Gastroprotective effect of alhagi maurorum on exprimental gastric ulcer in rats |2=http://pjms.com.pk/issues/julsep07/article/article20.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ijppsjournal.com/Vol2Suppl3/708.pdf Attia H. Atta and others: Evaluation of the diuretic effect of Conyza dioscorides and Alhagi maurorum. International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences, Vol 2, Suppl 3, 2010, pp. 162-165.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924033509/http://www.ijppsjournal.com/Vol2Suppl3/708.pdf |date=2015-09-24 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15138016 Atta AH, Mouneir SM.: Antidiarrhoeal activity of some Egyptian melecinal plant extracts. J Ethnopharmacol. 2004 Jun;92(2-3), pp.303-309] * [http://www.ummah.com/islam/taqwapalace/fitness/health2.html Plants of the Noble Qur'an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110115031955/http://www.ummah.com/islam/taqwapalace/fitness/health2.html |date=2011-01-15 }} * [http://server9.web-mania.com/users/pfafardea/database/plants.php?Alhagi+maurorum Plants for a Future database: Camel Thorn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718010750/http://server9.web-mania.com/users/pfafardea/database/plants.php?Alhagi+maurorum |date=2011-07-18 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1971]] [[Categoría:Hedysareae]] [[Categoría:Flora de la cuenca mediterránea]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Plantes descrites por Medikus]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] dszlqgc5r4qca5fhfi13smufwlr8fmh Allium sativum 0 63902 4499598 4472252 2026-06-10T08:56:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499598 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Allium sativum}} {{Redirixe equí|Folio|Ayu (dixebra)}} {{Ficha de taxón | Ayu | image = Allium sativum Woodwill 1793.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Liliopsida]] | ordo = [[Asparagales]] | familia = [[Amaryllidaceae]] | subfamilia = [[Allioideae]] | tribus = [[Allieae]] | genus = [[Allium]] | species = '''''Allium sativum''''' | binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]], ''Sp. Pl.'', 1: 296, 1753[https://biodiversitylibrary.org/page/358315] }} [[Ficheru:Knoblauch 7133.jpg|thumb|Inflorescencia con flores, bulbillos y restos de la espata.]] L'{{iniTaxon}} ye una especie d'importancia económica llargamente cultivada y desconocida n'estáu montés.<ref name = FLIB>[http://www.floraiberica.es/floraiberica/texto/borrador/vol_XX/20_183_27_Allium.pdf ''Allium'' en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid]</ref><br /> Ye una especie manera d'amplia variabilidá morfolóxica y fisiolóxica y, a la lluz de los estudios moleculares, ye altamente probable que seya orixinaria d'[[Asia]] occidental y media al traviés del so proxenitor ''[[Allium longiscupis]]'', y que foi introducida dende ellí nel [[Mediterraneu]] Le depués a otres zones- onde se cultiva dende hai más de 7000 años.<ref name = MAAS>[H. I. Maaß, M. KlaasT.Infraspecific differentiation of garlic (''Allium sativum'' L.) by isozyme and RAPD markers.Theoretical and Applied Genetics, Volume 91, Issue 1, pp 89-97,1995]</ref><ref name = ALLRA>[Fritsch R.M. & Tostaren N., Evolution, domestication and taxonomy. ''Allium' crop science: recent advances, p. 5-30, CAB International, 2002]</ref> == Descripción == Ye una planta perenne con [[fueya|fueyes]] planes y delgaes, d'hasta 30 cm de llargor. Les [[raigañu (botánica)|raigaños]] algamen fácilmente fondures de 50 cm o más. El [[Bulbu (botánica)|bulbu]], de piel blanco, forma una ''cabeza'' estremada en gayos que comúnmente son llamaos ''dientes''. Cada cabeza puede contener de 6 a 12 dientes, cada unu de los cualos alcuéntrase envueltu nuna delgada capa de color blancu o acoloratáu. Cada unu de los dientes puede dar orixe a una nueva planta d'ayu, yá que tienen na so base una yema terminal que ye capaz de granar inclusive ensin necesidá de llantase primeramente. Esti biltu empieza a apaecer depués de los trés meses de collecháu, dependiendo de la variedá y condiciones de caltenimientu. Les flores son blanques, y en delles especies el tarmu tamién produz pequeños bulbos o hijuelos. Un par de selmanes primero que l'ayu tea dispuestu pa ser collecháu, brota un renuevu redondu que tiende a enroscase conocíu por porrino; esti porrino ye una delicia gastronómica. Una carauterística particular del bulbu ye'l fuerte [[Golor aliáceo|golor]] que emana al ser cortáu. Esto debe a dos sustancies altamente volátiles, la '''[[alicina]]''' y el '''[[disulfuro de alilo]]'''.<ref name = Block>Eric Block, "Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science" (Cambridge: Royal Society of Chemistry, 2010)</ref><ref>{{cita web|url=http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Alli_sat.html?spicenames=ye|títulu=Spice Pages: Garlic (Allium sativum, garlick)|fechaaccesu=2 d'avientu de 2012|autor=Gernot Katzer|fecha=[[8 Aug 2009]]}}</ref> == Taxonomía == ''Allium sativum'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 296–297. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/18401720 |títulu= ''{{PAGENAME}}'' |fechaaccesu=10 de xunetu de 2013 |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref><ref>{{cita web|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296499|títulu=''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=10 de xunetu de 2013|obra=World Checklist of Selected Plant Families|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121011113333/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296499|fechaarchivu=2012-10-11}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Allium''''': nome xenéricu bien antiguu. Les plantes d'esti xéneru yeren conocíos tantu polos [[República romana|romanos]] como polos [[Antigua Grecia|griegos]]. Sicasí, paez que'l términu tien un orixe [[celta]] y significa "quemar", en referencia al fuerte golor acre de la planta.<ref>Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Volume primu, Milano, Federico Motta Editore, 1960, páx. 76.</ref> Unu de los primeros n'utilizar esti nome pa fines botánicos foi'l [[naturalista]] [[Francia|francés]] [[Joseph Pitton de Tournefort]] (1656-1708). '''''sativum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "cultiváu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.162.html N'Epítetos Botániques]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: La mayor parte de los taxones infra-específicos descritos son consideraos meros sinónimos.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-296499 The Plant List]</ref> * ''Allium controversum'' [[Schrad.]] ex [[Willd.]] * ''Allium longicuspis'' [[Regel]] * ''Allium ophioscorodon'' [[Heinrich Friedrich Link|Link]] * ''Allium pekinense'' [[Prokh.]] * ''Allium sativum'' var. ''controversum'' (Schrad. ex Willd.) [[Nyman]] * ''Allium sativum'' subsp. ''controversum'' (Schrad. ex Willd.) [[K.Richt.]] * ''Allium sativum'' subsp. ''ophioscorodon'' (Link) [[Schübl.]] & [[G.Martens]] * ''Allium sativum'' var. ''ophioscorodon'' (Link) [[Döll]] * ''Allium sativum'' var. ''pekinense'' ([[Prokh.]]) [[F.Maek.]] * ''Allium sativum'' f. ''pekinense'' (Prokh.) [[Makino]] * ''Allium sativum'' var. ''subrotundum'' [[Gren.]] & [[Godr.]] * ''Allium sativum'' subsp. ''subrotundum'' (Gren. & Godr.) K.Richt. * ''Allium scorodoprasum'' var. ''viviparum'' Regel * ''Allium scorodoprasum'' subsp.'' viviparum ''(Regel) K.Richt. * ''Porrum ophioscorodon'' (Link) [[Rchb]]. * ''Porrum sativum'' (L.) Rchb. ''nom. illeg.'' == Cultivu == Dende los tiempos remotos l'ayu cultivar en [[Grecia]], Roma la [[India]] ya inclusive en dellos países del [[oriente]]. Los requisitos ambientales pal so cultivu son: * Suelos con bon drenaxe, preferentemente francos o daqué magrizos, ricos en [[materia orgánico]] y con [[mugor]]. Afacer con facilidá en suelos cultivaos primeramente con [[cebera|ceberes]] * Riego permanente hasta'l periodu anterior a la collecha. * Fertilización cimeru a otres hortolices * Desmalezamiento del suelu, principalmente mientres el primer periodu de germinación * Temperatures inferiores a los 17&nbsp;°C La ''plantíu'' realizar en [[iviernu]] o principios de [[primavera]], cuando'l diente yá brotó y el nuevu tarmu algama un 50% del llargor del diente. Ye importante escoyer los dientes destinaos a llantar, teniendo d'escoyer los más sanos y representativos de la variedá pa caltener les sos cualidaes. [[Ficheru:POL czosnek 333.JPG|thumbnail|izquierda|200px|Cabeza d'ayu]] Pa consiguir los meyores resultaos prefierse l'usu de dientes grandes, de más de 4&nbsp;g. Sicasí, en zones de regadío, l'usu de dientes descomanadamente grandes puede causar el desarrollu de podrigueros, polo que s'encamienta la desinfeición en secu con funguicides (tradicionalmente utilícense [[benomilo]], [[:en:Vinclozolin|vinclozolín]], etc.).<ref>{{Cita llibru |autor=Maroto, J. V. |títulu=Horticultura herbácea especial |añu=1986 |ubicación=Madrid |editorial=Ediciones Mundi-Prensa |isbn=84-7114-120-5 |páxina=146}}</ref> La llantadera puede realizase manualmente o con maquinaries, depositando'l diente nel suelu a una fondura ente los 3 y 6 cm (una o dos veces el tamañu del diente). Tien de ponese cola punta escontra riba, pa evitar deformaciones na nueva planta. Otru aspeutu a tener en cuenta pa llograr una producción considerable ye'l distanciamientu fayadizu ente fileres y ente una planta y otra. Anque nun ye un cultivu que rica de grandes superficies, el distanciamientu ye importante pal bon desarrollu de los bulbos. L'ayu cultiváu en climes fríos adquier un sabor más picante. El momentu fayadizu pa la ''recoyida'' ye n'agostu y ta determináu pol usu posterior que se va dar a los bulbos. Si l'oxetivu ye llograr granes pa una llantadera posterior, tienen de collechase cuando les fueyes empiecen a amostalgase. Sicasí, si destinar al consumu, nun hai qu'esperar a que les fueyes ensúguense dafechu. El ciclu completu, dende la guañada hasta la recoyida de los nuevos bulbos, tarda aproximao ocho meses. Una vegada rematada la collecha, los bulbos tienen de caltenese nun llugar tibiu, soleyeru y con bona ventilación mientres dos o tres selmanes, por que se ''ensuguen'' o ''curen'' Los cultivos d'ayu deben rotarse dempués de tres años a lo más, pa evitar l'escosamientu del suelu. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="50%" {{tablaguapa}} align=left style="clear:left" ! colspan=5|Los 10 Mayores Productores Mundiales — FAOSTAT 2011[http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |date=2011-07-13 }} |- ! bgcolor="#DDDDFF" width="50%" | País ! bgcolor="#DDDDFF" width="50%" | Producción (MT) |- | {{CHN}} || 12.219.939 |- | {{IND}} || 1.057.800 |- | {{EGY}} || 295.845 |- | {{KOR}} || 295.002 |- | {{RUS}} || 233.950 |- | {{MMR}} || 209.308 |- | {{BGD}} || 209.153 |- | {{USA}} || 190.690 |- | {{ARG}} || 174.363 |- | {{UKR}} || 171.900 |- |} <br clear="all" /> == Caltenimientu == Pa caltener los ayos, resulta conveniente que los bulbos tean abondo secos, pa lo cual encamiéntase allugalos primeramente nun llocal con bien bona aireación, de forma que l'ensugáu pueda llegar a términu. Mientres el caltenimientu puramente dicha, los bulbos toleren temperatures inferiores a 0&nbsp;°C. Les condiciones más apropiaes de caltenimientu son 0&nbsp;°C y 65-70 % de mugor relativo. En tales condiciones, l'almacenamientu puede enllargase hasta 6-7&nbsp;meses.<ref name="Maroto">{{Cita llibru|autor=Maroto, J. V. |títulu=Horticultura herbácea especial |añu=1986 |ubicación=Madrid |editorial=Ediciones Mundi-Prensa |isbn=84-7114-120-5 |páxina=147}}</ref><ref name="Kader">{{Cita llibru|editor=Kader, Adel A.|títulu=Postharvest Technology of Horticultural Crops|añu=2002 |editorial=University of California, Agriculture and Natural Resources, Publication 3311 |allugamientu= Oakland, California |isbn=1-879906-51-1 |edición=3ª |páxina=514}}</ref> Mientres el caltenimientu, los bulbos son pocu sensibles al [[Etilenu (bioloxía)|etilenu]].<ref name="Kader" /> == Usu gastronómicu == [[Ficheru:Ajos aliñados-2009.jpg|250px|thumbnail|izquierda|Ayos aliñaos y arumaos con [[laurus nobilis|fueyes de lloréu]].]] L'ayu emplegar na cocina como un saborizante natural. Tien un arume y un sabor carauterístico que suel acompañar ciertos platos de la [[cocina mediterránea]]. Los biltos tienros de les fueyes suélense incluyir en dellos platos. Estos biltos pueden ser preparaos como si fueren [[espárragu|espárragos]], anque'l consumu del bulbu ye muncho más habitual. Xeneralmente utilícense secos o semisecos, como ayu deshidratáu, verdes ([[Allium scorodoprasum|ajetes]]) y en encurtidos.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.hc-sc.gc.ca/iyh-vsv/food-aliment/garlic-ail_y.html It's Your Health - Garlic-In-Oil<!-- Bot generated title -->]</ref> Dalgunos de los munchos platos onde l'ayu ye un ingrediente esencial son el [[ajoblanco]], l'[[ayu cabañil]], l'[[ayu caliente]], l'[[ayu mataero]] o [[folio pringue]], l'[[atascaburras]], el [[gazpachu andaluz]], el [[pollu al ajillo]], l'escabeche oriental, el [[salmorejo]], l'[[alioli|allioli]], l'[[ajoarriero]], el [[mueyo (mueyu)|mueyo d'ayu]] o la [[sopa d'ayu]].<ref>{{Cita web |url=http://cecalaveras.ucdavis.edu/garlic.htm |títulu=GARLIC: Safe Methods to Store, Caltenga and Enjoy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081014081728/http://cecalaveras.ucdavis.edu/garlic.htm |fechaarchivu=2008-10-14 }}</ref><ref>[http://postharvest.ucdavis.edu/Produz/ProduceFacts/Veg/garlic.shtml Garlic Produz Facts<!-- Bot generated title -->]</ref> Ye l'ingrediente principal na ellaboración de delles [[mueyu (gastronomía)|mueyos]] [[mueyu emulsionada|emulsionadas]] como'l [[alioli|allioli]]. Dientro de la promoción gastronómica, esisten feries nes que l'ayu vender de forma esclusiva, tal que puede trate na feria añal celebrada na ciudá de [[Zamora]]: [[Feria del ayu de Zamora|Feria de San Pedro]] (celebrada cada añu a finales de xunu), según na vecina ciudá de [[Toro (Zamora)|Toro]]. {{Ficha de valor nutricional| nome = Folio, crudu | kJ=623 | proteínes=6.36 g | grases=0.5 g | carbohidratos = 33.06 g | almidón= | azúcar=1.00 g | fibres = 2.1 g | sodiu_mg=17 | potasiu_mg = | vitA_ug = | vitC_mg=31.2 | vitB3_mg=0.7 | vitB5_mg =0.596 | fierro_mg=1.7 | magnesiu_mg= 25 | fósforu_mg=153 | cinc_mg=1.16 | calciu_mg=181 | vitB6_mg=1.235 | vitB12_ug= | agua= | fonte_usda=1|derecha=1}} {| class="toccolours" style="float:right; clear:right; font-size:80%; margin:0 0 1em 1em;" cellpadding="0" cellspacing=0 |- bgcolor=#EEE9BF | colspan="2" align="center" |'''Componentes del ayu''' |- bgcolor=#F5F5DC | '''[[Fitoquímicos]]''' || &nbsp;&nbsp; '''[[Nutriente]]s''' |- bgcolor=#ffffff | [[alicina]] || &nbsp;&nbsp; [[Calciu]] |- bgcolor=#ffffff | [[beta-caroteno]] || &nbsp;&nbsp; [[Folato]] |- bgcolor=#ffffff | [[beta-sitosterol]] || &nbsp;&nbsp; [[Fierro]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu cafeico]] || &nbsp;&nbsp; [[Magnesiu]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu clorogénico]] || &nbsp;&nbsp; [[Manganesu]] |- bgcolor=#ffffff | [[Diail disulfida]] || &nbsp;&nbsp; [[Fósforu]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu ferúlico]] || &nbsp;&nbsp; [[Potasiu]] |- bgcolor=#ffffff | [[geraniol]] || &nbsp;&nbsp; [[Seleniu]] |- bgcolor=#ffffff | [[quemferol]] || &nbsp;&nbsp; [[Cinc]] |- bgcolor=#ffffff | [[Linalool]] || &nbsp;&nbsp; [[Tiamina|Vitamina B<sub>1</sub> (tiamina)]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu oleanólico]] || &nbsp;&nbsp; [[Riboflavina|Vitamina B<sub>2</sub> (Riboflavina)]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu P-cumárico]] || &nbsp;&nbsp; [[Niacina|Vitamina B<sub>3</sub> (Niacin)]] |- bgcolor=#ffffff | [[floroglucinol]] || &nbsp;&nbsp; [[Vitamina C]] |- bgcolor=#ffffff | [[acedu fítico]] || |- bgcolor=#ffffff | [[quercetina]] || |- bgcolor=#ffffff | [[Rutina (flavonoide)|Rutina]] || |- bgcolor=#ffffff | [[S-Allyl cisteina]] || |- bgcolor=#ffffff | [[saponina]] || |- bgcolor=#ffffff | [[acedu sinápico]] || |- bgcolor=#ffffff | [[estigmasterol]] || |- bgcolor=#ffffff | [[Aliina]] || |- bgcolor=#F5F5DC | colspan="2" align="center" | ''Fonte: Balch p 97''<ref>Balch, Phyllis A. (2000). ''Prescription for Nutritional Healing'', 3rd ed. New York: Avery. p. 97.</ref> |} == Usu melecinal == Na actualidá, l'ayu ye una [[medicina naturista]] y tien un ampliu usu farmacolóxicu. Ye eficaz como [[antibióticu]], combatiendo numberosos fungos, [[bacteria|bacteries]] y [[virus]]<ref>Fareed G, Scolaro M, Jordan W, Sanders N, Chesson C, Slattery M, Long D, Capo C. [http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/102220507.html The use of a high-dose garlic preparation for the treatment of Cryptosporidium parvum diarrhea]. NLM Gateway. vistu 7 d'avientu de 2007.</ref> (usóse en siquier un paciente con [[Sida|Síndrome d'inmunodeficiencia adquirida (Sida)]] pa tratar una toxoplasmosis, una enfermedá protozoaria;<ref>John S. James. [http://www.aegis.com/pubs/atn/1988/ATN04901.html Treatment Leads on Cryptosporisiosis: Preliminary Report on Opportunistic Infection], ''AIDS TREATMENT NEWS'' Non. 049 - 29 de xineru de 1988. Vistu 7 avientu de 2007.</ref> nel control d'enfermedaes cardiaques,<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=AbstractPlus&list_uids=17951430 Hydrogen sulfide mediates the vasoactivity of garlic].</ref> yá qu'amenorga'l bloquéu de les [[arteria|arteries]]);<ref>[https://web.archive.org/web/20120208024609/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/extract/167/4/325 Garlic - What We Know and What We Don't Know] vistu 27 febreru de 2007</ref><ref>[http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/167/4/346 Effect of Raw Garlic vs Commercial Garlic Supplements on Plasma Lipid Concentrations in Adults With Moderate Hypercholesterolemia - A Randomized Clinical Trial] vistu 26 febreru de 2007</ref> amenorga la [[presión arterial]] y el [[colesterol]];<ref>[http://www.umm.edu/altmed/articles/000245.htm University of Maryland Garlic]</ref> amonta'l nivel d'[[insulina]] nel cuerpu; controla los daños causaos pola [[ateroesclerosis|arteriosclerosis]],<ref>Sovova M, Sova P. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=15218732&dopt=Abstract Pharmaceutical importance of Allium sativum L. 5. Hypolipemic effects in vitro and in vivo]. Ceska Slov Farm. 2004 mayu;53(3):117-23.]</ref><ref>Durak A, Ozturk HS, Olcay Y, Guven C. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=15277094&dopt=Abstract Effects of garlic extract supplementation on blood lipid and antioxidant parameters and atherosclerotic plaque formation process of cholesterol-fed rabbits]. ''J Herb Pharmcother''. 2002;2(2):19-32.</ref><ref>Durak I, Kavutcu M, Aytac B, et al. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15157944 Effects of garlic extract consumption on blood lipid and oxidant/antioxidant parameters in humans with high blood cholesterol]. ''J Nutr Biochem''. 2004 jun;15(6):373-7.</ref> y el [[reumatismu]]. Tamién se rellaciona cola prevención de ciertos tipos de [[cáncer]], ciertos entueyos de la [[diabetes mellitus]],<ref>{{Cita web |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FKA/is_n9_v58/ai_18643366 |títulu=People with diabetes should say 'yes' to garlic by Patricia Andersen-Parráu, Better Nutrition, Sept 1996 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924042123/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FKA/is_n9_v58/ai_18643366 |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://www.umm.edu/altmed/ConsHerbs/Garlicch.html Garlic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718205948/http://www.umm.edu/altmed/ConsHerbs/Garlicch.html |date=2008-07-18 }} - [[University of Maryland, Baltimore|University of Maryland Medical Center]]</ref> na reversión del [[estrés]] y la [[depresión]]. D'alcuerdu a los efeutos melecinales buscaos, varia la forma en que tienen de ser inxeríos, una y bones l'ayu tien distintes propiedaes crudu o cocíu.<ref>McGee p. 310–311</ref> Cuando l'ayu crudu ye cortáu o machucáu, produzse la combinación de la ''[[aliina]]'' cola ''[[alinasa]]'', lo que produz una sustancia denomada '''[[alicina]]'''. Ésta tien dellos efeutos benéficos, sicasí si l'ayu ye cocináu, esti compuestu destrúyese.<ref>Macpherson ''et al.''</ref> Nel procesu de cocción llibérense compuestos distintos, como la ''[[adenosina]]'' y el '''ajoeno''',<ref name = Block/> que tienen cualidaes anticoagulantes y, supónse, amenorguen el nivel de colesterol. La virtú [[hipertensión|antihipertensiva]] y per ende favorable a l'actividá cardiaca y disminuidora de riesgos d'[[accidente celebru vascular|ACV]] o ''ictus'' cerebral ta perfeutamente demostrada: la alicina tien como principal compuestu'l [[sulfuru d'hidróxenu]]'l cual facilita la distensión de les membranes celulares vasculares menguando d'esta miente la presión sanguínea y favoreciendo la circulación y el tresporte d'[[osíxenu]] por aciu la [[hemoglobina]] de los [[glóbulu coloráu|glóbulos coloraos]] a los órganos y, por consecuencia, implicando una menor fatiga (estrés) pal corazón; lo que foi puestu en duldes ye la capacidá del ayu p'amenorgar el [[LDL]] [[colesterol]] ([[lipoproteína de baxa densidá]] o "colesterol malu") nel sangre y la formación d'[[ateroma|ateromes]]; anque sí tien una aición sobre les [[plaqueta|plaquetes]], polo que se desaconseya'l consumu de suplementos d'ayu si nun ye so responsabilidá médica una y bones los suplementos artificiales d'ayos o'l so ingesta escesiva puede afectar la correuta actividá del cuayamientu<ref>{{cita publicación | autor=Rahman K | títulu=Effects of garlic on platelet biochemistry and physiology | revista=Mol Nutr Food Res | añu=2007 | páxines=1335–44 | volume=Nov;51 | númberu=11 | pmid=17966136 }}</ref><ref>{{cita publicación | autor=Chan KC, Yin MC, Chao WJ | títulu=Effect of diallyl trisulfide-rich garlic oil on blood coagulation and plasma activity of anticoagulation factors in rats | revista=[[Food Chem Toxicol]] | añu=2007 | páxines=502–7 | volume=Mar;45 | númberu=3 | pmid=17123684 }}</ref><ref>{{cita publicación | autor=Borrelli F, Capasso R, Izzo AA | títulu=Garlic (Allium sativum L.): adverse effects and drug interactions in humans | revista=Mol Nutr Food Res | añu=2007 | páxines=1386–97 | volume=Nov;51 | númberu=11 | pmid=17918162 }}</ref><ref name="Steiner">{{cita publicación | autor=Steiner M, Lin RS | títulu=Changes in platelet function and susceptibility of lipoproteins to oxidation associated with administration of aged garlic extract | revista=J Cardiovasc Pharmacol | añu=1998 | páxines=904–8 | volume=Jun;31 | númberu=6): | pmid=9641475 }}</ref> y [[hiperlipidemia]].<ref>{{cita publicación | autor=Kojuri J, Vosoughi AR, Akrami M | títulu=Effects of anethum graveolens and garlic on lipid profile in hyperlipidemic patients | revista=Lipids Health Dis | añu=2007 | páxines=5 | volume=Mar 1 | númberu=6 | pmid=17328819 }}</ref><ref name = "Steiner" /><ref>{{cita publicación | autor=Mader FH | títulu=Treatment of hyperlipidaemia with garlic-powder tablets. Evidence from the German Association of General Practitioners' multicentric placebo-controlled double-blind study | revista=Arzneimittelforschung | añu=1990 | páxines=1111–6 | volume=oct;40 | númberu=10 | pmid=2291748 }}</ref> Nun se demostró científicamente que les persones qu'inxeren ayu nun son picaes polos mosquitos<ref>{{Cita web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/IN419 |títulu=Mosquitu Repellents<!-- Bot generated title --> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080730023630/http://edis.ifas.ufl.edu/IN419 |fechaarchivu=2008-07-30 }}</ref> Ye importante destacar que'l '''Ayu''' (Allium sativum) ye un empuste natural non tóxicu pal control y erradicación del''' Cascoxu Africanu''' A [[Achatina fulica|chatina Fúlica]], asina tamién como'l '''Cedru''' ([[Cedrus|Cedrus deodara]]). Tamién s'usa l'ayu en vía tópica pa combatir les [[verruga|verrugues]], amás de ser tamién un eficaz [[vermífugo]] per vía oral (perlles d'ayu).<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1575505.stm Garlic 'prevents common cold'] 2007</ref> Hai una llarga tradición d'usu na medicina herbaria, qu'utilizó l'ayu pa la ronquera y la tos.<ref>[Grieve, Maud. (Mrs.). Garlic. A Modern Herbal. Hypertext version of the 1931 edition. Vistu 18 avientu de 2006. [http://botanical.com/botanical/mgmh/g/garlic06.html]</ref> Los indios [[cheroqui|Cherokee]] usar como [[expectorante]] pa la tos y pa los [[caballu|caballos]].<ref>Hamel, Paul B. and Mary O. Chiltoskey 1975 Cherokee Plants and Their Uses -- A 400 Year History. Sylva, N.C. Herald Publishing Co. (p. 35)</ref> == Farmacoloxía == {{referencies|t=20120405}} === Composición química === * Sulfóxido (2,3%). Derivaos del alquilcisteïna como alliínes (alilalliína, propenilalliína y metilalliína), aceites esenciales (0,2-0,3%) como la garlicina o'l sulfóxido de alilcisteïna del bulbu intactu. Cuando'l bulbu ye esmagayáu o partíu, la alliína (inodora) hidroliza pola alliinasa produciendo allicina (responsable del golor carauterístico del ayu), que se tresforma rápido en disulfuro de alilo. * Polisacáridos homoxéneos. Fructosanes (hasta un 75%) * Saponinas triterpénicas (0,07%) * Sales minerales (2%): fierro, xil, azufre y yodu. * Pequeñes cantidaes de vitamines (A, B1, B3, B6, C) y adenosina Polo xeneral les carauterístiques del ayu dependen de la riqueza del suelu onde crez. La planta da por destilación 0,25% d'aceite esencial. === Toxicidá === La [[toxicidá]] del ayu ye bien escasa. L'usu del ayu en dosis elevaes, especialmente crudu o n'estractos, ta desaconseyáu en casos de [[hemorraxa]], yá seya de causa traumática (mancaes, accidentes, etc.) o [[menstruación|menstrual]] (regles abondoses). Con éses por cuenta de la so aición [[anticoagulante]], dosis altes d'ayu pueden enllargar les hemorraxes y enzancar los procesos de [[cuayamientu]]. Coles mesmes, el so ingestión siguida y abusiva (davezu más de trés o cuatro grandes al día) puede provocar una cierta irritación nel [[estómagu]] y asina aniciar dolores abdominales, estomagaes, vultures, fories, etc. Puede tamién xenerar estos mesmos efeutos en persones qu'inxeren ayu teniendo l'estómagu vacíu.<ref name="contradiccions de l'all">WHO monographs on selected medicinal plants. [http://whqlibdoc.who.int/publications/1999/9241545178.pdf WHO monographs 1] ''Contradiccions de l'all''</ref> Nun ye aconseyable la ingestión mientres la lactancia, una y bones los [[sulfóxidos]] pueden aportar a la lleche materno y conferi-y un sabor desagradable, pero nun se conoz en detalle cómo afecta'l so ingesta en neños.<ref>(n'inglés) Universitat d'Alberta, ''[http://www.archives.expressnews.ualberta.ca/article/2007/02/8245.html Effect of garlic on kids needs further research: study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926231002/http://www.archives.expressnews.ualberta.ca/article/2007/02/8245.html |date=2011-09-26 }}''</ref> == Usu en carpintería == Untar ayu nos puntos onde pue haber un biltu de cazumbre evita un desprendimientu de la pintura. == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Historia de la botánica]] * [[Amaryllidaceae#Descripción|Carauterístiques de les amarilidacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ''Gran enciclopedia de les plantes melecinales'', Dr. Berdonces i Serra, Tikal ediciones. * ''Diccionariu integral de Plantes Melecinales'', 2002, RBA Llibros S.A * ''Plantes melecinales'', Círculu de llectores, 1999 * ''Enciclopedia de les plantes melecinales'', Ediciones Océanu, 2003 * Article "Con un diente d'ayu", Magacín (La Vanguardia) per Alvaro Capo * ''Catálogu de plantes melecinales'', Ellaboráu pol Departamentu Téunicu del Conseyu Xeneral de Colexos Oficiales de Farmacéuticos * ''El güertu, de la rotación de cultivos a la recoyida'', A.M.Penco de Toubes i Pablo Martí, Susaeta Ediciones * {{Cita llibru|autor=McGee, Harold|títulu=On Food and Cooking (Revised Edition)|editorial=Scribner|añu=2004|id=ISBN 0-684-80001-2}}pp 310–313:The Onion Family: Onions, Garlic, Leeks. * {{Cita llibru|autor=Salunkhe, D.K.; Kadam, S.S.|títulu=Handbook of Vegetable Science and Technology|editorial=Marcel Dekker|añu=1998|id=ISBN 0-8247-0105-4}} * {{Cita llibru|autor=Koch, H. P.; Lawson, L. D.|títulu=Garlic. The Science and Therapeutic Application of Allium sativum L. and Related Species (Second Edition)|editorial=Williams & Wilkens|añu=1996|id=ISBN 0-683-18147-5}} * James Mellgren (2003). * Hamilton, Andy (2004). [http://www.selfsufficientish.com/garlic.htm Selfsufficientish - Garlic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919234044/http://www.selfsufficientish.com/garlic.htm |date=2008-09-19 }}. Vistu [[1 de mayu]] de [[2005]] * R. Kamenetsky, I. L. Shafir, H. Zemah, A. Barzilay, and H. D. Rabinowitch (2004). Environmental Control of Garlic Growth and Florogenesis. ''J. Am. Soc. Hort. Sci.'' 129: 144–151. * {{cita publicación| autor=Lindsey J. Macpherson, Bernhard H. Geierstanger, Veena Viswanath, Michael Bandell, Samer R. Eid, SunWook Hwang, and Ardem Patapoutian | títulu=[http://www.current-biology.com/content/article/fulltext?uid=PIIS096098220500391X The pungency of garlic: Activation of TRPA1 and TRPV1 in response to allicin] | revista=Current Biology | volume=15 | númberu=May 24 | añu=2005 | páxines=929–934}} * Balch, P. A. 2000. ''Prescription for Nutritional Healing'', 3ª ed. New York: Avery. * Block, Y. 1985. The chemistry of garlic and onions. ''Scientific American'' 252 (marzu): 114–119. * Block, Y. 1992. The organosulfur chemistry of the genus Allium — implications for organic sulfur chemistry. ''Angewandte Chemie International Edition'' 104: 1158–1203. * {{Cita llibru|autor=Block, Y.|títulu=[https://books.google.com/?id=6AB89RHV9ucC&printsec=frontcover ''Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science'']|editorial=Royal Society of Chemistry|añu=2010|id=ISBN 978-0-85404-190-9}} * Breithaupt-Grogler, K., et al. 1997. Protective effect of chronic garlic intake on elastic properties of aorta in the elderly. ''Circulation'' 96: 2649–2655. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=9355906&dopt=Citation Abstract]. * Efendy, J. L., et al. 1997. The effect of the aged garlic extract, 'Kyolic', on the development of experimental atherosclerosis. ''Atherosclerosis'' 132: 37–42. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=9247357&dopt=Citation Abstract]. * Japanese garlic.[http://2298.jp/ にんにく] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211232710/http://2298.jp/ |date=2021-02-11 }}. * Gardner, C. D.; Lawson, L. D.; Block, Y.; Chatterjee, L. M.; Kiazand, A.; Balise, R. R.; Kraemer, H. C. 2007. The effect of raw garlic vs. garlic supplements on plasma lipids concentrations in adults with moderate hypercholesterolemia: A clinical trial. "Archives of Internal Medicine" 167: 346–353. * Garty, B.-Z. 1993. Garlic burns. "Pediatrics" 91: 658–659. * File, A. G.; Shan, Z.; Zhang, S.-Z.; Block, Y. 2004. [http://dx.doi.org/10.1021/jf035181d Aversion of European starlings (Sturnus vulgaris) to garlic oil treated granules: garlic oil as an avian repellent. Garlic oil analysis by nuclear magnetic resonance spectroscopy]. ''[[Journal of Agricultural and Food Chemistry]]'' 52: 2192–2196. * Jain, A. K. 1993. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8506890&dopt=Citation Can garlic amenorga levels of serum lipids? A controlled clinical study]. ''American Journal of Medicine'' 94: 632–635. * Lawson, L. D.; Wang, Z. J. 2001. [http://dx.doi.org/10.1021/jf001287m Low allicin release from garlic supplements: a major problem due to sensitivities of alliinase activity]. ''Journal of Agricultural and Food Chemistry'' 49: 2592–2599.] * Lemar, K.M.; Turner, M.P.; Lloyd, D. 2002. Garlic (Allium sativum) as an anti-Candida agent: a comparison of the efficacy of fresh garlic and freeze-dried extracts. Journal of Applied Microbiology 93 (3), 398–405 [http://dx.doi.org/10.1046/j.1365-2672.2002.01707.x Abstract] * Mader, F.H. 1990. Treatment of hyperlipidemia with garlic-powder tablets. ''Arzneimittel-Forschung/Drug Research'' 40 (2): 3–8. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=2291748&dopt=Abstract Abstract]. * Shufford, J.A.; Steckelberg, J.M.; Patel, R. 2005. Antimicrob Agents Chemother. xineru; 49(1): 473. Effects of Fresh Garlic Extract on Candida albicans Biofilms {{Enllaz rotu|1=Letter |2=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=15616341 |date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Silagy, C., and Neil, A. 1994. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8169881&dopt=Citation Garlic as a lipid-lowering agent - a meta-analysis]. ''Journal of the Royal College of Physicians'' 28 (1): 2–8. * Steiner, M., and Lin, R.S. 1998. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=9641475&dopt=Citation Changes in platelet function and susceptibility of lipoproteins to oxidation associated with administration of aged garlic extract]. ''Journal of Cardiovascular Pharmacology'' 31: 904–908 * Yeh, Y-Y., et al. 1999. Garlic extract amenorgues plasma concentration of homocysteine in rats rendered folic acid deficient. ''FASEB Journal'' 13(4): Abstract 209.12 * Yeh, Y-Y., et al. 1997. Garlic reduced plasma cholesterol in hypercholesterolemic men maintaining habitual diets. En: Ohigashi, H., et al. (eds). ''Food Factors for Cancer Prevention''. Tokiu: Springer-Verlag. {{Enllaz rotu|1=Abstract |2=http://0-www.ncbi.nlm.nih.gov.library.unl.edu/books/bv.fcgi?rid=hstat1.biblist.28581 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * {{Enllaz rotu|1='''Factores calidable nel Ayu''' |2=http://www.serviciotecnicoagricola.es/calid%C3%A1-postcosecha-en-ayu/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://ajo.es/ Información sobre l'Ayu y los sos usos melecinales] * {{Enllaz rotu|1=Posible utilidá del ayu nel tratamientu del cáncer y n'enfermedaes del sistema circulatoriu |2=http://www.todoplantas.net/plantas_medicinales/ver_planta.jsp?id=1127941791203 |date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=ayu-allium-sativum/ Beneficios del ayu |2=http://www.trucosnaturales.com/propiedaes-melecinales-del |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Allium|sativum]] [[Categoría:Nutracéuticos]] [[Categoría:Plantes bulboses]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Raigaños y tubérculos comestibles]] [[Categoría:Verdures]] [[Categoría:Flora d'Asia occidental]] [[Categoría:Flora de la cuenca mediterránea]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 12tyvuksnq92kea0qjud9q5a0yqzf26 Agropyron cristatum 0 67471 4499566 4297710 2026-06-09T22:55:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499566 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Liliopsida]] | subclassis = [[Liliidae]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | subfamilia = [[Pooideae]] | tribus = [[Triticeae]] |genus = ''[[Agropyron]]'' |species = '''''Agropyron cristatum''''' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] |}} '''''Agropyron cristatum''''' ye una [[especie]] de [[yerba]] perteneciente a la familia [[Poaceae]]. Esta planta utilízase de cutiu como forraxe y pal control de la erosión. Ye bien conocíu como una especie introducida nes praderíes de los [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]]. [[Archivu:Agropyron cristatum (3939422005).jpg|thumb|Espiga]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3738644639).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3739436522).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3821401563).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3821401945).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3822208562).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (3822209034).jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Archivu:Agropyron cristatum (5459344503).jpg|thumb|Hábitat]] [[Archivu:Agropyron cristatum (5459345139).jpg|thumb|Hábitat]] [[Archivu:Agropyron cristatum (5459346813).jpg|thumb|Hábitat]] == Historia == ''Agropyron cristatum'' ye una de les varies especies de yerbes estrechamente rellacionaes que son conocíes como agropiro crestáu. Ye incapaz d'hibridar colos sos familiares similares, yá que ye una especie diploide, ente que'l so pariente más cercanu, ''[[Agropyron desortum]]'', ye una especie tetraploidal.<ref name=one>Hanson, A.A. 1972. Grass varieties in the United States. USDA Agricultural Handbook Non.170</ref> Foi introducida dende [[Rusia]] y [[Siberia]] a [[América del Norte]] na primer metá del sieglu XX, y llargamente utilizada pa resembrar les tierres de cultivu marxinales abandonaes sometíes a diversos graos d'erosión del suelu y la reproducción secundaria.<ref name=two>Rosiere, R.Y. Publication year unknown. Introduced Forages. Tarleton State University, Stephenville, Texas. Retrieved 14 November 2011 from http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054408/http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm |date=2016-03-04 }}</ref> ''A. cristatum'' ye bien llonxeva, con ratios de ser granible mientres 30 años o más.<ref name=three>McLean, A., and A.L. van Ryswyk. 1973. Mortality in crested wheatgrass and Russian wildrye. J. Range Manage. 26(6): 431-433.</ref> == Descripción == ''A. cristatum'' ye una yerba densamente moñuda, con tarmos qu'algamen un tamañu de 30 hasta 50 cm d'altor nel maduror. Los sos vaines son escabrosos o los más baxos pubescentes. Les sos fueyes son d'hasta 8 mm d'anchu, y escabrosas a pubescentes enriba. Los sos picos son planos y de 2-7 cm de llargu., Con espiguillas que van dende 8 hasta 15 mm de llargu, siendo 3-5-floriáu, densamente pobláu, y col espardimientu ascendente. Los sos glumas son 4-6 mm de llargu, y los sos lemas son de 6-8 mm de llargu y, o bien ensin arestes o aresta de punta.<ref name=four>Agriculture Canada- Agri-Food Canada. 2001. Grass key bio 164., Lethbridge, Alberta: Lethbridge Community College. 85 p.</ref> == Hábitat == ''A. cristatum'' afaise meyor a les condiciones seques de los pacionales y alcuéntrase con mayor frecuencia en tales circunstancies. Prefier 23-38 cm de precipitación per añu,<ref name=five>USDA, Soil Conservation Service. 1979. Plant materials for use on surface mined lands in western United States. Denver, Colo.</ref> pero pueden tolerar más mugor nos sitios favorables, ampliando la so gama en condiciones de [[tundra]] y [[taiga]],<ref name=six>Moss, E.H. 1983. Flora of Alberta (2nd edition). University of Toronto Press. Toronto, Ont</ref> y elevaciones d'hasta 2000 m sobre'l nivel del mar nes partes meridionales del so área d'adaptación.<ref name=seven>Plummer, A.P., D.R. Christenson, and S.B. Monsen. 1968. Restoring big-game range in Utah. Utah Division of Fish and Game. Publication Non. 68-3.</ref> Prefier suelos bien drenaos, limosos fondos<ref name=eight>Granite Seed. 1989. 1989-90 wholesale seed catalog. Granite Seed, Lehi, Utah. 32 pp.</ref> de mediana y moderadamente supuesta testura, incluyendo suelos de chernozem, Solonetzic, Regosolic,<ref name=nine>Hafenrichter, A.L., J.L. Schwendiman, H.L. Harris, R.S. MacLauchlan, and H.W. Miller. 1968. Grasses and legumes for soil conservation in the Pacific northwest and great basin states. USDA Soil Conservation Service, Agriculture Handbook Non. 339.</ref> Brunisolic y Luvisolic.<ref name=ten>Elliott, C.R., and M.Y. Hiltz. 1974. Forage introductions. Northern research Group, Canada Agriculture Research Branch, Publication Non. NRG 74-16.</ref> ''A. cristatum'' puede tolerar el salín nel rangu de 5 a 15 mS / cm<ref name=eleven>Laidlaw, T.F. 1977. The Camrose-Ryley project proposal (1975): a preliminary assessment of the surface reclamation potential on the Dodds-Roundhill coal field. Staff Report, Environment Conservation Authority. Edmonton, AB.</ref> y prefier condiciones moderadamente alcalines.<ref name=nine/> Tien requerimientos de fertilidá media a baxa.<ref name=twelve>Buckerfield's Ltd. 1980. Seeds for revegetating disturbed land: descriptive manual. Buckerfield's Seed Division. Vancouver, B.C.</ref> Nun tolera l'enllena enllargáu.<ref name=one/> ''A. cristatum'' ye'l más tolerante de los agropiros crestaos pero facer meyor en condiciones abiertes.<ref name=ten/> ''A. cristatum'' ye bien tolerante a la seca.<ref name=thirteen>Plummer, A.P., A.C. Hull, Jr., G. Stewart, and J.H. Robertson. 1955. Seeding rangelands in Utah, Nevada, southern Idaho and western Wyoming. USDA Forest Service, Agriculture Handbook Non. 71.</ref> Por esta tolerancia a la seca empecipia una crecedera bien ceo na temporada, depués de dir latentes el conxuntu de granes hasta la seronda cuando se va presentar la nueva crecedera vexetativa si'l mugor ye abondu.<ref name=two/> ''A. cristatum'' ye bien tolerante de llendo,<ref name=seven/> anque so condiciones seques los nuevos biltos tienen de ser protexíos de llendo mientres siquier dos años poles plántulas son lentes pa desenvolvese. == Usos == ''A. cristatum'' ye una planta altamente competitiva y persistente nes zones más seques, y tien una capacidá moderada d'espublizase per mediu de granes. Como tal, el so usu en y xunto al restu de les comunidaes de pacionales naturales dientro de les sos árees afeches, fuera de la so distribución nativa d'[[Eurasia]], foi criticáu como un factor na perda de la biodiversidá natural de pacionales, anque inda se ta estudiando la tema.<ref name=sixteen>Henderson, D.C., Naeth, A.M.. 2010. Multi-scale impacts of crested wheatgrass invasion in mixed grass prairie. Biological Invasions 7(4):639-650. Retrieved 14 November 2011 from JSTOR database.</ref> == Taxonomía == ''Agropyron cristatum'' describióse por ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] y espublizóse en ''[[Novi Commentarii Academiae Scientiarum Imperalis Petropolitanae]]'' 14: 540. [[1770]].<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/25500791 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=17 de xunetu de 2015 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Agropyron''''': nome xenéricu que deriva de les pallabres [[idioma griegu|griegues]]: ''agros'' = "campu, país" y ''pyron'' = "granu de trigu".<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageAB-AM.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''cristatum''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "con cresta".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.69.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Sinonimia: * ''[[Agropyron aristatum]]'' Besser * ''[[Agropyron barginensis]]'' Skvortsov * ''[[Agropyron brandzae]]'' Pantu & Solacolu * ''[[Agropyron cristatiforme]]'' P.K.Sarkar * ''[[Agropyron czerepanovii]]'' Tzvelev * ''[[Agropyron dagnae]]'' Grossh. * ''[[Agropyron distichum]]'' (Georgi) Peschkova * ''[[Agropyron erickssonii]]'' (Melderis) Peschkova * ''[[Agropyron hirsutum]]'' Ledeb. * ''[[Agropyron imbricatum]]'' Roem. & Schult. * ''[[Agropyron incanum]]'' (Nábelek) Tzvelev * ''[[Agropyron karadaghense]]'' Kotov * ''[[Agropyron karataviense]]'' Pavlov * ''[[Agropyron kazachstanicum]]'' (Tzvelev) Peschkova * ''[[Agropyron lavrenkoanum]]'' Prokudin * ''[[Agropyron litvinovii]]'' Prokudin * ''[[Agropyron muricatum]]'' (Link) Schult. * ''[[Agropyron pachyrhizum]]'' A.Camus * ''[[Agropyron pectinatum]]'' (M.Bieb.) P.Beauv. * ''[[Agropyron pectiniforme]]'' Roem. & Schult. * ''[[Agropyron pinifolium]]'' Nevski * ''[[Agropyron ponticum]]'' Nevski * ''[[Agropyron puberulum]]'' (Boiss. ex Steud.) Grossh. * ''[[Agropyron puberulum]]'' (Boiss. ex Steud.) Prokudin * ''[[Agropyron pumilum]]'' (L.f.) P.Beauv. * ''[[Agropyron sclerophyllum]]'' (Novopokr.) Novopokr. * ''[[Agropyron stepposum]]'' Dubovik * ''[[Agropyron tarbagataicum]]'' Plotn. * ''[[Avena cristata]]'' (L.) Roem. & Schult. * ''[[Brachypodium brachystachyum]]'' Voss * ''[[Bromus cristatus]]'' L. * ''[[Costia cristata]]'' (L.) Willk. * ''[[Costia imbricata]]'' (Roem. & Schult.) Willk. * ''[[Cremopyrum cristatum var. calvum]]'' Schur * ''[[Cremopyrum pectinatum]]'' (M.Bieb.) Schur * ''[[Elymus pectinatus]]'' (M.Bieb.) Laínz * ''[[Eremopyrum cristatum]]'' (L.) Willk. & Lange * ''[[Eremopyrum puberulum]]'' (Boiss. ex Steud.) Grossh. ex Prokudin * ''[[Festuca pectiniformis]]'' (Roem. & Schult.) A. V. Bukhteeva * ''[[Kratzmannia cristata]]'' (L.) Skalicky & V.Jirasek * ''[[Kratzmannia imbricata]]'' (Roem. & Schult.) Opiz * ''[[Kratzmannia pectinata]]'' (M.Bieb.) Skalicky & V.Jirasek * ''[[Secale pumilum]]'' (L.f.) Pers. * ''[[Triticum caucasicum]]'' Spreng. * ''[[Triticum cristatum]]'' (L.) Schreb. * ''[[Triticum hirsutum]]'' Hornem. * ''[[Triticum imbricatum]]'' M.Bieb. * ''[[Triticum intermedium]]'' M.Bieb. ex Kunth * ''[[Triticum muricatum]]'' Link * ''[[Triticum pectinatum]]'' M.Bieb. * ''[[Triticum pectiniforme]]'' Steud. * ''[[Triticum puberulum]]'' Boiss. ex Steud. * ''[[Triticum pumilum]]'' L.f. * ''[[Zeia cristata]]'' (L.) Lunell<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-388313 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=17 de xunetu de 2015}}</ref><ref name = Kew>{{cita web|url= http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=388313|títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu= 17 de xunetu de 2015|formatu= |obra= [[Royal Botanic Gardens, Kew]]: World Checklist of Selected Plant Families}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== * Agriculture Canada- Agri-Food Canada. 2001. Grass key bio 164., Lethbridge, Alerta: Lethbridge Community College. 85 p. * Bleak, A.T., and W. Keller. 1973. Differential tolerance of some arid-range wheatgrasses to snow mold. J. Range. Manage. 2696): 434-435. * Buckerfield's Ltd. 1980. Seeds for revegetating disturbed land: descriptive manual. Buckerfield's Seed Division. Vancouver, B.C. * Elliott, C.R., and M.Y. Hiltz. 1974. Forage introductions. Northern research Group, Canada Agriculture Research Branch, Publication Non. NRG 74-16. * Granite Seed. 1989. 1989-90 wholesale seed catalog. Granite Seed, Lehi, Utah. 32 pp. * Hafenrichter, A.L., J.L. Schwendiman, H.L. Harris, R.S. MacLauchlan, and H.W. Miller. 1968. Grasses and legumes for soil conservation in the Pacific northwest and great basin states. USDA Soil Conservation Service, Agriculture Handbook Non. 339. * Hanson, A.A. 1972. Grass varieties in the United States. USDA Agricultural Handbook Non.170 *Henderson, D.C., Naeth, A.M.. 2010. Multi-scale impacts of crested wheatgrass invasion in mixed grass prairie. Biological Invasions 7(4):639-650. Retrieved 14 November 2011 from JSTOR database. * Laidlaw, T.F. 1977. The Camrose-Ryley project proposal (1975): a preliminary assessment of the surface reclamation potential on the Dodds-Roundhill coal field. Staff Report, Environment Conservation Authority. Edmonton, AB. * McLean, A., and A.L. van Ryswyk. 1973. Mortality in crested wheatgrass and Russian wildrye. J. Range Manage. 26(6): 431-433. * Moss, E.H. 1983. Flora of Alberta (2nd edition). University of Toronto Press. Toronto, Ont. * Plummer, A.P., A.C. Hull, Jr., G. Stewart, and J.H. Robertson. 1955. Seeding rangelands in Utah, Nevada, southern Idaho and western Wyoming. USDA Forest Service, Agriculture Handbook Non. 71. * Plummer, A.P., D.R. Christenson, and S.B. Monsen. 1968. Restoring big-game range in Utah. Utah Division of Fish and Game. Publication Non. 68-3. * Plummer, A.P. 1977. Revegetation of disturbed intermountain area sites. Pages 302-339 IN: J.L. Thomas, ed. Reclamation and use of disturbed land in the southwest. The University of Arizona Press. Tucson, Ariz. * Rosiere, R.Y. Publication year unknown. Introduced Forages. Tarleton State University, Stephenville, Texas. Retrieved 14 November 2011 from http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054408/http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm |date=2016-03-04 }} * USDA, Soil Conservation Service. 1979. Plant materials for use on surface mined lands in western United States. Denver, Colo. ==Enllaces esternos== {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *{{ITIS |id=182478 |taxon=Agropyron cristatum}} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AGCR USDA Plants Profile: ''Agropyron cristatum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701085710/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AGCR |date=2013-07-01 }} *[http://digital.library.unt.edu/permalink/meta-dc-1567:1 ''Crested wheatgrass''] hosted by the [http://digital.library.unt.edu/browse/department/govdocs/ UNT Government Documents Department] *[http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054408/http://www.tarleton.edu/Departments/range/Grasslands/Introduced%20Forages/introducedforages.htm |date=2016-03-04 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Agropyron|cristatum]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Flora d'Asia]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1770]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por Gaertner]] 1nhet0cgtko7035munxuxyz6791mcnx Adi Shankara 0 74233 4499516 4464430 2026-06-09T13:00:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499516 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Shánkara''' {{nym}} foi unu de los más importantes pensadores de la India. Foi'l primeru que consolidó la doctrina [[advaita vedanta|aduaita vedanta]] (una de les escueles vedanta na India). == Nomes == Tamién se-y conoz como: * आदि शंकर n'[[escritura devanágari]] * ''ādi śaṅkara'' en [[AITS]] (alfabetu internacional de treslliteración sánscrita) * /aadi shankará/ (antigua pronunciación n'idioma sánscritu) * [aːd̺i ɕaŋka'ra] (la mesma pronunciación escrita n'alfabetu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|IPA]]) * /aadi shankará achariá/ (antigua pronunciación n'idioma sánscritu) * /ádi shánkar achária/ (pronunciación moderna n'otros idiomes de la India) * Shánkar Acharia (''[[ācārya]]'' significa 'maestru') * /shankarachária/ (en pronunciación inglesa) * Shankaracharya * Sankaracharya * Adi Shankara * Shánkar * Shankar * /shánkar/ (pronunciación inglesa) * ആദി ശങ്കരാ (n'[[malayalam|idioma malaialam]]). == [[Etimoloxía]] == Adi Shánkar significa 'el [dios] Shiva principal', siendo ''ādi:'' primer o principal; y ''śaṅkara:'' el dios [[Śiva|Shiva]]. == Enseñances == El so [[gurú]] (maestru espiritual) foi un [[sanatana dharma|sanátani]] (prauticante del ''sanátan-dharma'', la relixón eterna', l'hinduismu) llamáu [[Govindapada]], quien yera discípulu de [[Sukadatta|Gaudapada]] autor de los ''kárika'' [comentarios en versu] del ''[[Mandukya Upanisad|Mandukia-upanishad]]''). Les enseñances de Shánkara sintetizar en trés tesis: * L'Absolutu (Brahman) ye la realidá. * El mundu ye fenómeno-ilusión. * L'alma encarnada ''([[jīva|yivá]])'' nun ye distintu del Absolutu (ye namái l'Absolutu-Brahman). Shánkara afirma que la única doctrina de los ''[[Upanishad]]'' ye la de la unidá. Sicasí, yá que nun puede haber unidá separada de la diversidá, él nun denomina "monismu" a la so doctrina, sinón solamente [[non&nbsp;dualidá]] (''a:'' 'non'; y ''dvaita:'' 'dualidá'). Puramente falando, ye por tanto erróneu dicir, como asocede nuna pléyade d'[[indologistas|indólogos]] y orientalistes occidentales (como [[Fernando Tola]], [[Carmen Dragonetti]], [[Jean Roger Riviere]], etc.) que Shánkara predica la unidá desnuda. Si asina fora, el so Absolutu sería la "pura nada". Pero sicasí —como diz el maestru advaita [[Vachaspati]] (900-[[980|980&nbsp;d.&nbsp;C.]])—, Shánkara namái niega lo múltiple, pero tampoco afirma a estazón una sola realidá. P'actualizar esta opinión de la tradición, ye dicir que'l advaita nun ye un [[monismu]] panteísta, sinón un non&nbsp;dualismu, basta lleer les obres completes de maestros advaitas contemporáneos como [[Ramana Maharshi]], [[Nisargadatta]], etc. En fala española destacaos profesores de la [[Universidá Complutense de Madrid]] (como [[Ernesto Ballesteros]], [[Roberto Pla]], [[Consuelo Martín]], [[Mónica Cavallé]], etc.) investigaron el advaita de manera fonda y rigorosa. El filósofu y teólogu [[Raimon Panikkar]] tamién basa bona parte de los sos escritos na tradición advaita, que describe como «nin monismu nin dualismu». == Historia de la tradición == Tien de recordase que la tradición advaita puede describise en términos de dos aspeutos: la tradición filosófica de comentarios y subcomentarios a les obres [[vedántico|vedánticas]], y la tradición relixosa del arrenunciu ([[sannyasa|saniasa]]), onde se destacar delles obres de Shánkara. Los dos aspeutos tán bien íntimamente rellacionaos. La tradición saniasa sigue viva hasta güei. Shánkara creó la sampradaia (socesión de maestros) dasanami y estableció cuatro mathas (monesterios) en [[Sringeri]] (en [[Karnataka]]), [[Puri (Orissa)|Puri]] (en [[Orissa]]), [[Dvaraka|Duaraka]] (en [[Gujarat]]) y [[Jyotirmath|Yiotir Matha]] (en [[Uttar Pradesh]]). Los socesivos xefes d'estos mathas y d'otros monesterios advaita d'India, tamién se fixeron llamar shankaracharias. Los maestros más reconocíos n'Occidente (que se faíen llamar [[jivanmukta|yivan muktas]] o 'lliberaos en vida') fueron [[Vivekananda]], [[Yogananda]], [[Shivananda]] y [[Chinmayananda|Chinmaiananda]]. == Los sos cuatro discípulos principales == Shankaracharia tuvo numberosos siguidores, [[escuela de pensamientu relixosu|discípulos]] y [[devotos]] pero cuatro llograron mayor popularidá. Llamábense Padmapada, Vartikakara, Hastamalaka y Totaka. Son reconocíos tamién polos cuatro [[Matha]] establecíos nos cuatro rincones del país d'[[India]] qu'adquirieron los sos nomes y onde güei se sigue tresmitiendo los sos [[doctrina hinduista|enseñances hinduistes]]<!--nun son «enseñances védiques», yá que Shánkara yera siguidor del misticismu hinduista, que contradiz los principios del ''Rig-veda''.--><ref name="tripod">{{Cita web |url=http://vedantamission.tripod.com/gurus/adisank1.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305173237/http://vedantamission.tripod.com/gurus/adisank1.htm |fechaarchivu=2016-03-05 }}</ref> === Padmapada === Padmapadacharya foi'l primeru de los cuatro discípulos de Shánkara. Conocer en [[Kashi]] y foi aceptáu gracies a la so oración sincera.<ref name="tripod" /> Taba tan estimáu col so maestru cuando lu recibió como discípulu que travesó un llagu corriendo escontra él y dizse qu'onde los sos pies tocaron l'agua nació una [[flor de lotu]] d'onde naz el so nome que precisamente significa 'aquel de los pies de lotu'. Cuando se diz «ser como Padmapada» quier dicir ser delicáu, caminar delicáu, llivianu y con allegría.<ref name=Shankaraguru>[http://shankaraguru.blogspot.com.ar/2009/12/four-disciples-shankaracharya-students.html Four disciples Shankaracharya students.]</ref> === Vartikakara === Foi'l so segundu discípulu. Yera un intelectual bien reconocíu y sobresaliente y vivía nun pequeñu pueblu llamáu Mahishmati (anguaño ye [[Maheshwar]]). Entraron dambos nun gran alderique de dellos díes y finalmente Shánkara ganó y Vartikakara convertir nel so discípulu, tamién conocíu como 'Sureshwaracharya'.<ref name="tripod" /> === Hastamalaka === Los padres de Hastamalaka creyer un neñu bien tontu ya indulxente pos nun pronunciaba pallabra dalguna, hasta que lo llevaron con Shánkara. Dizse que Shankaracharia preguntó-y: «¿Quién yes, el mio neñu?», y él respondió: «Soi la eterna conciencia, que tou lo permea, ensin forma nin materia». Shánkara pidió-y a los sos padres que-y dexaren al neñu ser el so discípulu, y asina foi.<ref name="tripod" /><ref name="swaminaray">{{Cita web |url=http://www.swaminarayantirtha.org/ashlinge.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207054527/http://swaminarayantirtha.org/ashlinge.htm |fechaarchivu=2012-02-07 }}</ref> El so nome quier dicir 'guinda-esquito' (esto ye, 'aquel que fai cualquier cosa fácilmente, tan fácil como sostener una guinda na mano'). La frase «ser como Hastamalaka» significa ser tan eficiente que tou trabayu resúlta-y fácil y simple.<ref name=Shankaraguru/> === Totaka === Totakacharya yera'l más inocente de los cuatro. Nun paecía entender la conocencia o la espiritualidá. Pero taba dafechu namoráu del so [[gurú]] y quería faer tou lo que pudiera por él. Taba somorguiáu en devoción pero yera bien cabileñu y atayaba los fondos discursos de Shankaracharia. Un día Shánkara nun quería empezar la so charra ensin la presencia de Totaka, quien taba llavando la ropa y preparando comida. Los demás discípulos nun entendíen por qué, yá que comoquier Totaka nun entendería les pallabres de Shánkara. De secute escucharon a Totaka viniendo y cantando unos [[slokas]] enxamás enantes oyíos y bien fondos y formosos. Tolos presentes quedaron maraviaos. Shankaracharia demostró col so discípulu que la conocencia remanez non solo de la intelixencia o intelectualidá sinón tamién de la fonda devoción al gurú.<ref name=Shankaraguru/><ref name="tripod" /> <ref name="swaminaray" /> == Datación == [[Ficheru:Vidyashankara Temple at Shringeri.jpg|thumb|Templu vidiasánkara, en [[Sringeri]].]] Con al respective de la dómina en que vivió Shánkara, propónense siquier dos hipótesis: * [[788]]-[[820|820&nbsp;d.&nbsp;C.]]: esta ye la opinión principal de los estudiosos, allugando la nacencia de Shánkara a fines del [[sieglu&nbsp;VIII]]. Estes feches basar nos datos del templu de Śringeri Śāradā Pītham, que ye l'únicu ''matha'' (monesteriu) que caltuvo un rexistru relativamente intactu de los sos acharias (maestros). Según esti rexistru, Shánkara nació nel añu&nbsp;14 del gobiernu del rei Vikramaditya. Los historiadores actuales suponen que se refier a [[Vikramaditya II]] ([[733]]-[[746]]), de la [[dinastía Chalukya]] (de [[Badami]]). Na antigüedá (cuando se trataba d'allugar a Shánkara na antigüedá remota) creíase que se refería a [[Chandragupta&nbsp;II]] ([[sieglu&nbsp;IV]]). Esta fecha ye aceptada por [[Swami Tapasyananda]] (anque con duldes) y pol historiador [[Keay]]. Esta fecha ye coherente col fechu de que Shánkara cita al lóxicu budista [[Dharmakirti]], quien ye mentáu por [[Huen Tsang]] ([[sieglu&nbsp;VII]]). Amás, créese que'l santu [[Kumarila|Kumarila Bhatta]] —cuasi contemporaneu de Shánkara— vivió nel [[sieglu&nbsp;VIII]]. * [[años 500 e.C.|509]]-[[años 470 e.C.|477 e.C.]]: esta fecha —cuasi un mileniu más antigua— basar nel rexistru de los monxos del mathas de [[Dwaraka]] y en [[Puri]] y nel quintu ''Pītham'' (un testu non canónicu) en [[Kanchi]]. La mayoría de los historiadores creen que por cuenta de les invasiones y a otres discontinuidaes, los rexistros de los mathas de Dwarka y de Puri nun son tan confiables como los de Sringeri. == Shánkara nel cine == * En 1983, so la direición de GV Iyer estrenóse la película ''Adi Shankaracharya'', la primer película rodada dafechu n'idioma sánscritu.<ref>https://www.imdb.com/title/tt0085138/</ref> La película recibió'l Premiu Nacional de Cine Indiu a la Meyor Película, Meyor Guión, Meyor Fotografía y Meyor Audiu.<ref>{{Cita web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm31stNFAAward.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131112200555/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm31stNFAAward.aspx |fechaarchivu=2013-11-12 }}</ref><ref>http://dff.nic.in/2011/31st_nff_1984.pdf Premiu Nacional de Cine.]</ref> == Ver tamién == * [[Idealismu]] * [[Advaita]] * [[Hinduismu]] * [[Veiānta|Vedanta]] * [[Ramana Maharshi]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * <span style="font-variant:small-caps">Martín Diza</span>, Consuelo: ''Upanishad colos comentarios advaita de Śankara''. Madrid: Trotta, 2001 [2ª edición: 2009]. ISBN 978-84-8164-453-1. * —, ''«[[Bhagavad gita]]» colos comentarios advaita de Śankara''. Madrid: Trotta, 1997 [6ª edición: 2009]. ISBN 978-84-8164-545-3. * —, ''«[[Brahma-sutras]]» colos comentarios advaita de Śankara''. Madrid: Trotta, 2000. ISBN 978-84-8164-385-5. * —, ''Conciencia y realidá. La «[[Mandukya-upanisad|Mandukya upanisad]]» coles karika de Gaudapada y los comentarios de Śankara''. Madrid: Trotta, 1998. ISBN 978-84-8164-269-8. * —, ''Discernimiento. Estudiu y comentariu del tratáu «[[Drig-driśyá-viveka]]» de Śankara''. Madrid: Trotta, 2006. ISBN 978-84-8164-843-0. * —, ''[[Brihadāraṇyakopanishad|Gran Upanisad del Monte]] colos comentarios advaita de Śankara''. Madrid: Trotta, 2002. ISBN 978-84-8164-548-4. * {{Cita llibru |autor = Francisco García Bazán |títulu = Neoplatonismu y vedanta: El conceutu de la materia según Plotino y Shankara |añu = 1984 |editorial = Buenos Aires: Ileco |id = ISBN 950-14-0054-9 }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * Shankara: ''La xoya cimera del discernimiento'' (''[[Vivekacūḍāmaṇi|Viveka-chudamani]]''). ** {{Enllaz rotu|1=Testu español |2=http://www.edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/libros/S/Sankara%20-%20La%20xoya%20d%27el%20discernimiento.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} en ''[[PDF]]'' na [http://www.edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/ biblioteca dixital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316050815/http://edu.mec.gub.uy/biblioteca_digital/ |date=2013-03-16 }} del [http://www.edu.mec.gub.uy/ sitio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001528/http://edu.mec.gub.uy/ |date=2013-01-19 }} del Ministeriu de Cultura d'[[Uruguái]]. *** [[:m:s:en:The_Crest_Jewel_of_Wisdom|Testu inglés]] en [[Wikisource]]. {{NF|788|820|Shankara, Adi}} {{Tradubot|Adi Shankara}} [[Categoría:Persones de Kerala]] [[Categoría:Relixosos y relixoses]] [[Categoría:Filósofos y filósofes]] [[Categoría:Filósofos y filósofes de la India]] [[Categoría:Escritores de la India]] [[Categoría:Indios del sieglu IX]] [[Categoría:Nomes masculinos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] g29lkmsh79p5kt6a141486jpthlfvd7 Dan Marino 0 74810 4499513 4486784 2026-06-09T12:13:20Z Icodense 30627 Quaterback → Quarterback 4499513 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Daniel Constantine Marino, Jr.''', más conocíu como '''Dan Marino''', {{nym}}<ref name="dbfootball">[http://databasefootball.com/players/playerpage.htm?ilkid=MARINDAN01 Páxina de Dan Marino en databasefootball.com.] Consultáu 1/01/07.</ref> ye un [[quarterback]] miembru del [[Salón de la Fama NFL|Salón de la Fama]]<ref name="hof">[http://www.post-gazette.com/pg/05037/453536.stm Dan Marino."] Tomáu del post-gazette.com. 6/02/05.</ref> quien xugó pa los [[Miami Dolphins]]<ref name="pfr">[http://profootballreference.com/players/MariDa00.htm Dan Marino en profootballreference.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317135604/http://profootballreference.com/players/MariDa00.htm |date=2006-03-17 }} Consultáu 1/01/07.</ref> na [[National Football League]]. Ye l'últimu quarterback de la [[Draft de la NFL de 1983|clase llexendaria de 1983]] de quarterbacks en ser escoyíos. Ye posesor de munchos récores de la NFL na categoría de pases, anque namái llegó a un [[Super Bowl]] en 1985 el cual perdió ante los [[San Francisco 49ers]] de [[Joe Montana]]. Ye llargamente reconocíu como unu de los más grandes y prolíficos na historia del deporte. Les sos principales cualidaes yeren el so poderosu brazu y una rapidez inigualable pa esprendese del balón. Na llista de los 100 meyores xugadores de la historia de la NFL publicada'l 4 de payares del 2010, Marino foi allugáu como'l novenu meyor QB de tolos tiempos. Sicasí ye pa munchos el meyor pasador de tolos tiempos.<ref>http://top100.nfl.com/</ref> == Carrera == === Inicio === Dan Marino nació nel barriu trabayador de South Oakland en Pittsburgh, Pennsylvania, d'ascendencia italiana y polaca. Asistió a la primaria St. Regis Catholic Elementary enantes d'entrar a la Preparatoria Central Católica de Pittsburgh, onde tamién participó con ésitu nel béisbol y ganó honores de All-American en fútbol americano. Foi escoyíu polos [[Kansas City Royals]] nel draft amateur de 1979 pa xugar béisbol pero decidió asistir a la universidá y participar nel fútbol americano escolín. === Carrera universitaria === Dempués d'una esitosa campaña na preparatoria, Marino xugó de 1979 a 1982 coles Panteres de la [[Universidá de Pittsburgh]], llevándolos a un trunfu d'últimu minutu ante Georgia na [[Sugar Bowl]] llanzando un pase p'anotación de 53 yardes que-yos dio'l trunfu. La so última temporada foi considerada insatisfactoria por cuenta de les grandes esperances que se crearon na pretemporada al tar ente los favoritos al [[Troféu Heisman]] y tar consideráu l'equipu como candidatu a apostar el Campeonatu Nacional. El so equipu perdió'l [[Cotton Bowl]]. Nes cuatro temporaes colexales completó 693 de 1,204 pases pa un total de 8,597 yardes, 79 touchdowns y 69 intercepciones. Estableció'l récor de yardes per pase nuna temporada (2,876 en 1981) y carrera (8,597); en pases intentaos y completaos pa una temporada (226 de 380 en 1981) y carrera (693 de 1,204), y en pases d'anotación pa una temporada (37 en 1981) y carrera (79). Tamién estableció'l récor de más yardes a la ofensiva na historia de la escuela y foi estremáu col honor de ver el so xerséi retiráu. Terminó la so carrera colexal nes llistes históriques de la NCAA como'l quintu en yardes per pase, cuartu en completos y cuartu en pases pa touchdown. Nos cuatro años que xugó les Panteres fixeron 4 apaiciones nos tazones ([[Fiesta Bowl]], Gator Bowl, [[Sugar Bowl]] y Cotton Bowl). All-American na so segunda temporada y terminó cuartu na votación del Troféu Heisman. Llogró'l so grau académicu en Comunicaciones. Les sos mires nel Draft de la NFL en 1983 baxaron al tener una probe temporada nel so últimu añu colexal y reportes de que mancadures na [[rodía]] taben afectando la so movilidá. Cinco quarterbacks ([[John Elway]], Todd Blackledge, [[Jim Kelly]], Tony Eason y Ken O'Brien), fueron escoyíos primero que Marino. === Carrera profesional === L'equipu defensor de la AFC, los [[Miami Dolphins]], escoyeron a Marino como la so primer seleición de 1983 (27a. global del draft). Dempués d'empecipiar la temporada como respaldu de [[David Woodley]] y viendo aición en dos causes dende la banca pa sustituyir al ineficiente Woodley, tuvo la so oportunidá d'empecipiar el so primer partíu na NFL na selmana 6 ante los [[Buffalo Bills]]. Llogró un rating de pasador de 96.0, un récor como novatu que se caltuvo hasta'l 98.1 de [[Ben Roethlisberger]]). Foi escoyíu al [[Pro Bowl]] na so temporada como novatu y convirtióse nel primer novatu n'empecipiar un xuegu de Pro Bowl.<ref name="ESPNmarino">[http://espn.go.com/nfl/profiles/notes/0004.html Información de Dan Marino.] Información axenciada en espn.go.com. Acesado el 1/1/07.</ref> Anque la so primer temporada na NFL nun foi satisfactoria al ser esaniciáu Miami polos [[Seattle Seahawks]] nun xuegu lluviosu con munches perdes de balón de los Dolphins. Marino vio afectáu'l so xuegu por cuenta de una mancadura na rodía sufrida tres selmanes enantes y que-y causo perder se los dos últimos xuegos de la temporada. Esos seríen los únicos xuegos que se perdería hasta la so mancadura de [[tendón d'Aquiles]] en 1993 pa una racha de 145 xuegos consecutivos. El siguiente añu, Marino llograría la meyor temporada en númberos de la so carrera. Nun añu onde llogró'l premiu NFL MVP, rompió seis récores de la lliga, los más notables: 48 pases d'anotación y 5,084 yardes nuna temporada amás atinó 75% de los sos pases, completu 528 de 617 pases na temporada, 5 intercepciones, 6 perdíes de balón y amás solo dexó 6 intercepciones de Quarterback (toos recors oficiales). L'ataque aereu de Miami llevaría a los Dolphins a una marca de 14-2 onde se vengaron de Seattle y vencieron a los [[Pittsburgh Steelers]] nel xuegu de campeonatu de la AFC. Nel Super Bowl XIX Marino y los Dolphins enfrentar a [[Joe Montana]] y los [[San Francisco 49ers]]. Los Dolphins, que corrieren en 74 ocasiones nos playoffs prefirieron dexar el xuegu en manes de la so QB. Marino completu 29 de 50 pases pa 318 yardes, 1 touchdown y 2 intercepciones. La derrota 38-16 significaría la única ocasión que Marino apostó un [[Super Bowl]]. La siguiente temporada rexistraron record de 11-5. El 2 d'avientu de [[1985]] Marino ganó con marcador de 38-24 a los [[Chicago Bears]] colo qu'aseguro que los Dolphins de 1972 fueren l'únicu equipu con temporada invicta. Los Dolphins vencieron a Cleveland nel xuegu Divisional nun gran regresu de Dan Marino y traer al equipu d'un defiti de 3-14 a una victoría de 17-14. Enfrentar a los [[New England Patriots|New England]] n'otru xuegu lluviosu con perdíes de balón per parte de los Patriots y Dolphins que resúlto con victoria de 31-14 pa los visitantes Patriotes, dexando a Miami na antoxana de la Super Bowl XX. Na temporada de 1986, Dan Marino consiguió otra temporada de más de 40 pases de TD llanzando pa 44 pases d'anotación convirtiéndolo nel primeru, y hasta la fecha únicu Quarterback en llanzar más de 40 pases d'anotación en dos temporaes. En 1987 hubo una fuelga de xugadores polo cuál namái xugar 15 partíos de los cuálos 2 xugar con xugadores sustitutos. Marino en 13 xuegos llanzó 26 pases d'anotación anque Miami quedó fora de los Playoffs con un récor de 8-7. La temporada de 1988 sería la primer y única campaña con récor perdedor pa los Dolphins na era de Marino, ganando namái 6 partíos perdiendo 10, a pesar d'eso Marino llanzo pa más de 4 000 yardes y 28 pases d'anotación. 1989 sería otru añu de desilusión pa los Dolphins al quedar fora per cuartu añu consecutivu de los Playoffs con marca de 8-8. Nel añu de 1990 los Dolphins armaron un equipu sólidu a la defensiva qu'ayudó a Marino a llegar de nuevu a los Playoffs. Con un récor de 12-4 Marino y los sos Dolphins calificaron al Xuegu de comodín recibiendo a Kansas City, los Dolphins tando embaxo 3-14 nel postreru cuartu y de nuevu un maxistral regresu de Marino llanzando dos pases d'anotación dexó-yos llevase el trunfu 17-14. Sicasí nun xuegu pasó por nieve Miami quedaría esaniciáu nel xuegu divisional ante Buffalo 34-44, Marino nesi partíu llanzó 3 pases d'anotación, más de 300 yardes y corrió pa una anotación, pero nun foi abondu. Na temporada de 1992 Miami torno a Playoffs con marca de 11-5, coronar na so división y vencieron en casa de manera aplastante a San Diego por 31-0 con trés pases d'anotación de Marino, asina los Dolphins atopar de Nuevu nuna final de la AFC y enfrentaríense de nuevu a Buffalo que termino per vencer a los Dolphins por 31-10. El siguiente añu, 1993, Miami presentóse como un fuerte favoritu pa llegar al Super Bowl, pero na selmana 5 Marino sufrió una mancadura nel tendón d'Aquiles quedando fora pol restu de la temporada. Marino dexó a los Dolphins con récor de 4-1, pero los Dolphins ensin el nun caltuvieron el nivel (5-6) terminando la temporada con récor de 9-7 que dexó a Miami fora de los Playoffs. El sustitutu Scott Mitchell tuvo dellos xuegos importantes hasta sufrir una mancadura. A la fin de la temporada presentóse la discutiniu caltener al mozu Mitchell o al probáu veteranu Marino que podría nun ser el mesmu dempués de la mancadura. A la fin Miami caltuvieron a Marino y roblaron Bernie Kosar pa enfrentar como reemplazu en casu de que Marino nun tuviera en condiciones de xugar. Mientres tola temporada la cuestión yera si podía caltener el nivel avezáu y foi entós onde tuvo dos xuegos memorables. Na xornada inaugural contra los [[New England Patriots]] nun xuegu lluviosu col infield de béisbol faciendo un campu lodoso. Nun xuegu nel que se combinaron los dos equipos pa 894 yardes y 9 anotaciones aérees, Miami llevó la victoria 39-35. L'otru xuegu foi'l regresu na visita a los [[New York Jets]], onde engañu a la defensiva al fintar que diba azotar el balón y mandar el pase d'anotación. La temporada terminó con marca de 10-6 ganando a los [[Kansas City Chiefs]] y sufriendo una doliosa derrota en casa ante los [[San Diego Chargers]]. Marino foi nomáu'l Xugador Regresu del añu, colos sos 30 pases d'anotación y 4448 yardes. Marino nun pasó la ronda divisional de playoffs pol restu de la so carrera. A la fin de la temporada de 1995 el coach Don Shula arrenunció dempués d'una llarga carrera cola institución. El so reemplazu [[Jimmy Johnson (entrenador)|Jimmy Johnson]] con una filosofía de posesión de balón presentaba una bona oportunidá de [[Super Bowl]] pa los Dolphins, pero nos sos cuatro temporaes como entrenador en xefe nun pudieron atopar al corredor que pudiera banciar el xuegu terrestre dexando de nuevu tol pesu ofensivu nel brazu de Dan Marino. La temporada de 1997 yera la segunda de Jimmy Johnson al mandu de Miami, y foi equí onde empezaron les diferencies ente Dan Marino que buscaba un xuegu más ofensivu, y Johnson con enclinos conservadores y preferencia a correr el balón. A pesar de la filosofía de Johnson, Marino encabezo la lliga n'intentos de pase y pases completos, y terceru en más yardes con 3,780. Los Dolphins clasificar a los Playoffs con récor de 9-7, pero perdiendo'l xuegu de comodín ante New England. En 1998 Marino con una campaña sólido y sofitao nuna bona defensiva empunxo a Miami de nuevu a los Playoffs, con un récor de 10-6 los Dolphins enfrentaron en casa a Buffalo en Playoffs per cuarta ocasión na década, y por fin Marino y los sos Dolphins pudieron vengase de Buffalo al ganalos 24-17, lo que dio a los Dolphins el boletu pal xuegu Divisional ante los campeones Broncos de Denver onde cayeron por 3-38, Denver coronar de nuevu esi añu. El final de la so carrera tuvo marcáu pola facilidá cola que se presentaben les sos mancadures y con munches inconsistencies, sicasí Marino llegó a los Payoofs los sos trés últimes temporaes. Nel xuegu d'aición de gracies de 1999, dempués d'un mes fora por mancadura Marino llanzó 5 intercepciones lo que sollerto que Marino nun quedara bien de la so mancadura nel pescuezu que-y torgaba llanzar, sicasí Marino la selmana siguiente tiru pa 313 yardes y 3 pases d'anotación con namái una intercepción lo qu'amosó que Marino podría siguir rellumando nos emparrillados, sicasí eso nun torgar la derrota de 34-37 ante los Colts del mozu Peyton Manning. Los Dolphins terminaríen con marca de 9-7 algamando la post temporada con grandes diferencies ente Marino y Johnson. La so última victoria foi'l trunfu na primer selmana de playoff al vencer a los [[Seattle Seahawks]] en xineru del 2000 orquestando una serie ofensiva de más de 80 yardes que-y dio la victoria por 20-17. Na siguiente ronda, tamién de visitante sufrieron la humillante gana ante los [[Jacksonville Jaguars]] por 62-7. Marino llanzaría'l so últimu pase d'anotación na última serie ofensiva de la primer metá, llanzando un pase de 20 yardes a Oronde Gadsden qu'a lo postrero seríen los únicos puntos de los Dolphins. Col xuegu yá perdíu Marino foi remplazado na segunda metá pa terminar tristemente la so notable carrera. Antes de la temporada del 2000, Marino convertir n'axente llibre y recibió ufiertes de Pittsburgh, Seattle, Tampa Bay y de los [[Minnesota Vikings]] amás de los mesmos Dolphins; pero tuvo que tornar al nun confiar en que les sos piernes tuvieren llistes pa otra temporada. A pesar de que nun tuviera l'habilidá pa correr, la so habilidá pa caltenese na bolsa de proteición con unu o dos pasos pa evitar la presión defensiva. El so equipu caltener col menor númberu de captures de mariscal nes sos primeres ocho temporaes. Los sos regresos pa ganar partíos tamién fueron memorables al tener el segundu llugar na llista de más regresos nel postreru cuartu con 37 y tamién el Terceru con más victories (147). Marino foi escoyíu a participar en nueve Pros Bowls (1983-87, 1991-92, 1994-95),<ref name="prohof">[http://www.profootballhof.com/hof/member.jsp?player_id=238 Páxina de Dan Marino en profootballhof.com.] Consultáu 4/01/2007.</ref> siete causes como titular pero solo participó en 2 ocasiones por cuenta de mancadures (1984, 1992). === Récores NFL === (Nota: Son récores enllantaos por él, a la fecha dalgunos fueron rotos.) * Más intentos, Carrera: '''8,358'''<ref name="ATTleader">[http://profootballreference.com/misc/att.htm Pases intentaos en profootballreference.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041011065116/http://profootballreference.com/misc/att.htm |date=2004-10-11 }} Consultáu 1/01/07.</ref> ( Rotu por Brett Favre) * Más Completos, Carrera: '''4,967'''<ref name="COMPleader">[http://profootballreference.com/misc/cmp.htm Pases completos en profootballreference.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041011065825/http://profootballreference.com/misc/cmp.htm |date=2004-10-11 }} Consultáu 1/01/07.</ref> (rotu por [[Brett Favre]] en 2006) * Más yardes per pase, Carrera: '''61,361''' (Rotu por Brett Favre)<ref name="YDSleader">[http://profootballreference.com/misc/pyd.htm Tabla de líderes en yardes per pase en profootballreference.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060229/http://profootballreference.com/misc/pyd.htm |date=2007-02-05 }} Consultáu 1/01/07.</ref> * Más pases pa Touchdown, Carrera: '''420'''<ref name="TDleader">[http://profootballreference.com/misc/ptd.htm Tabla de líderes en pases p'anotación en profootballreference.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060903/http://profootballreference.com/misc/ptd.htm |date=2007-02-05 }} Consultáu 1/01/07.</ref> (rotu por [[Brett Favre]] en 2007) * Más Yardes per pase, Temporada: '''5,084''' in 1984<ref name="YDSleader" /> (Rotu por [[Peyton Manning]] na Temporada 2013) * Más pases pa Touchdown, Temporada: '''48'''<ref name="TDleader" /> (rotu por [[Peyton Manning]] 55) * Más xuegos con siquier 400 yardes, Temporada: '''4''' en 1984 * Más xuegos con siquier 300 yardes, Carrera: '''60''' * Más temporaes con siquier 3,000 yardes: '''13''' (1984-92, 1994-95, 1997-98) (rotu por [[Brett Favre]] 15) * Más temporaes consecutives con siquier 3,000 yardes Yards Passing: '''9''' (1984-92), rotu por [[Brett Favre]] 15) * Más xuegos con siquier 4 pases pa Touchdown, Carrera: '''21''' * Más xuegos con siquier pases pa Touchdown, Temporada: '''6''' en 1984 * Menor porcentaxe de pases interceptaos pa un novatu: '''2.03''' en 1983 (296-6) * Más temporaes como líder de la lliga n'intentos: '''5''' (1984, 1986, 1988, 1992, 1997)<ref name="ATTleader" /> * Más temporaes como líder de la lliga en pases completos: '''6''' (1984-86, 1988, 1992, 1997)<ref name="COMPleader" /> * Más temporaes con 40 pases pa Touchdown: '''2''' (1984, 1986)<ref name="TDleader" /> * 100 pases pa Touchdown col menor númberu de xuegos empecipiaos: '''44''' (7/9/86 en San Diego) * 200 pases pa Touchdown col menor númberu de xuegos empecipiaos: '''89''' (17/9/89 en New England) * 300 pases pa Touchdown col menor númberu de xuegos empecipiaos: '''157''' (4/9/94 vs. New England) * Mayor diferencial ente TD-INT: '''+168''' === Récores NFL empataos === * Más temporaes como líder de la lliga en yardes ganaes: '''5''' (1984-86, 1988, 1992) con [[Sonny Jurgensen]] (Philadelphia, 1961-62; Washington, 1966-67, 1969) * Más temporaes como líder de la lliga en completos: '''3''' (1984-86) con [[George Blanda]] (Houston, 1963-65) * Más xuegos consecutivos con siquier 400 yardes per pase: '''2''' (1984) con [[Dan Fouts]] (San Diego, 1982) y [[Phil Simms]] (N.Y. Giants, 1985) * Más victories contra un equipu: '''22''' contra los [[Indianapolis Colts]] ( [[Brett Favre]] vs. [[Chicago Bears]]) === Datos adicionales === ;Temporada regular * Nomáu'l Xugador Más Pervalible (MVP) de la NFL (1984).<ref name="APMVP">[http://databasefootball.com/awards/award.htm?a=APMVP Llista de ganadores al AP MVP databasefootball.com.] Consultáu 1/01/07.</ref> * Zusmiu 242 partíos, 240 como titular * Porcentaxe de completos, Carrera: 59.4%<ref name="pfr" /> * Rating de pasador, Carrera 86.4 * Llanzó 252 Intercepciones na so carrera<ref name="pfr" /> * Primero na NFL n'atropar 6 temporaes de 4,000 yardes (1984-86, 1988, 1992, 1994). * Primer QB na NFL en pasar pa 5,000 yardes nuna temporada (5,084 in 1984), na temporada [[2008]], [[Drew Brees]] convertir nel segundu cuando llogró 5069 [[yardes]].<ref name="YDSleader" /> * Más temporaes xugaes pa los Dolphins, 17. * 116 victories con [[Don Shula]] – el mayor númberu pa la combinación QB-Coach na NFL. * Empecipió 240 partíos de temporada regular con un record de 147-93 como titular. * Participó xunto a [[Jim Carrey]] en 1994, na película risible [[Ace Ventura]] como él mesmu. * Participó na película Bad Boys 2. ;Playoffs * Participó en 18 xuegos de Playoff con record de 8-10.<ref name="pfr" /> * Llanzó pa 4,510 yardes en xuegos de playoff.<ref name="pfr" /> * Llanzó siquier un pase pa Touchdown en 16 de los 18 partíos nos que participó.<ref name="pfr" /> === Tres el retiru === En 2004, Dan Marino tornó de volao a los [[Miami Dolphins]] como vicepresidente d'operaciones, pero arrenunció a la posición apocayá creada a les 3 selmanes, argumentando que'l papel que desempeñaba nun yera'l meyor pa los intereses de la so familia o la organización. Marino foi escoyíu al [[Salón de la Fama de la NFL]] en 2005 na so primer apaición nes llistes de votación y al [[Salón de la Fama del Fútbol Americano Universitariu]] en 2003. Anguaño vive xunto cola so esposa, Claire, y los sos seis fíos en [[West Palm Beach (Florida)|West Palm Beach]]. Na temporada de 2014 torna a Miami como asesor. === Intereses === *Apaez nuna escena de la película [[Bad Boys II]] interpretándose a sigo mesmu. *Apaez na película [[Ace Ventura]] interpretándose a si mesmu, xunto a [[Jim Carrey]]. * Apaez na película [[Little Nicky]] interpretándose a si mesmu, xunto a [[Adam Sandler]]. *Apaez nun episodiu de [[The Simpsons]], interpretándose a si mesmu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * ''Pro Football Hall of Fame:'' [http://www.profootballhof.com/hof/member.jsp?player_id=238 Perfil del xugador] * ''College Football Hall of Fame:'' [http://www.collegefootball.org/famersearch.php?id=80050 Perfil del xugador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930062452/http://www.collegefootball.org/famersearch.php?id=80050 |date=2007-09-30 }} * [http://www.danmarino.com Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818153525/http://www.danmarino.com/ |date=2011-08-18 }} * [http://www.danmarinofoundation.org Fundación Dan Marino] {{NF|1961||Marino, Dan}} {{Tradubot|Dan Marino}} [[Categoría:Xugadores de fútbol americanu d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Quarterbacks de fútbol americanu]] [[Categoría:Persones de Pittsburgh]] 4pbgbj8akeswiinkncvsyb3ai9ngsqs Amanita aestivalis 0 78623 4499607 4456404 2026-06-10T11:57:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499607 wikitext text/x-wiki {{ficha de taxón | regnum = [[Fungi]] | divisio = [[Basidiomycota]] | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Agaricales]] | familia = [[Amanitaceae]] | genus = ''[[Amanita]]'' | binomial_authority = [[Rolf Singer|Singer]] ex Singer<ref name=Singer1959/> | synonyms =''Amanitopsis inaurata'' <small>(Secr. ex [[Claude Casimir Gillet|Gillet]]) (1889)</small> }} {{Ficha de fungi | nome = Amanita aestivalis | llámines = llibres | sombreru = convexu | sombreru2 = esplanáu | himenio = llámines | velo = aniellu y volva | ecoloxía = micorriza | colorEspora = blancu | comestibilidad = desconocíu }} '''''Amanita Aestivalis''''' ye un [[fungi|fungu]] que pertenez al xéneru de [[cogorda|cogordes]] ''[[Amanita]]'' nel orde Agaricales. El "[[Pileu (micoloxía)|sombreru]]" del [[Esporocarpo|cuerpu granible]] puede tener formatu oval, convexu o esplanáu, midiendo 5 a 8,5 centímetros de diámetru. Los sos cantos tienden a aumentar col tiempu y tienen ranuras radiales que reflexen la posición de les [[Llámines (micoloxía)|llámines]] subxacentes. L'[[Estipe (micoloxía)|estipe]] (el "tueru" de la cogorda) algama hasta 16 cm d'altor. Esta tien la superficie llisa o con pelos delicaos, y ye más gruesa na base, onde hai un bulbu na cual la [[volva]] permanez xuntada. Tamién hai un aniellu na parte cimera del estipe. Tanto'l sombreru, como les llámines y el tueru son blancos. Inda nun s'hai documentáu si la especie ye [[cogorda comestible|comestible]] o non, pero delles fontes indiquen que s'abarrunta que seya [[Envelenamientu por cogordes|tóxica]]. Los especímenes nuevos nun tienen nengún golor distinto, pero los [[Esporocarpo|cuerpos granibles]] más vieyos pueden tener un golor paecíu a la cebolla o al ayu. Les cogordes bastantes venenoses, y puede ser mortal si ye inxeríu, tales como ''[[Amanita virosa|A. virosa]]'', y ''[[Amanita phalloides|A. phalloides]]'' y ''[[Amanita bisporigera|A. bisporigera]]'' son vistos polos especialistes como de "apariencia similar" a A. branizu, de cuenta que la distinción ente eses especies tien de ser fecha correutamente. La cogorda foi descrita pol norteamericanu [[Rolf Singeren]] en 1949, pero l'autor tuvo qu'afaer la publicación del so descubrimientu, rellanzando la so descripción científica diez años más tarde, en 1959. Inda hai delles duldes sobre si ''A. aestivalis'' ye, en realidá, ''[[Amanita brunnescens|A. brunnescens]]'' var. ''pallida'' descrita por [[Louis Charles Christopher Krieger|Louis Krieger]] en 1927. El [[epítetu específicu]] ye deriváu del axetivu llatín ''aestivalis'', que significa "perteneciente al branu." Los cuerpos de fructificación crecen sobre'l suelu de los montes mistos, de [[caducifoliu|caducifolios]] y de [[conífera|coníferes]], de xunu hasta la seronda. Asocede n'América del Norte, y la so distribución estender dende les provincies del sureste de [[Canadá]] hasta la [[Florida]]. == Taxonomía == La especie foi descrita per primer vegada pol [[Micoloxía|micólogu]] d'Estaos Xuníos [[Rolf Singer]] en [[1949]], sobre la base de muestres que recoyera nos estaos de [[Massachusetts]], [[Michigan]], [[Nueva York]] y [[Virxinia]].<ref name=Singer1949>{{cita publicación |autor=Singer R. |añu=1949 |títulu=The Agaricales in modern taxonomy |publicación=Lilloa |volume=22 |edición=2ª |páxines=387}}</ref> Por cuenta de que esti trabayu orixinal foi publicáu ensin una descripción [[Llatín|llatina]] (contradiciendo asina los convenios de denominación del [[Códigu Internacional de Nomenclatura Botánica]]), él corrixó la so descripción darréu, en 1959.<ref name=Singer1959>{{cita publicación |doi=10.2307/3756058 |autor=Singer R. |añu=1959 |títulu=New and interesting species of Basidiomycetes .6 |jstor=3756058 |publicación=[[Mycologia]] |volume=51 |númberu=3 |páxines=375–400}}</ref> Esisten dalgunes duldes si ''Amanita aestivalis'' ye una especie distinta de ''[[Amanita brunnescens|A. brunnescens]]'' (que'l so nome popular n'inglés ye "Amanita estrella americana pierna marrón"), según lo descrito por [[George F. Atkinson]] en 1918.<ref name="A. brunnescens@amanita Studies">{{cita web |url=http://www.amanitaceae.org/?Amanita+brunnescens |títulu=''Amanita brunnescens'' |autor=Tulloss R |obra=Studies in the Amanitaceae |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120601192857/http://amanitaceae.org/?Amanita+brunnescens |fechaarchivu=2012-06-01 }}</ref> Rolf Singer afirmó que la nueva especie que describió pue ser estremada de l'anterior pola ausencia constante de franxes radiales escures gris-amarronaes nel sombreru de la cogorda. Sicasí, en 1927, el micólogu [[Louis Charles Christopher Krieger]] describió la [[Variedá (bioloxía)|variedá]] ''A. brunnescens'' var. ''pallida'', que, según él, ye idéntica a ''[[Amanita brunnescens|A. brunnescens]]'' sacante pol sombreru blancu o de color bien pálidu.<ref name="A. brunnescens@amanita Studies"/> Na so monografía de 1.986 sobre especies norteamericanes de ''Amanita'', David T. Jenkins prefirió abstenese de faer comentarios sobre esti discutiniu. ''Amanita Aestivalis'' ta clasificada na [[seición (botánica)|seición]] Vallidae del xéneru ''[[Amanita]]'', un agrupamientu de cogordes amanitas que se caracteriza por producir [[espora|espores]] esfériques, [[Aniellu (micoloxía)|aniellos]] bien desenvueltos, carne sele acoloratao y [[volva|volves]] con estensiones estreches que remanecen de los cantos d'un bulbu nidiu.<ref name=Singer1986>{{Cita llibru |autor=Singer R. |títulu=The Agaricales in Modern Taxonomy |edición=4ª |editorial=Koeltz Scientific Books|allugamientu=Koenigstein |añu=1986|páxines=451|isbn=3-87429-254-1}}</ref> El [[epítetu específicu]] derivar del axetivu llatín ''aestivalis'', que significa "perteneciente al branu".<ref name=Stearn2004>{{Cita llibru |autor=Stearn WT. |títulu=Botanical Latin |editorial=Timber Press |allugamientu=Oregon |añu=2004 |páxines=364 |isbn=0-88192-627-2 |url=https://books.google.com/?id=w0hZvTFJUioC&lpg=PA364&dq=aestivalis%20Latin&pg=PA364#v=onepage&q=&f=false |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010}}</ref> En países de fala inglesa, ye conocíu pol nome popular de ''white American star-footed Amanita'' "Amanita d'Estaos Xuníos blanca de pierna estrella".<ref name="A. aestivalis@amanita Studies">{{cita web |url=http://www.amanitaceae.org/?Amanita+aestivalis |títulu=''Amanita aestivalis'' |autor=Tulloss R |obra=Studies in the Amanitaceae |fechaaccesu=11 de febreru de 2011}}</ref> == Descripción == [[Ficheru:Amanita aestivalis 51467.jpg|thumb|200px|Hai un [[aniellu (micoloxía)|aniellu]] na parte cimera del tueru.]] El [[Pileu (micoloxía)|pileu]] (el "sombreru" de la cogorda) mide ente 5 y 8,5 cm de diámetru, y, dependiendo de la edá, el so formatu puede variar de convexu oval o llixeramente esplanáu. Los especímenes más vieyos pueden tener cantos curvados escontra riba. El color ye blancu o maciu amorenada nel centru del sombreru; les cogordes madures pueden tener zones descoloríes con tonos de color marrón acoloratáu. Dacuando, el marxe de pileu tien ranuras radiales - d'hasta 4 mm de llargor - que reflexen la posición de les [[Llámines (micoloxía)|llámines]] subxacentes.<ref name=Singer1959/> Cuando ta húmedu, el sombreru ye pegañosu al tactu; cuando ta secu, ye brillosu, de normal ensin nengún rastru de la fina [[Volva (micoloxía)|volva]]. Les llámines son blanques, esplanaes, y tán llibres d'en contautu col [[Estipe (micoloxía)|tueru]] de la cogorda. Son subventricosas: un pocu "enchíes" nel mediu, y estrechaes escontra los estremos.<ref name=Jenkins1986>{{Cita llibru |autor=Jenkins DB. |títulu=Amanita of North America |editorial=Mad River Press |idioma=inglés |allugamientu=Eureka, California |añu=1986|páxines=150 |isbn=0-916422-55-0}}</ref> La [[Estipe (micoloxía)|estipe]] mide de 8,5 a 16 cm de llongura por 0,9 a 1,6 cm de grosez, y ye un pocu más gruesa na parte inferior que na cimera. Ella ye "rellenada", con [[hifa|hifes]] ablancazaes asemeyaes al algodón. La superficie del tueru ye llisa o tien delicaes guedeyes de pelos blancos y nidios, como la [[llana]]. Hai un bulbu narquiáu en de base del estipe, que puede algamar un diámetru de más de 3 cm.<ref name=Singer1959/> L'[[Aniellu (micoloxía)|aniellu]] asitiáu na parte cimera del tueru, a 1,2 a 1,7 cm de la parte cimera ye blancu, membranosu y de llarga duración.<ref name=Singer1959/> La [[Volva (micoloxía)|volva]] permanez íntimamente xuníu a la bombilla, anque una parte d'ella pueda dempués espurrir como una membrana delgada y xuntase a la base del tueru antes de colapsar. Cuando la cogorda estropiase, la [[Carne (micoloxía)|carne]] amodo ye de color marrón-rosado al marrón chocolate. Los exemplares nuevos nun tienen nengún golor distinto, pero los [[Esporocarpo|cuerpos de fructificación]] más vieyos pueden tener un golor que recuerda a la [[cebolla]] o al [[ayu]].<ref name=Singer1959/> Anque la comestibilidad pa esta especie nun fuera documentada, delles fontes indiquen qu'hai barruntu que seya [[Envelenamientu por cogordes|tóxica]].<ref name=Jenkins1986/><ref name=Gibbons1990>{{Cita llibru |autor=Thomas JL, Gibbons W, Haynes RH. |títulu=Poisonous Plants and Venomous Animals of Alabama and Adjoining States |editorial=University of Alabama Press |añu=1990 |páxines=30 |isbn=0-8173-0442-8 |url=https://books.google.com/?id=SIvLteYdVqQC&lpg=PA30&dq=Amanita%20aestivalis&pg=PA30#v=onepage&q=Amanita%20aestivalis&f=false |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010}}</ref> === Carauterístiques microscópiques === ''Amanita aestivalis'' tien [[Esporada|impresión d'espores]], una téunica utilizada na identificación de fungos, de color blancu. Vistos cola ayuda d'un microscopiu, les espores son aproximao esfériques, hialinas (tresllúcíes) y de parés delgaes, con dimensiones de 7,8 a 8,8 [[Micrómetru (unidá de llargor)|micrómetros]] (µm). Ellos son amiloides, lo que significa qu'absuerben el yodu cuando se tiñen col [[reactivu de Melzer]], siendo de color azul escuru. Les célules que tresporten les espores, los basidios, tienen cuatro espores caúna, tienen parés delgaes, y miden de 32 hasta 60 µm de llongura por 4 a 13 mm d'espesura.<ref name=Jenkins1986/> Nun esisten ''clamps'' ("abrazaderes") na base de basidios.<ref name="A. aestivalis@amanita Studies"/> == Especies asemeyaes == Acordies con Rolf Singer, ''A. aestivalis'' puede confundise con ''[[Amanita verna|A. verna]]'' nel este d'Estaos Xuníos. Esa especie, sicasí, tien [[espora|espores]] elipsoides. Otres cogordes Amanitas similares blanques inclúin a los [[Cogorda venenosa|fatales]] ''[[Amanita virosa|A. virosa]]'' (que tien un tueru más sele felpudu), ''[[Amanita phalloides|A. phalloides]]'' (que'l so sombreru ta xeneralmente tiñíu d'oliva) y ''[[Amanita bisporigera|A. bisporigera]]'' (típicamente con dos espores de cada [[basidio]]). ''A. aestivalis'' suel considerase la forma blanca de ''[[Amanita brunnescens|A. brunnescens]]'', pero esta postrera tien bandes radiales escures abuxaes-amarronaes y xeneralmente tienen munches fibrillas (seición curtia de hifas) que se proyeuten dende la superficie, pa producir una apariencia finamente peluda. Per otra parte, amerméyase más rápidu qu'A. aestivalis.<ref name=Singer1959/> ''[[Amanita asteropus|A. asteropus]]'' (que'l so nome popular n'inglés ye ''European star-footed Amanita'' ("Amanita pierna estrellada Europea") ye de color crema a mariellu, y difier de ''A. aestivalis'' nes sos reacciones a los analises químicos. Atópase solamente n'Europa.<ref name="A. asteropus@amanita Studies">{{cita web |url=http://www.amanitaceae.org/?Amanita+asteropus |títulu=''Amanita asteropus'' |autor=Tulloss R |obra=Studies in the Amanitaceae |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010 }}</ref> == Ecoloxía, distribución y hábitat == [[Ficheru:Amanita brunnescens 89292.jpg|thumb|200px|''[[Amanita brunnescens|A. brunnescens]]'' ye una especie bastante asemeyada.]] Como la mayoría d'otres especies de ''[[Amanita]]'', ''A. aestivalis'' forma una [[Simbiosis|rellación simbiótica]] al traviés de [[micorriza|micorrices]] con ciertes especies de plantes. Ye una rellación mutuamente beneficiosa, na cual les hifas del fungu crecen alredor de los raigaños de los árboles y arbustos, faciendo posible que el fungu reciba mugor, proteición y subproductos nutritivos del vexetal; en contrapartida, ufiérta-y al árbol mayor accesu a los nutrientes del suelu, tales como'l [[fósforu]].<ref name=Hu1980>{{cita publicación |autor=Hu HT. |añu=1980 |títulu=Mycorrhizae of White Fir ''Abies alba'' in German Black Forest West Germany |publicación=National Science Council Monthly |volume=8 |númberu=3 |páxines=201–25|issn=0250-1651}}</ref><ref name=Alexopolous1996>{{Cita llibru |autor=Alexopoulos CJ, Mims CW, Blackwell M. |títulu=Introductory Mycology |editorial=Wiley |allugamientu=Nueva York |añu=1996 |páxines=515–17 |isbn=0-471-52229-5}}</ref> Los cuerpos de fructificación de fungos crecen nel suelu de [[Caducifoliu|montes d'árboles de fueya caduca]], de coníferes y montes mistos. Reparóse que el fungu tien una preferencia polos montes de [[Quercus|carbayu]] que contienen especies de [[tsuga]] de xéneru ''[[Pinus]]'', según montes de fayes con árboles de los xéneros ''[[Picea]]'', ''[[Abies]]'' y ''[[Betula]]''. Los cuerpos granibles suelen apaecer dende finales de xunu hasta la seronda. N'América del Norte, pueden atopase nos estaos de [[Nueva Inglaterra]], según en [[Alabama]], [[Nueva York]] y [[Virxinia]].<ref name=Singer1959/><ref name=Jenkins1986/> La distribución estender hasta'l norte de les provincies del sureste de [[Canadá]] y, escontra'l sur, hasta [[Florida]].<ref name="A. aestivalis@amanita Studies"/><ref name=Singer1959/> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * {{IndexFungorum|292434}} *[http://mushroomobserver.org/image/image_search?pattern=Amanita+aestivalis Semeyes] nel ''[[Mushroom Observer]]'' {{traducíu ref|pt|Amanita aestivalis|oldid=42223362|trad=total}} {{Tradubot|Amanita aestivalis}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Amanita]] [[Categoría:Especies descrites en 1959]] [[Categoría:TBSpecies]] i4uwk8f6j35z9f2ctpl7l4yppp02l74 Agrius convolvuli 0 82825 4499565 4237170 2026-06-09T22:52:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499565 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Sphingidae]] | genus = ''[[Agrius (animal)|Agrius]]'' | species = '''''A. convolvuli''''' | binomial = ''Agrius convolvuli'' | binomial_authority = ([[Carlos Linneo|Linnaeus]], [[1758]]) | synonyms = *''Sphinx convolvuli'' <small>Linnaeus, 1758</small> *''Protoparce orientalis'' <small>Butler, 1876</small> | range_map = Agrius convolvuli distribution map.svg | range_map_caption= Mapa de distribución: }} '''''Agrius convolvuli''''' ye una caparina nocherniega de la familia [[Sphingidae]]. (Linnaeus, 1758). Atópase n'Europa, [[África]], [[Asia]] y [[Australia]], especialmente nes zones meridionales del continente. <ref>{{en}} http://tpittaway.tripod.com/china/a_con.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226203420/http://tpittaway.tripod.com/china/a_con.htm |date=2018-12-26 }} '' Agrius convolvuli - Ciclu vital completu.</ref> == Descripción == El valumbu de les sos ales va dende 80 a 105 mm. coloración básica ye en tonos abuxaos, pero l'abdome tien una amplia franxa dorsal gris y rosa y bandes negres con cantos blancos nos llaos. Les ales posteriores son de color gris claro con amplies llinies escures cruzaes. Tien un cuerpu firme y poderosu. <ref>{{en}} [http://lepidoptera.butterflyhouse.com.au/sphi/convol.html ''Agrius convolvuli''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012224755/http://lepidoptera.butterflyhouse.com.au/sphi/convol.html |date=2016-10-12 }}</ref> El so color básicu ye abuxáu con dibuxos más escuros al cuerpu y a les ales. L'abdome tien dos files de manches regulares a cada banda en colores bien delicadamente marcaos, rosa, blancu y negru. Pero estes manches nun son visibles cuando l'animal alcuéntrase na posición de reposu. Entós puede camuflase perfeutamente sobre la corteza d'un [[árbol]] o d'un muriu de piedra. <ref>{{en}} [http://www.africanmoths.com/pages/SPHINGIIDAE/SPHINGIINAE/agrius%20convolvuli.html ''Agrius convulvuli'' - Mariposas Africanas]</ref> == Reproducción == La fema de la esfinxe de la correhuela pon los güevos a les fueyes de la correhuela y a otres plantes similares del xéneru ''Convolvulus'', d'equí'l so nome llatín ''Agrius convolvuli''. Les [[Canesba|canesbes]] comen vorazmente les fueyes de la correhuela. Son de coloración bien variada, marrón, blanca y verde. Como les gates, otres esfinxes, son relativamente grandes y tienen un apéndiz similar a un cuernu na zona caudal. == Sinonimia == * Sphinx convolvuli (Linnaeus, 1758) * Protoparce orientalis (Butler, 1876) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikispecies}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Agrius]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] siyb9mxlty8dv8y32n2ijoegge593qo Alimentu orgánicu 0 85717 4499592 4403205 2026-06-10T08:17:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499592 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{ficha xenérica}} Denomínase '''alimentu orgánico''' al productu agrícola o agroindustrial que se produz baxu un conxuntu de procedimientos denominaos "orgánicos". Polo xeneral, los métodos orgánicos eviten l'usu de productos sintéticos, como pesticidas, herbicidas y fertilizantes artificiales. El movimientu d'agricultura orgánico surdió na década de los 1940 como respuesta a la industrialización de la producción agrícola denominada revolución verde<ref>Drinkwater, Laurie E. (2009). [https://books.google.com/books?id=8HMfbQpNq60C&pg=PA19 «Ecological Knowledge: Foundation for Sustainable Organic Agriculture»]. En Francis, Charles. ''Organic farming: the ecological system''. ASA-CSSA-SSSA. p. 19. <small>[[ISBN]] [[Especial:FuentesDeLibros/978-0-89118-173-6|978-0-89118-173-6]]</small>.</ref>. Anguaño l'agricultura orgánica ye una industria fuertemente regulada, qu'en países como Xapón, Canadá o la Xunión Europea riquir certificaciones especial pa poder comercializar los sos productos. == Etiquetado ecolóxicu == Na Xunión Europea les denominaciones orgánicu, ecolóxicu y biolóxicu pa los productos agrícolas y ganaderos destinar a l'alimentación humano o animal considérense sinónimos y el so usu ta protexíu y reguláu polos Reglamentos Comuñal 834/2007 y 889/2008. Los prefixos ecu y bio tamién tán protexíos y regulaos así mismo en tolos idioma de la Unión. En cada país hai vezu d'usar unu o otru términu. Por casu, n'España ta más estendíu l'usu d'ecolóxicu, en Portugal y Francia usa más el términu biolóxicu (en francés biologique), ente que nel Reinu Xuníu utiliza más orgánicu (organic n'inglés). Los productores d'alimentos orgánicos tán obligaos a usar únicamente ciertos agroquímicos autorizaos y nun pueden utilizar pa la so producción granes o plantes transgénicas. Los cultivos orgánicos son fertilizar habitualmente con compost, polvos minerales y otres sustancies d'aniciu orgánico. Ente los métodos agrícolas tradicionalmente utilizaos tán el sistema de terraces o de barreres naturales pa evitar la erosión de los suelos, rotación de cultivos o llantáu de leguminosas. Pueden amás presentar otres cualidaes como un empaquetado ecolóxicu pa la so disposición al consumidor final. == Seguridá pal consumidor == Les pretensiones d'una mayor seguridá de los alimentos orgánicos basar mayoritariamente na presencia de residuos de pesticidas. Estes esmoliciones tán motivar polos fechos de que, primero, esposiciones masives y agudes a pesticidas pueden provocar efeutos adversos significativo sobro la salú, segundu, que dalgunos productos alimenticios fueron contaminaos ocasionalmente con pesticidas, lo que puede resultar nuna toxicidá aguda, y terceru, que la mayoría, si non toa, la comida vendida comercialmente contener cantidaes trazar de pesticidas agrícolas<ref>Magkos F et al (2006) [http://www.maine.gov/agriculture/pesticides/library/ppt/Master_Gardener/Organic_Food_Buying_More_Safety_Or_Just_Peace_Of_Mind.pdf Organic food: buying more safety or just peace of mind? A critical review of the literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626015757/http://www.maine.gov/agriculture/pesticides/library/ppt/Master_Gardener/Organic_Food_Buying_More_Safety_Or_Just_Peace_Of_Mind.pdf |date=2013-06-26 }} Crit Rev Food Sci Nutr 46(1) 23–56 | pmid=16403682</ref>. Sin embargu, como se suel resaltar na lliteratura científica, "lo que nun se deducir d'esto, ye qu'una esposición crónica a les cantidaes de trazar de pesticidas atopaos na comida resulte nuna toxicidá demostrable. Esta posibililidá ye práuticamente imposible d'estudiar y cuantificar;", poro, cualquier conclusión firme sobro la seguridá relativa de los alimentos orgánicos foi atrabancar pola dificultá de diseñar estudios afechos y la relativamente pequeña cantidá d'estudios que comparen direutamente alimentos orgánicos con convencionales<ref>Canavari, M., Asioli, D., Bendini, A., Cantore, N., Gallina Toschi, T., Spiller, A., Obermowe, T., Buchecker, K. and Lohmann, M. (2009). [http://orgprints.org/17208/2/deliverable_1_2_sensory_literature.pdf Summary report on sensory-related socio-economic and sensory science literature about organic food products]</ref>. Adicionalmente, el Carcinogenic Potency Project (Proyeutu de potencial cancerígeno)<ref>{{Cita web |url=http://potency.berkeley.edu/index.html |títulu=Carcinogenic Potency Project Official Website |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120903045947/http://potency.berkeley.edu/index.html |fechaarchivu=2012-09-03 }}</ref>, que ye parte de la rede de bases de datos Distributed Structure-Searchable Toxicity de l'Axencia de Proteición Ambiental de los Estaos Xuníos(EPA)<ref>National Center for Computational Toxicology (NCCT) [http://www.epa.gov/ncct/dsstox/ DSSTox Official Website]</ref>, tuvo ensayando'l potencial cancerígeno de productos químicos tanto naturales como artificiales, y creando una base de datos pública de los resultaos<ref>[http://toxnet.nlm.nih.gov/html/cpdbfs.htm Publicly available Toxnet database from US NLM]</ref> durante los postreros 30 años. Esti trabayu intenta enllenar el buecu na conocencia científica de la carcinogenicidad de tolos productos químicos, tanto naturales como sintéticos, tal y como describen los científicos que realicen el proyeutu na revista Science, en 1992: L'exame toxicológico de los productos químicos sintéticos, ensin un exame similar de los productos químicos que se crean de forma natural, resultó nun desequilibriu tanto nos datos como na perceición de los cancerígenos químicos. Los trés puntos qu'alderiquemos indiquen que se deberíen realizar comparances con químicos naturales tanto como con sintéticos. # La inmensa mayoría de los productos químicos a los que tamos espuestos los seres humanos asocede de forma natural. Sin embargu, el públicu tender a ver los productos químicos como sólo sintéticos y a pensar que los productos químicos sintéticos son tóxicos, a pesar del fechu de que cada productu químicu natural ye tamién tóxico a cierta dosis. La esposición diaria de los americanos a material quemao na so dieta ye d'alredor de 2000 mg, y la esposición a pesticidas naturales (los productos químicos que les plantes producen pa defendese elles mesmes) ye d'alredor de 1500 mg. En comparanza, la esposición total diaria a tolos residuos de pesticidas sintéticos combinaos ye del orde de 0.09 mg. Poro, estimar que'l 99.99% de los pesticidas qu'inxeren los humanos son naturales. A pesar d'esta abrumadoramente mayor esposición a productos químicos naturales, el 79% (378 de 479) de los productos químicos puestos a prueba pa verificar la so carcinogenicidad tanto en ratas como ratones son sintéticos (es decir, nun asoceden naturalmente). # Foi frecuentemente asumíu de forma errónea que los humanos desenvolvimos por evolución defensa contra los productos químicos naturales na nuestra dieta, pero non contra los productos sintéticos. Sin embargu, les defenses que los animales desenvuelven evolutivamente son bien xenériques más qu'específico pa un productu en particular; más aún, les defenses son generalmente inducibles y polo tanto protexen bien contra dosis baxes de productos químicos tanto sintéticos como natural. # Dado que la toxicología de los productos químicos naturales y sintéticos ye similar, xuno espera (y atopa) un grau de carcinogenicidad similar pa los productos naturales y sintéticos. La tasa de positivos ente los productos químicos ensayaos en ratas y ratones ye d'alredor del 50%. Poro, dado que los humanos tamos espuestos a munchos más productos naturales que sintéticos (tanto por pesu como por númberu), tamos espuestos a un enorme fondu de cancerígenos pa royedores, como ye definíu n'ensayos d'altes dosis pa royedores. amosemos qu'inclusive anque sólo una minúsculo proporción de los pesticidas naturales n'alimentos vexetales fueron estudiar, de los 57 estudiar, 29 son cancerígenos en royedores y atópense en más de 50 alimentos vexetales común. Ye probable que cuasi cada fruta y verdura nel supermercado contener pesticidas natural que son cancerígenos en royedores. A pesar de que dalgunos estudios amosaron a través d'análisis químicos, como s'aldericó, que frutes y verdures cultivaes de forma orgánico contener menores niveles de pesticidas, la importancia d'estos resultaos nun amenorgamientu real de riesgos pa la salú ye discutible dado que tanto alimentos orgánicos como convencionales generalmente contener niveles de pesticidas bien per debaxo de los encamientos de seguridá. D'esti puntu de vista fíxose ecu'l Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos y l'Axencia d'Estándares Alimenticios británica. Un estudiu publicáu pol Conseyu d'Investigación Nacional de los Estaos Xuníos en 1993 determinó que pa los neños, la mayor fonte d'esposición a pesticidas ye a través de la dieta. Un estudiu publicáu en 2006 por Lu et al. midió los niveles d'esposición a pesticidas organofosforados en 23 neños n'edá escolar antes y dempués de sustituyir la so dieta por una basar n'alimentos orgánicos. Nesti estudiu atopó que los niveles d'esposición a pesticidas organofosforados pasaben de niveles despreciables a indetectables cuando los neños camudaben a una dieta orgánica, lo que'l so autores presentaron como un amenorgamientu significatia del riesgu. Estes conclusiones, ensin embargu fueron criticaes na lliteratura científica como un exemplu de mala comunicación científica. Más específicamente, los allegamientos que rellacionen residuos de pesticidas con un aumentu del riesgu d'infertilidad o una menor cantidá d'espermatozoides nel esperma nun fueron sofitaes pola evidente científica na lliteratura médico. Así mismo, la Sociedá Americana contra'l Cáncer declaró que la so posición ye que "ye en gran parte desconocíu si que los alimentos orgánicos pueden conllevar un menor riesgu de cáncer porque tienen menos probabilidá de tar contaminaos por componer que podríen causar cáncer." Delles revisiones científiques atoparon que los riesgos debíos a contaminaciones microbiológicas o por toxinas naturales son probablemente mucho más significativo que los riesgos a curtiu o llargu plazu debido a residuos de pesticidas. Al esaminar un posible aumentu del riesgu por consumu d'alimentos orgánicos, delles revisiones científiques atoparon que, anque puede haber un mayor riesgu de contaminación biolóxica por organismos como la Escherichia coli O157:H7, debíu al mayor usu d'estiércol como fertilizante, hai poca evidente de que la incidencia real de brotes pueda ser atribída a la producción orgánica. Un brote d'intoxicaciones por E. coli n'Alemaña foi atribíu a brotes de soya cultivar orgánicamente. Nel casu de los güevos producíos en granxes orgániques, el conteníu de dioxinas ye sistemáticamente mayor que'l so contrapartida convencional y frecuentemente supera los niveles legal dexaos na Xunión Europea. Así mismo, la carne de pollu proveniente de granxes orgániques presenta una prevalencia de contaminación por salmonella más de 5 vegaes superior a la de pollos criaos convencionalmente. == Discutiniu == Los alimentos orgánicos son promocionados por ciertos sectores que ven na agricultura convencional un métodu insostenible de producción o consideren que la producción orgánica ye más sana. Na mayoría de los casos, los rendimientos de los cultivos orgánicos son ente moderadamente y sustancialmente menores que nel casu de l'agricultura convencional pudiendo aportar hasta la metá, y sólo pudiendo igualar los rendimientos convencionales en casos bien concreto, polo que pa producir la mesma cantidá de comida, sería necesariu reclamar una mayor cantidá de montes y espacios naturales. A pesar d'ello,anguaño nun esistir abondu evidente científica p'afirmar que'l consumu de productos biolóxicos repercutir nun mayor beneficiu pa la salú. La mayoría de los estudios realizaos sobro les diferencies ente alimentos orgánicos y convencionales concluyen que nun esistir diferencies nutricionales o de salú significativo pa la salú ente alimentos "bio" y alimentos clásicos. Les dosis de pesticidas o plaguicidas presentes nos productos "non orgánicos" son ínfimo y les repercusiones sobro l'organismu difíciles d'evaluar. A favor de los orgánicos indiquen a menudo beneficios de tipu ambiental, un mayor favorecimiento a pequeños productores locales (típicamente principal productores de l'agricultura biolóxica) y l'evitar la manipulación de productos químicos peligrosos por parte de los llabradores (la esposición crónica o a altes concentraciones de ciertos pesticidas puede causar daños del sistema nerviosu, reñones, fégadu y celebru). La evidente sobro diferencies sustanzales ente los alimentos orgánicos y los alimentos convencionales ye insuficiente p'afirmar que los alimentos orgánicos son más seguros o más saludable que los alimentos convencionales. no que respectar al tastu la evidente tamién ye insuficiente pa realizar afirmaciones científiques de que los alimentos orgánicos tienen meyor tastu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Tipos d'alimentos]] [[Categoría:Agricultura ecolóxica]] 3o5vk85xnmpzsxkf1snym59i5n8van9 Alberto Garzón 0 86855 4499576 4237410 2026-06-10T02:36:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499576 wikitext text/x-wiki {{desactualizáu|t=20220119173003}} {{persona}} '''Alberto Carlos Garzón Espinosa'''<ref>{{Cita web|url=http://izquierda-unida.es/node/9508|títulu=Alberto Garzón|editorial=Izquierda Unida|fechaaccesu=9 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160422110244/http://izquierda-unida.es/node/9508|fechaarchivu=2016-04-22}}</ref> {{nym}} ye un políticu y economista [[España|español.]] Militante del [[Partíu Comunista d'España|PCE]], y d'[[Izquierda Xunida]] dende 2003, dende les eleiciones xenerales de 2011 ye diputáu nel [[Congresu de los Diputaos|Congresu]] por dicha formación. Tamién ye miembru d'[[ATTAC]] (organización que promueve el control democráticu de los mercaos financieros).<ref name="agarzon_1">[http://www.agarzon.net/?page_id=2 Nota biográfica en el blog personal de Alberto Garzón Espinosa].</ref> Dende 2016 ye coordinador federal d'Izquierda Xunida y en 2015 foi escoyíu, por aciu primaries, candidatu a la presidencia del Gobiernu d'España por [[Unidá Popular (España)|Unidá Popular]] nes eleiciones xenerales de 2015.<ref name="Las bases_1">{{Cita web|url=http://politica.elpais.com/politica/2016/05/30/actualidad/1464595156_273164.html|títulu=Las bases de Izquierda Unida dan a Alberto Garzón el aval para pilotar el partido|editorial=El País|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref> == Biografía == === Oríxenes familiares y adolescencia === Ye fíu del malagueñu Alberto Garzón Blanco, profesor de Xeografía y Historia, y de la rioxana Isabel Espinosa Casares nacida na llocalidá de [[Cenicero]], farmacéutica, que se conocieren en selmana santa na llocalidá malagueña de [[Rincón de la Victoria]]. Los sos primeros años pasólos en Logroño, onde nació, hasta que con tres años, la familia treslladóse a la llocalidá sevillana de [[Marchena]], onde'l so padre consiguiera plaza de profesor.<ref name="precoz">Romero, Antonio M. (1 d'avientu de 2014). «[http://www.diariosur.es/malaga/201411/30/lider-precoz-20141130231608.html Un líder precoz]». [[Sur (diario)|Sur]]. Consultáu'l 26 d'abril de 2015.</ref> En 1994 la familia volvió a Rincón de la Victoria. Estudió la primaria nel colexu Manuel Laza Palacios y la secundaria, nel institutu Ben Al Jatib onde'l so padre enseñaba. Gustába-y el fútbol ya intentó entrar, ensin ésitu, nel [[Club Deportivo Rincón]]. === Etapa universitaria === Alberto Garzón matriculóse primeramente n'Alministración y Direición d'Empreses na Facultá de Ciencies Económiques y Empresariales de la [[Universidá de Málaga]], pero al añu siguiente camudó a Economía. Con 18 años afilióse a [[Izquierda Xunida]] Los Verdes-Convocatoria per Andalucía. Nel añu 2004 participó na fundación d'Estudiantes por una Economía Crítica, una asociación de la que foi presidente hasta 2008 y que taba en llinia col movimientu [[Postautismu]] nacíu en [[Francia]] años antes. El propósitu d'aquella asociación yera académicu-militante, pos se denunciaba "el pensamientu únicu y el vacíu intelectual que impera na enseñanza de la economía" al empar que se participaba en movimientos sociales como'l Foru Social Otra Málaga de 2004.<ref>{{Cita web|url=http://malaga.economiacritica.net/?page_id=2|títulu=Páxina web de Economía Crítica Málaga}}</ref> Dicha asociación integraríase primero en "Estudiantes d'Izquierdes", asociación universitaria de calter izquierdista y anticapitalista, y darréu na plataforma d'"Estudiantes Críticos", xunta de diversos coleutivos progresistes.<ref>{{Cita web|url=http://malagapedia.wikanda.es/wiki/Estudiantes_de_Izquierdas|títulu=Entrada Estudiantes de Izquierdas en Malagapedia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181006075206/https://malagapedia.wikanda.es/wiki/Estudiantes_de_Izquierdas|fechaarchivu=2018-10-06}}</ref> Economía Crítica Málaga presentóse tamién a les eleiciones estudiantiles, llogrando un 64% de los votos en 2008.<ref>{{Cita web|url=http://www.infouma.uma.es/eleiciones2008/Resultados/estd.pdf|títulu=Resultados eleutorales Claustro Universidad de Málaga, 2008}}</ref> Foi na llista d'IX a les eleiciones municipales de 2007, como númberu cinco. Garzón estudió dempués na Facultá de Ciencies Económiques y Empresariales de la [[Universidá Complutense de Madrid]], concretamente'l máster d'Economía Internacional y Desarrollu impartíu pol departamentu d'Economía Aplicada I. Dichu departamentu foi l'espaciu académicu onde impartió clases [[José Luis Sampedro|Sampedro]], a quien Garzón estimó públicamente ser el fundador de la so escuela de pensamientu.<ref>{{Cita web|url=http://www.huffingtonpost.es/alberto-garzon-espinosa/gracias-jose-luis_b_3043582.html|títulu="Gracias, Jose Luís", artículo en TheHuffingtonpost}}</ref> D'aquel departamentu salieron otros cargos políticos de la izquierda alternativa, ente ellos el que foi coordinador d'Izquierda Xunida-Madrid, [[Eddy Sánchez]], pero tamién los economistes de referencia de [[Podemos (partíu políticu)|Podemos]], [[Nacho Álvarez]] y [[Bibiana Medialdea]]. Foi investigador na [[Universidá Pablo de Olavide]] de [[Sevilla]], según miembru del coleutivu ''Economía crítica y crítica de la economía''. === Diputáu nel Congresu (2011-presente) === El [[2 d'ochobre]] de 2011 foi escoyíu pa encabezar la llista d'IX per Málaga pa les eleiciones xenerales de [[2011]], resultando escoyíu diputáu.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/1175756/0/ IULV-CA aprueba sus candidaturas eleutorales presentando unas listas "cremallera" y "plurales"], en [[20 minutos]] del 2 d'ochobre de 2011.</ref><ref>[http://www.generales2011.mir.es/99CG/DCG01299CI_L1.htm?d=529 Resultados oficiales de las eleiciones generales del 20 de payares de 2011 en la provincia de Málaga].</ref> Mientres la campaña eleutoral la so candidatura recibió'l sofitu de persones del mundu de la cultura como [[Juan Diego Botto]], [[Carlos Bardem]] y [[Antonio de la Torre]].<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FFJJgdROVdM Juan Diego Botto y Carlos Bardem apoyan la candidatura de Carlos Bardem].</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120203201112/http://www.iumalaga.org/node/9361 Antonio de la Torre pide el voto para Izquierda Unida].</ref> Foi'l diputáu más xoven del congresu nesa llexislatura. La so activa participación nel [[Movimientu 15-M]]<ref>[https://www.publico.es/espana/399552/izquierda-unida-integra-a-voces-del-15-m-en-sus-listas Izquierda Unida integra a voces del 15-M en sus listas], en [[Público.es]] del 3 d'ochobre de 2011.</ref> traxo que darréu se -y considerara un voceru del 15-M nel Congresu.<ref>[http://www.20minutos.es/noticia/1227561/0/movimiento-15-m/izquierda-unida/alberto-garzon/ IU coloca en el Congreso a Alberto Garzón, un miembro del movimiento 15-M], en 20minutos.com del 21 de payares de 2011.</ref> En xineru de 2013 foi escoyíu miembru de la Comisión Executiva Federal d'Izquierda Xunida, máximu órganu na direición de la formación, asumiendo la responsabilidá d'Economía Política Global.<ref>{{Cita web|url=http://www.nuevatribuna.es/articulo/espana/llamazares-mantiene-su-cuota-y-alberto-garzon-y-ricardo-sixto-ganan-peso/20130202181945087632.html|autor=Nuevatribuna|fecha=2 de febreru de 2013|títulu=Llamazares mantiene su cuota y Alberto Garzón y Ricardo Sixto ganan peso en la nueva ejecutiva de IU|obra=[[Nueva Tribuna]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2013}}</ref> [[Ficheru:Alberto_Garzón_-_XIX_Asamblea_IU_Andalucía.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Alberto Garzón en xunu de 2013 na XIX Asamblea de IX Andalucía.]] El 29 de payares de 2011, día en qu'allegaron al Congresu p'acreditase como miembros del Parllamentu resultante de les eleiciones xenerales del mesmu mes, Garzón y el coordinador de IX [[Cayo Lara]] arrenunciaron al sistema de pensiones priváu que se-yos concede a cada unu de los miembros del Congresu.<ref>{{Cita web|url=http://politica.elpais.com/politica/2011/11/29/actualidad/1322572525_323981.html|autor=Fernando Garea|fecha=29 de payares de 2011|títulu=Dos diputados de IU renuncian al plan de pensiones que les da el Congreso|obra=[[El País]]|fechaaccesu=29 de payares de 2011}}</ref> El 7 de febreru de 2013, fixo pública la so nómina oficial nel Congresu y apurrió otros datos sobre los sos ingresos y patrimoniu n'ares, según esplicó na so web, de la tresparencia y l'ética.<ref>{{Cita web|url=http://www.agarzon.net/transparencia-politica|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.agarzon.net/transparencia-politica|fechaarchivu=26 de payares de 2015|títulu=Páxina web de Alberto Garzón}}</ref> D'esta forma tamién ye unu de los primeros diputaos al faelo, yá que el Congresu de los Diputaos nun fai públiques les nómines.<ref>{{Cita web|url=http://www.eldiario.es/politica/nominas-diputados-publicas-unanimidad-grupos_0_88891491.html|autor=Carmen Moraga|fecha=10 de xineru de 2013|títulu=La Mesa del Congreso descarta hacer públicas las nóminas de los diputados|obra=[[ElDiario.es]]|fechaaccesu=9 de febreru de 2013}}</ref> El 11 de marzu de 2013, desmarcóse de la política de parte de la so organización al pidir «sanciones xudiciales pa los conseyeros d'IX que comulgaron col caciquismu de les caxes d'aforru» al entender que «da igual nes sigles nes que s'acovezan aquelles persones qu'aprovechen la política pa usu priváu».<ref>[https://www.europapress.es/nacional/noticia-garzon-iu-pide-sanciones-judiciales-consejeros-iu-comulgaron-caciquismu-cajas-ahorro-20130311194615.html]</ref> El 21 de febreru de 2015, foi escoyíu candidatu d'Izquierda Xunida a la presidencia del gobiernu nes eleiciones xenerales, col 75,8 % de los votos del Conseyu Políticu Federal, yá que el so rival nes primaries abiertes, Nicolás García, nun consiguió axuntar los avales necesarios p'allegar al procesu.<ref>{{Cita web|url=http://www.eitb.eus/es/noticias/politica/detalle/2991164/alberto-garzon--elegido-candidato-iu-presidente-gobierno/|fecha=21 de febreru de 2015|títulu=Alberto Garzón, elegido candidato de IU a presidente del Gobierno|publicación=EITB|fechaaccesu=2 de marzu de 2015}}</ref><ref name="Alberto_garzon">Riveiro, Aitor (23 de xineru de 2015).</ref> En 2016 celebráronse unes primaries n'IX. A pesar de tener una participación del 40,2 %, Alberto Garzón, foi escoyíu coordinador federal, con un 74,4 % de los votos, frente a la eurodiputada [[Paloma López Bermejo]], sofitada por [[Cayo Lara]], que llogró un 20,8 %, ente que [[Tasio Oliver]], sofitáu por [[Gaspar Llamazares]] ya Izquierda Abierta, llogró un 4,6 %.<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/espana/2016/05/30/574c24ca468aeb66618b462e.html|títulu=La militancia avala a Alberto Garzón para dirigir el futuro de IU|editorial=El Mundo|fechaaccesu=30 de mayu de 2016}}</ref><ref name="Las bases_1"/> == Ideoloxía == Alberto Garzón tuvo afiliáu a la [[Unión de Mocedaes Comunistes d'España]] na so mocedá y dempués, hasta l'actualidá, pasó a engrosar les files del [[Partíu Comunista d'España]]. Sicasí, Garzón foi tacháu munches vegaes de socialdemócrata por plantegar en numberoses ocasiones midíes reformistes que nun busquen acabar col [[Capitalismu|capitalismu.]]<ref>[http://www.lahaine.org/index.php?p=37256 No hay alternativas (otro capitalismu es imposible)]</ref> Según los sos propios críticos, esto pue ser debíu al fechu de trabayar y publicar dellos llibros conxuntos– con dos economistes de referencia dientro de la socialdemocracia como son [[Vicenç Navarro]] y [[Juan Torres López]].<ref>[https://web.archive.org/web/20141101024556/http://kaosenlared.net/kaos-tv/item/43133-los-mundos-de-izquierda-unida1-de-3-alberto-garzon.html Los mundos de Izquierda Unida: Alberto Garzón], en [[Kaosenlared.net]] del 9 de xineru de 2013.</ref> Lo cierto ye que los sos trabayos académicos traten sobre les interpretaciones heterodoxes a la crisis, ensin que quede claro a qué escuela ta él adscritu.<ref>{{Cita web |url=http://pendientedemigracion.ucm.es/info/ec/jec13/Ponencias/economia%20mundial/La%20crisis%20economica%20actual%20y%20la%20heterodoxia.pdf |títulu=La crisis económica actual y la heterodoxia: postkeynesianos, radicales y (neo)marxistas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714161349/http://pendientedemigracion.ucm.es/info/ec/jec13/Ponencias/economia%20mundial/La%20crisis%20economica%20actual%20y%20la%20heterodoxia.pdf |fechaarchivu=2014-07-14 }}</ref> Na so páxina web asegura que ye debedor del pensamientu heterodoxu marxista y poskeynesiano, con toque especial d'ecoloxía política. Coles mesmes, cita ente les sos referencies a economistes como [[Michal Kalecki]], [[Karl Marx|Marx]], [[Paul Sweezy]], [[Antonio Gramsci]] y [[Lenin]].<ref name="agarzon_1"/> N'entrevistes posteriores a la so eleición como diputáu Garzón destacó la imposibilidá de la [[socialdemocracia]], vista ésta en términos teóricos: {{Cita|El BCE persigue un modelu de sociedá bien determináu: el mesmu Draghi faló de rebaxa de costos salariales para llograr una situación competitiva. Añadió que'l nuesu país tenía que buscar les sos ventayes comparatives, lo que quier dicir que nos ta mandando a un mercáu mundial a competir contra tol mundu y a ver quién viende los sos productos más baratos. Nesi espaciu institucional la socialdemocracia nun puede sobrevivir porque para poder competir y vender más baratu que los tos competidores precises tener trabayadores más baratos y precises tomar midíes económiques que faen invidable caltener l'Estáu del bienestar. Nun capitalismu tan flexibilizáu, tan desregularizáu y tan competitivu la socialdemocracia pierde los espacios.|Alberto Garzón.<ref name="publico">Otero, Jorge. «[https://www.publico.es/politica/alberto-garzon-hay-formatear-actuales.html Alberto Garzón: "Hay que formatear las instituciones del Estado]», ''Público'', 23 de febreru de 2013.</ref>}}Tamién defendió la incompatibilidá de la [[democracia]] col sistema económicu capitalista y la imposibilidá de que'l planeta aguante la presión del so modelu de producción y consumu: {{Cita|El capitalismu ye incompatible cola democracia porque nesti sistema económicu los votos determínense en función del dineru, de manera qu'aquellos que más tienen son los que más manden. Si los recursos nun tán xestionaos pola sociedá, si nun son recursos públicos democráticamente xestionaos, evidentemente'l poder y la capacidá de decidir qué se produz y pa ónde vamos va tar nun espaciu privao y alloñao de la ciudadanía. Tenemos de tener claro que les grandes empreses y los grandes sectores estratéxicos tienen que ser públicos para decidilo tou democráticamente y que efeutivamente esista una democracia. Pero sobremanera hai otru imperativu, que ye l'ecolóxicu: el nuesu planeta nun aguanta un sistema competitivu como l'actual modelu de producción y consumu que representa'l capitalismu.|Alberto Garzón.<ref name="publico"/></blockquote>}} == Publicaciones == Alberto Garzón collaboró na ellaboración de los siguientes documentos: * [[2009]] - ''La crisis financiera. Guía para entenderla y explicarla.'' - Juan Torres López y Alberto Garzón. * [[2009]] - ''La crisis de las hipotecas basura. ¿Por qué se cayó todo y no se ha hundido nada?'' - Juan Torres López y Alberto Garzón. Editorial Sequitur & ATTAC España. Alberto Garzón ye autor de les siguientes publicaciones: * [[2010]] - ''¿Están en peligro las pensiones públicas?'' - Vicenç Navarro, Juan Torres López y Alberto Garzón. Editorial Attac España. * [[2011]] - ''Hay alternativas'' - Vicenç Navarro, Juan Torres López y Alberto Garzón. Editorial Sequitur & Attac España. [http://www.sequitur.es/hay-alternativa/ Libre descarga del libro desde la editorial Sequitur].<ref>{{Cita web |url=http://www.attac.es/hay-alternativas-nuevo-libro-de-vicenc-navarro-juan-torres-y-alberto-garzon/ |títulu=Hay alternativas. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111126171742/http://www.attac.es/hay-alternativas-nuevo-libro-de-vicenc-navarro-juan-torres-y-alberto-garzon/ |fechaarchivu=2011-11-26 }}</ref> * [[2012]] - ''Esto tiene arreglo''. Editorial Destino * [[2013]] - ''La gran estafa''. Editorial Destino<ref>[[Tercerainformacion.es]]: ''[http://www.tercerainformacion.es/spip.php?article47749 Alberto Garzón desmonta mentiras sobre la crisis en su nuevo libro "La gran estafa"]''</ref> * [[2013]] - ''La tercera república''. Editorial Península<ref>[[Eldiario.es]]: ''[http://www.eldiario.es/politica/VIDEO-Presentacion-III-Republica-Alberto_0_267723318.html VÍDEO: Presentación del libro "La Tercera República" de Alberto Garzón]''</ref> * [[2015]] - ''A pie de escaño''.Editorial Península<ref>[[Diario de León]]: ''[http://www.diariodeleon.es/noticias/filandon/alberto-garzon-a-pie-escano_1016485.html Alberto Garzón, "A Pie de escaño"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203234850/https://www.diariodeleon.es/noticias/filandon/alberto-garzon-a-pie-escano_1016485.html |date=2019-02-03 }}''</ref> == Vida personal == Alberto Garzón empezó a salir con Anna Ruiz, médicu de familia del hospital La Princesa. El día 24 d'agostu de 2016 anunciaron la so próxima boda. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.agarzon.net/ Blogue personal d'Alberto Garzón] {{NF|1985||Garzon, Alberto}} [[Categoría:Políticos y polítiques d'España]] [[Categoría:Persones de Logroño]] lem8uguneqjyye2lrlhp58xdlhkj2yd Alfarería 0 87663 4499586 4463031 2026-06-10T06:44:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499586 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Potter at wheel.jpg|thumb|250px|Alfarera modelando una vasía col [[tornu d'alfareru|tornu]] llétricu.]] [[Ficheru:JomonPottery.JPG|thumb|250px|Vasía del [[periodu Jōmon]] ([[Xapón]]) considerada de les más antigües del mundu.]]{{caxa de cita|L'alfarería ye la cerámica popular, la más corriente, la que se faía nos pueblos pa usu popular. Dempués vieno la cerámica, tou aquello que ye decoráu, con calter suntuario, artísticu. |[[Emilio Sempere]]<ref>[https://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009041600_36_746396__Aviles-alfareria-esta-condergada-sumir-jovenes-saben-botijo L'alfarería ta condergada a sumir; los mozos nun saben lo que ye un botijo]</ref>}} '''Alfarería''', de ''alfaharería'',<ref>{{Cita web |url=http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=alfarer%C3%ADa |títulu=RAE |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211022132442/http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=alfarer%C3%ADa |fechaarchivu=2021-10-22 }}</ref> ye l'arte d'ellaborar oxetos de [[folla]] o [[magre]] y, por estensión, l'oficiu que dexó al home crear toa clase de enseres y artiluxos domésticos a lo llargo de la historia. Nel Occidente culturalmente teunolóxicu l'alfarería popular, cacharrería axatada y evocadora obra d'artesanos ''barreros'' pasó en gran midida a convertise n'artículu decorativu y de coleicionismu y en materia d'interés [[etnografía|etnográficu]], sumáu al so valor [[arqueoloxía|arqueolóxicu]].<ref>''La Etnografía ye l'estudiu descriptivu de les cultures, de la so relixón, creencies, mitos, etc. La so rellación cola Antropoloxía ye precisamente porque ye la base de la investigación antropolóxica. Nun ye posible l'Antropoloxía ensin la collaboración de la Etnografía.'' [[Bronislaw Malinowski]] (''[[Los argonautas del Pacíficu Occidental]]'', 1922).</ref> La industria alfarero, amás de la cacía y la cacharrería, toma l'[[azulexu|azulejería]] senciella, la [[tejar|texería]], la [[lladriyu|ladrillería]] y la fabricación de [[baldosa|baldoses]] ensin [[esmalte|esmaltar]]. Popularmente, alfarería ye sinónimu de [[cerámica]], magar suel denominase y aplicase el términu ''cerámica'' a un conxuntu de téuniques más depuraes en qu'intervienen delles cocciones de la pieza, esmaltaos más sofisticaos y decoración más fina.<ref>''Cerámica popular catalana'', J.Corredor-Matheos. Edicions 62, Barcelona (1978) páxs.28-31 ISBN 84-297-1391-3</ref> Otres téuniques que los sos términos acomuñar a l'alfarería y la cerámica son la [[lloza (material)|lloza]] y la [[terracota]]. == Alfarería y Cerámica == Alfarería y [[Cerámica]] son dos términos en permanente conflictu [[semántica|semánticu]] (''semántica lóxica''). Dambos paecen designar, "grosso modo", les actividaes artesanales, artístiques ya industriales a partir de la folla cocío, según el productu o los productos de les mesmes y la so cultura.<ref group="nota">Dicha interferencia semántica, al paecer irresoluble, mover ente la ''[[discutiniu bizantín]]'' y disyuntives filosófiques del tipu "qué foi antes: el güevu o la pita".</ref> Polo xeneral, nos diccionarios (ideolóxicos y de sinónimos) y los manuales léxicos "alfarería" apaez redirixida o referida a "cerámica", dándose-y asina a esta postrera mayor valor troncal.<ref group="nota">Julio Casares, nel so ''Diccionariu Ideolóxicu'' (1959) abre llave en cerámica con cinco voces: cerámica, plástica, alfarería, alfaharería y pichelería. Fernando Corripio, nel so ''Diccionariu d'idees allegaes'' (1985), numbera como sinónimos: alfarería, oxetos de folla, lloza, porzolana, magre cocíu..., amás de: arte, industria, taller, nave, [[obrador]], artesanía, [[pichela|pichelería]], cocimientu, fabricación y ellaboración.</ref> La pallabra Alfarería, como alfar, provienen del árabe hispánicu ''alfah hár'', ‘folla', y esti del árabe clásicu ''fah har'' (alfarería), y de la mesma del hebréu ''hhafar'' (tierra, folla).<ref>COROMINAS,J. ''Diccionariu Críticu Etimolóxicu de la Llingua Castellana''. Madrid, Gredos (1954).</ref> En [[1789]] se documenta «''alfaharería»'' y en [[1866]], «alfarería», finalmente. Pela so parte, sofitándose nel [[Diccionariu d'Autoridaes]], el [[DRAE]] caltién el términu ''alcaller'' (pa «alfar» y «alfareru») y ''alcallería'' (conxuntu de vasíes de folla).<ref>[[#Seseña|Natacha Seseña]], ''Cacharrería popular'', p. 26.</ref><ref>{{Cita web |url=http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=alfarer%C3%ADa |títulu=Alfarería nel DRAE |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211022132442/http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=alfarer%C3%ADa |fechaarchivu=2021-10-22 }}</ref> Per otru llau, Cerámica procede del griegu antiguu ''κεραμική'' (keramiké), femenín de ''κεραμικός'' (''keramikós'', fechu de magre), "cerámicu",<ref>{{Cita web |url=http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=cer%C3%A1mica&lema=non |títulu=Cerámicu nel DRAE |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211022130608/http://recursosdidacticos.es/goodrae/definicion.php?pallabra=cer%C3%A1mica&lema=non |fechaarchivu=2021-10-22 }}</ref> que designaba orixinalmente al barriu de los alfareros de l'antigua [[Atenes]], al noroeste de l'[[Acrópolis]].<ref group="nota">Según [[Heródoto]], el so nome provenía del griegu ''κέραμος'', (''kéramos'', folla o magre). Para [[Pausanias (xeógrafu)|Pausanias]], l'orixe del términu yera l'héroe Céramo, fíu d'[[Ariadna]] y de [[Dioniso]].</ref> [[Ficheru:Kerameikos antiquities panorama.jpg|thumb|center|500px|Panorámica del sitiu arqueolóxicu del Cerámicu dende'l sureste.]]Magar [[Nebrija]], nel estragal del sieglu XVI, yá utilizó'l términu griegu ''ceramion'', atribúyese-y al arqueólogu Giovanni Battista Passeri la responsabilidá d'incluyir la voz "cerámica" nel contestu llingüísticu modernu nuna obra impresa en [[Venecia]] en 1768.<ref>{{Cita web|url=[https://books.google.es/books?id=TuWaxjnVOqIC&pg=PR17&lpg=PR17&dq=passeri+arqueologo&source=bl&ots=HNnReJ6oYf&sig=qHfJkcod1X9TUFBYfOEcQNtquIM&hl=es#v=onepage&q=passeri%20arqueologo&f=false]|títulu=Tecnología de los materiales cerámicos|editor=Díaz de Santos 2005|fechaaccesu= 25 d'agostu de 2012}}</ref> Pela so parte [[Joan Corominas]] informa de que dichu vocablu llegó a España en 1869, un sieglu dempués.<ref>[[#Caro|Caro Bellido]], ''Diccionariu de términos cerámicos y d'alfarería'', p. 70.</ref> == Definiciones == [[Ficheru:Raimundo Fdez. Villaverde 33 (Madrid) 02.jpg|thumb|300px|Descripción del oficiu alfareru nun panel d'azulexos de [[Talavera de la Reina]] nuna cai de Madrid.]] En xunto, les definiciones con más pesu oficial, depués de coincidir en que dambos términos referir al arte d'ellaborar oxetos de folla, rellacionen la "alfarería" colos ''espacios'' de fabricación y venta, y a la "cerámica" col conxuntu de ''oxetos'' y les sos aguaes científiques asociaes a l'[[arqueoloxía]].<ref group="nota">Abierta contradición, pos como yá se refirió, el raigañu orixinal d'alfarería ye la folla, la tierra, en cuantes que cerámica fai referencia al barriu ateniense onde trabayaben los artesanos de la folla. Tamién se repara un enclín xeneral n'Occidente por evitar la pallabra alfarería y nel so llugar usar cerámica. Asina, por casu, el tomu XLII de la obra Summa Artis -''Historia Xeneral del Arte''. Espasa-Calpe: séptima edición 1982; primer edición 1948- titúlase «Cerámica española», ensin más. Les cien primeres páxines tán dedicaes a caciplos de folla primitivu.</ref> Nun manual clásicu de términos d'arte,<ref>[[#Fatás|Guillermo Fatás]], ''Diccionariu de términos d'arte'', páxs. 18/75 .</ref> dambos términos rellacionar col "arte y téuniques de la folla y el magre"; dándo-y preferencia a la "alfarería" nesta acepción y acutando a "cerámica" la definición de los oxetos fabricaos con diches carauterístiques y faciéndolo estensivu a otros términos más concretos como: [[lloza (material)|lloza]], [[porzolana]], [[mayólica]] y [[terracota]].<ref group="nota">Consiguiendo progresivamente qu'estos términos más precisos y antiguos tiendan a sumir n'ares d'un xenéricu "cerámica".</ref> === Cites téuniques === *"L'alfarería ye la cerámica popular, la más corriente, la que se faía nos pueblos pa usu popular. Dempués vieno la cerámica, tou aquello que ye decoráu, con calter suntuario, artísticu." Emili Francés Sempere.<ref>[https://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009041600_36_746396__Aviles-alfareria-esta-condergada-sumir-jovenes-saben-botijo L'alfarería ta condergada a sumir; los mozos nun saben lo que ye un botijo.]</ref> *"La ''cerámica'' ocupa un llugar importante nes artes decoratives, yá que participa al empar de l'arquiteutura, la escultura y la pintura. Esta pallabra emplégase tamién non yá pa designar lo que [[Bernard Palissy]] llamaba ''l'arte de la folla'', sinón los sos mesmos productos."<ref>Diccionariu Enciclopédicu Embrivíu Espasa-Calpe, tomu II, Madrid, 1957; p. 737.</ref> === Cites imaxinatives === *"Pa intentar resolver el problema, vamos proceder per etapes. Preguntaremos en primer llugar si esiste dalgún venceyu ente l'alfarería y los celos (cuestión a la cual pretendióse dar yá un principiu de respuesta). De siguío vamos entrugar avera del venceyu ente los celos y el chotacabras. Si, en dambos casos, llógrase un resultáu positiva, vamos siguir polo que nun hai muncho llamé una deducción trescendental, qu'esiste coles mesmes un venceyu ente l'alfarería y el chotacabras." ''L'alfarera celosa''. Escritu por [[Claude Lévi-Strauss]].<ref>[https://www.google.es/webhp?tab=mw#hl=es&sclient=psy-ab&q=l'alfarera celosa+pdf&oq=l'alfarera celosa&gs_l=hp.1.3.0l4.0.0.1.64070.0.0.0.0.0.0.0.0..0.0...0.0...1c.8CsqRrL8ldQ&pbx=1&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_qf.&fp=fe2fb859814952f0&biw=888&bih=531 Na rede.]</ref> === Cites bíbliques === *''El campu del alfareru'', novela de la serie que'l sicilianu [[Andrea Camilleri]] dedica al [[Salvo Montalbano|comisariu Montalbano]], foi titulada asina recoyendo una cita bíblica atribuyida a [[Mateo l'Evanxelista]]. La presencia del términu "alfareru" nun documentu de probada antigüedá como los [[Evanxeliu|Evanxelios]] —sieglu I d. C.—, quedaría sicasí suxeta a una refecha revisión léxica d'ediciones y traducciones, dende'l supuestu testu orixinal escritu o dictáu pol apóstol Mateo. :Per otra parte, paez que l'audiencia a la que se dirixe Mateo ta familiarizada con fechos que describe l'Evanxeliu y al autor interésa-y rellacionar el pasáu (vida de Jesús) col momentu nel que s'escribió'l so rellatu, utilizando en dos causes la espresión "hasta'l día de güei". Asina, l'autor diz que los sacerdotes, coles 30 monedes de plata que refundió [[Xudas Iscariote]] nel templu, "''mercaron con elles el '''Campu del Alfareru''' como llugar de sepultura pa los foresteros. Por esta razón esi campu llamóse Campu de Sangre», hasta güei''". Nesti testu dar a entender que l'audiencia conoz el llugar en cuestión y el so nome, polo que ye razonable pensar que pudo ser escritu antes de la destrucción de Xerusalén y la gran despoblación que traxo consigo.<ref>{{Cita llibru| autor = Piñero, Antonio| títulu Tolos evanxelios| añu = 2009| ubicación = Madrid| editorial = Editorial Edaf| id = ISBN 978-84-414-2116-5}}</ref> :Sía como fora, la síntesis a la que paecen llegar delles llinies de tesis ye que lliteratura relixosa y de ficción coinciden n'aceptar l'antigüedá natural del términu ''alfarería'', escapando del usu muncho más estendíu que del términu ''cerámica'' facer nos manuales científicos, dende los d'arqueoloxía a les publicaciones dedicaes a la divulgación o estudiu de la mesma alfarería.<ref>[http://boletines.secv.es/upload/198827089.pdf Terminoloxía cerámica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612140852/http://boletines.secv.es/upload/198827089.pdf |date=2018-06-12 }} Consultáu'l 18 d'ochobre de 2012</ref> == Tipos cualitativos d'alfarería == '''Alfarería de bastu''', xeneralmente referida al obrador onde se producen pieces ensin [[vidráu|vidriar]] d'escasa calidá. '''Alfarería de finu''', referíu a los alfares con producción más cuidada, anque non necesariamente vidrada. '''Alfarería popular''', tamién llamada tradicional, enmarcada no rural pre-industrial. Engloba tou tipu de cacharrería utilitaria, funcional y barata. La so redolada, orixinalmente, yera llocal: magres y combustibles del llugar, obradores anexos o inclusive dientro de la vivienda, téuniques elementales; pero col tiempu incluyó tamién la fabricada con recursos modernos pero respetando l'espíritu tradicional de les pieces y el so simbolismu. == Historia y orixe == Los primeros oxetos d'alfarería remontar al periodu [[Gravetiense]] ([[Paleolíticu Cimeru]]) y trátase de pequeñes representaciones de divinidaes maternales y de cultu a la fertilidá como la llamada [[Venus de Dolní Věstonice]] datada cerca de 29 000 - 25 000 e.C.<ref>Sureda (1988) p. 94</ref> Una de les pieces más antigua que se conoz ye una vasía del [[periodu Jōmon]] de la dómina de la prehistoria del [[Xapón]] (10 000 e.C. / 8000 e.C.), pieza qu'anguaño s'espón nel [[Muséu Nacional de Tokiu]]. El so nome dáse-y poles marques de cuerda col que ta decorada.<ref>Monreal y Tejada (1988) p. 370</ref>Atopáronse otres evidencies na cuenca del [[ríu Amur]] en Rusia que revelaron rastros de cerámica que daten del 14 000 - 13 000 e.C.<ref>'AMS 14C Age Of The Earliest Pottery From The Russian Far East; 1996-2002.' Derevianko A.P., Kuzmin Y.V., Burr G.S., Jull A.J.T., Kim J.C. Nuclear Instruments And Methods In Physics Research. B223-224 (2004) páxs. 735-739.(n'inglés)</ref><ref>'Radiocarbon Dating Of Charcoal And Bone Collagen Associated With Early Pottery At Yuchanyan Cave, Hunan Province, China.' Boaretto Y, Wu X, Yuan J, Bar-Yosef O, Chu V, Pan Y, Liu K, Cohen D, Jiao T, Li S, Gu H, Goldberg P, Weiner S. Proceeding Of The National Academy of Science USA. Xunu de 2009. 16;106(24):9595-600.(n'inglés)</ref> Esisten cachos d'alfarería atopaos nel sur de [[China]] que fueron dataos por carbonu 14 a finales de 1990 y que se fecharon ente'l 9000 y el 14 000 e.C., en nueves escavaciones realizaes na cueva Xianrendong na [[Jiangxi]] los nuevos alcuentros remontar escontra'l 20 000 e.C.<ref>{{Cita web|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2012/06/120628_ceramica_antigua_china_cocina_alcohol_jgc.shtml|títulu=.La cerámica más antigua del mundu|fechaaccesu=2 de xunetu de 2012| autor=Pallab Gohsh |editorial=BBC Mundu|fecha= 29 de xunu de 2012}}</ref> {{VT|cerámica china}} Una de les téuniques que caractericen les [[cultura neolítica|cultures neolítiques]], y que se considera una prueba pa la ordenación cronolóxica, ye la cerámica o magre modeláu. Les pequeñes figures de magre cocíu yá s'atopaben nel [[Paleolíticu Cimeru]],<ref>Sureda (1988) p.86</ref> anque ye nel Neolíticu cuando apaez el vacíu a partir del trabayu con magre y, por tanto, alcuéntrase una utilidá nes vasíes, que s'usen pa la ellaboración de los alimentos cocinaos al fueu. Nel [[Próximu Oriente]], atopóse cerámica d'unu o dos milenios anteriores a l'apaición del cultivu de los [[cebera|ceberes]], polo qu'esta asociación de la nacencia de l'alfarería cola práutica [[agricultura|agrícola]] y culinaria alcuéntrase entá dientro d'una ciertu tracamundiu.<ref name="Sur">Sureda (1988) p.87</ref> Los primeros artesanos especializaos apaecieron en [[Mesopotamia]], qu'inventaron les ferramientes pa trabayar meyor el magre, como'l [[tornu d'alfareru]] y el fornu pa cocela escontra'l 3400 e.C.<ref>Honour / Fleming (1987) p.17</ref><ref>Midgley (1993) p.33</ref> Igualmente en [[Antigua Grecia|Grecia]] como nos [[Balcanes]] la influyencia de la cultura d'[[Anatolia]] apreciar nes vasíes con forma de tulipa y con [[engobe]], colloráu y blancu. En Grecia empezaron a decorase les pieces con motivos xeométricos, que yeren los detalles más habituales xunto con reproducciones de plantes y escenes cotidianes, que se faíen asonsañando l'arte de la escultura.<ref>Sureda (1988) p.88</ref> [[Estrabón]] y [[Pliniu'l Vieyu]] atribuyeron la invención de la rueda del alfareru al escita [[Anacarsis]] que morrió cerca de 550 e.C. Sicasí, [[Homero]] fala yá d'ella nes sos obres y sábese que'l padre de la poesía griega precedió en dellos sieglos al discípulu de [[Solón]]. Los [[Toscana|toscanos]], en tiempu de [[Porsena]], trabayaben tan bien nesti arte que los sos artefautos pagar a un preciu más eleváu en tiempos d'[[Augustu]] que los mesmos de plata y oru.<ref>Diccionariu enciclopédicu popular ilustráu Salvat (1906-1914)</ref> N'[[Europa]] [[mediterraneu|mediterránea]] les pieces más antigües son, probablemente, les atopaes nel xacimientu de Camprafaud ([[Languedoc]]) y Verdelpino ([[Provincia de Cuenca|Cuenca]]), pieces dataes nel [[VI mileniu e.C.]]; nun presenten nengún tipu de decoración. Tamién hai pieces del [[III mileniu e.C.]] atopaes en [[Cataluña]], [[Provenza]], [[Córcega]] y [[Dalmacia]]; nesti casu, la so decoración básase na impresión con conches marines, téunica llamada «montserratina» pol so gran bayura nel [[macizu de Montserrat]] y que tamién ye conocida como [[cerámica cardial]].<ref>Sureda (1988) p.89</ref> [[Ficheru:Ägyptisches Museum Leipzig 029.jpg|thumb|Cerámica exipcia de la cultura [[Naqada I]], [[circa]] 3700 e.C.]] Los afayos [[arqueoloxía|arqueolóxicos]] nel [[Alto Exiptu]], na fase [[Naqada I]], faen suponer que dende'l 4500 al 3500 e.C. practicábase l'[[agricultura]]. Tamién se soterraben los muertos en tumbes, onde yera frecuente l'usu de dotes funeraries ente los que yera normal atopar vasíes de terracota colorada con motivos pintaos en blancu; les decoraciones que predominaben yeren les de tipu xeométricu, como por casu [[triángulu|triángulos]], [[Círculu#Semicírculu|semicírculos]] y espigues.<ref>Sureda (1988) páxs.126-127</ref>Escontra'l 4000 e.C. nel pueblu de [[Badari]] fabricábense vasíes d'alfarería de parés fines y pulíes y del aproximao 3600 e.C. atopáronse grandes cantidaes d'oxetos pintaos, con figures d'animales y tamién con escenes de barcos de remos.<ref>Historia Universal del Arte (1984) p.32</ref> {{VT|Cerámica exipcia}} Mientres el [[Neolíticu]] mediu, la cultura [[Dímini]], en Grecia, produció una cerámica con una gran variedá de formes y con una ornamentación [[policromía|policroma]], sobremanera d'espirales y greques. A la fin d'esti periodu y a principios del Neolíticu final utilizóse una alfarería negro bruñida, d'influyencia [[Anatolia|anatólica]]. El llamáu Neolíticu danubiano del centru d'[[Europa]], qu'esistió a empiezos del V mileniu, producía una cerámica que taba carauterizada pola decoración de «bandes», con unes formes que yeren desaxeradamente sencielles de vasos ensin [[rusti (alfarería)|garres]] y de pescuezu anchu. Les llinies de la decoración taben realizaes a base de incisiones paraleles y puntuaos.<ref>Sureda (1988) p.90</ref> [[Ficheru:Cerámica cardial-La Sarsa (España).jpg|left|thumb|[[Cerámica cardial]] de la cueva de La Sarsa, [[Valencia]].]] Nel mesmu periodu Neolíticu, l'alfarería doméstico apaeció en pequeñes poblaciones como nel xacimientu de [[Hacilar]] (oeste de [[Turquía]]), estes pieces amenorgar en vasíes cocíes a baxa temperatura y decoraes con franxes llises pintaes con magre blancu non ferrosa. Del IV mileniu son los grupos d'alfarería atopaos nos xacimientos de [[Gumelnitsa]], [[Salcutsa]] en [[Rumanía]] y [[Tripole]] y [[Cucuteni]] n'[[Ucraína]] de formes con perfil convexu na parte cimera y cóncavu na inferior, la decoración yera xeométrica.<ref>Historia Universal del Arte (1984) p.26</ref> La influyencia de dichu tipu d'alfarería apreciar en zones del [[Adriáticu]] y d'[[Italia]] con carauterístiques propies, como les realizaes en [[Venecia]] y [[Lombardía]] mientres el IV mileniu. Ente les sos peculiaridaes, cabo destacar, que son vasos con boca cuadrada. La llegada ya influyencia de xente de diches zones que s'establecieron en [[Cataluña]] significó la producción de pieces de cerámica similares, como son los vasos de boca cuadrada, que s'atoparon en delles sepultures de la llamada [[cultura de los sepulcros de fuesa]] qu'hai especialmente pela zona del [[Solsonès]].<ref>Sureda (1988) páxs. 91-92</ref> Nel periodu inicial de la [[Edá del bronce]] la mayor parte de les vasíes tán realizaes, na [[civilización micénica]], a mano ensin l'ayuda de nenguna rueda d'alfareru, que foi introducida a la fin d'esta dómina, consiguiendo con ello una meyor regularidá na producción. Cuasi toles pieces tán apolazaes con una ferramienta que dexa unes marques, la pintura primitiva facer con magre líquidu y les llinies grabaes enllenar con otru magre blancu. En [[Creta]] producióse una téunica d'enfornáu que producía un acabáu de les pieces con chiscadures en colloráu y negru. Les [[jarra|jarres]] con [[pitorru]] son comunes mientres l'estilu cicládico y de normal realizaes con una pintura mate.<ref>Historia Universal del Arte (1984) páxs.113-115</ref> {{VT|Cerámica micénica|Cerámica cicládica|Cerámica campaniense}} [[Ficheru: Cuzco MAP P1100900.JPG|thumb|left|[[Aríbalo incaicu]]. Muséu d'Arte Precolombino, [[Cuzco]], [[Perú]].]] Na antigüedá americana la mayoría de los sos pueblos yeren agrícoles y, por tanto, sedentarios, lo que fizo que se produxeren grandes cantidaes d'instrumentos domésticos pal so usu culinariu o d'almacenaxe. Anque s'utilizaron distintos magres según el territoriu onde se fabricaben, el fornu abiertu yera l'únicu conocíu en tola [[América]] indíxena. La téunica de la realización yera, polo xeneral, a mano, ensin ayuda de tornu, y utilizóse el molde según la dómina y la cultura. Les formes son similares, anque con ciertes particularidaes, nes de [[Méxicu]], por casu, onde tamién s'utilizaben los concos pequeños éstos teníen pates y el fondu arralláu con incisiones que sirvíen pa moler el [[Capsicum|chile]] y otros condimentos. Tamién se realizaron urnes funeraries, sobremanera nel territoriu [[Sudamérica|suramericanu]].<ref>Sánchez Montañés (1988) páxs.8-25</ref> L'orixe de la cerámica producir na mariña de la [[Ecuador]] escontra'l 3200 e.C. Fixéronse unos estudios por arqueólogos norteamericanos y ecuatorianos, onde se trató de demostrar les semeyances d'esta cerámica cola de la cultura xaponesa de [[periodu Jōmon]]. En dambos países, les formes y téuniques teníen rellación coles sos economíes, preferentemente marítimes.<ref>Sánchez Montañés (1988) p.27</ref> En [[Colombia]] atópense afayos de cerámica dataes nel añu 2925 e.C. con instrumentos bien toscos de concos semiesféricos. Olles de color acoloratáu y negru apaecen en [[Perú]] yá nel periodu un pocu más tardíu, escontra'l 2000 e.C. La [[cultura Huari]], foi una civilización andina que florió nel centru de los [[Andes]] aproximao dende'l sieglu VII hasta'l XIII, ente les pieces que destaquen tópense los [[huacos]]. Una de les formes más carauterística de los inques peruanos foi l'[[aríbalo incaicu]], utilizáu principalmente pal tresporte de l'agua.<ref>Sánchez Montañés (1988) p.86</ref> {{VT|Cerámica incaica}} Nos [[Estaos Xuníos]], destaca la cultura esistente na parte este del país, llamada «del monte», apaez escontra'l 2000 a. C y ye una cerámica con impresiones a base de cuerdes o texíos, téunica que se realizaba palmotiando la superficie de los instrumentos con paletes de madera onde s'endolcaren, primeramente, cuerdes o texíos.<ref>Sánchez Montañés (1988) páxs.117-118</ref> === Península Ibérica === [[Ficheru:Cogotas-II (Ceramica a peine) Segunda Edad del Hierro.jpg|thumb|Instrumentu de Cogotas II, nel [[Muséu Arqueolóxicu de Valladolid]].]] [[Ficheru:Enterramiento argárico en tinaja.jpg|thumb|Enterramientu de la [[cultura d'El Argar]] dientro d'una [[tinaja]].]] Les téuniques fuéronse tresmitiendo amodo dende'l [[Oriente Próximu]] escontra Europa occidental, y tamién a la [[Península Ibérica]], con un desfase d'unos dos mil años aproximao.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.38</ref> Esti procesu evolucionó acordies con una serie de factores: * '''La redolada natural y climático propiu del llugar''': el factor [[xeoloxía|xeolóxicu]] como base de la materia primo yera necesariu pa llograr el material primario, la [[magre]], y tamién yera necesaria la esistencia d'árboles pa consiguir la lleña que s'usaba na posterior cocción en fornos. El clima foi un factor importante, yá que, por casu, en llugares como [[Siberia]] o [[Patagonia]] nun se llegó a producir cerámica. Tamién na Península Ibérica hai grandes desfases ente rexones de la mariña coles de la [[Pandu]], el [[Cantábricu]] o les [[Islles Baleares]] y [[Canaries]]. Nunes zones el progresu y evolución yera constante y n'otres el mesmu sistema y téunica perduraba mientres más años. Asina mesmu sábese que mientres los meses d'iviernu nun se llegaba a trabayar pola mor del fríu.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.39</ref> * '''La dinámica cultural''': otru factor por que la teunoloxía evolucione, son les circunstancies social y cultural. Una concentración de poder como la qu'asocedió nes grandes civilizaciones de l'[[Historia Antigua|antigüedá]], impulsa la necesidá d'ellaborar oxetos suntuarios pa palacios y cultos relixosos, según cacíes, instrumentos pa guardar alimentos y bébores. L'influxu d'otros pueblos más poderosos como los [[Fenicia|fenicios]], [[Grecia|griegos]], [[pueblu árabe|árabes]] y [[Antigua Roma|romanos]], introdució'l so estilu y les formes de les vasíes a pueblos que quedaben sol so dominiu.<ref name="Sem">Sempere Ferrándiz (2006) p.40</ref> * '''L'aumentu de la demografía y les sos necesidaes''': ye natural que cuando se produz una medría [[demografía|demográficu]] más aceleráu, les necesidaes funcionales aumenten, ye necesariu que los productos trespórtense y almacenen, como ta demostráu qu'asocedió nuna dómina como'l Neolíticu.<ref name="Sem" /> Según les postreres dataciones, considérase que les cerámiques más primitives d'esti ámbitu fueron les del tipu cardial, como les de los xacimientos de la [[Cova de l'Or]] (4770 e.C.) en [[Beniarrés]], y les de Les Cenices (4670-4160 e.C.) en [[Aitana]] de la [[Comunidá Valenciana]]. Otres dataciones llograes remontar al [[VI mileniu]], como les topaes na Cueva Fosca de Ares del [[Maestrazgo]] en [[Castellón]], l'Abrigu Grande de les Grayes de [[Cieza]] en [[Provincia de Murcia|Murcia]], la [[Cueva de los Esperteyos]] d'[[Albuñol]] y de la Nacencia de Pontones en [[Provincia de Granada|Granada]].<ref>Sempere Ferrándiz (2006) p.41</ref> [[Ficheru:Vaso Campaniforme Ciempozuelos.jpg|thumb|[[Cultura del vasu campaniforme|Vasu campaniforme]] atopáu en [[Ciempozuelos]], foi realizáu con magre negru, apolazáu con una capa de folla fino y decoráu con motivos xeométricos de pasta blanco.]] Escontra'l 2000 e.C., grupos d'emigrantes orientales esparder pola Península Ibérica de les costes del sur escontra l'interior, desenvolviéndose la [[cultura almeriense]], que dio orixe a la [[cultura del vasu campaniforme]] que más tarde s'estendería escontra [[Francia]] y [[Alemaña]].<ref>Historia Universal del Arte (1984) p.23</ref> Un pocu más tarde, escontra'l 1700 e.C., apaeció la [[cultura d'El Argar]], al sur de la Península Ibérica, onde s'atoparon sepultures realizaes en [[tinaja|tinajes]] allugaes nel mesmu sosuelu de les viviendes, con gran cantidá d'oxetos, ente ellos, gran cantidá de cerámica. Les tinajas son pa personaxes individuales, ensin nenguna clase de ornamentación, en munchos casos bruñidas y con unes dimensiones d'un metru d'altor por 70-80 cm de diámetru, les mayores fueron atopaes na [[rexón de Murcia]]. Reparar que cuando'l difuntu, de resultes del so tamañu, nun cabía, utilizábense dos jarras opuestes per dambes boques. Nestes dotes funeraries atópense diversos tipos de vasíes: les de «tulipa», con base semiesférica y la parte cimera cónica, y les copes», col pie baxu anque dalgunes son de pies alto, col receptáculu de forma esférica.<ref>Sempere Ferrándiz (2006) páxs.85-87</ref> Ente'l 1300 y el 750 e.C. produzse la llamada [[cultura de los campos d'urnes]]. El ritu de la [[incineración]] introducir na península al traviés de los [[Pirinéu|Pirinéos]] en direición escontra'l nordés, nos valles lleidatanos de los ríos [[Segre]] y [[Cinca]]; los oxetos guarden una gran semeyanza colos del baxu [[Aragón]] y el [[valle del Ebro]]. Les cerámiques de referencia son les «acanalaes».<ref>Sempere Ferrándiz (2006) p.84</ref> Una de les [[necrópolis]] más estudiaes ye la de La Punta de la Pi nel [[Puertu de la Selva]] que contién unos setenta enterramientos; na necrópolis d'[[Espolla]] atopáronse más de doscientes urnes. Les urnes asítiase nel centru de la fuesa y tienen una dimensión de 25 a 30 centímetros, la mayoría con una tapadoria tamién de cerámica y decoraes con franxes de riegos estriaos, d'ende'l nome d'acanalaes. La incineración estender pol restu de la península, como puede vese nes necrópolis de la Peña Negra de [[Crevillente]], o na [[Pandu Central]] los afayos de [[Les Cogotas]] de [[Cardeñosa]] n'[[Ávila]] y de [[Capo de la Mesa de Miranda# La Necrópolis de la Osera|La Osera]] de [[Chamartín de la Sierra|Chamartín]] n'Ávila, con más de dos mil enterramientos, onde munches de les sos vasíes atopar con incrustaciones de magre blancu que formen decoraciones. N'[[Andalucía]] occidental el tipu d'urnes presenta una decoración puntiada ente que na parte oriental son llises y bruñidas. En tola península atopa la cerámica negra.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs. 91-96</ref> === Tartessos === {{AP|Tartessos}} A empiezos de la [[Edá del Fierro]], a la cerámica añaden pintures policromes, [[Barniz cerámicu|barnices]] y utilícense fornos de doble cámara. La cacía presenta toa una variedá de formes y decoraciones que fueron adoptando los artesanos del llugar, a partir de les aportaciones realizaes polos [[fenicios]], [[Grecia|griegos]] y [[cartaxineses]].<ref>Sureda (1989 ) páxs.22-23</ref> La cultura de los [[Tartessos]] asitiar ente les ciudaes de [[Huelva]], [[Cádiz]] y [[Sevilla]] y tola rexón suroeste d'Andalucía; toma un periodu que va dende l'añu 1000 e.C. hasta'l 535 e.C., añu de la [[Batalla de Alalia]]. La señal más evidente tocantes a la cerámica ye'l modeláu del alfareru y el fornu de doble cámara. La decoración ye la del tipu [[Ayalga d'El Carambolo|Carambolo]], esto ye, cola influyencia xeométrica d'imitación fenicia y griega y los acabaos de les pieces con ases, cantos escontra l'esterior y de base plana, detalles que caractericen la producción d'Andalucía occidental. En [[George Edward Bonsor Saint Martin|Carmona]] atopáronse vasíes decoraes con influyencies orientales, probablemente diben destinaes como ufriendes a los dioses y apaecen figures realistes de [[grifos]], gües y páxaros fantásticos.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs.129</ref> === Cultura talayótica === {{AP|Cultura talayótica}} [[Ficheru:Ceramica griega.jpg|thumb|left|[[Cerámica griega]] de la [[Necrópolis cartaxineses n'Eivissa|necrópolis del Puig des Molins (Eivissa)]].]] Les [[Islles Baleares]] acompañando a l'arquiteutura ciclópea de los [[talayot]]s, [[naveta|navetes]] y [[taula|taules]], presenten una cultura determinada onde s'atopen restos de cerámica, que s'estrema en dos fases: la primera ente'l 1400 e.C. y el 700 e.C., y la segunda ente'l 700 y el 123 e.C. yá na dómina de la invasión romana. La cerámica talayótica provién principalmente de los [[Xacimientu arqueolóxicu|xacimientos]] funerarios onde s'atoparon dellos tipos de vasíes, na so mayoría pequeñes, que tienen una forma cónica, con mangu, copes, cazoletas, olles y xarrones con dos rustes. La realización ye tosca, col sistema de urdimbre y una testura rústica, que ye una consecuencia del magre emplegáu que contién una gran cantidá de [[cuarzu]]. Esta cultura talayótica solamente diose nes islles de [[Mallorca]] y [[Menorca]]. Más tarde, la cerámica asonsaña les formes púnicu-cartaxineses que se producieron a partir del sieglu III e.C. y hasta'l sieglu I e.C. Atópense muestres d'esti tipu de cerámica na [[Necrópolis cartaxineses n'Eivissa|necrópolis del Puig des Molins]] de la [[Islla d'Eivissa]].<ref>Gómez Bellard (1990)</ref> === Cerámica griega === {{AP|Cerámica griega}} [[Ficheru:Vajilla domestica del Castellet de Bernabe.JPG|thumb|220px|Instrumentos de mesa íberos y griegos en Castellet de Bernabé de ([[Valencia]]).]] Los [[Grecia|griegos]] establecieron el so comerciu cola población ibérica ente'l 600-550 e.C., sobremanera con cacíes seriaes. Polo xeneral, estes pieces yeren producíes pal gran consumu, y presentaben una decoración senciella, lo que demuestra que la economía de la península nun yera bien bona en comparanza cola de los [[etruscu|etruscos]] que si mercaben verdaderes obres d'arte tocantes a la cerámica griega. Nesta importación peninsular destaquen los [[Kílix]], d'un tamañu ente 10-15 centímetros de diámetru y con una base d'unos 10 centímetros, la mayoría d'estes pieces atopáronse en [[Valencia]] y al sureste de la península. Esta vasía, xunto coles [[crátera|cráteres]], son les pieces más reproducíes polos alfareros ibéricos xunto con pequeños [[cántaru (recipiente)|cántaros]] del tipu [[asko]].<ref>Sempere Ferrándiz (2006) p.152</ref> Los vasos griegos atopaos en [[Ampurias]] representen más del setenta y cinco per cientu del total de los vasos atopaos n'España.<ref>Josep Barberá i Enric Sanmartí (1978). ''Afayos griegos n'Iberia anteriores al sieglu V e.C.'', Barcelona, Ed. Irnuht Polígrafa.</ref> Mientres más de cinco siglos, los griegos, celtes, íberos y cartaxineses se yuxtaponen por tola península. Les diferencies ente les diverses rexones son evidentes y caltiénense hasta la [[Edá Contemporánea]]. La cerámica evoluciona a partir de la llegada de los recién llegaos que s'establecen nel territoriu y qu'enseñen nueves téuniques artesanales, según nuevos vezos na agricultura y na cultura culinaria.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs.163-164</ref> === Cerámica ibérica === {{AP|Cerámica ibérica}} [[Ficheru:Albufereta-ceramica-jinete.jpg|thumb|120px|left|Cerámica ibérica nel [[Muséu Arqueolóxicu d'Alicante]].]] Los griegos fueron los que denominaron cola pallabra Iberia les costes occidentales del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] y, poro, los íberos yeren los sos habitantes. Según les escavaciones arqueolóxiques la zona entendía dende [[Narbona]] hasta'l valle altu del [[Guadalquivir]]. L'[[arqueoloxía]] arrexunta la producción de cerámica en cinco árees: [[Murcia]], [[Valencia]], [[Aragón]], [[Cataluña]] (col sur de [[Francia]]), y una gran parte d'[[Andalucía]] y de [[Castiella-La Mancha]].<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.165</ref> Ente los sieglos VI e.C. y V e.C. produzse una concentración de poblamientos. Créanse nueves pintures pa la decoración de les vasíes, obres nes que s'apliquen tierres naturales a base d'[[óxidu|óxidos]] [[mineral]]es, la presencia de [[fierro]] apurre colores anaranxaos y acolorataos a les pieces. El material de los pinceles ye pelo animal, especialmente de la barba de la [[cabra (animal)|cabra]]. Les decoraciones van dende simples bandes xeométriques a motivos florales, hasta figures [[zoomorfu|zoomórficas]] de caballos, toros, peces o perros, y [[antropomórfico|antropomórficas]], con dames y guerreros como personaxes. Nes alfareríes ibériques, el mesmu autor de la vasía yera quien tamién pintaba la pieza, al contrariu de los alfareros griegos que disponíen de pintores pa realizar les decoraciones de les pieces d'artesanía.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs.166-185</ref> === Hispania romana === {{AP|Conquista d'Hispania}} [[Ficheru:TS Hispánica Hayes 132 de Cástulo (M.A.N. 1969-33-1) 01.jpg|thumb|180px|[[Concu]] de [[terra sigillata]] del sieglu I procedente de [[Linares (Xaén)|Linares]], [[provincia de Xaén (España)|Xaén]].]] Cuando [[Hispania]] cai so la potestá de [[Imperiu romanu|Roma]], l'oficiu d'alfareru esperimenta un gran desarrollu. Non yá lleguen a la península grandes cantidaes de cerámica, sinón tamién operarios que traen y enllanten la so téunica y la so saber. A partir del sieglu I e.C., procedente de la [[Magna Grecia]], introducir en tol territoriu les primeres cacíes fines y los vasos de colores vivos, pieces que son copiaes en tolos talleres artesanos. Destaquen les obres de barniz negru y barniz coloráu, con parés fines y la cubierta vidrada, y los tipos más abondosos son les [[ánfora|ánfores]], [[Lucerna (llámpara)|lucernas]] y [[cacía|cacíes]]. Les cacíes realizar en diverses modalidaes pero la de [[terra sigillata]] ye la preferida y solíase realizar con una decoración en [[Relieve (arte)|relieve]], con galba de color coloráu. Los centros de producción na península atópase en [[Teruel]], [[Granada (España)|Granada]], [[Andújar]], [[Linares (Xaén)|Linares]] [[Solsona]], [[Mérida (España)|Mérida]] y [[La Rioxa (España)|La Rioxa]].<ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs. 223-231</ref> Otra aplicación de l'alfarería ye la producción de tuberíes pa la conducción de l'agua: {{cita |Les tuberíes de cerámica tienen les siguientes ventayes: primero, en cuanto al trabayu, porque si asocede dalgún desperfecto, cualesquier puede reparales, y segundu, porque l'agua resulta muncho más sana conducida por tuberíes de cerámica que de plomu (...) Y per otru llau, ye meyor el sabor de lo que pasó por tubería de cerámica: por que toos, a pesar de tener les sos meses bien provistes de cacía de plata, sicasí, adopten cacíes de cerámica pa beber agua, porque elles dan meyor sabor. |[[Vitrubio]]<ref>Vitrubio. ''Los diez llibros d'arquiteutura''. Llibru VIII, capítulu VII. Roma.</ref>}} == Téuniques de modeláu == {{VT|Tornu d'alfareru}} [[Ficheru:Alfarera de Trinidad, Marchigüe, Chile.jpg|thumb|200px|Alfarera [[Chile|chilena]] ''modelando a mano'' (urdiendo) una vasía.]] [[Ficheru:PotteryShaping.ogv|200px|thumb||Procesu de modeláu con tornu llétricu.]] Esisten cuatro categoríes básiques: * '''Modeláu a mano''': les téuniques manuales son les más primitives, onde les pieces son construyíes por aciu l'espurríu de la pasta en rollos, plaques o boles de magre, xeneralmente xuníes por aciu la preparación de magre líquidu llamada [[barbotina]].Una vegada acabada la pieza, la superficie alisar cola mesma mano amugada.<ref name="Sur" /> Nunca dos pieces de cerámica trabayaes manualmente van ser esautamente iguales, polo qu'estes téuniques nun son les más apropiaes pa faer xuegos de pieces idéntiques, como por casu cacíes de cocina, xuegos de café, de llicor, etc. Esta téunica dexen al ceramista usar la so imaxinación y crear distintes pieces artístiques. El modeláu a mano yera una téunica utilizada polos pueblos primitivos y entá s'atopen numberosos artesanos que trabayen maraviosamente, tales como los alfareros de los [[indios pueblo]], les tribus d'[[África]] central y del sur, los aboríxenes [[Australia|australianos]], Xapón y toa l'Asia oriental. N'España podemos atopar zones onde s'ellaboren esti tipu de vasíes de la manera tradicional, como en [[Galicia]], [[Asturies]] y l'altu [[Aragón]].<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.111</ref> * '''Modeláu a torneta''': llamáu tamién «tornu lentu», ye un artefautu formáu por un pivós y una rueda, qu'impulsáu pola mano produz un movimientu de rotación discontinuu, colo cual facilítase'l trabayu manual, yá qu'actúa como mesa xiratoria, munchos autores tán d'alcuerdu qu'esti tratamientu puede considerase un trabayu de «modeláu a mano», una y bones el movimientu xiratoriu siempres ye intermitente y tiense que dir modeláu manualmente, sacantes tenga la collaboración d'un ayudante qu'impulse la rotación a la torneta,<ref>Gutiérrez Lloret (1996) p.46</ref> —nesti casu ye cuando se denomina «tornu baxu»—.<ref>Matesanz Vera(1987) p. 254</ref> * '''Modeláu a [[Tornu d'alfareru|tornu]]''': llamáu tamién «tornu rápidu», ye bien común que les pieces feches en redol sían terminaes manualmente. El tornu d'alfareru ye la téunica más utilizada pa la creación de pieces en serie. Na actualidá tamién ye emplegáu pa faer pieces singulares o artístiques. Esti métodu ye emplegáu dende l'añu 5000 e.C. nel [[Antiguu Exiptu]], [[Oriente Próximu]] y [[Asia]]. Na Península Ibérica llegó escontra'l sieglu VIII e.C., de mano de los fenicios, magar esisten cerámiques a tornu más antigües importaes d'otres zones del Mediterraneu. Pa trabayar con él, asítiase una bola o pella de magre na rueda del tornu, que ye impulsáu pol pie del alfareru que lu fai xirar. La rueda xira velozmente mientres el magre ye primida d'una manera determinada por qu'adquiera la forma deseyada. El trabayu con tornu rique una gran habilidá téunica, pero un alfareru habilidosu puede producir munches pieces cuasi idéntiques en poco tiempu. Anguaño utilízase más el tornu llétricu que rique menos esfuerciu.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.211</ref> Por cuenta de la so naturaleza, los trabayos por aciu l'empléu de tornu son cuasi puramente pieces con simetría radial respectu d'una exa vertical. Estes pieces pueden ser decoraes por aciu la creación de distintes testures sobre la so superficie en visu a faeles visualmente más interesantes. Munches vegaes, les pieces creaes nel tornu son modificaes manualmente, amestándo-y garres, tapes, pies, picos y otros aspeutos funcionales.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.212</ref> * '''Modeláu al vaciáu''' o col usu de [[molde]]: la téunica de vaciáu o a molde, ye probablemente la más apropiada pa la producción en serie (industrial). El magre líquidu ye arramada nun molde de yelsu lo que dexa un llixeru endurecimientu. Una vegada que'l molde absuerbe la mayor parte de l'agua de la capa de magre que queda en contautu col molde, el magre remanente ye entornada fuera del molde y déxase ensugar la pieza. Finalmente la pieza ye sacada del molde, corríxense-y les imperfecciones que pueda tener y dexar ensugar al campu. Según el tipu d'obra a reproducir puede faese con un molde d'una sola pieza, cuando'l modelu ye más complicáu los moldes facer de pieces que pueden dise quitando independientemente y ensin rompeles pal so posterior usu, hai que faer un entalle a les pieces del molde por qu'una vegada retiráu'l modelu puédanse ensamblar.<ref>Midgley (1982) p.48</ref> == Téuniques de terminación y decoración == [[Ficheru:LucernaHuesca.JPG|thumb|left|[[Lucerna (llámpara)|Lucerna]] romana con [[engobe]], del [[sieglu I]] atopada en [[Uesca]].]] D'antiguo decoraben les vasíes por aciu trabayos adicionales practicaos na so superficie; una gran meyora foi la decoración con caña, dempués l'apolazo y finalmente'l vidráu. Pueden usase aditivos cerámicos pa da-y color al magre, previu al so modeláu. Tamién pueden amestase dellos aditivos pa da-y un aspeutu más rústicu. L'usu d'[[arena]] y otros materiales dan-y al productu final un acabáu con variaes testures. Asina mesmu pueden entemecese partícules combustibles xunto col magre, o primir la superficie, pa llograr distintes testures. Pueden crease efeutos visuales interesantes por aciu l'usu de magres de distintu color. Los magres de pigmentación distinta son llixeramente amasaes nuna mesma bola, antes d'empezar el modeláu de la pieza. Anque xeneralmente cualquier magre puede ser utilizada nesti procesu, les distintes velocidaes d'ensugáu y espansión mientres la cocción faen que seya avezada l'usu de namái una pasta cerámico clara, añader colorante a una parte d'ella. Tamién puede faese una analoxía cola [[marquetería]], primiendo pequeños bloques de magre coloriáu conxuntamente. El [[bruñidor|bruñido]], al igual que la téunica del mesmu nome cola que se trabaya'l metal, rique estregar la superficie de la pieza contra otra superficie pulida (xeneralmente utilízase aceru o piedres) hasta alisar, apolazar y sacar rellumu al magre. Los magres más finos queden más pulíes y brilloses que les aspres, y tamién dexen un meyor ensugáu de la pieza antes de bruñirla, anque esto aumenta'l riesgu de quebraduras. Pa consiguir una superficie más acabada, puede aplicase una fina capa de [[barbotina]] sobre'l magre semiseca.<ref name="Sempere Ferràndiz_1">Sempere Ferràndiz (2006) p.216</ref> Finalmente, el magre puede pintase con distintes clases d'[[esmalte]]s. Los [[engobe]]s xeneralmente son aplicaos cuando la pieza alcuéntrase cruda, n'estáu de «cueru». Ye avezáu que les pieces decoraes con engobe tan solo pasen pol fornu cerámicu una vegada. Tanto los esmaltes cerámicos como les [[xamusca|xamusques]] que dan un acabáu vítreu precisen que les pieces pasaren una vegada pol fornu antes de ser aplicaos, y una segunda vegada p'afitalos a la cerámica, anque dellos ceramistes faen trés o más enfornaes, dependiendo de los resultaos que busquen.<ref name="Sempere Ferràndiz_1">Sempere Ferràndiz (2006) p.216</ref> == Fases d'ellaboración == [[Ficheru:Clay-ss-2005.jpg|thumb|300px|left|Magre del [[Periodu Cuaternariu|cuaternariu]] n'[[Estonia]].]] Toles pieces cerámiques pasen por delles fases mientres la so ellaboración: preparación de la folla, modeláu, ensugáu, primer cocción o enfornáu (alfarería tradicional) y cocciones d'aplicación de téuniques cerámiques. === Preparación === Primero, el magre ye amasada por que'l mugor y demás partícules distribúyanse homogéneamente y pa sacar cualquier burbuya d'aire que tenga nel so interior (lo que puede provocar esplosiones mientres l'enfornáu o quema). === Composición o modeláu === Depués ye modelada manualmente o por aciu diverses ferramientes. L'agua ye utilizada pa caltener la plasticidad del magre mientres el modeláu, ensin qu'apaezan rajaduras. Los trabayos realizaos en redol xeneralmente precisen ser forgaos o retorneados pa faer que la espesura de la paré seya uniforme en tola pieza o pa modelar el pie de la pieza. Esti procesu ye lleváu a cabu cuando la pieza ensugóse lo suficiente como p'aguantar esti tipu de manipulación. === Ensugáu y apolazáu === La pieza dexar al aire hasta que s'ensuga y endurez lo suficiente. Esta fase ye denomada «estáu de cueru». Les pieces que s'atopen asina son bien argayadices, polo que tienen de ser manipoliaes curioso. Una vegada que la pieza terminar, déxase ensugar nuevamente por que pierda el restu del mugor qu'entá contién, quedando con un aspeutu similar al güesu. Cuando la pieza ta totalmente seca, el so color ye más claru, y adquier mayor durez. Nesti momentu ye cuando se-y suel pasar una [[papel de llixa|llixa]] fina y una esponxa húmeda col fin d'apolazala. === Enfornaos === {{VT|Fornos d'alfarería y cerámica n'España}} Depués ye llevada al fornu, onde pierde'l mugor químico y adquier una mayor resistencia y sonoridá. Puede ser que con esta cocción la pieza yá se dea por acabada, como ye'l casu de l'alfarería, o qu'entá rica d'enfornaos posteriores, como asocede na cerámica.<ref>Fuga, Antonella, ''Téuniques y materiales d'arte'', Editorial Electa, Barcelona (2004) ISBN 84-8156-377-3</ref> Pueden riquir delles sesiones de fornu pa llograr efeutos decorativos especiales, como por casu pa llograr la llamada decoración negativa, utilizada en delles cultures ancestrales, como la [[Cultura Vicús#Cerámica Vicús|Vicús]]. L'efectu de decoración negativa llograr al cubrir con magre dalgunes partes de la vasía na fase final de la so cocción, d'esta miente, les partes cubiertes caltienen el so color orixinal, ente que les partes descubiertes tórnense escures o negres por aciu l'amenorgamientu.<ref name="ma">Makowski K. Donnan CB. et al. Vicús. Coleición Arte y Ayalgues de Perú. Editáu pol Bancu de Creitu de Perú. Lima, avientu de 1994.</ref> == Morfoloxía == [[Ficheru:Avila 55 museo by-dpc.jpg|thumb|Muséu d'Ávila. Diverses formes.]]Tradicionalmente n'alfarería atopen cuatro modalidaes: * '''Obra bueca''': son les obres que tienen un cuerpu alto y abiertu pela parte cimera, que-y les puede tapar, suelen llevar dalgún tipu d'ases pal so tresporte o pa emponer el so conteníu, por casu les ánfores, l'[[alcarraza]], el cántaru o les botíes. * '''Obra abierta''': son les pieces cola boca más ancha que la base, como los platos, fontes y tapadories pa otres obres. Entren nesta categoría les que tienen unes parés curties (3-5 cm), como pueden ser les [[Cazuela de barro|cazueles]] o los [[lebrillos]] y dalgunes cola base plana de fondu cóncavu y parés un pocu mayores como los morteros, olles o soperes. * '''Obra zarrada''': son les que tienen los cuerpos totalmente zarraos, que se debe terminar col bochado (bochar n'alfarería ye cerrar una pieza), como les huchas, les [[alcuza|alcuces]], les cantimplores y el botijo. * '''Obra plana de molde''': son les pieces dedicaes especialmente a la construcción y realícense col molde planu, ye dicir un caxón ensin fondu que s'asitia sobre'l suelu, rellenar col magre, sácase'l molde y déxase ensugar, por casu los lladriyos, baldoses y texas. Hai tamién el molde d'apertón» que consiste nun molde abiertu, de normal de yelsu, nel cual prímese'l magre coles manes y queda grabáu'l dibuxu correspondiente na pieza.<ref>Sempere Ferràndiz (2006) p.406</ref> <center><gallery> Ficheru:Ánfora-redona-rafax.JPG|Obra bueca:Ánfora con dos rustes de [[Mallorca]]. Ficheru:Zaragoza - Museo - Vasija Los Castellares.jpg|Obra abierta: Olla de los Castellares (Herrera de los Navarros, Zaragoza) Sieglu II. Ficheru:Cantir bisbal.JPG|Obra zarrada:Botijo actual de la Bisbal d'Empordà (Girona). </gallery></center> == Terminoloxía == [[Ficheru:Pottered pottery.jpg|thumb|290px]] El vocabulariu alfareru toma una gran variedá de formes cola consecuente riqueza de léxicu, yá que, según les rexones o contornes, un mesmu oxetu tien distintu nome. Hai vasíes que fueron sumiendo y otres que, a pesar del pasu de los sieglos, siguen faciéndose cola mesma forma y n'ocasiones similar procesu d'ellaboración. Sicasí, dende la segunda metá del sieglu XX, les pieces d'alfarería, anque nun cumplen cola so primitiva función, son apreciaes como elementos decorativos.<ref>Sempere (1984) p. 4</ref> * '''el Far d'Empordà''': Denomina'l [[obrador]] o taller nel que trabaya l'alfareru y tamién, d'una manera más xeneral, la llocalidá que produció o produz cerámica.<ref>Álvaro Zamora (1981) p.21</ref> * '''Vasíes pa beber''': Nel [[xíriga]] ceramista llamaes ''[[alfarería d'agua]]'', inclúin, dende'l senciellu y perantiguu concu o les ánfores, al 'sofisticáu' [[botijo]], que sustituyó a xarraes, [[cantimplora de barro|cantimplores]] o [[porrón|porrones]]. * '''Vasíes de cocina''': principalmente sirvíen pa guardar y almacenar alimentos: tinajas pal [[alfarería del vinu|vinu]] y l'[[alfarería del aceite|aceite]], [[orza (recipiente)|orzas]] pa la [[matanza del gochu|matanza]] del gochu, tarros pa conserves en dulce, [[Cazu de barro|cazueles]], [[Olla de barro|olles]], [[pucheru de barro|puchero]], [[Morteru (instrumentu)|morteros]], [[mielera (recipiente)|mieleres]] y [[parra (recipiente)|parres]] de dellos tamaños. La jarra -la más común- tien una midida a lo más de 45-50 centímetros. Les mayores vasíes son les tinajas que llegaben a algamar los cinco metros d'altor. * '''Vasíes de mesa''': d'antiguo nun s'acostumaba a fabricar la cacía completa como anguaño y namái se consideraba cacía de mesa lo más elemental: platos, concos, [[escudiella|escudielles]], [[vasu (alfarería)|vasos]] y copes. * '''Vasíes pa los animales''': curiosos y bien variaos recipientes pa catar, bebezones y comederos pa pites, palombos, etc. Esisten tamién xuguetes, con distintu grau d'antigüedá: ''[[siurell]]s'', [[Pitos de folla|pitos]], flautes, [[zambombu|zambombos]] y [[preselbe|figures de belén]], amás de miniatures de cuasi tola cacía. Otra pieza bien típica en folla ye la [[alcancía (recipiente)|hucha]]. Los preseos musicales tamién tienen la so representación na alfarería, como tou tipu de flautes populares, el cuernu, la [[ocarina]] —la más completa suel tener ocho furacos y la más senciella unu o dos—, que tamién s'utilicen como reclamu de caza.<ref>Sempere (1984) p.59</ref><ref>Sempere Ferràndiz (2006) páxs.259-260</ref> == Museos == [[Ficheru:Anforas-ct.jpg|thumb|300px|[[Ánfora|Ánfores]] romanes nel Muséu Nacional d'Arqueoloxía Subacuática de [[Cartaxena (España)]].]] * En [[Madrid]], el [[Muséu Arqueolóxicu Nacional d'España]], que dispón de coleiciones de cerámica dende los oríxenes más antiguos hasta'l [[sieglu XIX]]. Destaquen les prehistóriques, griegues y árabes. * Na [[Comunidá Valenciana]], hai dellos museos dedicaos a l'actividá cerámica, sobremanera en Valencia y contorna, pero tán más centraos na producción de cacíes ya instrumentos de luxu. En cacharrería popular destaca'l Muséu d'Alfarería d'[[Agost]], na contorna del [[Campu d'Alicante]]. * En [[Cataluña]]: el [[Muséu d'Arqueoloxía de Cataluña (Barcelona)]], que cunta con una interesante coleición de cerámica árgarica, púnica d'Eivissa y romana, amás del material prehistórico. El [[Muséu d'Arqueoloxía de Cataluña (Girona)]] nel [[monesteriu de San Pedro de Galligans]]. El muséu de la ''Terracotta'', en [[la Bisbal d'Empordà]]. El Muséu de Cerámica Popular en [[L'Ametlla de Mar]]. Y, ente otres instituciones menores, el Centru d'interpretación de la Terrissa Terracota (La Galera)<ref>{{Cita web|url=http://www.raco.cat/index.php/RevistaEtnologia/article/view/56761/66531|títulu=Terracota, el Centre d'Interpretació de la Terrissa de la Galera (Montsià)|fechaaccesu=17 d'avientu de 2009|apellíu=Ralda|nome=Olga|editorial=Revista Etnoloxía}}</ref> o'l [[Muséu del Botijo de Argentona|Muséu del Càntir]] d'[[Argentona]]. * Na [[comunidá de Castiella y Lleón]]: el [[Muséu de Valladolid|Muséu Arqueolóxicu de Valladolid]] con una bona coleición de cerámica popular española y [[alfarería en Valladolid|mesma de Valladolid]] y el [[Muséu Etnográficu de Castiella y Lleón]] con sede en [[Zamora]], amuesa oxetos correspondientes a l'alfarería y cerámica popular de les distintes provincies de la Comunidá Autónoma. En dichu muséu llevóse a cabu ente otres una investigación sobre les alfareríes femenines.<ref>{{cita web|url=http://www.museo-etnografico.com/ |títulu= Muséu etnográficu|fechaaccesu= 4 de xunetu de 2012}}</ref> * Otros museos de la [[Península Ibérica]] con grandes esposiciones de cerámica: [[Alcoi]], [[Cartaxena (España)|Cartaxena]], [[Córdoba (España)|Córdoba]], [[Cádiz]], [[Cuenca (España)|Cuenca]], [[Dénia]], [[Eivissa]], [[Elx]], [[Granada (España)|Granada]], [[Xaén (España)|Xaén]], [[Les Palmes de Gran Canaria]], [[Linares (Xaén)|Linares]], [[Lorca]], [[Murcia]], [[Palma de Mallorca]], [[Reus]], [[Sevilla]], [[Talavera de la Reina]], [[Tarragona]], [[Úbeda]], [[Zaragoza]] y [[Muelas del Pan]]. * En [[Portugal]] hai que destacar el Muséu Nacional d'Arte Antiguo, los palacios [[Palaciu de Pena|de Pena]], [[Palaciu de Ajuda|d'Ayuda]], el [[Sintra]] y la fábrica de Vista Allegre. * En [[Grecia]]: [[Muséu Arqueolóxicu Nacional d'Atenes]].<ref>{{Cita web|url=http://odysseus.culture.gr/h/1/eh151.jsp?obj_id=3249|fechaaccesu=16 d'avientu de 2009|editorial=Ministeriu de Cultura de Grècia|idioma=inglés}}</ref> * En [[Francia]]: Musée de Prehistoire Bélesta, [[Bélesta (Pirineos Orientales)|Bélesta]] ([[Perpiñán]]);<ref>{{Cita web|url=http://www.tourinfos.com/fr/r0011/d0066/m0001/j0007/p002044.htm|títulu=Museu de Bélesta|fechaaccesu=16 d'avientu de 2009|editorial=Tourinfos.com|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tourinfos.com/fr/r0011/d0066/m0001/j0007/p002044.htm|fechaarchivu=27 de payares de 2015}}</ref> Musée des Potiers Gallo-romaines Amphoralis. [[Salles-d'Aude]]. * En [[Xapón]] el [[Muséu Nacional de Tokiu]] Amuesa una gran cantidá de cerámica de toles dómines. * N'[[Estaos Xuníos]]: [[Hispanic Society of America]], [[Nueva York]]<ref>{{Cita web|url=http://www.hispanicsociety.org/|títulu=Museum The Hispanic Society of America|fechaaccesu=16 d'avientu de 2009|editorial=Museum|idioma=inglés}}</ref> == Ver tamién == * [[Alfarería y mitos creadores]] * [[Alfarería de corrolada, campu y ribera]] * [[Cerámica]] * [[Ceramología]] * [[Rehidroxilación]] * [[Sinterización]] * [[Terracota]] == Notes == <references group='nota'/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{Cita llibru|apellíu=Álvaro Zamora|nome= María Isabel|títulu=Léxicu de la cerámica y alfarería aragonés|editorial=Llibros Pórtico|ubicación= Zaragoza|añu= 1981|isbn= 84-85264-40-1}} * {{Cita llibru|apellíu= Caro Bellido|nome= Antonio|enllaceautor= Antonio Caro Bellido|títulu=Diccionariu de términos cerámicos y d'alfarería editorial= Agrija Ediciones|ubicación=Cádiz|añu= 2008| isbn =84-96191-07-9}} * {{Cita llibru|autor=DDAA|títulu=Historia Universal del Arte, Volum I|añu=1984|editorial= Madrid, SARPE| isbn= 84-7291-589-1 }} * {{Cita llibru|apellíu=Gómez Bellard|nome= Carlos|títulu=La colonización fenicia de la Islla d'Eivissa: escavaciones arqueolóxiques n'España|añu=1990|editorial= Madrid, Ministeriu de Cultura|isbn =84-7483-656-5}} * {{Cita llibru|nome= José |apellíu=Guerrero Martín|títulu=Alfares y alfareros d'España|editorial=Alcafresnu|ubicación= Barcelona|añu= 1988| isbn =84-7628-039-4}} * {{Cita llibru|apellíu=Gutiérrez Lloret|nome= Sonia|títulu=La Cora de Tudmir: De l'Antigüedá tardía al mundu islámicu: poblamientu y cultura material|añu=1996|editorial= Casa de Velázquez|ubicación= Madrid|isbn =9788486839710}} * {{Cita llibru|apellíu=Honour|nome= Hugh|apellíu2= Fleming|nome2= John|títulu=historia del Arte|añu=1987|editorial= Rverte|isbn =9788429114416|url=https://books.google.es/books?id=6R-F6SdKVO8C&pg=PA17&dq=Primeros+fornos+alfareros&hl=es&sa=X&ei=DpfIT7flK4aw0QX_s7HIAQ&sqi=2&ved=0CG0Q6AEwCA#v=onepage&q=Primeros%20fornos%20alfareros&f=false}} * {{Cita llibru|títulu=Cerámica popular española|apellíu= Llorens Artigas|nome=J |apellíu2=Corredor Matheos|nome2=J|editorial= Editorial Blume|ubicación= Barcelona|añu= 1982|isbn= }} * {{Cita llibru|apellíu=Matesanz Vera|nome= Pedro|títulu=La cerámica medieval cristiana nel norte (sieglos IX-XIII): Nuevos datos pal so estudiu editorial=Congresu d'Arqueoloxía Medieval Española, 2 I|allugamientu= Uviéu|añu=1987}} * {{Cita llibru|apellíu=Midgley|nome= Barry|títulu=Guía completa d'escultura, modeláu y cerámica: Téuniques y materiales|añu=1993|editorial= Ediciones Akal|ubicación =Madrid|isbn =9788487756290}} * {{Cita llibru|apellíu=Monreal y Tejada|nome= Luis|títulu=Historia Universal del Arte:África, América y Asia|añu= 1988|editorial= Barcelona, Editorial Planeta|isbn =84-320-6690-7 }} * {{Cita llibru|apellíu=Sánchez Montañés|nome=Emma|títulu=La Cerámica precolombina: la folla que los indios fixeron arte|añu= 1988|editorial= Madrid, Ediciones Anaya|isbn= 84-207-2960-4 }} * {{Cita llibru|apellíu=Sempere Ferràndiz|nome=, Emili|títulu=Historia y arte na cerámica d'España y Portugal|añu= 2006|editorial= Barcelona, Les Puntxes| isbn= 978-84-611-3612-4 }} * {{Cita llibru|apellíu=Sempere Ferràndiz|nome= Emili|títulu=La terrissa catalana (Tipoloxía i terminologia)|añu=1984|editorial= Barcelona, Edicions de Nou Art Thor | isbn =84-7327-122-X|idioma=catalán}} * {{Cita llibru | apellíu={{versalita|Seseña}} |nome=Natacha |enllaceautor=Natacha Seseña |títulu=Cacharrería popular |url= |idioma= |otros= |edición=1997 |añu= |editor= |editorial= Alianza Editorial|ubicación=Madrid |isbn=84-206-4255-X|capítulu= |páxines= |cita= }} * {{Cita llibru|apellíu=Seseña|nome=Natacha|enllaceautor= Natacha Seseña|títulu=Barro y lloces d'España|añu=1976|editorial= Madrid, Prensa Española|ISBN =84-2870-402-3}} * {{Cita llibru|apellíu={{versalita|Vossen}}|nome1=Rüdiger||autor2=Seseña|nome2= Natacha|autor3=Köpke |nome3=Wulf|títulu=Guía de los alfares d'España|añu=1975|editorial= Madrid, Editora Nacional|páxina=|ISBN =84-276-1293-1 }} * {{Cita llibru|apellíu=Sureda|nome= Joan|títulu=Historia Universal del Arte:La Edá Media|añu=1989|editorial= Barcelona, Editorial Planeta|isbn = 84-320-8903-6 }} * {{Cita llibru|apellíu=Sureda|nome= Joan|títulu=Historia Universal del Arte:Les Primeres Civilizaciones|añu=1988|editorial= Barcelona, Editorial Planeta|isbn= 84-320-6681-8 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Pottery|alfarería}} * [http://www.museoagost.com/cms/index.php?lang=es Sitiu del Muséu d'Alfarería d'[[Agost]].] * [http://www.museucantir.org/inici_cas.htm Sitiu del Muséu del Càntir d'[[Argentona]].] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226203207/http://www.museucantir.org/inici_cas.htm |date=2011-12-26 }} * [http://www.museoceramica.com/ Sitio del Muséu de cerámica de [[Chinchilla de Montearagón]].] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717040328/http://www.museoceramica.com/ |date=2017-07-17 }} * [http://www.valorialabuena.com/museodelcantaro Sitiu del Muséu del Cántaru de [[Valoria la Buena]].] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221190711/http://www.valorialabuena.com/museodelcantaro/ |date=2016-02-21 }} * [http://www.af6.es/centro-ceramica-triana-2/ Centru Cerámica Triana en [[Sevilla]].] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107121800/http://www.af6.es/centro-ceramica-triana-2/ |date=2016-01-07 }} {{AvisuTradubot|Alfarería}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ocupaciones del comerciu]] [[Categoría:Oficios]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] sk0b5lvlxyybi3hkdebrdq4igaoqvm5 Amalia González Caballero de Castillo Ledón 0 93132 4499606 4238096 2026-06-10T11:42:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499606 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Amalia González Caballero de Castillo Ledón ''' {{nym}} foi una [[diplomacia|diplomática]], [[ministra]], [[ministru plenipotenciario|ministra plenipotenciaria]],<ref>[http://www.jimenez.gob.mx/turistico.asp?ver=pernomaos#entamu Curtiu biografía]</ref><ref>{{cita web|autor=Redaición|títulu=Amalia González Caballero foi precursora feminista tamaulipeca|url=http://www.sinembargo.mx/22-11-2012/438486|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2014|fecha=22 de payares de 2012|idioma=castellanu|cita="(...) yera una muyer bien bella y desinhibida, qu'estudió artes, filosofía y lletres, enfusar nos círculos intelectuales y destacó como escritora y dramaturga, afirmó Francisco Ramos Aguirre, historiador tamaulipeco adscritu al Muséu Rexonal d'Historia."|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170620232605/http://www.sinembargo.mx/22-11-2012/438486|fechaarchivu=2017-06-20}}</ref> la primer muyer [[embaxadora]] nel so país, primer dama del estáu de [[Nayarit]], la primer muyer en ser miembru d'un gabinete presidencial (el d'[[Adolfo Ruiz Cortines]]) y la primer muyer qu'integró un gabinete presidencial mientres l'alministración d'[[Adolfo López Mateos]]. Estremar por lluchar en favor de la [[muyer]] y pallo fundó y presidió el [[Atenéu]] [[Méxicu|Mexicanu]] de [[Muyer|Muyeres]] y el [[Club]] Internacional de [[Muyer|Muyeres]] ([[1932]]), y les sos actividaes en favor de la muyer el derechu de la muyer a "''votar y ser votada''", lo que se concretó col decretu del presidente [[Adolfo Ruiz Cortines]], el [[17 d'ochobre]] de [[1953]].<ref>{{cita web |autor=Rodríguez, Ana Mónica|títulu=Reconocen la trascendente llabor de Amalia González Caballero: A 20 años de la so muerte, sorrayen el so papel nel activismu en favor de los derechos de la muyer y la promoción cultural|url=http://www.jornada.unam.mx/2006/07/08/index.php?section=cultura&article=a09n1cul|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2014|fecha=8 de xunetu de 2006|idioma=castellanu|cita="Merez tar na Rotonda de les Persones Pernomaes, señala la so fía."|editor=Grupu Demos|páxina=9}}</ref> == Primeros años == Nació en [[conceyu de Jiménez (Tamaulipas)|Santander Jiménez]], nel estáu de [[Tamaulipas]], el [[18 d'agostu]] de [[1898]], y fueron los sos padres Vicente González Garcilazo y María Caballero Garza. Fixo estudios preparatorios na Escuela Municipal de [[Ciudad Victoria]], y los profesionales na [[Escuela Normal de Maestros]] de la mesma ciudá. Na capital de la República cursó la carrera de [[declamación]] y [[teatru|arte teatral]] nel [[Conservatoriu Nacional de Música (Méxicu)|Conservatoriu Nacional de Música]], y cursó delles materies na [[Facultá de Filosofía y Lletres]] de la entós llamada [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|Universidá Nacional de Méxicu]]. El [[30 de setiembre]] de [[1927]] casóse col intelectual nayarita [[Luis Castillo Ledón]], con quien tuvo trés fíos: Luis Antonio, Beatriz (médica) y Gabriela Castillo Ledón. == Actividaes culturales == Dictó conferencies en diverses ciudaes d'[[Estaos Xuníos]], na [[República Dominicana]], [[Cuba]], [[Arxentina]], [[Paraguái]], [[Guatemala]] y n'otros países. Fundó numberoses sociedaes de índole cultural, social y política. Foi Presidenta Fundadora del [[Atenéu Mexicanu de Muyeres]], presidenta de la [[Sociedá Mundial de Muyeres]], con residencia en [[Buenos Aires]]; fundadora del [[Club Internacional de Muyeres y Trabayadores Intelectuales]]; miembru del [[Seminariu de Cultura Mexicana]] y, como tal, conferenciante en diverses ciudaes del país. En febreru de 1945 representó a Méxicu na [[Organización de les Naciones Xuníes]], y foi una de les persones firmantes de la [[Carta de Chapultepec]]. == El so pasu pol Distritu Federal == Llogró'l títulu de [[maestra normalista]], y estudió la [[carrera (educación)|carrera]] de [[Lletres]] na [[Facultá de Filosofía y Lletres]] de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] (UNAM). En [[1929]], xunto colos doctores [[Aquilino Villanueva]] y [[Ignacio Chávez]], participó na creación de l'[[Asociación Nacional de Proteición a la Infancia]]. Esi mesmu añu trabayó na creación de la Oficina d'Educación y Recreaciones Populares del entós [[Gobiernu del Distritu Federal|Departamentu Central del Distritu Federal]] (darréu llamada Aición Social). Coles mires de espublizar l'arte dramático a tolos niveles sociales ([[teatru de mases]]), promovió la instalación d'enormes [[carpa|carpes]] y escenarios al campu, como'l del [[Parque Méxicu]]. En colonies populares abrió [[centru cultural|centros culturales]], y dientro de les [[cárcel]]es estableció [[taller d'artes y oficios|talleres d'artes y oficios]]. Pa les fíes de les recluyíes fundó la [[Escuela Héroes de Celaya]], na [[delegación Azcapotzalco]]. Tamién entamó la primera [[Unión d'Actores Teatrales Mexicanos]]. Esposa del notable intelectual nayarita Luis Castillo Ledón, fungió como [[Primer Dama]] del estáu de Nayarit ente [[1930]] y [[1931]]. Mientres la so curtia estancia na ciudá de [[Tepic]] y ente otros llogros, col so maríu y col depués notable escritor jalisciense [[Agustín Yáñez]], participó de la fundación del [[Institutu de Ciencies y Lletres]] y de la [[Escuela Normal (Nayarit)|Escuela Normal]] (antecedentes direutos de la [[Universidá Autónoma de Nayarit]], de la [[Escuela Normal Urbana de Tepic]] y de la [[Escuela Normal Superior de Nayarit]]). == Vida diplomática == En [[1936]], xunto con [[Luz Vera]], [[Graciana Álvarez]], [[Belén de Zárraga]], [[Julia Nava de Ruizánchez]], [[María Ríos Cárdenas]], [[Otilia Zambrano]] y [[Josefina Velásquez]], formó'l [[Comité Femenín Interamericano pro Democracia]], que la so misión foi sofitar y sopelexar los principios de la [[política esterior de Méxicu]]. Entamó les [[guardería|guarderíes]] pa les y los fíos de [[locatarios]] de [[mercáu|mercaos]]. En [[1944]] foi miembru titular del [[Seminariu de Cultura Mexicana]], y realizó los trámites pa incorporar la [[Comisión Interamericana de Muyeres]] (mesma que depués presidió) a la [[Organización d'Estaos Americanos]] ([[OEA]]), y de 1946 a 1950 representar ante la [[Comisión de Derechos Humanos]] de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] ([[ONX]]). En 1945, en plena [[Segunda Guerra Mundial]], participó na [[Conferencia Mundial de San Francisco]], onde intervieno na consagración de la [[igualdá de género|igualdad d'homes y muyeres]] na [[Carta de les Naciones Xuníes]]. En 1948, foi nomada presidenta del Sector Femenín del entós [[Partíu de la Revolución Mexicana]] (PRM); presidió'l [[Comité Coordinador Femenín pa la Defensa de la Patria]]. Tamién en 1948 representó a Méxicu ante la OEA, y en 1952 fundó l'[[Alianza de Muyeres de Méxicu]]. En 1964 foi miembru del [[Conseyu Consultivu de l'Alministración Pública Internacional]] de les Naciones Xuníes. En 1965, foi representante del [[Organismu Internacional d'Enerxía Atómica]], y en 1980, asesora de la [[Secretaría de Turismu (Méxicu)|Secretaría de Turismu]]. == Fallecimientu == Morrió en Ciudá de Méxicu'l 3 de xunu de 1986, a los 88 años d'edá. Los sos restos fueron soterraos na [[Rotonda de los Tamaulipecos Pernomaos]] hasta'l 2012 cuando fueron treslladaos a la [[Rotonda de les Persones Pernomaes]]<ref>{{cita web|autor=fllanos|títulu=La pernomada tamaulipeca Amalia González Caballero de Castillo Ledón fuelga na Rotonda de les Persones Pernomaes|url=http://www.ejecentral.com.mx/la-pernomada-tamaulipeca-amalia-gonzalez-caballero-de-castillo-ledon-fuelga-en-la-rotonda-de-les persones pernomaes/|fechaaccesu=18 d'ochobre de 2014|fecha=22 de payares de 2012|idioma=castellanu|cita="El gobiernu federal reconoció l'aportación de cuatro destacaos mexicanos na cultura, la música, la pintura y la llucha social de les muyeres al rindir un homenaxe na Rotonda de les Persones Pernomaes a Amalia González Caballero de Castillo Ledón, José Pablo Moncayo, María Izquierdo Gutiérrez y Edmundo O’Gorman."}}</ref>depués d'una ceremonia realizada nel Teatru del Centru Cultural Tamaulipas, que lleva'l so nome. == Obra lliteraria == === Ensayos === *''Cuatro estancies poétiques'' *''Viena, sitial de la música de tolos tiempos'' === Drama === *''Cuando les fueyes cayen'' (1929) *''Cubos de Noria'' *''Coqueta'' *''Sol mesmu techu'' *''Peligro - Destemple'' *''La verdá escondida'' (1963) == Homenaxes == Nel marcu de los festexos pol ingresu de los sos restos a la [[Rotonda de los Tamaulipecos Pernomaos]], foi dibuxada na obra de teatru ''Réquiem pa Amalia'', escrita y dirixida por Medardo Treviño ya interpretada por Angélica Aragón. == Embaxaes == * [[Suecia]] - (1953) * [[Suiza]] - (1957) * [[Finlandia]] - (1959) * [[Austria]] - (1965 - 1970) * [[Naciones Xuníes]] - (1965) == Ministra == * [[ministru plenipotenciario|Ministra Plenipotenciaria de Méxicu]] - (1953 - 1956) == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1898|1986|Caballero De Castillo Ledon, Amalia}} {{Tradubot|Amalia González Caballero de Castillo Ledón}} [[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Méxicu]] [[Categoría:Persones de Tamaulipas]] [[Categoría:Feministes de Méxicu]] [[Categoría:Comunistes de Méxicu]] [[Categoría:Sufraxistes de Méxicu]] [[Categoría:Activistes feministes]] [[Categoría:Embaxadores de Méxicu]] g0f9ozlayhwfgw50ypyna0vpiqy3pla Picardu 0 94927 4499549 4419769 2026-06-09T19:00:08Z ~2026-33292-70 149185 4499549 wikitext text/x-wiki {{otrosusos}} {{Ficha d'idioma | nome = Picardu | nativu = ''Picard, ch'ti, ch'timi, rouchi'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países= &nbsp;{{bandera2|Bélxica}}<br /> &nbsp;{{Francia}}<br /> | oficial = Reconocida como llingua rexonal endóxena en [[Bélxica]] |zona= [[Rexón Valona]] en Bélxica<br /> [[Ficheru:Flag of Picardie.svg|25px]] [[Picardía]] y [[Norte-Pasu de Calais]] en Francia. |falantes = ~ 700 000 |h1 = |h2= | rank = | familia = [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques italo-occidentales|Ítalo-occidental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües galorromances|Galo-romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües d'oïl|Subgrupu oïl]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Picardu''' | axencia = | iso1 = | iso2 = roa | iso3 = pcd | sil = PCD | mapa = [[Ficheru:Aire de répartition du picard.PNG|280px]] | mapa_lleenda = <div class="center">{{Lleenda|#00ff00|'''picardu'''}}</div> }} El '''picardu'''<ref>{{DALLA|picardu|37893}}</ref> ye una de les [[Llingües romániques]] más próximes al [[idioma francés|francés]] y, como esta, ye una de les [[llingües d'oïl]], hasta'l puntu de qu'hai una gran polémica sobre si ye una llingua independiente o un [[dialeutu]]. == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu occidental ***** [[Galorrománicu]] ****** Oïl ******* Picardu == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Otres denominaciones === El picardu ('''''picard''''') tien otres denominaciones (dialeutos) como ''chti'' (o ''chtimi''), ''patois du nord'' (patués del norte) o ''rouchi'', esti postreru ye un dialeutu del picardu, consideráu de cutiu como una "fala de oïl" distintu, que ye falada nel [[Hainaut]] Occidental, ente [[Mons]] y la llinia [[Tournai]]-[[Soignes]]-[[Ath]]-[[Mouscron]]. === Distribución === Falar nes rexones [[Francia|franceses]] de la [[Picardía]] (dende'l sur del [[Oise]], del [[Somme]] y del [[Aisne]]) y [[Nord-Pas de Calais]] (hasta la zona de [[Dunkerque]], de fala [[Idioma neerlandés|neerlandesa flamenca]] y [[Bélxica]] na mayor parte de la [[provincia d'Hainaut]], hasta [[La Louvière]] al este (ente [[Mons]] y [[Charleroi]]). === Falantes === Ensin estadístiques globales nin fiables. Tan solo una encuesta fecha en [[Amiens]] ([[1980]]-[[1981]]), amosaba que'l 46 % de los homes y el 29 % de les muyeres nacíes en [[1942]] declaraben falar picardu. === Normativización === Ensin nenguna normativa aceptada. Aun así, dende un puntu de vista ortográficu, una parte importante de los autores tán d'alcuerdu nuna serie de principios que pueden tender a una cierta normativización: * Continuación del códigu ortográficu [[idioma francés|francés]], tou teniendo en cuenta les particularidaes fonétiques del picardu. * Usu razonáu de les lletres mudes o variantes gráfiques pa dexar una correuta identificación de les pallabres. Esti usu puede tener un máximu ente los escritores tradicionales, más próximos a la ortografía francesa, y práuticamente sume ente los partidarios de métodos fonistas. Nuna situación entemedia atoparíase l'adaptación del ''sistema Feller'' pal picardu fecha por Fernand Carton. * Enclín a borrar les particularidaes locales pa dexar una compresión cuanto más amplia meyor. Dellos autores lleguen al usu de archigrafías que faigan posible llectures múltiples. === Estatus llegal === Reconocida como llingua rexonal endóxena en [[Bélxica]], según el decretu del executivu de la [[Comunidá Francesa]] adoptáu'l [[1990]]. Ardíciase, sobremanera pol que fai la so presencia nos medios de comunicación, de les aiciones de la Oficina de les Llingües Rexonales Endóxenes. En [[Francia]] nun se beneficia de nenguna llexislación a nivel xeneral y la ratificación de la Carta Europa de les Llingües Rexonales o Minoritaries ta bloquiada. === Educación === En [[Francia]] ye reconocíu de facto pol Ministeriu d'Educación Nacional y enséñase nes escueles de la rexón y puede estudiase de manera facultativa. == Descripción llingüística == === Fonoloxía === El picardu presenta elisiones vocáliques de vocales átones pretóniques, coles mesmes que [[epéntesis]] iniciales pa evitar los grupos consonánticos resultantes,<ref name="Auger"> {{cita web |url = http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=110284&jid=LVC&volumeId=13&issueId=03&aid=110283 |títulu = "Phonological variation and Optimality Theory: Evidence from word-initial vowel epenthesis in Vimeu Picard" en ''Language Variation and Change'', '''13''' (2001), páxs. 253–303. |fechaaccesu = 14 de febreru de 2012 |apellíu = Auger |nome = Julia |fecha = |añu = |mes = |formatu = PDF |editorial = Indiana University }}</ref> esos dos cambeos fonolóxicos combinaos dacuando dan-y al picardu un aspeutu notoriamente distintu del francés estándar. Una traza notable ye que la /*k/ del proto-[[galorromance]] non se palataliza ante /æ/: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> !! Llatín !! Picardu !! Francés<br /> antiguu !! Occitanu<br /> Septentrional !! Occitanu<br /> Meridional |- | 'cabra' || <small>CAPRA</small> || kièvre || chievre || chevra, chavra || cabra |- | 'quería' || <small>CARA</small> || kier || chier || cheira || cara |- | 'perru' || <small>CĀNIS</small> || kien || chien || chen, chin || can |- | 'casa de' || <small>CASA</small> || chiese || chas, chies || casa || |- | 'campu' || <small>CAMPUS</small> || camp || champ || || camp |} == Vocabulariu == * ''Hola'': Salut , Bojour , Salut ti z'aute&nbsp;! , Bojour mes gins !* ''Adiós'': Adé , A l'arvoïure (''hasta la vista''). * ''¿Cómo te llames?'': Kmint qu' tu t'apèles ? * ''¿Cómo tas?'': Cha vo-ti ? (informal) , Comint qu' té vas&nbsp;? , Comint qui va ? * ''¿Cuántos años tienes?'': Quel age éq' t'vos ? , Queul age que t'as ? * ''Tengo ... años'': J' ai ... ans. * ''Fales inglés?'': Pérlez vos inglé ? * ''¿Qué ye esto?'': Quoé qu' ch'est ? * ''Ye ...'': Ch' est ... === Númberos === Los númberos cardinales en francés del 1 al 20 son como sigue: * Unu: ''un'' * Dos: ''deus'' * Trés: ''troés'' * Cuatro: ''quate'' * Cinco: ''chonc'' * Seis: ''sis'' * Siete: ''sèt'' * Ocho: ''uit'' * Nueve: ''neu'' * Diez: ''dis'' * Once: ''onze'' * Dolce: ''dousse'' * Trelce: ''trèsse'' * Catorce: ''quatore'' * Quince: ''tchinse'' * Dieciséis: ''sèse'' * Diecisiete: ''dis-sèt'' * Dieciocho: ''dis-uit'' * Diecinueve: ''dis-neu'' * Venti: ''vint'' === Espresiones === De siguío compárense delles espresiones en picardu (sistema Feller-Carton y Normativa fonética) y francés estándar: :'''<tt>Ej t'arconnôs ti z'aute, t'es d'min couin !'''</tt> (sistema Feller-Carton) ::''Èj t'ærkònnos tizòte, t'és d'mîn couîn !'' (Normativa fonética) :::''Je te reconnaît toi, tu es de mon coin !'' (en francés) :'''<tt>Inlève t'capiau, y a un Ch'ti qui passe.</tt>'''<br /> ::''Înlèvhe eùt'kapiauw, î å ûn Ch'tî quî påsse.'' :::''Enlève ton chapeau, il y a un Ch'ti qui passe.'' :'''<tt>Al a s'cu conme eune mante à prones</tt> !''' ::''Ål å s'cûh kôme eùne mante à prònes!'' :::''Elle a un cul comme une mande à prunes!'' (''mande'' = ''petit panier'')</small> :'''<tt>Attind, té vas vir, té vas printe su t'guife</tt> !''' ::''Åttînd, te vås vîr, te vås prînte sûh t'guiffe !'' :::''Attend, tu vas voir, tu vas prendre (une claque) sur ta figure !'' :'''<tt>Car qui ione, i va lon</tt>'''<br /> ::''Car qui ione, i va lon'' :::''Un chariot qui grince, va loin'' :'''<tt>Chake poéyis chake mode, chake cu chake crote</tt> !''' ::''Chàke paÿs chàke coutûme, chàke cûh chàke cròtte !'' :::''Chaque pays chaque coutume, chaque cul chaque crotte !'' :'''<tt>Ch'ti-là y'a d'étoupes à s' quenouille</tt>'''<br /> ::''Ch'ti-là y'a d'étoupes a s' quenouille'' :::''Celui-là, il a des étoupes à sa quenouille'' (i.e. ''Serait-il cocu'' ??) :'''<tt>Ch'que té m'dis là assis, ej té l'éros bin dit dbout</tt> !''' ::''Ch'queû te m'dîs lå åssîs, èj te l'auros bîn dîs dd'boût'' ! :::''Ce que tu me dis là assis, je te l'aurais bien dis debout'' ! :'''<tt>Éch'ti qui parte àl' ducasse, i pièrd s' plache</tt> !'''<br /> ::''Éch'tî quî pårht àl' dûcàsse, î pièrhd eùss' plàche'' ! :::''Qui va à la ducasse (fête du village), perd sa place'' ! == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * (en francés) Jean Sibille, ''Les langues régionales'', coll Dominos, Flammarion , ISBN 2-08-035731-X (2000) === Enllaces esternos === {{InterWiki|code=pcd}} * [http://lanchron.fr/ Ch'lanchron]. * [https://web.archive.org/web/20120104093754/http://www.picard.free.fr/lgpic/orthogra1.htm Ortografía del picardu] (en francés). * [http://membres.lycos.fr/languepicarde/ Chtimi=picard.com]. * [http://www.lexilogos.com/picard_langue_dictionnaires.htm Diccionaris picards]. === Audiu === ::http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3 ::http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm ::''Centre de Ressources pour la Description de l'Oral'' (CRDO) ( http://www.language-archives.org/language/pcd ) {{Llingües romances}} {{Tradubot|Picardo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'oïl]] [[Categoría:Llingües de Francia]] [[Categoría:Llingües de Bélxica]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] fj459y53nzxukpwswjg0qyu42j416sl Idioma chamorru 0 100079 4499530 4492697 2026-06-09T18:10:36Z ~2026-33292-70 149185 /* Espresiones básiques en chamorru */ 4499530 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Chamorru|este =l'idioma chamorru}} {{Ficha d'idioma |nome = Chamorru |nativu = ''Chamoru'' |familia madre = Llingües austronesies |países= {{bandera2|Guam}}<br /><small>&nbsp;(Territoriu ensin incorporar d'[[Estaos Xuníos|EEXX]])</small><br />{{bandera2|Islles Marianes del Norte}}<br /><small>&nbsp;(Estáu llibre acomuñáu a [[Estaos Xuníos|EUA]])</small><br />{{bandera2|Paláu}}<br /></small>{{bandera2|Estaos Federaos de Micronesia}}<br /></small> |falantes=94&nbsp;700 (1991) |familia=[[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües sulawesi-polinesies|Sulawesi-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Chamorru''' |escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial={{bandera2|Guam}} (cooficial) {{bandera2|Islles Marianes del Norte}} (cooficial) |iso1=ch|iso2=cha|iso3=cha|sil=CJD |mapa=[[Ficheru:Idioma chamorro.png|250px]] }} L''''idioma chamorru''' ([[autoglotónimu]]: ''chamoru'') ye la llingua falada na islla de [[Guam]] y nes islles [[Marianes del Norte]] onde comparte la oficialidá col inglés. En dellos llares nes [[Carolines]], sobremanera en Yap y Pohnpei, tamién se sigue utilizando y ta oficialmente reconocíu. Estes islles d'[[Oceanía]] tuvieron venceyaes a España dende 1521 a 1898-1899. Tamién usen la llingua, nos [[Estaos Xuníos]], dellos inmigrantes y descendientes d'estos. Ye una llingua [[llingües malayu-polinesies|malayu-polinesia]], na familia [[llingües austronesies|austronesia]], y tien munches influencies del [[idioma español|español]], habiendo llegáu a considerase que'l chamorru faláu a finales del sieglu XIX yera un criollu de base española. Ye una [[llingua aglutinante]], dexando que los raigaños sían modificaes por un númberu ilimitáu d'[[afixos]]. Por casu, ''manmasanganenñaihon'' "(plural) falar un ratu (con/a)" vien del prefixu de plural ''man-'', l'intensificador de pasáu ''ma-'', el raigañu verbal ''sangan'', el sufixu ''i'' "a, escontra" (que nesti casu camuda'l so timbre a ''y'') cola consonante añadida ''n'' y el sufixu ''ñaihon'' "una pequeña cantidá de tiempu". Asina pos "''In manmasanganenñaihon gui'''" significa "Tuvimos falándo-y un ratu". Al igual que l'[[idioma español|español]] tamién tien nel so alfabetu la lletra ''[[ñ]]'' y gran cantidá de vocabulariu procedente del español (aproximao'l 50&nbsp;% de los raigaños de les pallabres). Sicasí, dellos autores consideren qu'esto non lo convierte nun [[criollu]] del español, una y bones el chamorru suel usar los préstamos al estilu micronesiu (por casu: bumobola, "xugar cola bola o pelota" col infixu verbalizante -um- y la [[Reduplicación (llingüística)|reduplicación]] de la primera sílaba del raigañu). Aproximao hai unos 50&nbsp;000 falantes de chamorru a lo llargo de Guam, Saipán, Tinián, Rota, Yap, Pohnpei y otres partes d'Estaos Xuníos. Les llingües más cercanamente emparentaes col chamorru atópase nes [[Filipines]], magar dellos llingüistes consideren al chamorru como una llingua aisllada dientro de la familia malayu-polinesia. El númberu de falantes de chamorru tornó nos años recién, y polo xeneral, ente los mozos amuesa cada vez más influencia del inglés, y tienden a entemecer chamorru ya inglés na conversación. En Guam (llamáu ''Guåhan'' polos falantes de chamorru) el númberu de falantes nativos menguó dende la última década, ente que nes Marianes del Norte los mozos inda falen l'idioma con fluidez. == El chamorru como ''español criollu'' == [[Rafael Rodríguez-Ponga]] considera al chamorru un español-austronesiu o una llingua mista hispanu-austronesia o, siquier, una llingua que surdió d'un procesu de contautu y de ''criollización'' na islla de Guam, una y bones el chamorru modernu nun ta namái influyíu en vocabulariu, sinón que tien na so gramática numberosos elementos d'orixe español: [[verbu|verbos]], artículos, [[preposición|preposiciones]], [[Numberal (llingüística)|numberales]], [[conxunción (gramática)|conxunciones]], etc.<ref name=RPonga_cd>[[Rafael Rodríguez-Ponga y Salamanca|Rafael Rodríguez-Ponga]], ''L'elementu español na llingua chamorra'', CD-Rom, Madrid, Serviciu de Publicaciones de la Universidá Complutense, 2003. eprints.ucm [http://eprints.ucm.es/3664/]</ref> Esi procesu, qu'empezó nel sieglu XVII y terminó a principios del sieglu XX, significó un cambéu fondu dende'l chamorru antiguu (paleo-chamorru) hasta'l chamorru modernu (neo-chamorru), nel so [[gramática]], [[fonoloxía]] y [[léxicu]].<ref>[[Rafael Rodríguez-Ponga y Salamanca | Rafael Rodríguez-Ponga]], ''Del español al chamorru: Llingües en contautu nel Pacíficu''. Madrid, Ediciones Gondo, 2009, www.edicionesgondo.com [http://www.edicionesgondo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002161843/http://www.edicionesgondo.com/ |date=2015-10-02 }}[http://www.edicionesgondo.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=shop.flypage&product_id=68&category_id=&manufacturer_id=&option=com_virtuemart&Itemid=8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002121934/http://www.edicionesgondo.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=shop.flypage&product_id=68&category_id=&manufacturer_id=&option=com_virtuemart&Itemid=8 |date=2015-10-02 }}</ref> Pela so parte, el llingüista Donald M. Topping, nel llibru de testu ''Chamorru Reference Grammar'', diz qu'anque hubo una entrada masiva de préstamos del español ya inclusive inflúi del español nel sistema de soníos del chamorru, la influencia ye lingüísticamente superficial, ensin apenes efeutos na gramática.<ref name=ChamRefGram>{{cita llibru|apellíu=Topping|nome=Donald|títulu=Chamorru Reference Grammar|añu=1973|editorial=University Press of Hawaii|isbn=978-0-8248-0269-1|páxines=6 y 7|url=https://books.google.com/books?id=iUQle0R4Y3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} (n'inglés)</ref> == Chamori, chamorru y chamoru == La sociedá precolonial nes [[islles Marianes]] basar nel sistema de [[Sistema de castes colonial|castes]], "Chamori" foi'l nome de la casta gobernante.[http://www.guampedia.com/mampolitiku-politics/] Dempués de que [[España]] anexonara y conquistara les [[islles Marianes]], el sistema de castes eventualmente escastar mientres el dominiu español, entós los españoles empezaron a referise escontra los autóctonos col [[exónimo]] ''chamorru''. El nome ''chamoru'' ye un [[endónimu]] deriváu de la pronunciación nativa del mesmu exónimo hispanu. Delles persones postulen que la definición española de "chamorru" xugó un rol importante al ser usada pa referise a los habitantes del archipiélagu. Amás de que [http://www.misapellidos.com/significáu-de-Chamorru-112429.html Chamorru] ye un apellíu d'orixe español, más específicamente [[Castiella|Castellanu]], que según delles fontes significa "el de la cabeza tosquilada"{{Enllaz rotu|1= |2=http://heraldica.levante-emv.com/chamorru/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, amás de ser utilizáu como llamatu pa los portugueses, que teníen el costume de tosquilase. Otres fontes argumenten que'l significáu ye "echar [[Moro|moros]]" esti pronunciáu rápido sonaría como chamorru. Acordies con esto, el termino chamorru pudo ser utilizáu pa designar a los habitantes d'estes islles yá que Circa, un misioneru católicu reportó que los homes usaben un estilu deportivu nel cual tosquilaben la so cabeza. Esti estilu foi inclusive retratáu en "caricatures" modernes qu'intenten faer risión a los chamorros d'antaño. Sicasí, les primeres descripciones europees alrodiu de l'apariencia física de los "chamorru" nos años 1520-1530 reporta que dambos sexos teníen una llarga melota, que llegaba inclusive más embaxo de la so cintura. Otra descripción, fecha cerca de 50 años dempués, reporta que los nativos d'esi tiempu arreyaben el so pelo con unu o dos nuedos.{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.guampedia.com/concepts-of-beauty-in-ancient-chamorru-society/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} == Alfabetu == :' ([[oclusiva glotal]]), [[A]], [[Å (lletra)|Å]], [[B]], [[Ch]], [[D]], [[E]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[K]], [[L]], [[M]], [[N]], [[Ñ]], [[Ng]], [[O]], [[P]], [[R]], [[S]], [[T]], [[U]], [[Y]] Nótese que la lletra Y suelse pronunciar más bien como 'dz' (aproximamientu a una pronunciación rexonal de la "y" o la "ll ", que los sos soníos nun esisten en chamorru), según tampoco se suel estremar la N de la Ñ. Asina pos el topónimu '''[[Yona (Guam)|Yona]]''' pronúnciase 'dzo-nia', non 'yo-na' que sería lo esperao. Nótese amás que'l soníu de la Ch aseméyase más a 'ts' qu'a 'tsh' y que A y Å frecuentemente nun s'estremen en chamorru escritu, escribiéndose dambes como 'A', anque la escritura cuidao nos llibros de testu o nes publicaciones oficiales si curiar d'estremales. == Espresiones básiques en chamorru == {{Columnes}} {| {{tablaguapa}} | Håfa Adai || ''Hola'' |- | Saludu || ''saludos'' |- | Håfa tatatmanu hao? || ''¿cómo estes?'' |- | Håyi na'ån-mu? || ''¿Cómo te llames?'' |- | Si Juan yo' || ''Yo soi Juan'' |- | Ñålang yo' || ''Yo tengo fame' |- | Amigu || ''Amigu'' |- | Buena suette || ''Bona suerte |- {{Nueva columna}} {| {{tablaguapa}} | Adios || ''adiós'' |- | Felis Kumpliañus || ''Feliz Cumpleaños'' |- | Maolek na Ha'åni || ''Bonos díes'' |- | Buenas Dihas || ''Bonos díes'' |- | Maolek na Talo'åni || ''Bones tardes'' |- | Buenas Tåtdes || ''Bones tardes'' |- | Maolek na Puenge || ''Bones nueches'' |- | Buenas Noches || ''Bones nueches'' |- | Manu na gagie i kemmon? || ''¿Onde ta el bañu?' |} {{Nueva columna}} {| {{tablaguapa}} | Asta otru diha || ''Hasta otru día'' |- | Asta agupa' || ''Hasta mañana'' |- | Si Yu'us ma'åse' || ''Gracies'' |- | Buen probecho, Tåyá' Guaha || ''De nada, nun hai de qué'' |- | Hu Guaiya Hao ||''Te quiero'' |- |Guåhan/Guajan || ''Guaján, Guam'' |- | Felis Nabidat yan Añu Nuebu || ''Feliz Navidá y Añu Nuevu'' |- | Plasan Batkon Aire|| ''Aeropuertu'' |} {{Final columnes}} == Numberales == El chamorru actual utiliza tol sistema numberal tomáu del español. *'''1-10''': Unu, dos, trés, kuåtro, sinko, sais, siete, ocho, nuebi, dies *'''11-19''': onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiete, diesiocho, disinuebi *'''20-90''': beinti (benti), trenta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta *'''100-900''': vidaya(to), dos sientos, trés sientos, kuåtro sientos, kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos) *'''1000-9000''': mit, dos mit, trés mit... *'''> 1&nbsp;000&nbsp;000''':un miyón, dos miyón, trés miyón... Sicasí, ye frecuente na conversación bonal que los chamorros usen numberales n'inglés cuando cunten dólares. == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Aguon, K. B. (1995). ''Chamorru: a complete course of study''. Agana, Guam: K.B. Aguon. * Chung, Sandra. 1998. The design of agreement: Evidence from Chamorru. [[University of Chicago Press]]: Chicago. * Rodríguez-Ponga, Rafael (2003). ''L'elementu español na llingua chamorra''. Madrid: Serviciu de Publicaciones, Universidá Complutense ([[Complutense University of Madrid]]). http://eprints.ucm.es/3664/ *Rodríguez-Ponga, Rafael (2009). ''Del español al chamorru. Llingües en contautu nel Pacíficu''. Madrid: Ediciones Gondo. * Topping, Donald M. (1973). ''Chamorru reference grammar.'' Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Topping, Donald M., Pedro M. Ogo, and Bernadita C. Dungca (1975). ''Chamorru-English dictionary.'' Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Topping, Donald M. (1980). ''Spoken Chamorru: with grammatical notes and glossary,'' rev. ed. Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Hunt, Mike (2008). "Speaking Chamoru Moro Moro". San Roque, Saipan. == Enllaces esternos == {{InterWiki|code=ch}} * [[:Archivu:Diccionariu español chamorru.pdf|Diccionariu billingüe español-chamorru en Commons]], conversión en PDF d'una edición española de 1865 * [http://archive.org/details/rosettaproject_cha_vocab-1 Diccionariu billingüe inglés-chamorru/chamorru-inglés n'Internet Archive], conversión a dellos formatos (PDF, EPUB, Kindle etc.) d'una edición d'Estaos Xuníos de 1918 {{ORDENAR:Chamorru}} {{Tradubot|Idioma chamorro}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Sulawesi-polinesies]] [[Categoría:Llingües de les Islles Marianes del Norte]] [[Categoría:Llingües de Guam]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] 7br2pboigq262h20jdxyr1ze23m7p3u 4499531 4499530 2026-06-09T18:12:46Z ~2026-33292-70 149185 4499531 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Chamorru|este =l'idioma chamorru}} {{Ficha d'idioma |nome = Chamorru |nativu = ''Chamoru'' |familia madre = Llingües austronesies |países= {{bandera2|Guam}}<br /><small>&nbsp;(Territoriu ensin incorporar d'[[Estaos Xuníos|EEXX]])</small><br />{{bandera2|Islles Marianes del Norte}}<br /><small>&nbsp;(Estáu llibre acomuñáu a [[Estaos Xuníos|EUA]])</small><br />{{bandera2|Paláu}}<br /></small>{{bandera2|Estaos Federaos de Micronesia}}<br /></small> |falantes=94&nbsp;700 (1991) |familia=[[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües sulawesi-polinesies|Sulawesi-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Chamorru''' |escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial={{bandera2|Guam}} (cooficial) {{bandera2|Islles Marianes del Norte}} (cooficial) |iso1=ch|iso2=cha|iso3=cha|sil=CJD |mapa=[[Ficheru:Idioma chamorro.png|250px]] }} L''''idioma chamorru''' ([[autoglotónimu]]: ''chamoru'') ye la llingua falada na islla de [[Guam]] y nes islles [[Marianes del Norte]] onde comparte la oficialidá col inglés. En dellos llares nes [[Carolines]], sobremanera en Yap y Pohnpei, tamién se sigue utilizando y ta oficialmente reconocíu. Estes islles d'[[Oceanía]] tuvieron venceyaes a España dende 1521 a 1898-1899. Tamién usen la llingua, nos [[Estaos Xuníos]], dellos inmigrantes y descendientes d'estos. Ye una llingua [[llingües malayu-polinesies|malayu-polinesia]], na familia [[llingües austronesies|austronesia]], y tien munches influencies del [[idioma español|español]], habiendo llegáu a considerase que'l chamorru faláu a finales del sieglu XIX yera un criollu de base española. Ye una [[llingua aglutinante]], dexando que los raigaños sían modificaes por un númberu ilimitáu d'[[afixos]]. Por casu, ''manmasanganenñaihon'' "(plural) falar un ratu (con/a)" vien del prefixu de plural ''man-'', l'intensificador de pasáu ''ma-'', el raigañu verbal ''sangan'', el sufixu ''i'' "a, escontra" (que nesti casu camuda'l so timbre a ''y'') cola consonante añadida ''n'' y el sufixu ''ñaihon'' "una pequeña cantidá de tiempu". Asina pos "''In manmasanganenñaihon gui'''" significa "Tuvimos falándo-y un ratu". Al igual que l'[[idioma español|español]] tamién tien nel so alfabetu la lletra ''[[ñ]]'' y gran cantidá de vocabulariu procedente del español (aproximao'l 50&nbsp;% de los raigaños de les pallabres). Sicasí, dellos autores consideren qu'esto non lo convierte nun [[criollu]] del español, una y bones el chamorru suel usar los préstamos al estilu micronesiu (por casu: bumobola, "xugar cola bola o pelota" col infixu verbalizante -um- y la [[Reduplicación (llingüística)|reduplicación]] de la primera sílaba del raigañu). Aproximao hai unos 50&nbsp;000 falantes de chamorru a lo llargo de Guam, Saipán, Tinián, Rota, Yap, Pohnpei y otres partes d'Estaos Xuníos. Les llingües más cercanamente emparentaes col chamorru atópase nes [[Filipines]], magar dellos llingüistes consideren al chamorru como una llingua aisllada dientro de la familia malayu-polinesia. El númberu de falantes de chamorru tornó nos años recién, y polo xeneral, ente los mozos amuesa cada vez más influencia del inglés, y tienden a entemecer chamorru ya inglés na conversación. En Guam (llamáu ''Guåhan'' polos falantes de chamorru) el númberu de falantes nativos menguó dende la última década, ente que nes Marianes del Norte los mozos inda falen l'idioma con fluidez. == El chamorru como ''español criollu'' == [[Rafael Rodríguez-Ponga]] considera al chamorru un español-austronesiu o una llingua mista hispanu-austronesia o, siquier, una llingua que surdió d'un procesu de contautu y de ''criollización'' na islla de Guam, una y bones el chamorru modernu nun ta namái influyíu en vocabulariu, sinón que tien na so gramática numberosos elementos d'orixe español: [[verbu|verbos]], artículos, [[preposición|preposiciones]], [[Numberal (llingüística)|numberales]], [[conxunción (gramática)|conxunciones]], etc.<ref name=RPonga_cd>[[Rafael Rodríguez-Ponga y Salamanca|Rafael Rodríguez-Ponga]], ''L'elementu español na llingua chamorra'', CD-Rom, Madrid, Serviciu de Publicaciones de la Universidá Complutense, 2003. eprints.ucm [http://eprints.ucm.es/3664/]</ref> Esi procesu, qu'empezó nel sieglu XVII y terminó a principios del sieglu XX, significó un cambéu fondu dende'l chamorru antiguu (paleo-chamorru) hasta'l chamorru modernu (neo-chamorru), nel so [[gramática]], [[fonoloxía]] y [[léxicu]].<ref>[[Rafael Rodríguez-Ponga y Salamanca | Rafael Rodríguez-Ponga]], ''Del español al chamorru: Llingües en contautu nel Pacíficu''. Madrid, Ediciones Gondo, 2009, www.edicionesgondo.com [http://www.edicionesgondo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002161843/http://www.edicionesgondo.com/ |date=2015-10-02 }}[http://www.edicionesgondo.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=shop.flypage&product_id=68&category_id=&manufacturer_id=&option=com_virtuemart&Itemid=8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002121934/http://www.edicionesgondo.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=shop.flypage&product_id=68&category_id=&manufacturer_id=&option=com_virtuemart&Itemid=8 |date=2015-10-02 }}</ref> Pela so parte, el llingüista Donald M. Topping, nel llibru de testu ''Chamorru Reference Grammar'', diz qu'anque hubo una entrada masiva de préstamos del español ya inclusive inflúi del español nel sistema de soníos del chamorru, la influencia ye lingüísticamente superficial, ensin apenes efeutos na gramática.<ref name=ChamRefGram>{{cita llibru|apellíu=Topping|nome=Donald|títulu=Chamorru Reference Grammar|añu=1973|editorial=University Press of Hawaii|isbn=978-0-8248-0269-1|páxines=6 y 7|url=https://books.google.com/books?id=iUQle0R4Y3sC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} (n'inglés)</ref> == Chamori, chamorru y chamoru == La sociedá precolonial nes [[islles Marianes]] basar nel sistema de [[Sistema de castes colonial|castes]], "Chamori" foi'l nome de la casta gobernante.[http://www.guampedia.com/mampolitiku-politics/] Dempués de que [[España]] anexonara y conquistara les [[islles Marianes]], el sistema de castes eventualmente escastar mientres el dominiu español, entós los españoles empezaron a referise escontra los autóctonos col [[exónimo]] ''chamorru''. El nome ''chamoru'' ye un [[endónimu]] deriváu de la pronunciación nativa del mesmu exónimo hispanu. Delles persones postulen que la definición española de "chamorru" xugó un rol importante al ser usada pa referise a los habitantes del archipiélagu. Amás de que [http://www.misapellidos.com/significáu-de-Chamorru-112429.html Chamorru] ye un apellíu d'orixe español, más específicamente [[Castiella|Castellanu]], que según delles fontes significa "el de la cabeza tosquilada"{{Enllaz rotu|1= |2=http://heraldica.levante-emv.com/chamorru/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, amás de ser utilizáu como llamatu pa los portugueses, que teníen el costume de tosquilase. Otres fontes argumenten que'l significáu ye "echar [[Moro|moros]]" esti pronunciáu rápido sonaría como chamorru. Acordies con esto, el termino chamorru pudo ser utilizáu pa designar a los habitantes d'estes islles yá que Circa, un misioneru católicu reportó que los homes usaben un estilu deportivu nel cual tosquilaben la so cabeza. Esti estilu foi inclusive retratáu en "caricatures" modernes qu'intenten faer risión a los chamorros d'antaño. Sicasí, les primeres descripciones europees alrodiu de l'apariencia física de los "chamorru" nos años 1520-1530 reporta que dambos sexos teníen una llarga melota, que llegaba inclusive más embaxo de la so cintura. Otra descripción, fecha cerca de 50 años dempués, reporta que los nativos d'esi tiempu arreyaben el so pelo con unu o dos nuedos.{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.guampedia.com/concepts-of-beauty-in-ancient-chamorru-society/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} == Alfabetu == :' ([[oclusiva glotal]]), [[A]], [[Å (lletra)|Å]], [[B]], [[Ch]], [[D]], [[E]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[K]], [[L]], [[M]], [[N]], [[Ñ]], [[Ng]], [[O]], [[P]], [[R]], [[S]], [[T]], [[U]], [[Y]] Nótese que la lletra Y suelse pronunciar más bien como 'dz' (aproximamientu a una pronunciación rexonal de la "y" o la "ll ", que los sos soníos nun esisten en chamorru), según tampoco se suel estremar la N de la Ñ. Asina pos el topónimu '''[[Yona (Guam)|Yona]]''' pronúnciase 'dzo-nia', non 'yo-na' que sería lo esperao. Nótese amás que'l soníu de la Ch aseméyase más a 'ts' qu'a 'tsh' y que A y Å frecuentemente nun s'estremen en chamorru escritu, escribiéndose dambes como 'A', anque la escritura cuidao nos llibros de testu o nes publicaciones oficiales si curiar d'estremales. == Espresiones básiques en chamorru == {{Columnes}} {| {{tablaguapa}} | Håfa Adai || ''Hola'' |- | Saludu || ''saludos'' |- | Håfa tatatmanu hao? || ''¿cómo estes?'' |- | Håyi na'ån-mu? || ''¿Cómo te llames?'' |- | Si Juan yo' || ''Yo soi Juan'' |- | Ñålang yo' || ''Yo tengo fame' |- | Amigu || ''Amigu'' |- | Buena suette || ''Bona suerte |- {{Nueva columna}} {| {{tablaguapa}} | Adios || ''adiós'' |- | Felis Kumpliañus || ''Feliz Cumpleaños'' |- | Maolek na Ha'åni || ''Bonos díes'' |- | Buenas Dihas || ''Bonos díes'' |- | Maolek na Talo'åni || ''Bones tardes'' |- | Buenas Tåtdes || ''Bones tardes'' |- | Maolek na Puenge || ''Bones nueches'' |- | Buenas Noches || ''Bones nueches'' |- | Manu na gagie i kemmon? || ''¿Onde ta el bañu?' |} {{Nueva columna}} {| {{tablaguapa}} | Asta otru diha || ''Hasta otru día'' |- | Asta agupa' || ''Hasta mañana'' |- | Si Yu'us ma'åse' || ''Gracies'' |- | Buen probecho, Tåyá' Guaha || ''De nada, nun hai de qué'' |- | Hu Guaiya Hao ||''Te quiero'' |- |Guåhan/Guajan || ''Guaján, Guam'' |- | Felis Nabidat yan Añu Nuebu || ''Feliz Navidá y Añu Nuevu'' |- | Plasan Batkon Aire|| ''Aeropuertu'' |} {{Final columnes}} == Numberales == El chamorru actual utiliza tol sistema numberal tomáu del español. *'''1-10''': Unu, dos, trés, kuåtro, sinko, sais, siete, ocho, nuebi, dies *'''11-19''': onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiete, diesiocho, disinuebi *'''20-90''': beinti (benti), trenta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta *'''100-900''': sien(to), dos sientos, trés sientos, kuåtro sientos, kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos) *'''1000-9000''': mit, dos mit, trés mit... *'''> 1&nbsp;000&nbsp;000''':un miyón, dos miyón, trés miyón... Sicasí, ye frecuente na conversación bonal que los chamorros usen numberales n'inglés cuando cunten dólares. == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Aguon, K. B. (1995). ''Chamorru: a complete course of study''. Agana, Guam: K.B. Aguon. * Chung, Sandra. 1998. The design of agreement: Evidence from Chamorru. [[University of Chicago Press]]: Chicago. * Rodríguez-Ponga, Rafael (2003). ''L'elementu español na llingua chamorra''. Madrid: Serviciu de Publicaciones, Universidá Complutense ([[Complutense University of Madrid]]). http://eprints.ucm.es/3664/ *Rodríguez-Ponga, Rafael (2009). ''Del español al chamorru. Llingües en contautu nel Pacíficu''. Madrid: Ediciones Gondo. * Topping, Donald M. (1973). ''Chamorru reference grammar.'' Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Topping, Donald M., Pedro M. Ogo, and Bernadita C. Dungca (1975). ''Chamorru-English dictionary.'' Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Topping, Donald M. (1980). ''Spoken Chamorru: with grammatical notes and glossary,'' rev. ed. Honolulu: [[University of Hawaii Press]]. * Hunt, Mike (2008). "Speaking Chamoru Moro Moro". San Roque, Saipan. == Enllaces esternos == {{InterWiki|code=ch}} * [[:Archivu:Diccionariu español chamorru.pdf|Diccionariu billingüe español-chamorru en Commons]], conversión en PDF d'una edición española de 1865 * [http://archive.org/details/rosettaproject_cha_vocab-1 Diccionariu billingüe inglés-chamorru/chamorru-inglés n'Internet Archive], conversión a dellos formatos (PDF, EPUB, Kindle etc.) d'una edición d'Estaos Xuníos de 1918 {{ORDENAR:Chamorru}} {{Tradubot|Idioma chamorro}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Sulawesi-polinesies]] [[Categoría:Llingües de les Islles Marianes del Norte]] [[Categoría:Llingües de Guam]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] hhphdfpks4voqu1p2o2qd9cgyushzpm Llingües bisayes 0 100116 4499532 4408545 2026-06-09T18:16:16Z ~2026-33292-70 149185 /* Comparanza léxica */ 4499532 wikitext text/x-wiki {{Ficha de familia de llingua |zona = {{bandera2|Filipines}}: [[islles Visayas]], gran parte de [[Mindanao]], sur de [[Luzón]] y [[Gran Manila]]. {{bandera2|IDN}}: asentamientos costeros en [[Kalimantan Oriental]], na islla de [[Borneo]].<br /> {{bandera2|MYS}}: zones de [[Sabah]].<br /> {{bandera2|USA}}: grupos d'emigrantes procedentes de les zones anteriores |falantes = 33,5 millones |familia = [[Llingües austronesies|Austronesia]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesia]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües mesofilipines|Mesofilipina]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües centrofilipines|Centrofilipina]] |familia madre = Llingües austronesies |sub1 = [[Bantoano]] |sub2 = [[Idioma cebuano|Cebuano]] |sub3 = [[Llingües bisayes centrales]] |sub4 = [[Llingües bisayes meridionales]] |sub5 = [[Llingües bisayes occidentales]] }} {{Otros usos|Llingües bisayes (Borneo)|el grupu de llingües faláu nel norte de Borneo|el grupu de llingües faláu principalmente en Filipines}} Les '''llingües bisayes''' formen una [[familia de llingües]] del ''filum'' [[Llingües austronesies|austronesiu]], caña [[Llingües malayu-polinesies|malayu-polinesia]], qu'inclúi más de 30 llingües que suman unos 33,5 millones de falantes partíos n'amplies rexones del centru y sur de [[Filipines]], principalmente nes [[islles Visayas]] y [[Mindanao]]. Les llingües más destacaes d'esti grupu por númberu de falantes son el [[Idioma cebuano|cebuano]], l'[[Idioma hiligainón|hiligainón]] y el [[Idioma samareño|samareño]] que tán ente les ocho llingües natives consideraes ''llingües rexonales'' en Filipines y que sirven como ''[[llingua franca]]'' nes sos respeutives zones d'influencia. Xunto col [[Idioma tagalu|tagalu]], les [[llingües bicolanas]] y otros grupos menores, les llingües bisayes formen la familia de [[llingües centrofilipines]]. == Filiación == La filiación xenética de les llingües bisayes, acordies con ''[[Ethnologue]]'' ye la siguiente: :[[Llingües austronesies]] ::[[Llingües malayu-polinesies]] :::[[Llingües mesofilipines]] ::::[[Llingües centrofilipines]] :::::Llingües bisayes Nel apartáu ''Auxiliar común de llingua'' de la [[Clasificación Decimal Universal]] (CDU) publicada pola [[AENOR]] ([[Una Norma Española|UNE]] 50001:2000) asígnase-y el códigu '''=621.215.352''', lo que nos da esta filiación más complexa: :=62 Llingües austronesies ::=621 Llingües malayu-polinesies :::=621.2 Grupu hesperonesio ::::=621.21 Grupu filipín :::::=621.215 Grupu súlico ::::::=621.215.3 Llingües mesofilipines :::::::=621.215.35 Grupu tagálico ::::::::=621.215.352 Grupu bisayano Nesti grupu la CDU solamente especifica tres llingües. Lliteralmente: * 621.215.352.1 Cebuano * 621.215.352.2 Ilonggo (hiligaynon) * 621.215.352.3 Waray (samaron) == Distribución xeográfica == [[Ficheru:Visayan language distribution map new.png|400px|thumb|Distribución de les llingües bisayes y los sos subgrupos sobre un mapa del centru y sur de Filipines. {{lleenda|#FF0000|Bantoano}} {{lleenda|#0000CC|Cebuano}} {{lleenda|#9999FF|Minoríes significatives de falantes de cebuano}} {{lleenda|#00CC00|Llingües bisayes centrales}} {{lleenda|#99FF99|Minoríes significatives de falantes de llingües bisayes centrales}} {{lleenda|#FFFF00|Llingües bisayes occidentales}} {{lleenda|#CC00CC|Llingües bisayes meridionales}} {{lleenda|#CCCCCC|Llingües d'otres families}}]] Les llingües bisayes fálense: * en toles [[islles Visayas]]; * nel grupu d'islles de [[Luzón]]: ** nel estremu sur de [[Bicolandia]], na [[provincia de Sorsogón]]; ** na [[provincia de Masbate]]; ** na islla y [[provincia de Romblón]]; ** nel estremu sur de la islla de [[Mindoro]]; * nel grupu d'islles de [[Mindanao]]: ** na mayor parte de la islla principal; ** na provincia de [[Surigao del Norte]]; ** na islla y provincia de [[Camiguín]]; ** na islla y provincia de [[Basilán]]; ** na [[isla de Joló]]; * fora de Filipines: ** en zones costeres de la islla de [[Borneo]], concretamente na provincia de [[Kalimantan Oriental]] ([[Indonesia]]); ** en zones de [[Sabah]] ([[Malasia]]). Per otra parte hai un númberu significativu de falantes de llingües bisayes en [[Gran Manila]] y grupos más pequeños n'otros destinos migratorios de los falantes nativos d'estes llingües, especialmente, nos [[Estaos Xuníos]]. == Denominación == Como nota inicial, ye precisu señalar qu'esiste una familia muncho más pequeña de llingües, denomada tamién ''[[Llingües bisayes (Borneo)|bisaya]]'', falada nel norte de [[Borneo]], perteneciente al mesmu tueru malayu-polinesiu, pero ayena al grupu filipín de llingües. Los falantes nativos de les llingües bisayes, especialmente [[Idioma cebuano|cebuano]], [[Idioma hiligainón|hiligainón]] y [[Idioma samareño|samareño]] denominen al so idioma, amás de pol so nome llocal, como ''bisaya'' o ''binisaya''.<ref>Nes llingües bisayes n'infixu ''-in-'' denota que se trata d'una llingua y úsase pa construyir el [[glotónimo]] a partir del [[xentiliciu]]. Asina de ''karay-a'', ''masbatenyo'', ''ati'' o inclusive ''aleman'' (d'[[Alemaña]]) derívense ''kinaray-a'', ''minasbatenyo'', ''inati'' y ''inaleman'' (llingua alemana). De la mesma ''binisaya'' ye un deriváu de ''bisaya'' que vendría significar «la llingua de los bisaya».</ref> N'español la denominación xenérica pa estes llingües ye ''bisaya''.<ref>El [[DRAE]] acepta y hasta prefier la voz ''[[drae:bisayo|bisayo]]'', pero Retana pronúnciase rotundamente en contra d'esti criteriu académicu y nel so ''Diccionariu'' [[s/v]] «bisayo, yá» afirma que «esti axetivu, o substantivo, como tamién s'usa, nun tien xéneru: dizse BISAYA, lo mesmo pal masculín que pal femenín».</ref> Esto produz tracamundiu yá que distintos idiomes pueden ser llamaos ''bisaya'' polos sos respeutivos falantes y polos hispanofalantes, a pesar del fechu de ser idiomes distintos y mutuamente inintelixibles. Per otra parte, esto solamente asocede con idiomes propios de les [[islles Visayas]]: los falantes de llingües clasificaes dientro d'esti grupu llingüísticu, pero mesmes d'otres islles (por casu Mindanao) nun se refieren al so idioma como ''bisaya'' o ''binisaya''. [[Ficheru:Vocabulario de la lengua Bisaya 1711.jpg|miniaturadeimagen|''Vocabulariu de la llingua Bisaya''. Llibru editáu en 1711.]] El tracamundiu ente llingües del grupu ye mayor n'escritos antiguos, yá que se consideró mientres enforma tiempu que'l bisaya yera una única llingua con dialeutos o variantes locales y asina los estudios falen frecuentemente de la ''llingua bisaya''. El tracamundiu persiste hasta los nuesos díes inclusive en documentos oficiales: asina nos datos estadísticos de la República de Filipines, nes estimaciones sobre'l númberu de falantes de les distintes llingües natives<ref>Vease la tabla denomada «By ethnicity/mother tongue» nel apartáu «Household population» de ''The Philippines in Figures''.</ref> apaez la denominación ''bisaya/binisaya'' xunto con ''cebuano'', ''hiligaynon/ilongo'', ''waray'' y llingües d'otros grupos, ensin que tea claro a qué correspuende esautamente la denominación ''bisaya/binisaya''. El tracamundiu aumenta cuando nos mentaos datos el bisaya/binisaya pasa de 139.198 falantes en 1990 a 5.778.435 en 2000, mientres el cebuano pasa de 14,7 a 10 millones nel mesmu intervalu, lo cual solo ye esplicable pola esistencia de distintos criterios aplicaos neses feches, a la de definir lo que ye ''bisaya/binisaya''. Pa los falantes de [[Idioma butuan|butuano]], [[Idioma surigaonón|surigaonón]], y [[Idioma masbateño|masbateño]], el términu ''bisaya'' aplicáu a una llingua, xeneralmente refierse al cebuano. Pa los falantes de [[Idioma joloano|joloano]], mayoritariamente [[musulmán|musulmanes]], el términu ''bisaya'' tien connotaciones relixoses y cuando s'usa pa referise a una llingua, xeneralmente designa al cebuano o al hiligainón, que son les llingües falaes polos sos vecinos [[cristianu|cristianos]]. La influencia histórica de la cultura y la llingua española en Filipines fai que munches llingües d'esti grupu tengan nomes tradicionales n'español que, frecuentemente, son los nomes nativos afechos a la ortografía y fonética españoles. La perda de pesu del español frente al inglés na zona y la influyencia de dichu idioma nel ámbitu académicu y na codificación [[ISO 639-3]], supunxeron que los [[glotónimos]] españoles tengan ortografía insegura y dacuando sían difíciles de documentar, apaeciendo en documentos n'español nomes con grafíes anglosaxones. Asina, ye relativamente frecuente, pero incorreutu, l'usu de la grafía ''visaya'' por influencia del inglés, llingua na que s'escribe asina.<ref>[[Cf.]] por casu l'artículu correspondiente na Wikipedia n'inglés: [[:en:Visayan languages]].</ref> :''Pa una rellación completa de les llingües del grupu con distintos glotónimos llograos en distintes fontes, vease'l [[Llingües bisayes]], estremáu «[[Llingües bisayes#Glotónimos y códigu ISO|Glotónimos y códigu ISO]]»'' == Subfamilies == La familia de llingües bisayes inclúi ventiún llingües arrexuntaes en cinco subfamilies:<ref name=eth>Tolos datos d'esta seición fueron tomaos de ''Ethnologue''.</ref> * [[bantoano]] o asiq: ye una única llingua falada en zones de la [[provincia de Romblón]]; * [[idioma cebuano|cebuano]]: ye una única llingua falada nes [[Visayas Centrales]], gran parte de les [[Visayas Orientales]] y amplies zones de [[Mindanao]]; * [[llingües bisayes centrales]]: inclúin l'[[Idioma hiligainón|hiligainón]], el [[Idioma samareño|samareño]], el [[Idioma capiceño|capiceño]] y otros seis llingües falaes nes [[Visayas Occidentales]], zones de les [[Visayas Orientales]], sur de [[Bicolandia]], [[provincia de Romblón]] y [[islles Camotes]]; * [[llingües bisayes meridionales]]: inclúin el [[idioma joloano|joloano]], el [[idioma surigaonón|surigaonón]] y el [[idioma butuano|butuano]], falaos en zones al norte y al suroeste de [[Mindanao]], islla de [[Isla de Palawan|Palawan]] y, fora de Filipines, en [[Kalimantan Oriental]] ([[Indonesia]]) y [[Sabah]] ([[Malasia]]); * [[llingües bisayes occidentales]]: inclúin l'[[idioma haraya|haraya]], l'[[idioma aclano|aclano]] y otros cinco llingües falaes en [[Panay]], en [[Mindoro]], na [[provincia de Romblón]] y en zones de [[Isla de Palawan|Palawan]]. :''Pa una rellación completa de les llingües del grupu arrexuntaes por subfamilies, vease'l [[Llingües bisayes]], estremáu «[[Llingües bisayes#Subgrupu y otros datos|Subgrupu y otros datos]]»'' == Llingües del grupu == Nesta seición apróvese una rellación completa de les llingües bisayes. Méntense toles llingües qu'apaecen como tales en ''Ethnologue'' y tienen asignáu códigu ISO 639-3. Nun s'incluyeron dialeutos, dalgunos de los cualos, especialmente'l [[boholano]], apaecen dacuando como llingües independientes<ref>Pal casu del boholano [[cf.]] por casu [http://www.lowlands-l.net/anniversary/boholano-info.php esti enllaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319154818/https://lowlands-l.net/anniversary/boholano-info.php |date=2023-03-19 }} o [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ceb la ficha del cebuano en ''Ethnologue''] onde diz testualmente «Boholano is sometimes considered a separate language.».</ref> Les llingües apaecen ordenaes pol so númberu de falantes. === Cebuano === El [[idioma cebuano|cebuano]], que'l so nome vien de la [[isla de Cebú]], ye, con diferencia, la llingua más falada del grupu de les llingües bisayes con más de venti millones de falantes nativos y más de trenta millones en total.<ref>''Ethnologue'' da la cifra de 20.043.502 de falantes nativos y cita como fonte'l censu de 1995. Tanto Encarta como Brown (páx.270, citáu por Phlong) dan la cifra sensiblemente inferior de 15 millones de falantes, pero'l censu de Filipines del añu 2000 da la cifra de 20 millones de falantes nativos.</ref> Ye'l segundu idioma de Filipines tres el [[Idioma tagalu|tagalu]] anque, según los datos de ''Ethnologue'', el cebuano siguiría siendo'l primer idioma por númberu de falantes ([[llingua materna]]) con venti millones (1999) frente a los 15-16 millones de falantes nativos pal tagalu (1995). El cebuano foi l'idioma con más falantes nativos dende la independencia de Filipines hasta mediaos de los años 1970.<ref>Brown páx.270, citáu por Phlong</ref> En 1975 el 24,1% de la población filipina yera falante nativa de cebuano frente al 21% que lo yera de tagalu.,<ref>Datos del censu de 1975 citaos por Phlong</ref> ente que nel añu 2000 los porcentaxes yeren de 28,6% pal tagalu y 26% pal cebuano.<ref>Datos del censu del añu 2000</ref> En númberu total de falantes el tagalu supera llargamente al cebuano yá que, pola so condición de llingua oficial, convirtióse na segunda llingua de munchos filipinos. El cebuano falar en toles [[Visayas Centrales]], gran parte de les islles de [[Mindanao]], [[Isla de Leyte|Leyte]] y [[Isla de Biliran|Biliran]] y estremu sur de la [[Isla de Masbate]]. Tamién hai falantes de cebuano nos asentamientos d'inmigrantes procedentes de rexones onde'l cebuano ye la llingua nativa, especialmente en [[Gran Manila]] y zones de los [[Estaos Xuníos]]. == Comparanza léxica == De siguío amuésase una tabla comparando dalgunes de les llingües bisayes. Puede reparase la semeyanza léxica qu'esiste ente elles. <center> {| {{tablaguapa}} !&nbsp; !unu !dos !trés !cuatro !persona !casa !perru !cocu !día !nuevu !nós (inc.) !qué |} !Haraya |sara |darwa |tatlo |apat |taho |balay |ayam |niyog |adlaw |bag-o |kita, taten |anu, iwan |- !Hiligainón |isa |duha |tatlo |apat |tawo |balay |alloriáu |lubi |adlaw |bag-o |kita |anu |- !Cebuano |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |iro |lubi |adlaw |bag-o |kita |unsa |- !Surigaonón |isa |duha |to |upat |tau |bayay |idu |Nijog |adlaw |bag-o |kami |? |- !Samareño |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |ayam |lubi |adlaw |bag-o |kita |anu |- !Joloano |hambuuk |duwa |tulo |upat |tau |bay |iru' |niyug |adlaw |ba-gu |kitaniyu |unu |} </center> == Vease tembién == * [[Llingües bisayes]] == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía utilizada == * {{cita llibru|autor=[[Asociación Española de Normalización y Certificación]]|títulu=Clasificación decimal universal, Norma UNE 50001:2000|añu=2000|isbn=978-84-8143-255-8}} * {{cita llibru|apellíos=Brown|nome=K.|títulu=Encyclopedia of Language and Linguistics|volume=2|editorial=Elsevier|allugamientu=Oxford|añu=2006|idioma=inglés}} * {{cita web |url = http://www.uv.es/pauls/ListadoLenguas.pdf |títulu = Catálogu de glotónimos |fechaaccesu = 31 de marzu de 2009 |apellíu = Gallardo Paúls |nome = Beatriz |añu = 2000 |editorial = [[Universidá de Valencia]] |formatu = pdf |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110917104601/http://www.uv.es/pauls/ListadoLenguas.pdf |fechaarchivu = 17 de setiembre de 2011 }} * {{cita llibru|urlcapítulu=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?xubíi=92372|capítulu=Ethnologue Report for Bisayan|títulu=Ethnologue: Languages of the World|url=http://www.ethnologue.com|fechaaccesu=19 de febreru de 2009|editor=Gordon, Raymond G., Jr.|añu=2005|edición=15ª|editorial=SIL International|allugamientu=Dallas (Texas)|idioma=inglés}} * {{cita web |url = http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html |títulu = Languages Spoken by More Than 10 Million People |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |autor = [[Microsoft Encarta]] |obra = [https://web.archive.org/web/http://encarta.msn.com/ Microsoft Encarta Online Encyclopedia] |añu = 2008 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090220150145/http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html |fechaarchivu = 20 de febreru de 2009 }} * {{cita llibru|apellíos=Moral Aguilera|nome=Rafael del|enllaceautor=Rafael del Moral|títulu=Diccionariu de les llingües del mundu editorial=Espasa-Calpe|añu=2002|isbn=978-84-239-2475-2}} * {{cita llibru|apellíu=Moreno Cabrera|nome=Juan Carlos|títulu=L'Universu de les llingües editorial=Castalia|añu=2004|isbn=978-84-9740-095-4}} * {{cita web |url = http://sea.lib.niu.edu/lang/cebuano.html |títulu = About Cebuano |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |apellíu = Phlong |nome = Pisit |obra = [http://sea.lib.niu.edu/ Southeast Asia Digital Library] |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090928133937/http://sea.lib.niu.edu/lang/cebuano.html |fechaarchivu = 28 de setiembre de 2009 }} * {{cita publicación |autor = Republic of the Philippines - National Statistics Office |títulu = The Philippines in Figures |añu = 2008 |url = https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |idioma = inglés |formatu = pdf |issn = 1655-2539 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090320104716/https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |fechaarchivu = 20 de marzu de 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090320104716/https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |archivedate = 2009-03-20 }} * {{cita publicación | apellíu = Retana | nome = Wenceslao Y. | enllaceautor = Wenceslao Retana | fecha = febreru de 1921 | títulu = Diccionariu de filipinismos | publicación = Revue Hispanique | volume = LI | númberu = 119 | páxines = 1-174 | editorial = The Hispanic Society of America | url = http://www.archive.org/details/revuehispaniquer51hispuoft | fechaaccesu = 31 de marzu de 2009 }} * Philippine Census 2000 (Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000) citáu en {{cita web | url= http://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_the_Philippines | títulu= Languages of The Philippines | fechaaccesu= 18 de febreru de 2009 | obra= [http://en.wikipedia.org Wikipedia] | idioma= inglés }} {{Tradubot|Lenguas bisayas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües bisayes| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 4tyhh49x74i7keroe8ory88xz4h35z8 4499533 4499532 2026-06-09T18:19:10Z ~2026-33292-70 149185 /* Comparanza léxica */ 4499533 wikitext text/x-wiki {{Ficha de familia de llingua |zona = {{bandera2|Filipines}}: [[islles Visayas]], gran parte de [[Mindanao]], sur de [[Luzón]] y [[Gran Manila]]. {{bandera2|IDN}}: asentamientos costeros en [[Kalimantan Oriental]], na islla de [[Borneo]].<br /> {{bandera2|MYS}}: zones de [[Sabah]].<br /> {{bandera2|USA}}: grupos d'emigrantes procedentes de les zones anteriores |falantes = 33,5 millones |familia = [[Llingües austronesies|Austronesia]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesia]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües mesofilipines|Mesofilipina]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües centrofilipines|Centrofilipina]] |familia madre = Llingües austronesies |sub1 = [[Bantoano]] |sub2 = [[Idioma cebuano|Cebuano]] |sub3 = [[Llingües bisayes centrales]] |sub4 = [[Llingües bisayes meridionales]] |sub5 = [[Llingües bisayes occidentales]] }} {{Otros usos|Llingües bisayes (Borneo)|el grupu de llingües faláu nel norte de Borneo|el grupu de llingües faláu principalmente en Filipines}} Les '''llingües bisayes''' formen una [[familia de llingües]] del ''filum'' [[Llingües austronesies|austronesiu]], caña [[Llingües malayu-polinesies|malayu-polinesia]], qu'inclúi más de 30 llingües que suman unos 33,5 millones de falantes partíos n'amplies rexones del centru y sur de [[Filipines]], principalmente nes [[islles Visayas]] y [[Mindanao]]. Les llingües más destacaes d'esti grupu por númberu de falantes son el [[Idioma cebuano|cebuano]], l'[[Idioma hiligainón|hiligainón]] y el [[Idioma samareño|samareño]] que tán ente les ocho llingües natives consideraes ''llingües rexonales'' en Filipines y que sirven como ''[[llingua franca]]'' nes sos respeutives zones d'influencia. Xunto col [[Idioma tagalu|tagalu]], les [[llingües bicolanas]] y otros grupos menores, les llingües bisayes formen la familia de [[llingües centrofilipines]]. == Filiación == La filiación xenética de les llingües bisayes, acordies con ''[[Ethnologue]]'' ye la siguiente: :[[Llingües austronesies]] ::[[Llingües malayu-polinesies]] :::[[Llingües mesofilipines]] ::::[[Llingües centrofilipines]] :::::Llingües bisayes Nel apartáu ''Auxiliar común de llingua'' de la [[Clasificación Decimal Universal]] (CDU) publicada pola [[AENOR]] ([[Una Norma Española|UNE]] 50001:2000) asígnase-y el códigu '''=621.215.352''', lo que nos da esta filiación más complexa: :=62 Llingües austronesies ::=621 Llingües malayu-polinesies :::=621.2 Grupu hesperonesio ::::=621.21 Grupu filipín :::::=621.215 Grupu súlico ::::::=621.215.3 Llingües mesofilipines :::::::=621.215.35 Grupu tagálico ::::::::=621.215.352 Grupu bisayano Nesti grupu la CDU solamente especifica tres llingües. Lliteralmente: * 621.215.352.1 Cebuano * 621.215.352.2 Ilonggo (hiligaynon) * 621.215.352.3 Waray (samaron) == Distribución xeográfica == [[Ficheru:Visayan language distribution map new.png|400px|thumb|Distribución de les llingües bisayes y los sos subgrupos sobre un mapa del centru y sur de Filipines. {{lleenda|#FF0000|Bantoano}} {{lleenda|#0000CC|Cebuano}} {{lleenda|#9999FF|Minoríes significatives de falantes de cebuano}} {{lleenda|#00CC00|Llingües bisayes centrales}} {{lleenda|#99FF99|Minoríes significatives de falantes de llingües bisayes centrales}} {{lleenda|#FFFF00|Llingües bisayes occidentales}} {{lleenda|#CC00CC|Llingües bisayes meridionales}} {{lleenda|#CCCCCC|Llingües d'otres families}}]] Les llingües bisayes fálense: * en toles [[islles Visayas]]; * nel grupu d'islles de [[Luzón]]: ** nel estremu sur de [[Bicolandia]], na [[provincia de Sorsogón]]; ** na [[provincia de Masbate]]; ** na islla y [[provincia de Romblón]]; ** nel estremu sur de la islla de [[Mindoro]]; * nel grupu d'islles de [[Mindanao]]: ** na mayor parte de la islla principal; ** na provincia de [[Surigao del Norte]]; ** na islla y provincia de [[Camiguín]]; ** na islla y provincia de [[Basilán]]; ** na [[isla de Joló]]; * fora de Filipines: ** en zones costeres de la islla de [[Borneo]], concretamente na provincia de [[Kalimantan Oriental]] ([[Indonesia]]); ** en zones de [[Sabah]] ([[Malasia]]). Per otra parte hai un númberu significativu de falantes de llingües bisayes en [[Gran Manila]] y grupos más pequeños n'otros destinos migratorios de los falantes nativos d'estes llingües, especialmente, nos [[Estaos Xuníos]]. == Denominación == Como nota inicial, ye precisu señalar qu'esiste una familia muncho más pequeña de llingües, denomada tamién ''[[Llingües bisayes (Borneo)|bisaya]]'', falada nel norte de [[Borneo]], perteneciente al mesmu tueru malayu-polinesiu, pero ayena al grupu filipín de llingües. Los falantes nativos de les llingües bisayes, especialmente [[Idioma cebuano|cebuano]], [[Idioma hiligainón|hiligainón]] y [[Idioma samareño|samareño]] denominen al so idioma, amás de pol so nome llocal, como ''bisaya'' o ''binisaya''.<ref>Nes llingües bisayes n'infixu ''-in-'' denota que se trata d'una llingua y úsase pa construyir el [[glotónimo]] a partir del [[xentiliciu]]. Asina de ''karay-a'', ''masbatenyo'', ''ati'' o inclusive ''aleman'' (d'[[Alemaña]]) derívense ''kinaray-a'', ''minasbatenyo'', ''inati'' y ''inaleman'' (llingua alemana). De la mesma ''binisaya'' ye un deriváu de ''bisaya'' que vendría significar «la llingua de los bisaya».</ref> N'español la denominación xenérica pa estes llingües ye ''bisaya''.<ref>El [[DRAE]] acepta y hasta prefier la voz ''[[drae:bisayo|bisayo]]'', pero Retana pronúnciase rotundamente en contra d'esti criteriu académicu y nel so ''Diccionariu'' [[s/v]] «bisayo, yá» afirma que «esti axetivu, o substantivo, como tamién s'usa, nun tien xéneru: dizse BISAYA, lo mesmo pal masculín que pal femenín».</ref> Esto produz tracamundiu yá que distintos idiomes pueden ser llamaos ''bisaya'' polos sos respeutivos falantes y polos hispanofalantes, a pesar del fechu de ser idiomes distintos y mutuamente inintelixibles. Per otra parte, esto solamente asocede con idiomes propios de les [[islles Visayas]]: los falantes de llingües clasificaes dientro d'esti grupu llingüísticu, pero mesmes d'otres islles (por casu Mindanao) nun se refieren al so idioma como ''bisaya'' o ''binisaya''. [[Ficheru:Vocabulario de la lengua Bisaya 1711.jpg|miniaturadeimagen|''Vocabulariu de la llingua Bisaya''. Llibru editáu en 1711.]] El tracamundiu ente llingües del grupu ye mayor n'escritos antiguos, yá que se consideró mientres enforma tiempu que'l bisaya yera una única llingua con dialeutos o variantes locales y asina los estudios falen frecuentemente de la ''llingua bisaya''. El tracamundiu persiste hasta los nuesos díes inclusive en documentos oficiales: asina nos datos estadísticos de la República de Filipines, nes estimaciones sobre'l númberu de falantes de les distintes llingües natives<ref>Vease la tabla denomada «By ethnicity/mother tongue» nel apartáu «Household population» de ''The Philippines in Figures''.</ref> apaez la denominación ''bisaya/binisaya'' xunto con ''cebuano'', ''hiligaynon/ilongo'', ''waray'' y llingües d'otros grupos, ensin que tea claro a qué correspuende esautamente la denominación ''bisaya/binisaya''. El tracamundiu aumenta cuando nos mentaos datos el bisaya/binisaya pasa de 139.198 falantes en 1990 a 5.778.435 en 2000, mientres el cebuano pasa de 14,7 a 10 millones nel mesmu intervalu, lo cual solo ye esplicable pola esistencia de distintos criterios aplicaos neses feches, a la de definir lo que ye ''bisaya/binisaya''. Pa los falantes de [[Idioma butuan|butuano]], [[Idioma surigaonón|surigaonón]], y [[Idioma masbateño|masbateño]], el términu ''bisaya'' aplicáu a una llingua, xeneralmente refierse al cebuano. Pa los falantes de [[Idioma joloano|joloano]], mayoritariamente [[musulmán|musulmanes]], el términu ''bisaya'' tien connotaciones relixoses y cuando s'usa pa referise a una llingua, xeneralmente designa al cebuano o al hiligainón, que son les llingües falaes polos sos vecinos [[cristianu|cristianos]]. La influencia histórica de la cultura y la llingua española en Filipines fai que munches llingües d'esti grupu tengan nomes tradicionales n'español que, frecuentemente, son los nomes nativos afechos a la ortografía y fonética españoles. La perda de pesu del español frente al inglés na zona y la influyencia de dichu idioma nel ámbitu académicu y na codificación [[ISO 639-3]], supunxeron que los [[glotónimos]] españoles tengan ortografía insegura y dacuando sían difíciles de documentar, apaeciendo en documentos n'español nomes con grafíes anglosaxones. Asina, ye relativamente frecuente, pero incorreutu, l'usu de la grafía ''visaya'' por influencia del inglés, llingua na que s'escribe asina.<ref>[[Cf.]] por casu l'artículu correspondiente na Wikipedia n'inglés: [[:en:Visayan languages]].</ref> :''Pa una rellación completa de les llingües del grupu con distintos glotónimos llograos en distintes fontes, vease'l [[Llingües bisayes]], estremáu «[[Llingües bisayes#Glotónimos y códigu ISO|Glotónimos y códigu ISO]]»'' == Subfamilies == La familia de llingües bisayes inclúi ventiún llingües arrexuntaes en cinco subfamilies:<ref name=eth>Tolos datos d'esta seición fueron tomaos de ''Ethnologue''.</ref> * [[bantoano]] o asiq: ye una única llingua falada en zones de la [[provincia de Romblón]]; * [[idioma cebuano|cebuano]]: ye una única llingua falada nes [[Visayas Centrales]], gran parte de les [[Visayas Orientales]] y amplies zones de [[Mindanao]]; * [[llingües bisayes centrales]]: inclúin l'[[Idioma hiligainón|hiligainón]], el [[Idioma samareño|samareño]], el [[Idioma capiceño|capiceño]] y otros seis llingües falaes nes [[Visayas Occidentales]], zones de les [[Visayas Orientales]], sur de [[Bicolandia]], [[provincia de Romblón]] y [[islles Camotes]]; * [[llingües bisayes meridionales]]: inclúin el [[idioma joloano|joloano]], el [[idioma surigaonón|surigaonón]] y el [[idioma butuano|butuano]], falaos en zones al norte y al suroeste de [[Mindanao]], islla de [[Isla de Palawan|Palawan]] y, fora de Filipines, en [[Kalimantan Oriental]] ([[Indonesia]]) y [[Sabah]] ([[Malasia]]); * [[llingües bisayes occidentales]]: inclúin l'[[idioma haraya|haraya]], l'[[idioma aclano|aclano]] y otros cinco llingües falaes en [[Panay]], en [[Mindoro]], na [[provincia de Romblón]] y en zones de [[Isla de Palawan|Palawan]]. :''Pa una rellación completa de les llingües del grupu arrexuntaes por subfamilies, vease'l [[Llingües bisayes]], estremáu «[[Llingües bisayes#Subgrupu y otros datos|Subgrupu y otros datos]]»'' == Llingües del grupu == Nesta seición apróvese una rellación completa de les llingües bisayes. Méntense toles llingües qu'apaecen como tales en ''Ethnologue'' y tienen asignáu códigu ISO 639-3. Nun s'incluyeron dialeutos, dalgunos de los cualos, especialmente'l [[boholano]], apaecen dacuando como llingües independientes<ref>Pal casu del boholano [[cf.]] por casu [http://www.lowlands-l.net/anniversary/boholano-info.php esti enllaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319154818/https://lowlands-l.net/anniversary/boholano-info.php |date=2023-03-19 }} o [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ceb la ficha del cebuano en ''Ethnologue''] onde diz testualmente «Boholano is sometimes considered a separate language.».</ref> Les llingües apaecen ordenaes pol so númberu de falantes. === Cebuano === El [[idioma cebuano|cebuano]], que'l so nome vien de la [[isla de Cebú]], ye, con diferencia, la llingua más falada del grupu de les llingües bisayes con más de venti millones de falantes nativos y más de trenta millones en total.<ref>''Ethnologue'' da la cifra de 20.043.502 de falantes nativos y cita como fonte'l censu de 1995. Tanto Encarta como Brown (páx.270, citáu por Phlong) dan la cifra sensiblemente inferior de 15 millones de falantes, pero'l censu de Filipines del añu 2000 da la cifra de 20 millones de falantes nativos.</ref> Ye'l segundu idioma de Filipines tres el [[Idioma tagalu|tagalu]] anque, según los datos de ''Ethnologue'', el cebuano siguiría siendo'l primer idioma por númberu de falantes ([[llingua materna]]) con venti millones (1999) frente a los 15-16 millones de falantes nativos pal tagalu (1995). El cebuano foi l'idioma con más falantes nativos dende la independencia de Filipines hasta mediaos de los años 1970.<ref>Brown páx.270, citáu por Phlong</ref> En 1975 el 24,1% de la población filipina yera falante nativa de cebuano frente al 21% que lo yera de tagalu.,<ref>Datos del censu de 1975 citaos por Phlong</ref> ente que nel añu 2000 los porcentaxes yeren de 28,6% pal tagalu y 26% pal cebuano.<ref>Datos del censu del añu 2000</ref> En númberu total de falantes el tagalu supera llargamente al cebuano yá que, pola so condición de llingua oficial, convirtióse na segunda llingua de munchos filipinos. El cebuano falar en toles [[Visayas Centrales]], gran parte de les islles de [[Mindanao]], [[Isla de Leyte|Leyte]] y [[Isla de Biliran|Biliran]] y estremu sur de la [[Isla de Masbate]]. Tamién hai falantes de cebuano nos asentamientos d'inmigrantes procedentes de rexones onde'l cebuano ye la llingua nativa, especialmente en [[Gran Manila]] y zones de los [[Estaos Xuníos]]. == Comparanza léxica == De siguío amuésase una tabla comparando dalgunes de les llingües bisayes. Puede reparase la semeyanza léxica qu'esiste ente elles. <center> {| class="wikitable" !&nbsp; !unu !dos !tres !cuatro !persona !casa !perru !cocu !día !nuevu !nosotros (inc.) !qué |- !Haraya |sara |darwa |tatlo |apat |taho |balay |ayam |niyog |adlaw |bag-o |kita, taten |ano, iwan |- !Hiligainón |isa |duha |tatlo |apat |tawo |balay |ido |lubi |adlaw |bag-o |kita |ano |- !Cebuano |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |iro |lubi |adlaw |bag-o |kita |unsa |- !Surigaonón |isa |duha |tuyo |upat |tao |bayay |idu |Nijog |adlaw |bag-o |kami |unu |- !Samareño |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |ayam |lubi |adlaw |bag-o |kita |ano |- !Joloano |hambuuk |duwa |tu |upat |tau |bay |iru' |niyug |adlaw |ba-gu |kitaniyu |unu |} </center> == Vease tembién == * [[Llingües bisayes]] == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía utilizada == * {{cita llibru|autor=[[Asociación Española de Normalización y Certificación]]|títulu=Clasificación decimal universal, Norma UNE 50001:2000|añu=2000|isbn=978-84-8143-255-8}} * {{cita llibru|apellíos=Brown|nome=K.|títulu=Encyclopedia of Language and Linguistics|volume=2|editorial=Elsevier|allugamientu=Oxford|añu=2006|idioma=inglés}} * {{cita web |url = http://www.uv.es/pauls/ListadoLenguas.pdf |títulu = Catálogu de glotónimos |fechaaccesu = 31 de marzu de 2009 |apellíu = Gallardo Paúls |nome = Beatriz |añu = 2000 |editorial = [[Universidá de Valencia]] |formatu = pdf |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110917104601/http://www.uv.es/pauls/ListadoLenguas.pdf |fechaarchivu = 17 de setiembre de 2011 }} * {{cita llibru|urlcapítulu=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?xubíi=92372|capítulu=Ethnologue Report for Bisayan|títulu=Ethnologue: Languages of the World|url=http://www.ethnologue.com|fechaaccesu=19 de febreru de 2009|editor=Gordon, Raymond G., Jr.|añu=2005|edición=15ª|editorial=SIL International|allugamientu=Dallas (Texas)|idioma=inglés}} * {{cita web |url = http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html |títulu = Languages Spoken by More Than 10 Million People |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |autor = [[Microsoft Encarta]] |obra = [https://web.archive.org/web/http://encarta.msn.com/ Microsoft Encarta Online Encyclopedia] |añu = 2008 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090220150145/http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html |fechaarchivu = 20 de febreru de 2009 }} * {{cita llibru|apellíos=Moral Aguilera|nome=Rafael del|enllaceautor=Rafael del Moral|títulu=Diccionariu de les llingües del mundu editorial=Espasa-Calpe|añu=2002|isbn=978-84-239-2475-2}} * {{cita llibru|apellíu=Moreno Cabrera|nome=Juan Carlos|títulu=L'Universu de les llingües editorial=Castalia|añu=2004|isbn=978-84-9740-095-4}} * {{cita web |url = http://sea.lib.niu.edu/lang/cebuano.html |títulu = About Cebuano |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |apellíu = Phlong |nome = Pisit |obra = [http://sea.lib.niu.edu/ Southeast Asia Digital Library] |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090928133937/http://sea.lib.niu.edu/lang/cebuano.html |fechaarchivu = 28 de setiembre de 2009 }} * {{cita publicación |autor = Republic of the Philippines - National Statistics Office |títulu = The Philippines in Figures |añu = 2008 |url = https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |fechaaccesu = 12 de febreru de 2009 |idioma = inglés |formatu = pdf |issn = 1655-2539 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090320104716/https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |fechaarchivu = 20 de marzu de 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090320104716/https://www.census.gov.ph/data/publications/PIF2008_final.pdf |archivedate = 2009-03-20 }} * {{cita publicación | apellíu = Retana | nome = Wenceslao Y. | enllaceautor = Wenceslao Retana | fecha = febreru de 1921 | títulu = Diccionariu de filipinismos | publicación = Revue Hispanique | volume = LI | númberu = 119 | páxines = 1-174 | editorial = The Hispanic Society of America | url = http://www.archive.org/details/revuehispaniquer51hispuoft | fechaaccesu = 31 de marzu de 2009 }} * Philippine Census 2000 (Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region: 2000) citáu en {{cita web | url= http://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_the_Philippines | títulu= Languages of The Philippines | fechaaccesu= 18 de febreru de 2009 | obra= [http://en.wikipedia.org Wikipedia] | idioma= inglés }} {{Tradubot|Lenguas bisayas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües bisayes| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 50k7ss82nd7ombyeimcf26bejex4a4t Toscanu 0 100486 4499535 4423000 2026-06-09T18:29:25Z ~2026-33292-70 149185 4499535 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''el mio''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''m'el mio vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vau) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vau/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → el mio * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → el to * ''suo, sua, suoi, sue'' → el so El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] ktkzpad3zepxwpuxad2sdvz7leu9wwk 4499537 4499535 2026-06-09T18:29:38Z ~2026-33292-70 149185 /* Doble pronome dativu */ 4499537 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''mi''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''m'el mio vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vau) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vau/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → el mio * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → el to * ''suo, sua, suoi, sue'' → el so El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] 20rtrd8z760iyh4hd9cjvtwn29hl2kj 4499538 4499537 2026-06-09T18:30:12Z ~2026-33292-70 149185 4499538 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''mi''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''me mi vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vau) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vau/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → el mio * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → el to * ''suo, sua, suoi, sue'' → el so El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] 85exaatv0m7rbrlzq403v3es7a9rf5u 4499539 4499538 2026-06-09T18:30:53Z ~2026-33292-70 149185 4499539 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''mi''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''me mi vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vado) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vau/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → el mio * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → el to * ''suo, sua, suoi, sue'' → el so El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] 90fzg9nus6iblgprv09l2hiadfh02tm 4499540 4499539 2026-06-09T18:31:32Z ~2026-33292-70 149185 4499540 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''mi''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''me mi vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vado) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vado/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → el mio * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → el to * ''suo, sua, suoi, sue'' → el so El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] 1d32pkf6fbu8qon91i0ie16vz3muewl 4499541 4499540 2026-06-09T18:31:48Z ~2026-33292-70 149185 4499541 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Toscanu |nativu = ''Toscano'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{bandera|Italia}} [[Italia]] |zona= [[Ficheru:Flag of Tuscany.svg|22px|border]] [[Toscana]] |falantes= ~3,5 millones |familia= [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües llatino-falisques|Llatino-Faliscu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües italianes centromeridionales|Italorromance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Toscanu''' |mapa=[[Ficheru:Idioma toscanu.png|280px]] |iso2= |iso3= |sil= }} El '''toscanu'''<ref>{{DALLA|toscanu|47520}}</ref> ye una variedá d'[[Llingües italianes centromeridionales|italorromance]] que se desenvolvió mientres la [[Edá Media]] y que sirvió de base pal [[idioma italianu|italianu]]. Pocu influyida por otres [[llingües romániques]], impúnxose sobre les demás llingües y dialeutos italianos gracies al [[prestíu]] de los sos grandes escritores del [[sieglu XIV]]: [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]], y, en dómina posterior, de [[Nicolás Maquiavelo|Maquiavelo]] y [[Francesco Guicciardini]], que confirieron al toscanu la dignidá de "llingua lliteraria" d'Italia. A partir del [[sieglu XVI]] dexó d'identificase cola [[idioma italianu|llingua nacional]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/italianu-standard_(Enciclopedia-dell'Italianu)/ Treccani, Enciclopedia del Italianu]</ref> que tuvo la so propia evolución. Na actualidá les diferencies más marcaes ente'l toscanu y l'italianu estándar son de calter fonéticu y, en menor midida, lexical. [[Ficheru:RLV 1 soldo 1862 A reverse.jpg|thumb|right|200px|1 sueldo del Reinu Lombardu-Vénetu, con testu n'italianu, 1862]] [[Ficheru:Ticino franco 1813 Cng641602.jpg|thumb|right|200px|1 francu del Tesinu, con testu n'italianu, 1813.]] == Clasificación llingüística == * [[Indoeuropéu]] ** [[Llingües itáliques|Itálicu]] *** [[Llingües romániques|Románicu]] **** Románicu oriental ***** [[Llingües italianes centromeridionales|Italorrománicu]] ****** Toscanu == Toscanu ya italianu estándar == Al momentu de la [[Risorgimento|unificación d'Italia]] en [[1861]], l'italianu yá tenía'l estatus de [[llingua oficial]] en tolos [[estaos italianos pre-unitarios]], inclusive'l [[Reinu Lombardu-Vénetu]] austriacu ([[Milán]] y [[Venecia]]) y hasta nel Cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]]. Por casu, n'[[El Piamonte]] l'italianu foi reconocíu pol Duque [[Manuel Filiberto de Saboya]] en 1562 como llingua oficial de la mayor parte de los sos territorios, inclusive nel condáu de [[Niza]] (it. ''Nizza''), qu'anguaño ta incorporada en [[Francia]], cola esceición de [[Saboya]], d'[[Aosta]] y de dellos valles de los [[Alpes]] occidentales (onde'l [[idioma francés|francés]] yera reconocíu como llingua oficial). Sicasí, l'italianu nun yera la llingua cotidiana de la mayor parte de la población (el 90%), que siguía falando les llingües locales.<ref>Castellani, A. (1982) ''Quanti erano gli Italofoni nel 1861'', in “Studi linguistici italiani”, 8, páxines 105-29, páxina 112</ref> Amás, sicasí'l prestíu lliterariu y la reconocencia del italianu como llingua oficial, escritores como'l milanés [[Alessandro Manzoni]] diéronse cuenta, tamién al traviés de la comparanza cola evolución d'otra llingua romance, el francés, qu'él apoderaba perfectamente, que l'italianu escritu, en parte pola so fidelidá a los modelos clásicos de la dómina de Dante, yera una llingua bien arcaica y distante del mundu modernu. Nes obres de Manzoni, de les cualos la novela histórica ''[[I promessi sposi]]'' ('Los Prometíos') ye'l más importante, Manzoni esforciar a modernizar l'italianu inspirándose direutamente al toscanu faláu. De too esi esfuerciu nació l'italianu modernu enseñáu nes escueles del nuevu [[Reinu d'Italia (1861-1946)]]. Con Manzoni llegó al so fin un discutiniu centenariu, la ''[[questione della lingua]]'', na cual participara tamién Dante (na so obra ''[[Dante Alighieri#De Vulgari Eloquentia|De Vulgari Eloquentia]]''), que vía dos facciones principales, una que sostenía la nacencia d'una llingua italiana sobre la base d'un dialeutu, concretamente'l de [[Florencia]], y otra que se proponía crear una nueva llingua que tomara lo meyor de dellos dialeutos. == Carauterístiques del dialeutu toscanu modernu al respective de la llingua nacional == Hai que precisar, amás, que'l dialeutu toscanu modernu yá nun ye idénticu al italianu estándar, porque s'evolucionó enforma dende los tiempos de Dante y agora tien delles carauterístiques propies que nun tán presentes na llingua nacional, como por casu l'aspiración de "c" en "''carne''" (esp. "''carne''"), que güei en [[Florencia]] pronúnciase "''harne''", casi "''jarne''", ente que, nel restu d'Italia, pronúnciase tal como ta escritu. En realidá, los demás italianos aprendieron el toscanu lleendo los testos y non de viva voz de los falantes toscanos nativos. Nesto, l'italianu difier del [[idioma castellanu]] yá que fueron los nativos de [[Castiella]] en primer persona quien espublizaron la so llingua al traviés de la [[Reconquista]] n'[[España]] y la [[Conquista d'América]]. == Subdialeutos == [[Ficheru:Variedades toscanas.png|350px|miniaturadeimagen]] El dialeutu toscanu ye un conxuntu xunto a munchos dialeutos locales menores, con pequeñes diferencies ente ellos. La mayor subdivisión ye ente los dialeutos toscanos septentrionales y los dialeutos toscanos meridionales. Los dialeutos toscanos septentrionales (d'este a oeste): * el ''fiorentino'', dialeutu de la ciudá de Firenze ([[Florencia]]), de [[Casentino]] y [[Mugello]], tamién faláu en Prato y a lo llargo del ríu [[Arno]] hasta la ciudá de [[Fucecchio]]. * el ''pistoiese'', faláu na ciudá de [[Pistoia]] y zones aledañas (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del ''fiorentino'') * el ''pesciatino'' o ''valdinievolese'', faláu nel valle de Valdinievole y nes ciudaes de [[Pescia]] y [[Montecatini Terme]] (dellos llingüistes cunten que esti dialeutu nun ye independiente del lucchese) * el ''lucchese'', faláu en [[Lucca]] y les llombes cercanes (llamada Lucchesia) * el ''versiliese'', faláu nel área histórica de [[Versilia]] * el ''viareggino'', faláu en [[Viareggio]] * el ''Pisano-Livornese'', faláu en [[Pisa]] y en [[Livorno]], y nes zones cercanes a lo llargo de la mariña sur hasta la ciudá de [[Piombino]]. Los dialeutos toscanos meridionales son ( este a oeste): * el ''aretino-chianaiolo'', faláu en [[Arezzo]] y el valle de [[Chiana]] * el ''senese'', faláu en [[Siena]] y la so provincia * el ''grossetano'', faláu en Grosseto y la so provincia == Falantes == El dialeutu toscanu ye faláu per alredor de 3.500.000 persones, ensin los habitantes de la provincia de Massa-Carrara, que falen ''emiliano-romagnolo''. == Carauterístiques del dialeutu toscanu == El dialeutu tien carauterístiques homoxénees, pero tolos subdialeutos tienen delles pequeñes diferencies ente ellos. Falar en tol norte d'[[Italia]] y en delles rexones vecines ([[cantón del Tesinu|Tesinu]] en [[Suiza]], [[Istria]] en [[Croacia]] y [[Eslovenia]], [[Mónacu]] y [[San Marín]]). Dellos autores ente ellos [[Graziadio Isaia Ascoli|G. I. Ascoli]] (1873) y G. Devotu (1970), quixeron ver al toscanu, y per ende al italianu modernu, como la llingua románica moderna que meyor retién los ragos del llatín, sicasí, criticóse que les traces qu'aducen en favor de dicha postura nun son especialmente relevantes, y en realidá'l toscanu italianu tien numberoses innovaciones, polo que nun puede trate como una llingua más arcaizante que toles demás en tolos aspeutos. === Fonética === ==== Gorgia toscana ==== La espresión "gorgia toscana" indica'l tresformamientu de les consonantes oclusives sordes {{IPA|/k/}}, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/p/}} en fricatives en posición intervocálica {{IPA|[h]}}, {{IPA|[θ]}}, {{IPA|[ɸ]}}. Un exemplu típicu ye la llamada "aspiración" (en realidá tratar de [[fricación]]), yá citada, de 'c' en posición intervocálica. Esti fenómenu tien el so puntu culminante en [[Florencia]] y en [[Siena]], ente que tiende a debilitase tantu escontra l'oeste como escontra l'este (n'árees como [[Arezzo]] o [[Cortona]] nun esiste la "gorgia"), mientres esiste, pero limitadamente a 'c', na [[Maremma]] y nes zones de la provincia de [[Pistoia]] y de [[Pisa]] qu'atiesten con Florencia y con Siena, por casu en [[San Miniato]] y en [[Volterra]]. === Morfoloxía === ==== Doble pronome dativu ==== Un fenómenu morfolóxicu, citáu tamién por Alessandro Manzoni na so obra maestra "I Promessi Sposi" ye'l pronome dativu doble. Pal usu d'un pronome de persona como ''oxetu indireutu'' (a daquién, a daqué), tamién llamáu caso dativu, l'italianu estándar utiliza una construcción ''preposición'' + ''pronome'', '''a me''' (al mio), o utiliza una forma de pronome sintéticu de derivación llatina, '''mi''' (me). El dialeutu toscanu fai usu de dambos na mesma oración como una manera d'intensificar el dativu/oxetu indireutu: * italianu estándar: ''a me piace'' o ''mi piace'' (gústame) * toscanu: ''a me mi piace'' (a mi gústame) Esta forma ta xeneralizada al traviés de les rexones centrales d'[[Italia]], non yá na [[Toscana]], y hasta apocayá, yera considerada una redundancia y un error polos llingüistes italianos. Anguaño los llingüistes nun llancen invectivas contra esto. En dellos dialeutos el pronome acusativu doble (''me mi vedi'' - tu vesme al mio) pue ser escucháu pero ye consideráu un arcaísmu y ye pocu usáu. ==== Artículos definíos masculinos ==== Los artículos definíos masculinos singular y plural dambos son fonéticamente [i] nes variedaes florentines del toscanu, pero son estremaos pol so efeutu fonolóxicu en siguientes consonantes. El singular provoca allargamientu: [i kkane] (el perru), ente que'l plural dexa la debilitación consonántica: [i hani] (los perros). Como n'italianu, ye normal que'l singular masculín ''lo'' antes de consonantes nun dexe /l/ en grupos (''lo zio'' "el tíu", ''lo studente'' "l'estudiante"), anque formes tales como ''i zio'' pueden escuchase en variedaes rústiques. ==== Noi + ''Si'' impersonal ==== Un fenómenu morfolóxicu atopáu al traviés de la Toscana ye l'usu de la partícula idéntica pal Si impersonal (nun tien de ser confundíu col Si pasivu o'l Si reflexivu), como la primer persona plural. Ye básicamente'l mesmu usu de ''On'' na llingua francesa. Ye posible faer usu de la construcción ''Si'' + Tercer persona en singular, que puede ser xunida pol pronome de la primer persona plural ''Noi'', porque la partícula ''"si"'' yá nun ye percibida como una partícula independiente, sinón como parte d'una conxugación verbal. * italianu estándar: [''Andiamo a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi andiamo là''] (Vamos a allá) * toscanu: [''Si va a mangiare''] (Vamos comer), [''Noi si va là''] (Vamos a allá) El fenómenu ye atopáu en cada tiempu verbal, incluyendo en tiempos compuestos. Nestos tiempos, l'usu "''si''" rique una forma de ''essere'' (ser o tar) como verbu auxiliar, inclusive si'l verbu tien ''avere'' (tener) como verbu auxiliar. El participiu pasáu crez col suxetu en xéneru y númberu si'l verbu rique ''essere'' como auxiliar, ente que nun crecer en xéneru y númberu si'l verbu rique ''avere''. * italianu: [Siamo andate a sciare], [Abbiamo mangiato al ristorante] * toscanu: [S'è andate a sciare], [S'è mangiato al ristorante] ==== Fo (faccio) y vo (vado) ==== Otru fenómenu morfolóxicu nel dialeutu toscanu ye que puede apaecer embrivíu'l tiempu presente de la primer persona singular de los verbos ''fare'' (faer) y ''andare'' (dir). * fare: faccio → fo (faigo) * andare: vau → vo (voi) Estes formes dar por dos motivos. Una ye'l cambéu fonolóxicu natural pola perda de /d/ y l'amenorgamientu de /ao/ a /o/ nel casu de /vado/ → /vao/ → /vo/. Coles mesmes, posiblemente, influyó l'analoxía coles formes de la segunda y la tercer persona singular de los mesmos verbos, que presenten formes amenorgaes respectu al restu de la conxugación del verbu: * fare: ''...fai, fa...'' * andare: ''...vai, va...'' ==== Axetivos posesivos ==== Otru fenómenu morfolóxicu prevaleciente nel toscanu ye la perda de les desinencies de xéneru y númberu de los axetivos posesivos de les tres persones singulares en posición proclítica: * ''mio, mia, miei, mie'' → mi * ''tuo, tua, tuoi, tue'' → tu * ''suo, sua, suoi, sue'' → su El fenómenu ye abondo similar a la formación de los axetivos posesivos en castellán. ==== Perda de "-re" ==== Otru fenómenu morfolóxicu, d'orixe dudosu, pero casi de xuru non toscanu, ye la perda del final infinitivu -re de los verbos: * andàre → andà * pèrdere → pèrde * mangiare → mangià Carauterística importante d'esta perda ye que l'acentu permanez na posición precedente y nun se camuda na nueva penúltima sílaba, estremando con frecuencia la nueva forma de la tercer persona singular del indicativu presente. == Léxicu == Les mayores diferencies ente los dialeutos ta nel léxicu, que tamién estrema los distintos sub-dialeutos. El léxicu toscanu comparte col italianu estándar la casi totalidá del vocabulariu, pero tien un bon númberu de pallabres d'usu namái rexonal. De siguío les pallabres toscanes más conocíes n'Italia: * babbo - pá * bove - güe * cacio - quesu * chetarsi - callase, faer silenciu * desinare - xintar, cenar * diaccio - xeláu * ire - dise * garbare - gustar * gota - mexella * patire - sufrir, carecer * sciocco - insípido, sosu * sottana - enagües, sotana * treciolo - pepinu * un - non * sudicio - basura, morgazu; puerco == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Idioma italianu]] * [[Idioma corsu]] {{Tradubot|Toscano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües d'Italia]] [[Categoría:Dialeutos del italianu]] [[Categoría:Toscana]] btpxdm6njxs1bkwkvsohx9e7u2hh9s6 Llingües galoitalianes 0 100497 4499546 4486203 2026-06-09T18:44:27Z ~2026-33292-70 149185 4499546 wikitext text/x-wiki {{Ficha de familia de llingua |zona = S. de los [[Alpes]], [[Padania|llanura padana]] |países = {{bandera2|Mónacu}}#iu<br /> {{bandera2|Suiza}}<br /> {{bandera2|Italia}}<br /> {{bandera2|San Marín}}<br /> {{bandera2|Eslovenia}}<br /> {{bandera2|Croacia}} |falantes = ~15 millones |familia = [[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Galu-italianu''' |familia madre = Llingües indoeuropees |sub1 = [[idioma emiliano-romañolo|Emiliano-Romañolo]] |sub2 = [[Idioma ligur|Ligur]] |sub3 = [[Idioma lombardu|Lombardu]] |sub4 = [[idioma piamontés|Piamontés]] |sub5 = [[idioma vénetu|Vénetu]] |mapa = Linguistic_map_of_Italy.png |tamañu = |mapa_descripción = Grupo llingüísticos d'Italia, les variantes galoitalianes (tonos verdes) falar nel norte. }} Les '''llingües galoitalianes''' (dacuando denominaes colectivamente '''"italianu" del norte''') entienden falar romances del norte d'Italia, más esautamente les fales asitiaes al norte de la [[llinia Massa-Senigallia]], sacante les [[Retorrománicu|llingües retorromániques]] d'Italia ([[Friulanu|friulanu]], [[idioma ladín|ladín]]) que son parte d'otru grupu romance. == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Distribución xeográfica === El dominiu llingüísticu, conxuntu de les llingües galoitalianes, estender pel norte d'Italia y coincide en gran midida cola [[Padania]]. Más esautamente les llingües galoitalianes entienden les variedaes romániques autóctones de la mayor parte d'[[El Piamonte]], [[Liguria]], [[Lombardía]], [[Provincia autónoma de Trento|Trentín]] y [[Vénetu]] (nun tán incluyíes: el [[Valle d'Aosta]], onde históricamente se faló [[Franco-provenzal|francoprovenzal]], l'[[Provincia autónoma de Bolzano|Alto Adigio]] onde se fala alemán, nin [[Friuli-Venecia Julia]], onde predomina'l [[Retorrománicu|retorrománicu]]). El sur de Suiza históricamente tuvo apoderáu por variedaes de [[idioma lombardu|lombardu]]. La llende meridional, ente les llingües galoitalianes y les [[llingües italianes centromeridionales]] correspuende a la [[Llinia Massa-Senigallia|llinia La Spezia-Rimini]], o con más precisión xeográfica, la [[llinia Massa-Senigallia]]. El grupu galoitálico al norte d'esta llinia ye al empar dixebráu d'otros grupos romances del Nordeste (retorrománicu). Amás esisten unos enclaves galoitalianos nel sur d'Italia: dos en [[Basilicata]] y les variedaes [[Galoitalianu de Sicilia|galosículas]] en cuatro árees en [[Sicilia]]. === Historia === Nos estaos italianos primeramente esistentes a la unifación d'Italia, les llingües coloquiales usaes pola xente común yeren de variedá galoitaliana. L'italianu lliterariu d'orixe toscanu yera entendíu por poca xente hacia 1860, envaloróse que namái'l 2,5% entendía bien l'italianu lliterariu estándar. L'adopción del italianu lliterariu como llingua oficial de la Italia unificada, la escolarización en dicha llingua dende'l sieglu XX y la migración dende'l sur d'italianos que nun falaben llingües galoitalianes movieron del usu públicu les variedaes rexonales en favor del italianu estándar. Anque en [[Italia noroccidental]] hacia 1985 casi la metá de los italianos siguía usando nel llar familiar la variedá rexonal puramente. Nel Vénetu'l porcentaxe d'usu envalorar na mesma dómina cimera al 70%. === Galoitaliano en Sicilia === En Sicilia esisten dellos enclaves de [[Galoitaliano de Sicilia|llingües galoitalianes]] nel centru y este de la isla. Estos enclaves son la resultancia de la imigración dende'l norte d'Italia mientres les décades que siguieon a la [[normandos|invasión normanda]] de Sicilia (ente 1080 y 1120). Los falantes d'estes llingües históricamente fueron denominaos como "lombardos de Sicilia". Dáu'l gran ralu de tiempu y la influyencia del [[Sicilianu|idioma sicilianu]] la llingua difier notablemente del lombardu orixinal del norte. Les principales llocalidaes onde inda güei se caltienen les variedaes galoitalianes son: [[Piazza Armerina]], [[Aidone]], [[Sperlinga]], [[San Fratello]], [[Nicosia (EN)|Nicosia]] y [[Novara di Sicilia]]. N'otros enclaves de la [[provincia de Catania]] onde esistieron importantes comunidaes lombardes la llingua nun se caltuvo. La llingua de San Fratello paez tener orixinalmente más elementos del francu provenzal, que del lombardu puramente dichu. === "Italianu" del norte Dalgunos autores usaron el términu '''"Italianu del norte"''' (y tamién '''"italianu" septentrional''', '''padano''' o '''cisalpino''') pa referise a les llingües galoitalianes. Sicasí, esti nome emprestar a muncho tracamundiu yá que suxer que l'italianu del norte ye una mera variación dialeutal menor del italianu estándar. Peor entá ye que la espresión "italianu" del norte usó amás pa conceutos distintos y mútuamente escluyentes: * Acepción 1 (galoitaliano): Ye un el conxuntu de ''variedaes romániques'', distinta del italianu estándar, según ciertos llingüistes como [[Heinrich Schmid]],<ref>Schmid, Heinrich (1956) Über Randgebiete und Sprachgrenzen", Voz Romanica, XV, páxs. 79-80</ref> [[Andreas Schorta]]<ref>Schorta, Andrea (1959) "Il rumantsch - grischun sco favella neollatina", Annalas da la Società Retorumantscha, LXXII, pp 44-63).</ref> y sobremanera, [[Geoffrey Hull]].,<ref>Hull, Geoffrey (1989) ''Polyglot Italy:Languages, Dialects, Peoples'', CIS Educational, Melbourne</ref><ref>Hull, Geoffrey (1982) ''The linguistic unity of Northern Italy and Rhaetia'', tesis doctoral, [[University of Western Sydney|University of Sydney]].</ref> * Acepción 2 (dialeutos septentrionales del italianu): Ye un ''grupu de dialeutos'' de la [[llingua italiana]]<ref>Pellegrini, Gian Battista (1975) “I cinque sistemi dell'italoromanzo”, Saggi di linguistica italiana (Turin: Boringhieri), páxs. 55-87</ref> [[Pierre Bec]], Jacques Allières<ref>Allières, Jacques (2001), Manuel de linguistique romane, coll. Bibliothèque de grammaire et de linguistique, París: Honoré Champion</ref>). Sicasí, por que esta definición sía válida hai qu'entender por llingua italiana, como nes obres del llingüista alemán [[Gerhard Rohlfs (filólogu)|Gerhard Rohlfs]],<ref>[[Gerhard Rohlfs (filólogu)|Rohlfs, Gerhard]] (1937) La struttura linguistica dell'Italia, Leipzig: s.n.</ref><ref>Rohlfs, Gerhard 1966-69 Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti. (3 vol: Fonetica. Morfologia. Sintassi e formazione delle Parole), Einaudi, Torino.</ref> el conxuntu de los dialeutos romances d'Italia (y hasta de [[Córcega]]), ente los cualos destácase l'idioma italianu lliterariu y oficial, que provién del [[Toscanu|dialeutu florentín]] de [[Dante]], [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] y [[Petrarca]]. <!-- La llende septentrional, ente l'''italianu del Norte'' (y el retorrománicu) y otres llingües (romances, xermániques o eslaves), correspuende a les fronteres polítiques ente los varios pueblos xermánicos dominantes tres les [[Invasiones bárbares]], ye dicir ente [[longobardos]], [[pueblu burgundiu|burgundios]], [[pueblu visigodu|visigodos]] y [[bávaros]], que tán reflexaes nel [[superestratu]] llingüísticu de les llingües romances actuales: * ''italianu del Norte'' (menos el romañolo: La Romaña pertenecía al [[Imperiu Bizantín]]): idioma de los [[longobardos]] * [[occitanu]]: idioma de los [[pueblu visigodu|visigodos]] ([[Reinu visigodu de Tolosa]]) * [[arpitano]]: idioma de los [[pueblu burgundiu|burgundios]] * [[idioma francés|francés]]: idioma de los [[pueblu francu|francos]] Escontra'l norte, el ''italianu del Norte'' (y el retorrománicu) atiesten col [[altu alemán]] suizu, deriváu del idioma de los [[pueblu alamán|alamanes]] y al altu alemán bávaru, deriváu del idioma de los [[bávaros]] y faláu anguaño en ([[Austria]] y en [[Tirol]]). Nesta zona, [[Romania submersa]], hubo [[sustitución llingüística]] del retorrománicu. Escontra l'este, el ''italianu del Norte'' (y el [[llingües retorromániques|friulanoretorrománico]]) atiesten anguaño con dos llingües eslaves: [[idioma eslovenu|eslovenu]] y [[idioma croata|croata]]. --> <!-- ¡[[Wikipedia:Correición d'errores menores|Puedes ayudar]]! --> == Clasificación == [[Ficheru:Italy round anterior vowels.png|250px|right|thumb|Árees d'escurrimientu de /y/ procedente de <small>Ū</small> llatina.]] Les llingües o variedaes que constitúin en grupu galoitaliano son: *'''[[idioma piamontés|Piamontés]]''' (Italia) *'''[[Idioma lombardu|Lombardu]]''' (Italia, Suiza) *'''[[Idioma ligur|Ligur]]''' (Italia, Principáu de Mónaco) *'''[[idioma emiliano-romañol|Emiliano-Romañol]]''' (Italia, San Marín) *'''[[idioma vénetu|Vénetu]]''' (Italia, Croacia, Eslovenia) *'''[[Idioma istrianu|Istrianu]]''' (Croacia) Dellos autores consideren que'l vénetu y el istrianu constitúien grupus amás de los demás una y bones nun comparten dalgunes de les isogloses más bultables de les llingües galoitalianes como la esistencia de [[vocal anterior arrondada|vocales anteriores arrondaes]] [{{IPA|y}}] o [{{IPA|œ}}], presentes en [[idioma ligur|ligur]], [[idioma piamontés|piamontés]] y [[idioma lombardu|lombardu]]. Anque sí comparten les otres isogloses. == Carauterístiques comunes == En munchos aspeutos fonéticos les llingües galoitalianes comparten los desarrollos col francés, l'occitanu o'l catalán en puntos nos qu'estos difieren del italianu estándar. Sicasí, eso tampoco significa que les llingües galoitalianes tán más cerca en tolos aspeutos de les [[llingües galorromances]] o [[llingües occitanu-romániques|occitanorromances]] que del italianu estándar ([[idioma toscanu]]) y les [[llingües italianes centromeridionales]]. === Fonoloxía === La [[llinia La Spezia-Rimini]] na so parte occidental ([[La Spezia]]) arrexunta un conxuntu de siquier siete isogloses importantes qu'estremen a les llingües galoitalianes y al [[italianu del Norte]] del [[dialeutu toscanu|toscanu]]. Na so parte oriental les isogloses dixébrense un pocu, siendo la isoglosa más septentrional la que pasa más cerca de [[Rimini]]. Al norte d'esta isoglosa tiénense les siguientes carauterístiques relevantes: * Vocales: ** Esistencia de [[redondeamiento vocálicu]] (''vocali turbate'') nel sector noroccidental: lat. <small>MŪRU(M)</small> 'muriu' > piamontés de Turín /myr/. ** [[Apócope]], na mayor parte de les llingües galoitalianes perdiéronse les átones finales de /-a/ (dacuando delles /-i/ tamién se caltienen). Exemplos el lombardu tien ''òm'' 'home' (llatín <small>HŎM<o>Ō</o></small>), ''nef'' nieve' (lat. <small>NĔV<o>Y</o></small>), ''füm'' 'fumu' (lat. <small>FŪM<o>O</o></small>), ''fil'' 'filo' (lat. <small>FĪL<o>O</o></small>), ''röda'' 'rueda' (lat. <small>RŎT<o>A</o></small>) (frente a los equivalentes n'italianu ''uomo, nieve, fumo, filu, ruota'' que caltienen siempres la vocal final llatina). En ligur, sicasí, caltiénense delles vocales finales (sacante tres ''-n'') como s'aprecia nos exemplos ''ramu, rami; lüme, lümi'' "ramu, ramos; lluz, lluces" (llatín <small>RAMU, RAMI; LŪMĔN, LŪMĬNES</o></small>; italianu ''ramu, rami; lume, lumi''), ente que pa les pallabres en ''-n'' el ligur tien ''can, chen'' /kaŋ, keŋ/ 'perru, perros' (frente al italianu ''cane, cani''). ** [[Síncopa llingüística|Síncopa]] o enclín a la cayida de vocales pretóniques: <small>DENAR(I)O</small> 'dineru' > piamontés de Turín /dne/ (toscanu ''denaro''). ** La [[Metafonía]] ye bien común y afecta a les vocales abiertes tóniques ''è'' {{IPA|/ɛ/}} y ''ò'' {{IPA|/ɔ/}} cuando van siguíes de /i/ (dacuando tamién /o/). Esti cambéu fonéticu antecedió a la cayida de vocales finales polo que los sos efeutos persisten entá dempués de sumir les vocales finales. Esto lleva a los desarrollos ''ie'' y ''uo'' qu'en munchos dialeutos va más lloñe llegando a los monoptongos ''i'' y ''ö'' {{IPA|/ø/}}. Esta diptongación ye distinta de la qu'esiste n'italianu estándar (que se produz tantu en [[sílaba abierta|sílabes abiertes]] como en [[sílaba zarrada|zarraes]]). Asina en lombardu tiense ''quest'' 'esto' (italianu ''questo'') pero sicasí ''quist'' 'estos' (italianu ''questi''). * Consonantes: ** [[Lenición]] de les consonantes oclusives sordes intervocáliques. Esta lenición puede ser una sonorazación como en <small>FRATĔLLU</small> > lombardu /fraˈdɛl/, > piamontés /ˈfrɛl/ (toscanu/italianu estándar ''fratello'' / francés ''frère'') o una [[debilitamientu|espirantización]] <small>CAPĬLLU</small> > piamontés /kaˈvɛj/ (italianu ''capello'' / catalán ''cabell''). ** [[Palatalización]] del grupu consonánticu <small>-CT-</small>: <small>LĂCTE</small> 'lleche' > Piamontés de Turín /lajt/, > Lombardu /laʧ/. ** [[Xeminación (fonoloxía)|Desgeminación consonántica]]: <small>*TUCCA</small> 'suco, mueyu' > Vénetu /tɔʧo/. ** [[Palatalización]] en grau diversu, según les rexones, de la <small>A</small> tónica llatina, como en <small>CAVĀRE</small> > piamontés de Turín /gaˈvɛ/ (esa traza tamién se presenta en francés estándar <small>CAPRA</small> > /čɛˈvɾ/). El siguiente cuadru presenta dalgunes de les carauterístiques típiques qu'estremes les variedaes romances al norte y al sur de dicha llinia: :{|{{tablaguapa}} style="text-align:center;" |- ! colspan=2| [[Llatín|<small>LLATÍN</small>]] ! <small>NŎCTE(M)</small> || <small>LĂCTE(M)</small> || <small>FĂCTU(M)</small> ! <small>CĂNE(M)</small> || <small>HŎMINE(M)</small> || <small>LUPU(M)</small> |- ! rowspan=5| '''Galoitaliano''' ! [[Idioma lombardu|Lombardu]] | nɔʧ || laʧ || faʧ || ca || ɔm || luf |- ! [[Idioma ligur|Ligur]] | || lajt / <br />loet(y) || fajt || can || ommo || lô |- ! [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano]] | nɔt || lat || fat || can || ɔmen || lauv |- ! [[Idioma piamontés|Piamontés]] | neuit || lajt || fajt || can || ɔmo || luv |- ! [[Idioma vénetu|Vénetu]] | note || late || fato || can || ɔmo || lupo |- ! colspan=8| <small>Llinia La Spezia-Rimini</small> |- ! rowspan=3| [[llingües italianes centromeridionales|Italorromance<br />centromeridional]] ! [[dialeutu toscanu|Toscanu]] | nɔtte || latte || fatto || cane || uomo || lupo |- ! [[idioma napolitanu|Napoletano]] | nottə || lattə || fattə || || ɔmmə || |- ! [[idioma sicilianu|Sicilianu]] | nɔtti || latti || fattu || cani || omu || lupu |} Nes vocales rexistren los siguientes cambeos: * ''o'' /o/ tiende a camudar a ''ü'' /y/, como asocede en francés, asina en [[idioma lombardu|lombardu]] tiense ''füm'' (n'italianu ''fumo'' 'fumu') y en [[idioma ligur|ligur]] ''lüme'', [[idioma piamontés|piamontés]] ''lüm'' (italianu ''lume'' 'lluz'). En delles rexones, como n'El Piamonte meridional, esto foi un pasu más allá y /o/ dio llugar a /i/, por casu ''fis'' (italianu ''fuso''), ''lim'' (italianu ''lume'' 'lluz'). En delles rexones montascoses d'El Piamonte, sicasí (e.g. Canavese, Biellese, Ossolano), esti cambéu nun se da ante una /a/ final, dando llugar a un masculín ''crü'' (italian ''crudu'' 'crudu') pero en femenín ''cru(v)a'' (italian ''cruda''). * La vocal zarrada tónica ''é'' /y/ y dacuando ''ó'' /o/, cuando apaecen en [[sílaba abierta|sílabes abiertes]] (siguida por una sílaba con ataque simple) frecuentemente diptonga en /ei/ y /ou/, como en [[francés antiguu]]; e.g. piamontés ''beive'' (italianu ''bere'' < *''bévere'' 'beber'), ''teila'' (italianu ''tela'' 'tela'), ''meis'' (italianu ''mese'' 'mes'). En delles variantes de piamontés /ei/ da llugar inclusive a {{IPA|/ɛ/}} o {{IPA|/i/}}, e.g. ''tèla'' {{IPA|/tɛla/}} < ''*teila'' (italianu ''tela'' 'tela'), ''sira'' (italianu ''sera'' 'tarde [alredor de la puesta de sol]'), ''los mios'' (italianu ''mese'' 'mes'). <!-- Vowels: *Stressed /a/ in an open syllable often fronts to ''ä'' /æ/ or ''è'' {{IPA|/ɛ/}}. Consonants: *[[Lenition]] affects single consonants between vowels. Voiced /d/ and /g/ drop; voiced /b/ becomes /v/ or drops; unvoiced /t/ and /k/ become voiced /d/ and /g/, or drop; unvoiced /p/ becomes /b/, /v/, or drops. /s/ between vowels voices to /z/. /l/ between vowels sometimes becomes /r/, and this /r/ sometimes drops. Double consonants are reduced to single consonants, but not otherwise lenited. /n/ becomes velarized to /ŋ/. These changes occur before a final vowel drops. After loss of final vowels, however, further changes sometimes affect the newly final consonants, with voiced obstruents often becoming voiceless, and final /ŋ/ sometimes dropping. Liguria, especially in former times, showed particularly severe lenition, with total loss of intervocalic /t/, /d/, /g/, /b/, /v/, /l/, /r/ (probably also /p/, but not /k/) in Old Genoese, hence ''müa'' (Latin ''matura'' "early"), ''a éia y âe?'' (Italian ''aveva -y ali?'' "does it have wings?"; modern ''a l'aveiva y ae?'' with restoration of various consonants due to Tuscan influence). In Liguria and often elsewhere, collapse of adjacent vowels due to loss of an intervocalic consonant produced new long vowels, notated with a circumflex. *Italian palatoalveolar {{IPA|/ʧ/}} and {{IPA|/ʤ/}} are often reduced/assibilitated to {{IPA|/s/}} and {{IPA|/z/}}, respectively. This typically does not occur in Lombardy, however, and parts of Liguria have intermediate /ts/ and /dz/. *Italian /kj/ from Latin /kl/ is further palatalized to {{IPA|/ʧ/}}; similarly /gj/ from Latin /gl/ becomes {{IPA|/ʤ/}}. In Liguria, /pj/ and /bj/ from Latin /pl/ and /bl/ are affected in the same way, e.g. Ligurian ''cian'' (Italian ''pianu'' "soft") and ''giancu'' (Italian ''bianco'' "white"). *Latin /kt/ develops variously into /jt/ or {{IPA|/ʧ/}} (contrast Italian /tt/). --> El sistema vocálicu de munches llingües galoitalianes ye heptavocálico pero distintu del esistente en protorromance. Por casu el piamontés occidental y en particular el turinés tienen un sistema qu'inclúi vocales semi-abiertes anteriores arrondaes (œ). :{|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! Llatín ! Ī || Ĭ || Ē || Ĕ || Ā || Ă || Ŏ || Ō || Ŭ || Ū |- ! Protorromance | style="font-size:larger;"| i | colspan="2" style="font-size:larger;"| y || style="font-size:larger;"| ɛ | colspan="2" style="font-size:larger;"| a || style="font-size:larger;"| ɔ | colspan="2" style="font-size:larger;"| o || style="font-size:larger;"| o |- ! Turinés | style="font-size:larger;"| i | colspan="2" style="font-size:larger;"| ɛj || style="font-size:larger;"| y | colspan="2" style="font-size:larger;"| a || style="font-size:larger;"| œ | colspan="2" style="font-size:larger;"| o || style="font-size:larger;"| y |} === Artículu definíu === Los dialeutos galoitalianos (sacante'l ligur) tienen artículos definíos en masculín singular derivaos de les formes llatines en <small>IL-</small>, como ''el, ël, al, il, ul'' ente que nos dialeutos ligures atópense les formes ''lu, ru, o''. Nel artículu maculino plural tiénense formes ''lu'' y ''i'' siendo esta postrera la más estendida. Nel artículu femenín tiense ''la'' casi universalmente (en delles árees d'El Piamonte oriental y meridional, Emilia occidental y Lombardía occidental tiense la forma ''a''). Pal artículu femenín plural tiense ''-y'' (pero tamién en ciertes árees ''li, i''). === Comparanza léxica === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes galoitalianes son:<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Indoeuro.htm Indo-european numerals (Eugene Chan)]</ref> :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> !! Ligur !! Piamontés !! Lombardu !! Romañol || Vénetu |- | '1' || yŋ / yna || jyŋ / jyna || vyŋ / vɶna || oŋ / ona || oŋ / una |- | '2' || dui / duːy || dui / duɛ || dyː / dɔ || duː / dʌo || due / dɔ |- | '3' || trei / trɛː || trei / trɛ || triː / trɛ || triː / trai || tri / trɛ |- | '4' || kwatru || kwɒtr || kwater || kwaːter || kwatro |- | '5' || siŋkwe || ʦiŋk || ʦiŋk || θyŋk(w) || siŋkwe |- | '6' || seːi || seːʒ || seːs || siː || sie |- | '7' || sɛte || sɛt || sɛt || sɛːt || sɛte |- | '8' || øel to || øːt || vɔt || ɔːt || ɔto |- | '9' || nøːve || nøv || nɶf || nonːv || nove |- | '10' || deːʒy || deːʒ || deːs || diːz || dieze |} Los numberales '1', '2' y '3' estremen ente formes de masculín y femenín. == Comparanza de testu == El siguiente cuadru la mesma oración en distintes llingües romances: :{| {{tablaguapa}} |- ! Grupu !Llingua !Frase !Territoriu |- ! - || [[Llingua llatina|Llatín]] | <small>CLAUDIT SEMPER FENESTRAM ANTEQUAM CĒNET</small> || |- ! rowspan=2| [[llingües italorromances|Italorromances]] | [[Llingua italiana|Italianu]] (toscanu clásicu) | ''(Ella) chiude sempre la finestra prima di cenare.'' || |- | [[Dialeutu toscanu|Toscanu]] (toscanu modernu) | ''Lei la 'hiude sempre la finestra pria di'ccenà. || |- |- ! rowspan=8| Galoitálico | [[Piamontés]] | ''Chila a sara sempe la fnestra dnans ëd fé ensin-a/siné.'' | [[El Piamonte]]: Provincies de [[Turín]], [[Cuneo]], [[Asti]], [[Vercelli]], [[Biella]], [[Alessandria]] (en parte) |- | [[idioma ligur|Ligur]] (inclusive'l [[idioma monegascu|monegascu]] y el ''roiasco'') | ''Lê a særa sénpre o barcón primma de çenâ.'' | [[Liguria]]: dende [[Ventimiglia]] hasta [[La Spezia]]; enclaves: [[Mónacu]], [[Bonifacio (Córcega)|Bonifacio]] en [[Córcega]], islles de [[San Pietro]] y [[Sant'Antioco]] en [[Cerdeña]]); ''roiasco'' (inclusive'l ''brigasco''), el fale del altu [[Roa]], de transición escontra l'occitanu |- | | [[idioma ligur|Ligur]] tabarquino | ''Lé a sère fissu o barcun primma de çenò. '' |- | [[idioma lombardu|Lombardu]] occidental, [//it.wikipedia.org/wiki/Dialetto_lombardu_occidentale] (en it.) | ''(Lee) la sara semper su la fenèstra primma de sena.'' | [[Lombardía]]: [[Milán]], [[Lodi (Italia)|Lodi]], rexón del [[Llagu Maggiore]], provincies piamonteses de [[Novara]] y [[Verbania]]; el sur de [[Suiza]], [[cantón del Tesinu|Tesinu]]; [[Pavía]] (con delles caracterícas del emiliano); [[Cremona]] (con delles carauterístiques orientales). |- | [[idioma lombardu|Lombardu]] oriental, [//it.wikipedia.org/wiki/Dialetto_lombardu_orientale] (en it.) | ''(Lé) la sèra sèmper sö la finèstra prima de senà.'' | [[Bérgamo]], [[Brescia]] y [[Crema (Italia)|Crema]] (ex [[República de Venecia]]); [[Mantua]] (con carauterístiques mistes) |- | [[Emiliano-romañolo]], Emiliano [//it.wikipedia.org/wiki/Dialetto_emiliano], boloñés | ''(Lî) la sèra sänper la fnèstra prémma ed dsnèr.'' | [[Emilia-Romaña]]: [[Emilia-Romaña|Emilia]]: [[Piacenza]], [[Parma]], [[Reggio Emilia]], [[Módena]], [[Boloña]] |- | [[Emiliano-romañolo]], Romañolo [//it.wikipedia.org/wiki/Romagnolo ]), fanés (Fano, norte de les [[Marche]]) | ''Lìa chìud sèmpr la fnestra prema'de cnè.'' | [[Emilia-Romaña]]:[[Romaña]], [[San Marín]], norte de les [[Marche]] |- | [[idioma venecianu|venecianu]] | ''Ła sàra/sèra senpre el balcón vanti senàr/dixnàr.'' | [[Venecia]], [[Padua]], [[Verona]], [[Trento]] |- ! rowspan=3| [[llingües retorromániques|Retorromance]] | [[Ladin]] nonés (Val di Non, Trento) | ''(Ela) la sera semper la fenestra inant zenar.'' |- | [[Romanche]] | ''Ella clauda/sèrra adina la fanestra avant ch'ella tschainia.'' |- | [[Idioma friulanu|Friulanu]] | ''Jê e siere simpri il barcon prin di cenâ.'' |- ! Istriota | [[Istriota]] | ''Gila insiera senpro lo balcon preîma da senà.'' | Costa sur d'[[Istria]], (Rovèigno, it.: Rovigno; cr.: [[Rovinj]]), en [[Croacia]]. |- ! rowspan=2| [[llingües occitanu-romániques|Occitanorromance]] | [[idioma occitanu|Occitanu]] | ''(Ela) barra totjorn/sempre la fenèstra abans de sopar.'' | [[Occitania]]: Mitad sur de Francia, franxa occidetal del norte d'Italia, Valle d'Arán, enclaves diversos n'Italia meridional. |- | [[idioma catalán|Catalán]] | ''(Ella) tanca/barra sempre la finestra abans de sopar.'' | [[Rosellón]], [[Cataluña]], [[Comunidá valenciana|Valencia]], [[Islles Baleares|Baleares]], [[Franxa d'Aragón|La franxa]], [[El Carche]] y [[Alguer|L'Alguer]] |- ! [[llingües iberorromances|Iberorromance]] | [[Idioma español|Castellán]] | ''(Ella) cierra siempre la ventana antes de cenar.'' |- |} La clasificación del ''istriota'' ye difícil y revesosa. Considérase xeneralmente un tipu particular de venecianu, un dialeutu distintu del venecianu o, a lo último un idioma entemediu ente'l venecianu y el [[Idioma dalmáticu|dálmata]]. Según [[Pierre Bec]],<ref>Bec, Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) (1970-71), Manuel pratique de philologie romane, Paris: Picard, 2 vol, vol 2, p.316</ref> nel pasáu, tuvo d'esistir dalgún tipu d'unidá diacrónica ente ente l'''italianu del Norte'' y el grupu [[llingües retorromániques|retorrománicu]]: [[romanche]] en [[Suiza]] y [[idioma ladín|ladín]] y [[idioma friulanu|friulanu]] n'[[Italia]]. Esti llazu estrecho y evidente foi investigáu en mayor fondura pol yá citáu llingüista australianu [[Geoffrey Hull]], llevándolo a la conclusión apuntada enantes (definición 2).<ref>Hull, Geoffrey. ''The Linguistic Unity of Northern Italy and Rhaetia: Historical Grammar of the Padanian Language.'' 2 vols. Sydney: Beta Crucis, 2017.</ref> == Ver tamién == * [[Italianu del Norte|"Italianu" del norte]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * C. Grassi, A. A. Sobrero, T. Telmon. ''Fondamenti di dialettologia italiana'', Roma-Bari, Editori Laterza, 1997, ISBN 88-420-5131-4. * L. Renzi. ''Nuova introduzione alla filologia romanza''. Bologna, Il Mulino. Pagg. 504. ISBN 88-15-04340-3. {{Tradubot|Lenguas galoitalianas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües galoitalianes| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] l3p1ayz2choxpcu72sv6851s6pmykp4 Manierismu 0 112901 4499562 4499135 2026-06-09T22:26:10Z Oursana 24599 -+Felipe IV offers Ferdinand to Glory.jpg 4499562 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Palazzo Te Mantova 1.jpg|thumb|''[[Palazzo Te]]'', de [[Giulio Romano]] (1524-1534).]] [[Ficheru:Adoracion de los Magos (Alonso Berruguete).jpg|thumb|''Adoración de los Magos'' del [[retablu de San Benitu'l Real (Valladolid)]], d'[[Alonso de Berruguete]] (1527-1532).]] [[Ficheru:Parmigianino - Madonna dal collo lungo - Google Art Project.jpg|thumb|''[[Virxe del pescuezu llargu]]'' (1534-1540), de [[Parmigianino]].]] [[Ficheru:Monster in Parco dei Mostri (Bomarzo).jpg|thumb|''[[Parque de les bisarmes]]'' de [[Bomarzo]] (dende 1550).]] [[Ficheru:Serlio XXIX.jpg|thumb|Ilustración del llibru ''Estraordinariu'', suplementu de ''[[Los siete llibros de l'arquiteutura]]'' de [[Sebastiano Serlio]] (1551).]] [[Ficheru:Paolo Veronese - Jupiter Hurling Thunderbolts at the Vices - WGA24935.jpg|thumb|''Xúpiter refundiando los sos rayos a los Vicios'', de [[Veronés]] (ca. 1555).]] [[Ficheru:Anatomia del corpo humano.jpg|thumb|Ilustración (dibuxu de [[Gaspar Becerra]] grabáu por [[Nicolas Béatrizet]]) pa la ''[[Historia de la composición del cuerpu humanu]]'' de [[Juan Valverde de Amusco]], 1559 (na so mayor parte, copia de la ''[[De humani corporis fabrica]]'' d'[[Andrea Vesalio]], 1543, con grabaos de [[Jan van Calcar]]).]] [[Ficheru:Statue funéraire de Henri II et Catherine de Médicis, par Germain Pilon.jpg|thumb|Pareya d'estatues yacentes del ''Monumentu funerariu d'Enrique II y Catalina de Médicis'', de [[Germain Pilon]] (1560-1575) na [[basílica de Saint Denis]] (''[[Rotonde des Valois]]'').<ref>Zerner, fonte citada en [[:fr:Rotonde des Valois]]. [https://web.archive.org/web/20140505211738/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/16135.htm Ficha en Artehistoria]. [http://saintdenis-tombeaux.forumculture.net/t22--y-tombeau-d-henri-ii-et-de-catherine-de-medicis ''-y tombeau d'Henri II et de Catherine de Médicis''] en saintdenis-tombeaux.forumculture.net. [http://www.universalis.fr/encyclopedie/germain-pilon/3--y-tombeau-de-henri-ii-et-de-catherine-de-medicis/ Ficha de Fermain Pilon en ''Encyclopedie Universalis'']. Amuesa la evolución de Pilon dende'l Góticu tardíu al Renacimientu italianizante de [[Primaticcio]], especialmente en dos de les Virtúes de bronce (les otres dos son de [[Maître Ponce]] -[[Ponce Jacquiot]]-) y nel ''[[gisant]]'' (estatua yacente) de la reina, qu'asonsaña la ''[[Venus de Médici|Venus de los Médicis]]''. La cara del rei realizar a partir del so [[mázcara mortuoria]]. La reina, qu'encargó'l monumentu tres la muerte del rei, refugó un primera ''gisant'', d'apariencia descarnada, realizáu por [[Della Robbia]] (güei calteníu nel Louvre). El conxuntu tuvo que ser desmontáu y vueltu a montar arriendes de una destrucción de la ''Rotonde'' en 1719; y na revolución se expoliaron dalgunes de les escultures de bronce y otros metales. [[Ficheru:Tombeau et Monument de Henri II et Catherine de Médicis, Saint-Denis.jpg|thumb|center|Vista del monumentu, coronáu poles estatues orantes de los mesmos reis. El diseñu inicial ye de Primaticcio]]</ref>]] [[Ficheru:Porta Pia - internal side.jpg|thumb|''[[Porta Pia]]'' ([[Michelangelo]], terminada tres la so muerte, 1565).]] [[Ficheru:Hans Vredeman de Vries - Architectural Caprice with Figures - Google Art Project.jpg|thumb|''Caprichu arquiteutónicu con figures'', de [[Hans Vredeman de Vries]], 1568.]] [[Ficheru:PalladioRotondaPlan.jpg|thumb|''[[La Rotonda]]'' en ''[[Los cuatro llibros de l'arquiteutura|I quattro libri dell'architettura]]'', d'[[Andrea Palladio]] (1570).]] [[Ficheru:Madrid3.jpg|thumb|Chimenees del ''[[Château de Madrid]]'' (nome relativu a la prisión que sufrió [[Francisco I de Francia|Francisco I]] n'España), grabáu de [[Jacques Androuet du Cerceau]]<ref>Adolphe Berty, Les architectes français de la Renaissance, Chez Auguste Aubry, Paris, 1809. Fonte citada en [[:fr:Jacques Ier Androuet du Cerceau]]</ref> en ''[[Les plus excellents bastiments de France]]'', 1576.<ref>[http://architectura.cesr.univ-tours.fr/traite/Notice/ENSBA_LES1594_1595.asp?param= ''Premier (et Second) volume des plus excellents bastiments de France...''] en Les Livres d'Architecture.</ref>]] [[Ficheru:Giambologna raptodasabina.jpg|thumb|''[[Raptu de les Sabines (Giambologna)|El raptu de les Sabines]]'' (1581-1582), de [[Juan de Bolonia]] (Giambologna).]] [[Ficheru:Firenze-boboligrotta.jpg|thumb|Entrada de la ''[[Grotta del Buontalenti]]'' (1583-1593). A la izquierda el ''[[Corridoio Vasariano]]'' (1565).<ref>''La scheda ufficiale di catalogo''. Fonte citada en [[:it:Grotta del Buontalenti]] (1583-1593). ''Storia e dipinti nel Corridoio vasariano''. Fonte citada en [[:it:Corridoio Vasariano]]</ref>]] [[Ficheru:BasílicaElEscorialRetablo.jpg|thumb|Retablu del altar mayor de la [[Basílica d'El Escorial]] (1583-1586), ''una de les mayores empreses artístiques del sieglu XVI'',<ref>Agustín Bustamante, [http://digitool-uam.greendata.es//exlibris/dtl/d3_1/apache_media/L2V4bGlicmlzL2R0bC9kM18xL2FwYWNoZV9tZWRpYS8xOTY0Mg==.pdf ''Les estatues de bronce d'El Escorial. Datos pa la so Historia''], en ''Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte (O.A.M.)'', Vol. VII-VIII, 1995-1996.</ref> diseñáu por [[Juan de Herrera]] y empobináu por [[Pedro Castello]], con esctructura y custodia de materiales nobles de [[Jacometrezo]], escultures en bronce de [[Leon Leoni]] y [[Pompeyo Leoni]] y pintures de [[Federico Zuccaro]] y [[Pellegrino Tibaldi]] (primeramente taba previstu asitiar ''[[El martiriu de san Lorenzo (Tiziano)|El martiriu de san Lorenzo]]'', de [[Tiziano]], una ''Anunciación'' de [[Veronés]] y una ''Natividá'' de [[Tintoretto]], que fueron apostraos a otros llugares del Monesteriu, al preferise caltener una unidá d'estilu). La bóveda tien frescos de [[Luca Cambiasso]], y los llaterales acueyen los cenotafios de la familia real obra de [[Leone Leoni]] y [[Pompeo Leoni]].]] [[Ficheru:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 06.jpg|thumb|''[[Gabrielle d'Estrées]] y la so hermana'', [[escuela de Fontainebleau]], 1594.]] [[Ficheru:Medici lions 1691.jpg|thumb|Grabáu del sieglu XVII qu'amuesa'l pórticu de los xardinos de la ''[[Villa Médici]]'' de Roma, adquirida en 1579 y completada con esi aspeutu hacia 1600. La mayor parte de les escultures, como la [[fonte de Mercuriu]] (el ''[[Mercuriu volante]]''),<ref>Giambologna: Il Mercuriu volante e altre opere giovanili, Firenze, Muséu Naionzle del Bargello, 1984, fonte citada en [[:it:Giambologna#Il Mercuriu volante y i bronzetti]]</ref> de [[Giambologna]], o los [[lleones Médici]]<ref>The statues of the Loggia della Signoria in Florence: masterpieces restored, by Giovanna Giusti Galardi, p. 129, fonte citada en [[:fr:Lions Médicis]]</ref> (unu de dómina romana y otru de [[Flaminio Vacca]])<ref>Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (1870), fonte citada en [[:it:Flaminio Vacca]]</ref> desmontar en 1789 y treslladáronse a Florencia. Anguaño esíbense copies.<ref>[[Ficheru:Villa_Medici_Roma_01.jpg|centro|miniaturadeimagen|Aspeutu actual de xardinos y fachada de la ''[[Villa Médici]]'' de Roma.]] </ref>]] '''Manierismu'''<ref>{{DALLA|manierismu|31889}}</ref> ye la denominación [[historiografía del arte|historiográfico]] del [[periodización|periodu]] y [[estilu artísticu]] que s'asitia convencionalmente nes décades central y final del [[sieglu XVI]] (''[[Cinquecento]]'' n'italianu), como parte postrera del [[Renacimientu]] (esto ye, un [[So Renacimientu]]). La so carauterización ye problemática, pos anque primeramente definióse como la imitación de la ''maniera'' de los grandes maestros del [[Alto Renacimientu]] (por casu, el mesmu [[Tintoretto]] pretendía dibuxar como [[Michelangelo]] y colorear como [[Tiziano]]), darréu entendióse como una reacción contra'l [[clasicismu|ideal de guapura clasicista]] y un entueyu [[llaberintu|llaberíntica]]<ref>El títulu de la obra d'unu de los más importantes definidores del manierismu como movimientu cultural, l'historiador de la cultura [[Gustav René Hocke]], ye ''Die Welt als Labyrinth. Manier und Manie in der europäischen Kunst. Beiträge zur Ikonographie und Formgeschichte der europäischen Kunst von 1520 bis 1650 und der Gegenwart. Rowohlt'' ("El mundu como llaberintu. Maniera y zuna nel arte europeo. Contribución a la iconografía y historia de les formes nel arte europeo del 1520 al 1650 y l'actualidá"), Hamburgu, 1957. ''Hommage à Gustav René Hocke. Die Welt als Labyrinth''. Viersen 1989, S. 16. Fonte citada en [[:de:Gustav René Hocke]]</ref> tantu no [[forma artística|formal]] (llinia ''[[serpentinata]]'', [[anamorfosis]], desaxeración de los [[movimientu nel arte|movimientos]], los [[escorzos]], les [[testura de la pintura|testures]], los [[almohadillados]], alteración del orde nos [[elementos arquiteutónicos]]) como no conceptual (forzando'l ''[[decorum]]'' y l'[[equilibriu]] alto-renacentistes, una "violación de la figura"),<ref>Baselitz, Kuspit y otros, citaos por Ruy Boyne, [https://books.google.es/books?id=PE4cIfx5enMC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=%22mannerist+gesture%22&source=bl&ots=3_j5NQXVCf&sig=WT2NW23VyPREUIyyaVy5WzV1FPQ&hl=es&sa=X&ei=ShR3O6HaMYyz0QWN3YDACg&ved=0CFgQ6AEwCA#v=onepage&q=%22mannerist%20gesture%22&f=false ''Subject, Society and Culture''], pg. 89</ref> que prefigura el "[[hipérbole|exceso]]"<ref>Pel momento l'enllaz [[escesu]] dirixe a una dixebra, na que puede escoyese siguir a artículos rellacionaos col conceutu, como'l conceutu clásicu de ''[[hybris]]'' o'l conceutu lliterariu de [[hipérbole]] (que ye'l que s'optó por incluyir nesti artículu, y a onde tamién redirixe pel momento l'enllaz [[desaxeración]]). Sicasí, el conceutu tien gran importancia pa la estética, teoría y historia del arte, amás d'implicaciones más xenerales. Duttmann, AG; Phillips, J Philosophy of Exaggeration (Continuum Studies in Continental Philosophy) (2007). Fonte citada en [[:en:Exaggeration]].</ref> carauterísticu del [[Barrocu]]. Per otru llau, tamién s'identifica'l Manierismu con un arte intelectualizado y [[elitista]], opuestu al Barrocu, que va ser un arte sensorial y popular.<ref>[[Juan Haro]] y otros, ''Historia del Arte'', Vicens-Vives.</ref> Consideráu como un meru allongamientu del xeniu creativu de los grandes xenios del Altu Renacimientu ([[Leonardo da Vinci|Leonardo]], [[Rafael Sanzio|Rafael]], Miguel Ángel, Tiziano) polos sos epígonos (como los ''[[leonardeschi]]''), el Manierismu foi xeneralmente minusvalorado pola crítica y la historiografía del arte como un estilu [[estravagante]], [[arte decadente|decadente]] y [[arte dexeneráu|dexenerativu]]; un refinamientu [[eróticu]]<ref>[[Georges Bataille]]: "l'erotismu toca la mesma esencia del manierismu" ([https://books.google.es/books?id=HZEShWu7OJMC&pg=PA94&dq=%22erotic+mannerism%22&hl=es&sa=X&ei=zrtrU-_gM-y70wXZ9oGYCg&ved=0CEIQ6AEwAg#v=onepage&q=%22erotic%20mannerism%22&f=false ''The tears of Eros''], pg. 95).</ref> y una "afectación artificiosa"<ref>Ernst Robert Curtius, citáu n'Antonio Alatorre, [https://books.google.es/books?id=_lwbAQAAIAAJ&q=manierismu+er%C3%B3tico&dq=manierismu+er%C3%B3tico&hl=es&sa=X&ei=_vFpU5bFO-_I0AX9k4GwDQ&ved=0CDQQ6AEwAA ''El Suañu Eróticu na Poesía Española de Los Sieglos d'Oru''], 2003.</ref> que la so [[elegancia]] y ''[[grazia]]''<ref>"Vasari atina cola interpretación manierista del conceutu de ''[[grazia]]'' (intraducible -vease [[gracia]]-) cuando la caracteriza como un elementu indefinible dependiente del xuiciu instintivu del güeyu. La correuta [[proporción]] produz [[guapura]], pero non ''grazia''. La ''Bella maniera'', pela so parte, nicia una ''grazia'' que, a cencielles, nun puede midise. Tamién depende de la facilidá na execución. L'artista tien de ser diestru y bonal, una y bones la ''grazia'' puede destruyise col escesivu estudiu ... como la ''sprezzatura'' de [[Castiglione]], la ''grazia'' de Vasari nun puede aprendese. La facilidá non sólamente asegura la ''grazia'', sinón qu'aguiya la llibertá y osadía del ''disegno''. La ''Bella maniera'' ye, pos, elegante y dulce, con una adico de deformación graciosa y [[virtuosismu]] casual." (Rika, ''op. cit.'', pg. 21 (seición [https://books.google.es/books?id=s7PmAAAAIAAJ&pg=PA21&dq=mannerism+grazia&hl=es&sa=X&ei=G3SIU4XKC5CY0AW2hoGQAg&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=mannerism%20grazia&f=false ''Mannerist Theory - The visual arts'']).</ref> nun foi apreciada dafechu hasta la so revalorización nel sieglu XX, qu'empezó a ver de forma positiva inclusive la so condición d'[[autu-referencia]] del arte en sí mesmu.<ref>Mark Franko, [https://books.google.es/books?id=p7g6AAAAIAAJ&pg=PA149&lpg=PA149&dq=%22mannerist+gesture%22&source=bl&ots=FnpEgU5PHO&sig=RyrcjX85P5XoloEfmYAtKE7p-IA&hl=es&sa=X&ei=ShR3O6HaMYyz0QWN3YDACg&ved=0CFQQ6AEwBw#v=snippet&q=mannerism&f=false ''Dance as Text: Ideologies of the Baroque Body''], pg. 191.</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Ammannati - Leda and the Swan.jpg|''[[Leda y el cisne]]'' ([[Ammannati]], ca. 1536). Ficheru:Arcimboldo - Les saisons - L'été.jpg|''Branu'' ([[Arcimboldo]], 1573). Ficheru:Uffizi, timpano spezzato, bernardo buontalenti.JPG|Tímpanu ''spezzato'' ("partíu") de [[Buontalenti]] na ''[[Galleria degli Uffizi]]'', Florencia (1574-1580). </gallery> == Etimoloxía: "maniera" == L'orixe del términu "'''manierista'''" provién del usu de la pallabra italiana '''''maniera'''''<ref>[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/362207/maniera ''Maniera'' en Britannica]: "nos sieglos XIV y XV, ''manière'' en Francia y ''maniera'' n'Italia designaben el comportamientu refináu y les "maneres" cortesanes. Paez ser que'l términu foi aplicáu al arte per primer vegada en Urbino en 1442, per parte d'un críticu, que pudo ser [[Agnolo Galli]] o [[Ottaviano Ubaldini]], pa encomiar l'arte del pintor de corte [[Pisanello]]. Nel periodu 1520-1550, primero n'Italia y depués na corte francesa (especialmente en Fontainebleau), y más tarde en Flandes y otres partes del norte d'Europa, emplegar pa designar les cualidaes artístiques de gracia y novedá (''novelty'')". El conceutu baxumedieval francés de ''maniére'' como "bones maneres cortesanes", desenvolver a partir de los usos [[Trovador|trovadorescos]] provenzales (sieglos XII y XIII, codificados nes ''[[Leys d'amors]]'' -Toulouse, ''[[Consistori del Gai Saber]]'', [[xuegos florales]], mediaos del sieglu XIV-), que s'asonsañen nes cortes cercanes (la de [[Palaciu Real Mayor de Barcelona|los reis d'Aragón en Barcelona]], la de [[Papáu d'Avignon|los papes n'Avignon]]) y especialmente na refinada [[Estáu borgoñón|corte borgoñona]] ([[Johan Huizinga]] ''[[La seronda de la Edá Media]]'').</ref> en ciertu escritores del sieglu XVI, como [[Giorgio Vasari]] (''[[Vite|Le vite de' piú eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri]]'', 1550 y 1568), pa quien significa "personalidá artística", ye dicir "[[estilu artísticu|estilu]]" nel más ampliu sentíu de la pallabra,<ref>[[Arnold Hauser]] (1951), ''Historia social de la lliteratura y l'arte'', Madrid: Guadarrama, 1962; parte I, pg. 359.</ref> ente otres diverses acepciones ("na teoría de Vasari, el conceutu que representa l'elementu individual del arte ye la ''maniera''");<ref>[[Wladyslaw Tatarkiewicz]], [https://books.google.es/books?id=GRwoYvddj9UC&pg=PA252&dq=%22maniera+rafaelesca%22&hl=es&sa=X&ei=9YRqU7fPKsbesASvn4KABA&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=%22maniera%20rafaelesca%22&f=false ''Historia de la estética III: La estética moderna, 1400-1700''], pg. 251</ref> representando árees estilístiques y fases temporales (la ''maniera greca'' -"manera griega", la [[pintura bizantina|pintura d'influencia bizantina]]-, la ''maniera vecchia'' -"manera vieya"- y la ''terza maniera che noi vogliamo chiamare la moderna'' -"tercer manera que queremos llamar la moderna"-).<ref>[http://bepi1949.altervista.org/vasari/vasari94.htm ''Proemio della terza parte della Vite'', edición de Lorenzo Torrentino, Florencia, 1550] * Achille Guapu Oliva, ''L'ideologia del traditore : arte, maniera, manierismu'', Milano, Feltrinelli, 1976 * Antonio Pinelli, ''La bella maniera : artisti del Cinquecento tra regola y licenza '', Torino, Einaudi, 1993. ISBN 88-06-13137-0 * Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, ''I tempi dell'arte'', volume 2, Bompiani, Milano 1999, páx. 144. ISBN 88-451-7212-0 * Alessandra Fregolent, ''I maestri della maniera'', in ''Giorgione'', Electa, Milano 2001. ISBN 88-8310-184-7 * Renato Barilli, ''Maniera moderna y manierismu'', Milano, Feltrinelli, 2004. ISBN 88-07-10363-X Fontes citaes en [[:it:Maniera moderna]] </ref> A lo último, calificóse de ''manieristi'' ("manieristes") a los artistes contemporáneos de Vasari, que pintaben ''alla maniera di...'' ("a la manera de..."), esto ye, siguiendo la llinia de [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] (''maniera leonardesca'' -los ''[[leonardeschi]]''-), [[Rafael Sanzio|Rafael]] (''maniera rafaelesca'') o [[Michelangelo]] (''maniera michelangelesca'' o ''maniera grande''),<ref>Tatarkiewicz, ''op. cit.''</ref> pero calteniendo, en principiu, una clara personalidá artística. L'usu peyorativu del términu empezó más palantre, colos [[academicismu|clasicistes académicos]] del sieglu XVII, pa quien esa ''maniera'' entendíase como una fría téunica imitativa de los grandes maestros, como un exerciciu artísticu rebuscáu, en ''clixés'' reducibles a una serie de fórmules.<ref>Hauser, ''op. cit.'' p. 360.</ref> == Artes plástiques == {{AP|Pintura manierista|Arquiteutura manierista}} Nel [[arte italiano]] considérase que l'entamu del Manierismu parte d'un violentu acontecimientu históricu: el [[Sacu de Roma]] de 1527, que punxo fin a la centralidad que la ciudá papal tuvo nes primeres décades del sieglu, esvalixando a los artistes qu'hasta entós trabayaren nella per otros centros artísticos (como la [[escuela veneciana]], la [[escuela parmesana]] o la [[escuela veronesa]]); ente que dalgunos de los más importantes qu'había aconceyáu Xuliu II nel so pontificáu (de 1503 a 1513) habíen yá muertu ([[Donato Bramante]] en 1514, [[Rafael Sanzio]] en 1520) y unu de los sobrevivientes, el llonxevu [[Michelangelo]], evolucionó fondamente nel so arte nes décades que trescurrieron hasta la so muerte (1564). Nel asediu que caltuvo a [[Clemente VII (papa)|Clemente VII]] dientro de la fortaleza de [[Castel Sant'Angelo]] tuvo lluchando l'artista [[Benvenuto Cellini]], unu de los máximos esponentes del nuevu estilu.<ref>[http://www.castelsantangelo.com/sl_4b_a.asp castelsantangelo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224055131/http://www.castelsantangelo.com/sl_4b_a.asp |date=2014-02-24 }}.</ref> Tamién en 1527 el poeta [[Pietro Aretino]] y los Sansovino (l'arquiteutu [[Jacopo Sansovino]] y el so fíu [[Francesco Sansovino]]) establecer en Venecia, onde contauten con [[Tiziano]], a quien introducen nes novedaes del gustu de la Italia central, el "manierismu brutal" de [[Giulio Romano]] y l'atanante [[cartones de Rafael|cartón de Rafael]] (''[[Conversión de San Pablo]]'', non calteníu), que conoz por un cartón propiedá del [[Domenico Grimani|cardenal Grimani]].<ref>[http://www.universalis.fr/encyclopedie/titien/4-l-experience-manieriste/ ''Titien - L'expérience maniériste'']</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Saliera.png|[[Saleru de Francisco I de Francia]], de Benvenuto Cellini (1539-1543). Ficheru:Catedral de Jaén - Sacristía.jpg|Sacristía de la [[catedral de Xaén]], d'[[Andrés de Vandelvira]] (1579) </gallery> La dómina coincide cola estensión de la influencia del [[Renacimientu italianu]] por toa Europa occidental, de cuenta que el [[Renacimientu español]] o'l [[Renacimientu nórdicu]] asolápense temporalmente col [[Manierismu español]] y el [[Manierismu nórdicu]]. Como reacción al Manierismu, surdió n'Italia la ''[[Contramaniera]]'' a mediaos del sieglu XVI; y nel cambéu de sieglu'l [[caravaggismo]]. <gallery mode="packed"> Ficheru:Andrea del Sarto - Stories of Joseph - WGA00387.jpg|''[[José interpreta'l suañu del faraón]]'',<ref>Marco Chiarini, Galleria palatina y Appartamenti Reali, Sillabe, Livorno 1998. ISBN 978-88-86392-48-8. Fonte citada en [[:it:Giuseppe interpreta i sogni del faraone]]</ref> d'[[Andrea del Sarto]] (ca. 1515-1516, [[cámara nupcial Borgherini]]).<ref>Ciclu de pintures encargáu a [[Andrea del Sarto]], [[Jacopo Pontormo]], [[Bacchiacca]] y [[Francesco Granacci]] pa decorar una estancia del [[Palaciu Borgherini]] de Florencia (1515-1520). ''La Camera Borgherini nella Fondazione Zeri''. Fonte citada en [[:it:Camera nuziale Borgherini]].</ref> A pesar del entueyu arquiteutónicu, inda se caltienen les convenciones alto-renacentistes de [[ciudá ideal|representaciones urbanes]]. Ficheru:Jacopo Pontormo 032.jpg|''[[José n'Exiptu]]'',<ref>Scheda nel sito ufficiale del muséu. Fonte citada en [[:it:Giuseppe in Egitto (Pontormo)]]</ref> de [[Pontormo]] (ca. 1518, mesmu allugamientu). El desequilibriu na [[composición (artes visuales)|composición]], basada en llinies de fuercia tropezosu, y el dinamismu de les figures, amuesen una nueva sensibilidá. Ficheru:Rosso Fiorentino (Giovanni Battista di Jacopo) - The Dead Christ with Angels - Google Art Project.jpg|''[[Cristu muertu con ánxeles]]'', de [[Rosso Fiorentino]], ca. 1524-1527. </gallery> <gallery mode="packed"> Ficheru:Jacopo da Pontormo - Deposizione.jpg|''[[El Descendimiento de la cruz (Pontormo)|Il Tresporto]]'', de [[Pontormo]], ca. 1526-1528. Ficheru:Michelangelo pietà rondanini.jpg|''[[Pietà Rondanini]]'', de [[Michelangelo]], 1564. Ficheru:Federico zuccari, pietà degli angeli,.jpg|''[[Pietà degli angeli]]'', de [[Federico Zuccaro]], ca. 1560-1570. Ficheru:La Trinidad (El Greco, 1577-1579).jpg|''[[La Trinidá (El Greco)|La Trinidá]]'', d'[[El Greco]], ca. 1577-1580. </gallery> El manierismu esmolecer por solucionar problemes artísticos entrevesgaos tantu nel conteníu ([[alegoría|alegoríes]] y [[simbolismu|simbolismos]]) como na [[forma artística|forma]]. El cuerpu humanu, tantu [[ropaje|vistíu]] como [[desnudu nel arte|desnudo]] representar en toa clase de complicaes postures, difíciles y artificioses, d'una estraña gracia y elegancia. Les estremidaes son raramente allargaes, les cabeces apaecen pequeñes y el semblante estilizado. Los [[color nel arte|colores]]<ref>[[Philip Ball]], [https://books.google.es/books?id=ffV4D89KCDsC&dq=la+invenci%C3%B3n+del color+philip+ball&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''La invención del color'']. [[Massimo Carboni]] y otros, [https://books.google.es/books?id=DdVSmgEACAAJ&dq=%22couleur+dans+l%27art%22&hl=es&sa=X&ei=6KR3O8r0LKO60QXe74DQAg&ved=0CDIQ6AEwAA ''La couleur dans l'art''].</ref> non [[realismu artísticu|unvien a la naturaleza]], sinón que son estraños, fríos, artificiales, violentamente enfrentaos ente sigo, en cuenta de sofitase en games. El mesmu Miguel Ángel o l'académicu Rafael esperimentaron nes sos últimes obres el prestar de la transgresión, desdibujando les sos figures o dexando inacabadas les sos obres. La [[escultura manierista]] busca "la multiplicidá de les vistes", superando non yá les concepciones altorenacentistas ([[Leonardo]] amenorgaba la [[estatua]]ria a la "combinación de dos [[relieve (arte)|relieves]]"), sinón tamién la "vista principal ... completa y definitiva" que caracteriza la obra escultórica de [[Michelangelo]]. Para [[Cellini]] "la escultura empiézase inda con una sola vista, dempués empiézase a desenvolver adulces ... y asina se va faciendo esta pergrande fatiga con cien vistes o más, a les que debí desaposiar d'aquel bellísimo aspeutu que tenía la primer vista".<ref>Citaos por [[Panofski]], recoyíu en María Cali, [https://books.google.es/books?id=_4Kywt9MZ9kC&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22escultores+manieristes%22&source=bl&ots=N5M53yU2Ma&sig=iILVI8mgZRiuIcL4hCmSBsYGfEk&hl=es&sa=X&ei=YzF7O8bVJKWo0AWy9oC4Cg&ved=0CF4Q6AEwCA#v=onepage&q=%22escultores%20manieristes%22&f=false ''De Miguel Ángel a El Escorial''], pg. 87. En [https://books.google.es/books?id=_4Kywt9MZ9kC&pg=PA89&dq=bona+escultura+rodar+miguel+%C3%A1ngel&hl=es&sa=X&ei=dXaDU4mXB-Sv0QXp14HQBg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=bona%20escultura%20rodar%20miguel%20%C3%A1ngel&f=false el mesmu llibru, pg. 89], recuéyese un comentariu de Panofski sobre la famosa, y apócrifa, frase atribuyida a Miguel Ángel: "la pretendida afirmación de Miguel Ángel, según la cual una bona escultura tendría de rodar per una llomba ensin rompese, anque apócrifa, ye una descripción bastante exacta del so ideal artísticu."</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Rosso Fiorentino 002.jpg|''[[Descendimiento de Cristu (Fiorentino)|Descendimiento de la Cruz]]'' ([[Rosso Fiorentino]] 1521, Pinacoteca Comunal, Volterra) Ficheru:Fontainebleau 047.jpg|Estucos de la Galería Francisco I del [[Palaciu de Fontainebleau]] ([[Rosso Fiorentino]] y [[Le Primatice]], 1535-1537). Ficheru:Perseo cellini schiena.jpg|''[[Perseo cola cabeza d'Aguamala]]'' ([[Benvenuto Cellini]] 1554, Loggia dei Lanzi, Florencia) Ficheru:Michelangelo, Giudizio Universale 25.jpg|Detalle de ''[[El Xuiciu Final (Capiya Sixtina)|El Xuiciu Final]]'' ([[Michelangelo]] 1536-1541, [[Capiya Sixtina]]) </gallery> <gallery mode="packed">Ficheru:Tintoretto_-_Miracle_of_the_Slave.jpg|''[[San Marcos lliberando al esclavu]]'' ([[Tintoretto]], 1548). Ficheru:Fontneptdetbologne 082005.JPG|Detalle de la ''[[Fonte de Neptunu (Bolonia)|Fonte de Neptunu]]'' (Benvenuto Cellini, Baccio Bandinelli, Vincenzo Danti, Bartolomeo Ammannati y Juan de Bolonia, 1563-1567, Plaza de Neptunu de Bolonia) Ficheru:The Burial of Count Orgaz by El Greco.jpg|Detalle de ''[[L'entierru del Conde de Orgaz]]'' ([[El Greco]] 1586, [[Ilesia de Santu Tomé (Toledo)|Ilesia de Santu Tomé]] en [[Toledo]]) </gallery> Ente los artistes d'esta dómina y estilu sigue habiendo artistes completos ("[[humanista|humanistes]]" que destaquen en múltiples ámbitos del arte), como los citaos [[Benvenuto Cellini]] o [[Giorgio Vasari]]; pintores como [[Andrea del Sarto]], [[Beccafumi]], [[Antonio Allegri da Correggio|Correggio]], [[Rosso Fiorentino]], [[Pontormo]], [[Bronzino]], [[Parmigianino]], [[Jacopo Bassano|Bassano]], [[Tintoretto]], [[Arcimboldo]], [[Paolo Veronese|Veronés]], [[Federico Zuccaro]] o los [[Carracci]]; escultores como [[Jacopo Sansovino]], [[Baccio Bandinelli]], [[Juan de Bolonia]] (''Giambologna'') o los [[Pompeo Leoni|Leoni]]; y arquiteutos (casi toos ellos tamién escultores o pintores) como [[Giulio Romano]], [[Sebastiano Serlio]], [[Jacopo Vignola]], [[Bartolomeo Ammannati]], [[Andrea Palladio]], [[Pellegrino Tibaldi]], [[Giacomo della Porta]] o [[Bernardo Buontalenti]]. Al norte de los Alpes destacaron [[Karel van Mander]] (llamáu "el Vasari del norte"), los [[Lucas Cranach|Cranach]], [[Hans Holbein el Mozu]], [[Mabuse]], [[Pieter Coecke van Aelst]], [[Pieter Brueghel el Viejo]], [[Hans von Aachen]] o l'escultor [[Adrian de Vries]]. En Francia desenvolvióse la [[escuela de Fontainebleau]], na qu'a partir de maestros italianos surdieron artistes locales, como'l pintor [[François Clouet]], los escultores [[Jean Goujon]], [[Germain Pilon]] y [[Pierre Franqueville]] (Pietro Francavilla) o los arquiteutos [[Pierre Lescot]], [[Jean Bullant]] y [[Salomon de Brosse]]. La influencia italiana n'Inglaterra llegó más tarde, desenvolviéndose nes primeres décades del sieglu XVII ([[Íñigo Jones]]). Na España de les décades central y final del sieglu XVI dieron los estilos denominaos [[estilu príncipe Felipe|príncipe Felipe]] (tamién llamáu purismu o fase serliana) y [[herreriano]], desenvolviéndose l'ambiciosu programa artísticu del [[Monesteriu d'El Escorial|El Escorial]], y cuntóse con figures de la talla de [[Pedro Machuca]], [[Alonso Berruguete]], [[Diego de Siloé]], [[Juan de Juni]], [[Gaspar Becerra]], [[Luis de Morales]], [[Juan Fernández de Navarrete|Navarrete "el mudu"]], [[Juan de Herrera]], los [[Vandelvira]] o [[El Greco]]. <gallery mode="packed"> Loggia degli uffizi.JPG|''[[Serliana]]'' de la ''[[Galleria degli Uffizi]]'', Florencia, de [[Jacopo Vignola|Vignola]] (1560-1574). Caprarola Palazzo Farnese GS 110-1053 IMGc.jpg|Escalera del ''[[Villa Farnesio (Caprarola)|Palazzo Farnese]]'', Caprarola, de [[Jacopo Vignola|Vignola]]. Facade of San Francesco della Vigna (Venice).jpg|Fachada de la [[Ilesia de San Francesco della Vigna]], Venecia, de [[Palladio]] (1564). Il Gesu.jpg|Fachada de la [[ilesia del Gesú]], Roma, de [[Giacomo della Porta]] (1584). </gallery> <gallery mode="packed"> Ficheru:Palacio Carlos V south.jpg|[[Palaciu de Carlos V]] na Alhambra, Granada, de [[Pedro Machuca]] (1533-1550). Ficheru:France Loir-et-Cher Blois Chateau 06.jpg|Escalera del [[Castiellu Blois]]. Ficheru:Antwerpen Stadhuis crop4 2006-05-28.jpg|''[[Conceyu d'Amberes|Stadhuis]]'', Amberes, de [[Cornelis Floris de Vriendt]] (1561-1565). Ficheru:Banqueting House London.jpg|''[[Banqueting House]]'', Londres, d'[[Íñigo Jones]] (1619-1622). </gallery> El ''disegno'' ("[[dibuxu]]") establecióse como daqué más qu'una mera función subsidiaria pa les obres pictóriques, escultóriques y arquiteutóniques. A mediaos del sieglu XVI yá yera consideráu un arte con categoría autónoma y los dibuxos obres d'arte con valor propiu, resultancia acabada de la xera d'artistes como Pontormo, Parmigianino o Tintoretto. La so importancia nel [[mercáu d'arte]] foi creciendo, anque inda nun llegaba a la cotización qu'algamó al sieglu siguiente.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/171125/drawing ''History of Drawing''. Encyclopaedia Britannica online]</ref> El [[grabáu]] tuvo una evolución asemeyada. Inclusive ensin xenios como fueren años tras [[Durero]] o [[Mantegna]], o darréu [[José de Ribera|Ribera]] o [[Rembrandt]], l'oficiu asitióse al traviés de l'actividá de figures menores, que se dedicaben más bien a la [[copia]] y [[reproducción artística|reproducción]] de pintures qu'a la creación. Desenvolvióse una téunica impecable y una gran sensibilidá na resolución de les series dificultaes inherentes al xéneru de la copia. Ésti foi un periodu d'estraordinaria actividá grabadora, solamente comparable a los sieglos de la Edá Contemporánea. N'Italia y los Países Baxos había talleres (los de [[familia Sadeler|los Sadeler]],<ref>Bury, Michael; The Print in Italy, 1550-1620, 2001, British Museum Press, ISBN 0-7141-2629-2. Fonte citada en [[:en:Sadeler family]]</ref> [[familia Wierix|los Wierix]],<ref>Bowen, Karen L. and Imhof, Dirk. Christopher Plantin and Engraved Book Illustrations in Sixteenth-Century Europe, [[Cambridge University Press]], 2008, ISBN 0-521-85276-5, ISBN 978-0-521-85276-0. Fonte citada en [[:en:Wierix family]]</ref> [[familia Van de Passe|dir de Passe]]) que yeren verdaderes empreses industriales de reproducción de grabaos a gran escala, que desenvolvieron innovaciones téuniques. N'Ente los principales "maestros del trazu" tuvieron [[Jacques Bellange]], [[Jean Duvet]],<ref>Y. Jullien de la Boullaye, Étude sur la vie et sur l'œuvre de Jean Duvet dit le maître à la licorne, Paris, Rapilly libraire et marchand d'estampes, 1876. Fonte citada en [[:fr:Jean Duvet]]</ref> [[Bartholomeus Spranger]], [[Hendrick Goltzius]], [[Maarten van Heemskerck]], [[Ugo da Carpi]], [[Battista Franco Veneziano]], [[Giorgio Ghisi]], [[Daniel Hopfer]],<ref>Daniel Hopfer von Kaufbeuren, Meister zu Augsburg 1493-1536. Ed. Eyssen: Dissertation, Ruprecht-Karls-Universität, Heidelberg, 1904. Fonte citada en [[:en:Daniel Hopfer]]</ref> [[Sebald Beham]] o [[Jacob Matham]], ente munchos otros.<ref>''History of Printmaking: The 16th century''. Encyclopaedia Britannica on line [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/477079/printmaking/28343/European-etching#ref=ref397298]</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Parmigianino - Holy Family with Shepherds and Angels.jpg|''Sagrada Familia con pastores y ánxeles'', de Parmigianino. Ficheru:Ugo da Carpi - Diogenes.jpg|''Diógenes'', grabáu d'[[Ugo da Carpi]] a partir d'un orixinal de Parmigianino, ca. 1524-1529. Ficheru:Mary with Jesus.jpg|''La Virxe col Neñu'', de [[Daniel Hopfer]]. Ficheru:Christus erscheint Magdalena als Gärtner.jpg|''Cristu, como xardineru, cola Madalena'' (''[[Noli me tangere]]''), grabáu d'[[Egidius Sadeler]] a partir d'un dibuxu de [[Bartholomäus Spranger]]. Ficheru:Goltzius Ikarus.jpg|''Ícaro'' ([[Goltzius]], 1588). </gallery> El Manierismu intentóse periodizar, anque nun hai un consensu pa determinar en cuántes partes y con qué duraciones. Cuando s'establecen tres periodos, falar de: un Manierismu inicial o fase anticlásica (1515-1530 o 1550), con un nítido oldee frente al clasicismu del Altu Renacimientu<ref>BARNES, Bernadine. Mannerism. Encarta Online Encyclopedia 2008</ref><ref name="TATARKIEWICZ, Władysław. p. 156">[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=Qne6ZOgLyT0C&oi=fnd&pg=PR9&dq=mannerism+art+%22social+background%22&ots=eRmit7RfDp&sig=OcYo6ALSrH9oIAnPmRXWKt99s3O#PPA152,M1 TATARKIEWICZ, Władysław. p. 156]</ref> o frente a la tradición [[góticu tardíu|tardientu-gótica]] (fora d'Italia, onde se desenvolvieron estilos híbridos locales);<ref>BRIGANTI, Giuliano. ''Italian Mannerism''. Londres: Thames and Hudson; Princeton: Van Nostrand; Leipzig: VEB Edition, 1962.</ref> un Altu Manierismu nes décades centrales del sieglu XVI, yá consolidáu como estilu dominante (anque non únicu) en toa Europa, qu'acentúa'l intelectualismo y el virtuosismu, desamarrando la orixinalidá y la ''maniera'' personal de cada artista pa les busques más estravagantes, y acoyendo les drástiques alteraciones que'l [[Conceyu de Trento]] supunxo pa les [[arte cristiano|obres sacres]];<ref name="TATARKIEWICZ, Władysław. p. 156"/> y d'últimes un Manierismu final (n'Italia dende 1580 o 1590, y enllargáu, sobremanera nel restu d'Europa, hasta bien avanzáu'l sieglu XVII), nel que se recuperen los valores del clasicismu naturalista rafaelesco (como na obra d'[[Annibale Carracci]] y nos entamos de [[Caravaggio]]) y gradualmente terminar confundiendo col Barrocu y escastándose.<ref>[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=oqDziZhhee8C&oi=fnd&pg=PR9&dq=mannerism&ots=7_Q5boWFjN&sig=XGbhxNFzbxp-ZBgyiyvsBSRUI74#PPR14,M1 FRIEDLÄNDER, Walter]</ref> {{VT|Tenebrismu|Caravaggismo|Pintura clasicista|Barrocu y Clasicismu francés|Estilu Tudor}} <gallery mode="packed"> Ficheru:Urbino, bottega di guido durantino, grande piatto con sacco di roma del 1527, 1540 ca..JPG|''El sacu de Roma'', platu de mayólica de Urbino, [[Guido Durantino]] (ca. 1540). Ficheru:Council of Trent by Pasquale Cati.jpg|''El Conceyu de Trento'', por [[Pasquali Cati]] (1588). </gallery> == Manierismu en lliteratura == N'historia de la lliteratura, la lliteratura manierista interprétase como un procesu evolutivu qu'afecta a les formes y a l'actitú de los poetes. El cambéu qu'afecta a les formes, por influencia de les artes. Tantu por dómina como por ciertes traces estilísticos, autores de la talla de [[Torquato Tasso]], [[Camoens]], [[Shakespeare]] y [[Cervantes]] seríen manieristes.<ref>Haro, ''op. cit.'' Elisa Martínez Garrido, [http://pendientedemigracion.ucm.es/info/italianu/materiales%20didacticos/manierismu.pdf ''El Manierismu y el Barrocu italianos, la dómina de la Contrarreforma'']. Soledad Pérez, [http://www.usc.es/revistas/index.php/moenia/article/download/807/783 ''Modelos, voces y discursu celebrativo nuna ode de Camões'']</ref> Tamién foi calificada de manierista ''[[La Pléyade|la Pleiáde]]'' francesa de mediaos del sieglu XVI, la [[poesía metafísica]] inglesa d'empiezos del sieglu XVII y la poesía italiana de [[Giovanni della Casa]] o [[Giambattista Marín]]. Les carauterístiques formal y conceptual de la lliteratura d'esti grupu d'autores amuesa'l pasu de l'atmósfera [[lliteratura de la Renacencia renacentista]] [[humanista]], idílica y clasicista, a otra que puede calificase de "manierista" pola so murria, desencantu, complexidá y ''[[pathos]]'', qu'apunta yá a los contrastes de la [[lliteratura del Barrocu]]. Amóntase una nueva dimensión tráxica nos [[héroe]]s, que la so victoria moral dase munches vegaes en virtú de la so derrota, nuna visión sobre'l destín que diverxe de la clásica. En términos formales, los drames de Shakespeare y la prosa de Cervantes realizar con quiebres de continuidá, con un tratamientu llibre y desigual d'espaciu y tiempu ([[unidaes aristotéliques]]),<ref>Aristotle (1907). The Poetics of Aristotle (Project Gutenberg y-text # 1974). Samuel Henry Butcher (trans.) (4th ed. ed.). London: Macmillan. OCLC 3113766. Dryden, John (1668). Jack Lynch (Ed.), ed. An Essay of Dramatick Poesie (Online reprint). London: Henry Harringman. OCLC 4969880. Johnson, Samuel (2005) [1765]. Mr. Johnson's Preface To his Edition of Shakespear's Plays (Online reprint). Ian Lancashire (Ed.) (online edition published by RPO Editors, Department of English, and [[University of Toronto Press]] as Samuel Johnson (1709-1784): Preface to his Edition of Shakespeare's Plays (1765). ed.). London: J. and R. Tonson and others. OCLC 10834559. Fuentes citaes en [[:en:Classical unities]]</ref> negando la economía, l'orde y la linealidad clásicos, nuna continua y estravagante espansión y variación del so material, na carauterización psicolóxica inconsistente, ambigua ya imprevisible de los sos personaxes, na yuxtaposición de recursos altamente formalistes y convencionales con otros sacaos de lo [[prosaicu]], lo [[improvisación|improvisáu]] y lo [[Vulgo|vulgar]]. Tamién ye un típicu recursu manierista valise de [[metáfora|metáfores]] escures y sobrecargadas, de lo máxico y lo fantástico, d'[[antítesis]], [[asonancia|asonancies]] y [[paronomasia|paronomasies]], de lo entrevesgao y lo enigmático, poner en cruda evidencia les debilidaes de los héroes, que pueden ser munches y fondes ([[antihéroe]]), y que por eso mesmu fáen-yos, a los güeyos modernos, tan reales, vivos y verdaderos.<ref>[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=1wi2VnegmG4C&oi=fnd&pg=PP11&dq=mannerism+art+%22social+background%22&ots=w0IAdntUw3&sig=HZeqBgq0501ouJjw6DO0bGOFRI0# EDELMAN, Murray. p. 20]</ref><ref>Hauser, ''op. cit.'' edición (1972-82), pgs. 546-7 y 550-4</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Aretino sonnet.jpg|Sonetu de [[Pietro Aretino]], con ilustración erótica, ca. 1527. Ficheru:Orlandofuriosocopertina.png|''[[Orlando furiosu]]'', de [[Ludovico Ariosto]], 1536. Ficheru:Fonte1550-exemple.gif|''[[Defensa ya ilustración de la llingua francesa]]'', de [[Joachim du Bellay]], 1549 (el ''manifiestu'' del grupu de poetes denomináu ''[[La Pléyade|la Pléiade]]''). </gallery><gallery mode="packed"> Ficheru:BookFrontOsLusiadas1572.jpg|''[[Os Lusiadas]]'', de [[Luis de Camoens]], 1572. Ficheru:Sonnet TP and dedication 1609.JPG|Portada y dedicatoria de los ''[[Sonetos (Shakespeare)|Sonetos]]'' de [[William Shakespeare]], 1609. Ficheru:1613 cervantes novelas exemplares.png|''[[Noveles Exemplares]]'', de [[Miguel de Cervantes]], 1613. </gallery> {{cita|... cuando he d'escribir una comedia,<p> zarro los preceptos con seis llaves;<p> sacu a Terencio y Plauto del mio estudiu,<p> por que nun me dean voces (que suel<p> dar berros la verdá en llibros mudos),<p> y escribo pol arte qu'inventaron<p> los que'l vulgar aplausu pretendieron,<p> porque, como les paga'l vulgo, ye xustu<p> fala-y en neciu pa da-y gustu.|[[Lope de Vega]], ''[[Arte nuevo de faer comedies nesti tiempu]]'', 1609.}} == Manierismu en música == [[Ficheru:Rosso Fiorentino - Musician Angel - WGA20116.jpg|thumb|''Ángel músicu'', de [[Rosso Fiorentino]], ca. 1520.]] [[Ficheru:Perdono di carlo gesualdo 1609.jpg|thumb|''[[Il Perdono di Gesualdo]]'',<ref>Cecil Gray et Philip Heseltine, Carlo Gesualdo : musician and murderer, Londres, Trubner & Co., 1926 (réed.2012) (ISBN 978-1-275-49010-9) Fonte citada en [[:fr:Il Perdono di Gesualdo]]</ref> de [[Giovanni Balducci]],<ref>Bryan, Michael (1886). Robert Edmund Graves, ed. Dictionary of Painters and Engravers, Biographical and Critical. Fonte citada en [[:en:Giovanni Balducci]]</ref> 1609. La so complexa iconografía puede aludir a la tormentosa vida del príncipe-compositor (apaez arrodillado, como [[comitente]]).]] La [[música manierista]] amuesa, según [[Claude Palisca]], una tensión «ente'l deséu de caltener un eleváu nível d'habilidá [[contrapuntu|contrapuntística]] y l'impulsu d'acompañar les imáxenes, idees y sentimientos»<ref>[https://web.archive.org/web/20081202122529/http://www.discovery.mala.bc.ca/web/martinar/arts/arts.htm Citáu por MARTIN, Andrea. In ''Art for Art's Sake'']</ref> descritos nel testu ([[música programática]]). Con tou, l'impautu del Manierismu sobre les artes musicales foi menos fondu que n'otros campos; y la mesma identificación d'un [[estilu musical]] que pueda denominase "manierista" ye materia de discutiniu, como otres tresferencies de conceutos de les artes visuales o la lliteratura na música. [[Maria Manies]] defende la idea de que puede definise un manierismu musical pal periodu final del sieglu XVI a partir d'elementos especifícamente musicales: el experimentalismo nel campu de la [[harmonía]], la esploración d'intervalos incomunes na llinia [[melódica]], ensayos de [[música microtonal]], tentatives de establecimento d'un sistema de [[temperamentu igual]] y l'atribución de nuevos significaos pa los elementos de [[retórica]] musical.<ref>MANIES, Maria Rika. ''Mannerism in Italian music and culture, 1530-1630''. Manchester University Press ND, 1979. p. xiv; 120-121 [https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=s7PmAAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PR13&dq=music+mannerism&ots=xjHpbK0LGv&sig=1XZVkKg3Hykfr_P7Stdll_Luo28#PPR14,M1]. Biografía del musicólogu [[Maria Rika Manies]] (1937-2011) en [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rika-manies-emc/ The Canadian Encyclopedia].</ref> Menos problemática ye la evidencia de que'l periodu guardó'l surdimientu d'un nuevu estilu musical, yá que los mesmos músicos de la dómina taben envolubraos nuna fuerte polémica sobre los nuevos aldos que tomaba'l so arte y les distintes sensibilidaes percibíes ente les socesives [[xeneraciones]] de músicos. En ''Compendium Musices'' (1552), [[Adrianus Coclico]]<ref>Dunning, Albert. "Adrianus Petit Coclico". The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Fonte citada en [[:en:Adrianus Petit Coclico]]</ref> describía a la xeneración de [[Guillaume Dufay]] (mediaos del sieglu XV) como ''musici mathematici'' ("músicos matemáticos"), a la de [[Josquin des Prez]] (finales del XV y empiezos del XVI) como ''musici prestantissimi'' ("músicos almirables"), y a la suya mesma como ''musici poetici'' ("músicos poéticos").<ref>CARTER, Tim. ''Renaissance, Mannerism, Baroque''. In CARTER, Tim & BUTT, John (eds). ''The Cambridge History of Sevententh-Century Music''. Cambridge University Press, 2005. p. 9 [https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=mHJvKVq0vXoC&oi=fnd&pg=PA1&dq=Claude+Palisca+mannerism&ots=_IxqxW8kBQ&sig=uAnOdpUoMX2L8LmS7O8jHyrRc4g#PPA9,M1]</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|''Ánxeles músicos'', de [[Gaudenzio Ferrari]], ca. 1530-1540. Ficheru:Assunção da Virgem ladeada de anjos músicos.jpg|''Asunción y ánxeles músicos'', de [[Gregório Lopes]] o'l so taller, antes de 1550. Ficheru:Bacchiacca, donna con un libro musicale, 1540-45 ca..JPG|''Semeya de dama con un llibru de música'', de [[Bacchiacca]], ca. 1540-1545 Ficheru:Niccolo dell abbate - o concerto.jpg|''El conciertu'', de [[Niccolò dell'Abbate]], ca. 1550. Ficheru:Adrianus Petit Coclico.jpg|[[Adrianus Petit Coclico]], 1552. </gallery><gallery mode="packed"> Ficheru:Apollo and the Muses by Maarten van Heemskerck NOMA.jpg|''Apolo y les muses'', de [[Maarten van Heemskerck]], ca. 1550-1560. Ficheru:Frans Floris - Family portrait.jpg|''Semeya de la familia van Berchem'', de [[Frans Floris]], 1561. Ficheru:Michiel Coxie - Saint Cecilia - WGA05577.jpg|''Santa Cecilia'', de [[Michiel Coxcie]], 1569. Ficheru:Luzzaschi title page.jpg|Llibru de madrigales de [[Luzzasco Luzzaschi]], 1601. </gallery> N'Italia esa nueva música paez empecipiase con [[Willaert]] y los sos discípulos, que la so ''elegante maniera'' significaba la creación de pieces con una harmonía autónoma y una dramatización del testu cantáu nel sentíu d'ilustrar musicalmente les sotileces del significáu. Foi nel terrén de la música profana cortesana onde hubo mayor receptividá de les sotileces suxetives del Manierismu. Los teóricos de la dómina yeren conscientes de que la comprensión de la ''mirabil dolcezza'' ("dulzura milagrosa") de los estilos [[Enarmonía|enarmónicos]] y [[cromatismu|cromáticos]] yera privilexu de pocos.<ref>[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=s7PmAAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PR13&dq=music+mannerism&ots=xjHpbK0LGv&sig=1XZVkKg3Hykfr_P7Stdll_Luo28#PPR14,M1 MANIES, Maria Rika. p. 121]</ref> Esos trazos atópense especialmente ente los compositores de [[Madrigal (música)|madrigales]], un xéneru poético y musical [[polifónicu]] que resucitó tresformáu tres casi un sieglu, y conoció un gran espardimientu, amosando gran espresividá y llegando a altos niveles de complexidá y refinamientu. Esa nueva asociación tan íntima ente testu y música tenía raigaños nel [[humanismu renacentista]], y desenvolvióse nel entendimientu de que la [[poesía]] y la música tienen naturaleces asemeyaes, pero estremar en [[xerarquía de les artes|xerarquía]].<ref>Sicasí, para [[Schopenhauer]], la música ta nel cumal: ''L'arte preséntanos una visión del mundu n'estáu puru ... según Schopenhauer, esiste n'efeutu, una xerarquía de les artes y na visu atopa la música, en razón al so orixe y función específica ... Pa los griegos nun esiste ello ye que una verdadera xerarquía de les artes... [Pa Schopenhauer] l'arquiteutura atopar nun nivel más baxu, el de la materia. Síguen-y la escultura y la pintura: pintura del paisaxe, escultura y pintura d'animales, pintura histórica. Dempués la poesía, cola traxedia como puntu culminante ... l'arquiteutura y l'escultura, artes griegos por excelencia, son la espresión de l'allegría de vivir, ente que la pintura espresa más bien la negación del mundu. ... La poesía ... espresa al home ... el drama mesmu, que ye'l verdaderu visu del arte, namái podría algamar la so plenitú al traviés de la música ... apuerta a la espresión del sentíu íntimu de toos estos eventos y de la necesidá secreta que d'éstos resulta'' (Edouard Sans [https://books.google.es/books?id=bqaiCYfCHjoC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=%22jerarqu%C3%ADa+de+les artes%22&source=bl&ots=1k1XNYovY8&sig=CtVZrYADKYVJqQDTOqBvzaKZlME&hl=es&sa=X&ei=8gVmU9-KOqem0QXYl4GADA&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=%22jerarqu%C3%ADa%20de%20les%20artes%22&f=false ''Qué sé - Schopenhauer'']). En realidá sí qu'hubo dalguna reflexón ente los griegos sobre la xerarquía griega de les artes, siquier la que fai Platón colos conceutos de "[[artes granibles]]" y "[[artes imitativas]]", a les que considera inferiores. La xerarquía que s'estableció ente les [[artes mecániques]] y les [[artes lliberales]] foi subvertida polos mesmos artistes del Renacimientu, anque siempres xustificándose na condición intelectual del so trabayu (''Non hai l'ottimo artista alcun concetto / c'un marmo solu in sé non circonscriva / col suo superchio, y solo a quello arriva / la man che ubbidisce all'intelletto'', [[Michelangelo]], [https://it.wikisource.org/wiki/Rime_(Michelangelo)/151._Non_hai_l'ottimo_artista_alcun_concetto rima 151]). La primacía de les "[[belles artes]]" sobre les "[[artes decoratives]]" o "[[artesaníes]]", según l'[[arte elevao]] o [[arte culto]] sobre'l [[arte popular]] (Hauser, ''op. cit.'') caltener hasta'l sieglu XX. ''The long-standing arts hierarchy lost its inviolable status. The evaluative distinction between the high and popular arts became blurred. Rather than being perceived as virtuous, the high arts were negatively characterized by some as elitist''. (Joni Maya Cherbo, Margaret Jane Wyszomirski, [https://books.google.es/books?id=RMFn_QDzVXsC&pg=PA11&dq=%22arts+hierarchy%22&hl=es&sa=X&ei=pM5pU_D7I-HAI7AazyoGICw&ved=0CDIQ6AEwAA ''The Public Life of the Arts in America''], pg. 11). Para [[Nietzsche]] (''L'orixe de la traxedia''), la tensión ente [[lo apolíneo y lo dionisíaco]] implica tamién una xerarquía, en favor d'esto últimu (música y tragedia ante pintura y escultura).</ref> Pal madrigalista [[Luzzasco Luzzaschi]], la poesía yera hermana ximielga de la música, mas esta debía, sicasí, ta-y subordinada ("una vegada que la poesía foi la primera en nacer, la música venerar y honra como si fora la so señora, nuna estensión tal que la música, habiéndose vueltu virtualmente una solombra de la poesía, nun osa mover el so pie si'l so señora nun la hai precedíu ... si'l poeta alza la so voz, la música xube'l so tonu, ella llora si'l versu llora, ri si él ri, cuerre, párase, implora, niega, glaya, enmudece, vive, muerre, toos esos ciños y efeutos son tan vívidamente espresaos pola música que lo que se debería llamar puramente de semeyanza paez casi competición").<ref>"De la dedicatoria (''ghosted'' por [[Alessandro Guarini]]) a la [[duquesa de Urbino]] (datada'l 14 de setiembre de 1596) al ''Sesto llibru de' madrigali a cinque voci'' de Luzzasi (1596)". La traducción incluyida nesti artículu fíxose non sobre l'orixinal, sinón sobre esta traducción portuguesa: ''uma vegada qu'a poesia foi a primeira a nascer, a música a venera y honra como se fosse sua senhora, numa extensão tal qu'a música, tendo-tornar virtualmente uma solombra da poesia, não ousa mover seu pé se sua senhora não a tiver precedíu. Então, s'o poeta alza sua voz, a música sobe seu tom; ele chora s'o versu chora, ri s'ele ri, cuérrese, se pára, implora, nega, glaya, emudece, vive, morre, toos esses afetos y efeitos são tão vividamente expressos pulga música qu'o que se deveria chamar propriamente de semelhança paez quase competição''. De la mesma, l'artículu [[:pt:Maneirismo]] de la Wikipedia en portugués, que ye d'onde se llogró esti testu, tien como fonte pa esti puntu la traducción inglesa de Newcomb, ''The madrigal at Ferrara'', i, 118, citada en Tim Carter y otros, [https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=mHJvKVq0vXoC&oi=fnd&pg=PA1&dq=Claude+Palisca+mannerism&ots=_IxqxW8kBQ&sig=uAnOdpUoMX2L8LmS7O8jHyrRc4g#PPA9,M1 ''The Cambridge History of Seventeenth-Century Music''], pgs. 9-10. Pa Guarini: [http://www.treccani.it/enciclopedia/guarini-alessandro-il-giovane_(Dizionario-Biografico)/ GUARINI, Alessandro, il Giovane - Dizionario Biografico degli Italiani - Volume 60 (2003) - di Monica Cerroni], [http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095910972 Alessandro Guarini - Oxford Reference]: ''(c. 1565–c. 1636) Ferrarese man of letters and son of [[Battista Guarini]]. He is famous for his ''Il farnetico savio overo il Tasso'', (1610)''.</ref> Tanto él como [[Nicola Vicentino]], [[Cipriano de Rore]], [[Luca Marenzio]] y otros fixeron célebres pol so experimentalismo harmónicu nel madrigal, entá nun llegando a los estremos de [[Carlo Gesualdo]], el más intensamente dramáticu de toos, que los sos cromatismos avanzaos son un casu únicu na so dómina y prefiguran en dellos momentos la [[música moderna]].<ref>DAHLHAUS, Carl. ''Schoenberg and the New Music''. Cambridge University Pres, 1987. p. 11 [https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=7HxVu2J7Z94C&oi=fnd&pg=PP9&dq=%22Mannerism+in+music%22&ots=66qZlfIgSs&sig=0cMOsHV9RNV-y5EzPUwr_-lOsHY#PPA11,M1]</ref> El madrigalismo cromáticu y espresivu d'esos maestros, en parte, caltién la fuercia polémico que xeneró na so dómina, y que-y apurre curiosu hasta anguaño, porque funciona contra'l planu de fondu d'un sistema sonoru más antiguu, y solamente dientro d'un contestu de reconocencia de los esperimentos y desafíos puede ser xulgáu y apreciáu, al lleven esi sistema a la so llende. Otru datu importante na formulación del Manierismu musical foi un cambéu na teoría en favor del xuiciu de les [[Consonancia y disonancia|consonancies y disonancies]] al traviés de les necesidaes espresives, y non a partir de modelos matemáticos preestablecidos, opinión que s'ensertó na mesma polémica, ente los siguidores del antiguu [[contrapuntu]] rigorosu y los qu'abogaben pola llibertá pa la dramatización d'una vasta gama d'efeutos, realización que-yos paecía imposible dientro de los cánones del sistema antiguu.<ref name="MANIES, Maria Rika. páxs. 121-127">[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=s7PmAAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PR13&dq=music+mannerism&ots=xjHpbK0LGv&sig=1XZVkKg3Hykfr_P7Stdll_Luo28#PPR14,M1 MANIES, Maria Rika. páxs. 121-127]</ref> Importantes como fueron les conquistes d'esa vanguardia profana, que seríen seminales pal futuru [[Barrocu musical]], nel so entamu representaron un fenómenu circunscrito a les pequeñes cortes italianes. La gran escena musical manierista foi básicamente apoderada por compositores sacros, como [[Giovanni da Palestrina]] y [[Orlando di Lasso]], que la so música convertir nun patrón pa tol continente. A pesar de que tamién s'introducieron innovaciones téuniques, el so estilu la mayor parte de les vegaes en nada evidencia'l baturiciu ya inestabilidá que tipifica el Manierismu n'otres artes; al contrariu, revela una harmonía, dignidá y espresividá controlada que tien el so paralelu más bien nes obres plástiques del Altu Renacimientu. Inclusive Palestrina foi incluyíu ente los "modernos" polos sos propios contemporáneos por establecer un esquema basáu na simplificación de los antiguos [[manera musical|maneres]]. A la fin del sieglu l'estilu descriptivu de los madrigales atoparía un nuevu campu d'espresión nel desenvolvimientu del proto-[[Ópera|operismo]] [[Monodia (música)|monódico]] de [[Giulio Caccini]], [[Jacopo Peri]] y otros, precursores de [[Monteverdi]] na ópera y nel posterior floriamientu del madrigal.<ref name="MANIES, Maria Rika. páxs. 121-127"/><ref>SCHLÜTER, Joseph. ''A General History of Music''. London: Bentley, 1865. páxs. 28-29 [https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=-ssqAAAAYAAJ&oi=fnd&pg=PR1&dq=%22Venetian+School%22+music+mannerism&ots=ryz71DSHDf&sig=Gv87BAbkVJpAqRnh9wDsu3vHfEo#PPA28,M1]</ref><ref>[https://books.google.es/books?hl=pt-BR&lr=&id=s7PmAAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PR13&dq=music+mannerism&ots=xjHpbK0LGv&sig=1XZVkKg3Hykfr_P7Stdll_Luo28#PPR14,M1 MANIES, Maria Rika. p. 13]</ref> == Escueles nacionales y centros artísticos == [[Ficheru:Europe about 1560.jpg|thumb|Europa hacia 1560.]] El conceutu d'[[escuela artística]] como peculiaridá local presupon una continuidá nel tiempu de traces carauterístiques de los sos integrantes, que puedan estremase de les traces d'otres escueles o de los comunes a un determináu "[[Góticu internacional|estilu internacional]]" (nos sieglos medievales, el [[Románicu]] y el [[Góticu]] -una de que les sos fases denominar precisamente "[[Góticu internacional]]"-). Lo que retrospectivamente llamamos "Renacimientu" o "Manierismu" yeren identificaos nel sieglu XVI como la ''maniera italiana'',<ref>Ye la espresión que da títulu a la obra de [[Giuliano Briganti]], ''La maniera italiana'', 1961, Roma: Riunti. Fonte citada en [[:it:Giuliano Briganti]]</ref> el [[gustu artísticu|gustu]] o [[estilu artísticu|estilu]] "italianu", estremándolo con claridá de les tradiciones "nacionales" locales, qu'en dalgún casu identificar cola "modernidá": [[Diego de Sagredo]] (''Les midíes del romanu'', 1526) estremaba l'estilu "antiguu" (esto ye, grecorromanu) de lo que pa los españoles yera l'estilu "modernu", el [[Platerescu]] (un [[góticu tardíu]] con sustratu [[arte andalusí|hispanoárabe]] ya influencies [[hispanoflamenco|hispanoflamencas]]); ente que n'Inglaterra'l predominiu del [[estilu Tudor]] (el góticu tardíu local) caltener hasta'l sieglu XVII. Mentanto, na mesma Italia nun había ente les numberoses y esllumantes cortes principesques (caúna centru de la so propia [[escueles italianes de pintura|escuela artística local]]) nenguna que representara una entidá política capaz d'unificar la península, nin siquier los [[Estaos Pontificios]], pos quien s'apostaron la hexemonía fueron Francia y España, con victoria d'ésta. De la [[Monarquía Hispánica]] tamién formaben parte los territorios d'heriedu borgoñón denominaos genéricamente "[[Países Baxos de los Habsburgu|Flandes]]", el segundu centru artísticu n'importancia d'Europa, que, anque con fluyíos contactos con Italia, caltenía una fuerte personalidá. Dende los entamos del [[Antiguu Réxime]] na [[Baxa Edá Media]], les [[monarquíes autoritaries]] d'Europa Occidental veníen construyendo los primeres [[Estaos modernos]] o [[Estaos nacionales]] (el [[reinu d'Inglaterra]], el [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]], el [[reinu de Portugal]], la España de los Reis Católicos). La primer metá del sieglu XVI guardó la disputa de la [[hexemonía europea]] ente [[Carlos I d'España|Carlos V]] y [[Francisco I de Francia|Francisco I]], correspondiendo a [[Enrique VIII]], a los socesivos papes, ya inclusive a potencies relativamente menores como la [[República de Venecia]] o'l [[Ducáu de Saboya]], papeles más o menos destacaos nel equilibriu ente dambos; de la que los fondos tresformamientos socioeconómiques manifestábense política ya ideolóxicamente en conflictos como la [[Reforma protestante]] y la [[guerra d'Esmalcalda]] n'Alemaña. Na segunda metá de sieglu, evidenciada la imposibilidá de la [[idea d'Imperiu de Carlos V]], quedó afitada l'alianza dinástica ente los [[Austrias de Viena]] (la gran potencia centroeuropea) y los [[Austrias de Madrid]] (qu'exercíen la hexemonía española). Nel [[imperiu español|inmensu imperiu]] de [[Felipe II]] (qu'incluyía a Portugal y les sos colonies dende 1580) "nun se ponía'l sol", a pesar de la so atayada rellación con Inglaterra (mientres un curtiu periodu foi rei consorte de [[María Tudor]], 1554-1558, pa pasar a tener n'[[Sabela I d'Inglaterra|Sabela I]] el so enemigu) y de la [[revuelta de Flandes]] ([[sacu d'Amberes]], 1576 -de gran trescendencia pal arte-); mientres Francia sangrar nes [[guerres de relixón de Francia|guerres de relixón]] ([[matanza de San Bartolomé]], 1572). === Italia === * [[Renacimientu italianu]] :* [[Manierismu italianu]] :* [[Xardinos manieristes italianos]] ([[Parque de les bisarmes]] o ''Sacru Bosco'' de [[Bomarzo]], 1552-1584, [[Villa della Torre]] de [[Verona]], 1559)<ref>Attlee, Helena. Italian Gardens - A Cultural History, Francis Lincoln Limited Publishers, 2006. Fonte citada en [[:en:Italian Renaissance garden#Mannerism and the gardens of the Late Renaissance]]. Luciolli, fonte citada en [[:it:Villa Della Torre]]</ref> La [[escuela florentín-romana]] que caracteriza l'Altu Renacimientu sufrió una dramática discontinuidá col [[sacu de Roma]] de 1527; pero la ciudá pontificia volvió ser un centru artísticu de primer orde con Alejandro Farnese, papa [[Paulo III]], dende 1534 (vuelta de los yá vieyos [[Michelangelo]] y [[Sebastiano del Piombo]], y llegada d'artistes nuevos, como [[Guglielmo della Porta]], [[Jacopo Vignola]] o [[Daniele da Volterra]]), al igual que la corte de los Médici con [[Cosme I de Médici|Cósimo I]], duque dende 1537 ([[Cellini]], [[Bronzino]], [[Pontormo]], [[Giorgio Vasari|Vasari]], [[Giambologna]]). Entrín y non, la vida artística italiana floriara en múltiples [[centros artísticos]], como Mantua ([[Giulio Romano]]) o Xénova ([[Perin de la Folgazana]], [[Beccafumi]], [[Pordenone]]). Incorporada a la Monarquía Hispánica, Milán dexó d'acoyer una corte independiente, colo que'l Manierismu lombardu ye dependiente de los centros próximos y del desenvolvimientu d'obres concretes, como la [[catedral de Cremona]] o la decoración de la [[ilesia de San Segismundo (Cremona)|ilesia de San Segismundo]]<ref>Diocesis de Cremona. Fonte citada en [[:it:Chiesa di San Sigismondo (Cremona)]]</ref> ([[Giovanni Demìo]], [[Antonio Campi]], [[Camillo Boccaccino]], [[Bramantino]], [[Gaudenzio Ferrari]]). Foi bien destacable el Manierismu d'Italia central, partida ente los estaos pontificios y aristócrates poderosos, como los Della Rovere y los Farnese; en Parma y Bolonia trabayaron [[Parmigianino]], [[Pellegrino Tibaldi]], [[Nicolò dell'Abbate]] y los [[Carracci]]. Capítulu estreme merez la [[escuela veneciana]] (el vieyu [[Tiziano]], [[Tintoretto]], [[Veronés]], [[Jacopo Bassano|Bassano]], y arquiteutos como [[Jacopo Sansovino]], [[Serlio]] o [[Palladio]]). <gallery mode="packed"> Tizian 068.jpg|Semeya del papa Paulo III colos sos ''nipoti'' ("sobrinos") Alessandro y Ottavio Farnese, de [[Tiziano]], 1546. La pallabra ''[[nepote]]'' convertir nun términu políticu: [[nepotismu]]. Interior of Teatro Olimpico (Vicenza)- Scaenae frons close-up - La porta regia.jpg|[[Teatru Olímpicu]] de Vicenza, d'[[Andrea Palladio]], 1580-1585. Alessandro Farnese1.jpg|''La ciudá de Parma abraza a [[Alejandro Farnesio (duque de Parma)|Alessandro Farnese]]'', de [[Girolamo Bedoli-Mazzola]], 1555. Pa encarnar a Parma retratar a la so madre, [[Margarita d'Austria y Parma]], fía natural de Carlos V. Antonio Campi 001.jpg|Frescu d'[[Antonio Campi]] na ilesia de San Segismundo de Cremona. (Venice) Biblioteca Nazionale Marciana - Interior.jpg|''[[Biblioteca Marciana]]'' de Venecia, de [[Jacopo Sansovino]] y [[Vincenzo Scamozzi]]. </gallery> === Península ibérica === [[Ficheru:Portrait of Philip II of Spain by Sofonisba Anguissola - 002b.jpg|thumb|''Semeya de Felipe II'', de [[Sofonisba Anguissola]], 1565.]] * [[Renacimientu español]] :* [[Manierismu español]] ::* [[Retablu#Retablu manierista|Retablu manierista español]] <gallery mode="packed"> Ficheru:Úbeda - Capilla del Salvador 37.JPG|[[Sacra Capiya del Salvador]] de Úbeda. Ficheru:Catedral de baeza.jpg|[[Fonte de Santa María]], frente a la [[catedral de Baeza]]. Baeza - Escribanías Públicas y Audiencia Civil (Casa del Populo) 2.jpg|Detalle de la fachada de la ''[[Casa del Pópulo]]'' de Baeza. Ficheru:Santa María de Cáceres. Calvario.jpg|''Calvariu'' de [[Roque Balduque]]. </gallery> <gallery mode="packed"> Ficheru:Galería alta. Palacio Viso del Marqués.JPG|[[Palaciu del Marqués de Santa Cruz (Viso)|Palaciu del Marqués de Santa Cruz en Viso del Marqués]], de [[Giovanni Battista Peroli]] con Esteban Peroli y César de Bellis, (1574-1586).<ref>López Torrijos, Rosa, [http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/7380/Pintores%20italianos.pdf?sequence=1 «Sobre pintores italianos n'España (Castello, Peroli y el falsu Cesara Arbasia nel palaciu del Viso»], en ''In sapientia libertas: escritos n'homenaxe al profesor Alfonso E. Pérez Sánchez'', 2007, ISBN 978-84-8480-122-1, páxs. 198-202, p. 201.</ref> Ficheru:La Biblioteca del Monasterio de El Escorial (Madrid).jpg|[[Biblioteca d'El Escorial]]. Ficheru:Esculturas-orantes-carlos-v-pantoja-de-la-cruz-el-escorial.jpg|Reproducción pictórica de [[Pantoja de la Cruz]] de les escultures orantes d'El Escorial de [[Leone Leoni]] y [[Pompeyo Leoni]]. </gallery> [[Ficheru:Cardeal D. Henrique, cópia de original de c. 1590.jpg|thumb|''El cardenal-rei [[Enrique I de Portugal]]'', de la [[escuela de Évora]], ca. 1591.]] * [[Renacimientu portugués]]<ref>Caetano, Joaquim. Ao Manera de Itália. Fonte citada en [[:en:Portuguese Renaissance]]</ref> :* [[Manierismu portugués]] <gallery mode="packed"> Ficheru:StRoque2-IPPAR.jpg|[[Ilesia de San Roque (Lisboa)]],<ref>Web oficial, fonte citada en [[:pt:Igreja de São Roque (Lisboa)]]</ref> d'[[Afonso Álvares]] y [[Filipe Terzi]], 1555. Ficheru:TomarConvent-Cloisters1.jpg|Claustru del [[conventu de Cristu]] de Tomar, de [[Diogo de Torralva]] y [[Filippo Terzi]]. Ficheru:Evora-GracaChurch1.jpg|Pórticu de la [[ilesia de Gracia]]<ref>''Base de daos do IGESPAR'', fonte citada en [[:pt:Igreja da Graça (Évora)]]</ref> de Évora, de [[Miguel d'Arruda]].<ref>Infopédia, fonte citada en [[:pt:Miguel d'Arruda]]</ref> Los atlantes atribuyir a [[Nicolau Chanterene]] o a [[Francisco d'Holanda]]. Ficheru:Casamento de Santo Aleixo - Garcia Fernandes - 1541.jpg|''Casoriu de [[Manuel I de Portugal|Manuel I]] como San Alejo'', de [[Garcia Fernandes]], 1541. </gallery> ::* [[Manierismu na América española]] o [[Manierismu colonial]]<ref>[http://www.unav.edu/publicacion/alcuentros-barrocu-bolivia/tercer-alcuentru ''Memoria del III Alcuentru Internacional sobre Barrocu. Manierismu y transición al Barrocu''], Pamplona, Fundación Visión Cultural/Serviciu de Publicaciones de la Universidá de Navarra, 2011 (edición dixital a partir de La Paz, Viceministerio de Cultura de Bolivia/Union Llatina, 2005). ISBN 84-8081-079-3.</ref> ([[arte colonial hispanoamericanu]]) <gallery mode="packed"> Ficheru:Murales cubo de la escalera San Nicolas Tolentino.JPG|Murales del [[Templu y exconvento de San Nicolás de Tolentino (Actopan)|conventu de San Nicolás Tolentino]] en Actopan (Méxicu). Ficheru:Catedral tunja.JPG|Fachada de la [[Catedral de Tunja]] (Colombia), de [[Bartolomé Carrión]], 1598.</gallery> === Norte de los Alpes === * [[Renacimientu nórdicu]] :* [[Manierismu nórdicu]] ==== Francia ==== [[Ficheru:Jean Clouet 001.jpg|thumb|''Semeya de Francisco I'', de [[Jean Clouet|Jean]] y [[François Clouet]], ca. 1535.]] * [[Renacimientu francés]]<ref>Holt, Mack P. Renaissance and Reformation France: 1500-1648 (The Short Oxford History of France) (2002). Fonte citada en [[:en:French Renaissance]]</ref> :* [[Manierismu francés]] El programa artísticu impulsáu por [[Francisco I de Francia|Francisco I]] en redol al [[palaciu de Fontainebleau]] ([[escuela de Fontainebleau]]), singnificó el trunfu en Francia del "gustu italianu", qu'incorporó tantu los elementos clasicistes de l'Alta Renacencia italiana como'l Manierismu inicial. A lo llargo del sieglu XVI, el [[xardín francés del Renacimientu]]<ref>Yves-Marie Allain and Janine Christiany, L'art des jardins en Europe, Citadelles et Mazenod, Paris, 2006. Fonte citada en [[:en:Gardens of the French Renaissance]]</ref> desenvuelve los conceutos que van rematar cien años más tarde nos [[xardinos de Versalles]]. <gallery mode="packed"> Ficheru:Jean Cousin the Elder, Eva Prima Pandora.jpg|''Eva, como primer Pandora'', de [[Jean Cousin el Viejo]], ca. 1550. Ficheru:Sépulcre Ligier Richier 301008 02.jpg|''[[Llamentu sobre Cristu muertu]]'', de [[Ligier Richier]]. Ficheru:François Clouet 002.jpg|''Dama nel so bañu'', por [[François Clouet]], ca. 1570. Ficheru:Monument du coeur d'Henri II.jpg|''Monumentu pal corazón d'[[Enrique II de Francia|Enrique II]]'', de [[Germain Pilon]]. Ficheru:Ambroise Dubois 1543-1614 Allegorie de la Peinture et de la Sculpture..jpg|''Alegoría de la pintura y l'escultura'', d'[[Ambroise Dubois]]. Ficheru:Toussaint Dubreuil 001.jpg|Detalle de ''Hyacinthe y Climène nel so aséu matutino'', de [[Toussaint Dubreuil]], ca. 1602 (representa una escena de la ''[[Franciade]]'' de [[Pierre de Ronsard]]. Ficheru:Chapelle du chateau de Fontainebleau.jpg|''Chapelle de la trinité'', de [[Martin Fréminet]], nel ''[[Château de Fontainebleau]]''. Ficheru:Ecouen Chateau 02.jpg|''[[Château d'Écouen]]''<ref>Alain Erlande-Brandeburg, Pierre Ennès, Julia Fritsch, Château d'Écouen, Musée national de la Renaissance, rmn, 2000. [[:fr:Château d'Écouen]]</ref> (1538-1550). Ficheru:Paris_75001_Cour_Carrée_Louvre_Aile_Lescot_01a_frontal.jpg|Ala [[Pierre Lescot]] del [[Palaciu del Louvre]] (1546-1556). Ficheru:Chateau-Villandry-JardinsEtChateau.jpg|Xardinos del ''[[Château de Villandry]]''. Ficheru:Chateau chenonceau fr.jpg|Xardín de [[Diane de Poitiers]] nel ''[[Château de Chenonceau]]''. Ficheru:Fontainebleau fontaineDiane.jpg|''[[Fonte de Diana]]'' nos xardinos del ''[[Château de Fontainebleau]]''. Ficheru:Dijon - Palais du Parlement.jpg|thumbPuerta del ''[[Parlement de Dijon]]'',<ref>Albert Colombet, Le Palais de Justice de Dijon, Ed. L'Arche d'Or, Dijon, 1982. Fonte citada en [[:en:Parlement de Dijon]]. Ver tamién [[Parlement]] y [[Dijon]]</ref> de [[Hugues Sambin]], ca. 1580. Ficheru:Monogram Henri IV HGG 2.jpg|Monograma d'[[Enrique IV de Francia]] (H) enllazáu col del so amante [[Gabrielle de Estrées]] (G) na ''[[Cour Carrée]]''<ref>Paris : Le Louvre et son Musée, fonte citada en [[:fr:Cour carrée]]</ref> del [[Palaciu del Louvre]]. Ficheru:Francois Dubois 001.jpg|''La [[matanza de San Bartolomé]]'', de [[François Dubois]], ca. 1572-1584. </gallery> ==== Inglaterra ==== [[Ficheru:Holbein henry8 full length.jpg|thumb|''Semeya d'Enrique VIII'', copia atribuyida a [[Hans Eworth]] d'un mural perdíu d'[[Hans Holbein el Mozu|Holbein]] nel [[palaciu de Whitehall]] de 1537.]] * [[Renacimientu inglés]]<ref>Hadfield, Andrew. The English Renaissance, 1500-1620 (2001). Fonte citada en [[:en:English Renaissance]]</ref> :* [[Manierismu inglés]]<ref>L. Y. Semler, [https://books.google.es/books?id=1n_dCP6i7zoC&dq=%22english+mannerism%22&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''The English Mannerist Poets and the Visual Arts''], Fairleigh Dickinson Univ Press, 1998, ISBN 0-8386-3759-0</ref> :* [[Artistes de la corte Tudor]]<ref>Hearn, Karen, ed. Dynasties: Painting in Tudor and Jacobean England 1530–1630. New York: Rizzoli, 1995. ISBN 0-8478-1940-X. Fonte citada en [[:en:Artist of the Tudor court]]</ref> [[Enrique VIII]], que confiaba n'artistes continentales, como [[Girolamo da Treviso]] y [[Hans Holbein el Mozu]], introdució'l gustu italianu particularmente na decoración del so principal proyeutu palaciegu, el [[palaciu de Nonsuch]], en construcción dende 1538 y del que nun queden más que descripciones (qu'indiquen el so estraordinariu costu, y que nél trabayaron artistes italianos, dellos veníos de Fontainebleau, como [[Nicoletto da Modena]]). Na mayor parte de les construcciones del sieglu XVI da'l [[estilu Tudor]], que ye un [[góticu tardíu]] con fuerte personalidá nacional. El verdaderu trunfu de les formes italianes n'Inglaterra nun se produció hasta'l [[periodu isabelín]]. <gallery mode=packed caption=""> Ficheru:Man in a Black Cap, by John Bettes the Elder.jpg|''Caballero con gorru negru'', de [[John Bettes el Viejo]],<ref>Hearn, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:John Bettes the Elder]]</ref> 1545. Ficheru:Nicholas Hilliard 013.jpg|''Mozu ente roses'', miniatura de [[Nicholas Hilliard]], 1588. Ficheru:Queen Elizabeth I ('The Ditchley portrait') by Marcus Gheeraerts the Younger.jpg|El llamáu ''Ditchley Portrait'' de Sabela I d'Inglaterra, de [[Marcus Gheeraerts el Mozu]],<ref>Millar, Sir Oliver. "Marcus Gheeraerts the Younger: A Sequel through Inscriptions." The Burlington Magacín 105 (1963): 533-541, fonte citada en [[:en:Marcus Gheeraerts the Younger]]</ref> ca. 1592. Ficheru:Shakespeare.jpg|El llamáu ''[[Semeya Chandos|Chandos portrait]]'' de William Shakespeare, atribuyíu a [[John Taylor (pintor)|John Taylor]], ca. 1600. </gallery> <gallery mode=packed caption=""> Ficheru:Nonsuch Palace.jpg|''Palaciu de Nonsuch'', anónimu flamencu. Ficheru:Elzbieta przyjmuj ca ambasadoró.jpg|''La reina Isabel recibe a un embaxadores'', atribuyíu a [[Levina Teerlinc]], ca. 1560. Ficheru:Marcus Gheeraerts the Elder - Festival at Bermondsey c. 1569.jpg|''A Fête at Bermondsey'', de [[Joris Hoefnagel]], ca. 1569. Ente los personaxes, representar a la [[Sabela I d'Inglaterra|reina Isabel]]. Ficheru:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|El llamáu ''Armada Portrait'' de Sabela I d'Inglaterra, de [[George Gower]], ca. 1588. </gallery> ==== Flandes ==== * [[Renacimientu flamencu]] :* [[Plena Renacencia flamenca]]<ref>Stefano Zuffi, Grande atlante del Rinascimento, Electa, Milano 2007. ISBN 978-88-370-4898-3. Fonte citada en [[:it:Pieno Rinascimento fiammingo y olandese]]</ref> :* [[Manierismu flamencu]]<ref>[http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095823429 Oxford Reference]</ref> ::* [[Manierismu d'Amberes]] ::* [[Manierismu de Haarlem]] ([[Karel van Mander]], [[Hendrick Goltzius]], [[Cornelis van Haarlem]], [[Jacob Matham]])<ref>[http://www.smk.dk/en/visit-the-museum/exhibitions/past-exhibitions/2010/the-haarlem-mannerists/ The artful image: the Haarlem mannerists 1580-1600] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009171822/http://www.smk.dk/en/visit-the-museum/exhibitions/past-exhibitions/2010/the-haarlem-mannerists/|date=2016-10-09}}, esposición nel [[Statens Museum for Kunst]], Copenhague, 2009. [http://www.codart.nl/exhibitions/details/2145/ Reseña en codart.nl]</ref> ::* [[Escuela d'Utrecht]] ([[Mabuse]], [[Jan van Scorel]], [[Antonio Moro]], [[Anton van Blockland]], [[Joos de Beer]], [[Abraham Bloemaert]], [[Joachim Wtewael]], [[Paulus Moreelse]])<ref>Utrechtse School (schilderkunst), fonte citada en [[:fr:Peinture à Utrecht]]</ref>'' ::* [[Renacimientu mosano]] o [[Renacimientu del Mosa]] (''[[Renaissance mosane]]'', ''[[Maaslandse Renaissance]]'')<ref>J.J.M. Timmers, De kunst van het Maasland, deel II, Assen, 1980. Fonte citada en [[:fr:Renaissance mosane]].</ref> <gallery mode=packed caption=""> Ficheru:0 Baume-Les Messieurs 050610 (2d).JPGRetablo de Baume-Les-Messieurs, donáu pela ciudá de Gante al abá Guillaume de Poupet en 1525. Ye unu de los [[retablos d'Amberes]] de gran espardimientu per Europa. Ficheru:Musée Curtius.jpg|''[[Palais Curtius]]'' en Liexa, mandáu construyir por [[Jean Curtius]] ente 1597 y 1605.<ref>JANS, R., PHILIPPE, J., Le Palais Curtius, dans Chronique archéologique du pays de Liège, non 60, Liège, 1969, p. 15. Fonte citada en [[:fr:Palais Curtius]]</ref> Ficheru:Dietterlin Architectura frontispice 3e livre.jpg|''Architectura'', de [[Wendel Dietterlin]], 1598. Ficheru:Koningstraat bij Grote Markt - deel Vergulde Druif.jpg|Fachada ensin puerta del ''Vergulde Druif'', [[Haarlem]], de [[Lieven de Key]] (que tamién construyó'l ''Stadhuis'' de [[Leiden]]). </gallery> Anque dende [[abdicaciones de Bruxeles|les abdicaciones de Carlos V en Bruxeles]] (1555-1556) y l'establecimientu de la [[capitalidad de Madrid]] (1561), quedó evidenciado que Flandes nunca más sería'l centru políticu de la Monarquía Católica, les ciudaes flamenques siguieron siendo centros artísticos de primer orde; de fechu el centru del [[mercáu d'arte]], como lo yeren del comerciu internacional. El conflictu sociu-relixosu de la [[Reforma protestante|Reforma]] terminó españando nuna sangrienta guerra civil (la [[Guerra de los Ochenta Años]], 1568-1648) qu'estremó la zona ente'l norte, con predominiu calvinista (les [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Provincies Xuníes]] independientes, lideraes per Holanda), y el sur con predominiu católicu (los [[Países Baxos Españoles]], qu'ente 1598 y 1621 fueron gobernaos pola fía y el xenru de Felipe II: [[Isabel Clara Eugenia]] y [[Alberto d'Austria]]). El [[sacu d'Amberes]] (1576) y el posterior [[sitiu d'Amberes (1584-1585)|sitiu de 1584-1585]] destruyeron la prosperidá económico y cultural d'esa ciudá, pasando la centralidad de la rexón en dambos ámbitos a [[Ámsterdam]], a onde emigraron munchos artistes. Tamién hubo emigración escontra'l Palatináu renano, onde se creó la [[escuela de Frankenthal]], enllaz ente'l manierismu flamencu y l'alemán. <gallery mode="packed"> Ficheru:Master of 1518 Job and the musicians.jpg|''Job y los músicos'', del llamáu [[Maestru de 1518]], ca. 1520. Ficheru:Jan van Dornicke - Amnon Attacking Tamar - Walters 37779.jpg|''[[Amnon]] atacando a [[Tamar]]'', de [[Jan van Dornicke]], ca. 1515-1525 Ficheru:16th-century unknown painters - Martyrdom of St John the Evangelist - WGA24020.jpg|''Martiriu de San Xuan Evanxelista'', anónimu flamencu, ca. 1525. Ficheru:(1525) Jan Gossaert-Adam & Eve (Staatliche Museum, Berlin).jpg|''[[Adán y Eva]]'', de [[Mabuse]], ca. 1525-1530. Ficheru:Jan van Scorel - Land van Bathseba ca 1540-1545.jpg|''[[Betsabé nel bañu]]'', del círculu de [[Jan van Scorel]], ca. 1540-1545. Ficheru:Mars and Venus LACMA M.88.91.262.jpg|''[[Marte y Venus]]'', de [[Jacob Matham]], ca. 1590. Ficheru:Joachem Wtewael - Cephalus and Procris (The Death of Procris).jpg|''[[Céfalo y Procris]]'' (''La muerte de [[Procris]]''),de [[Joachim Wtewael]], ca. 1595-1600. </gallery> ==== Centroeuropa, Escandinavia y el Bálticu ==== * [[Renacimientu en Centroeuropa]]<ref>Kaufmann, T. D. (1988). Art and architecture in Central Europe, 1550-1620: an annotated bibliography. Boston, Mass: G.K. Hall. Fonte citada en [[:en:Renaissance architecture in Central Europe]]</ref> :* [[Manierismu en Centroeuropa]] [[Ficheru:Jan Harmensz. Muller - Mercury and Psyche, viewed from three sides - WGA16318.jpg|thumb|center|400px|''Trés vistes de [[Mercuriu y Psique]]'', de [[Jan Harmensz Muller]], ca. 1594-1595. La estatua copiada ye un bronce d'[[Adriaen de Vries]], realizáu en 1593 pal emperador [[Rodolfo II]].]] La corte de [[Rodolfo II]] en Praga (dende 1583) convertir nel principal centru artísticu al norte de los Alpes ([[Giuseppe Arcimboldo]], [[Bartholomäus Spranger]], intentó traer a [[Giambologna]], que la so obra almiraba, pero al nun consiguilo, contrató a [[Adriaen de Vries]]). El so ''[[cuartos de maravíes|Wunderkammer]]'' ("cámara" o "cuartu de maravíes"), el más famosu d'Europa, axuntaba oxetos artísticos ya intereses procedentes de tol mundu. Pa etiquetar a dellos pintores d'esti ámbitu, como [[Hans von Aachen]] o [[Joseph Heintz]], utilícense la espresiones "[[arte rudolfino]]"<ref>[https://books.google.es/books?id=gZbqAAAAMAAJ&q=%22central+european+mannerism%22&dq=%22central+european+mannerism%22&hl=es&sa=X&ei=l_t4O5bVB8fI0wXu8YDYCA&ved=0CDkQ6AEwAQ ''German and Austrian painting of the 14th-16th centuries'']</ref> y "[[Manierismu rudolfino]]" o "[[Manierismu de Praga]]".<ref>Jacob Wamberg, [https://books.google.es/books?isbn=8763502674 ''Art and Alchemy''], 2006, pg. 130. Jane Pavitt, [books.google.es/books?isbn=0719039169 ''Prague''], 2000, pg. 11. Diane Bodart [https://books.google.es/books?isbn=1402759223 ''Renaissance & Mannerism ''], 2008, pg. 112. Stefano Zuffi, [https://books.google.es/books?isbn=0892368462 ''European Art of the Sixteenth Century''], 2006, pg. 353.</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|''Rodolfo II como Vertumno'', de Arcimboldo, ca. 1590. Ficheru:Bartholomeus Spranger - Hermes and Athena - WGA21691.jpg|Frescos del [[castiellu de Praga]] (''Hermes y Atenea'', de Spranger, ca. 1585). Ficheru:FFridrich, Prazsky hrad, Matyasova brana.jpg|Puerta del [[Castiellu Praga]]. Ficheru:Hans von Aachen - Portrait of Painter Josef Heintz - Google Art Project.jpg|''Semeya de Josef Heintz'', de [[Hans von Aachen]], 1585. Ficheru:Leisthaus Hameln.jpg||''[[Leisthaus]]''<ref>Museumsverein Hameln: 105 Jahre Museumsverein und Museum Hameln, Hameln 2004, fonte citada en [[:de:Leisthaus]]</ref> de [[Hamelín]], del estilu llamáu "[[Renacimientu del Wesser]]".]] </gallery> * [[Renacimientu alemán]] :* [[Manierismu alemán]] :* [[Renacimientu del Weser]] (''[[Weserrenaissance]]'').<ref>G. Ulrich Großmann: Renaissance entlang der Weser. Kunst and Kultur in Nordwestdeutschland zwischen Reformation und Dreißigjährigem Krieg, Cologne, 1989. ISBN 3-7701-2226-7. Fonte citada en [[:en:Weser Renaissance]]</ref> [[Ficheru:WvdBlockeEpitafiumBlemke.jpg|thumb|Sepulcru de Edward Blemke na [[ilesia de Santa María de Danzig]],<ref>Neumayer, fonte citada en [[:en:St. Mary's Church, Gdańsk]]</ref> 1591.]] * [[Renacimientu polacu]]<ref>Harald Busch, Bernd Lohse, Hans Weigert, Baukunst der Renaissance in Europa. Von Spätgotik bis zum Manierismus, Frankfurt af Main, 1960 Wilfried Koch, Style w architekturze, Warsaw 1996. Fonte citada en [[:en:Renaissance in Poland]]</ref> El [[reinu de Polonia (1385-1569)]] xunir con Lituania na llamada [[República de les Dos Naciones]]. La zona costera del Bálticu siguía calteniendo la so identidá [[hanseática]]. :* [[Manierismu polacu]]<ref>Tadeusz Dobrowolski, Helena Blumówna (1965). Historia sztuki polskiej. Fonte citada en [[:en:Mannerist architecture and sculpture in Poland]]. ''[The Renaissance and Mannerism in Poland] Warszawa, Auriga, 1978. 173 p. illus. (part color). N7255.P6K65 A hrief history of what was principalhi architectural and sculptural expression''. Citáu en [https://books.google.es/books?id=z-4YsldnOiYC&q=%22mannerism+in+poland%22&dq=%22mannerism+in+poland%22&hl=es&sa=X&ei=LjhiU9XzHuW00QXnt4HIDw&ved=0CEgQ6AEwAw Visual arts in Poland: an annotated bibliography]. ''Discussing Mannerism in Poland, Białostocki suggested that one should distinguish between art and architecture that was embedded in the international circuit of European art, sustained by the patronage of successive Polish monarchs''. Citáu en [Art History and Visual Studies in Europe ''Art History and Visual Studies in Europe''].</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Koprzywnica 009.jpg|Sepulcru de los hermanos Niedrzwicki na [[ilesia de San Florián de Koprzywnica]],<ref>[[Koprzywnica]] -[[:en:Koprzywnica]]-</ref> de [[Santi Gucci]], 1581. Ficheru:Torun Dom Eskenow portal czesc gorna.jpg|Palaciu Esken en [[Torun]], [[Willem van den Blocke]], ca. 1590. Ficheru:Mikołaj Przybyła`s house attic in Kazimierz Dolny in Poland.JPG|Áticu del palaciu de Mikołaj Przybyła en [[Kazimierz Dolny]], 1615. </gallery> *[[Renacimientu bálticu]], [[Renacimientu hanseáticu]] :*[[Manierismu bálticu]], [[Manierismu hanseáticu]] El centru artísticu del [[mar Bálticu|Bálticu]] na dómina manierista foi la ciudá de [[Gdansk|Danzig]], con un programa constructivu municipal (el ''[[Langer Markt]]''<ref>Januszajtis, fonte citada en [[:en:Long Market]]</ref> -"mercáu llargu"-, el ''[[Artushof]]''<ref>Sobieszczański, fonte citada en [[:en:Artus Court]]</ref> y l'[[Conceyu de Gdansk|edificiu del conceyu]]<ref>Glinka, fonte citada en [[:pl:Ratusz Głównego Miasta w Gdańsku]]</ref>). Otru centru importante foi [[Lvov|Lemberg]] ([[Plaza del mercáu de Lvov|plaza del mercáu]]<ref>UNESCO, fonte citada en [[:en:Market Square (Lviv)]]</ref> y [[capiya Boimów]]<ref>Gębarowicz, fonte citada en [[:en:Boim Chapel]]</ref>).<ref>[http://memim.com/mannerism.html memim.com]</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Corte Artus, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 03.jpg|''Artushof''. Ficheru:Kaplica Boimow Lwow bazylek.jpg|Capiya Boimów.</gallery> *[[Renacimientu escandinavu]], [[Renacimientu danés]], [[Renacimientu suecu]] :*[[Manierismu escandinavu]], [[Manierismu danés]], [[Manierismu suecu]] Nel [[reinu de Dinamarca]] realizóse un ambiciosu programa artísticu manierista por cuenta de la remodelación del [[Castiellu Kronborg]]. Nel [[reinu de Suecia]] dellos castiellos, como'l [[Castiellu Vadstena|de Vadstena]]<ref>Web oficial, fonte citada en [[:en:Vadstena castle]]</ref> o'l [[castiellu de Kalmar|de Kalmar]])<ref>Web oficial, fonte citada en [[:en:Kalmar Castle]]</ref> fueron remozados na segunda metá del sieglu XVI con criterios renacentistes o manieristes. <gallery mode="packed"> Ficheru:Vadstena slott 1889.jpg|Puerta del Castiellu de Vadstena. Ficheru:Kronborg - Tor zum Burghof 1.jpg|Castiellu Kronborg. </gallery> == Xestos == [[Ficheru:Resurreccion Prado.jpg|thumb|''[[La resurrección de Cristu (El Greco)|Resurrección]]'', d'[[El Greco]], 1597-1604.]] <gallery mode="packed"> Ficheru:Rosso fiorentino, morte di cleopatra.jpg|''Muerte de Cleopatra'', de [[Rosso Fiorentino]], ca. 1525. Ficheru:Jacopo Pontormo 018.jpg|''[[Los diezmil mártires]]'', de [[Pontormo]], ca. 1529-1530.<ref>Elisabetta Marchetti Letta, Pontormo, Rosso Fiorentino, Scala, Firenze 1994. ISBN 88-8117-028-0. Fonte citada en [[:it:Undicimila martiri (Pontormo)]]</ref> Ficheru:Two Male Nudes in a Landscape, by Domenico Beccafumi, c. 1537, etching and engraving - National Museum of Western Art, Tokyo - DSC08263.JPG|''Dos desnudos masculinos nun paisaxe'', grabáu de [[Domenico Beccafumi]], ca. 1537. Ficheru:Miraculous Draught of Fishes-Bassano.jpg|''[[La pesca milagrosa]]'', de [[Jacopo Bassano|Bassano]], 1545 (compárese col [[cartón de Rafael]] del mesma tema). </gallery> <gallery mode="packed"> Ficheru:Milano - Castello sforzesco - Della Porta, Guglielmo (1516-1577) - Deposizione - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-jan-2007.jpg|''Deposizione'', de [[Guglielmo della Porta]], antes de 1577. Ficheru:El Lavatorio (Tintoretto).jpg|''[[El Lavatorio (Tintoretto)|El Lavatorio]]'', de [[Tintoretto]], ca. 1548. Ficheru:Resurrection Pilon Louvre RF2292 MR1592 MR1593.jpg|''Cristu resucitáu'' y ''soldaos'', fragmentos d'un grupu escultóricu, de [[Germain Pilon]], ca. 1572. Ficheru:Abraham Bloemaert - Niobe beweent haar kinderen.jpg|''[[Níobe]] desesperada pola muerte de los sos fíos'', d'[[Abraham Bloemaert]], 1591. </gallery> La [[xestu|gestualidad]]<ref>[[André Chastel]], ''[https://books.google.es/books?id=HjzDS8O7V9IC&dq=gestualidad+en+arte&hl=es&source=gbs_navlinks_s El xestu nel arte]'', Siruela, 2004, ISBN 8478448004.</ref> ye un elementu central del Manierismu nes artes plástiques, que les avera a la [[danza]] y otres [[artes escéniques]], embrionaries na dómina (''[[commedia dell'arte]]'') y que se van desenvolver nel Barrocu. Les [[Postura|poses]], complicaes y artificioses, la posición de la cabeza, la espresión de la cara, la posición y actitú espresada coles manes, colos deos, con cualquier miembru del cuerpu (los ''[[contrappostos]]'', los [[escorzos]]), son resultáu d'un estudiu fondu; y fáense corresponder tantu col so significáu [[iconográfico]] como cola so rellación cola complexidá na [[composición (artes visuales)|composición]] y l'artificiosidá de la [[lluz nel arte|lluz]] y los [[color nel arte|colores]] ([[forma artística|correspondencia fondo-forma]]). "En cuantes que esi orixinariu xestu manierista apunta escontra Dios, escontra un Dios "impersonal" ensin configuración dalguna (el Dios de les fuercies operantes na Naturaleza d'este o d'aquella manera) ye, pos, muncho más "naturalista" que'l más "inocente" del clasicista tan "apegáu a la Naturaleza", que ve a Dios como figura, inda más, como home, como la más escuencia pos de les metáfores qu'esistieron".<ref>[[Gustav René Hocke]], [https://books.google.es/books?id=_aA0AQAAIAAJ&q=%22clasicista+tan+apegáu+a+la%22&dq=%22clasicista+tan+apegáu+a+la%22&hl=es&sa=X&ei=n2RzU46YKoOR7AbPzoBg&ved=0CDYQ6AEwAA ''El manierismu nel arte europeo de 1520 a 1650 y nel actual''] (traducción española de la obra citada enantes, Guadarrama, 1961), pg. 409</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Jacopo Pontormo 007.jpg|Detalle de ''Il Tresporto'', de [[Pontormo]], ca. 1525-1528. Ficheru:Jacopo Pontormo 059.jpg|Detalle de ''Dama de colloráu'', de [[Pontormo]], ca. 1532-1533. Ficheru:Pontormo, venere e amore da michelangelo, 1533 ca. 03.jpg|Detalle de ''Venus y Amor'', de [[Pontormo]], sobre un dibuxu de [[Michelangelo]], ca. 1533. Ficheru:Angelo Bronzino 003.jpg|Detalle de ''Alegoría del trunfu de Venus'', de [[Bronzino]], ca. 1540-1545. Ficheru:Angelo Bronzino Det 004.jpg|Ídem. Ficheru:Bronzino detail.JPG|Detalle de ''Leonor de Toledo col so fíu Juan de Médici'', de [[Bronzino]], ca. 1545-1555. Ficheru:Angelo Bronzino 052.jpg|Detalle de ''Bartolomeo Panciatti'', de [[Bronzino]], ca. 1540. Ficheru:Parmigianino, antea, dettaglio.jpg|''Semeya de dama nueva, llamada "Antea"'', de [[Parmigianino]]. Ficheru:Paolo Veronese - The Marriage at Cana (detail) - WGA24862.jpg|Detalle de ''Bodes de Caná'', [[Veronés]], 1563. Ficheru:Veronese, Paolo - Juno Showering Gifts on Venetia (detail) - 1554-56.jpg|Detalle de ''Juno arramando los sos dones sobre Venecia'', de [[Veronés]], ca. 1554-1556. Ficheru:Correggio - Virgin and Child with an Angel (detail) - WGA05331.jpg|Detalle de ''Virxe con Neñu y ánxel'', de [[Correggio]]. Ficheru:Fede Galizia - Portrait of Paolo Morigia (detail) - WGA08430.jpg|''Paolo Morigia'', de [[Fede Galizia]], ca. 1592-1595. Ficheru:Vecelli, Tiziano - Charles V at Mühlberg - Detail- Eyes.jpg|Detalle de ''Carlos V en Mühlberg'', de [[Tiziano]], 1548. Ficheru:El Greco - Laocoon (detail) 1.jpg|''Laocoonte'', d'[[El Greco]], ca. 1604-1614. </gallery> == Xéneros == {{VT|Xéneru artísticu|Tema artística|Xerarquía de los xéneros}} {|align=center |[[Ficheru:Pieter Aertsen 005.jpg|thumb|400px|center|''[[Fuxida a Exiptu]]'' de [[Pieter Aertsen]], ca. 1551. La embrivida y borrosa escena evanxélica vese na llonxanza, al traviés de la ventana d'una carnicería, que la so atanante esuberancia puede tener dalgún tipu d'interpretación relixosa o moral, al igual qu'otres partes más escondíes. ¿Manierista o pre-barroca? ¿A qué xéneru adscribirla? ¿[[pintura relixosa]], [[alegoría]], [[bodegón]] -quiciabes el primeru de la dómina moderna-, [[pintura de paisaje|paisaje]], [[pintura animalista]], [[escena de xéneru]]...?<ref>[[Georges Mailer]], [[J. A. Emmers]], [[Walter Friedlander]], [[Keith Moxey]] y otros usaos como fonte por [[Kenneth Bendiner]], [https://books.google.es/books?id=ygcrmSmQqRkC&pg=PA36&dq=egypt+aertsen+butcher%27s&hl=es&sa=X&ei=PAtzU_PRMKrV0QWZtIGIBA&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=egypt%20aertsen%20butcher's&f=false ''Food in Painting: From the Renaissance to the Present''], pg. 37 y ss.</ref>]]||[[Ficheru:Alonso Sánchez Coello y Francisco Giralte, retablo mayor.jpg|thumb|400px|Detalle del retablu mayor de la [[ilesia de San Eutropio (El Espinar)]]. Talles de [[Francisco Giralte]] y pintura d'[[Alonso Sánchez Coello]], dende 1565. La complexidá formal y conceptual de los [[Retablu#Retablu manierista|retablos manieristes españoles]] yera estraordinaria. Axuntaben los trés "artes mayores" (arquiteutura, pintura y escultura) y el trabayu de múltiples oficios artísticos (doradores, carpinteros, orfebres, etc.)]] |} === Arte relixoso === [[Ficheru:8396_-_Milano_-_San_Marco_-_Cappella_Foppa_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_14-Apr-2007.jpg|thumb|''Gloria d'angeli'' de la [[Capiya Foppa]] en [[San Marcos de Milán]], de [[Giovanni Paolo Lomazzo]] (1573). Lomazzo, amás de pintor, foi un importante tratadista d'arte: ''Trattato dell'arte della pittura, scoltura et architettura'' (1584, basáu nel conceutu de ''[[decorum|decoro]]'') y ''Idea del tempio della pittura'' (1590, onde aplica al arte la teoría de los cuatro humores).]] [[Ficheru:Basilica di San Giorgio Maggiore a Venezia Facciata d ingresso.jpg|thumb|Fachada de la [[basílica de San Giorgio Maggiore]], nuna de les islles de la llaguna veneciana. Planiada por [[Palladio]], foi construyida dempués de la so muerte, ente 1597 y 1610, por [[Vincenzo Scamozzi]].]] [[Ficheru:Nave - San Giorgio Maggiore - Venice 2016.jpg|thumb|''Ídem'', interior. Encargaes les obres a Palladio, en 1566 púnxose la primer piedra y en 1575 empecipiáronse los murios perimetrales y el tambor de la cúpula, que se remató en 1576. En 1591 completóse'l coru, yá muertu l'arquiteutu (1580).]] Anque dando cada vez más espaciu a otros xéneros, los del [[arte relixoso]] siguieron siendo los más demandaos polos [[comitente]]s (ente quien destaquen les distintes instituciones eclesiástiques) y el mercáu d'arte. Nun yera estrañu que les temes relixoses sirvieren d'escusa pa la representación de too tipu d'escenes o ambientes (incluyendo [[pintura de paisaje|paisaje]] y [[desnudu nel arte|desnudu]]), o que fueren les figures secundaries y los aspeutos anecdóticos los que se destacar; lo qu'en dellos casos producía una obvia desacralización de les imáxenes.<ref>[[Les fíes de Lot]], [[Judith cola cabeza de Holofernes#Renacimientu y Manierismu]]</ref> Nos países católicos, la [[Contrarreforma]] vio nel arte un oxetu d'atención importante. Los cánones del [[Conceyu de Trento]] y testos como'l ''Discorso intorno alle immagini sacre y profane'' del cardenal [[Gabriele Paleotti]] (1582) pa pintura y escultura, y ''Fabricae et Supellectilis Ecclesiasticae'' de [[San Carlos Borromeo]] (ca. 1572) p'arquiteutura, apurrieron guía doctrinal a los artistes.<ref>[[Anthony Blunt]], ''Teoría de les artes n'Italia'' (citáu en Jorge Sáinz [http://www.aq.upm.es/Departamentos/Composicion/webcompo/Introduccion/GrupoA/2011/Testos%202011%2008%20Manierismu.pdf Introducción a l'arquiteutura], 2011, cursu de la Universidá Politéunica de Madrid).</ref> Nos entamos del protestantismu hubo inclusive episodios d'[[iconoclasia]], y los reformadores preferíen l'austeridá na decoración de les ilesies; la devoción privada nun se basaba nes imáxenes, pero aun así hubo muestres de pintura relixosa. {{VT|La Reforma y l'arte}} {{cita|... declara que se deben tener y caltener, principalmente nos templos, les imáxenes de Cristu, de la Virxe madre de Dios, y d'otros santos, y que se-yos debe dar el correspondiente honor y veneración... per mediu de les hestories de la nuesa redención, espresaes en pintures y otres copies, instrúyese y confirma el pueblu recordándo-y los artículos de la fe, y recapacitándole de cutio nellos: amás que se saca enforma frutu de toles sagraes imáxenes, non yá porque recuerden al pueblu los beneficios y dones que Cristu -yos concedió, sinón tamién porque s'esponen a los güeyos de los fieles los saludables exemplos de los santos, y los milagros que Dios obró por ellos... nun s'asitien imáxenes dalgunes de falsos dogmes, nin que dean ocasión a los axataos de peligrosos errores. Y si socediera que s'espresen y figuren en dalguna ocasión histories y narraciones de la sagrada Escritura, por ser estes convenientes a la instrucción de la ignorante plebe; enséñese al pueblu qu'esto nun ye copiar la divinidá, como si fuera posible que se viera esta con güeyos corporales, o pudiera espresase con colores o figures.... evítese en fin toa torpeza; de manera que nun se pinten nin afaten les imáxenes con fermosura escandalosa... Finalmente pongan los Obispos tantu cuidu y dilixencia nesti puntu, que nada se vea desordenáu, o puestu fora del so llugar, y tumultuariamente, nada profanu y nada deshonesto; pos ye tan mesma de la casa de Dios la santidá. Y por que se cumplan con mayor exactitú estes determinaciones, establez el santu Conceyu qu'a naide sía lícitu poner, nin procurar póngase nenguna imaxe desusao y nuevo en llugar nengunu, nin ilesia, anque sía comoquier exenta, a nun tener l'aprobación del Obispu.|Sesión XXV del Conceyu de Trento, 3 y 4 d'avientu de 1563.<ref>Citáu en [http://homo-artis.blogspot.com.es/2010/04/el-conceyu-de-trento-y-el-arte-del.html ''El Conceyu de Trento y l'Arte''], en Homo Artis.</ref>}} {{cita|... al componer, con estilu y grandor, la fachada de la ilesia, l'arquiteutu tien de faelo de cuenta que, ensin apaecer nella nada profanu, sía tou lo arrogante que sía posible y conveniente a la santidá del llugar. Sobremanera, tien de procurase que na fachada de toa ilesia, especialmente nes parroquiales, sobre la puerta mayor píntese, o bien s'esculpa, decorosa y relixosamente la imaxe de la Virxe María col divín Neñu Xesús nos brazos; a la derecha de la Virxe va tar la efixe del santu o de la santa a quien tea dedicada la ilesia; a la izquierda, la efixe del santu o de la santa que más se venere ente'l pueblu d'aquella parroquia... Tien de tenese curiáu de que les puertes nun sían arquiaes na parte cimera (teniendo que ser distintes de les puertes de la ciudá), sinón cuadrangulares, como s'atopen nes basíliques más antigües… Na fachada de la ilesia abrirán les puertes; en númberu impar y tantes como naves haya nel interior. La nave central, si la ilesia nun tien más qu'una, hai de tener tres puertes cuando l'anchor déxelo... Hai de procurase que la cara esterna de les parés llaterales y del ábside nun se decore con pintures; les parés fronteres, sicasí, presenten un aspeutu más decente y maxestosu cuanto más s'afaten con imáxenes sagraes o con pintures que representen fechos d'historia sagrada... El llugar del coru, separáu del llugar del pueblu –como quier l'antigua costume y un motivu d'orde- hai de tar cerráu por cancielles teniendo d'asitiase xunto al altar mayor, va arrodiar por delantre (como d'antiguo) o bien se va atopar detrás del altar (porque asina lo riquir el sitiu de la ilesia o del altar, o bien les costumes de la rexón)… tienen d'alzase más altares; siendo la ilesia en forma de cruz con ábside y transepto, va dexar nes cabeceres de los dos brazos del transepto un llugar fayadizu pa llevantar dos altares, unu a la derecha y otru a la izquierda… Pero si ye necesariu llevantar más altares hai un tercer llugar fayadizu pal so allugamientu: los llaterales de la ilesia, tanto'l del mediudía como'l septentrional. A lo llargo d'unu y otru puédense construyir capiyes con altares que pueden sobresalir per fora del cuerpu de la ilesia; sicasí, na so construcción, van reparase les siguientes normes: les capiyes han de tar equidistantes ente sigo; ente una y otra tien de faer un espaciu tal qu'en cada llau de cada capiya puedan abrir ventanes qu'introduzan nelles abonda lluz. Si non pueden construyise a esa distancia ente elles, van construyise abondo más xuntes, pero de forma que na parte esterior tengan forma semicircular o octogonal y tengan asina lluces pelos llaos. Nes ilesies con naves llaterales les capiyes van responder con exactitú al intercolumnio con cuenta de les columnes o les pilastres nun interfieran la vista de les mesmes... na construcción y na decoración de la ilesia, de les capiyes, de los altares y cualesquier otra parte que tenga rellación col usu y el decoro de la ilesia, nun hai d'espresase nin representase nenguna cosa que sía ayena a la piedá nin a la relixón, nin profana, deforme, cabileña o obscena, o que, a lo último ostentando magnificencia mundana o distintivos de familia, ufierte l'apariencia d'una obra xentil. Nun se prohibe, sicasí, que con vistes a la solidez de la construcción (si'l tipu d'arquiteutura asina la rique) fáiganse dellos trabayos n'estilos dóricu, xónicu, corintiu o otros asemeyaos. ... La meyor forma, que paez que yá se prefería en tiempos de los Apóstoles, ye la forma de cruz toles ilesies, y especialmente les que riquen una estructura particularmente maxestosa, tienen de construyise de cuenta que presenten la figura de la cruz, que puede ser de formes diverses, ya inclusive oblonga. Esta postrera, sicasí, hai de preferise a les otres de tipu menos común. Sicasí, si'l sitiu de la ilesia a alzar, acordies cola opinión del arquiteutu, esixe más bien otra forma, va facer según la so paecer, namás que lo apruebe l'Obispu.|''Fabricae...'' de San Carlos Borromeo<ref>Citáu en Juan Carlos Díaz, [https://arteyarquiteutura.wordpress.com/tag/carlos-borromeo/ ''El conceyu de Trento y l'arte relixoso''], en ''Arte, Arquiteutura y Patrimoniu'', 5 de xineru de 2013.</ref>}} <gallery mode="packed"> Ficheru:Universitätskapelle Münster Freiburg Panorama Altar.jpg|''[[Retablu de Hans Oberreid]]'', de [[Hans Holbein el Mozu]] (1522). Ficheru:Parmigianino - The Circumcision - 30.295 - Detroit Institute of Arts.jpg|''Circuncisión de Cristu'', de [[Parmigianino]] (1523). Ficheru:Angelo Bronzino 034.jpg|''Llamentu sobre Cristu muertu'', de [[Bronzino]] (ca. 1528-1530). Ficheru:Pâmoison de la Vierge Ligier Richier 301008 1.jpg|''Esmorecimientu de la Virxe'', de [[Ligier Richier]] (1531). Ficheru:Lucas Cranach d.J. - Christus und die Ehebrecherin.jpg|''Cristu y l'adúltera'', de [[Lucas Cranach el Mozu]] (ca. 1530-1550). Ficheru:Wittenberg Stadtkirche 1.jpg|El llamáu ''[[Reformationsaltar]]'' ("retablu de la Reforma"), de [[Lucas Cranach el Viejo]] (1547), onde los principales protagonistes de la Reforma luterana apaecen representaos como los apóstoles.<ref>Judas-Darstellung, fonte citada en [[:de:Stadtkirche Lutherstadt Wittenberg]]</ref> Ficheru:Cranach il giovane, allegoria della redenzione, 1557 01.JPG|''Alegoría de la Redención'' de [[Lucas Cranach el Mozu]] (1557). BasílicaElEscorialCrucifijo.jpg|''[[Crucifixu de Benvenuto Cellini|Crucifixu d'El Escorial]]'', de [[Benvenuto Cellini]] (1559-1562). Ficheru:Calvario Pompeo Leoni 01.TIF|''Calvariu'' de [[Pompeo Leoni]]. Ficheru:Cappella salviati, giambologna e domenico portigiani, storie della vita di s. antonino, predica.JPG|''Vida de San Antonio'', bronces de la [[Capiya Salviati]] en [[San Marcos de Florencia]],<ref>Guida Rossa, fonte citada en [[:it:Cappella Salviati]] y en [[:it:Basilica di San Marco (Firenze)]]</ref> de [[Giambologna]] y [[Domenico Portigiani]]. Ficheru:Paolo Veronese - The Madonna of the Cuccina Family - Google Art Project.jpg|''Madonna de la familia Cuccina'', de [[Veronés]] (1571). Accademia - Pietà by Titian.jpg|''[[La Piedá (Tiziano)|La Piedá]]'', de [[Tiziano]] (ca. 1573-1576). Luis_de_Morales_001.jpg|''Virxe col Neñu'', [[Luis de Morales]] (ca. 1565). Ficheru:Karel van Mander (I) - Landscape with snow and the Crucifixion.jpg|''Crucifixón'', de [[Karel van Mander]] (1599). </gallery> === Desnudu === {{VT|Desnudu nel arte}} {|align=center |[[Ficheru:Giorgione - Sleeping Venus - Google Art Project 2.jpg|thumb|300px|''Venus dormida'', de Giorgione.]]||[[Ficheru:Bacanal de los andrios.jpg|thumb|200px|''Bacanal de los andrios'', de Tiziano.]]||[[Ficheru:Life of Michael Angelo, 1912 - Tomb of Giulino de Medici.jpg|thumb|130px|Balta de Xulianu de Médici.]]||[[Ficheru:Michelangelo Buonarroti 008.jpg|thumb|250px|Unu de los grupos de ''El Xuiciu Final'' que precisaron ser cubiertos.]] |} Tres el [[desnudu renacentista]] qu'apaez nel ''Quattrocento'' col [[David (escultura de Donatello)|''David'' de Donatello]] (ca. 1440) y la [[La nacencia de Venus (Botticelli)|''Venus'' de Botticelli]] (1484), y llega hasta l'Alta Renacencia coles [[Leda y el Cisne]] [[Leda y el cisne (Leonardo)|de Leonardo]] (1503-1508) y Miguel Ángel (1530); "el nuevu [[desnudu manierista]] yera espodáu, lánguido, sofisticáu, sensual, nunca heroicu o un símbolu d'espiritualidá; una forma altamente aristocrática de lo que, na Florencia del duque [[Cosimo I de Médici|Cosimo I]], yá nunca más republicana, yera precisamente lo que más se precisaba".<ref>''the new Mannerist nude was svelte, languid, sophisticated, sensual, never heroic or a symbol of spirituality — a highly aristocratic form which, in the no longer republican Florence of Duke Cosimo I, was so much the more needed'' ([[Robert Erich Wolf]], [[Ronald Millen]], [https://books.google.es/books?id=wzn7zMgI-3gC&q=%22mannerist+nude%22&dq=%22mannerist+nude%22&hl=es&sa=X&ei=GrBkU563DqaU0AXdvoGgCA&ved=0CDQQ6AEwAA ''Renaissance and Mannerist Art''] 1968, pg. 86.</ref> Sicasí, más allá del so "heroicidá" formal, el conceutu de [[desnudu heroicu|desnudu "heroicu"]], que prestigiaba a un poderosu retratáu comparándolo con dalguna figura mitolóxica, sí que tuvo desenvolvimientu a lo llargo del sieglu XVI (''[[Andrea Doria como Neptunu]]'' y ''[[Cosme de Médicis como Orfeo]]'', dambos de [[Bronzino]], ''[[Carlos V y el Raxón|Carlos V ganando'l Raxón]]'', de [[Leone Leoni]]), incluyendo dalgunu femenín.<ref>[https://www.museodelprado.es/esposiciones/info/en-el-museo/la semeya-de la renacencia/ La semeya del Renacimientu], esposición nel Muséu del Prado, 2008 (Manuel Caballero, [http://www.diariodecadiz.es/article/ocio/164015/retrato/renacencia.html reseña periodística]).</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Agnolo bronzino, ritratto di cosimo I de' medici come orfeo, 1537-39 (citaz. del torso belvedere).JPG|''[[Cosme I de Médicis]] como Orfeo'', de [[Bronzino]], ca. 1537-1539. Ficheru:Andrea_Doria_as_Neptun_by_Angelo_Bronzino.jpg|''[[Andrea Doria]] como Neptunu'', de Bronzino, ca. 1540. Ficheru:Emperor Charles Conquers Furor (Leone Leoni).jpg|''[[Carlos V y el Raxón|Carlos V apoderando al Raxón]]'', de [[Leone Leoni]], ca. 1550. Ficheru:Diana the Huntress - School of Fontainebleau, attributed to Luca Penni.jpg|''[[Diana de Poitiers]] como la diosa Diana'', de [[Luca Penni]], ca. 1550. </gallery> Nun s'acutó a nengún xéneru; apaez nes escenes mitolóxiques y nes semeyes, n'alegoríes ya inclusive en temes relixoses que de dalguna manera escusar ([[Adán y Eva]], [[les fíes de Lot]], [[Susana y los vieyos]], [[la Madalena]], martirios femeninos, [[el Xuiciu Final]], etc.) Pal cambéu nel tratamientu formal del desnudu foi bien importante l'impautu que tuvo la [[Venus dormida (Giorgione)|Venus de Giorgione]] (1507-1510), como puede trate na [[bacanal de los andrios|Bacanal de Tiziano]] (1523-1526), dambes obres asitiaes cronológicamente nel Altu Renacimientu, o na [[Venus de Urbino]] y les [[poesíes (Tiziano)|"poesíes"]] del llonxevu maestru venecianu, yá de mediaos del sieglu;<ref>[https://www.museodelprado.es/esposiciones/info/en-el-museo/tiziano/la-exposicion/seiciones/el desnudu baltáu-y-las-poesias/ ''El desnudu baltáu y les poesíes”''] (esposición ''Tiziano'' nel Muséu del Prado): "Escontra 1551, Tiziano y Felipe II tuvieron de falar en Augsburgu de les “[[Poesíes (Tiziano)|poesíes]]”, seis obres mitolóxiques concebíes pa prestu de los sentíos que'l pintor apurriría al monarca ente 1553 y 1562 y que visualicen aspeutos fundamentales de la teoría del arte veneciano como la primacía del color sobre'l dibuxu. Esta seición, la única non puramente cronolóxica, inclúi otres obres, principalmente La [[Venus de Urbino]], qu'ilustren la decisiva contribución de Tiziano al tratamientu del desnudu femenín baltáu." Esa última obra (de 1538) ye considerada por [[Mark Twain]] como "la más lloca, llaina y obscena pintura que tien el mundu" (citáu en Brooks -fonte citada en [[Erotismu#Dibuxo y pintura]]-). Les "poesíes" ilustren escenes de ''[[Les metamorfosis]]'' d'Ovidio. <gallery mode="packed"> Ficheru:Tiziano_-_Venere_di_Urbino_-_Google_Art_Project.jpg|La Venus de Urbino (nun pertenez al grupu de les "poesíes"). Ficheru:Tizian_-_Danae_receiving_the_Golden_Rain_-_Prado.jpg|[[Danae recibiendo l'agua d'oru]] Ficheru:Venus_and_Adonis_by_Titian.jpg|[[Venus y Adonis (Tiziano)]] Ficheru:TitianDianaCallistoEdinburgh.jpg|[[Diana y Calisto]] Ficheru:Titian_-_Diana_and_Actaeon_-_1556-1559.jpg|[[Diana y Acteón]] Ficheru:Tizian_085.jpg|[[El raptu d'Europa (Tiziano)|El raptu d'Europa]] Ficheru:Perseo_y_Andrómeda,_por_Tiziano.jpg|[[Perseo y Andrómeda]] Ficheru:Actaeon.jpg|[[Muerte de Acteón]] (a pesar de pertenecer al ciclu de Diana, nun se suel computar como una de les "seis poesíes"). </gallery> </ref> según la ''[[terribilitá]]'' miguelangelesca de les figures de la [[Capiya Medicea]] (1521-1534, rematada por [[Giorgio Vasari|Vasari]] y [[Ammannati]] en 1555). El mayor escándalu protagonizar el mesmu [[Michelangelo]] n'[[El Xuiciu Final (Capiya Sixtina)|el ''Xuiciu Final'' de la Capiya Sixtina]] (1535-1541), onde les almes de los bonaventuraos apaecen con tales desnudeces y postures que resultaben inadmitibles según los cánones del [[Conceyu de Trento]]. Tuvo que ser censuráu, confiándose la función a [[Daniele da Volterra]] que aportó a conocíu por ''il Braghettone'' (1564-1566). [[El Greco]] ufiertar a sustituyir dafechu la obra (1570). Na [[dómina victoriana]] la exhibición pública de los desnudos artísticos, anque llexitimada pol estudiu de la historia del arte, yera problemática. Inclusive nos nuesos díes sigue siendo un asuntu delicáu, como demostró la retirada del metro de Londres del cartelu que promocionaba una esposición de [[Lucas Cranach el Viejo]].<ref>Susana Calvo Capilla, [http://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/ochobre_08/14102008_02.htm ''L'escándalu que llegó del pasáu''].[http://cultura.elpais.com/cultura/2008/02/13/actualidad/1202857204_850215.html Noticia n'El País, con imaxe del cartelu], 13 de febreru de 2008.</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Benvenuto cellini (attr.), nudo femminile disteso.JPG|''Desnudu'', atribuyíu a [[Benvenuto Cellini]]. Ficheru:Giampietrino Death of Cleopatra.jpg|''Muerte de Cleopatra'', de [[Giampietrino]]. Ficheru:Giulio Romano - Cupid and Psyche - WGA09566.jpg|''[[Cupidu y Psique]]'', de [[Giulio Romano]], 1526-1528. Ficheru:Lucas Cranach d. Ä. - Quellnymphe (Museo Thyssen-Bornemisza).jpg|''La ninfa de la fonte'', de [[Lucas Cranach el Viejo]], 1530-1535. Ficheru:Hans Baldung Grien - Adam und Eva (Museo Thyssen-Bornemisza).jpg|''[[Adán y Eva]]'', de [[Hans Baldung]]'', 1531. Ficheru:Correggio 028c.jpg|''[[Xúpiter y Ío]]'', de [[Correggio]], 1531-1532. Ficheru:Pontormo, venere e amore da michelangelo, 1533 ca. 01.jpg|''[[Venus y Amor]]'' o ''[[Venus y Cupidu]]'', de [[Pontormo]], sobre un dibuxu de [[Michelangelo]], ca. 1533.<ref>AA.VV., Galleria dell'Accademia, Giunti, Firenze 1999. ISBN 88-09-04880-6. Fonte citada en [[:it:Venere y Amore]]. Col mesmu títulu o tema (bien aparente al Manierismu) hai otres obres, como les de [[Hans Baldung]] ([http://www.kmm.nl/object/KM%20110.804/Venus-and-Amor?artist=Hans%20Baldung%20Grien%20(1484%20-%201545)&characteristic=&characteristic_type=&van=0&tot=0&start=0&fromsearch=1 ficha nel Kröller Müller]), [[Holbein el Mozu]] (Batschmann, Oskar & Griener, Pascal. Hans Holbein. Reaktion Books, 1999. ISBN 1-86189-040-0, fonte citada en [[:en:Venus and Amor]]), [[Lucas Cranach el Viejo]] y [[Lucas Cranach el Mozu|el Mozu]] ([http://www.nationalgallery.org.uk/about-us/lucas-cranach-the-elder-cupid-complaining-to-venus ficha na National Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930065114/https://www.nationalgallery.org.uk/about-us/lucas-cranach-the-elder-cupid-complaining-to-venus|date=2020-09-30}}), [[Lorenzo Lotto]] ([http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/436918 Ficha nel Metropolitan]), [[Jan Saenredam]], etc. Tamién se pintaben alegoríes más complexes, como ''Venus, cupido, la llocura y el tiempu'', que ye unu de los títulos posibles de la ''[[Alegoría del trunfu de Venus]]'' de [[Bronzino]], ''[[Venus cegando a Cupidu]]'' de [[Tiziano]] (Galeria Borghese, fonte citada en [[:en:Venus Blindfolding Cupid]]), ''[[Venus, Adonis y Cupidu]]'', de Annibale Carracci, ''[[Venus y Amor descubiertu por un sátiru]]'', de [[Correggio]], ''[[Marte y Venus con Cupidu y un perru]]'', de [[Veronés]] (National Gallery of Scotland, fonte citada en [[:en:Mars and Venus with Cupid and a Dog]]), etc. Ver tamién [[Venus (mitoloxía)|Venus]] y [[Cupidu]]. {{commonscat|Venus and Cupid}}</ref> Ficheru:Francesco Mazzola, called Parmigianino - Bow-carving Amor - Google Art Project.jpg|''Cupidu preparando'l so arcu'', de [[Parmigianino]], 1534-1535. Ficheru:Altdorfer, Albrecht - Lot und seine Töchter - GG 2923 - Kunsthistorisches Museum.jpg|''[[Lot y les sos fíes]]'', d'[[Altdorfer]], 1537. Ficheru:DianeLouvre.jpg|''[[Fonte de Diana]]'', de [[Germain Pilon]]. Ficheru:Vénus à sa toilette - Musée du Louvre Peintures RF 658.jpg|''Venus nel bañu'', de la [[escuela de Fontainebleau]], ca. 1550. Ficheru:Allégorie de l'immaculée conception (Vasari).png|''Alegoría de la Inmaculada Concepción'', de [[Giorgio Vasari]], ca. 1550. Ficheru:Villa La PetraiaIMG 2540 05.JPG|''Hércules y Anteo'', d'[[Ammannati]]. Ficheru:Bartolomeo ammannati, fontana di sala grande, 1556-1561 01.JPG|''Fontana di Sala Grande'', d'[[Ammannati]], 1556-1561. Ficheru:Chrispijn van den Broeck - Het Laatste Oordeel (03).jpg|''El xuiciu final'', de [[Crispin van den Broeck]], 1560. Ficheru:Giambologna, gesso di Firenze che domina Pisa 02.JPG|''Florencia apoderando a Pisa'', de [[Giambologna]] y [[Pietro Francavilla|Francavilla]], 1565-1570. Ficheru:Nascita di Venere Palazzo Vecchio n02.jpg|''Nacencia de Venus'', de [[Giorgio Vasari]], 1556-1558. Ficheru:Heinrich Bollandt - Venus und Cupidu.jpg|''[[Venus y Cupidu]]'', de [[Lucas Cranach el Mozu]]. Ficheru:Alessandro Allori - Susanna and The Elders - WGA00186.jpg|''[[Susana y los vieyos (Allori)|Susana y los vieyos]]'', d'[[Alessandro Allori]]. Ficheru:Mercurius by Giambologna (casting in Pushkin museum) by shakko 05.jpg|''[[Mercuriu volante]]'' o ''[[Mercuriu volador|volador]]'',<ref>[https://web.archive.org/web/20140523230131/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/15795.htm Ficha en Artehistoria]. Ver tamién [[Fonte de Mercuriu]].</ref> de [[Giambologna]], 1564. Ficheru:FloArch0.jpg|''Alegoría de l'arquiteutura'', de [[Giambologna]]. Ficheru:Backer Judgment.JPG|''El xuiciu final'', de [[Jacob de Backer]], 1580. Ficheru:Cornelis Cornelisz. van Haarlem 002.jpg|''La cayida de los titanes'', de [[Cornelis Cornelisz. van Haarlem]], ca. 1588. Ficheru:Pietro francavilla, giasone, da palazzo zanchini-corbinelli, 1589, 01.JPG|''Jasón'', de [[Pietro Francavilla|Francavilla]], 1589. Ficheru:Jacopo Zucchi - Amor and Psyche.jpg|''[[Amor y Psique]]'',<ref>[[Apuleyo]], ''Les Metamorfosis'', fonte citada en [[:en:Cupid and Psyche]] y [[:it:Amore y Psiche]]. Ver tamién [[Cupidu]] y [[Psique (mitoloxía)]].</ref> de [[Jacopo Zucchi]], 1589. Ficheru:Venus, Adonis y Cupidu (Carracci).jpg|''[[Venus, Adonis y Cupidu (Annibale Carracci)|Venus, Adonis y Cupidu]]'', d'[[Annibale Carracci]], 1590. Ficheru:Pietro Francavilla - Apollo Victorious over the Python - Walters 27302.jpg|''Apolo victoriosu sobre Pitón'', de [[Pietro Francavilla|Francavilla]], 1591. Ficheru:Brueghel,_Jan_the_Elder_and_Backer,_Jacob_de_-_Diana_und_Aktaion_-_c._1595.jpg|''[[Diana y Acteón]]'', de [[Jan Brueghel el Viejo]] y [[Jacob de Backer]], 1595. Ficheru:Jacob de Backer (Flemish, active 1545 - 1600) - Paris Being Admitted to the Bedchamber of Helen - Google Art Project.jpg|''Paris nel cuartu d'Helena'', [[Jacob de Backer]], ca. 1585-1590. Ficheru:Aachen, Hans von - Tri gracie (1604).jpg|''[[Los trés gracies]]'', de [[Hans von Aachen]], 1604. </gallery> {|align=center |[[Ficheru:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|135px|''[[Amor Vincit Omnia]]'', de [[Caravaggio]], 1602. Inaugura'l Barrocu.]]||[[Ficheru:Hipómenes y Atalanta (Reni).jpg|thumb|250px|''[[Atalanta y Hipomenes]]'', de [[Guido Reni]], 1618-1619. Ente'l caravaggismo y el clasicismu de los Carraci.]] |} === Paisaxe === [[Ficheru:Fiesta campestre.jpg|thumb|''[[Conciertu campestre (Tiziano)|Conciertu campestre]]'', ca. 1509. Atribuyida enantes a Giorgione, interprétase anguaño como una obra de mocedá de [[Tiziano]], cola tema de l'alegoría de la poesía, reconstrucción visual de l'[[Arcadia]] de les ''[[Bucóliques]]'' de [[Virxiliu]] tal como se reinterpretaban por [[Jacopo Sannazaro]].<ref>Ficha na web del Louvre, fonte citada en [[:en:Pastoral Concert]]</ref>]] [[Ficheru:Crossing the River Styx.jpg|thumb|''[[El pasu de la llaguna Estigia]]'', de [[Joaquín Patinir]], ca. 1520-1524.]] [[Ficheru:Dosso Dossi 023.jpg|thumb|''[[Adoración de los Magos]]'', de [[Dosso Dossi]], ca. 1530-1542.<ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/dosso-dossi-the-adoration-of-the-kings Ficha na National Gallery]</ref>]] [[Ficheru:Maerten van Heemskerck - Panorama with the Abduction of Helen Amidst the Wonders of the Ancient World - Walters 37656.jpg|thumb|''Secuestru d'Helena y les maravíes del mundu antiguu'', de [[Martin van Heemskerck]], 1535.]] [[Ficheru:Jacopo Tintoretto - Latona ei contadini della Licia.jpg|thumb|''[[Latona]] convirtiendo en xaronques a los llabradores de Licia'', de [[Tintoretto]], 1545-1548.]] [[Ficheru:Herri met de Bles 005.jpg|thumb|''[[La fuxida a Exiptu]]'', de [[Herri met de Bles]], antes de 1560.]] [[Ficheru:LeBaindeDianeClouet.jpg|thumb|''[[El bañu de Diana]]'', de [[François Clouet]], 1558-1559.]] [[Ficheru:Gillis Mostaert - A scene of war and fire.jpg|thumb|''Escena de guerra y fueu'', de [[Gillis Mostaert]], 1569.]] [[Ficheru:Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|thumb|[[Tapiz flamencu]] con escena de caza y escudu d'armes, cartón de [[Stradanus]] (Jan Van der Straet o Giovanni Stradano).]] [[Ficheru:Lucas van Valckenborch 006b.jpg|thumb|''El branu'', de [[Lucas van Valckenborch]], 1585.]] [[Ficheru:El Greco View of Toledo.jpg|thumb|''[[Vista de Toledo]]'', d'[[El Greco]], 1604-1614.]] {{VT|Pintura de paisaxes}} Anque'l paisaxe nun ye nesta dómina un xéneru propiu por sigo mesmu, sinón el fondu de les composiciones d'otros xéneros, en dellos casos (especialmente na [[pintura flamenca]]) cobra un estraordinariu valor al suponer la mayor parte de la superficie pictórica. Ta bien presente na [[pintura mitolóxica]] y tamién en bona parte de la [[pintura relixosa]]. Evoluciona escontra'l [[paisaxe barroco]]. <gallery mode="packed"> Ficheru:Leonardo da Vinci Virgin of the Rocks (National Gallery London).jpg|''[[La Virxe de les roques]]'', de [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] (dos versiones, de 1483 a 1508). Accademia - La tempesta - Giorgione.jpg|''[[La torbonada (pintura)|La torbonada]]'', de [[Giorgione]], 1507-1508. Ficheru:Giovanni bellini, madonna di brera, 1510, 01 adjusted.JPG|''[[Madonna di Brera]]'',<ref>Titulada ''Madonna col Bambino'' na Pinacoteca di Brera ([http://www.brera.beniculturali.it/Page/t04/view_html?idp=141#contenuto Sala VI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122030/http://www.brera.beniculturali.it/Page/t04/view_html?idp=141#contenuto|date=2016-03-04}}). Nun tien de confundir se cola ''[[Pala di Brera]]'', de Piero della Francesca, que tamién ye dacuando denomada ''Madonna di Brera'', pos ye una ''sacra conversazione'' en redol a la Virxe col Neñu.</ref> de [[Giovanni Bellini]], 1510. Ficheru:Albrecht Altdorfer 045.jpg|''San Jorge ganando al dragón'', d'[[Altdorfer]], 1510. Ficheru:Andrea briosco, san giorgio.JPG|''San Xurde y el dragón'', d'[[Andrea Briosco]]. </gallery><gallery mode="packed"> Ficheru:Andrea briosco, vulcano che forgia l'arco di cupido.JPG|''Vulcano forxando l'arcu de Cupidu'', d'[[Andrea Briosco]]. Ficheru:Lucas van Leyden - Lot and his Daughters - WGA12932.jpg|''[[Les fíes de Lot]]'', de [[Lucas van Leyden]], ca. 1520. Ficheru:Correggio Noli Me Tangere.jpg|''[[Noli me tangere (Correggio)|Noli me tangere]]'', de [[Correggio]], 1525. Ficheru:Jan van Scorel - Maria Magdalena (Rijksmuseum Amsterdam version).jpg|''María Madalena'', de [[Jan van Scorel]], 1530. </gallery> Ye bien significativu l'impautu que sobre los pintores flamencos tenía'l casi preceptivu viaxe a Italia que realizaben tres el so aprendizaxe nos sos talleres locales, enllenando los sos paisaxes de roques y cumes serrapatosos, de les que la so redolada escarez. Sicasí, el paisaxe flamenco ye de gran orixinalidá, caracterizándose pol gustu pol detalle perfeccionista de la so escuela y les sos tradiciones téuniques (llegóse a dicir que los cuadros flamencos son miniatures en grande, ente que los cuadros italianos son frescos en pequeñu). "Considerar a [[Joaquín Patinir]] como'l primera paisaxista. Ye'l iniciador de la nueva representación [[panorámica]] del paisaxe. Asítiase ... como observador eleváu y la so mirada contempla tol panorama, d'onde vien la espresión ''[[paisaxe panorámico]]''. Pa sorrayar l'alloñanza, Patinir delimita cromáticamente tres zones de colores: el pardu nel planu delanteru, el verde na zona media dominante y l'azul pal planu posterior llonxanu onde l'horizonte confundir col cielu. ... [[Herri met de Bles]], sobrín de Patinir, perpetúa los procedimientos d'ésti, con una inspiración más onírica. Ufierta una factura más relaxada y anueva con una gama particular de tonos pardu-colloraos y visiegos azules. [[Lucas Gassel]] tamién s'inspira direutamente en Patinir. Consigue satisfaer el so amor sincero pola naturaleza y xuntar col so interés pola xeografía, aguiyada polos grandes descubrimientos de la dómina. Aplicar a la topografía de les ciudaes, lo que-y fai antecesor de los paisaxistes urbanos. [[Cornelis Massys]] conformar a les regles del paisaxe panorámico, amosando la tensión y aridez de les ciudaes y l'horizontalidá del paisaxe. Gracies a esti maestru y a partir d'estes feches, escontra mediaos del sieglu XVI, el paisaxe imaxinario y panorámico practicáu ya introducíu por Patinir sufre una simplificación. L'amplitú y entueyu de formes, xunto cola inverosimilitud, sumen en favor d'una representación más fiel de la realidá. [[Jacob Grimmer]] casa perfectamente con esti enclín realista. [[Gillis Mostaert]], que collabora con Grimmer, ta animáu pola mesma busca de verdá oxetiva. El calter escepcional de les obres d'[[El Bosco]] y de [[Pieter Bruegel el Viejo|Bruegel]] inscribir al marxe y a rodapiellu de la influencia dominante de la Renacencia italiana sobre la [[escuela d'Amberes]], representada por [[Frans Floris]] y los [[manierismu d'Amberes|manieristes antuertpienses]] d'empiezos del sieglu XVI. ... Herederu de [[primitivos flamencos|los primitivos]], los planos alloñaos d'El Bosco contienen los paisaxes más realistes que se pintaren dende [[Van Eyck]]."<ref name="segep.com">Georges D. de Jonckheere, [http://www.segep.com/medies/fichiers/le_paysage_dans_la_peinture_flamande.pdf ''Le paysage dans la pinture flamande'']</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Pierino da vinci, leda e il cigno 02.JPG|''[[Leda y el cisne]]'', de [[Pierino da Vinci]], antes de 1553. Ficheru:Guglielmo della porta, diana e callisto, 1553-55.JPG|''[[Diana y Calisto]]'', de [[Guglielmo della Porta]], ca. 1553-1555. Ficheru:Actaeon.jpg|''Muerte de Acteón'', de [[Tiziano]], 1559-1575. Ficheru:Oración en el huerto - Luis de Morales.jpg|''La oración nel güertu'', de [[Luis de Morales]], 1560-1570. Ficheru:Small berger Paris by juan de juanes (09).jpg|''El xuiciu de Paris'', de [[Juan de Juanes]]. </gallery> Detéctase un cambéu fondu nel arte flamenco de la segunda metá del sieglu XVI, rellacionáu colos tresformamientos económicu-sociales y políticu-relixoses que la so violencia se explicitó cola [[revuelta de Flandes]] (1568). "La represión relixosa acompañada d'una revolución social llena Flandes de molición, llevando a la miseria o l'exiliu a numberosos artistes. A pesar de les vicisitúes de los tiempos l'arte tresformar en fondura sol impulsu d'un ideal menos austeru ... L'arte del paisaxe metamorfosiar y seculariza. Renaz con [[Pieter Bruegel el Viejo]] (el paisaxista más importante del sieglu XVI), los [[Valckenborch]], [[Gillis Mostaert]] y [[Jacob Grimmer]]. ... Anque los sos cuadros caltienen un fondu simbolismu, [Bruegel] foi'l primeru n'esprendese del xéneru relixosu. ''Naa'r leven'' ("de la vida") foi la so divisa y la so única guía. Escontra finales del sieglu XVI apréciase cada vez más que les obres de paisaxe siguen les buelgues de Bruegel y Grimmer. [[Hans Bol]], artista conservador .... va influyir nos Savery. [[Jacob Savery]] realiza una obra con suxetos populares, ente que'l so hermanu [[Roelandt Savery|Roelandt]] ... alloñar de les [[escenes de xéneru]] y anueva con paisaxes origianes: montes y forestas poblaes d'animales estraños. [[Lucas van Valckenborch|Lucas]] y [[Marten van Valckenborch]] son los verdaderos precursores del paisaxe manierista [de finales de sieglu] ... perpetuen con ésitu la tradición de Patinir, anque abandonen los trés zones cromátiques ... pa reemplazales por un coloríu más unificáu. Como Pieter Bruegel, pinten meses y estaciones. La so modernidá mora sobremanera na eleición de nuevos suxetos: descripción d'estes elegantes o l'actividá de ciudaes y los sos príncipes. Constátase qu'asignen a los sos cuadros otru oxetivu, más decorativu, n'harmonía col gustu d'una nueva y rica vecería de mercaderes llaboriegos ya ilustraos d'Amberes, d'Alemaña o d'Austria. Un ciertu estancamientu afecta al arte a finales del sieglu XVI, en parte pola emigración d'artistes de talentu por causa de los problemes relixosos. Ente que los hermanos Valckenborch establecer en Francfort y en Linz, Roelandt Savery, en pasando per Holanda col so hermanu Jacob, va dir a Praga, y Gillis van Coninxloo va dexar Amberes pol monte renano antes de volver a Amsterdam. [[Gillis van Coninxloo]] representa'l postreru maestru paisaxista importante del sieglu XVI. Ignórase si fixo'l viaxe a Italia, pero en concencia los sos cuadros amuesen una fuerte influencia italiana. Nos sos grandes paisaxes forestales remembra la tradición veneciana, ente que los montes fantásticos recuerden a Patinir... Dende 1584 ... hasta 1595 va ser el xefe de files d'un grupu de paisaxistes que más tarde se llamará la [[escuela de Frankenthal]]. Estos artistes yeren na so mayoría flamencos, pero numberosos holandeses xuniéronse-yos. ... una corriente que dalgunos denominen ''paisaxe manierista''. Nesta llinia trabayaron [[Pieter Schoubroeck]] y [[Antoine Mirou]] ... según [[Krestiaen de Keunik]], [[David Vinckboons]] y [[Abraham Govaerts]]. Les sos producciones engloban al empar el fin del XVI y l'empiezu del XVII. A empiezos del sieglu XVII, [[Joos de Momper]] ye unu de los primeros maestros flamencos, si non el primeru, en consagrase puramente al paisaxe ... El so estilu atopar nos paisaxes acoradaos de [[Tobias Verhaecht]]. Nesta dómina... trabayó'l misteriosu ''[[Maestru de los paisaxes d'iviernu]]'' que, va dellos años, identificar con [[Gysbrecht Leytens]], maestru que dio al monte ivernizu una estraña apariencia d'inmovilidá, romántica y casi irreal."<ref name="segep.com"/> Los [[manieristes d'Amberes]] d'empiezos del sieglu XVII siguíen produciendo paisaxes pa una demanda cada vez más amplia ya internacional.<ref>[https://books.google.es/books?id=mwPqAAAAMAAJ&q=%22mannerist+landscape%22&dq=%22mannerist+landscape%22&hl=es&sa=X&ei=BfhlU7XwMfCY1AX7soDACg&ved=0CFoQ6AEwBQ ''Mannerist landscape painting in early seventeenth century Antwerp'' y ''The final years of mannerist landscape''] en ''La peinture dans les pays-bas au 16y siècle: pratiques d'atelier : infrarouges et autres méthodes d'investigation'', Peeters, 1999, pg. 181-187.</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Bruegel, Pieter de Oude - De val van icarus - hi res.jpg|''[[Paisaxe cola cayida de Ícaro|La cayida de Ícaro]]'', de [[Pieter Bruegel el Viejo]], datación aldericada. Ficheru:Pieter Bruegel the Elder - Winter Landscape with Skaters and Bird Trap - WGA03333.jpg|''Paisaxe con patinadores y trampa pa páxaros'', de [[Pieter Brueghel el Viejo]]. Ficheru:Pieter Bruegel the Elder - Hunters in the Snow (Winter) - Google Art Project.jpg|''Cazadores na nieve'', de [[Pieter Brueghel el Viejo]], 1565. Ficheru:Die Elster auf dem Galgen.jpg|''[[La pega sobre'l cadafalsu]]'', de [[Pieter Brueghel el Viejo]], 1568. </gallery> En cuanto al paisaxe italiano, que nel ''Quattrocento'' apaez como un estudiu humanísticu de la naturaleza (la flora detallada de [[Botticelli]]), recibe un tratamientu espectacular por [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] y ye parte esencial na [[escuela veneciana]] del Altu Renacimientu (los [[Bellini]], [[Giorgione]], [[Tiziano]]). Considerar a [[Niccolò dell'Abbate]] el introductor del "paisaxe manierista italianu" en Francia.<ref>[http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/gao/9781884446054.article.T000058 oxfordindex]</ref> A finales de sieglu, los [[pintura clasicista|clasicistes romanos]] desenvolvieron el conceutu de "[[paisaxe ideal]]" (claro, harmónicu, montiegu, bañáu pola lluz del sol, de composición rigorosa, con planos estructurados a manera d'escenariu -si contién figures mitolóxiques y construcciones clásiques, denominar "[[paisaxe heroico]]"-), estremáu del "[[paisaxe universal]]" o panorámica, desenvuelta polos flamencos.<ref>Stukenbrock y Topper, ''1000 obres maestres de la pintura europea'', Könemann, 2000; voz "paisaxe", pg. 997.</ref> El paisaxe manierista español, que tien la so tradición llocal no [[hispanoflamenco]], recibe nel sieglu XVI la influencia italiana y tien la so culminación a finales de sieglu con [[El Greco]].<ref>[[Fernando Marías Franco|Fernando Marías]], ''El Greco y el paisaxe español del sieglu XVI'', en [http://www.amigosmuseoprado.org/ficha_actividad.cfm?idActividad=124&cursu=1&historico=1&idCategoria=14 ''Los paisaxes del Prado''], Fundación d'Amigos del Muséu del Prado, 1992-1993</ref> <gallery mode="packed"> Ficheru:Jacob Grimmer - Landscape - WGA10693.jpg|''Paisaxe'', de [[Jacob Grimmer]]. Ficheru:The Animals Entering Noah's Ark 1570s Jacopo Bassano.jpg|''L'arca de Noé'', de [[Jacopo Bassano]], 1570. Ficheru:L'Enlèvement de Proserpine - Nicolò dell'Abbate - Musée du Louvre Peintures RF 3772 - photo 2.jpg|''El raptu de Proserpina'', de [[Niccolò dell'Abbate]], ca. 1570. Ficheru:Mosca Antonius und Kleopatra.jpg|''Antonio y Cleopatra'', de [[Giovanni Maria Mosca]] </gallery><gallery mode="packed"> Ficheru:Venus y Adonis (Veronese).jpg|''[[Venus y Adonis (Veronés)|Venus y Adonis]]'', de [[Veronés]], 1580. Ficheru:Annibale Carracci - River Landscape - Google Art Project.jpg|''Paisaxe fluvial'', d'[[Annibale Carracci]], ca. 1590. Ficheru:Agostino Carracci - Landscape with Bathers - WGA4401.jpg|''Paisaxe con bañistas'', d'[[Agostino Carracci]], 1597-1599. Ficheru:Abraham Bloemaert - Landscape with the Prophet Elijah in the Desert - WGA2277.jpg|''Paisaxe col profeta Elías nel desiertu'', [[Abraham Bloemaert]], ca. 1610. </gallery> === Semeya === {{VT|Semeya|Pintor de cámara}} {|align=center |[[Ficheru:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|140px|''[[La Gioconda]]'', de [[Leonardo da Vinci]], 1503-1519.]]||[[Ficheru:La Fornarina.jpg|thumb|160px|''[[La Fornarina]]'', de [[Rafael Sanzio]], 1519.]]||[[Ficheru:Isabella of Portugal by Titian.jpg|thumb|180px|''[[Semeya d'Isabel de Portugal]]'', de [[Tiziano]], 1548.]] |} "Ciertes carauterístiques del [[semeya manierista]] fueron señalaes polos críticos d'arte y sirven pa estremar esti de [[semeya renacentista|los sos antecedentes renacentistes]]. [[John Shearman|Shearman]] propón a [[Leonardo da Vinci]] como artista que —en términos de la plástica meyor articula la estética manierista, porque estableció un nuevu y más ambiciosu conceutu de la semeya que "describe non yá les cualidaes esteriores del suxetu sinón tamién les cualidaes interiores de la mente".<ref>[[John Shearman]] -[[:en:John Shearman]]-, 1967, citáu y glosáu n'Enrique Ballón y otros, [https://books.google.es/books?id=2WddAAAAMAAJ&q=%22semeya+manierista%22&dq=%22semeya+manierista%22&hl=es&sa=X&ei=kf5kU5WiFIab1AWV0ICYBA&ved=0CEoQ6AEwBA ''De pallabres, imáxenes y símbolos: homenaxe a José Pascual Buxó''], Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, 2002, pg. 179.</ref> Dempués de les semeyes realizaes por [[Rafael Sanzio|Rafael]] na corte papal, los más influyentes fueron los de [[Tiziano]] para Carlos V, que superaron l'hasta entós preferencia de los Habsburgu (dende la dómina de Maximiliano y los Reis Católicos) por pintores nórdicos ([[Xuan de Borgoña]], [[Michael Sittow]]).<ref>''Reyes y mecenes'', catálogu d'esposición, Muséu de Santa Cruz, Toledo, 1992.</ref> Na segunda metá del sieglu XVI va trunfar na corte española un modelu más sobriu: "... la semeya cortesana que se realiza por encargu de Felipe II. Anque son semeyes realistes, nun eviten el distanciamientu que emanan los representaos, siguiendo'l modelu de la semeya manierista d'otres cortes europees. Funden la minuciosidad de lo flamenco cola riqueza de color veneciana. [[Alonso Sánchez Coello]] foi siguidor del retratista flamencu [[Antonio Moro]] tocantes a l'austeridá y el hieratismo cortesanu, anque intenta la penetración psicolóxica y cierta vitalidá personal. Destaca les figures asitiándoles sobre un fondu escuru y dándo-yos un tonu doráu a la manera veneciana. El preciosismu namái s'aplica al vestuariu y les xoyes. L'estilu ... foi siguíu por [[Juan Pantoja de la Cruz]]."<ref>Araceli Cabeces, [https://books.google.es/books?id=-S8bAgAAQBAJ&pg=PT264&dq=%22semeya+manierista%22&hl=es&sa=X&ei=kf5kU5WiFIab1AWV0ICYBA&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22semeya%20manierista%22&f=false ''Historia del arte n'España''], Ministeriu d'Educación, 2012. * José Pascual Buxó, [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2090749 ''Arcimboldo y Góngora, les téuniques de la semeya manierista''], 2004 * [http://smarthistory.khanacademy.org/bronzino-portraits.html Bronzino and The Mannerist Portrait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007043349/http://smarthistory.khanacademy.org/bronzino-portraits.html|date=2014-10-07}} * [[John Pope-Hennessy]], ''La semeya na Renacencia'', AKAL, 1985, ISBN 84-7339-721-5 -[[:en:John Pope-Hennessy]]- * Alistair Smith, ''Renaissance portraits'', National Gallery, 1973 * Renaissance Portraits: Exhibition November 6 Through December 6, 1939 at the Galleries of Nicholas M. Acquavella, 1939 * ''Renaissance cares: Van Eyck to Titian'' Lorne Campbell, Philip Attwood, National Gallery, 2008 * Nathalie Mandel, ''Portraits of the Renaissance'', Assouline, 2007 * Lorne Campbell, ''Renaissance Portraits: European Portrait Painting in the 14th, 15th, and 16th Centuries'' * Dana Bentley-Cranch, ''The Renaissance Portrait in France and England: A Comparative Study'', Honoré Champion Éditeur, 2004 * Klára Garaš, ''Italian Renaissance Portraits'', Corvina Kiadó, 1981</ref> En Bérgamo desenvolvióse la obra, apocayá reivindicada, de [[Giovanni Battista Moroni]]. En ''[[El xastre (Moroni)|El xastre]]'' realiza la primer semeya d'un trabayador manual.<ref>[http://www.royalacademy.org.uk/exhibition/giovanni-battista-moroni Esposición de la Royal Academy], 2015.</ref> El [[semeya ecuestre]] que, con precedentes nel ''Quattrocento'', trunfa a partir del ''[[Carlos V en Mühlberg]]'' de Tiziano, va tener el so culminación coles escultures de [[Pietro Tacca]], yá nel sieglu XVII. <gallery mode="packed"> Ficheru:Parmigianino Selfportrait.jpg|''[[Autorretratu nun espeyu convexu]]'', de [[Parmigianino]], ca. 1523.<ref>Web del Kunshistorisches, fonte citada en [[:it:Autoritratto entro unu specchio convesso]]</ref> Ficheru:Parmigianino 025.jpg|''[[Semeya d'un coleicionista]]'', de [[Parmigianino]], ca. 1524.<ref>Mario Di Giampaolo ed Elisabetta Fadda, Parmigianino, Keybook, Santarcangelo di Romagna 2002. ISBN 88-18-02236-9. Fonte citada en [[:en:Ritratto di un collezionista]]</ref> Ficheru:Bacchiacca - Portrait of a young lady holding a cat.jpg|''Semeya de dama con gatu'', de [[Bacchiacca]], 1525. Ficheru:Hans Baldung, Self-Portrait.jpg|Autorretratu de [[Hans Baldung]], 1526. Ficheru:Lucas Cranach d. Ä. - Diptych with the Portraits of Luther and his Wife - WGA05704.jpg|''Lutero y la so esposa'', de [[Lucas Cranach el Viejo]], 1529. Ficheru:Lucas Cranach d.Ä. - Weibliche Halbfigur mit Federhut (Aschaffenburg).jpg|''Dama con sombreru de plumes'', de [[Lucas Cranach el Viejo]]. Ficheru:Dosso Dossi 01.jpg|''Semeya de guerreru'', de [[Dosso Dossi]], ca. 1530. Ficheru:Jakob Seisenegger 001.jpg|''Carlos V'', de [[Jakob Seisenegger]], 1532. Ficheru:Holbein, Hans - Georg Gisze, a German merchant in London.jpg|''Georg Gisze'', de [[Holbein]], 1532. Ficheru:Portrait of a man with a lute (1526-1527) - Hans Holbein d. J.(Gemäldegalerie, Berlin).jpg|''Caballero con llaúd'', de [[Holbein el Mozu]], ca. 1534. Ficheru:Benvenuto cellini, papa clemente VII, 1534.JPG|Medaya de [[Clemente VII (papa)|Clemente VII]], de [[Benvenuto Cellini]], 1534. Ficheru:Reginald Pole cardinal.jpg|''Cardenal Reginald Pole'', de [[Sebastiano del Piombo]] ca. 1537. Ficheru:Pontormo - Portrait of Maria Salviati de' Medici with Giulia de' Medici - Walters 37596.jpg|''María Salviati de Médicis con Julia de Médicis'', de [[Pontormo]], ca. 1537. Ficheru:Mary (1505–1558), Queen of Hungary.jpg|''María d'Hungría'', de [[Jan Cornelisz Vermeyen]]. Ficheru:Lucrezia Panciatichi by Angelo Bronzino.jpg|''[[Lucrezia Panciatichi (pintura)|Lucrezia Panciatichi]]'', de [[Bronzino]], 1540. Ficheru:Reinerus Frisius Gemma, by Maarten van Heemskerck.jpg|''Reigner Gemma Frisius'', de [[Maarten van Heemskerck]], 1540-1545. Ficheru:Lucas Cranach the Younger - Martin Luther and the Wittenberg Reformers - Google Art Project.jpg|''Los reformadores de Wittemberg'', de [[Lucas Cranach el Mozu]], ca. 1543. Ficheru:Lorenzo Lotto 040.jpg|''[[Laura da Pola]]'',<ref>Carlo Pirovano, Lotto, Electa, Milano 2002. ISBN 88-435-7550-3. Fonte citada en [[:it:Ritratto di Laura da Pola]]</ref> de [[Lorenzo Lotto]], 1543. Ficheru:Anamorphic portrait of Edward VI by William Scrots.jpg|''Anamorfosis d'Eduardu VI'', de [[William Scrots]], 1546. Ficheru:Henry Howard Earl of Surrey 1546.jpg|''[[Henry Howard]]'', de William Scrots, 1546. Ficheru:Carlos V en Mühlberg, by Titian, from Prado in Google Earth.jpg|''[[Carlos V en Mühlberg]]'', de [[Tiziano]], 1548. Ficheru:Anthonis Mor 001.jpg|''[[Semeya de María Tudor]]'', d'[[Antonio Moro]], 1554. Ficheru:Mary Nevill and Gregory Fiennes Baron Dacre v.2.jpg|''Semeya del Barón Dacre y la so madre'', de [[Hans Eworth]], 1559. Ficheru:Giovanni Battista Moroni 005.jpg|''Semeya d'un médicu'', de [[Giovanni Battista Moroni]], 1560. Ficheru:Germain pilon, medaglia di caterina de' medici.JPG|''Catalina de Médici'', de [[Germain Pilon]]. Ficheru:Leone leoni, ritratto in cera di michelangelo, 1560.JPG|Retratu en cera de Miguel Ángel, por [[Leone Leoni]], 1560. Ficheru:Retrato de Navarrete el Mudo.jpg|[[Juan Fernández de Navarrete|Navarrete "el mudu"]]. Ficheru:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|''Miguel Ángel'', de [[Daniele da Volterra]], 1564. Ficheru:Clouet, François - Portrait of François de Scepeaux - Google Art Project.jpg|''François de Scepeaux'', de [[François Clouet]], 1566. Ficheru:159 le vite, giorgio vasari.jpg|Autorretratu de [[Giorgio Vasari|Vasari]], grabáu por [[Cristoforo Coriolano]] pa ilustrar la edicíón de 1568 de la so obra ''[[Le Vite]]''. Ficheru:Jacopo Tintoretto - Portrait of a Woman Revealing Her Breasts.jpg|''La dama qu'afaya'l senu'' (probablemente la célebre cortesana veneciana [[Veronica Franco]]), de [[Tintoretto]], ca. 1570.<ref>[https://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/la dama-que-afaya-el senu/?no_cache=1 Ficha nel Muséu del Prado]</ref> Ficheru:Sebastião de Portugal, c. 1571-1574 - Cristóvão de Morais (Google Art Project).jpg|''Sebastián de Portugal'', de [[Cristóvão de Morais]], ca. 1571. Ficheru:Valentine Balbiani Pilon Louvre MR1643.jpg|''Sepulcru de Valentine Balbiani'', de [[Germain Pilon]], 1574. Ficheru:S Pulzone Autorretrato b 1574.jpg|Autorretratu de [[Scipione Pulzone]], 1574. Ficheru:Paolo Veronese (Paolo Caliari) (Italian - Portrait of a Man - Google Art Project.jpg|''Semeya de caballeru'', de [[Veronés]], ca. 1576. Ficheru:Catalinamicaelaspain66.jpg|''[[La dama del armiño (El Greco)|La dama del armiño]]'', identificada cola infanta Catalina Micaela, atribuyíu a [[El Greco]] y a [[Sofonisba Anguissola]] (1577-1580).<ref>[https://web.archive.org/web/20131214164439/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/6308.htm Ficha en Artehistoria]. [http://www.elimparcial.es/cultura/el misteriu-en-tornu-a-la dama-del-armino-134757.html ''El misteriu en redol a 'La dama del armiño' d'El Greco''], entrevista a Antonio García Jiménez.</ref> Ficheru:Vespasiano I Gonzaga (att. Bernardino Campi).jpg|''Vespasiano I Gonzaga'', de [[Bernardino Campi]], ca. 1582. Ficheru:Company of Captain Rosecrans Ketel.jpg|''[[La compañía del capitán Rosencrans]]'', de [[Cornelis Ketel]] (1588).<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/SK-C-378 Ficha nel Rijksmuseum]. [https://web.archive.org/web/20140502203116/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/4737.htm La semeya holandesa] en Artehistoria</ref> Ficheru:Alonso Sánchez Coello 001.jpg|''Isabel Clara Eugenia'', d'[[Alonso Sánchez Coello]], 1579. Ficheru:El caballero de la mano en el pecho, by El Greco, from Prado in Google Earth.jpg|''[[El caballeru de la mano nel pechu]]'', d'[[El Greco]], ca. 1580. Imaxe:Elizabeth1England.jpg|''[[Semeyes de Sabela I d'Inglaterra|Isabel d'Inglaterra]]''<ref>Arnold, Janet: "The 'Coronation' Portrait of Queen Elizabeth I", The Burlington Magacín, CXX, 1978. Fonte citada en [[:en:Portraiture of Elisabeth I of England]]</ref> (el "semeya de armiño"), de [[William Segar]]. Ficheru:Giambologna, ferdinando I 02.JPG|''[[Fernandu I de Médici]]'', de [[Juan de Bolonia]]. Ficheru:Pietro Francavilla, statua di cosimo I 03.JPG|''[[Cosme I de Médici]]'', de [[Pietro Francavilla]], 1596. Ficheru:Francesco Ferrucci - Portrait of Cosimo I de' Medici - WGA07838.jpg|''[[Cosme I de Médici]]'', de [[Francisco Ferrucci]] o [[Francesco del Tadda]],<ref>Antonio Zobi, Notizie storiche sull'anicie y progressi dei lavori di commesso in pietre dure che si eseguiscono nell'I. y R. stabilimento di Firenze, Stamperia granducale, 1853. Fonte citada en [[:it:Francesco del Tada]]</ref> 1598 (en ''[[pietre dure]]'' -vease ''[[intarsia]]''-). Ficheru:Karel-van-mander-schilderboeck.JPG|''[[Karel van Mander]]'', ilustración pal ''Schilder-boeck'', grabáu de [[Jan Saenredam]] y [[Hendrick Goltzius]], 1604. </gallery> === Alegoría === Les [[alegoría|alegoríes]] son un xéneru bien estendíu en toles artes, tantu na lliteratura como nes plástiques, y tantu nes "[[artes mayores]]" o "[[belles artes|belles]]" (pintura, escultura y arquiteutura) como nes "[[artes menores|menores]]" o "[[artes decoratives|decoratives]]".<ref>L'alegoría y otros recursos na ellaboración del significáu de les obres d'arte ye una tema central pa la historiografía del arte, particularmente dende una perspeutiva [[iconológico]]-[[iconográfica]] ([[Erwin Panofsky]], [https://books.google.es/books?id=Q4Cg59Rp4xQC&dq=estudios+sobre+iconolog%C3%ADa&hl=es&sa=X&ei=1i9yU6D9Lsi40QXBxYDwDw&ved=0CDIQ6AEwAA ''Estudios sobre iconoloxía'']). Tamién ye la tema central de la obra de [[Rudolf Wittkover]] [https://books.google.es/books?id=lw0RWkW2WXwC&dq=alegor%C3%ADa+el+greco&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''L'alegoría y la migración de los símbolos'']. {{commonscat|16th-century allegorical paintings|Pintura d'alegoríes nel sieglu XVI}} </ref> Los complicaos [[iconografía|simbolismo]] de conteníu filosófico, moral, políticu, relixosu, mitolóxicu o inclusive de conocencia [[esotéricu]], que yá s'usaben na Renacencia plena ([[Giovanni Bellini]] -''[[Alegoría cristiana|Allegoria sacra]]''-, [[Durero]] -''[[Murria I|Estampes Maestres]]''-, ''[[La torbonada (pintura)|La torbonada]]'' o ''[[Los trés filósofos]]''-, el mozu [[Tiziano]] -''[[Ufrienda a Venus]]'' o ''[[Amor sacro y amor profano]]''- o la ''[[Hypnerotomachia Poliphili]]''), son retomaos poles nuevu xeneraciones d'artistes (como [[Antonio Allegri da Correggio|Correggio]] -''Alegoría de les virtúes'', ''Alegoría de los vicios''-,<ref>[http://mini-site.louvre.fr/mantegna/acc/xmlen/section_8_6.html Isabella d'Este's Studiolo - Louvre]. [http://art.yodelout.com/antonio-da-correggio-mythological-paintings/ Antonio Da Correggio – Mythological Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204151631/http://art.yodelout.com/antonio-da-correggio-mythological-paintings/ |date=2018-12-04 }}. Appartamento di Isabella d'Este in Corte Vecchia, fonte citada en [[:it:Studiolo di Isabella d'Este]]. {{commonscat|Isabella d'Este Studiolo|Studiolo d'Isabel d'Este}}</ref> [[Bronzino]] -''[[Alegoría del trunfu de Venus]]''-, [[Hans Holbein el Mozu]] -''[[Los embaxadores]]''-, [[Arcimboldo]] -''[[Elementos (Arcimboldo)|Elementos]]'', ''[[Estaciones (Arcimboldo)|Estaciones]]''-,<ref>Thomas DaCosta Kaufmann. Arcimboldo: Visual Jokes, Natural History, and Still-Life Painting, [[University of Chicago Press]], 2010. Fonte citada en [[:it:Quattro stagioni (Arcimboldo)]]</ref> [[Veronés]] -''[[Alegoría del amor]]''-<ref>La serie probablemente foi pintada por encargu del emperador Rodolfo II pa decorar techos nel [[castiellu de Praga]]. Web de la National Gallery, fonte citada en [[:en:The Allegory of Love (Veronese)]]</ref> o [[El Greco]] -''[[Alegoría de la Lliga Santa]]''-) o'l vieyu Tiziano (''[[Alegoría de la Prudencia]]'',<ref>[[Erwin Panofsky]] y [[Fritz Saxl]], “A Late -Antique Religious Symbol in Works by Holbein and Titian”, The Burlington Magacín for Connoisseurs, XLIX (1926), 177. Fonte citada en [[:en:Allegory of Prudence]].</ref> ''[[Felipe II ufiertando al cielu al príncipe don Fernando]]'').<ref>[https://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/felipe-ii-despues-de-la victoria-de-lepanto-ufierta-al cielu-al-principe-don-fernando/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> Los artistes, compartir o non, yeren bien conscientes de les implicaciones simbóliques de les sos formes y del usu ideolóxicu de les sos obres; sicasí, el so interés estéticu podía ser ayenu a tou ello, o siquier eso impliquen delles anécdotes famoses, como la que protagonizó [[Giambologna]] en Praga (primero realizaba les escultures y namái dempués de terminaes él mesmu o otru atribuyía-yos el tema al que meyor afixérense), o'l procesu inquisitorial en que se vio envueltu [[Veronés]] por cuenta de ''[[Cena en casa de Leví]]'', títulu alternativu al que primeramente pretendía ser (una ''Última Cena''), prefiriendo'l pintor que s'alteriara totalmente la interpretación iconográfica en cuenta de afaer retocar nengún elementu. <gallery mode="packed"> Ficheru:Correggio - Allegory of Virtues - WGA05338.jpg|''Alegoría de les virtúes'', de [[Correggio]], ca. 1525. Ficheru:Correggio 037.jpg|''Alegoría de los vicios'', de Correggio, ca. 1532. Ficheru:Hans Holbein the Younger - The Ambassadors - Google Art Project.jpg|''[[Los embaxadores]]'', de [[Hans Holbein el Mozu]], 1533. Ficheru:Heemskerck nascnedo morimur.JPG|''Nascendo morimur'', de [[Martin van Heemskerck]], 1540. Ficheru:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|''[[Alegoría del trunfu de Venus]]'' (1540-1550), de [[Bronzino]]. Ficheru:Paolo Veronese 020.jpg|''Alegoría del amor - Infidelidá'', [[Veronés]], ca. 1570. Ficheru:Veronese - Allegory of love Scorn.jpg|Ídem, ''Desdeñu''. Ficheru:Veronese - Allegory of love Respect.jpg|Ídem, ''Respetu'' Ficheru:Veronese - Allegory of love Happy union.jpg|Ídem, ''Unión Feliz''. </gallery> [[Ficheru:Fontainebleau 041.jpg|thumb|La [[Galería Francisco I]]<ref>Web oficial, fonte citada en [[:fr:Galerie François-Ier (Château de Fontainebleau)]]</ref> del [[Palaciu de Fontainebleau]], de [[Rosso Fiorentino]] y [[Francesco Primaticcio]] (1535-1539), foi calificada de "un finxu fundamental na historia del arte europeo" pola "distribución parietal de la decoración", onde, sobre zócalos de madera tallao ([[Scibec de Carpi]]) realízase un programa decorativu al [[estuco]] con "pequeños amorcillos, festones, guirlandes, tarjas recortaes y doblaes" en posiciones rebuscaes, arrodiando a pintures que representen "complicaes alegoríes en redol al reináu, virtúes y fechos gloriosos de Francisco I".<ref>Diego Suárez Quevedo, [http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/4497.htm ''Rosso-Il Primaticcio y la decoración de Fontainebleau''], en Artehistoria</ref>]] [[Ficheru:Patio de los Reyes San Lorenzo de El Escorial.jpg|thumb|[[Patiu de los Reis]], ante la [[Basílica de San Lorenzo de El Escorial]]. Les alegoríes son constantes, tantu nel programa escultóricu d'esi concretu llugar ([[Juan Bautista Monegro]], ''Reyes d'Israel'', en referencia al poder de la monarquía y el so orixe divín) como na totalidá del [[Monesteriu d'El Escorial]] (que la so planta foi concebida iconográficamente -[[Juan Bautista de Toledo]], 1563, siguíu por [[Juan de Herrera]]- cola forma d'una parrilla, en referencia al martiriu de San Llorienzo).]] [[Ficheru:Isola Bella (35).JPG|thumb|Tapiz del taller de [[Pieter Coecke van Aelst]] (ca. 1565), a partir d'un dibuxu de [[Michiel Coxcie]]. La simboloxía del [[avestruz]] ye complexa, pos si na Biblia protagoniza una estensa exéxesis,<ref>[http://biblehub.com/topical/o/ostrich.htm Topical Bible - Ostrich] en biblehub.com</ref> en fontes modernes a distintes virtúes propies del gobernante: la xusticia (por dicise d'ella que toles plumes de les sos ales son iguales), l'arrogancia, "que cola clemencia vence a la inxusticia" (pola supuesta fortaleza del so estómagu, del que se dicía que dixería piedres y fierro).<ref>Rafael Zafra, [https://books.google.es/books?id=fzlHn6nzU1YC&pg=PA230&lpg=PA230&dq=avestruz+alegor%C3%ADa+de&source=bl&ots=zBAM3AUGHO&sig=ngecMGRwzs6ily2ZAj61hYRiOYU&hl=es&sa=X&ei=YUuDU4SGKqPR0QX50YDIBg&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=avestruz%20alegor%C3%ADa%20de&f=false ''Emblemata aurea: la emblemática nel arte y la lliteratura del Sieglu d'Oru'']</ref>]] <gallery mode="packed"> Ficheru:Dosso Dossi (Giovanni di Niccolò de Lutero) (Italian (Ferrarese) - Allegory of Fortune - Google Art Project.jpg|''Alegoría de la Fortuna'', de [[Dosso Dossi]], ca. 1530 Ficheru:Musée Calvet tombeau-de--La-Palice.jpg|Tumba del señor de La Palice, d'[[Antonio Giusti|Antonio]] y [[Giovanni Giusti]], ca. 1530. Ficheru:Allegory of the Old and New Testaments by Hans Holbein the Younger.jpg|''La Llei Vieya y la Llei Nueva'', de [[Hans Holbein el Mozu]], ca. 1533-1535. Ficheru:Las Edades y la Muerte (Grien).jpg|''Los trés edaes y la muerte'', de [[Hans Baldung]], 1541-1544. Ficheru:Girolamo da Treviso cat01.jpg|''Alegoría protestante'', de [[Girolamo da Treviso]], ca. 1542. Ficheru:Nicoletto da Modena, Francis I of France as an Antique God, c. 1545, oil on panel, Paris, Bibliotheque Nationale.jpg|''Francisco I de Francia como dios antiguu'', [[Nicoletto da Modena]], ca. 1545. Ficheru:Cosimo I Pisa Pierino da Vinci|''Cosme I como patrón de Pisa'', relieve en mármol de [[Pierino da Vinci]], ca. 1550.<ref>Museos Vaticanos. [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/data/13030/vz/ft9n39p3vz/figures/ft9n39p3vz_00071.jpg Imaxe]. [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft9n39p3vz&chunk.id=d0y1992&toc.id=&brand=ucpress ''Giambologna's Narrative Method''], cp. 5 de ''Giambologna'', pg. 130, en UC Press Y-Books Collection, 1982-2004.</ref> Ficheru:Alabastro Francisco I Giambologna.jpg|''Alegoría de Francisco I de Medici'', relieve n'alabastru de [[Giambologna]], 1560.<ref>([https://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/alegoria-de-francisco-i-de-medici/ Ficha l'el Muséu del Prado]).</ref> Ficheru:Arcimboldo Spring 1563.jpg|''Primavera'', d'[[Arcimboldo]], 1563. Ficheru:Titian - Allegorie der Zeit.jpg|''Alegoría de la prudencia'', de [[Tiziano]], ca. 1565-1570. Ficheru:Eworth Elizabeth I and the Three Goddesses 1569.jpg|''Isabel y los trés dioses'', atribuyíu a [[Hans Eworth]], 1569. Ficheru:Felipe IV offers Ferdinand to Glory.jpg|''Felipe II ufiertando al cielu al príncipe don Fernando'', de [[Tiziano]], 1572. Tiziano Vecellio - Doge Antonio Grimani inginocchiato davanti alla fede - Palazzo ducale.jpg|''El dogo Antonio Grimani ante la Fe'', de [[Tiziano]], ca. 1575. Ficheru:Birth of Ferdinand, Prince of Asturias.jpg|''Alegoría de la nacencia del príncipe don Fernando'', de [[Parrasio Micheli]], 1575. Ficheru:El Greco 001.jpg|''[[Adoración del nome de Xesús]]'', tamién llamáu ''El suañu de Felipe II'' o ''Alegoría de la Lliga Santa'', d'[[El Greco]], ca. 1577. Ficheru:Allegory on worldly and clergical abuses - Allegorie op de wereldlijke en geestelijke misbruiken (Gillis Mostaert, 1580).jpg|''Alegoría de los abusos mundanu y clerical'', de [[Gillis Mostaert]], 1580. Ficheru:Les Funérailles de l'Amour Louvre RF1954-4 01.jpg|''Los funerales del Amor'', del círculu d'[[Antoine Caron]], ca. 1580. Ficheru:Allegory of Virtue and Vice (Veronese).jpg|''Mozu ente'l Viciu y la Virtú'', de [[Veronés]], 1581. Vease del mesmu autor ''[[Alegoría de la Virtú y el Viciu]]'' o ''La eleición de Hércules''. Ficheru:CARRACCI, Annibale - An allegory of Truth and Time (1584-5).JPG|''Alegoría de la Verdá y el Tiempu'', d'[[Annibale Carracci]], ca. 1584. Ficheru:Marten de Vos Seven liberal arts.jpg|''Los siete artes lliberales'', de [[Marten de Vos]], 1590. Ficheru:Alegoría de la educación de Felipe III.jpg|''Alegoría de la educación de [[Felipe III d'España|Felipe III]]'', de [[Justus Tiel]],<ref>[https://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/tiel-justus/ Voz "Justus Tiel" na Enciclopedia on-line del Prado]</ref> ca. 1590.<ref>[https://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/alegoria-de-la-educacion-de-felipe-iii/ Ficha de la obra na web del Prado]. [http://www.revistadearte.com/2010/05/16/alegoria-de-la-educacion-de-felipe-iii/ Comentariu d'Andrés Merín]. [http://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/ochobre_07/02102007_02.htm Comentariu de Marta Poza].</ref> Ficheru:Cornelis Ketel - The Mirror of Virtue - WGA12154.jpg|''L'espeyu de la virtú'', de [[Cornelis Ketel]], ca. 1595. Ficheru:Fábula (El Greco, c. 1600).jpg|''[[La fábula]]'', d'[[El Greco]], ca. 1600. Ficheru:'The Golden Age', oil on copper painting by Joachim Wtewael, 1605, Metropolitan Museum of Art.JPG|''La edá d'Oru'', de [[Joachim Wtewael]], 1605. </gallery> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Mannerism}} {{commonscat|Music in the 16th century|Música del sieglu XVI}} {{Tradubot|Manierismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Manierismu|Manierismu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] r83fzncnvqks6jcb1hvn48ozx7b2fre Videoconsola 0 115315 4499512 4485606 2026-06-09T12:13:03Z Icodense 30627 Quaterback → Quarterback 4499512 wikitext text/x-wiki {{Ficha de ferramienta}} Una '''videoconsola''' o '''consola de videoxuegos''' ye un sistema electrónicu d'entretenimientu pal [[llar]] qu'executa xuegos electrónicos ([[videoxuegu|videoxuegos]]) conteníos en [[Cartuchu (informática)|cartuchos]], [[Discu ópticu|discos ópticos]], [[discu magnéticu|discos magnéticos]], [[tarxeta de memoria|tarxetes de memoria]] o cualquier dispositivu d'almacenamientu. == Visión xeneral == Los primeros sistemes de videoconsoles fueron diseñaos namái pa xugar [[videoxuegu|videoxuegos]] pero a partir de la [[Videoconsoles de sesta xeneración|sesta xeneración de videoconsoles]] fueron incorporaes carauterístiques importantes de [[multimedia]], [[internet]], tiendes virtuales, serviciu en llinia como: [[Nintendo Network]], [[PlayStation Network]], y [[Xbox Live]]. Una videoconsola ye un pequeñu sistema electrónicu que ta diseñáu pa executar xuegos desenvueltos nun [[ordenador personal]] o [[servidor]]. Al igual que los [[Ordenador personal|ordenadores personales]], pueden adoptar distintes formes y tamaños; d'esta miente, pueden ser de sobremesa, esto ye, riquen ser coneutaes a un [[televisión]] pa la visualización del videoxuegu, y a la [[rede llétrica]] pa la so alimentación, na cual suelen consumir [[Voltiu|12 voltios]], o bien el dispositivu electrónicu [[videoconsola portátil]], que cunta con una pantalla de visualización integrada y una fonte d'alimentación propio (bateríes o piles). Los videoxuegos pueden presentase en forma de [[Cartuchu (informática)|cartuchos]] de plásticu que protexen una [[Placa base|placa]] con [[Circuitu integráu|chips]] nos que ta almacenáu'l [[software]], o tamién en [[disquete]], [[tarxeta de memoria]]s, [[discu compactu]]s (como en [[PlayStation]]), discos [[GD-ROM]] (nel casu de [[Sega Dreamcast]]), discos "[[Nintendo optical disc|GOD]]" (nel casu de [[Nintendo GameCube]]), [[DVD]] (como en [[PlayStation 2]], [[Wii]], [[Xbox]], [[Xbox 360]]), o [[Blu-ray]] (nel casu de la [[PlayStation 3]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]]). Estos dos últimos formatos ópticos d'almacenamientu son los que s'impunxeron como estándar nes [[videoconsoles de séptima xeneración]]. El formatu cartuchu utilizábase básicamente pa videoconsoles portátiles o en xeneraciones pasaes de videoxuegos, siendo les postreres más destacables la [[Nintendo 64]] y [[Game Boy Advance]]. Anguaño, [[PlayStation Portable]] usa [[Universal Media Disc|UMD]], formatu propietariu de [[Sony]] y [[Nintendo DS]] utiliza dispositivos portátiles de [[Secure Digital|tarxetes SD]]. == Historia == Na [[Industria de los videoxuegos]], les videoconsoles fueron clasificaes en [[Historia de los videoxuegos distintes xeneraciones]]. Esta clasificación determinar el so tiempu de llanzamientu y la teunoloxía esistente nesi momentu. Les empreses fabricantes llancen una nueva consola en determináu tiempu (que puede variar ente 5 o 6 años). Per otru llau, delles xeneraciones tán señalaes por un númberu determináu de [[bit]]s, que determinen l'anchu de bus del procesador, (de la [[Videoconsoles de segunda xeneración|segunda xeneración]] hasta la [[Videoconsoles de sesta xeneración|sesta xeneración]]). Les primeres videoconsoles qu'apaecieron nel mercáu llevaben procesador de [[8 bits]]. A partir de la [[Videoconsoles de segunda xeneración|segunda xeneración]] dellos fabricantes yá presentaben equipos de [[16 bits]]. A partir d'esta cantidá, fuéronse realizando les siguientes xeneraciones de consoles. Una consola de xeneración cimera nun tien que tener necesariamente un procesador d'anchu de bus de datos de más bits, al contrariu que la creencia popular que piensa qu'en cada xeneración dobla'l númberu de l'anterior, una y bones la potencia d'un procesador ta determinada amás de pol so anchu de bus pola so estructura y velocidá. Nes videoconsoles de recién xeneración yá non yá depende la potencia de la unidá [[Unidá Central de Procesamientu|CPU]] sinón tamién del procesador gráficu [[Unidá de procesamientu gráficu|GPU]] que ye'l procesador encargáu del manexu de gráficos na consola. Cada componente tien una determinada cantidá de bits y velocidá. === Primer xeneración === {{AP|Videoconsoles de primer xeneración}} Magar los primeros xuegos d'[[ordenador]] apaecieron na década de los [[1950]], éstos utilizaben [[monitor vectorial|pantalles vectoriales]], non de [[videu]] [[Señal analóxica|analóxicu]]. Nun foi hasta [[1972]] cuando se llanzó la primera videoconsola de sobremesa pola compañía electrónica [[Magnavox]].<ref>{{cita web |url=http://www.bnl.gov/bnlweb/history/higinbotham.asp|títulu=The First Video Game? |fechaaccesu = 30 d'avientu de 2008 |añoacceso=|autor=|últimu=|primeru=|enllaceautor=|coautores= |fecha=|añu=|mes=|formatu=|obra=|editorial= Brookhaven National Laboratory |páxines=4|idioma= inglés|doi=|urlarchivu=|fechaarchivu=|cita=}}</ref> La [[Magnavox Odyssey]], foi creada por [[Ralph Baer]], consideráu como'l padre de los [[videoxuegu|videoxuegos]].<ref>{{cita web|url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/issues/issue_87/491-A-Natural-Born-Inventor|títulu=A Natural Born Inventor|fechaaccesu=30 d'avientu de 2008|añoacceso=|autor=Shannon Drake|últimu=|primeru=|enllaceautor=|coautores=|fecha=6 de marzu de 2007|añu=|mes=|formatu=|obra=|editorial=The Escapist|páxines=2|idioma=inglés|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130514151758/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/issues/issue_87/491-A-Natural-Born-Inventor|fechaarchivu=2013-05-14|cita=}}</ref> La Odyssey tuvo un moderáu ésitu, sicasí, col llanzamientu del xuegu arcade [[Pong]] d'[[Atari]], empezaron a popularizase los videoxuegos, el públicu empezó a amosar interés ante la nueva [[Industria de los videoxuegos|industria]]. Na seronda de [[1975]], la compañía [[Magnavox]], dexa ante la popularidá del [[Pong]], atáyase'l proyeutu Odyssey, una y bones el públicu namái xugaba al Pong y Ḥoquei na [[Videoconsoles de primer xeneración#De sobremesa|Odyssey 100]]. Una posterior actualización de la consola Odyssey 100, la 200, llevaba incorporada una pantalla de puntuación, dexaba hasta 4 xugadores, y vendíase xunto con un tercer xuegu: Smash. Casi simultáneamente, la cadena de centros comerciales Sears mercó los derechos del sistema Atari Pong ya introducir nel mercáu de consumu sol nome de Sears-Telegames. Al igual que nel mercáu arcade, el mercáu puestu foi anubiertu por consoles clones de Pong y xuegos derivaos. <gallery> Image:AtariPong (transparent).png|[[Atari Pong|Sears Telegames Pong]] d'[[Atari]] Image:Ctelstar.jpg| [[Coleco Telstar]] de [[Coleco]] Image:Odysseye2m.png| [[Magnavox Odyssey]] de [[Magnavox]] Image:ODYSSEY200 Konsole.JPG| [[Magnavox Odyssey 200]] de [[Magnavox]] </gallery> === Segunda xeneración === {{AP|Videoconsoles de segunda xeneración}} Nesta xeneración resaltaron [[Atari 2600]], [[Colecovision]], [[Mattel Intellivision]], [[Atari 5200]], [[SG-1000]] y la [[TV-Game 6]]. El dominiu absolutu foi de Atari, anque tuvo siquier dos rivales destacables. [[Colecovision]] col doble de colores que la 2600 y [[Intellivision]] de [[Mattel]] que per primer vegada na hestoria inclúi una CPU de [[16 bits]]. Delles empreses xaponeses como [[Sega]] o [[Nintendo]], faíen les sos cobardes incursiones a nivel domésticu. <gallery> Ficheru:Atari2600wood4.jpg|[[Atari 2600]] d'[[Atari]] Ficheru:ColecoVision-wController-L.jpg| [[ColecoVision]] de [[Coleco]] Ficheru:Intellivision - gi 1326971.jpg| [[Intellivision]] de [[Mattel]] Ficheru:Atari 5200.png| [[Atari 5200]] d'[[Atari]] Ficheru:Sega SG-1000 Bock.jpg| [[SG-1000]] de [[Sega]] Ficheru:Nintendo tvgame 6.jpg| [[TV-Game 6]] de [[Nintendo]] Ficheru:Game & Watch Climber.jpg|[[Game & Watch]] de [[Nintendo]] Ficheru:Sega SG-1000.jpg|[[SG-1000]] de [[Sega]] Ficheru:Nintendo - Color TV Racing 112.jpg|[[Color TV Racing 112]] de [[Nintendo]] Ficheru:Vectrex console.jpg|[[Vectrex]] de [[Smith Engineering]] Ficheru:EmersonArcadia2001.png|[[Arcadia 2001]] d'[[Arcadia Corporation]] Ficheru:Atari Video Pinball C-380.jpg|[[Video Pinball]] d'[[Atari]] Ficheru:Fairchild-Channel-F.jpg|[[Fairchild Channel F]] de [[Fairchild Semiconductor]] Ficheru:Epoch Cassette Vision.JPG|[[Epoch Cassette Vision]] d'[[Epoch]] </gallery> === Tercer xeneración === {{AP|Videoconsoles de tercer xeneración}} Tres la crisis de los videoxuegos, el mundu de les consoles práuticamente ye un monopoliu xaponés. Nesta xeneración les consoles como la [[NES]] ([[Nintendo Entertainment System]]) o [[Famicom]] (asina se llamaba la NES en Xapón) y la [[Sega Master System]] teníen 8 [[Bits]]. La [[NES]] apodera práuticamente sola hasta la llegada de [[Mega Drive]] en 1988. <gallery> Ficheru:Famicom HVC-001 20040609.jpg|[[Nintendo Entertainment System#Famicom|Famicom]] de [[Nintendo]]<br />[[Xapón|Versión Xaponesa]] Ficheru:Nes-transparent-improved.png| [[Nintendo Entertainment System]] de [[Nintendo]] Ficheru:Sega master system.jpeg| [[Sega Master System]] de [[Sega]] Ficheru:Atari 7800 pro system.jpg| [[Atari 7800]] d'[[Atari]] Ficheru:Amstrad-GX4000-Console-Set.png| [[Amstrad GX4000]] d'[[Amstrad]] Ficheru:Gameboy.jpg|[[Gameboy]] de [[Nintendo]] Ficheru:Sega gamegear.jpg|[[Sega Game Gear]] de [[Sega]] Ficheru:Sega MarkIII.jpg|[[SG-1000 Mark III]] de [[Sega]] Ficheru:Atari-lynx.jpg|[[Atari Lynx]] d'[[Atari]] Ficheru:Atari XE Video game system Tietokonemuseo.JPG|[[Atari XE Video Game System]] d'[[Atari]] </gallery> === Cuarta xeneración === {{AP|Videoconsoles de cuarta xeneración}} En [[1987]] [[NEC]] y [[Hudson Soft|Hudson]], ponen la consola [[PC Engine]] en Xapón o [[Turbografx]] nel restu del mundu, que tienen una CPU de [[8 bits]] pero un chip gráficu de [[16 bits]]. En [[1988]] [[Sega]] presenta la so consola con una CPU de [[16 bits]] conocida como Sega Genesis n'[[América]] y Sega [[Mega Drive]] n'[[Europa]] y [[Asia]]. En [[1990]] [[Nintendo]] saca la so consola de 16bits [[Super Nintendo]] y este mesmu añu, la productora de arcades [[SNK]] saca [[Neo-Geo]], la consola más potente d'esta xeneración llamada'l Rolls Royce de les consoles pol so eleváu preciu. Esta xeneración destaca, polos chips gráficos agregos al cartuchu, como'l [[Super FX]] y [[Sega Virtua Processor|SVP]] y les ampliaciones de hardware de [[Mega Drive]]: [[Mega CD]] y [[Sega 32X]]. Apaecen conceutos como [[multitarea]], [[multimedia]], [[gráficos vectoriales]], etc... [[Super Nintendo]] ye la consola más vendida con 49 millones d'unidaes, anque la más vendida n'[[Europa]] ye [[Mega Drive]]. <gallery> Ficheru:SegaMegadrive.jpg|[[Sega Mega Drive|Sega Mega Drive / Sega Genesis]] de [[Sega]]. Ficheru:SNES-Mod1-Console-Set.jpg|[[Super Nintendo Entertainment System|Super Nintendo / Super Famicom]] de [[Nintendo]].<br />(versión americana) Ficheru:PC Engine.jpg|[[PC Engine|PC Engine / TurboGrafx-16]] de [[NEC]]. Ficheru:Neogeoaes.jpg| [[Neo-Geo]] de [[SNK]]. Ficheru:MegaCD.png|[[Sega Mega-CD]] de [[Sega]] Ficheru:Game Boy Pocket, 1997.jpg|[[Game Boy Pocket]] de [[Nintendo]] Ficheru:TurboGrafx-16.jpg|[[TurboGrafx-16]] de [[NEC]] Ficheru:Philips CD-i.jpg|[[CD-i]] de [[Philips]] Ficheru:NEC-TurboExpress-Upright-FL.jpg|[[TurboExpress]] de [[NEC]] Ficheru:PC Engine Duo.jpg|[[PC Engine Duo]] de [[NEC]] Ficheru:Watara Supervision Flat.jpg|[[Watara Supervision]] de [[Supervision]] </gallery> === Quinta xeneración === {{AP|Videoconsoles de quinta xeneración}} Na quinta xeneración atopamos con munchos fabricantes de xuegos que presentaron diversos equipos con carauterístiques asemeyaes a les d'un [[ordenador personal|PC]]. Estos fabricantes empezaron a presentar títulos nuna redolada [[Gráficos per ordenador#Gráficos 3D d'ordenador|3D]], aprovechando la mayor capacidá de hardware de los equipos. A esta xeneración conocer como la "era de los [[32 bits]]", anque dacuando delles persones referir a ella como la ''era de los [[64 bits]]'' yá que [[Nintendo]] llanzaría dos años más tarde un sistema que rompería esti llamatu. Trátase de la consola [[Nintendo 64]], a la que raramente llámase tamién la [[Gráficos per ordenador#Gráficos 3D d'ordenador|"yera 3D"]]. Trátase d'una xeneración que supunxo'l pasu de los [[Gráficos per ordenador#Gráficos 2D d'ordenador|2D]] a les redolaes [[tridimensional]]es [[Gráficos per ordenador#Gráficos 3D d'ordenador|3D]], qu'empezó nel añu [[1994]] cuando [[Sega]] llanzó'l so [[Sega Saturn]] y [[Sony]] el so [[PlayStation]], que supunxo la irrupción d'esta compañía nel mundu de los [[videoxuegu|videoxuegos]]. Básicamente'l mercáu taba apoderáu por trés consoles, Nintendo 64 ([[1996]]), Sega Saturn ([[1994]]) y PlayStation ([[1994]]). La [[demografía]] nes ventes de consoles varió considerablemente, pero estes consoles definieron la guerra de consoles d'esta era. La [[3DO Interactive Multiplayer]] y l'[[Atari Xaguar]] fueron tamién parte d'esta era, pero'l so [[Productu (marketing)|marketing]] foi probe y fallaron a la de crear impautu. Esta era tamién vio dos versiones actualizaes de la [[Game Boy]] de Nintendo: la [[Game Boy Color]] y la [[Game Boy Light]] (namái en [[Xapón]]). <gallery> Ficheru:Atarijaguar.jpg| [[Atari Xaguar]] d'[[Atari]]. Ficheru:Saturn sega.jpg| [[Sega Saturn]] de [[Sega]]. Ficheru:PlayStationConsole bkg-transparent.png| [[PlayStation]] de [[Sony]]. Ficheru:Nintendo 64.jpg| [[Nintendo 64]] de [[Nintendo]]. Ficheru:Pippinfront.jpg| [[Apple Pippin]] d'[[Apple]]. Ficheru:CasioLoopy.png| [[Casio Loopy]] de [[Casio Computer Co., Ltd.|Casio]]. Ficheru:Cd32.jpg| [[AmigaCD32]] de [[Commodore International]]. Ficheru:3D0 game console.jpg| [[3DO Interactive Multiplayer]] de [[Matsushita|Panasonic]], [[Sanyo]] y [[LG Electronics|Goldstar]] (güei llamada LG Electronics). Ficheru:Gameboy color.jpg|[[Game Boy Color]] de [[Nintendo]] Ficheru:Game Boy Light.jpg|[[Game Boy Light]] de [[Nintendo]] Ficheru:Sega Multi Mega.jpg|[[Sega Multi-Mega]] de [[Sega]] Ficheru:Sega-Nomad-Front.jpg|[[Sega Nomad]] de [[Sega]] Ficheru:Virtual Boy system.png|[[Virtual Boy]] de [[Nintendo]] Ficheru:PocketStation white.jpg|[[PocketStation]] de [[Sony]] Ficheru:Gp32.jpg|[[GP32]] de [[GamePark]] Ficheru:NEC-PC-FX-FL.jpg|[[PC-FX]] de [[NEC]] Ficheru:WonderSwan-Color-Blue-Left.jpg|[[WonderSwan]] de [[Bandai]] Ficheru:Tiger-Game-Com-FL.jpg|[[Game.com]] de [[Tiger Electronics]] Ficheru:Casio-Loopy-Console-FL.jpg|[[Casio Loopy]] de [[Casio]] </gallery> === Sesta xeneración === {{AP| Videoconsoles de sesta xeneración}} Nesta xeneración, produciéronse equipos con semeyances a l'arquiteutura d'un [[ordenador personal]], sicasí, les consoles de sobremesa prescindieron de los [[Cartuchu (informática)|cartuchos]] y utilicen medios d'almacenamientu de gran capacidá como'l [[DVD]], [[GD-ROM]], [[Nintendo optical disc|GOD]]. Lo cual fizo que los xuegos fueren más llargos y visualmente curiosos. Amás, esta xeneración tamién esperimenta'l [[videoxuegu en llinia]] nes consoles y l'aplicación de sistemes almacenamiento internos nos equipos como [[memoria flash]] y [[discu duru|discos duros]] que son utilizaos pa guardar datos del [[videoxuegu]]. <gallery> Ficheru:SCPH-30000 vertical.jpg| [[PlayStation 2]] de [[Sony]]. Ficheru:Xbox 1.jpg| [[Xbox]] de [[Microsoft]]. Ficheru:GameCube-Console-Set.png| [[Nintendo GameCube]] de [[Nintendo]]. Ficheru:DreamcastConsole.jpg| [[Sega Dreamcast]] de [[Sega]]. Ficheru:Gameboy advance sp.jpg|[[Game Boy Advance SP]] de [[Nintendo]] Ficheru:Gameboy advance gba.jpg|[[Game Boy Advance]] de [[Nintendo]] Ficheru:Game boy micro all black.JPG|[[Game Boy Micro]] de [[Nintendo]] Ficheru:Pokémon mini system.jpg|[[Pokémon mini]] de [[Nintendo]] Ficheru:Nintendo-N64-iQue-FR.jpg|[[Nintendo iQue]] de [[Nintendo]] Ficheru:Neo Geo Pocket Color.jpg|[[Neo Geo Pocket Color]] de [[SNK]] Ficheru:N-Gage.jpg|[[N-Gage]] de [[Nokia]] Ficheru:N-GageQD.jpg|[[N-Gage QD]] de [[Nokia]] Ficheru:Tapwave Zodiac R Int L.jpg|[[Tapwave Zodiac]] de [[Tapwave]] </gallery> La [[Sega Dreamcast|Dreamcast]] foi la primer consola d'esta xeneración, y la última consola de videoxuegos de [[Sega]], tamién foi la primera en cesar la so producción nesta xeneración. Sega implementó un tipu especial de soporte ópticu llamáu GD-ROM. Estos discos fueron creaos col fin d'evitar la [[Piratería (Derechu d'autor)|piratería]] de [[software]], relativamente fácil nes consoles de la xeneración anterior, yá que coincidió cola salida al mercáu de les primeres grabadores de [[CD-ROM]], sicasí, esti formatu foi instantáneamente violáu. En [[2001]], suspéndese la producción d'esti sistema, Sega enfócase namái al desenvolvimientu de software.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/1145936.stm|títulu=Sega scraps the Dreamcast|fechaaccesu = 30 d'avientu de 2008 |añoacceso=|autor=|últimu=|primeru=|enllaceautor=|coautores= |fecha=31 de xineru de 2003|añu=|mes=|formatu=|obra=|editorial= BBC News |páxines=1|idioma= inglés|doi=|urlarchivu=|fechaarchivu=|cita=}}</ref> Sicasí, la compañía siguió dando soporte a les consoles que fueron vendíes y al formatu GD-ROM, hasta'l [[2007]]. L'equipu foi'l primeru en disponer d'un [[módem]] de [[Kilobyte|33.6 Kb]], col cual podía aportase a [[Internet]] y xugar dellos títulos en llinia como [[Phantasy Star Online]] La [[PlayStation 2]] de [[Sony]] siguió'l mesmu ésitu de la PlayStation, y foi la primera videoconsola casera n'incluyir un reproductor de DVD, que dexaba reproducir películes nel sistema. Amás esistía la posibilidá de poner un discu duru internu, en combinación col adaptador de rede. Al igual que'l so predecesor, tamién dispunxo d'un modelu pequeñu que foi llanzáu nel 2004. La consola foi retirada en 2013. La [[Nintendo GameCube]] foi la cuarta videoconsola de sobremesa de [[Nintendo]], y el primer sistema de la compañía que prescinde de los cartuchos. Esti sistema utiliza un formatu de discu similar al DVD, denomináu "GOD" (Gamecube Optical Disc), que'l so tamañu ye de 8 cm. Foi retirada en 2008. La [[Xbox]] foi la última consola que salió nesta xeneración y la primera de Microsoft. Sofitóse como lo fixo Sega Dreamcast nel xuegu en llinia y anovó al apurrir a la consola un discu duru integráu; utiliza'l formatu DVD y da la posibilidá de guardar música dende un CD d'audiu a la consola utilizándolo xuegos como GTA San Andreas. Tuvo una bona aceptación, anque una curtia vida. La V Smile tamién foi la penúltima consola que salía de primera de Vtech que yera para menores de 0 a 7 años y usábense cartuchos compatibles en vegada y la so memoria yera de 644 mb. y el so tamañu ye de 2.2 cm. === Séptima xeneración === {{AP|Videoconsoles de séptima xeneración}} Esta xeneración carauterizar pola introducción de la [[teunoloxía]] [[multinucleu]] na [[unidá central de procesamientu]]. Tamién ta marcada pola integración del formatu de [[discu ópticu]] [[Blu-ray]] y el controladores inalámbricos y la detección de movimientu qu'han "movíu" el clásicu controlador por cable. Otru aspeutu importante ye la distribución de [[videoxuegu en llinia|xuegos vía Internet]], gracies a l'apaición del serviciu de [[banda ancha]] a nivel [[Mundu|mundial]]. Dalgunos de los servicios d'[[Internet]] que dan [[soporte téunicu]] a los xuegos [[multixugador]] ye la [[Xbox Live]] de [[Microsoft]], la [[PlayStation Network]] de [[Sony]] y la [[Nintendo WiFi Connection]] de [[Nintendo]]. Otru aspeutu importante que caracteriza esta xeneración a les otres, ye la inclusión de [[Circuitu integráu|chips gráficos]] sofisticaos qu'ayuden a procesar imáxenes reales tal ye'l casu del [[Procesador dixital de señal|procesador dixital]] [[Unidá de procesamientu gráficu|GPU]] Nesta xeneración [[Sega]] dexó de competir coles principales videoconsoles pa dirixise a un mercáu de menor escala col llanzamientu del so miniconsola [[Sega Zone]] que al igual que les demás consoles de la xeneración, ta fornida con sensores de movimientu. N'este mesmu mercáu apaez la miniconsola [[Zeebo]] qu'ufiertaba xuegos en llinia y que más tarde anunciaría'l cese de la so producción. Vtech llegó a la séptima xeneración cola so V Smile Moniton, una consola que paso en 2008 que Zeebo en precedelo al 1. Namái trés compañíes apuéstense'l mercáu a gran escala: Nintendo, Sony y Microsoft. Nintendo y Sony son empreses d'orixe de Xapón, ente que Microsoft ye la única empresa d'orixe de los Estaos Xuníos qu'apuesta'l mercáu de videoconsoles a gran escala). A finales del añu 2005, la Xbox 360 de Microsoft foi la primera n'apaecer nesta xeneración. En payares de 2006, apaecen la Wii de Nintendo y la PlayStation 3 de Sony. Al respective de les ventes, la compañía Nintendo recupera'l mercáu, gracies al nuevu enfoque col cual diseñóse la Wii, p'asina asitiase nel primer llugar nes ventes de videoconsoles de sobremesa. <gallery> Ficheru:Playstation3vector.svg|[[PlayStation 3]] de [[Sony]]. Ficheru:Xbox 360 S.png|[[Xbox 360]] de [[Microsoft]]. Ficheru:Wii Wiimotea.png| [[Wii]] de [[Nintendo]]. Ficheru:Zeebo-Real Console.jpg|[[Zeebo]] de [[Tectoy]] y [[Qualcomm]]. Ficheru:PlayStation Portable.svg|[[PlayStation Portable]] de [[Sony]] Ficheru:Nintendo-DS-Lite-Black-Open.jpg|[[Nintendo DS Lite]] de [[Nintendo]] Ficheru:Nintendo DSi Photo.jpg|[[Nintendo DSi]] de [[Nintendo]] Ficheru:N DS.png|[[Nintendo DS]] de [[Nintendo]] Ficheru:Nintendo-DSi-XL-Burg.jpg|[[Nintendo DSi XL]] de [[Nintendo]] Ficheru:PSPGo - Piano Black.png|[[PlayStation Portable Go]] de [[Sony]] Ficheru:Psp slim & lite.png|[[PlayStation Portable Slim & Lite]] de [[Sony]] Ficheru:Gizmondo.jpg|[[Gizmondo]] de [[Tiger Telematic]] </gallery> === Octava xeneración === {{AP|Videoconsoles d'octava xeneración}} Lo destacable d'esta xeneración ye l'usu d'internet como exa central de la funcionalidad de les consoles, esto convertíos en media centers xuntando un únicu aparatu, les funciones de consola de xuegos y bazar de venta de películes, series de TV y otros conteníos dende'l mesmu aparatu. Anque les xeneraciones anteriores de videoconsoles de normal asocediéronse en ciclos de cinco años, la transición de la séptima a la octava xeneración duró más de seis años. La transición ye igual d'avezada en que la consola sobremesa de l'anterior xeneración que tuvo mas ventes, la Wii, ye la primera en tener socesora. <gallery> Ficheru:PlayStation Four.png|[[PlayStation 4]] de [[Sony]]. Ficheru:New XBox 360 and XBox One. (9021844483) crop2.jpg|[[Xbox One]] de [[Microsoft]]. Ficheru:Wii U Console and Gamepad.png|[[Wii U ]] de [[Nintendo]]. Ficheru:Ouya video game microconsole (9172860385).jpg|[[Ouya]], basada nel sistema [[Android]]. Ficheru:Nintendo-3DS-AquaOpen.jpg|[[Nintendo 3DS]]/XL de [[Nintendo]] Ficheru:Nintendo-2DS-angle.png|[[Nintendo 2DS]] de [[Nintendo]] Ficheru:New Nintendo 3DS.png|[[New Nintendo 3DS]]/XL de [[Nintendo]] Ficheru:New Nintendo 2DS XL logo.png|[[New Nintendo 2DS XL]] de [[Nintendo]] Ficheru:PlayStation Vita illustration.svg|[[PlayStation Vita]] de [[Sony]] </gallery> == Visión detallada == === Consoles de sobremesa === {{AP|Fabricantes de videoconsoles de sobremesa}} Les xeneraciones son les siguientes: {| {{tablaguapa}} style="margin: 0.5em auto;" |valign="top"| '''Xeneración''' ! Periodu ! Bits ! Principales consoles |- | [[Videoconsoles de primer xeneración|Primer xeneración]] | [[1972]]-[[1976]] | [[4 bits]] | [[Magnavox Odyssey]], [[Coleco Telstar]] |- | [[Videoconsoles de segunda xeneración|Segunda xeneración]] | [[1976]]-[[1983]] | [[8 bits]] | [[Fairchild Channel F]], [[Atari 2600]], [[Magnavox Odyssey²]], Bally Astrocade, [[Intellivision]], [[Atari 5200]], [[Vectrex]], [[Arcadia 2001]], [[ColecoVision]], [[TV-Game 6]], [[SG-1000|Sega SG-1000]] |- | [[Videoconsoles de tercer xeneración|Tercer xeneración]] | [[1983]]-[[1987]] | [[8 bits]] | [[Atari 7800]], [[Nintendo Entertainment System]], [[Sega Master System]], PV-1000, [[Epoch Cassette Vision]], Supergame VG 3000 |- | [[Videoconsoles de cuarta xeneración|Cuarta xeneración]] | [[1987]]-[[1993]] | [[16 bits]] | [[Sega Mega Drive]], [[Neo-Geo]], [[Neo Geo CD]], [[Super Nintendo Entertainment System]], [[PC Engine|TurboGrafx-16/PC Engine]], [[CD-TV]], [[CD-i]], [[Super A'Can]] |- | [[Videoconsoles de quinta xeneración|Quinta xeneración]] | [[1993]]-[[1998]]<ref>[[PlayStation]] caltener n'actividá hasta l'añu 2006</ref> | [[32 bits]] y<br />[[64 bits]] | [[3DO Interactive Multiplayer|3DO]], [[AmigaCD32]], [[Atari Xaguar]], [[Sega Saturn]], [[Virtual Boy]], [[PlayStation]], [[Nintendo 64]], [[Apple Pippin]], [[Casio Loopy]], [[PC-FX]], [[Playdia]], [[FM Towns Marty]] |- | [[Videoconsoles de sesta xeneración|Sesta xeneración]] | [[1998]]-[[2005]] | [[128 bits]] | [[Sega Dreamcast]], [[PlayStation 2]], [[Xbox]] y [[Nintendo GameCube]] |- | [[Videoconsoles de séptima xeneración|Séptima xeneración]] | [[2005]]-[[2012]] | | [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]], [[Wii]] |- | [[Videoconsoles d'octava xeneración|Octava xeneración]] | [[2012]]-[[2016]] | | [[Wii U ]], [[PlayStation 4]] y [[Xbox One]] |- |} A pesar de les llimitaciones téuniques de la segunda xeneración, la [[Intellivision]] yá cuntaba con un [[CPU]] [[CP1600]] de [[16 bits]]. Tamién anque la sesta xeneración ye considerada la de los [[128 bits]], dos consoles teníen doble [[CPU]] de [[64 bits]] ([[Sega Dreamcast]] y [[PlayStation 2]]), ente que la [[Xbox]] tenía una [[CPU]] principal de [[32 bits]] pero trabayando a 733 MHz, lo que suponía qu'ésta fora'l doble de potente que les sos competidores. Amás les consoles de la séptima tienen un [[GPU]] distintu como la [[Wii]] tien un [[GPU]] [[ATI Technologies|ATI]] Hollywood 243 [[MHz]], la [[Xbox 360]] tien un [[ATI Technologies|ATI]][[Xenos]] 500 [[MHz]] y la [[PlayStation 3]] tien un [[NVIDIA]]/SCEI RSX 550 [[MHz]]. === Consoles portátiles === {{AP|Videoconsola portátil}} Handheld Video Game ó Handheld Game ye un dispositivu electrónicu llixeru que dexa xugar [[Videoxuegos]] y que, a diferencia con una Videoconsola clásica, los controles, la pantalla, los altavoces y l'alimentación – piles, bateríes,.. - tán toos integraos na mesma unidá y tou ello con un pequeñu tamañu, pa poder llevala y xugar en cualquier llugar o momentu. Podemos establecer tres tipos de videoxuegos portátiles: * [[Videoxuegos electrónicos portátiles|Videoxuegu electrónicu portátil]] que nun tienen cartuchos intercambiables, discos ópticos, discos magnéticos, tarxetes de memoria, etc, o nun son reprogramables y de un solu xuegu de normal. L'exemplu más claru ye [[Game & Watch]] * [[Videoconsoles portátiles|Videoconsola portátil]] un dispositivu electrónicu llixeru que dexa xugar videoxuegos y qu'amás de que los controles, la pantalla, los altavoces y l'alimentación – piles, bateríes - tán toos integraos na mesma unidá, dexa distintos videoxuegos al traviés de cartuchos intercambiables, discos ópticos, discos magnéticos, tarxetes de memoria, etc. El meyor exemplu ye [[Game Boy]] * [[Videoconsoles portátiles de códigu abiertu|Videoconsola portátil de códigu abiertu]] que dexen ser programaes llibremente como [[GP2X]]. Parten de la mesma idea d'una consola portátil, pero dexen ser totalmente reprogramadas, y tienen una práutica ausencia de xuegos oficiales. Funcionen al traviés de programes gratuitos creaos en comunidaes d'internet. El meyor exemplu sería la [[GP2X]] El primer videoxuegu portátil qu'apaez nel mercáu cola so propia [[LCD|pantalla LCD]] ye un minixuegu de Mattel llamáu ''[[Mattel Electronics Auto Race|Mattel Auto Race]]'' en [[1976]], con una teunoloxía similar a la de los ''[[Game & Watch]]'' y pocu dempués en [[1978]] [[Coleco]] saca un xuegu de similares carauterístiques llamáu ''Electronic Quarterback''. Esta podría considerase como la primer xeneración de videoxuegos portátiles. La primer consola portátil con xuegos intercambiables, qu'apaez nel mercáu ye la consola de MB xuegos Microvision del añu [[1979]]. Yera una consola de cartuchos intercambiables cola so propia pantalla de LCD de 16x16 [[píxel]]es, con una [[CPU]] de [[4 bits]] a 0,1 MHz que'l so control yera una simple rueda y funcionaba con dos piles. Caltiénense bien poques porque la pantalla estropiar con facilidá. Foi retirada del mercáu en [[1982]]. El mercáu de les consoles portátiles sufrió munchos tresformamientos a lo llargo de la so historia, dómines tempranes a finales de los años 1970 pocu esitosos pero que sentaron les bases de les futures xeneraciones portátiles, los años 1990 onde se popularicen, y el nuevu mileniu onde les consoles portátiles son verdaderos centros multimedia. El sector de los videoxuegos portátiles tuvo dos époques álgidas, en redol al a cuarta xeneración de consoles de sobremesa cuando les portátiles suponíen un 17% del mercáu de los videoxuegos, y vivieron la so máxima puxanza na séptima xeneración de consoles suponiendo'l 56% del mercáu del videoxuegu d'esa xeneración. Ye la empresa xaponesa Nintendo, la que populariza'l videoxuegu portátil. Primero colos xuegos [[Game & Watch]] ente 1990 y 1991 que dexa xugar a un únicu xuegu de bolsu en cualquier llugar. Segundu cola popular [[Game Boy]] que dexa xugar en cualesquier parte con xuegos intercambiables. A lo último, [[Nintendo DS]] que consigue avezar a xugar en cualesquier parte a un públicu non necesariamente interesáu nos videoxuegos. La mayoría de les empreses qu'intentaron sumase a esti mercáu fracasaron estrepitosamente. Tan solo [[Sega Game Gear]] y [[Sony Play Station Portable]] consiguieron arrampuñar una porción de mercáu abondu pa xenerar beneficios y enllargar la so vida comercial mientres el ciclu normal d'una xeneración. El restu de sistemes con ventes paupérrimas supunxeron un fracasu, ya importantes perdes pa los sos creadores. Namái 10 de les munches consoles portátiles que se llanzaron al mercáu superaron los 10 millones d'unidaes vendíes.{{demostrar}} A partir de 2001, apruz un nuevu modelu de videoconsoles portátiles, les Opensource o de Códigu Abiertu. Consoles que busquen un mercáu alternativu al de les grandes firmes. Nun tienen xuegos oficiales o tienen bien pocos, y la so baza ye que la so llicencia ye llibre y dexen ser programaes porquien quiera. El so públicu oxetivu son los geeks y los fans de la emulación, yá que este ye'l so fin. Son consoles pa quién quiera programar xuegos, emuladores, aplicaciones y un llargu etcétera. Y funcionen por aciu comunidaes n'internet qu'intercambien programes. No fondero son aparato multimedia, pa quien-yos gusta 'caciplar' cola so consola. La empresa más esitosa nesti campu ye la surcoreana [[Game Park]], coles sos consoles [[GP32]], [[GP2X]], y [[GP2X]] wiz bastante esitoses. Otres opciones son la [[Dingoo]] o la [[Open Pandora]]. {| {{tablaguapa}} style="margin: 0.5em auto;" |valign="top"| '''Xeneración''' ! Periodu ! Principales consoles |- | [[Videoconsoles de primer xeneración|Primer xeneración]] | [[1972]]-[[1977]] |Mattel Auto Race, Electronic Quarterback |- | [[Videoconsoles de segunda xeneración|Segunda xeneración]] | [[1978]]-[[1988]] | MB Microvision, Entex Select A Game, [[Game & Watch]], Epoch Game Pocket |- | [[Videoconsoles de tercer xeneración|Tercer xeneración]] | [[1988]]-[[1991]] | [[Game Boy]], [[Atari Lynx]] |- | [[Videoconsoles de cuarta xeneración|Cuarta xeneración]] | [[1991]]-[[1998]] | [[Watara Supervision]], [[Game Boy Pocket]], [[TurboExpress]], [[Sega Game Gear]] |- | [[Videoconsoles de quinta xeneración|Quinta xeneración]] | [[1998]]-[[2001]] | [[Sega Nomad]], [[Game Boy Color]], [[Game Boy Light]], [[Neo Geo Pocket]], Mega Duck, [[Gamate]], [[Game.com]], [[WonderSwan]] |- | [[Videoconsoles de sesta xeneración|Sesta xeneración]] | [[2001]]-[[2004]] | [[Neo Geo Pocket Color]], [[SwanCrystal]], [[Game Boy Advance]], [[Game Boy Advance SP]], [[Game Boy Micro]], [[Tapwave Zodiac]], [[GP32]], ([[N-Gage|N-Gage y N-Gage QD]]) |- | [[Videoconsoles de séptima xeneración|Séptima xeneración]] | [[2004]]-[[2011]] | [[Nintendo DS]], [[Nintendo DS Lite]], [[Nintendo DSi]], [[Nintendo DSi XL|Nintendo DSiXL]], [[PlayStation Portable]], [[PlayStation Portable Slim & Lite]], [[PSP 3000]], [[PlayStation Portable Go]], [[GP2X]], [[GP2X Wiz]] |- | [[Videoconsoles d'octava xeneración|Octava xeneración]] | [[2011]]-[[presente (tiempu)|actualidá]] | [[Nintendo 3DS]]-[[Nintendo 3DS XL]], [[PlayStation Vita]], [[Nintendo 2DS]] y [[New Nintendo 3DS]]-[[New Nintendo 3DS XL]] |} === Consoles híbrides === Por cuenta de les grandes meyores téuniques a lo llargo de tola dómina de los videoxuegos, les diferencies ente les consoles portátiles y de sobremesa amenorgar, sobremanera na arquiteutura. Por ello, munches empreses fixeron lo posible por desenvolver sistemes con pantalles nos controles y función TV-off (siendo Nintendo quien dio un pequeñu emburrie con Wii U nesti campu). Por ello, desque foi anunciáu'l proyeutu NX (17 de marzu del 2015), diéronse munches mires basaes nel conceutu del Wii U Gamepad; hasta que s'amosó l'anunciu de la [[Nintendo Switch]], col conceutu d'un dock p'afaese a la TV, un mandu con pantalla, Joy-Cons desacoplables y un Pro Controller. === Ventes globales === Datos: febreru de 2018.<ref>{{cita web |url= http://www.vgchartz.com/analysis/platform_totals/|títulu=Video Game Charts, Game Sales, Top Sellers, Game Data|fechaaccesu=5 de febreru de 2018|editorial=VGChartz|idioma=inglés}}</ref> * ''[[PlayStation 2]]'' (157.68 millones) * ''[[Nintendo DS]]'' (154.90 millones) * ''[[Game Boy]]'' (118.69 millones) * ''[[PlayStation]]'' (104.25 millones) * ''[[Wii]]'' (101.64 millones) * ''[[PlayStation 3]]'' (86.90 millones) <!-- * estos valores suelen camudar más de cutiu. --> * ''[[Xbox 360]]'' (85.80 millones) <!-- * --> * ''[[Game Boy Advance]]'' (81.51 millones) * ''[[PlayStation Portable]]'' (80.82 millones) * ''[[PlayStation 4]]'' (74.01 millones) <!-- * --> * ''[[Nintendo 3DS]]'' (71.08 millones) <!-- * --> * ''[[Nintendo NES]]'' (61.91 millones) * ''[[Super Nintendo]]'' (49.10 millones) * ''[[Xbox One]]'' (36.48 millones) <!-- * --> * ''[[Nintendo 64]]'' (32.93 millones) * ''[[Sega Genesis]]'' (29.54 millones) * ''[[Atari 2600]]'' (27.64 millones) * ''[[Xbox]]'' (24.65 millones) * ''[[GameCube]]'' (21.74 millones) * ''[[PlayStation Vita]]'' (15.90 millones) <!-- * --> * ''[[Wii U ]]'' (13.97 millones) <!-- * --> * ''[[Nintendo Switch]]'' (13.73 millones) <!-- * --> * ''[[Sega Game Gear]]'' (10.62 millones) * ''[[Sega Saturn]]'' (8.82 millones) * ''[[Sega Dreamcast]]'' (8.20 millones) * ''[[Atari 7800]]'' (4.30 millones) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Video game platforms}} * [http://www.retrogames.cl/portatiles.html Historia de les consoles portátiles], en Retrogames.cl * [http://www.handheldmuseum.com Llista de consoles portátiles], en Handheldmuseum.com (n'[[Idioma inglés|inglés]]) {{Tradubot|Videoconsola}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoconsoles|*]] [[Categoría:Historia de los videoxuegos]] 1gmhx3c2f4k3vvzz852md9o1ly4fgqv Allo 0 119061 4499599 4393159 2026-06-10T09:00:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499599 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Allo''' ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Foral de Navarra]], asitiáu na [[merindad de Estella]], na contorna d'[[Estella Oriental]] y a 50,7 km de la capital de la comunidá, [[Pamplona]]. La so población ye de {{persones|unidá=habitantes}}, el so términu municipal tien una superficie de 37,03 km² y la so densidá de población ye de {{DAN-NA|DAN=012}}&nbsp;hab/km². == Xeografía física == === Situación === La llocalidá de Allo ta asitiada na parte occidental de la [[Comunidá Foral de Navarra]], dientro de la contorna de [[Tierra Estella]] a una altitú de 432 msnm. El so [[términu municipal]] tien una superficie de 37 km² y llenda al sur con [[Lerín]] y con [[Sesma]], al norte y oeste con [[Dicastillo]], y al este con [[Oteiza]]. === Barrios === Pozarrón, Calvariu, El Rasu, La Paz, Garchena. == Historia == Allo foi, siquier dende'l sieglu XI, llugar de señoríu nobiliariu. Escontra [[1064]], [[Sancho IV el de Peñalén]] fixo entrega del monesteriu de San Miguel a l'abadía de Irache, y más palantre l'abadía recibió tamién dellos collazos y un molín na villa. A principios del sieglu XII, Allo formó parte, xunto con Arantza, de la tenencia rexida por Sancho Fortuñones. En [[1448]] el príncipe [[Carlos de Viana]] inscribió la villa nel conceyu de Lerín, al que perteneció hasta la reforma lliberal del sieglu XIX. Mientres la segunda metá del XIX y principios del XX, Allo vio progresar la so economía, y hacia 1920 cuntaba con una gran fábrica de farines, una destiladora d'alcoholes y anisados y un hospital. == Demografía == {| {{tablaguapa}} align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demográfica ![[1897]] !! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1920]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1991]] !! [[2001]] !! [[{{Población|ES|añu}}]] |- | align=center| 1.931 || align=center| 1.956 || align=center| 1.869 || align=center| 2.011 || align=center| 1.930 || align=center| 1.693 || align=center| 1.685 || align=center| 1.473 || align=center| 1.303 || align=center| 1.264 || align=center| 1.116 || align=center| 1.021 || align=center | {{Población|ES|31012}} |} == Política y alministración == <center> {| {{tablaguapa}} align="center" style="font-size: 90%; text-align:center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Allo |-style="background:#eee" !rowspan="1"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2015|2015]]<ref>{{cita web |url= http://www.ara.cat/municipals-2015/resultats-eleccions/muni_allo_13_31_12_99.html |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 2015 |editor=ara.cat |fechaaccesu=29 d'agostu de 2015 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2011|2011]]<ref>{{cita web |url=http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1331901299_L1.htm?d=0&y=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 2011 |editor=Ministeriu del Interior |fechaaccesu=29 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250831110439/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1331901299_L1.htm?d=0&y=0 |fechaarchivu=2025-08-31 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2007|2007]]<ref>{{cita web |url= http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=4&codPeriodo=200705&codEstado=99&codComunidad=13&codProvincia=31&codMunicipio=12&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 2007 |editor= Ministeriu del Interior |fechaaccesu=29 d'agostu de 2015 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2003|2003]]<ref>{{cita web |url= http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=4&codPeriodo=200305&codEstado=99&codComunidad=13&codProvincia=31&codMunicipio=12&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 2003 |editor= Ministeriu del Interior |fechaaccesu=29 d'agostu de 2015 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1999|1999]]<ref>{{cita web |url= http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=4&codPeriodo=199906&codEstado=99&codComunidad=13&codProvincia=31&codMunicipio=12&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 1999 |editor= Ministeriu del Interior |fechaaccesu= 29 d'agostu de 2015 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1995|1995]]<ref>{{cita web |url= http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=4&codPeriodo=199505&codEstado=99&codComunidad=13&codProvincia=31&codMunicipio=12&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 1995 |editor= Ministeriu del Interior |fechaaccesu= 29 d'agostu de 2015 }}</ref> |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1991|1991]]<ref>{{cita web |url= http://www.infoelectoral.mir.es/min/busquedaAvanzadaAction.html?vuelta=1&codTipoEleccion=4&codPeriodo=199105&codEstado=99&codComunidad=13&codProvincia=31&codMunicipio=12&codDistrito=0&codSeccion=0&codMesa=0 |títulu=Resultaos eleiciones municipales Allo 1991 |editor= Ministeriu del Interior |fechaaccesu= 29 d'agostu de 2015 }}</ref> |- style="background:#eee" |- | align="left" bgcolor="orange" | '''[[Xuníos Por Allo]] (UPA)''' | 44,11% | 4 | 21,60% | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- | align="left" bgcolor="#32CD32"| '''[[Allo Siempres Allo]] (ASA)''' | 33,28% | 3 | 38,91% | 4 | 26,87% | 3 | - | - | - | - | - | - | - | - |- | align="left" bgcolor="#ff6033" | '''[[Partíu Socialista de Navarra|Partíu Socialista de Navarra-PSOE]] (PSN-PSOE)''' | 20,57% | 2 | 14,45% | 1 | 26,08% | 2 | 39,2% | 4 | 52,67% | 5 | 66,12% | 6 | 39,11% | 4 |- | align="left" bgcolor="#FFFF00" | '''[[Allo, Unión, Trabayu y Bienestar]] (AUTB)''' | - | - | 18,17% | 2 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- | align="left" bgcolor="#6495ED" | '''[[Unión del Pueblu Navarro]] (UPN)''' | - | - | 6,29% | 0 | 36,7% | 4 | 29,78% | 3 | 26,83% | 2 | - | - | - | - |- | align="left" bgcolor="#8B00FF"| '''[[Independientes Rio Mayor]] (IRM)''' | - | - | - | - | 8,78% | 0 | 22,3% | 2 | - | - | - | - | - | - |- | align="left" bgcolor="#FF00FF" | '''[[Izquierda-Ezkerra]] (I-Em)''' | - | - | - | - | - | - | 6,65% | 0 | 18,68% | 2 | 29,64% | 3 | - | - |- | align="left" bgcolor="#FF7585"| '''[[Allo Independiente]] (AI)''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 57,21% | 5 |} </center> {| {{tablaguapa}} align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Llista d'alcaldes !Mandatu!!Nome del [[alcalde]]!![[Partíu políticu]] |- | align=right| [[2005]]-[[2007]] || Sergio Aisa Ochoa || independiente |- | align=right| [[2007]]- || Fernando Sainz Aldaba || independiente |} Unión del Pueblu Navarro gana les eleiciones, con 280 votos y 4 conceyales. La llista independiente "Allo siempres Allo" (ASA) llogra 3, quedando nel segundu llugar, ente que'l Partíu Socialista de Navarra llogra 2 conceyales, con 199 votos. L'alcalde ye Fernando Sainz, d'ASA, col sofitu socialista. == Monumentos == === Monumentos relixosos === La '''parroquia de Santa María''' preside la villa de Allo dende'l sieglu XIX, fecha en que foi construyida con estilu neoclásicu. La ilesia presenta nave de grandes dimensiones estremada en cinco tramos y cubierta por bóvedes de mediu cañón, cruceru con brazos pocu resaltaos so una gran cúpula tambor, murios esteriores de sillería nos que s'abrir ventanes termes a gran altor y un pórticu neoclásicu de 1828 asitiáu delantre del tramu de los pies. El retablu mayor, foi realizáu pol escultor Bernabé Imberto a finales del sieglu XVI y alluga un sagrariu poligonal de dos pisos decoráu con relieves ya imáxenes romanistas. Nos llaos de la nave, dos retablos platerescos: el de Santa Catalina, obra destacada de la renacencia navarra, y el de San Jorge, con dos belles santes titulares (Nunilo y Alodia) d'incipiente romanismo. El templu alluga tamién un interesante conxuntu de sillería, formáu por diecinueve sielles corales. Nel sieglu XVII llevantó la '''Basílica del Santu Cristu de les Agües''', d'estilu barrocu con esteriores de mampostería y lladriyu. La basílica, con planta de cruz llatina y dos grandes capiyes rectangulares a los llaos, ta cubierta por bóveda de mediu cañón sacante nel tramu central del cruceru, onde recibe una cúpula de media naranxa. Nel so interior, el retablu barrocu del presbiteriu alluga la imaxe del santu titular, una talla románica de tamañu natural, y una talla de la Madalena de la primer metá del sieglu XVI. Na basílica atopamos tamién retablos barrocos y llenzos d'estilos diversos, según talles romanistas de San Pedro Apóstol y San Cristóbal, procedentes de les sos ermites, güei sumíes. === Monumentos civiles === '''La Casa del Mayoralgu''', construyida en 1592, forma un gran bloque de sillería con planta n'O y dos torrexones angulares cúbicos, ente los qu'escurre una doble galería con arcos sobre pilastres y columnes. Tien dos fachaes, una a la cai presidida por un portalón de mediu puntu, y otra que da al xardín, con dos cuerpos abiertos de arquerías. Nel so interior, un cruceru romanista de finales del sieglu XVI, procedente del humilladero del pueblu. '''L'edificiu del conceyu''', asitiáu na Plaza de los Fueros, foi construyíu nel postreru cuartu del sieglu XVI en piedra de sillería y mampostería. D'estilu renacentista, ta formáu por dos cuerpos cimeros y un áticu, asitiaos sobre un pórticu de cinco arcos rebaxaos. El conxuntu ta presidíu por un escudu de piedra coles armes de la villa, del postreru cuartu del sieglu XVI. Tres Lumbier y Sangüesa, la de Allo ye la tercer casa consistorial activa más antigua de Navarra, siendo la única de les trés que caltién íntegra tola so fachada. [http://www.villadeallo.org] == Deportes == Club Atlético Huracán == Fiestes == El 22 d'agostu empiecen les fiestes patronales de Allo , que se celebren n'honor del Santu Cristu de les Agües. Col empiezu de les fiestes puede esfrutase de la programación, y feches reservaes pa la mocedá, la muyer, los neños, los xubilaos y los calvos.nestes fiestes son toos bienveníos y son bien entreteníes pa los que nun tienen planes en vacaciones de branu. los díes de fiesta dan cita de nuevu nuna comida, nesta ocasión na cai del encierre.nestes fiestes hai munches coses por casu l'encierre,la plaza de toros,les comíes populares... Amás de les fiestes patronales, a lo llargo del añu asocédense numberoses celebraciones. Antroxos, Selmana Santa (cerrar cola quema del Judas), Navidaes, [[Isidro Llabrador|San Isidro]] (15 de mayu), Les Magdalenas (21 de xunetu). == Ver tamién == * [[Navarra]] * [[Llista de conceyos de Navarra]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Allo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Navarra]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 3bsyobilho3zdt5u0tiotzwtg3y2mko Agost 0 119638 4499564 4497912 2026-06-09T22:43:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499564 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}}'''Agost''' ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]] ([[España]]) asitiáu na [[provincia d'Alicante]], 18 km al oeste de la ciudá d'[[Alicante]], na [[comarca]] del [[Campu d'Alicante]]. Cuntaba con 4729 habitantes en [[2015|2016]] ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]).<ref name="ine">[http://www.ine.es/nomen2/index.do INE - Rellación d'unidaes poblacionales]</ref> == Xeografía física == Agost atópase nes llindes de la llanura mariniega qu'arredola la ciudá d'Alicante, onde'l terrén álzase (sierra del Ventós, [[Maigmó]]). Les sos llendes son: al norte, [[Castalla]]; al este, [[Tibi]] y [[Alicante]]; al oeste,Monforte del cid y Petrel; y al sur, [[Alicante]]. == Historia == [[Ficheru:Esfinx d'Agost.JPG|thumb|250px|[[Esfinxe de Agost]]]]El nucleu más antiguu distribuyir pola parte más alta del cuetu qu'ocupa'l pueblu, y paez ser de dómina [[ibera]], como lo demuestra l'afayu ente otres pieces, de la [[Esfinxe de Agost]]. Tamién hai xacimientos de dómina [[Antigua Roma|romana]]. Foi na dómina [[Al-Ándalus|árabe]] cuando empezó a algamar ciertu desarrollu, gracies a los sos xacimientos de [[magre]] que, col tiempu, dieron llugar a una importante artesanía alfarero. Cola conquista cristiana permaneció integrada al [[reinu de Castiella]] sol reináu d'[[Alfonsu X de Castiella]], darréu, en [[1296]], [[Xaime II d'Aragón]] adscribió definitivamente la llocalidá al [[Reinu de Valencia]] y la [[Corona d'Aragón]]. Nel añu 1681 pasó a propiedá de los caballeros de Vallebrera. Segregóse d'[[Alicante]], términu al que pertenecía dende 1252, a finales del sieglu XVIII. Mientres los años sesenta del sieglu pasáu (sieglu XX), y cola puxanza del sector de la construcción, creáronse diverses empreses empobinaes a esti sector. == Demografía == Taben censaos 386 agosteros l'añu [[1715]]; el númberu d'habitantes aumentó nos sieglos XVIII y XIX. Asina l'añu [[1900]] yá habíen 2.958 que baxaron a 2.379 en [[1950]]. A partir d'esta fecha recuperóse y la población aumentó: 3.362 nel añu [[1970]], 3.809 l'añu [[1986]] y, darréu, 4.813 en [[2008]]. {{Gráfica d'evolución|color_16=blue|anchor = 700px |tipu=demográfica|1857|2425|1877|2529|1887|2505|1900|2958|1910|3386|1920|2680|1930|2775|1940|2405|1950|2379|1960|2622|1970|3362|1981|0|1991|3966|2001|4146|2011|4831|2013|4787|notes= {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1857-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los [[censu de población|censos de población]] del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2013 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} }} == Política == Les eleiciones llocales del [[2015]] dieron como resultáu 5 conceyales pal [[PP]], 3 pa la AIA Compromís (''Agrupación d'Independientes de Agost'') y 3 pal [[PSPV-PSOE]]. <center> {| {{tablaguapa}} |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" align="center" | |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" align="center" |'''[[Eleiciones municipales d'España de 2015|Eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015]]''' |----- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" | '''Partíu''' | '''Candidatu''' | colspan="2" | <center>'''Votos'''</center> | colspan="2" | '''Conceyales''' |----- |bgcolor=#D8D8D8|'''[[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|Partíu Popular]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg|30px|link=Partíu Popular de la Comunidá Valenciana]] | Juan José Castelló Molina | 1&nbsp;181 | 45,62 % | 5 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8|'''Agrupación d'Independientes de Agost-[[Coalició Compromís|Compromís]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | | Luis Vicente Castelló Vicedo | 719 | 27,77 % | 3 | [[Ficheru:Green Arrow Up.svg|10px]] <small>1</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8|'''[[Partíu Socialista del País Valencianu]]-PSOE''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|30px|link=Partíu Socialista del País Valencianu]] | Juan Cuenca Antón | 649 | 25,07 % | 3 | [[Ficheru:Red Arrow Down.svg|10px]] <small>1</small> |----- |-bgcolor="DCDCDC" | colspan="7" |<center> Fonte: Ministeriu del Interior (España).<ref name=eleiciones_011>{{cita web |url=http://resultadoslocales2015.interior.es/99MU/DMU1703900299_L1.htm?d=0&y=0 |títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2015 |fechaaccesu=26 de mayu de 2015 |nome=Ministeriu del Interior - Subsecretaría Direición Xeneral de Política Interior }}</ref></center> |} </center> {{Alcalde_España | Alcalde_1 = José María Brotons Martínez | Partíu_1 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista del País Valencianu|PSPV-PSOE]] | Alcalde_2 = José María Brotons Martínez | Partíu_2 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_3 = José María Brotons Martínez | Partíu_3 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_4 = José María Brotons Martínez | Partíu_4 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_5 = José María Brotons Martínez | Partíu_5 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_6 = Felipe Vicedo Pellín | Partíu_6 = AIA | Alcalde_7 = Felipe Vicedo Pellín | Partíu_7 = AIA | Alcalde_8 = Joaquín Castelló Castelló (hasta 2008)<br />Antonio Pérez González | Partíu_8 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_9 = Juan José Castelló Molina | Partíu_9 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|PP]] | Alcalde_10= Juan Cuenca Antón | Partíu_10= [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE }}. == Economía == Hasta los años [[1960]], la economía de Agost taba sostenida pola [[alfarería]] y l'[[agricultura]]. En [[2005]] quedaben once alfares activos nel pueblu, pero namái trés siguíen faciendo cerámica tradicional: [[botijos]], [[cántaru (recipiente)|cántaros]], etc; el restu convirtióse en fábriques de [[lladriyu|lladriyos]] y [[texa|texes]]. Estes industries, xunto cola [[agricultura]] de la vide, especializada en [[uva de mesa]], y el cultivu d'almendrales y hortolices, son la base de la economía. == Patrimoniu == * '''[[Ilesia de San Pedro Apóstol (Agost)|Ilesia de San Pedro Apóstol]]''': del sieglu XVI. * '''[[Ermita de les Santes Xusta y Rufina (Agost)|Ermita de les Santes Xusta y Rufina]]''': patrones de l'[[alfarería]], construyida al [[1821]]. * '''Ermita de San Pedro''': xunto al castiellu. * '''L'Arc''': [[acueductu]] d'orixe [[Al-Ándalus|árabe]]. * '''Terrenes de los probes''' (''Terrers dels pobres''): [[Xacimientu xeolóxicu|Xacimientu]] de [[magre]] y balses onde se preparar la folla propio de la llocalidá. * '''[[Castiellu de la Murta]]''': Los sos restos alcontrar a 7 km del pueblu. Absolutamente en ruines, lo que permanez nun dexa más que faese una idea de les sos dimensiones. Foi una fortaleza de gran importancia mientres les sulevaciones musulmanes posteriores a la conquista castellana. * Un llenzu de la muralla, que ye la única parte que se caltién en condiciones, del [[castiellu]] de Agost. Hai dellos restos más tremaos poles construcciones de la población. == Cultura == === Museos === * '''[[Muséu d'alfarería (Agost)|Muséu d'alfarería]]''': Emplazado nes instalaciones alfareres de l'antigua fábrica Torregrosa, y aprovechando la parcial recuperación del edificiu a cargu del artista Facundo Senpau, el muséu foi creáu en 1981 por [[Ilse Schütz]], súbdita alemana, ''Fía adoptiva de Agost'' dende 2011.<ref>{{cita web |url=http://www.diarioinformacion.com/alacanti/2011/10/10/ilse-schutz-fía-adoptiva-agost/1176925.html |títulu=Ilse Schütz, fía adoptiva de Agost |fechaaccesu=4 d'abril de 2016| apellíu={{versalita|}}|nome= |fecha= 10 d'ochobre de 2011 |obra=diarioinformacion.com |idioma= |cita= }}</ref> Amás de la coleición de pieces, instrumentos y documentación, puede contemplase el procesu de creación artesanal de l'alfarería. === Fiestes === * '''Virxe de la Paz''': Son les fiestes patronales de Agost y celébrense del 15 al 24 de xineru, n'honor de la [[Virxe de la Paz]], patrona de Agost. Realícense diverses lliturxes, una ufrienda, unes cantaraes y una procesión. Empiecen con un Novenario solemne, acompañáu de Rosario y Santa Misa. El día 22 con cohetes y badayaes de campana, comunícase l'entamu de les fiestes y pela tarde celébrase la ufrienda de flores a la Virxe de la Paz. A otru día, hai pasucáis cola Banda de Música del pueblu y a les diez de la nueche ufiértase la tradicional serenata a la patrona. El día 24 de xineru, festividá de la Virxe de la Paz y fiesta llocal, empieza con voltio xeneral de campanes, disparu de cohetes y diana acompañada de la banda de música. A los dolce, dende la Casa del Conceyu, treslládase la corporación Municipal, Autoridaes, Reines y Comisión de fiestes acompañaos pela Banda a la parroquia, onde s'oficiar la santa misa n'honor a la patrona y pela tarde (sobre los siete) realízase la solemne procesión, percorriendo diverses cais de la población. Al rematar la procesión, dispárase un magníficu castiellu de fueos artificiales * '''El ''día de la Vella''''': Celébrase 3 selmanes dempués del [[Miércoles de Ceniza]] y ye fiesta llocal. Ye una tradición bien antigua y consiste básicamente n'instalar na puerta de cases,esto vien de qu'esi día la xente dir al campu a pasar el día y ponía una vella, una velle seria como un espantuxu solu que ye esti casu'l nome correutu seria espantaladrones, asitiábase un moñecu con ropes y pelos por que paeciera una persona y pensaren qu'había daquién en casa.Anguaño asítiense distintos moñecos o “velles”, que representen escenes y costumes del pueblu. Amás suelen incluyir cartelos pa faer "falar" a les "velles", que de normal comenten coses referentes al pueblu nun tonu satírica. *'''Moros Y Cristianos''' : N'honor a San Pedro, celebrar a finales de xunu - principio de xunetu. *'''San Roque''': Fiesta n'honor al santu'l día 16 d'agostu'l barriu celebrar esi día con una procesión, amás fáense verbenes y actos d'ociu. * '''Dances del Rei Moru''': Son un costume qu'entá perdura con un gran enraigono ente la población. Acompañar cola charamita y el tambor. Participen los mozos que lleguen a la mayoría d'edá cada añu (danseros). Celebrar del 26 d'avientu al 1 de xineru (sacante'l día 31), pela tarde na plaza del pueblu. El día grande de les dances ye'l día del Rei Moru, quien les preside baillando col restu de pareyes de "balladors". El día 27 pela nueche tien llugar la Nueche de los Cohetes, otra tradición na que participen nueves y mayores, que consiste al dir tirando "carretilles" al Rei Moru mientres el so viaxe peles cais del pueblu. Este va acompañáu polos danseros que tienen de dir con él hasta que se quemar el "palis", una estructura de madera y cañes so la que va pasiando'l Rei Moru. Una vegada quemáu'l "palis", los danseros tendrán de colgar les naranxes a los balcones de la plaza, que se descolgarán el día 1 de xineru polos mozos que van ser danseros l'añu siguiente. === Gastronomía === La gastronomía basar nos productos del campu y ye contundente. Destaquen el gazpachu con ñora, l'arroz con cascoxos, [[migues]], [[borreta|borreta de bacaláu]]; coques de sardina y de cebolla. Ensin escaecese de la so esquisita [[uva de mesa]], con denominación d'orixe propiu del [[Vinalopó]]. === Música === Otra cosa que quiciabes tamién se podría destacar del pueblu, porque ye importante, ye la gran cultura y afición musical qu'hai nel pueblu. Hai dos bandes de música coles respeutives escueles. La "Sociedá Filarmónica Unión Musical de Agost" fundóse l'añu [[1895]] y na década pasada celebró'l so centenariu; el "''Centre Artístic Cultural Verge de la Pau''" ta celebrando anguaño o lo fixo l'añu pasáu'l 25 aniversariu. Estes bandes popularmente tienen rivalidá ente sigo y son conocíes como "la vella" y "la nova" nel pueblu. Amás d'eso tamién hai una charanga y dos orquestes (d'eses de dir tocar a los pueblos en fiestes, non de cámara): la "Ciudá d'Alicante" y la "Clàssics". Y hai unos pocos años tamién ta la Colla de [[dulzaineros]]. === Cine === Pa la película ''[[Return of the Seven]]'' (1966), tolos esteriores fueron rodaos nesta llocalidá alicantina. Esta película ye la primera de les remortines de ''[[The Magnificent Seven]]'', onde apaez [[Yul Brynner]] xunto a actores y actrices españoles como [[Julián Mateos]], [[Fernando Rey]] o [[Elisa Montés]].<ref>{{cita web| url=http://www.western-locations-spain.com/valencia/agost/index.htm |títulu= "El Regresu de los Siete Magníficos" rodada en Agost |obra= Western Locations}}</ref> Tamién fueron rodaes pela rodiada d'Agost delles secuencies de la película ''[[Astérix aux Jeux Olympiques]]'' onde apaez [[Gerard Depardieu]]. == Deportes == === Pelota valenciana === La [[pelota valenciana]] ye'l deporte más antiguo que se practica en Agost. Les modalidaes de "curtia", "llarga" y "galocha" son les preferíes. El primer club de Agost federáu foi'l "Club de Pelota de Agost" l'añu 1982, que llegó a xugar en segunda categoría. === Baloncestu === {| {{tablaguapa}} ! Club ! Lliga !Páxina web ! Blogue Oficial ! Llugar d'eventos |- |CB AGOST||Comunitat Valenciana||www.cbagost.es||{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://basketagost.blogspot.com.xn--es||pabelln-zeb/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Municipal de Agost |} Na temporada 2012-2013, foi campeón de lliga de la categoría de Segunda Zonal Valenciana, consiguiendo asina l'ascensu a la categoría de primera Zonal. === Fútbol === La escuela del CD Agostense cunta con toles posibles categoríes inferiores, siendo asina una gran cantera. El primer equipu atópase na categoría de [[Segunda Rexonal]]. L'estadiu ye l'Antonio Jover, un estadiu con muncha historia. === Jugger === El jugger ye un deporte d'equipu aniciáu n'Alemaña ente los años 1989 y 1995 basáu nel filme Sangre d'héroes de 1989. El jugger ye un deporte d'equipu que combina elementos de Rugby y Esgrima. == Ver tamién == * [[Muséu d'alfarería (Agost)]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *[http://www.agost.es/ Conceyu de Agost] *[http://agostnoticias.com/ Agost Noticies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429205754/http://agostnoticias.com/ |date=2014-04-29 }} *[http://agost.com/ Asociación d'Internautes de Agost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307002004/http://agost.com/ |date=2018-03-07 }} * [http://documentacion.diputacionalicante.es/menulocal.asp?codigo=03002 Índiz estadísticu municipal de Agost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130191452/http://documentacion.diputacionalicante.es/menulocal.asp?codigo=03002 |date=2016-11-30 }}. Unidá de documentación de la Diputación d'Alicante. * [http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp Datos y cifres de los conceyos de la provincia d'Alicante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323145713/http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp |date=2018-03-23 }}. Unidá de documentación de la Diputación d'Alicante. {{Tradubot|Agost}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Alacant]] [[Categoría:Conceyos d'Alacant]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 0k345jp3h9t8i21jbf46d8t309z67he Aigües 0 119640 4499569 4468280 2026-06-09T23:42:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499569 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Aigües''' ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]] ([[España]]) asitiáu na [[provincia d'Alicante]], na [[comarca]] del [[Campu d'Alicante]]. Cuenta con 937 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [[2015]]). == Xeografía == La llocalidá atópase na aguada oriental del [[Cabezón d'Oru]], d'onde surden los acuíferos que dieron el nome al conceyu. Atópase 22 km al norte de la ciudá d'[[Alicante]] y cerca de la mariña d'[[El Campello]]. Les llendes del términu municipal son: al norte, [[Relleu]] y [[Orxeta]]; al este y sur, [[El Campello]]; al oeste, [[Busot]]. == Historia == Incorporáu a la [[Corona de Castiella]] cola conquista cristiana, nel [[1296]] pasó a formar parte del [[Reinu de Valencia]]. Mientres estos años foi una zona fronteriza pos, según el [[tratáu d'Almizra]], la frontera ente Aragón y Castiella pasaba pol ribayu d'Aigües o ribayu del Paisanu, que baxa dende l'aguada oriental del Cabezón d'Oru hasta desaguar na parte norte del términu municipal de Campello. Por cuenta de esta situación, na llocalidá alzóse un importante castiellu, del qu'anguaño namái queda una torre. Mientres la [[Guerra de Socesión Española|Guerra de Socesión]], [[Felipe V d'España|Felipe V]] dio-y el títulu de villa pola so adscripción a la causa [[Casa de Borbón|borbónica]]. Dende'l [[1252]] hasta'l [[1841]] tuvo adscrita al conceyu d'[[Alicante]]. Por estes feches, la so [[Preventorio d'Aigües|balneariu d'agües termales]], construyíu pola condesa de Torrellano sobre unos antiguos baños qu'adquirió en [[1816]], adquiriera yá ciertu prestíu. Nel [[1936]] esti balneariu convertir nun Patronalgu Infantil Antituberculoso y, dempués de la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]], foi mercáu pol Estáu y convirtióse de nuevu en balneariu; anguaño, atópase en fase de restauración. Frutu de la presencia del aristocráticu balneariu ye la presencia de delles villes señoriales alredor de la llocalidá. == Etimoloxía == [[Ficheru:Aigües2008.jpg|thumb|250px|right|Aigües: Cai Mayor, dende la Plaza de la Ilesia.]] Dende la so independencia municipal y hasta [[1916]] la única denominación oficial de la llocalidá foi la de ''Agües'', nome que provién de los acuíferos que dieron orixe al [[Preventorio d'Aigües|Agües]]. Sicasí, dende entós añadióse al nome oficial el sufixu "''de Busot''" pa estremalo d'[[Agües (Uesca)|otra llocalidá homónima]], anguaño absorbida pol conceyu de Uesca de [[Loporzano]]. [[Busot]], ye, n'efeutu, una llocalidá cercana de mayor población. Sicasí, al nun tener nunca la llocalidá una pertenencia alministrativa con Busot, dalgunos consideraben el sufixu etimológicamente incorreutu. Arriendes de esto, en 1986 la corporación municipal del momentu esanició del nome oficial el sufixu "''de Busot''", pasándolo amás al valencianu. Asina, anguaño conviven les formes yá convertíes en tradicionales de ''Aigües'' (en castellán) y de ''Aigües de Busot'' (en valencianu) coles de ''Agües'' (n'español) y l'anguaño oficial de ''Aigües'' (en valencianu). == Demografía == Con 1.300 habitantes nel [[1900]], nos entamos de la [[Década de 1960|década de los 60]] del [[sieglu XX]], contabilizábase tan solo 572 aigüeseros, y en [[1986]] amenorgar hasta 329 por causa de la emigración escontra Alicante. Dende principios de la [[década de 1990|década de los 90]], invirtióse l'enclín demográficu; n'efeutu, la población ta aumentando a un ritmu relativamente alto, pasando a 546 en [[1995]] y a 1.047 en [[2008]]. Esto puédese esplicar pola construcción de nuevos xalés y urbanizaciones, gracies a un preciu del suelu más baratu que nel área metropolitana d'Alicante o na mariña, atrayendo a cierta población de la capital y a xubilaos de distintes nacionalidaes europees, en busca de paz y tranquilidá. Hai de solliñar que'l 32% de la población censada nel 2008 yera de nacionalidá estranxera (residentes europeos na so inmensa mayoría). {{Gráfica d'evolución|color_16=blue|anchor = 700px |tipu=demográfica|1857|1200|1877|1094|1887|1081|1900|1334|1910|1408|1920|1209|1930|1038|1940|1041|1950|1012|1960|720|1970|489|1981|0|1991|372|2001|592|2011|1118|2013|1073|notes= {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1857-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los [[censu de población|censos de población]] del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2013 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} }} == Actividaes económiques == Aigües foi dende bien antiguu un conceyu empuestu al turismu de salú, pos tola economía xiraba en redol al [[Preventorio d'Aigües]], qu'hasta 1930 foi un hotel balneariu y mientres la Guerra Civil convertir nun hospital antituberculoso. Anguaño ta clausuráu, y el principal sector económicu ye'l de servicios, destacando les empreses dedicaes a la gastronomía y l'ociu, a última hora, al turismu d'interior.Les sos fiestes celebrar nel mes d'agostu. {{clear}} == Alministración == <center> {| {{tablaguapa}} |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" | <p align="center">[[Ficheru:Escut d'Aigües.svg|70px]] |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" |<p align="center">'''[[Eleiciones municipales d'España de 2015|Eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015]]''' |----- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" | '''Partíu''' | '''Candidatu''' | colspan="2" | <center>'''Votos'''</center> | colspan="2" | '''Conceyales''' |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Partíu Socialista del País Valencianu]]-PSOE''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|30px|link=Partíu Socialista del País Valencianu]] | Mario Calvo Giner | 287 | 56,16 % | 4 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''[[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|Partíu Popular]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg|30px|link=Partíu Popular de la Comunidá Valenciana]] | María Luz Iborra Soria | 119 | 23,29 % | 2 | [[Ficheru:Red Arrow Down.svg|10px]] <small>2</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8| '''Iniciativa Independiente''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | | María Emilia Perelló Aladrén | 76 | 14,87 % | 1 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |-bgcolor="DCDCDC" | colspan="7" |<center> Fonte: Ministeriu del Interior (España).<ref name=eleiciones_011>{{cita web |url=http://resultadoslocales2015.interior.es/99MU/DMU1703900499_L1.htm?d=0&y=0 |títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2015 |fechaaccesu=27 de mayu de 2015 |nome=Ministeriu del Interior - Subsecretaría Direición Xeneral de Política Interior }}</ref></center> |} </div> </center> {{Alcalde_España | Alcalde_1 = José Antonio Mourisco Iborra | Partíu_1 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista del País Valencianu|PSPV-PSOE]] | Alcalde_2 = José Antonio Mourisco Iborra | Partíu_2 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_3 = José Vicente Giner Ivorra | Partíu_3 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_4 = José Vicente Giner Ivorra | Partíu_4 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_5 = Vicente Iborra Parra | Partíu_5 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_6 = Juan Francisco Ribes Bertolín | Partíu_6 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|PP]] | Alcalde_7 = María del Pilar Sol Cortés | Partíu_7 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_8 = María del Pilar Sol Cortés | Partíu_8 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_9 = María Luz Iborra Soria | Partíu_9 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_10 = Mario Calvo Giner | Partíu_10 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE }}. == Redolada natural == A 341 metros d'altor, tratar d'un verdaderu mirador sobre'l [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]], con montes de pinos altos y frondosos. Dende la pinada, nos díes claros, puede vese la [[Islla de Tabarca]] na llinia del horizonte y, cuando empieza l'atapecer, pueden reparase torbonaes sobre'l mar. Ye un monte mediterraneu con senderos y bancos de madera pa folgar so la solombra. == Ver tamién == *[[Preventorio d'Aigües]] *[[Castiellu de Aigües]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Aigües}} *[https://web.archive.org/web/20060206190917/http://www.dip-alicante.es/bonaigua/index2.html Web de la mancomunidá de la Bonaigua, con amplia información sobre Aigües] *[http://documentacion.diputacionalicante.es/menulocal.asp?codigo=03004 Índiz estadísticu municipal d'Aigües] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203123844/http://documentacion.diputacionalicante.es/menulocal.asp?codigo=03004 |date=2016-12-03 }} Diputación d'Alicante *[http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp Datos y cifres de los conceyos de la provincia d'Alicante]Diputación d'Alicante * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323145713/http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp |date=2018-03-23 }} ''(pdf)'' *[https://maps.google.es/maps/ms?hl=es&ie=UTF8&msa=0&msid=104908384968435098644.00044deaf9c39cf4f046c&t=h&z=10 Vista satélite del conceyu] {{Tradubot|Aguas de Busot}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Alacant]] [[Categoría:Conceyos d'Alacant]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] b2s046lxnsrbraeh2e43qyzky3oi2ff Alcoleja 0 119644 4499580 4473105 2026-06-10T04:08:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499580 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Alcoleja''' ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]], [[España]]. Asitiáu nel norte de la [[provincia d'Alicante]], na [[comarca]] del [[Condáu de Cocentaina]]. Cuenta con 184 habitantes ([[INE España|INE]] [[2015]]). Tien una estensión de 14,6 km² y una altitú de 739 metros. == Xeografía == Ta asitiáu ente l'aguada noroeste de la [[sierra d'Aitana]], na llende de les contornes d'[[Condáu de Cocentaina|El Condáu]] y la [[Marina Baxa]], que se xunen nel [[puertu de Tudons]] (1027&nbsp;m). Les sos llendes son: al norte, [[Benasau]]; al este, [[Confrides]]; al oeste, [[Penáguila]]; y al sur, [[Sella (Alicante)|Sella]]. Pueblu típicamente de monte pola so vecindá cola Sierra Aitana, la más elevada de tola Provincia. De fechu munches escursiones que percuerren la zona parten d'esta llocalidá. El so términu municipal ye montascosu, y suelse prauticar la caza y la [[recoyida de cogordes]] pel iviernu. == Historia == Alcoleja tuvo poblada por [[moriscu|moriscos]] hasta qu'éstos fueron espulsaos en 1609 por [[Felipe III d'España|Felipe III]]. La so parroquia tuvo adscrita a la de [[Penáguila]] hasta l'añu [[1535]], cuando con otres parroquies segregar pa formar conxuntamente la parroquia de Ares. Nel añu [[1574]] constituyir en conceyu independiente, perteneciendo a los marqueses de Malferit. == Demografía == Alcoleja cuenta con 193 habitantes ([[INE España|INE]] [[2011]]). La población lleva presentando un patrón de despoblación continuu dende los [[evolución demográfica moderna d'España|primeros censos de población]], esto ye, mientres los postreros 150 años. {{Gráfica d'evolución|color_16=blue|anchor = 700px |tipu=demográfica|1857|998|1877|956|1887|907|1900|964|1910|942|1920|873|1930|822|1940|785|1950|768|1960|867|1970|445|1981|346|1991|301|2001|256|2011|193|2013|197|notes= {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1857-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001) según los [[censu de población|censos de población]] del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#0000FF|Población según el [[padrón municipal]] de 2013 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} }} == Economía == Anguaño la so principal actividá granible ye l'agrícola cola ellaboración d'aceite, la recoyida d'almendres y el cultivu de frutales. == Turismu == Dientro del pueblu hai un nucleu medieval, formáu polos restos del palaciu del Marqués de Malferit. Amás, al tar asitiáu na falda de la Aitana, picu más altu de la provincia alicantina, esfruta d'unes belles vistes. == Fiestes == Les fiestes patronales llevar a cabu n'agostu. Celebrar n'honor a San Vicente de Ferrer y a la Virxe de los Desamparaos. Nes fiestes realícense diverses actividaes relixoses, como la procesión de San Vicente de Ferrer, la de la Virxe de los Desamparaos o'l cantar coral na misa de la Virxe, anque l'actu relixosu más destacáu y representativu ye'l "Cant de l' Aurora" siguíu d'una "xocolatada" pa los asistentes celebráu nel amanecer del sábadu. Tamién se realicen actividaes lúdiques como la fiesta d'amarutar, verbenes y una gran paellada na plaza del pueblu. El segundu fin de selmana de mayu realiza la romería de la Virxe de los Desamparaos a la capiya de Beniafé, pedanía Alcoleja, el treslláu de la Virxe ye realizáu por muyeres del pueblu. == Política == <center> {| {{tablaguapa}} |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" align="center" | [[Ficheru:Escut d'Alcoleja.svg|70px]] |-----bgcolor="#A9A9A9" | colspan="7" align="center" | '''[[Eleiciones municipales d'España de 2015|Eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015]]''' |----- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" | '''Partíu''' | '''Candidatu''' | colspan="2" | <center>'''Votos'''</center> | colspan="2" | '''Conceyales''' |----- |bgcolor=#D8D8D8|'''[[Partíu Socialista del País Valencianu]]-PSOE''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|30px|link=Partíu Socialista del País Valencianu]] | Francisco Miguel Fenollar Iváñez | 86 | 55,48 % | 4 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |bgcolor=#D8D8D8|'''[[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|Partíu Popular]]''' |bgcolor=#D8D8D8 align="center" | [[Ficheru:People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg|30px|link=Partíu Popular de la Comunidá Valenciana]] | José Luis Almarcha Baldo | 53 | 34,19 % | 1 | [[Ficheru:Yellow Arrow Right.svg|10px]] <small>0</small> |----- |-bgcolor="DCDCDC" | colspan="7" |<center> Fonte: Ministeriu del Interior (España).<ref name=eleiciones_015>{{cita web |url=http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1703900899_L1.htm?d=0&y=200 |títulu=Resultaos Eleiciones Municipales 2015 |fechaaccesu=26 de mayu de 2015 |nome=Ministeriu del Interior - Subsecretaría Direición Xeneral de Política Interior |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250126051013/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1703900899_L1.htm?d=0&y=200 |fechaarchivu=2025-01-26 }}</ref></center> |} </div> </center> {{Alcalde_España | Alcalde_1 = José Ramón García Escolanu | Partíu_1 = [[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] | Alcalde_2 = José Oltra Ivorra | Partíu_2 = [[Ficheru:Alianza Popular (logo, 1983-89).svg|20px]] [[Alianza Popular|AP]] | Alcalde_3 = José Oltra Ivorra | Partíu_3 = [[Ficheru:Alianza Popular (logo, 1983-89).svg|20px]] AP | Alcalde_4 = Trinidad Teresa Ivorra Domínguez | Partíu_4 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular de la Comunidá Valenciana|PP]] | Alcalde_5 = Trinidad Teresa Ivorra Domínguez | Partíu_5 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_6 = Rafael Venancio Ripoll Catalá | Partíu_6 = [[Ficheru:PP.svg|20px]] PP | Alcalde_7 = Francisco Rogelio Gadea Lloret | Partíu_7 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista del País Valencianu|PSPV-PSOE]] | Alcalde_8 = Francisco Miguel Fenollar Iváñez | Partíu_8 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_9 = Francisco Miguel Fenollar Iváñez | Partíu_9 = [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE | Alcalde_10= Francisco Miguel Fenollar Iváñez | Partíu_10= [[Ficheru:PSPV-PSOE.svg|20px]] PSPV-PSOE }}. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Conceyu de Alcoleja |2=http://www.alcoleja.es/get.ashx?IDS=ab5f1f31-b06c-4509-b55a-88ec4c21b5ff&SERVICIU=SEDE.GETPORTAL&D%C3%8DI1=3008 |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. * [http://documentacion.diputacionalicante.es/menulocal.asp?codigo=03008 Índiz estadísticu municipal de Alcoleja]. Unidá de Documentación de la Diputación d'Alicante * [http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp Datos y cifres de los conceyos de la provincia d'Alicante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323145713/http://documentacion.diputacionalicante.es/index3.asp |date=2018-03-23 }}. Unidá de Documentación de la Diputación d'Alicante * [https://web.archive.org/web/20070405135117/http://www.just.gva.es/pls/civisc/p_civis.municipios?codcat=03008 Alcoleja nel Rexistru d'Entidaes Llocales de la Xeneralidá Valenciana] * [https://web.archive.org/web/20070707095157/http://www.castillosnet.org/alicante/A-CAS-167.shtml Palaciu de Malferit de Alcoleja] {{Tradubot|Alcolecha}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Alacant]] [[Categoría:Conceyos d'Alacant]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] f2bke8w1kql3naxdxni2r33xehj4wjm Albalat dels Tarongers 0 119745 4499574 4479904 2026-06-10T01:57:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499574 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Albalat dels Tarongers'''<ref>{{cita publicación |autor=[[Xeneralidá Valenciana|Consell de la Generalitat Valenciana]] |añu=1986 |títulu=Decreto 153/1986, de 9 d'avientu, del Consell de la Xeneralidá Valenciana, pol que s'aprueba la nueva denominación del Conceyu de Albalat dels Tarongers (Valencia) |publicación=[[Diariu Oficial de la Comunidá Valenciana|Diari Oficial de la Generalitat Valenciana]] |númberu=494 |páxina=5.383 |url=http://www.docv.gva.es/datos/1986/12/26/pdf/1986_807845.pdf |fechaaccesu=10 d'avientu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095702/http://www.docv.gva.es/datos/1986/12/26/pdf/1986_807845.pdf |archivedate=2016-03-04 }}</ref> ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]], [[España]]. Perteneciente a la [[provincia de Valencia]], na [[comarca]] del [[Campu de Murviedro]]. Cuenta con 1.164 habitantes ([[INE España|INE]] [[2014]]). Hasta la década de [[1940]] denominábase oficialmente como '''Albalat de Segart'''.<ref name="INE"/> == Xeografía == Asítiase nel marxe esquierdu del calce del [[ríu Palancia]] a una altitú de 96 m sobre'l nivel del mar y a una distancia d'ésti de 15 km, na contorna del [[Campu de Murviedro]]. Tien una estensión de 2135 Has. de terrén montascosu y valle ente la [[Sierra Calderona]] y la [[sierra d'Espadán]] pol que trascurre el ríu Palancia, na denomada subcomarca de la Baronía. Llenda colos términos municipales d'[[Estivella]] y [[Sagunto]] al norte, [[Sagunto]] al este, [[Gilet]] al sur y [[Nàquera]], [[Segart]] y [[Estivella]] al oeste. El territoriu ta compuestu por güertes convertíes en tresformamientos de cítricos como principal cultivu na ribera del [[ríu Palancia]]; tamién ta compuestu per montes y ribayos, con olivares y algarrobos, sienda y fontes, constituyendo ente toos ellos un espaciu que convida a pasiar, a relaxase y a escaecer el tiempu. El términu ta formáu en parte pol [[Parque natural de la Sierra Calderona]] y en parte pol [[ríu Palancia]] y el so valle. === Llocalidaes estremeres === El [[términu municipal]] de Albalat de Taronchers parte coles llocalidaes siguientes: [[Estivella]], [[Gilet]], [[Nàquera]], [[El Puig]], [[Sagunto]] y [[Segart]] toes elles de la [[provincia de Valencia]]. === Comunicaciones === El términu ye travesáu pela autovía [[A-23]] ([[Sagunto]]-[[Somport]]). y pol [[Llinia C-5 (Cercaníes Valencia)|ferrocarril Valencia-Sagunto-Zaragoza]]. == Historia == Sobre'l nome de Albalat, [[Manuel Sanchís Guarner|Sanchis Guarner]] diz que se trata d'un arabismu, pos equival a ''Al-Palas'' o ''Palaz'', el so significáu ye la Villa y tamién caserío. Esto induznos a pensar que la población, en tiempu de los romanos debió de ser una de les munches villes que poblaben la ''civitas saguntina''. Per otra parte, l'historiador Antoni Chabret afirma que la pallabra "''Balat''" significa n'árabe pavimentu o pavimentu del camín. Les civilizaciones anteriores que vivieron cerca de Albalat dels Tarongers dexaron restos arqueolóxicos. De los principales xacimientos arqueolóxicos del términu destaquen pola so importancia: la denomada cueva de l'Agua Amargoso, asitiada na [[partida]] del mesmu nome, onde pueden apreciase pintures rupestres del periodu eneolíticu ([[2000 e.C.]]), según l'asentamientu de la [[Edá del Bronce]] esistente na llomba del Saler, onde s'atopó material eneolítico y ibero ([[1600 e.C.|1600]]-[[1500 e.C.]]). Tamién s'atoparon restos de la [[Edá del Bronce]] en La Albardeta y nel ''Tossalet de les Panses''. El Castiellu de Comediana déxanos apreciar la estructura d'un asentamientu de los sieglos XII-XIV. A los pies d'esti montículo atópense les Corrolades de Comediana que posiblemente seríen el nucleu de población que nel so día foi'l pobláu de Comediana referíu a la primer donación que fixo'l rei [[Xaime I d'Aragón|Xaime I]]. Un estudiu realizáu por Andrés Monzó nun duldar asitiar al actual allugamientu del castiellu, ilesia y casa abadía sobre una importante villa hispanorromana. La primera referencia sobre los varios posesores de Albalat atopar nel ''[[Llibre del Repartiment de Valencia|Llibre del Repartiment]]'' en [[1238]]. Nel añu [[1360]] yera Raimon de Toris señor del llugar y paez ser que foi quien empezó la construcción de Casar-Palaciu. En [[1609]], añu de la [[espulsión de los moriscos]], Albalat tenía 115 cases y 460 hb. y pertenecía el señoríu a Juan de Vilarrasa que'l 24 de setiembre de [[1611]], dio Carta de Población a 35 nuevos pobladores. El llinaxe de los Saavedra, procedente de Galicia y Murcia, llegó a Albalat pol casoriu de Luisa Carrillo de Villarrasa, entós señora de Albalat y Segart con Pedro Saavedra. Nun ye estrañu qu'Albalat fuera'l primer pueblu de la contorna en negase al pagu de los derechos feudales, siendo unu de los que soportaba les condiciones más dures. Un grupu de 24 vecinos empobinaos pol alcalde Vicent Esteve y el rexidor Francisco Asensi, negar a pagar los derechos correspondientes al periodu 1813-1816. En [[1865]], resolvióse'l pleitu ente los pueblos de Albalat y Segart, por reclamación de los derechos señoriales contra'l conde de Alcudia y barón de Albalat, Antonio Saavedra y Jofré. El preciu que tuvieron de pagar pola lliquidación del pleitu foi de 130.000 reales, arrenunciando los herederos a tolos derechos que pudieren tener sobre los pueblos. A cambéu'l conceyu de Albalat recibió 14.463 hanegadas de tierres. Los herederos del conde esprendiéronse, por aciu puyes, de toles cases y tierres que teníen como propies. == Demografía == Albalat de Taronchers cunta con 1.178 habitantes ([[INE España|INE]] [[2015]]). {| {{tablaguapa}} ! colspan="20" style bgcolor="black" |Evolución demográfica de Albalat de Taronchers<ref>'''Fonte''': [[Población de fechu]] según l'[[Institutu Nacional d'Estadística d'España]]. [https://web.archive.org/web/20090311233825/http://www.ine.es/intercensal/index Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842,] [http://www1.ine.es/jaxi/menu.do?L=0&divi=DPOP&his=0&type=db Series de población de los conceyos d'España dende 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602232050/http://www1.ine.es/jaxi/menu.do?L=0&divi=DPOP&his=0&type=db |date=2008-06-02 }}</ref> |- ![[1990]] !! [[1992]] !! [[1994]] !! [[1996]] !! [[1998]] !! [[2000]] !! [[2002]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2007]] !! [[2011]] !! [[2013]] !! [[2015]] |- | align=center| 584 || align=center| 570 || align=center| 576 || align=center| 651 || align=center| 664 || align=center| 709 || align=center| 742 || align=center| 799 || align=center| 804 || align=center| 1.070 || align=center| 1.147 || align=center| 1.144 || align=center| 1.178 |} == Economía == Basada na [[agricultura]], principalmente'l cultivu del [[naranxal]]. De los 21,35 quilómetros cuadraos de los que consta'l conceyu, 310 [[hectárea|hectárees]] son de cítricos, 533 de secanu con [[Ceratonia siliqua|algarrobos]], 485 d'[[olivar|olivares]] y 26 d'[[almendrales]]. == Política == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Juan Antonio Albiol Llusar | Partíu_1 = [[PSPV-PSOE]] | Alcalde_2 = Juan Antonio Albiol Llusar | Partíu_2 = [[PSPV-PSOE]] | Alcalde_3 = Juan Antonio Albiol Llusar | Partíu_3 = [[PSPV-PSOE]] | Alcalde_4 = Francisco Javier Esteve Asensi | Partíu_4 = [[EUPV]] | Alcalde_5 = Francisco Javier Esteve Asensi | Partíu_5 = [[EUPV]] | Alcalde_6 = José Garriga Igualada | Partíu_6 = [[PPCV]] | Alcalde_7 = Filiberto Prats Asensi | Partíu_7 = [[Bloc Nacionalista Valencià|BLOC]] | Alcalde_8 = Filiberto Prats Asensi | Partíu_8= [[Bloc Nacionalista Valencià|BLOC]] | Alcalde_9 = Filiberto Prats Asensi | Partíu_9= [[PPCV]] | Alcalde_10= Maite Pérez Furió | Partíu_10= [[PSPV-PSOE]] }} == Gastronomía == {{VT|Gastronomía de la provincia de Valencia}} A destacar el ''arroz de Comediana'' y el tortell como platos típicos de la población. L'arroz de Comediana cocinar en [[calderu]], siendo los sos ingredientes [[arroz]], [[pataca]], [[bacaláu en salazón|bacalao]], cebolla y [[mueyu de tomate|sofritu de tomate]]. Yera una comida que faíen los homes cuando diben mientres delles xornaes a iguar los caminos o a recoyer l'[[espartu]] a la partida de Comediana, asitiada nel estremu S del términu municipal. El [[tortell]] ye un dulce con masa de [[panquemado]] rellenu de [[pelo d'ánxel]] y [[mazapán]], afatáu con [[frutes confitadas]] y [[nuez (frutu)|nueces]]. == Monumentos == <gallery> Albalat dels Tarongers 08.JPG|[[Castiellu Palaciu de Albalat de Taronchers|Castiellu Palaciu]]. Albalat dels Tarongers 07.JPG|[[Ríu Palancia]] en Albalat. Albalat dels Tarongers 02.JPG|Ilesia de la Inmaculada. Albalat dels Tarongers 03.JPG|Conceyu. </gallery> === Monumentos relixosos === * '''[[Ilesia parroquial de la Inmaculada de Albalat de Taronchers|Ilesia de la Purísima o de la Inmaculada]]''' (finales del sieglu XVIII). Planta de tres naves y [[cruz llatina]]. === Monumentos civiles === * '''[[Castiellu Palaciu de Albalat de Taronchers|Castiellu]]''': el palaciu señorial de los sieglos XIV a XV [[Arquiteutura gótica|góticu]] meyor calteníu de la contorna. * '''[[Castiellu del Piló]]''': en ruines. * '''Acueductu del ribayu de la ''Fonte de la Rivera''''': anguaño namái queda un arcu de los trés que lu formaben. == Llugares d'interés == * '''[[Parque natural de la Sierra Calderona]]'''. * '''[[Ríu Palancia]]'''. == Fiestes == * Fiesta de [[Antonio Abad|San Antonio Abá]] ([[17 de xineru]]). * Fiestes d'agostu: * El 15 d'agostu celebra'l día de l'Asunción. * El 16 d'agostu ye'l día de San Roque. * El 17 d'agostu celebra'l día de La Divina Pastora. * Mientres la última selmana d'agostu tienen llugar nel conceyu los sos festexos taurinos, con entraes de vaques, sueltes de reses bravos y el tradicional [[toru embolado]]. * Fiesta de la Virxe de la Cueva Santa (últimu domingu de mayu). Celebrar mientres dellos años a partir de 1992. Enantes celebrábase una romería al Santuariu a finales de setiembre. * [[Antroxu]] (febreru). Dexar de celebrar a partir de 1939. * Fiestes d'ochobre. Dexaron de celebrase nos años 50. * Belén viviente, que s'ufierta dende 2005 a los visitantes, y tien llugar nel interior del Castiellu-Palaciu Señorial, de dómina medieval del sieglu XIV-XV, por cortesía de los sos actuales propietarios, y col patrociniu del Conceyu, y de diverses entidaes privaes. Celébrase añalmente'l fin de selmana anterior al de la Navidá, con animales vivos, cola actuación de más de 40 actores. El belén cunta cola so propia "banda sonora", pos los villancicos son interpretaos en direutu (guitarra, flauta, bongu, pandereta, voces y otros). Dende 2008 constituyóse como asociación cultural. Dexó de celebrase en 2012. * El 8 d'avientu celebra'l día de la Purísima. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Albalat dels Tarongers|Albalat de Taronchers}} * [http://www.albalatdelstarongers.es Web oficial de Albalat de Taronchers] * {{FVMP}} {{Tradubot|Albalat de Taronchers}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de València]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de València]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] boyivsavr7nbfqct4ssmnoja8xwbyhi Alagón del Río 0 121693 4499572 4380413 2026-06-10T01:27:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499572 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Alagón del Río''' (d'antiguo conocíu como ''Alagón del Caudiellu'', cambéu de denominación a partir del momentu nel que foi declaráu conceyu independiente<ref>{{cita web|url=http://doe.juntaex.es/pdfs/doe/2009/1310o/09040175.pdf|títulu=D.O.E./9 de xunetu de 2009/Númberu 131|autor=Xunta d'Estremadura|fechaaccesu=19 d'abril de 2013}}</ref>) ye un conceyu creáu como pobláu de colonización nos [[años 1950]] nel términu municipal de [[Galisteo]], al norte de la [[provincia de Cáceres]], n'[[España]]. == Llocalización == Alagón del Río ta conectáu a [[Coria]], [[Plasencia]], [[Navalmoral de la Mata]] y [[Galisteo]] pola [[EX-108]], xunto a la cual tase construyendo l'autovía [[EX-A1]]. Una carretera de regadíos lleva a [[Montehermoso]] y [[Carcaboso]] pasando pola [[Virxe de Valdefuentes|ermita de Valdefuentes]]. == Historia == === Pobláu de colonización === Alagón del Caudiellu foi creáu como pueblu de colonización, principalmente p'acoyer a la población de [[Granadilla (Cáceres)|Granadilla]] y [[Sotoserrano|Martinebrón]] que, cola construcción del [[banzáu de Gabriel y Galán]] quedaríen soterraos baxos les agües. Sicasí, col tiempu fuéronse asitiando persones de distintes procedencies. Al pie de Alagón construyéronse otros poblaos de colonización como [[Valrío]], [[El Batán (Guijo de Galisteo)|El Batán]], [[Puebla de Argeme]] y [[Rincón del Obispo]]. El [[18 de marzu]] de [[1955]] aprobóse'l Decretu del Plan Xeneral de Colonización de la zona regable de Gabriel y Galán, que se publicar nel [[BOE]] el [[16 d'abril]]. L'[[Institutu Nacional de Colonización (España)|Institutu Nacional de Colonización]] encargar de redactar el plan de colonización acordies cola llei. Dempués empecipiáronse les obres d'infraestructura necesaries. El pueblu foi entamáu en 1957 pol arquiteutu José Subirana Rodríguez.{{sfn|Abujeta Martín|2011|p=186}} Per una parte realizáronse grandes obres hidráuliques, como'l banzáu de Gabriel y Galán (que la so construcción yá taba avanzada), la Presa de Valdeobispo, canales y redes de acequias. Per otra parte, empezaron les obres pa la regar y colonizar la zona. A partir de [[1957]] rozóse y allanó la devesa sobre la que s'asitiaría'l nuevu pueblu y les parceles de cultivu. La primer partida de colonos llegó n'abril de [[1958]] procedente de [[Granadilla (Cáceres)|Granadilla]] El [[9 d'ochobre]] llegó otru grupu. Darréu fueron llegando grupos de colonos afeutaos pol banzáu na [[provincia de Salamanca]], viniendo de pueblos como Martinebrón (Sotoserrano), y otros pueblos y alquerías de [[les Hurdes]], como [[Arrofranco]]. Anque a cada familia foi-y asignada una vivienda y una parcela, tuvieron qu'agospiase mientres dalgún tiempu nunes naves, denominaes barracones. Les primeres viviendes empezaron a apurrise a partir de [[1960]], anque'l suministru llétricu nun llegó hasta [[1964]] y l'agua corriente instalar en [[1969]]. Mientres estos primeros años el pueblu taba incomunicáu per carretera y pa poder movese hasta [[Galisteo]] teníen que cruciar el ríu en barca y faer a cuerpu el restu de los tramos del camín. Per otru llau, tampoco esistía nengún tipu de serviciu, y les primeres colleches perder por nun tar concluyida la rede de canalización, obligando a delles families a dise del pueblu pola mala situación económica. Adulces les coses fueron ameyorando y la xente foi afaciéndose a la nueva situación, recuperando la ilusión y lluchando por ameyorar el pueblu. === Pedanía de Galisteo === En [[1979]], Alagón del Caudiellu pasa a depender alministrativamente del conceyu de [[Galisteo]], en que'l so términu municipal atopábase. L'alcalde de Galisteo nomaba un representante so en Alagón del Caudiellu. En [[1983]] nomar por primer vegada un Conceyal Especial Delegáu pa Alagón del Caudiellu. En [[1983]] Alagón del Caudiellu pasó a llamase a cencielles Alagón. Los vecinos queríen qu'Alagón pasara a ser un conceyu independiente, y en [[1995]] tolos partíos políticos del llugar prometieron qu'Alagón pasara a ser [[entidá llocal menor]].<ref>{{cita web|url=http://www.alagondelrio.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.204/idmenu.124/chk.dcc0568c377f14ecf7bec8641b4db27a.html|títulu=Historia|fechaaccesu=9 de xunu de 2013|autor=Conceyu de Alagón del Río|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130608100348/http://www.alagondelrio.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.204/idmenu.124/chk.dcc0568c377f14ecf7bec8641b4db27a.html|fechaarchivu=8 de xunu de 2013}}</ref> === Entidá Llocal Menor === El [[26 de payares]] de [[1996]] la [[Xunta d'Estremadura]] aprobó la constitución de la Entidá Llocal Menor de Alagón. Con esti decretu empecipiaba'l camín a la independencia de Galisteo. El [[7 de mayu]] de [[1997]] la diputación de Cáceres designó una comisión xestora que gobernara la entidá. El [[23 de febreru]] de [[1999]] la [[Xunta d'Estremadura]] definió les llendes territoriales de Alagón. === Conceyu === El [[23 d'avientu]] de [[2008]] fíxose una consulta popular<ref>[http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=417336&page=2 Alagón del Río gana por goliada] ''El Periódico Extremadura''</ref> pa escoyer el nome del nuevu conceyu, al esistir un conceyu llamáu [[Alagón (Zaragoza)|Alagón]] na [[provincia de Zaragoza]]. Los vecinos escoyeron el nome de Alagón del Río. El [[3 de xunetu]] de [[2009]] la [[Xunta d'Estremadura]] declaró conceyu a Alagón del Río. == Patrimoniu == {{VT|Monumentos relixosos de les Vegas del Alagón#Alagón del Río}} Ilesia parroquial católica so la advocación del Espíritu Santu, na [[diócesis de Coria]], inaugurada'l [[10 de payares]] de [[1958]].<ref>[http://www.diocesiscoriacaceres.es/Parroquies/parroquies.php Parroquies] ''Diócesis de Coria-Cáceres''</ref> Nel so interior hai una imaxe del [[Cristu de la Salú]] del [[sieglu XVI]] rescatáu de [[Granadilla (Cáceres)|Granadilla]]. == Cultura == === Heráldica === L'escudu de Alagón foi aprobáu por aciu la "Orde de 29 de xunu de 2000, pola que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y la Bandera Municipal pa la Entidá Llocal Menor de Alagón", publicada nel [[Diariu Oficial d'Estremadura]] el [[11 de xunetu]] de [[2000]] en siendo aprobada pola Conseyera de Presidencia [[María Antonia Trujillo]]. La xunta vecinal aprobara l'escudu'l [[24 de marzu]] y dichu escudu recibió informe favorable del Conseyu Asesor d'Honores y Distinciones de la [[Xunta d'Estremadura]] el [[1 de xunu]]. L'escudu defínese asina {{cita|''Escudu en plata, dos ondes d'azur sumaes d'árbol arrincáu de sinople, frutado d'oru. En Bordura de gules cuatro granaes de plata echar# per gules. Timbrado de corona real zarrada.''<ref>{{cita web |url= http://doe.juntaex.es/pdfs/doe/2000/800O/00051127.pdf|títulu= D.O.E./11 de xunetu de 2000/Númberu 80|fechaaccesu=21 de febreru de 2011|autor= Xunta d'Estremadura |idioma= castellanu}}</ref>}} === Fiestes llocales === Alagón celebra les siguientes fiestes llocales: * Fiesta del Cristu ([[14 de setiembre]]). * Martes d'Antroxu. * Santu Domingu([[4 d'Agostu]]). == Conceyu == {| {{tablaguapa}} border="1" |----- | colspan="5" bgcolor="#C0C0C0" align="cneter" | '''Partíos políticos nel Conceyu de Alagón del Río ([[2015]]-[[2019]])<ref>{{Cita web |url=http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1010990399_L1.htm?d=0&y=368 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250122222233/http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU1010990399_L1.htm?d=0&y=368 |fechaarchivu=2025-01-22 }}</ref>''' |----- | bgcolor="#EFEFEF" | '''Partíu políticu''' | bgcolor="#EFEFEF" | '''Conceyales''' |----- | bgcolor="#ff6033" | '''[[Partíu Socialista Obreru Español]] (PSOE)''' | <center>3</center> |----- | bgcolor="#cc88cc" | '''[[Estremeños]] | <center>2</center> |----- | bgcolor="#ffcc00" | '''[[Independientes de Alagón del Río]] (IDAR)''' | <center>2</center> |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita publicación|títulu=L'arquiteutura de l'agua: estudiu de fontes y bebederos de los pueblos de colonización de Alagón (Cáceres)|nome=Antonia Esther|apellíos={{versalita|Abujeta Martín}}|publicación=NORBA: Revista d'arte|issn=0213-2214|númberu=31|añu=2011|páxines=181-191|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4228212}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Alagón del Río}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cáceres]] [[Categoría:Llocalidaes planiaes de la provincia de Cáceres]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] df6r24wdgy58ukauaw3qwfzy6fcem4l Albaladejo del Cuende 0 121911 4499573 4414889 2026-06-10T01:56:05Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499573 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Albaladejo del Cuende''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Cuenca]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. Ta asitiáu a 43 [[km]] al sur de la capital provincial y a 160 km al sureste de [[Madrid]]. Pol so términu municipal pasa'l ríu [[Júcar]]. Atopar ente los conceyos de [[Villaverde y Pasaconsol]], [[Belmontejo]], [[San Lorenzo de la Parrilla]], [[La Parra de las Vegas]], [[Las Valeras]] y [[Valverde de Júcar]]. Caben destacar, les ruines de la ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción, anguaño en restauración. Nel añu [[1080]], [[Alfonsu VIII de Castiella|Alfonsu VIII]], en conquistando [[Cuenca (España)|Cuenca]] a los musulmanes, dexó terrenes del términu municipal de Albaladejo del Cuende a los monxos cistercienses del Monesteriu de Santa María de Güerta ([[Soria]]). Dicha cesión ta reflexada nun legajo que se caltién nos archivos de dichu monesteriu, ocupáu anguaño por una comunidá de monxos [[cisterciense]]s. Esta información indica que naquella dómina, Albaladejo del Cuende yá cuntaba con un nucleu de población importante. == Población == *Tien una población de 292 habitantes ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] [[2015]]). == Xeografía == *Altitú: 920 metros. *Llatitú: 39º 48' Norte *Longitud: 002º 13' Oeste == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Ignacio Hortelano | Partíu_1 = | Alcalde_2 = Marcos Contreras | Partíu_2 = [[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]] | Alcalde_3 = Álvaro Martínez Contreras | Partíu_3 = [[PSOE]] | Alcalde_4 = Álvaro Martínez Contreras | Partíu_4 = [[PSOE]] | Alcalde_5 = Ángel Olivares Olivares | Partíu_5 = [[PSOE]] | Alcalde_6 = Juan Miguel Hortelano Martínez | Partíu_6 = [[PP]] | Alcalde_7 = Florián Toledo Contreras | Partíu_7 = [[PP]] | Alcalde_8 = Antonia Albaráñez Toledo | Partíu_8 = [[PP]] | Alcalde_9 = Antonia Albaráñez Toledo | Partíu_9 = [[PP]] | Alcalde_10 = Antonia Albaráñez Toledo | Partíu_10 = [[PP]] }} == Fiestes y tradiciones == Les sos fiestes patronales celébrense'l día 5 d'agostu n'honor a la so patrona La Virxe de Les Nieves. Tolos años nos primeros díes d'agostu celebren les fiestes branices n'honor a la patrona la Virxe de les Nieves. Estes celebraciones son un magníficu marcu de realcuentru de tolos albaladejeños y albaladejeñas. Los actos principales son los festexos populares taurinos, el baille y la verbena popular, pero sobremanera la Procesión y Santa [[Misa]] n'honor a la patrona. == Ver tamién == *[[Llista de conceyos de Cuenca]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Turismo Castiella-La Mancha. Albaladejo del Cuende |2=http://www.turismocastillalamancha.com/lugar/cuenca/albaladejo-del-cuende/ |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://jorgecovi.wixsite.com/albaladejodelcuende Albaladejo del Cuende.Nel corazón de La Mancha] {{Tradubot|Albaladejo del Cuende}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cuenca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Cuenca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] q6yixrkdzggnc8s7lbw32wsnqdevte7 Almendros 0 121921 4499600 4396947 2026-06-10T09:26:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499600 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Almendros''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Cuenca]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. == Xeografía == === Allugamientu === Almendros atopar a menos de cuatro quilómetros de [[Villarrubio]] y [[Tribaldos]] y a menos de siete d'[[Uclés]] y [[Torrubia del Campo]]. [[Saelices (Cuenca)|Saelices]], coles ruines romanes de [[Segóbriga]], ta a siete quilómetros. De la capital, [[Cuenca (España)|Cuenca]], falta 83 quilómetros. A [[Madrid]] falta 101 quilómetros. === Clima === Cunta con un clima mediterraneu fríu (mediterraneu continental). === Población === Cuntaba con 298 habitantes según les cifres oficiales del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] a fecha 1 de xineru de [[2017]]. == Alministración == {{Alcalde_España | Alcalde_1 = Julián Palomar/Carlos Peña | Partíu_1 = Independientes | Alcalde_2 = Carlos Peña | Partíu_2 = Independientes | Alcalde_3 = Carlos Peña | Partíu_3 = [[PP]] | Alcalde_4 = Carlos Peña | Partíu_4 = [[PP]] | Alcalde_5 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_5 = [[PP]] | Alcalde_6 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_6 = [[PP]] | Alcalde_7 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_7 = [[PP]] | Alcalde_8 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_8 = [[PP]] | Alcalde_9 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_9 = [[PP]] | Alcalde_10 = Acisclo Jiménez Rodríguez | Partíu_10 = [[PP]] }} == Fiestes == * Fiestes patronales, primer fin de selmana de setiembre, n'honor a la [[Inmaculada Concepción]], patrona del conceyu. Cuenta con atraiciones pa los neños, galopeo, gran pólvora, paella, gran tortiella xigante, verbenes y bien de actividaes mas pal esfrute de toos. * Fiesta de la [[Santa Cruz (cristianismu)|Santa Cruz]] (primer sábadu de mayu), na que se representa una obra teatral en procesión a caballu de [[Moros y Cristianos]]. Tres la procesión tien llugar el tradicional cantar del Mayu na ilesia de Almendros, onde los integrantes del coru conviden al delegáu de la Xunta a xunise pa cantar los Mayos. * Fiesta de [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]], 10 de xunetu: procesión na que s'acompaña a San Cristóbal en coche hasta la ermita. Ellí'l párrocu va empezar la misa y cola bendición de coches. * Fiesta de l'[[Asunción de la Virxe]], 15 d'agostu. Procesión escontra la ermita, aperitivo y baille nel centru cívicu. == Monumentos == * Ilesia de la Invención de la Santa Cruz: La ilesia, construyida en mampostería, tien dos partes bien definíes: el cuerpu góticu, de mediaos del sieglu XV, y la cabecera y el cruceru renacentistes, de 1569. La so torre ta curiosamente adosada a la cabecera y cuenta con cuatro troneres pa les campanes. Otru de los sos curiosos ye'l retablu mayor, de finales de sieglu XVII, perteneciente a un estilu renacentista tardíu y daqué arcaicu. La decoración de los sos trés cuerpos ye na so mayor parte de tipu escultóricu. * Ermita de la Concepción: la ermita de La nuesa Señora de la Concepción, del sieglu XVI, con una sola nave, cabecera poligonal y retablu barrocu. * La Fuentecilla. * El Cañuelo. * Chozo Pepinu/Chozo Tíu Jarete. == Zones d'Almendros == * La plaza: na que s'echa la vista a la gran ilesia de Almendros, nel centru una preciosa fonte axardinada y el conceyu. * Biblioteca municipal: asitiáu nes escueles, xunto al chigre. * Farmacia: xunto a les escueles. Preguntar sobre l'horariu al 969126004. * Médicu: xunto a la farmacia. * Polideportivu: xunto al chigre. Nel que pueden realizase distintes actividaes como'l fútbol. * Parque del chigre * Parque de la ilesia * Parque de la ermita * Parque San Roque * Pozu "La Virxe" * Plaza del cueso: gran plaza na que s'atopa una preciosa fonte axardinada y un pozu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.pueblos-espana.org/castilla+la+mancha/cuenca/almendros/ Páxina sobre Almendros] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=En turismu de Castiella-La Mancha |2=http://www.turismocastillalamancha.com/lugar/cuenca/almendros/ |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Almendros}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cuenca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Cuenca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] cqy14aawqvirrwhrf04ydtozhpswcca Albalate de Zorita 0 122120 4499575 4235103 2026-06-10T01:59:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499575 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Albalate de Zorita''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Guadalaxara]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]] asitiáu na falda oeste de la [[sierra de Altomira]]. == Etimoloxía == El [[topónimu]] de Albalate puede tener el so orixe nel [[idioma árabe|árabe]] ''al-balat'', "la calzada".<ref name=Ranz>Ranz Yubero, José Antonio. ''Diccionariu de toponimia de Guadalaxara''. Aache ed. Guadalaxara, 2007. Páx. 25.</ref> Otru posible orixe del nome, pol so [[topografía]], puede provenir del [[idioma celta|celta]] ''alp'' o ''alba'', "altor" o "elevación".<ref>Celdrán, Pancracio. ''Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios''. Espasa. Madrid, 2004. Páx. 22.</ref> L'apellíu ''de Zorita'' fai referencia a l'antigua pertenencia al [[alfoz de Zorita]].<ref name=Ranz/> == Símbolos == L'escudu [[Heráldica|heráldicu]] que representa al conceyu foi aprobáu la {{Fecha|5|3|1985}} col siguiente [[blasón]]: {{Cita|''«D'azur, la "Cruz del Perru", d'oru; echáu y siniestrado, el perru de plata. Al timbre, corona real zarrada''».|[[Diariu Oficial de Castiella-La Mancha]] nᵘ 10 de {{Fecha|12|03|1985}}|<ref>{{cita web |títulu=DECRETO 20/1985 de 5 de marzu, pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu del Conceyu de Albalate de Zorita, de la provincia de Guadalaxara|obra=[[Diariu Oficial de Castiella-La Mancha]] nᵘ 10|fecha={{Fecha|12|03|1985}}|editor=Xunta de Comunidaes de Castiella-La Mancha|url=http://docm.jccm.es/portaldocm/verDisposicionAntigua.do?ruta=1985/03/12&idDisposicion=123061286269311714}}</ref>}} == Historia == Albalate apaez yá a finales del [[sieglu XI]], dempués de la conquista de la [[Taifa de Toledo]] por [[Alfonsu VI de Lleón y Castiella]], como una de les aldegues pertenecientes al alfoz de Zorita. En [[1156]], [[Alfonsu VII]], p'afitar el territoriu frente a los musulmanes, repuebla la zona principalmente, con mozárabes aragoneses. En [[1175]] y ante el nuevu peligru almohade, [[Alfonsu VIII]] pon en manes de la [[Orde de Calatrava]] el [[Castiellu de Zorita]] y el so territoriu pa reforzar el so defensa. Albalate va consiguir el so títulu de [[Villa (población)|villa]] a finales del [[sieglu XIV]] o principios del [[sieglu XV|XV]]. Pasaría darréu poles families de los príncipes de Éboli y [[Casa de Mendoza|Mendoza]] hasta la estinción definitiva de los [[señoríos]] en [[1812]]. == Demografía == En [[2015]] la población xubía a 997 habitantes según los datos oficiales publicaos pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], de los cualos 550 yeren homes y 447 yeren muyeres. {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica| anchor=700|nome=Albalate de Zorita (conceyu)|1857|845 |1860|875 |1877|950 |1887|918 |1897|976 |1900|980 |1910|1061 |1920|1006 |1930|1263 |1940|1307 |1950|1377 |1960|1198 |1970|1035 |1981|1079 |1991|1014 |2001|888 |2011|1081 |2015|997 |notes=<small> {{lleenda|#88c2cc|[[Población de fechu]] según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].<ref>[http://www.ine.es/inebmenu/mnu_cifraspob.htm INE. Cifres de población y Censos demográficos]</ref>}} }} === Población por nucleu === Desglose de población según el Padrón Continuu por Unidá Poblacional del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#C0C0C0" ! Nucleos ! Habitantes ([[2015]])<ref>[http://www.ine.es/nomen2/index.do Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional]</ref> ! Varones ! Muyeres |- | '''Albalate de Zorita''' | align=right | 756 | align=right | 390 | align=right | 366 |- | Nueva Sierra de Altomira | align=right | 241 | align=right | 160 | align=right | 81 |} == Monumentos y llugares d'interés == [[Ficheru:St Andrew's Church, Albalate de Zorita.jpg|thumb|left|Ilesia de San Andrés, d'estilu góticu, nel centru de la llocalidá.]] La [[ilesia de San Andrés (Albalate de Zorita)|ilesia de San Andrés]] tien una fachada d'estilu [[arquiteutura gótica n'España|góticu]] del [[sieglu XVI]]. Nel interior, con planta de salón y tres naves, hai un [[retablu]] [[Escultura barroca|barrocu]] realizáu por Juan Alonso Pedroso ente 1703-1707, con pintura que representa'l martiriu de [[Andrés l'Apóstol|San Andrés]]. Na capiya de la Santa Cruz atópase la ''Cruz del Perru'', pieza [[románica]] en bronce dorao del [[sieglu XIII]], qu'en [[1514]] foi afayada por un perru debaxo d'unes peñes. La [[pila bautismal]], de Juan de la Sierra, n'alabastru, ye de [[1545]]. Foi declarada [[Bien d'Interés Cultural (España)|bien d'interés cultural]] en 1992. Albalate tien amás, dos [[ermita|ermites]], la barroca [[ermita de los Remedios (Albalate de Zorita)|de La nuesa Señora de los Remedios]] ([[1655]]-[[1676]]) y [[Ermita de Cubillas|la de Cubillas]] ([[sieglu XIII]]), nel campusantu, que les sos ruines caltienen una portada d'[[arcu apuntáu]], con bistechu de canecillos d'[[arquiteutura románica n'España|estilu románicu]]. El campusantu ta asitiáu pela rodiada del pueblu y ocupa lo qu'inda queda d'un antiguu conventu [[Orde del Temple|templariu]]. Amás, la [[fonte de los Trelce Caños]], d'orixe [[Renacimientu|renacentista]], de la que se tien constancia dende [[1557]], anque l'actual ye del [[sieglu XVII]], tien un blasón que recuerda a la Santa Cruz y consta d'ocho caños na cara este, y trés na cara oeste. Asitiada xunto a la carretera, destaca tantu pola so antigüedá como pol so complicáu sistema de recoyida soterraña. == Folclor y costumes == [[Ficheru:003053 - Albalate de Zorita (4949113664).jpg|thumb|right|Casa consistorial]] La fiesta de [[Blas de Sebaste|San Blas]], en febreru, na cual báillense, mientres la procesión y delantre del santu, decenes de [[botarga|botargues]], acompañada por tambores y [[castañueles]]. Amestada a la celebración atopa la tradición de partir una especie de panes denominaos "caridaes" el día d'antes. Estos, según la creencia popular, tienen la facultá de curar los problemes de gargüelu. A otru día realízase la Rifa de San Blasillo, onde se puyen oxetos donaos. Pero ye la fiesta n'honor a la [[Santa Cruz (cristianismu)|Santa Cruz]], el domingu más cercanu al 27 de setiembre, en conmemoración de la fecha cuando s'atopó la ''Cruz del Perru'', a la que pola so devoción vinieron postrase l'emperador [[Carlos I d'España|Carlos I]] y el so fíu [[Felipe II]], la fiesta grande de la llocalidá realizada en setiembre, onde más actos se celebren (encierres, desfile de xarrés y los avezaos ritos llitúrxicos). == Gastronomía == Amás de les yá citaes "caridaes", en Albalate son bien típicos los "torcíos", unos bollos paecíos a les rosquíes que tienen forma de tirabuzón. == Fiestes patronales == Les fiestes patronales son el 27 de setiembre. Fiestes de la Santa Cruz. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{commonscat|Stonecutter marks in Nuesa Señora del Cubu hermitage, Albalate de Zorita|: Marques de canteru na erm. de Nª Sª del Cubu.}} * [http://www.albalatedezorita.es/ Conceyu de Albalate de Zorita.] Sitiu web oficial. Consultáu'l 6 d'ochobre de 2013. * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Albalate de Zorita. |2=http://www.turismocastillalamancha.com/llugares/guadalajara/albalate-de-zorita/ |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Web oficial de Turismu de [[Castiella-La Mancha]]. Consultáu'l 6 d'ochobre de 2013. {{Tradubot|Albalate de Zorita}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Guadalajara]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Guadalajara]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] h73hq4hc3sj5pobepeglbcmrponyo5l Idioma monegascu 0 127644 4499550 4356686 2026-06-09T19:03:41Z ~2026-33292-70 149185 4499550 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Monegascu |nativu = ''Munegascu'' |familia madre = Llingües indoeuropees |oficial = Nengún país (en [[Principáu de Mónacu|Mónacu]] considérase ''llingua nacional'') |axencia = ''Commission pour la langue monégasque'' |países = {{bandera2|Mónacu}} |falantes = |familia = [[llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües itáliques|Itálicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües romániques|Romance]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües galoitalianes|Galoitaliano]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idioma ligur|Ligur]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Monegascu''' |iso2 = roa |iso3 = LIJ }} El '''monegascu''' ([[autoglotónimu]] ''munegascu'') ye la llingua vernácula del [[Mónacu|Principáu de Mónacu]]. Lingüísticamente representa una [[idioma ligur|variedá ligur]] con dalguna influencia léxica del [[idioma occitanu|occitanu]], yá que tien semeyances coles variedaes ligures de [[Menton]] y [[Roquebrune]], anque Mónacu nun se considera un [[enclave]] [[Liguria|ligur]] en tierres lingüísticamente occitanes. El monegascu ta bien próximu al dialeutu ligur llamáu ''intemelio'' (propiu de la zona ente [[Ventimiglia]] y [[Taggia]] en [[Liguria]]). El meyor estudiu llingüísticu sobre'l monegascu llevar a cabu'l filólogu francés Raymond Arveiller mientres les décades de 1940 y 1950 (''Étude sur le parler de Monaco'' Comité National des Traditions Monégasques. Monaco 1967). El monegascu foi d'usu xeneral como llingua oral nel Principáu hasta la década de 1870, dempués atayóse rápido la so tresmisión xeneracional y sustituyóse pol francés. De primeres de la década de 1970 puede dase por totalmente escastáu nel usu oral. La enseñanza obligatoria nes escueles de Mónacu dexó alicar el so usu, anque ésti ye bastante acutáu (delles publicaciones lliteraries, usos ceremoniales). Nun ye idioma oficial, l'únicu idioma oficial de Mónacu ye'l [[idioma francés|francés]], faláu pola mayor parte de la población. L'[[idioma italianu|italianu]] tamién tien abondo usu y otros munchos idiomes son falaos, de manera más minoritaria, por residentes y visitantes. Utiliza una ortografía basada na del [[idioma italianu|italianu]], anque con dellos signos propios: * La '''ü''' lléese como la del [[idioma alemán|alemán]] o la ''o'' del [[idioma francés|francés]]. * La '''œ''' lléese ''y''. * La '''ë''' lléese como la ''e'' zarrada nes pallabres [[idioma francés|franceses]] ''nez'' o ''messieurs''. Tamién puede pronunciase como ''i''. * La '''ç''', inesistente n'italianu, lléese como en francés, [[idioma catalán|catalán]] o [[idioma portugués|portugués]], ye dicir como una ''s''. Fragmentu del [[himnu de Mónacu]]: Despœi tugiù sciü d'u nostru paise<br> Se ride au ventu, u meme pavayùn<br> Despœi tugiù a cuřù russa e gianca<br> E stà ř'emblema, d'a nostra libertà<br> Grandi e piciui, ř'an sempre respetà<br> [Dende siempres, sobre'l nuesu país / flota al vientu la mesma bandera. / Dende siempres, los colores coloráu y blancu / constitúin el símbolu de la nuesa llibertá. / Grandes y pequeños haber respetáu siempres] == Ver tamién == * [[Idioma ligur|Ligur]] * [[Dialeutu nizardo|Nizardo]] (dialeutu faláu en [[Niza]]) * [[País Mentonasco]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lij Ethnologue: ligur] * [http://www.oocities.com/ziardua/arveiller/arveiller.html?201031#ixzz0vHixWPFo Introducción xeneral del esudio sobre'l monegascu de Raymon Arveiller] {{Tradubot|Idioma monegasco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma monegascu]] rre9nc3i5i0uou2i266l8vcdswtz7ua Llista d'estadios de fútbol con mayor capacidá del mundu 0 128444 4499525 4441291 2026-06-09T15:13:11Z CommonsDelinker 488 [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] esborró l'archivu "Stade_de_26-mars.png" en Commons porque per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Mousssa NIAKATE|]]. 4499525 wikitext text/x-wiki La siguiente tabla ye una llista colos [[Estadiu de fútbol|estadio de fútbol]] con mayor capacidá del mundu.<ref>{{cita web|títulu=World stadiums|url=http://stadiumdb.com/stadiums|obra=stadiumdb.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin:auto; width:100%; text-align:center; background:#f9f9f9; font-size:85%;" ! #!! Imaxe!!Estadiu!!Capacidá!!Ciudá!!País!!Equipu!!Récor |- |1. || [[Ficheru:May-day Stadium at night.jpg|150px]] || [[Estadiu Rungrado Primeru de Mayu]] || 150,000<ref>{{cita web|url=http://www.findhold.dk/her-er-verdens-stoerste-stadion-og-det-ligger-et-helt-andet-sted-end-du-regner-med/|títulu=Her er verdens største stadion - og det ligger et helt andet sted end du regner med|work=Find Hold|fechaaccesu=25 d'avientu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140505105931/http://www.findhold.dk/her-er-verdens-stoerste-stadion-og-det-ligger-et-helt-andet-sted-end-du-regner-med/|fechaarchivu=2014-05-05}}</ref> || [[Pyongyang]] || {{PRK}} || {{sel|Corea del Norte}} (dellos xuegos) || El más grande del Mundu<br />El más grande d'[[Asia]] |- |2. || [[Ficheru:Michigan-stadium-panorama.jpg|150px]] || [[Michigan Stadium]] || 107,601 || [[Ann Arbor]] || {{USA}} || [[Michigan Wolverines]] || El más grande d'[[América]]<br />El más grande d'[[Estaos Xuníos]] |- |3. || [[Ficheru:CG-MelbCricketGround-Pano.jpg|150px]] || [[Melbourne Cricket Ground]] || 100,024 || [[Melbourne]] || {{AUS}} || [[Melbourne Football Club|Melbourne]]<br />[[Collingwood Football Club|Collingwood]]<br />[[Essendon Football Club|Essendon]]<br />[[Hawthorn Football Club|Hawthorn]]<br />[[Richmond Football Club|Richmond]] ||El más grande d'[[Oceanía]]<br />El más grande d'[[Australia]] |- |4. || [[Ficheru:Camp Nou aerial (cropped).jpg|150px]] || [[Camp Nou]] || 99,354 || [[Barcelona]] || {{ESP}} || [[Futbol Club Barcelona]] || El más grande d'[[Europa]]<br />El más grande d'[[España]] |- |5. || [[Ficheru:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico.jpg|154x154px]] | [[Estadiu Soccer City]] || 94,736 || [[Johannesburg]] || {{ZAF}} || [[Kaizer Chiefs Football Club]]<br />{{sel|Sudáfrica|Seleición de Sudáfrica}} || El más grande d'[[África]]<br />El más grande de [[Sudáfrica]] |- |6. || [[Ficheru:2008-1226-Pasadena-008-RoseBowl.jpg|150px]] || [[Rose Bowl Stadium]] || 92,600<ref>{{cita web |url=http://el.soccerway.com/venues/united-states/rose-bowl/v595/|títulu=Rose Bowl - Soccerway|fechaaccesu=20 d'avientu de 2016|sitiuweb=[[Soccerway]]}}</ref> || [[Pasadena (California)|Pasadena]] || {{USA}} || [[Institutu de Teunoloxía de California]] || El más grande de [[California]] |- |7. || [[Ficheru:Wembley Stadium interior.jpg|150px]] || [[Wembley Stadium]] || 90,000 || [[Londres]] || {{ENG}} || {{sel|Inglaterra|Seleición d'Inglaterra}} || El más grande d'[[Inglaterra]] |- |8. || [[Ficheru:BungKarno-indonoob.JPG|150px]] || [[Estadiu Gelora Bung Karno]] || 88,306 || [[Jakarta]] || {{IDN}} || {{sel|Indonesia|Seleición d'Indonesia}} || El más grande d'[[Indonesia]] |- |9. || [[Ficheru:Stadium nasional bukit jalil.JPG|150px]] || [[Estadiu Nacional Bukit Jalil]] || 87,411 || [[Kuala Lumpur]] || {{MAS}} || {{sel|Malasia|Seleición de Malasia}} || El más grande de [[Malasia]] |- |10. |||| [[Estadiu Azteca]] || 87,000<ref>{{cita web|url=http://www.aldiadallas.com/2016/04/28/estadio-azteca-ye-remocicáu-pa-partíos-de-la-nfl/|títulu=Estadiu Azteca ye remocicáu pa partíos de la NFL|fechaaccesu=24 d'avientu de 2016}}</ref> || [[Ciudá de Méxicu]] || {{MEX}} || [[Club América]]<br />{{sel|Méxicu}} || El más grande de [[Llatinoamérica]]<br />El más grande de [[Méxicu]] |- |11. || [[Ficheru:Borg el arab stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Borg L'Arab]] || 86,000 || [[Alexandría]] || {{EGY}} || {{sel|Exiptu|Seleición d'Exiptu}} || El más grande d'[[Exiptu]] |- |12. || [[Ficheru:ANZ Stadium, Essendon.jpg|150px]] || [[Stadium Australia|ANZ Stadium]] ||83,500|| [[Sydney]] || {{AUS}} || {{sel|Australia|Seleición d'Australia}} || El más grande de [[Nueva Gales del Sur]] |- |13. || [[Ficheru:Luzhniki Inside View B Stand.jpg|150px]] || [[Estadiu Luzhniki]] ||81,500|| [[Moscú]] || {{RUS}} || {{sel|Rusia|Seleición de Rusia}} || El más grande de [[Rusia]] |- |14. || [[Ficheru:Euro 2016 stade de France France-Roumanie (27307532960).jpg|150px]] || [[Stade de France]] ||81,338|| [[Saint-Denis]] || {{FRA}} || {{sel|Francia|Seleición de Francia}} || El más grande de [[Francia]] |- |15. || [[Ficheru:The Santiago Bernabeu Stadium - U-g-g-B-o-y.jpg|150px]] || [[Estadiu Santiago Bernabéu]] ||81,044|| [[Madrid]] || {{ESP}} || [[Real Madrid CF]] || El más grande de [[Comunidá de Madrid]] |- |16. || [[Ficheru:Scudo2009.jpg|150px]] || [[Estadiu Giuseppe Meazza]] ||80,018|| [[Milán]] || {{ITA}} || [[AC Milan]],<br />[[Internazionale]] || El más grande d'[[Italia]] |- |17. || [[Ficheru:Signal Iduna Park before the match (4th july 2006).jpg|150px]] || [[Signal Iduna Park]] ||80,360|| [[Dortmund]] || {{GER}} || [[Borussia Dortmund]] || El más grande d'[[Alemaña]] |- |18. || [[Ficheru:Shah Alam Stadium (inside).jpg|150px]] || [[Estadiu Shah Alam]] ||80.172|| [[Shah Alam]] || {{MAS}} || [[Selangor FA]] || El segundu más grande de [[Malasia]] |- |19. || || [[Estadiu Monumental "U"]] ||80.093|| [[Lima]] || {{PER}} || [[Universitariu de Deportes]] || El más grande d'[[América del Sur|Sudamérica]]<br />El más grande de [[Perú]] |- |20. || [[Ficheru:Stade Olympique Guangdong.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Guangdong]] ||80.012|| [[Guangzhou]] || {{CHN}} || [[Guangzhou Evergrande]] || El más grande de [[China]] |- |21. || [[Ficheru:Cowboys Stadium field.jpg|150px]] || [[AT&T Stadium]] ||80,000|| [[Arlington (Texas)|Arlington]] || {{USA}} || [[Dallas Cowboys]] || |- |22. || [[Ficheru:Stade des martyrs 0332 Kinshasa (8756673901).jpg|150px]] || [[Estadiu de los Mártires]] ||80.000|| [[Kinxasa]] || {{COD|RD Congo}} || [[Seleición de fútbol de la República Democrática d'El Congu|Seleición de la RD del Congo]],<br />[[AS Vita Club]] || El más grande de [[República Democrática d'El Congu]] |- |23. || [[Ficheru:Beijing National Stadium Interior.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional de Beixín]] ||80.000 || [[Beijing]] || {{CHN}} || --- || El más grande de [[Beixín]] |- |24. || [[Ficheru:Maracana internal view april 2013.jpg|150px]] || [[Estadiu Maracanã]] ||78.838|| [[Rio de Janeiro]] || {{BRA}} || {{sel|Brasil|Seleición de Brasil}},<br />[[Clube de Regatas do Flamengo|CR Flamengo]],<br />[[Fluminense Football Club|Fluminense FC]] || El más grande de [[Brasil]] |- |25. || [[Ficheru:Azadistadium tehran iran.jpg|150px]] || [[Estadiu Azadi]] ||78,116|| [[Teḥrán]] || {{IRN}} || {{sel|Irán|Seleición d'Irán}},<br />[[Esteghlal FC]],<br />[[Persepolis FC]] || El más grande d'[[Irán]] |- |26. || [[Ficheru:Atatürk Olimpiyat.jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu Atatürk]] ||76.092|| [[Istambul]] || {{TUR}} || [[Seleición de fútbol de Turquía|Seleición de Turquía]] || El más grande de [[Turquía]] |- |27. ||[[Ficheru:RiverPlateStadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti]] ||75.699|| [[Buenos Aires]] || {{ARG}} || {{sel|Arxentina|Seleición d'Arxentina}},<br />[[River Plate]] || El más grande d'[[Arxentina]] |- |28. || [[Ficheru:DFB Pokal Viertelfinale 2008 FC Bayern - 1860 München 1.jpg|150px]] || [[Allianz Arena]] ||75.024|| [[Munich]] || {{GER}} || [[FC Bayern München]],<br />[[TSV 1860 München|TSV 1860 Munich]] || El más grande de [[Baviera]] |- |29. || [[Ficheru:Naghsh-e-Jahan Stadium3.jpg|150px]] || [[Estadiu Naghsh-e-Jahan]] ||75.000|| [[Isfahán]] || {{IRN}} || [[Seleición de fútbol d'Irán|Seleición d'Irán]],<br />[[Sepahan Isfahan FC]] || El más grande d'[[Provincia d'Isfahán|Isfahán]] |- |30. || [[Ficheru:View of Old Trafford from East Stand.jpg|150px]] || [[Old Trafford]] ||74,994|| [[Manchester]] || {{ENG}} || [[Manchester United]] || El más grande de [[Noroeste d'Inglaterra]] |- |31. || [[Ficheru:Millennium Stadium before Wales vs Fiji.jpg|150px]] || [[Millennium Stadium]] ||74.500|| [[Cardiff]] || {{WAL}} || {{sel|Gales|Seleición de Gales}} || El más grande de [[Gales]] |- |32. || [[Ficheru:Crowd at Olympiastadion.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Berlín]] ||74.475|| [[Berlín]] || {{GER}} || [[Hertha BSC Berlín]] || El más grande de [[Berlín]] |- |33. || [[Ficheru:Cairo International Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Internacional d'El Cairu]] ||74.100|| [[El Cairu]] || {{EGY}} || {{sel|Exiptu|Seleición d'Exiptu}},<br />[[Al-Ahly]],<br />[[Zamalek SC]] || El más grande d'[[El Cairo (gobernación)| El Cairo]] |- |34. || [[Ficheru:Stadio Olimpico 2008.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Roma]] ||72.698|| [[Roma]] || {{ITA}} || {{sel|Italia|Seleición d'Italia}},<br />[[AS Roma]],<br /> [[SS Lazio]] || El más grande de [[Lazio]] |- |35. || [[Ficheru:NISSANSTADIUM20080608.JPG|150px]] || [[Estadiu Internacional de Yokohama]] ||72.327|| [[Yokohama]] || {{JPN}} || [[Seleición de fútbol de Xapón|Seleición de Xapón]],<br />[[Yokohama F. Marinos]] || El más grande de [[Xapón]] |- |36. || [[Ficheru:Reliantstadium.jpg|150px]] || [[NRG Stadium]] ||71.054|| [[Houston]] || {{USA}} || [[Houston Dynamo]] || El más grande de [[Texas]] |- |37. || [[Ficheru:Фінал Євро-2012. 1-й тайм.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Kiev]] ||70.050|| [[Kiev]] || {{UKR}} || [[Seleición de fútbol d'Ucraína|Seleición d'Ucraína]],<br />[[FC Dynamo Kiev]] || El más grande d'[[Ucraína]] |- |38. || [[Ficheru:Panathinaikos - Sparta Prague DSC00055.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu d'Atenes]] ||70.030|| [[Atenes]] || {{GRE}} || {{sel|Grecia|Seleición de Grecia}},<br />[[AEK Atenes FC|AEK Atenes]],<br />[[Panathinaikos FC]] || El más grande de [[Grecia]] |- |39. || [[Ficheru:Olympic Stadium (5678222011).jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Seúl]] ||69.950|| [[Seúl]] || {{KOR}} || --- || El más grande de [[Corea del Sur]] |- |40. || [[Ficheru:Estádio Nacional Brasília.jpg|150px]] || [[Estadiu Mané Garrincha]] ||69.349|| [[Brasilia]] || {{BRA}} || {{sel|Brasil|Seleición de Brasil}},<br />[[Sociedade Esportiva do Gama|SE Gama]],<br />[[Brasilia Futebol Clube|Brasilia FC]] || El más grande de [[Brasilia]] |- |41. || [[Ficheru:CenturyLink Field panorama from Section 324 (21182723826).jpg|150px]] || [[CenturyLink Field]] ||69.000|| [[Seattle]] || {{USA}} ||[[Seattle Sounders FC]] || El más grande de [[Washington (estáu)|Washington]] |- |42. || [[Ficheru:Estadio Olimpico Universitario CU.jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu Universitariu]] ||68.954|| [[Ciudá de Méxicu]] || {{MEX}} || [[Club Universidad Nacional|UNAM Pumas]] || El segundu más grande de [[Méxicu]] |- |43. || [[Ficheru:Gillette Stadium, Chicago Fire vs. New England Revolution 2003.jpg|150px]] || [[Gillette Stadium]] ||68.756|| [[Foxborough (Massachusetts)|Foxborough]] || {{USA}} || [[New England Revolution]] || El más grande de [[Massachusetts]] |- |44. || || [[Estadiu Olímpicu de Bakú]] ||68.700|| [[Bakú]] || {{AZE}} || [[Seleición de fútbol d'Azerbaixán|Seleición d'Azerbaixán]] || El más grande d'[[Azerbaixán]] |- |45. || [[Ficheru:Salt Lake Stadium ( Yuba Bharati Krirangan ) Kolkata India - FC Bayern München Mohun Bagan Oliver Kahn 1.jpg|150px]] || [[Salt Lake Stadium]] ||68.000|| [[Calcuta]] || {{IND}} || {{sel|India|Seleición de la India}},<br />[[Atlético de Kolkata]],<br />[[Mohun Bagan AC|Mohun Bagan]],<br />[[East Bengal FC|East Bengal]] || El más grande d'[[India]] |- |46. || [[Ficheru:Wanda-Metropolitano.jpg|150px]] || [[Estadiu Metropolitanu (Madrid)|Estadiu Metropolitanu]] || 67.829<ref>[http://www.clubatleticodemadrid.com/atm/entrugues-frecuentes Nuevu Estadiu Atlético de Madrid en clubatleticodemadrid.com]</ref> || [[Madrid]] || {{ESP}} || [[Club Atlético de Madrid]] || El terceru más grande d'[[España]] |- |47. || [[Ficheru:Vue du virage Depé.jpg|150px]] || [[Stade Vélodrome]] ||67.374|| [[Marsella]] || {{FRA}} || [[Olympique de Marseille]] || El más grande de [[Provenza-Alpes-Costa Azul]] |- |48. || [[Ficheru:Sao paulo e juventude - campeonato brasileiro de 2006 - 01.jpg|150px]] || [[Estadiu Morumbi]] ||67.052|| [[São Paulo]] || {{BRA}} || [[São Paulo FC]] || El más grande d'[[Estáu de São Paulo|São Paulo]] |- |49. || [[Ficheru:Castelão Arena (3).jpg|150px]] || [[Estadiu Aderaldo Plácido Castelo]] ||67.037|| [[Fortaleza (Ceará)|Fortaleza]] || {{BRA}} || [[Ceará Sporting Club|Ceará SC]],<br />[[Fortaleza Esporte Clube|Fortaleza EC]] || El más grande de [[Ceará]] |- |50. |||| [[Estadiu Mohamed V]] ||67.000|| [[Casablanca]] || {{MAR}} || [[Wydad Casablanca]],<br />[[Raxa Casablanca]] || El más grande de [[Marruecos]] |- |51. || [[Ficheru:Tehaa-Fans-SuperCup-BenTaher.jpg|150px]] || [[Estadiu 11 de Xunu]] || 67.000 || [[Trípoli]] || {{LBY}} || {{sel|Libia|Seleición de Libia}}<br />[[Al-Ahly Trípoli]],<br />[[Al-Ittihad Trípoli]] || El más grande de [[Libia]] |- |52. || [[Ficheru:Sahand Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Yadegar-y-Emam]]<br />[[Sahand Stadium]] ||66.833|| [[Tabriz]] || {{IRN}} || [[Tractor Sazi FC]] || El más grande d'[[Azerbaixán Oriental]] |- |53. || [[Ficheru:AFC Champions League Final 1st leg.jpg|150px]] || [[Estadiu Mundialista de Seúl]] ||66.704|| [[Seúl]] || {{KOR}} || [[Seleición de fútbol de Corea del Sur|Seleición de Corea del Sur]],<br />[[Football Club Seoul|FC Seoul]] || El segundu más grande de [[Seúl]] |- |54. || [[Ficheru:Daegu Stadium.JPG|150px]] || [[Estadiu de Daegu]] ||66.422|| [[Daegu]] || {{KOR}} || [[Daegu FC]] || El más grande de [[Daegu]] |- |55. || [[Ficheru:Workers Stadium 2008.jpg|150px]] || [[Estadiu de los Trabayadores]] ||66.161|| [[Beijing]] || {{CHN}} || [[Beijing Guoan]] || El segundu más grande de [[Beixín]] |- |56. || [[Ficheru:London Olympic Stadium Interior - April 2012.jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Londres]] ||66.000|| [[Londres]] || {{ENG}} || [[West Ham United]] || El segundu más grande de [[Londres]] |-RIVER PLATE 65.000 |57. || [[Ficheru:Estadio da Luz 2012.jpg|150px]] || [[Estádio da Luz]] ||65.647|| [[Lisboa]] || {{POR}} || [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] || El más grande de [[Portugal]] |- |58. || [[Ficheru:Le Stade Olympique 2.jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Montreal]] ||65.255|| [[Montreal]] || {{CAN}} || --- || El más grande de [[Canadá]] |- |59. || [[Ficheru:Actividades conmemorativas de las Instrucciones Año XIII 17.jpg|150px]] || [[Estadiu Centenariu]] ||65.235|| [[Montevidéu]] || {{URU}} || [[Seleición de fútbol d'Uruguái|Seleición d'Uruguái]] || El más grande d'[[Uruguái]] |- |60. || || [[Basra Sports City]] ||65.000|| [[Basora]] || {{IRQ}} || {{sel|Iraq|Seleición d'Iraq}} || El más grande d'[[Iraq]] |- |61. || [[Ficheru:Citrus Bowl Orlando City.jpg|150px]] || [[Estadiu Citrus Bowl]] ||65.000|| [[Orlando (Florida)|Orlando]] || {{USA}} || [[Orlando City SC]] ||El más grande de [[Florida]] |- |62. || [[Ficheru:RajamangalaStadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Rajamangala]] ||65.000|| [[Bangkok]] || {{THA}} || {{sel|Tailandia|Seleición de Tailandia}} || El más grande de [[Tailandia]] |- |63. || [[Ficheru:Stade du 5 juillet-Algérie.jpg|150px]] || [[Stade 5 Juillet 1962]] ||64.000|| [[Arxel]] || {{ALG}} || {{sel|Arxelia|Seleición d'Arxelia}}<br />[[USM Alger]] || El más grande d'[[Arxelia]] |- |64. || [[Ficheru:Saitama Stadium Panorama.jpg|150px]] || [[Estadiu de Saitama]] ||63.700|| [[Saitama (Saitama)|Saitama]] || {{JPN}} || [[Urawa Red Diamonds]] || El más grande de [[Prefeutura de Saitama|Saitama]] |- |65. || [[Ficheru:FIFA World Cup 2010 Slovakia Italy.jpg|150px]] || [[Estadiu Ellis Park]] ||62.567|| [[Johannesburg]] || {{ZAF}} || [[Orlando Pirates FC]] || El segundu más grande de [[Johannesburg]] |- |66. || [[Ficheru:Veltins Arena T-Home Cup.jpg|150px]] || [[Veltins-Arena]] ||62.271|| [[Gelsenkirchen]] || {{GER}} || [[FC Schalke 04]] || El más grande de [[Renania del Norte-Westfalia]] |- |67. || || [[Yizhong Sports Center]] ||62.000|| [[Qingdao]] || {{CHN}} || [[Qingdao Jonoon F.C.]] || El más grande de [[Shandong]] |- |68. || || [[Estadiu Rei Fahd]] ||61.781|| [[Riyad]] || {{KSA}} || [[Seleición de fútbol d'Arabia Saudita|Seleición d'Arabia Saudita]]<br />[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]],<br />[[Al-Nassr]],<br />[[Al Shabab FC (Riyadh)|Al-Shabab]] || El más grande d'[[Arabia Saudita]] |- |70. || [[Ficheru:Nanjing Olympic Sports Center main gym.jpg|150px]] || [[Nanjing Olympic Sports Center]] ||61.443|| [[Nanjing]] || {{CHN}} || [[Jiangsu Sainty]] || El más grande de [[Jiangsu]] |- |71. || [[Ficheru:Estadio Benito Villamarín desde Preferencia.jpg|150px]] || [[Estadiu Benito Villamarín]] ||60.720|| [[Sevilla]] || {{ESP}} || [[Real Betis Balompié]] || El más grande d'[[Andalucía]]<br />El más grande de [[Sevilla]] |- |72. || [[Ficheru:Jewaharlal Nehru Stadium Kochi ISL.jpg|150px]] || [[Estadiu Jawaharlal Nehru (Kochi)|Estadiu Jawaharlal Nehru]] ||60.500|| [[Kochi]] || {{IND}} || [[Kerala Blasters]] || El más grande de [[Kerala]] |- |73. || [[Ficheru:Abuja Stadium 4.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional d'Abuya]] ||60.491|| [[Abuya]] || {{NGA}} || {{sel|Nixeria|Seleición de Nixeria}} || El más grande de [[Nixeria]] |- |74. || [[Ficheru:Mercedes-Benz-Arena 2013.JPG|150px]] || [[Mercedes-Benz Arena]]<br />[[Neckarstadion]] ||60.469|| [[Stuttgart]] || {{GER}} || [[VfB Stuttgart]] || El más grande de [[Baden-Wurtemberg]] |- |75. || [[Ficheru:Celtic Park, 2007.jpg|150px]] || [[Celtic Park]] ||60.400|| [[Glasgow]] || {{SCO}} || [[Celtic Football Club|Celtic FC]] || El más grande d'[[Escocia]] |- |76. || [[Ficheru:Arsenal 1.JPG|150px]] || [[Emirates Stadium]] ||60.338|| [[Londres]] || {{ENG}} || [[Arsenal Football Club|Arsenal FC]] || El terceru más grande de [[Londres]] |- |77. || || [[Shenzhen Universiade Sports Centre]] ||60.334|| [[Shenzhen]] || {{CHN}} || [[Shenzhen Fengpeng F.C.]] || El más grande de [[Provincia de Guangdong|Guangdong]] |- |78. || [[Ficheru:San Paolo - Curva A.jpg|150px]] || [[Stadio San Paolo]] ||60.240|| [[Nápoles]] || {{ITA}} || [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]] || El más grande de [[Campania]] |- |79. || [[Ficheru:Stade olympique de Brazzaville.jpg|150px]] || [[Stade Municipal de Kintélé]] ||60.050|| [[Brazzaville]] || {{COG}} || [[Seleición de fútbol de la República del Congo|Seleición de la República del Congo]] || El más grande de [[República del Congo]] |- |80. || [[Ficheru:Arruda em novembro de 2013.JPG|150px]] || [[Estadiu do Arruda]] ||60.044|| [[Recife]] || {{BRA}} || [[Santa Cruz Futebol Clube|Santa Cruz FC]] || El más grande de [[Pernambuco]] |- |81. || [[Ficheru:Tribuna Oriente Estadio UNSA.JPG|150px]] || [[Estadiu Monumental de la Unsa]] ||60.000|| [[Arequipa]] || {{PER}} || [[Foot Ball Club Melgar|Melgar FC]] || El más grande d'[[Arequipa]] |- |82. || [[Ficheru:Maharaji Nehru stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Jawaharlal Nehru (Delhi)|Estadiu Jawaharlal Nehru]] ||60.000|| [[Nueva Delhi]] || {{IND}} || [[Delhi Dynamos]] || El más grande de [[Nueva Delhi]] |- |83. || || [[Hefei Olympic Sports Center Stadium]] ||60.000|| [[Hefei]] || {{CHN}} || [[Anhui Jiufang F.C.|Anhui Jiufang]] || El más grande d'[[Anhui]] |- |84. |||| [[King Abdullah Sports City]] ||60.000|| [[Jeddah]] || {{KSA}} || [[Seleición de fútbol d'Arabia Saudita|Seleición d'Arabia Saudita]]<br />[[Al-Ahli (Jeddah)|Al-Ahli Jeddah]] || El más grande de [[Provincia de La Meca|La Meca]] |- |85. || [[Ficheru:Mozambique-Tunisia match 2009.jpg|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Radès]] ||60.000|| [[Radès]] || {{TUN}} || {{sel|Tunicia|Seleición de Tunicia}},<br />[[Espérance Sportive de Tunis|Espérance de Tunis]],<br />{{sel|Tunicia|Seleición de Tunicia}} El más grande de [[Tunicia]] |- |86. || [[Ficheru:EstadioForteNova-cancha1.jpg|150px]] || [[Arena Fonte Nova]] ||60.000|| [[Salvador de Bahia|Salvador]] || {{BRA}} || [[Esporte Clube Bahia|EC Bahia]],<br />[[Esporte Clube Vitória|EC Vitória]],<br />[[Galícia Esporte Clube|Galícia EC]] || El más grande de [[Estáu de Bahia|Bahia]] |- |87. || [[Ficheru:Jaber Al-Ahmad International Stadium-2.JPG|150px]] || [[Estadiu Internacional Jaber Al-Ahmad]] ||60.000|| [[Ciudá de Kuwait]] || {{KUW}} || {{sel|Kuwait|Seleición de Kuwait}} || El más grande de [[Kuwait]] |- |88. || [[Ficheru:Tanzania National Main Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional Benjamin Mkapa]] ||60.000|| [[Dar es Salaam]] || {{TAN}} || {{sel|Tanzania|Seleición de Tanzania}},<br />[[Young Africans]] || El más grande de [[Tanzania]] |- |89. || [[Ficheru:Senegal 1 - Cameroon 0 - Stade Léopold Sédar Senghor.jpg|150px]] || [[Estadiu Léopold Sédar Senghor]] ||60.000|| [[Dakar]] || {{SEN}} || {{sel|Senegal|Seleición de Senegal}},<br />[[ASC Jeanne d'Arc]] || El más grande de [[Senegal]] |- |90. || || [[Moi International Sports Centre]] ||60000|| [[Nairobi]] || {{KEN}}|| {{sel|Kenia|Seleición de Kenia}} || El más grande de [[Kenia]] |- |91. || || [[National Sports Stadium (Zimbabwe)|National Sports Stadium]] ||60.000|| [[Ḥarare]] || {{ZIM}} || {{sel|Zimbabue|Seleición de Zimbabue}} || El más grande de [[Zimbabue]] |- |92. || [[Ficheru:Олимпийский стадион Шэньян2.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu de Shenyang]] ||60.000|| [[Shenyang]] || {{CHN}} || [[Guangzhou R&F]] || El más grande de [[Liaoning]] |- |93. || [[Ficheru:PalaranMainStadium Samarinda.jpg|150px]] || [[Estadiu Palaran]] ||60.000|| [[Samarinda]] || {{IDN}} || [[Persisam Putra Samarinda]] || El más grande de [[Borneo Oriental]] |- |94. || [[Ficheru:Parc OL.jpg|150px]] || [[Parc Olympique Lyonnais]] ||59.168|| [[Lyon]] || {{FRA}} || [[Olympique Lyonnais]] || El más grande d'[[Auvernia-Ródanu-Alpes]] |- |95. |||| [[Chongqing Olympic Sports Center]] ||58.680|| [[Chongqing]] || {{CHN}} || [[Chongqing Lifan FC]] || El más grande de [[Chongqing]] |- |96. || [[Ficheru:Tianhe Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Tianhe]] ||58.500|| [[Guangzhou]] || {{CHN}} || [[Guangzhou Evergrande]] || El segundu más grande de [[Provicia de Guangdong|Guangdong]] |- |97. || [[Ficheru:Stadio San Nicola.jpg|150px]] || [[Stadio San Nicola]] ||58.270|| [[Bari]] || {{ITA}} || [[AS Bari]] || El más grande de [[Puglia]] |- |98. || [[Ficheru:Mineirão Aérea.jpg|150px]] || [[Estadiu Mineirão]] ||58.170|| [[Belo Horizonte]] || {{BRA}} || [[Atlético Mineiro]],<br />[[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro EC]] || El más grande de [[Minas Gerais]] |- |99. || [[Ficheru:Stadion Narodowy w Warszawie 20120422.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional de Varsovia]] ||58.145|| [[Varsovia]] || {{POL}} || {{sel|Polonia|Seleición de Polonia}} || El más grande de [[Polonia]] |- |100. || [[Ficheru:Panoramio - V&A Dudush - Estadio Olímpico 57 619.jpg|150px]] || [[Estadiu de La Cartuxa]] ||57.619|| [[Sevilla]] || {{ESP}} || --- || Segundu más grande de [[Provincia de Sevilla|Sevilla]] |- |101. |[[Ficheru:SageoEG - BarcelonaSC BSC vs CDO 2012-12-02 Partido final 001.jpg|150px]] |[[Estadiu Monumental Isidro Romero Carbo]] |57,267 |[[Guayaquil]] |{{ECU}} |[[Barcelona Sporting Club]] |El más grande d'[[Ecuador]] |- |102. || [[Ficheru:AOL-Arena.jpg|150px]] || [[Imtech Arena]] ||57.030|| [[Hamburgu]] || {{GER}} || [[Hamburger SV]] || El más grande de [[Hamburgu]] |- |103. || [[Ficheru:Estadio Mario Alberto Kempes 2011-06-26.jpg|150px]] || [[Estadiu Mario Alberto Kempes]] ||57.000|| [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] || {{ARG}} || [[Talleres de Córdoba]],<br />[[Belgrano de Córdoba]] || El más grande de [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] |- |104. || [[Ficheru:Shanghai Stadium 2008.JPG|150px]] || [[Shanghai Stadium]] ||56,842|| [[Shanghai]] || {{CHN}} || [[Shanghai East Asia]] || El más grande de [[Shanghai]] |- |105. || [[Ficheru:JinanOlympic.JPG|150px]] || [[Jinan Olympic Sports Center Stadium|Jinan Olympic Sports Center]] ||56,808|| [[Jinan]] || {{CHN}} || [[Shandong Luneng Taishan]] || El segundu más grande de [[Shangdong]] |- |106. || [[Ficheru:Vista del estadio jalisco.jpg|150px]] || [[Estadiu Jalisco]] ||56,713|| [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]] || {{MEX}} || [[Club Atlas de Guadalajara|Atlas Guadalajara]] || El más grande de [[Jalisco]] |- |107. || [[Ficheru:Commonwealth.jpg|150px]] || [[Commonwealth Stadium (Edmonton)|Commonwealth Stadium]] ||56,302|| [[Edmonton]] || {{CAN}} || --- ||| El más grande d'[[Alberta]] |- |108. || [[Ficheru:Estadi Olímpic Lluís Companys.JPG|150px]] || [[Estadiu Olímpicu Lluís Companys]] ||55,926|| [[Barcelona]] || {{ESP}} || [[Seleición de fútbol de Cataluña|Selecció de Catalunya]] || El segundu más grande de [[Cataluña]] |- |109. || || [[Dalian People's Stadium]] ||55,843|| [[Dalian]] || {{CHN}} || [[Dalian Shide]] || |- |110. || [[Ficheru:Arena do Grêmio.jpg|150px]] || [[Arena do Grêmio]] ||55,662|| [[Porto Alegre]] || {{BRA}} || [[Grêmio FBPA]] || El más grande de [[Rio Grande do Sul]] |- |111. || [[Ficheru:Stadionul National - National Arena 3.jpg|150px]] || [[Arena Națională]] ||55,634|| [[Bucarest]] || {{RUM}} || [[Seleición de fútbol de Rumanía|Seleición de Rumanía]] || El más grande de [[Rumanía]] |- |112. || [[Ficheru:Fk Red Star stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Rajko Mitić]] ||55,538|| [[Belgráu]] ||{{SRB}} || [[Estrella Colorada de Belgráu]] || El más grande de [[Serbia]] |- |113. || [[Ficheru:Etihad Stadium at night - 2015.jpg|150px]] || [[Estadiu Ciudá de Mánchester]] ||55,097|| [[Manchester]] || {{ENG}} || [[Manchester City]] || El segundu más grande del [[Noroeste d'Inglaterra]] |- |114. || [[Ficheru:CAMP DE MESTALLA GRADA DE LA MAR 2014.JPG|150px]] || [[Estadiu Mestalla]] ||55,000|| [[Valencia]] || {{ESP}} || [[Valencia CF]] || El más grande de la [[Comunidá Valenciana]] |- |115. || [[Ficheru:Seating at Singapore National Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional de Singapur]] ||55,000|| [[Singapur]] || {{SIN}} || {{sel|Singapur|Seleición de Singapur}} || El más grande de [[Singapur]] |- |116. || [[Ficheru:World Games Main Stadium Panorama.jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional de Kaohsiung]] ||55,000|| [[Kaohsiung]] || {{TWN}} || [[Seleición de fútbol de China Taipéi|Seleición de China Taipéi]] || El más grande de [[República de China|Taiwán]] |- |117. || [[Ficheru:Helong Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Helong]] ||55,000|| [[Changsha]] || {{CHN}} || [[Changsha Ginde FC]] || El más grande de [[Hunan]] |- |118. || || [[Cape Town Stadium]] ||55,000|| [[Ciudá del Cabu]] || {{ZAF}} || [[Ajax Cape Town]] || El más grande de [[Provincia Occidental del Cabu]] |- |119. || || [[Estadiu Gelora Bung Tomu]] ||55,000|| [[Surabaya]] || {{IDN}} || [[Persebaya Surabaya]] || El más grande de [[Java Oriental]] |- |120. || [[Ficheru:Plovdiv Stadium.JPG|150px]] || [[Plovdiv Stadium]] ||55,000|| [[Plovdiv]] || {{BUL}} || --- || El más grande de [[Bulgaria]] |- |121. || [[Ficheru:SportingCali.png|150px]] || [[Estadiu Deportivo Cali]] ||55,000<ref name="Aforu">{{cita web|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-4630557|títulu=Asina ye'l Nuevu Estadiu Deportivo Cali|editor=El Tiempu|fecha=28 d'ochobre de 2008}}</ref>|| [[Palmira (Valle del Cauca)|Palmira]] || {{COL}} || [[Asociación Deportivo Cali|Deportivo Cali]] || El más grande de [[Colombia]] |- |122. || [[Ficheru:Vicente Calderón Stadium by BruceW.jpg|150px]] || [[Estadiu Vicente Calderón]] ||54,907|| [[Madrid]] || {{ESP}} || [[Atlético de Madrid]] || El terceru más grande de la [[Comunidá de Madrid]] |- |123. || [[Ficheru:Tianjin Olympic Center Stadium.jpg|150px]] || [[Tianjin Olympic Center Stadium]] ||54,696|| [[Tianjin]] || {{CHN}} || [[Tianjin Teda FC|Tianjin Teda]] |- |124. || [[Ficheru:LTU arena panorama.jpg|150px]] || [[Esprit Arena]] ||54,600|| [[Düsseldorf]] || {{GER}} || [[Fortuna Düsseldorf]] |- |125. || [[Ficheru:2015 UEFA Super Cup 11.jpg|150px]] || [[Estadiu Boris Paichadze]] ||54,549|| [[Tblisi]] || {{GEO}} || {{sel|Xeorxa|Seleición de Xeorxa}},<br />[[FC Dinamo Tblisi]] |- |126. || [[Ficheru:Stadion Śląski.jpg|150px]] || [[Estadiu de Silesia]] ||54,477|| [[Chorzów]] || {{POL}} || [[GKS Katowice]]<br />[[Ruch Chorzów]] |- |127. || || [[Wuhan Sports Center Stadium]] ||54,357|| [[Wuhan]] || {{CHN}} || --- |- |128. || [[Ficheru:BC Place Opening Day 2011-09-30.jpg|150px]] || [[Estadiu BC Place]] ||54,320|| [[Vancouver]] || {{CAN}} || [[Vancouver Whitecaps FC]] |- |129. || [[Ficheru:Hrazdan Stadium - 2009.jpg|150px]] || [[Estadiu Hrazdan]] ||54,208|| [[Yerevan]] || {{ARM}} || {{sel|Armenia|Seleición d'Armenia}}<br />[[Ararat Yerevan]] |- |130. || [[Ficheru:Estádio Serra Dourada1.jpg|150px]] || [[Estadiu Serra Dourada]] ||54,084|| [[Goiânia]] || {{BRA}} || [[Goiás Esporte Clube|Goiás EC]], [[Vila Nova Futebol Clube|Vila Nova]],<br />[[Atlético Clube Goianiense|Atlético Goianiense]] |- |131. || [[Ficheru:Borussia Park Mönchengladbach.jpg|150px]] || [[Borussia-Park]] ||54,057|| [[Mönchengladbach]] || {{GER}} || [[Borussia Mönchengladbach]] |- |132. || || [[Estadiu Moses Mabhida]] ||54,000|| [[Durban]] || {{ZAF}} || [[AmaZulu FC]] |- |133. || [[Ficheru:BusanAsiadStadium.jpg|150px]] || [[Busan Asiad Stadium]] ||53,864|| [[Busan]] || {{KOR}} || [[Busan IPark]] |- |134. || [[Ficheru:Completed Adelaide Oval 2014 - cropped and rotated.jpg|150px]] || [[Adelaide Oval]] ||53,500 || [[Adelaide]] || {{AUS}} || [[Adelaide United]] |- |135. || [[Ficheru:Amsterdam Arena Roof Open.jpg|150px]] || [[Amsterdam Arena]] ||53,490|| [[Ámsterdam]] || {{NED}} || [[AFC Ajax]] |- |136. ||[[Ficheru:SDC11516a.jpg|150px]]|| [[Estadiu Cuscatlán]] ||53,400|| [[San Salvador]] || {{ESA}} || [[Seleición de fútbol d'El Salvador]] |- |137. || [[Ficheru:TelstraDomeDocklands.jpg|150px]] || [[Docklands Stadium]] ||53,359|| [[Melbourne]] || {{AUS}} || {{sel|Australia|Seleición d'Australia}},<br />[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]] |- |138. || [[Ficheru:Estádio Parque do Sabiá.jpg|150px]] || [[Estadiu Parque do Sabiá]] ||53,350|| [[Uberlândia]] || {{BRA}} || [[Uberlândia Esporte Clube|Uberlânia EC]] |- |139. || [[Ficheru:San Mames, Euskal Herria.jpg|150px]] || [[Estadiu de San Mamés (2013)|Estadiu de San Mamés]] ||53,332|| [[Bilbao]] || {{ESP}} || [[Athletic Club]] |- |140. || [[Ficheru:Aleppo International Stadium, day view, 2009 (2).jpg|150px]] || [[Estadiu Internacional d'Aleppo]] ||53.200|| [[Aleppo]] || {{SYR}} || [[Al-Ittihad SC Aleppo|Al-Ittihad SC]] || El más grande de [[Siria]] |- |141. || [[Ficheru:Estadio Ciudad de La Plata 20140510 2.jpg|150px]] || [[Estadiu Ciudad de La Plata]] ||53,000|| [[La Plata]] || {{ARG}} || [[Estudiantes de La Plata]],<br />[[Gimnasia y Esgrima La Plata]] |- |142. || || [[Kozhikode EMS Stadium]] ||53,000|| [[Kozhikode]] || {{IND}} || --- |- |143. || [[Ficheru:Hangzhou-yellow-dragon-stad.jpg|150px]] || [[Estadiu Yellow Dragon]] ||52,672|| [[Hangzhou]] || {{CHN}} || [[Hangzhou Greentown FC]] |- |144. || [[Ficheru:Turktelekomarena tr-aze.jpg|150px]] || [[Türk Telekom Arena]] ||52,652|| [[Istambul]] || {{TUR}} || [[Galatasaray SK]] |- |145. || [[Ficheru:Suncorpstadium071006a.JPG|150px]] || [[Suncorp Stadium]] ||52,500|| [[Brisbane]] || {{AUS}} || [[Brisbane Roar]] |- |146. || [[Ficheru:Pre-match St James' Park.JPG|150px]] || [[St James' Park]] ||52,405|| [[Newcastle upon Tyne]] || {{ENG}} || [[Newcastle United]] |- |147. || [[Ficheru:FAR Rabat vs AS Sale, November 6 2012-2.jpg|150px]] || [[Estadiu Príncipe Moulay Abdellah]] ||52,000|| [[Rabat]] || {{MAR}} || [[FAR Rabat]] |- |148. || [[Ficheru:King's Park Stadium, Durban.jpg|150px]] || [[Estadiu Kings Park]] ||52,000|| [[Durban]] || {{ZAF}} || [[Golden Arrows]] |- |149. || [[Ficheru:Newlands Rugby.jpg|150px]] || [[Newlands Stadium]] ||51,900|| [[Ciudá del Cabu]] || {{ZAF}} || |- |150. || [[Ficheru:Hampden Park WP EN.JPG|150px]] || [[Hampden Park]] ||51,800|| [[Glasgow]] || {{SCO}} || {{sel|Escocia|Seleición d'Escocia}},<br />[[Queen's Park FC]] |- |151. |||| [[Estadiu Monumental de Maturín]] ||51,796|| [[Maturín]] || {{VEN}} || [[Monagas Sport Club]] || El más grande de [[Venezuela]] |- |152. || [[Ficheru:Loftus Versfeld Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Loftus Versfeld]] ||51,762|| [[Pretoria]] || {{ZAF}} || [[Supersport United]] |- |153. || [[Ficheru:Aviva Stadium(Dublin Arena).JPG|150px]] || [[Aviva Stadium]] ||51,700|| [[Dublin]] || {{IRE}} || {{sel|Irlanda|Seleición d'Irlanda}} |- |154. || || [[Guiyang Olympic Sports Center]] ||51,638|| [[Guiyang]] || {{CHN}}|| --- |- |155. || || [[Hohhot City Stadium]] ||51,632|| [[Hohhot]] || {{CHN}} || --- |- |156. || [[Ficheru:2014. Донбасс Арена (14072322363).jpg|150px]] || [[Donbass Arena]] ||51,504|| [[Donetsk]] || {{UKR}} || [[Shakhtar Donetsk]] |- |157. || [[Ficheru:130919-Commerzbank-Arena-Europa-League.jpg|150px]] || [[Commerzbank-Arena]] ||51,500|| [[Frankfurt]] || {{GER}} || [[Eintracht Frankfurt]] |- |158. || [[Ficheru:Estadio Presidente Peron.jpg|150px]] || [[Estadiu Presidente Perón]] ||51,389|| [[Avellaneda]] || {{ARG}} || [[Racing Club d'Avellaneda]] |- |159. || [[Ficheru:Portoalegre aerea arenabeirario.jpg|150px]] || [[Estadiu Beira-Rio]] ||51,300|| [[Porto Alegre]] || {{BRA}} || [[Sport Club Internacional|SC Internacional]] |- |160. || [[Ficheru:İzmir Atatürk Stadyumu.jpg|150px]] || [[Estadiu İzmir Atatürk]] ||51,295|| [[İzmir]] || {{TUR}} || [[Altay Izmir]]<br />[[Göztepe Izmir]] |- |161. || [[Ficheru:De Kuip Rotterdam The Netherlands.jpg|150px]] || [[Stadion Feijenoord]] ||51,117|| [[Rotterdam]] || {{NED}} || [[Feyenoord Rotterdam]] |- |162. || [[Ficheru:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|150px]] || [[Estadiu BBVA Bancomer]] ||51,000|| [[Monterrey]] || {{MEX}} || [[CF Monterrey]] |- |163. || [[Ficheru:Al-Ghadeer Stadium.jpg|150px]] || [[Estadiu Ghadir]] ||51,000|| [[Ahvaz]] || {{IRN}} || [[Foolad FC]], [[Esteghlal Khuzestan FC|Esteghlal Khuzestan]] |- |164. || [[Ficheru:Ibrox Inside.jpg|150px]] || [[Ibrox Stadium]] ||51,000|| [[Glasgow]] || {{SCO}} || [[Rangers FC]] |- |165. || [[Ficheru:Ecopa030304.jpg|150px]] || [[Estadiu Ecopa de Shizuoka]] ||50,889|| [[Shizuoka]] || {{JPN}} || [[Allegría Iwata]]<br />[[Shimizu S-Pulse]] |- |166. || [[Ficheru:Ernst-Happel-Stadion 03.jpg|150px]] || [[Estadiu Ernst Happel]] ||50,865|| [[Viena]] || {{AUT}} || {{sel|Austria|Seleición d'Austria}} |- |167. || [[Ficheru:Friends Arena panorama.jpg|150px]] || [[Friends Arena]] ||50,653|| [[Solna]], [[Estocolmu]] || {{SWE}} || {{sel|Suecia|Seleición de Suecia}},<br />[[AIK Estocolmo]] |- |168. |[[Ficheru:Libertadores de América.jpg|150x150px]] |[[Estadiu Llibertadores d'América]] |50,595<ref>{{Cita publicación|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Estadiu_Llibertadores_de_Am%C3%A9rica&oldid=98475517|títulu=Estadiu Llibertadores d'América|fecha=19 d'abril de 2017|publicación=Wikipedia, la enciclopedia llibre|fechaaccesu=2 de mayu de 2017|idioma=es}}</ref> |[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]] |{{ARG}} |[[Club Atlético Independiente]] |- |169. || [[Ficheru:Sukrusaracoglu.jpg|150px]] || [[Estadiu Şükrü Saracoğlu]] ||50,509|| [[Istambul]] || {{TUR}} || [[Fenerbahçe SK]] |- |170. || [[Ficheru:Estádio do Dragão (8468978586).jpg|150px]] || [[Estadiu do Dragão]] ||50,431|| [[Porto]] || {{POR}} || [[FC Porto]] |- |171. || [[Ficheru:2008-1115-006-USC-Stanford-PAN.jpg|150px]] || [[Stanford Stadium]] ||50,424|| [[Stanford, California|Palo Alto]] || {{USA}} || |- |172. || [[Ficheru:Grand Stade Lille Métropole LOSC first match.JPG|150px]] || [[Stade Pierre-Mauroy]] ||50,186|| [[Villeneuve-d'Ascq]] || {{FRA}} || [[Lille OSC]] |- |173. || [[Ficheru:Stade Roi Baudouin.JPG|150px]] || [[Estadiu Rei Balduino]] ||50,122|| [[Bruxeles]] || {{BEL}} || {{sel|Bélxica|Seleición de Bélxica}} |- |174. || [[Ficheru:Ajisuta-track1.jpg|150px]] || [[Estadiu Ajinomoto]] ||50,100|| [[Chōfu (Tokiu)|Chōfu]], [[Tokiu]] || {{JPN}} || [[FC Tokyo]], [[Tokyo Verdy]] |- |175. || [[Ficheru:Jose-Alvalade-Stadion in Lissabon.jpg|150px]] || [[Estadiu José Alvalade]] ||50,095|| [[Lisboa]] || {{POR}} || [[Sporting Clube de Portugal|Sporting de Lisboa]] |- |176. || [[Ficheru:Estadio Nacional de Lima, Peru..jpg|150px]] || [[Estadiu Nacional de Perú]] ||50.000|| [[Lima]] || {{PER}} || [[Seleición de fútbol de Perú]] |- |177. || [[Ficheru:Football Match at Kim Il Sung Stadium2.jpg|150px]] || [[Estadiu Kim Il-sung]] ||50.000|| [[Pyongyang]] || {{PRK}} || [[Pyongyang City Sports Group]] || El segundu más grande de [[Corea del Norte]] |- |178. || || [[Estadiu Al-Shaab]] ||50,000|| [[Bagdag]] || {{IRQ}} || {{sel|Iraq|Seleición d'Iraq}} |- |179. || [[Ficheru:RheinEnergieStadion Innenansicht.jpg|150px]] || [[RheinEnergieStadion]] ||50,000|| [[Colonia (Alemaña)|Colonia]] || {{GER}} || [[1. FC Colonia]] |- |180. || || [[Harbin Sports City Center Stadium]] ||50,000|| [[Harbin]] || {{CHN}} || [[Harbin Yiteng F.C.|Harbin Yiteng]] |- |181. || [[Ficheru:Eden Park at Dusk, 2013.jpg|150px]] || [[Eden Park]] ||50,000|| [[Auckland]] || {{NZL}} || --- |- |182. || [[Ficheru:Inauguration of Edgar Lungu.jpg|150px]] || [[Heroes National Stadium]] ||50,000|| [[Lusaka]] || {{ZAM}} || {{sel|Zambia|Seleición de Zambia}} |- |183. || [[Ficheru:Estadio-11Nov-Luanda 03 linke-Seite-Bogen LWS-2011-08-NC 0991.jpg|150px]] || [[Estadiu 11 de Novembro]] ||50,000|| [[Luanda]] || {{ANG}} || {{sel|Angola|Seleición d'Angola}},<br />[[C.D. Primeiro de Agosto|Primeiro de Agosto]],<br />[[Atlético Petróleos Luanda|Petro Luanda]] |- |184. || || [[Henan Provincial Stadium]] ||50,000|| [[Zhengzhou]] || {{CHN}} || --- |- |185. || || [[Jiangxi Olympic Sports Center]] ||50,000|| [[Nanchang]] || {{CHN}} || --- |- |186. || [[Ficheru:Stadion-nuernberg-panorama.jpg|150px]] || [[Frankenstadion]] ||50,000|| [[Nuremberg]] || {{GER}} || [[1. FC Nuremberg]] |- |187. || [[Ficheru:Stade 19 Mai 1956 (Annaba).jpg|150px]] || [[Stade 19 Mai 1956]] ||50,000|| [[Annaba]] || {{ALG}} || [[USM Annaba]] |- |188. || || [[Xinjiang Sports Centre]] ||50,000|| [[Urumqi]] || {{CHN}} || --- |- |189. || [[Ficheru:Bigarch050423.jpg|150px]] || [[Hiroshima Big Arch]] ||50,000|| [[Hiroshima]] || {{JPN}} || [[Sanfrecce Hiroshima]] |- |190. || || [[Jilin People's Stadium]] ||50,000|| [[Jilin]] || {{CHN}} || --- |- |191. |||| [[Estadiu Olímpicu de Pnom Penh]] ||50,000|| [[Phnom Penh]] || {{CAM}} || {{sel|Camboya|Seleición de Camboya}} |- |192. || || [[Stade du 26 Mars]] ||50,000|| [[Bamaku]] || {{MLI}} || [[Stade Malien]] |- |193. || [[Ficheru:Stadium Sultan Mizan Zainal Abidin.jpg|150px]] || [[Estadiu Sultan Mizan Zainal Abidin]] ||50,000|| [[Kuala Terengganu]] || {{MAS}} || [[Terengganu FA]] |- |194. || || [[Estadiu Alberto J. Armando]] ||50,000|| [[Buenos Aires]] || {{ARG}} || [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] |- |} == Ver tamién == * [[Estadios de fútbol n'África]] * [[Estadios de fútbol n'América]] * [[Estadios de fútbol n'Asia y Oceanía]] * [[Estadios de fútbol n'Europa]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Estadios de fútbol con mayor capacidad del mundo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estadios de fútbol| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Llistes]] qv9bn4hleoss1ahn6vcb2nlh21mior0 Gran Premiu de Mónacu 0 129385 4499526 4482170 2026-06-09T16:07:05Z ImI(x . x)ImI 138665 /* Fórmula 1 */ 4499526 wikitext text/x-wiki {{competición deportiva}} El '''Gran Premiu de Mónacu''' ye una carrera d'[[automovilismu de velocidá]] que s'apuesta añalmente con [[monoplaza|monoplaces]] nel [[circuitu de Mónacu]] del principáu de [[Mónacu]]. Ye unu de los grandes premios más antiguos de [[Fórmula 1]] y un de los más prestixosos. El fundador d'esti circuitu foi [[Antony Noghès]], y a pesar de qu'ésti se terminó de construyir nel añu 1920, nun foi hasta 1929 que se corrió la primer carrera. La edición 1933 de la carrera foi'l primer Gran Premiu de la historia del automovilismu en que la parrilla de salida determinar según los tiempos de vuelta marcaos nes sesiones d'entrenamientos, en cuenta de por sortéu. El Gran Premiu de Mónacu apostábase tradicionalmente el [[Día de l'Ascensión]], que xeneralmente ye en [[mayu]]. Sicasí, nos últimos años el gran premiu celebróse en feches próximes por motivos loxísticos. El circuitu de Mónacu tien gran cantidá de xubíes y baxaes, rectes curties, curves zarraes y estreches víes, polo que ye un circuitu bien agotador pa pilotos y vehículos. Tamién ye de los más peligrosos ente los qu'anguaño s'utilicen na Fórmula 1. Per otra parte, ye de los más siguíos polos espectadores na televisión. El Gran Premiu de Mónacu formó parte del primer Campeonatu Mundial de Fórmula 1 dende'l 21 de mayu de 1950, añu de creación d'esti premiu automovilísticu, ganada por [[Juan Manuel Fangio]] con un [[Alfa Romeo en Fórmula 1|Alfa Romeo]]. A partir de 1955 esti premiu apostóse tolos años. Al pie de la fecha de Fórmula 1 apuéstense carreres d'exhibición, por casu d'automóviles históricos, y de campeonatos menores. La [[Fórmula Junior]] corrió en Mónacu en 1950 y dende 1959 hasta 1963. Ente 1964 y 1997 celebróse una carrera de [[Fórmula 3]], que sirvía como puntu d'alcuentru de los pilotos de los distintos campeonatos nacionales de Fórmula 3. La [[Fórmula 3000]] Internacional tomó'l so llugar en 1998 y dio pasu en 2005 a la so socesora, la [[FIA Formula 2]]. La [[Fórmula 3 Euroseries]] corrió en Mónacu per única vegada en 2005, y la [[World Series by Renault]] facer dende esi mesmu añu. El Gran Premiu de Mónacu ye l'únicu del calendariu de [[Fórmula 1]] que nun supera los 305 km de distancia total del Gran Premiu, por cuenta de una cláusula especial que la FIA tien aprobada pa Mónacu. Apuéstense solo 78 vueltes, con una distancia total de 260 km, yá que si apostar col mínimu de 305 km, tendríen de completase un total de 92 vueltes, y a una velocidá media de 155 km/h nunca daría tiempu material de completales toes por cuenta de la estrema lentitú del circuitu. Anguaño este ye unu de los circuitos más famosos y prestixosos de [[Fórmula 1]]. Ente lo más famoso d'esti escenariu atopa la curva Loews, que s'atopa enfrente del luxosu hotel Fairmont, que ye la más lenta de tol circuitu, pa más palantre llegar al túnel que pasa per debaxo del hotel Loews. == Historia == El ''Gran Premiu de Mónacu'' nació casi por accidente. Foi una idea rescamplu d'[[Antony Noghès]] cuando, n'ochobre de 1925, los miembros de l'[[Asociación Internacional d'Automóviles Clubes Reconocíu]]s, l'órganu de gobiernu de la Federación Internacional, manifestaron ciertes reticencies a l'almisión como miembru de plenu derechu del [[Automóvil Club de Mónacu]]. Una de les condiciones esixíes, la organización d'una gran manifestación automovilística, nun se cumplía, yá que los sos miembros entendíen que'l Rally de Montecarlu nun yera una prueba monegasca sinón europea. [[Antony Noghès|Noghès]] decidió entamar una competición que dexara satisfaer los requisitos esixíos pola Asociación. Pa concretala, concibió'l trazáu del posible circuitu (práuticamente invariado na so esencia dende entós) y solicitó l'ayuda de [[Louis Chiron]], unu de los meyores pilotos del momentu, que nun cesó d'emponderar el trazáu propuestu. El 14 d'abril de 1929, con Rudolf Caracciola y la so Mercedes como favoritos, diose la salida al primera Gran Premiu de Mónacu. La victoria foi para [[William Grover]], qu'acababa de recibir el más potente Bugatti 35 de la parrilla, con un motor d'ocho cilindros en llinia y 2,2 llitros. Al añu siguiente, la prueba repitióse y los pilotos comprobaron de forma clara les dificultaes y la durez del trazáu, solu seis de los 17 que salieron llegaron a la meta. Los grandes premios asocediéronse, y el prestíu nun fixo sinón dir n'aumentu gracies a duelos que pasaron a la posteridá, como'l Varzi y Nuvolari en 1934, y sobremanera pola durez d'esti circuitu, apináu de trampes que cacen a los pilotos al más mínimu error. Los accidentes múltiples son práuticamente una constante nesti trazáu, el primeru d'ellos en 1936, cuando, na segunda vuelta y a la entrada al puertu, topetaron por una mancha d'aceite Chiron, Rosmeyer, Farina y Von Brauchist. En 1950, el primer campeonatu del mundu, vio como Fangio consagrábase ganador del Gran Premiu de Mónacu, consiguiendo una impresionante fazaña. Acabó con una vuelta de ventaya sobre'l segundu, Ascari, dos sobre Chiron, trés sobre [[Raymond Sommer]], y cinco sobre'l príncipe Bira. Ello ye que Fangio beneficiar de dir en cabeza y poder superar en solitariu'l viraje del Bureau de Tabac, onde nueve coches quedaron destruyíos: una fola inesperada anubriera la pista. Precisamente, el puertu ye una carauterística especial d'esti circuitu. Este ye l'únicu gran premiu nel qu'un coche, el d'Alberto Ascari, cayó a l'agua (mientres la edición de 1955). Un accidente similar tuvo a puntu de repitise en 1957, cuando los Ferrari de Hartwort y Collins quedaron práuticamente colgando nel muelle.<ref name="test">[http://cochescompeticion.com/el-gran-premiu-de-mnaco-historia-primer-parte/ Vealo en Coches de Competición.com], Historia del Gran premiu de Mónacu (I) Parte.</ref> En 1967, [[Lorenzo Bandini]] sufrió un grave accidente, perdiendo la vida trés díes depués. El mayor trunfador nel Gran Premiu de Mónacu foi [[Ayrton Senna]], quien conquistó seis victories, siguíu de [[Graham Hill]] y [[Michael Schumacher]] con cinco y [[Alain Prost]] con cuatro. Los franceses Jean Pierre Beltoise y Oliver Panis consiguieron la so única victoria en Fórmula 1 en Mónacu, en dambos casos so agua. El circuitu de Mónacu ye cruel y nun perdona a naide. Dellos grandes campeón saber. Michael Schumacher y Ayrton Senna teníen tolos premios ganaos, dada la ventaya acumulada, y acabaron topetando contra una valla, quiciabes porque se relaxaron por demás. Pero la peor esperiencia vivir Jack Brabham en 1970 cuando, al encetar l'últimu viraje verdaderu (el gabitu de Tascar) salióse rectu. Los frenos veníen dándo-y problemes, fallaron y topetó contra les bales de paya, prosiguió col morru torcíu y a baxa velocidá, xusto cuando l'austriacu Jochen Rindt, autor d'una arrogante remontada, superábalu a menos de 200 metros de la meta.<ref name="test2">[http://cochescompeticion.com/el-gran-premiu-de-mnaco-historia-segunda-parte/ Vealo en Coches de Competición.com], Historia del Gran premiu de Mónacu (II) Parte.</ref> == Galería == <gallery> Rudolf Caracciola at the 1929 Monaco Grand Prix.jpg|[[Rudolf Caracciola]] nel Gran Premiu de Mónacu de 1929 René Dreyfus winning the 1930 Monaco Grand Prix.jpg|René Dreyfus venciendo nel Gran Premiu de Mónacu de 1930 After the start of the 1931 Monaco Grand Prix.jpg|Curva Tabac mientres el Gran Premiu de Mónacu de 1931 Passing at the 1932 Monaco Grand Prix.jpg|Actual curva Loewes mientres el Gran Premiu de Mónacu de 1932 Grand Prix Monaco96 131954710.jpg|Curva de la piscina na vuelta previa del Gran Premiu de Mónacu de 1996 Panorama Monaco 2007.jpg|Vista panorámica depués de la tanda de clasificación del Gran Premiu de Mónacu de 2007 2011 Monaco GP Lewis Heikki.jpg|Chicane Nueva mientres el Gran Premiu de Mónacu de 2011 </gallery> == Ganadores == === Fórmula 1 === [[Ficheru:After the start of the 1931 Monaco Grand Prix.jpg|thumb|Circuitu de Mónacu nel añu 1931.]] * ''Los eventos que nun formaron parte del Campeonatu Mundial de Fórmula 1 tán señalaos con un fondu en color rosado.'' {| {{tablaguapa}} |- ! [[:Categoría:Temporaes de Fórmula 1|Añu]] ! [[:Categoría:Pilotos de Fórmula 1|Pilotu]] ! [[:Categoría:Equipos de Fórmula 1|Equipu]] ! Resultaos |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1929]] | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[William Grover-Williams]] | [[Bugatti Type 35]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1929|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1930]] | {{bandera|Francia}} [[René Dreyfus]] | [[Bugatti]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1930|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1931]] | {{bandera|Mónacu}} [[Louis Chiron]] | [[Bugatti]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1931|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1932]] | {{bandera|Italia|1861}} [[Tazio Nuvolari]] | [[Alfa Romeo]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1932|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1933]] | {{bandera|Italia|1861}} [[Achille Varzi]] | [[Bugatti]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1933|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1934]] | {{bandera|Francia}} [[Guy Moll]] | [[Alfa Romeo]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1934|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1935]] | {{bandera|Italia|1861}} [[Luigi Fagioli]] | [[Mercedes-Benz]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1935|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1936]] | {{bandera|Alemaña Nazi}} [[Rudolf Caracciola]] | [[Mercedes-Benz]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1936|Resultaos]] |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1937]] | {{bandera|Alemaña Nazi}} [[Manfred von Brauchitsch]] | [[Mercedes-Benz]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1937|Resultaos]] |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1938-<br />1947 |colspan=4 align=center| ''Nun s'apostó.'' |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1948]] | {{bandera|Italia}} [[Giuseppe Farina]] | [[Maserati]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1948|Resultaos]] |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1949 |colspan=4 align=center| ''Nun s'apostó.'' |- ! {{F1|1950}} | {{bandera|Arxentina}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Alfa Romeo]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1950|Resultaos]] |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1951 |colspan=4 align=center| ''Nun s'apostó.'' |-bgcolor="#FFCCCC" ! [[1952]] | {{bandera|Italia}} Vittorio Marzotto | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1952|Resultaos]] |- bgcolor="#DDDDDD" ! 1953-<br />1954 |colspan=4 align=center| ''Nun s'apostó.'' |- ! {{F1|1955}} | {{bandera|Francia}} [[Maurice Trintignant]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1955|Resultaos]] |- ! {{F1|1956}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Stirling Moss]] | [[Maserati]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1956|Resultaos]] |- ! {{F1|1957}} | {{bandera|Arxentina}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Maserati]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1957|Resultaos]] |- ! {{F1|1958}} | {{bandera|Francia}} [[Maurice Trintignant]] | [[Cooper Car Company|Cooper]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1958|Resultaos]] |- ! {{F1|1959}} | {{bandera|Australia}} [[Jack Brabham]] | [[Cooper Car Company|Cooper]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1959|Resultaos]] |- ! {{F1|1960}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Stirling Moss]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1960|Resultaos]] |- ! {{F1|1961}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Stirling Moss]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1961|Resultaos]] |- ! {{F1|1962}} | {{bandera|Nueva Zelanda}} [[Bruce McLaren]] | [[Cooper Car Company|Cooper]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1962|Resultaos]] |- ! {{F1|1963}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Graham Hill]] | [[British Racing Motors]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1963|Resultaos]] |- ! {{F1|1964}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Graham Hill]] | [[British Racing Motors]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1964|Resultaos]] |- ! {{F1|1965}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Graham Hill]] | [[British Racing Motors]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1965|Resultaos]] |- ! {{F1|1966}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jackie Stewart]] | [[British Racing Motors]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1966|Resultaos]] |- ! {{F1|1967}} | {{bandera|Nueva Zelanda}} [[Denny Hulme]] | [[Brabham Racing Organisation|Brabham]]-[[Repco]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1967|Resultaos]] |- ! {{F1|1968}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Graham Hill]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1968|Resultaos]] |- ! {{F1|1969}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Graham Hill]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1969|Resultaos]] |- ! {{F1|1970}} | {{bandera|Austria}} [[Jochen Rindt]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1970|Resultaos]] |- ! {{F1|1971}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jackie Stewart]] | [[Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1971|Resultaos]] |- ! {{F1|1972}} | {{bandera|Francia}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1972|Resultaos]] |- ! {{F1|1973}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jackie Stewart]] | [[Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1973|Resultaos]] |- ! {{F1|1974}} | {{bandera|Suecia}} [[Ronnie Peterson]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1974|Resultaos]] |- ! {{F1|1975}} | {{bandera|Austria}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1975|Resultaos]] |- ! {{F1|1976}} | {{bandera|Austria}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1976|Resultaos]] |- ! {{F1|1977}} | {{bandera|Sudáfrica|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1977|Resultaos]] |- ! {{F1|1978}} | {{bandera|Francia}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1978|Resultaos]] |- ! {{F1|1979}} | {{bandera|Sudáfrica|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1979|Resultaos]] |- ! {{F1|1980}} | {{bandera|Arxentina}} [[Carlos Reutemann]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1980|Resultaos]] |- ! {{F1|1981}} | {{Bandera|Canadá}} [[Gilles Villeneuve]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1981|Resultaos]] |- ! {{F1|1982}} | {{bandera|Italia}} [[Riccardo Patrese]] | [[Brabham Racing Organisation|Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1982|Resultaos]] |- ! {{F1|1983}} | {{bandera|Finlandia}} [[Keke Rosberg]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1983|Resultaos]] |- ! {{F1|1984}} | {{bandera|Francia}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1984|Resultaos]] |- ! {{F1|1985}} | {{bandera|Francia}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1985|Resultaos]] |- ! {{F1|1986}} | {{bandera|Francia}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Techniques d'Avant Garde|TAG]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1986|Resultaos]] |- ! {{F1|1987}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[Lotus Cars|Lotus]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1987|Resultaos]] |- ! {{F1|1988}} | {{bandera|Francia}} [[Alain Prost]] | [[McLaren]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1988|Resultaos]] |- ! {{F1|1989}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1989|Resultaos]] |- ! {{F1|1990}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1990|Resultaos]] |- ! {{F1|1991}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1991|Resultaos]] |- ! {{F1|1992}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1992|Resultaos]] |- ! {{F1|1993}} | {{bandera|Brasil}} [[Ayrton Senna]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1993|Resultaos]] |- ! {{F1|1994}} | {{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] | [[Benetton Formula|Benetton]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1994|Resultaos]] |- ! {{F1|1995}} | {{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] | [[Benetton Formula|Benetton]]-[[Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1995|Resultaos]] |- ! {{F1|1996}} | {{bandera|Francia}} [[Olivier Panis]] | [[Ligier]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1996|Resultaos]] |- ! {{F1|1997}} | {{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1997|Resultaos]] |- ! {{F1|1998}} | {{bandera|Finlandia}} [[Mika Häkkinen]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1998|Resultaos]] |- ! {{F1|1999}} | {{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 1999|Resultaos]] |- ! {{F1|2000}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Coulthard]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2000|Resultaos]] |- ! {{F1|2001}} | {{bandera|Alemaña}} [[Michael Schumacher]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2001|Resultaos]] |- ! {{F1|2002}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[David Coulthard]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2002|Resultaos]] |- ! {{F1|2003}} | {{bandera|Colombia}} [[Juan Pablo Montoya]] | [[Williams F1|Williams]]-[[BMW]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2003|Resultaos]] |- ! {{F1|2004}} | {{bandera|Italia}} [[Jarno Trulli]] | [[Renault Sport|Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2004|Resultaos]] |- ! {{F1|2005}} | {{bandera|Finlandia}} [[Kimi Räikkönen]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2005|Resultaos]] |- ! {{F1|2006}} | {{bandera|España}} [[Fernando Alonso]] | [[Renault Sport|Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2006|Resultaos]] |- ! {{F1|2007}} | {{bandera|España}} [[Fernando Alonso]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2007|Resultaos]] |- ! {{F1|2008}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Lewis Hamilton]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2008|Resultaos]] |- ! {{F1|2009}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jenson Button]] | [[Brawn GP|Brawn]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2009|Resultaos]] |- ! {{F1|2010}} | {{bandera|Australia}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2010|Resultaos]] |- ! {{F1|2011}} | {{bandera|Alemaña}} [[Sebastian Vettel]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2011|Resultaos]] |- ! {{F1|2012}} | {{bandera|Australia}} [[Mark Webber]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2012|Resultaos]] |- ! {{F1|2013}} | {{bandera|Alemaña}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2013|Resultaos]] |- ! {{F1|2014}} | {{bandera|Alemaña}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2014|Resultaos]] |- ! {{F1|2015}} | {{bandera|Alemaña}} [[Nico Rosberg]] | [[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2015|Resultaos]] |- ! {{F1|2016}} | {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2016|Resultaos]] |- ! {{F1|2017}} | {{bandera|GER}} [[Sebastian Vettel]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2017|Resultaos]] |- ! {{F1|2018}} | {{bandera|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[TAG Heuer]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2018|Resultaos]] |- ! {{F1|2019}} | {{bandera|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes-Benz en Fórmula 1|Mercedes]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2019|Resultaos]] |- ! {{F1|2021}} | {{flagicon|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Honda]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2021|Resultaos]] |- ! {{F1|2022}} | {{flagicon|MEX}} [[Sergio Pérez]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2022|Resultaos]] |- ! {{F1|2023}} | {{flagicon|NED}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Honda|Honda RBPT]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2023|Resultaos]] |- ! {{F1|2024}} | {{flagicon|MON}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Gran Premiu de Mónacu de 2024|Resultaos]] |- !{{F1|2025}} |{{bandera|GBR}} [[Lando Norris]] |[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |[[Gran Premiu de Mónacu de 2025|Resultaos]] |- !{{F1|2026}} |{{bandera|Italia}} [[Andrea Kimi Antonelli]] |[[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]] |[[Gran Premiu de Mónacu de 2026|Resultaos]] |} == Ver tamién == * [[Circuitu de Mónacu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Monaco Grand Prix}} * [http://www.yourmonaco.com/grand_prix Monaco Grand Prix] * [http://www.acm.mc/ Automobile Club de Monaco] {{Tradubot|Gran Premio de Mónacu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gran Premiu de Mónacu|Gran Premiu de Mónacu]] trw98fwv8cxbn3wccqegzt6t2ny0ffb Betty Ford 0 129996 4499585 4453586 2026-06-10T06:24:21Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:President George W. Bush, Former President Gerald Ford, and Betty Ford.jpg]] → [[File:President George W. Bush, Former President Gerald Ford and Mrs. Betty Ford Greet the Media in Rancho Mirage, California (P042306ED-1123).jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:President George W. Bush, Former President Gerald Ford and Mrs. Betty Ford Greet the Media in Rancho Mirage, California (P042306ED-1123).jpg]] 4499585 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Elizabeth Anne "Betty" Bloomer Warren Ford''' {{nym}} foi la esposa del ex [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] [[Gerald Ford]] y exerció como [[Primer Dama]] dende 1974 hasta 1977. Como tal, Betty Ford participó viviegamente en política social y estableció precedentes como esposa presidencial políticamente activa (la [[Revista Time]] considerar "la más activa dende [[Eleanor Roosevelt]]"). Na opinión de dellos historiadores tuvo más impautu na cultura y la hestoria que'l so propiu home. Mientres los años del so home nel cargu, caltuvo un gran índiz d'aprobación a pesar de la oposición de dellos conservadores [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanos]], quien oxetaben los sos puntos de vista más moderaos y lliberales en problemes sociales. Betty foi reconocida por crear conciencia avera del [[cáncer de mama]] cola so [[mastectomía]] en 1974 y foi una defensora apasionao y activista pola '''Enmienda d'Igualdá de Derechos (EID)'''. La so postura a favor del [[albuertu]] y el so lideralgu nel [[Feminismu|movimientu feminista]] ganó-y fama de ser una de les más franques primeres dames de la hestoria, virtiendo la so opinión en cada asuntu peliagudo, dende'l [[feminismu]] hasta'l sexu, pasando poles drogues. Al terminar los sos años na [[Casa Blanca]], siguió faciendo presión pola EID y permaneció activa nel [[feminismu|movimientu feminista]]. Foi fundadora y primer Presidenta del Conseyu de Direición del [[Betty Ford Center]], que se dedica a ayudar a aquellos que carecen d'adicción o abusu de sustancies. Foi-y dada la [[Medaya d'oru del congresu de los Estaos Xuníos]]. == Infancia, familia y educación == Nacida en [[Chicago (Illinois)|Chicago]] como Elizabeth Anne Bloomer, yera la tercera y única fía muyer de William Stephenson Bloomer Sr., viaxante comercial de la Royal Rubber Co., y la so esposa Hortense Neahr. Betty tenía dos hermanos mayores, Robert y William Jr., y dempués de vivir una curtia temporada en [[Denver (Colorado)|Denver]], la so niñez trescurrió en [[Grand Rapids, Michigan]] onde se graduó d'enseñanza media cimera. Dempués del [[crack de 1929]], cuando namái tenía once años, empezó a trabayar como modelu infantil de pasarela y a enseñar a otros neños [[baille]]s tales como'l [[Foxtrot (baille)|foxtrot]], el [[valse]] y otros. Estudió [[danza]] nel '''Calla Travis Dance Studio''', graduándose en 1935. Cuando cumplió 16, el so padre morrió por envelenamientu con [[monóxidu de carbonu]], supuestamente cuando trabayaba iguando l'automóvil familiar nel garaxe. Si foi accidente o suicidiu, nunca se supo.<ref name="Neely">Tucker, Neely, "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/28/AR2006122801500_pf.html Betty Ford, Again Putting On a Brave Face]", The Washington Post, December 29, 2006</ref> En 1933, dempués de graduase de la enseñanza media, propúnxose siguir los sos estudios de [[danza]] en [[Nueva York]], pero la madre opúnxose. En llugar d'eso, Betty asistió a la Escuela de [[Danza]] de Bennington mientres dos branos, onde foi alumna de [[Martha Graham]] y [[Hanya Holm]]. == Carrera == Dempués de ser aceptada por [[Martha Graham|Graham]] como alumna, Betty camudar al vecinderu de [[Manhattan]] conocíu por [[Chelsea (Manhattan)|Chelsea]] y trabayó como [[Modelu (arte)|modelu]] pa la firma '''John Robert Powers''' con vistes a financiar los sos estudios. Xunir a la compañía auxiliar de [[Martha Graham|Graham]] ya inclusive llegó a baillar nel [[Carnegie Hall]]. La so madre, agora vuelta casóse con Arthur Meigs Godwin, oponer a la so eleición y aportunó en que volviera a casa, pero Betty aguantóse. A la fin llegaron a un alcuerdu: ella retornaría a casa per seis meses, y si entá quería tornar a [[Nueva York]] pasáu esi tiempu, la so madre nun s'opondría. Betty viose somorguiada na so vida en Grand Rapids y nun tornó a Nueva York. Ellí convirtióse en coordinadora de [[moda|modes]] para unos [[Gran almacén|grandes almacenes]] locales. Tamién entamó'l so propiu grupu de [[danza]] y enseñó [[danza]] en delles llocalidaes de [[Grand Rapids, Michigan]]. Ente aquellos a los qu'enseñó atopábense neños [[discapacitaos]]. == Matrimoniu y familia == [[Ficheru:Gerald Ford family in the Oval Office in 1974.jpg|thumb|250px|La Primer Familia na [[Oficina Oval]], 1974.]] En 1942 Betty casóse con William C. Warren, un vendedor de muebles, a quien conocía desque tenía 12 años. Poco tiempu dempués Warren empieza a vender seguros y la pareya tuvo de camudase frecuentemente por causa del so trabayu. Viviendo en [[Toledo (Ohio)]], ella trabayaba como demostradora nos [[Gran almacén|grandes almacenes]] de '''Lasalle & Koch''' un trabayu qu'implicaba ser modelu y vendedora al empar. Nun tuvieron fíos y divorciáronse el 22 de setiembre de 1947, sobre la base d'incompatibilidá de calteres. El 15 d'ochobre de 1948, Elizabeth Bloomer Warren casóse con [[Gerald R. Ford]], un abogáu y veteranu de la [[Segunda Guerra Mundial]] na [[Ilesia Episcopal]] de [[Grand Rapids, Michigan]]. Entós daquella [[Gerald R. Ford|Ford]] taba en campaña pal que diba ser el primeru de los sos 13 periodos como miembru de la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Cámara de Representantes]], y la boda retardar hasta poco primero de les eleiciones porque, como informó ''[[The New York Times]]'', "Jerry yera candidatu para [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Representante]] y nun taba seguru de como los votantes sentir al saber que se casaba con una baillarina divorciada".<ref>Jane Howard, "[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30614FE345D127A93CAA91789D95F408785F9 La 38ª Primer Dama nun ye un robot]", ''[[The New York Times]]'', 8 d'avientu de 1974</ref> Casaos per espaciu de 58 años, la pareya tuvo cuatro fíos: * [[Michael Gerald Ford]] (1950) * [[John Gardner Ford]] (Jack,1952) * [[Steven Meigs Ford]] (1956) * [[Susan Ford|Susan Elizabeth Ford]] (1957) Los Ford camudar a un suburbiu de [[Washington, D.C.]] nel área de [[Virxinia]] y vivieron ellí por 25 años. [[Gerald R. Ford|Ford]] aportó nel [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanu]] de más rangu na [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Cámara]]. Cuando [[Spiro Agnew]] arrenunciu en 1973, ye nomáu [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos|Vicepresidente]]. Convertir en [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] en 1974, dempués del arrenunciu de [[Richard M. Nixon]] al calor del escándalu [[Escándalu Watergate|Watergate]]. == Primer Dama de los Estaos Xuníos == === Poder, influyencia, y franqueza === [[Ficheru:Ford sworn-in.jpg|thumb|250px|El Xuez Supremu [[Warren Burger]] toma xuramentu al [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos|Vicepresidente]] [[Gerald Ford]] como'l 38º [[presidente de los Estaos Xuníos]] nel [[Salón Este]] de la [[Casa Blanca]] mientres Betty Ford repara.]] Na opinión de ''[[The New York Times]]'' y de los historiadores presidenciales, "L'impautu de la Sra. Ford na cultura d'[[Estaos Xuníos]] pudiera ser llargamente mayor y más duraderu que'l del so propiu maríu, quien puramente sirvió los sos 896 díes, munchos de los cualos dedicó a tratar de restaurar la dignidá de la oficina del [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]]." El diariu sigue describiéndola como "un productu, un símbolu de los nuesos tiempos culturales y políticos - baillando'l "baille de cadriles" polos pasiellos de la [[Casa Blanca]], llevando un "[[aniellu del humor]]", o falando al traviés de la so radio de [[banda ciudadana]], que'l so nome en clave ye "Primer Ma"; una ama de casa qu'alderica apasionadamente en favor de los derechos de la muyer, una madre de cuatro fíos que cavilga sobre les drogues, el [[albuertu]] y el sexu premarital en voz alta y ensin miramientos"<ref name="Michael">Tweed, Michael, "[http://www.nytimes.com/2006/12/31/us/31betty.html?pagewanted=all Back in View, a First Lady With Her Own Legacy]", ''The New York Times'', 31 d'avientu de 2006</ref> En 1975, nuna entrevista pa la revista ''[[McCall's]]'', Betty dixo que se-y preguntara alrodiu de cuasi tou, menos qué frecuente ella y el [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] teníen sexu. "Y si me preguntar dicir", dixo, añadiendo que la so respuesta fuera: "tan frecuentemente como ye posible".<ref name="Neely" /> [[Ficheru:Photograph_of_President_and_Mrs._Ford_Holding_Hands_While_Riding_in_the_President's_Limousine_on_a_Chicago,_Illinois..._-_NARA_-_186761.tif|thumb|285x285px| El [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] y la Sra. Ford na limosina presidencial, 1974]] [[Ficheru:BettyFordNARA.jpg|thumb|250px|Los Ford parolen con La so Maxestá [[Sabela II del Reinu Xuníu|La Reina Sabela II]] y La so Alteza Real [[Felipe d'Edimburgu|El Duque d'Edimburgu]] nel comedor presidencial mientres una visita oficial en 1976]] La so mente taba abierta a los beneficios del tratamientu psiquiátricu, falaba comprensivamente del usu de la [[cannabis (sicotrópicu)|mariguana]] y del sexu premarital, y la nueva [[Primer Dama]] dexó conocer nuna xira televisada al traviés de la [[Casa Blanca]] qu'ella y el [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] compartíen la mesma cama. Dempués que Betty apaeció en ''[[60 Minutos]]'' nuna entrevista na cual aldericó cola so inocencia carauterística cómo aconseyara a la so fía si tuviera envolubrada nun amoríu y de la posibilidá de que los sos fíos tuvieren esperimentando con [[mariguana]], dellos conservadores llamar "'''Non Dama'''" ya inclusive demandaron el so arrenunciu, pero'l so índiz d'aprobación taba al 75%. Como ella dixera más tarde, dempués de la fracasada campaña presidencial del so home en 1976, "'''Yo daría la mio vida por que Jerry tuviera les mios resultaos d'esa encuesta'''".<ref name="Michael" /> === Política social y activismu político === [[Ficheru:Betty Ford.gif|thumb|350px| Semeya oficial de Betty Ford na [[Casa Blanca]], pintáu en 1977 por Felix de Cossio]] Mientres el so periodu na [[Casa Blanca]], Betty tamién abogó polos derechos de la muyer y constituyó una fuercia prominente nel [[Feminismu|Movimientu feminista de los Estaos Xuníos de los años 70]]. Ella sofitaba la propuesta enmienda d'Igualdá de Derechos y primió nes llexislatures estatales por que ratificaren la enmienda, y enfrentóse a los oponentes de la enmienda. Yera tamién activista pola llegalización del [[albuertu]] y el so activu papel políticu fizo que la '''[[Revista Time]]''' bautizar como "[[Primer Dama]] Combatiente" y escoyer conu la [[Persona del añu]] en representación de la muyer d'[[Estaos Xuníos]] y a los sos iconos [[Feminismu|feministes]]. Por un tiempu nun tuvo claru si [[Gerald Ford]] compartía'l puntu de vista en favor del albuertu de la so muyer. Sicasí, confesólu al entrevistador [[Larry King]] qu'él tamién taba a favor del albuertu y que fuera criticáu por ello dientro de les fuercies conservadores del [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|Partíu Republicanu]] === Salú y conciencia avera del cáncer de mama === Selmanes primero que Betty convertir na [[Primer Dama]], someter a una [[mastectomía]] por cuenta de un [[cáncer de mama]] el 28 de setiembre de 1974. El so desinhibición alrodiu de la enfermedá ayudó a crear conciencia alrodiu de la mesma, cosa de la cual los [[Estaos Xuníos|americanos]] yeren reticentes a parolar. '''"Cuando otres muyeres faen esta mesma operación nun sale nos titulares"''' díxo-y a ''[[The Times]]''. '''"Pero'l fechu de que seya la esposa del [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] poner nos titulares y punxo frente al públicu esta esperiencia particular que yo taba viviendo. Fixo que munches muyeres dean cuenta de que tamién pudiera asocede-yos a elles. Toi segura de que salvé siquier una persona...seique más"'''. Los informes de que delles selmanes dempués de la operación de Betty tamién [[Margaretta Fitler Murphy Rockefeller|Happy Rockefeller]], la esposa del [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos|vicepresidente]] [[Nelson Rockefeller]] fuera operada de [[cáncer de mama]] llamaron entá más l'atención del públicu sobre'l [[cáncer de mama]]<ref>"[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945077,00.html Cáncer de Mama: Mitu y Realidaes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813204419/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945077,00.html |date=2013-08-13 }}", ''[[Time]]'', 4 de payares de 1974</ref> === Les Artes === Betty foi una defensora de les artes mientres sirvió como [[Primer Dama]] y tuvo arreyada na decisión de da-y a [[Martha Graham]] la [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] en 1976. === Reconociendo la derrota en 1976 === Dempués de la derrota del so maríu nes eleiciones de 1976, ella pronunció'l so discursu históricu concediendo la victoria a [[Jimmy Carter]]. Faló en nome del [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] por cuenta de qu'él perdiera la voz mientres los últimos díes de campaña. == Carrera dempués de la Casa Blanca == Nos años posteriores a la [[Casa Blanca]] en 1977, la Sra Ford siguió llevando una activa vida pública. Amás de fundar el [[Betty Ford Center]], permaneció activa nos problemes femeninos dando numberosos discursos y emprestando el so nome a organizaciones de caridá pa la recaldación de fondos. === El Betty Ford Center === {{AP|Betty Ford Center}} En 1978, la familia Ford forzar a confrontar la so [[alcoholismu]] y la so adicción a [[opioides]] [[analxésicos]] que-y fueren prescritos a principios de los años 60 por problemes con un nerviu mancáu. ''Gustábame l'alcohol'' escribía nes sos memories en 1987. ''Faíame sentir templada. Adoraba les pastillas. Elles llevaben el mio dolor y les mios tensiones''. En 1982, dempués de la so recuperación, estableció'l [[Betty Ford Center]] en [[Rancho Mirage, California]], pal tratamientu de la dependencia química. Escribió alrodiu del so tratamientu nel so llibru de 1987 ''Betty: Un feliz espertar''. En 2003, Betty publico otru llibru, ''Cura y esperanza: Seis muyeres del Centru Betty Ford comparten la so poderosa travesía dende l'adicción a la recuperación''. En 2005 dexó'l so puestu directivu nel centru a favor de la so fía, Susan. === Feminismu === Siguió'l so lideralgu y activismu nel [[feminismu|movimientu femenín]] dempués de que'l so periodu como primer dama expirase en 1976 y siguió promoviendo y primiendo a los políticos y a les llexislatures estatales pa l'aprobación de la EID. En 1977 el [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] [[Jimmy Carter]] designar miembru de la Comisión Nacional pa la Observancia del [[Añu Internacional de la Muyer]]. Esi mesmu añu, xunir a les [[Primer Dama|primeres dames]] [[Lady Bird Johnson]] y [[Rosalynn Carter]] pa tomar parte na [[Conferencia Nacional de Muyeres]] en [[Houston (Texas)|Houston]] y contrariando a [[Rosalynn Carter]] dio'l so total sofitu al Plan d'Aición Nacional de la Conferencia qu'incluyía temes revesoses tales como promulgar la continua llegalización del [[albuertu]], sofitar el [[curiáu de día]] sufragáu pol gobiernu estatal y sofitó al programa d'[[aición afirmativa]], y los [[Derechos LGBT]]. Yá en 1978 la fecha llende pa la ratificación de la '''EID''' estendiérase dende 1979 a 1982, y en 1981 la Presidenta de la [[Organización Nacional de Muyeres]] [[Eleanor Smeal]] anunció que Betty fuera electa pa ser la Presidenta de la campaña pola EID y la so cuenta trás, con [[Alan Alda]] como copresidente. Al averase la fecha llende, Betty promovió marches, manifestaciones, y concentraciones pola Enmienda d'Igualdá de Derechos con otres [[feminismu|feministes]] como la primer fía [[Maureen Reagan]], según actores de [[Hollywood]]. A Betty considerar un factor nel remocicamientu del movimientu pola EID' según una inspiración por que les muyeres siguieren abogando por ella.<ref>"[http://feminist.org/research/chronicles/fc1981.html The Feminist Chronicles, 1953-1993 - 1981]", Feminist Majority Foundation.</ref> Pol so papel nel Movimientu de Lliberación de la Muyer, Betty recibió munchos aponderamientos de la mayoría de los [[Estaos Xuníos|americanos]] y tamién crítiques de parte de la minoría radical, incluyendo'l presidente del grupu Detengan la EID [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresista]] [[R.K. Dornan]]. En 2004 reafitóse a favor del [[albuertu]] y el so sofitu a la decisión de la [[Suprema Corte de los Estaos Xuníos]] nel casu [[Roe v. Wade]]. Creía y sofitaba la ratificación de la Enmienda d'Igualdá de Derechos. == Últimos años == [[Ficheru:President George W. Bush, Former President Gerald Ford and Mrs. Betty Ford Greet the Media in Rancho Mirage, California (P042306ED-1123).jpg|thumb|250px|Betty Ford (estrema derecha) col [[Presidente de los Estaos Xuníos|ex-presidente]] [[George W. Bush]] y l'[[Presidente de los Estaos Xuníos|ex-presidente]] [[Gerald Ford|Ford]] el 23 d'abril de 2006]] [[Ficheru:Ford-funeral7.jpg|thumb|250px|[[Primer Dama|ex Primer Dama]] Betty Ford mientres el funeral del [[Presidente de los Estaos Xuníos|ex-presidente]] [[Gerald Ford|Ford]] a finales de 2006]] En 1987, la [[Primer Dama|ex Primer Dama]] someter a un procedimientu [[quirúrxicu]] a [[corazón abiertu]], pero recuperóse rápido y ensin entueyos. En 1991 dióse-y la [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] pol [[Presidente de los Estaos Xuníos|entós-Presidente]] [[George H. W. Bush]] y la [[Medaya d'oru del congresu de los Estaos Xuníos]] en 1999. El 8 de mayu de 2003 la Sra Ford recibió'l prestixosu [[Premiu Woodrow Wilson]] en [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] pol so serviciu públicu. Moró en Rancho Mirage, [[California]] y en Beaver Creek [[Colorado]] mientres trés años. [[Gerald Ford]] finó na so casa de Rancho Mirage d'una [[insuficiencia cardiaca]] el 26 d'avientu de 2006 a la edá de 93 años. A pesar de la so avanzada edá y la so fráxil condición física, la Sra Ford viaxó al traviés del país y tomó parte nos funerales llevaos a cabu en [[California]], [[Washington D.C.]], y [[Michigan]]. Foi fondamente almirada pola dignidá qu'amosó a la nación nesos momentos. La so mala salú y fraxilidá por cuenta de les intervenciones quirúrxiques n'agostu del 2006 y abril del 2007 por causa de coágulos nes sos piernes, provocaron que sumiera de la vida pública nos últimos años. Los sos problemes de salú causaron que nun pudiera asistir a los funerales de la so vieya amiga y [[Primer Dama|ex Primer Dama]] [[Lady Bird Johnson]] en xunetu del 2007. La so fía [[Susan Ford]] representar nos funerales. Vivió en Rancho Mirage hasta'l día de la so muerte, a los 93 años d'edá, siendo una de les primeres dames más llonxeves, detrás de [[Bess Truman]], [[Lady Bird Johnson]] y [[Nancy Reagan]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Betty Ford}} * [https://web.archive.org/web/20060426233958/http://www.ford.utexas.edu/grf/bbfbiop.htm Betty Ford Biography]. Ford Library & Museum. Retrieved December 29, 2006, University of Texas. * [https://web.archive.org/web/20070103135327/http://www.americanpresident.org/history/geraldford/firstlady/ First Lady: Elizabeth "Betty" Bloomer Ford]. First Lady: Biography. American President.org. Retrieved December 29, 2006, The Rector and Visitors of the University of Virxinia. * [https://web.archive.org/web/20060527081622/http://www.britannica.com/eb/article-9096417 Ford, Betty]. (2006). In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved December 29, 2006, from ''Encyclopædia Britannica Online''. * [http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 First Lady Biography: Betty Ford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509084814/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 |date=2012-05-09 }}. firstladies.org. Retrieved December 29, 2006, The National First Ladies Library. * [http://www.medaloffreedom.com/MarthaGraham.htm Presidential Medal of Freedom Recipient Martha Graham]. MedalofFreedom.com. Americans.net. Retrieved December 29, 2006, {{socesión | predecesora = [[Pat Nixon]] | títulu = [[Primer dama de los Estaos Xuníos]] | periodu = 1974–1977 | socesora = [[Rosalynn Carter]] | títulu2=[[Segunda dama de los Estaos Xuníos]] | periodu2=1973-1974 | predecesora2=[[Judy Agnew]] | socesora2=[[Happy Rockefeller]] }} {{Tradubot|Betty Ford}} {{NF|1918|2011|Ford, Elizabeth Ann Bloomer}} [[Categoría:Persones de Chicago]] [[Categoría:Primeres dames d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Activistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Segundes dames d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Sobrevivientes de cáncer]] 8ukok89vidpgv1xr3zn9xhqn50ht4ag Almudena Cid 0 130821 4499601 4494420 2026-06-10T09:40:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499601 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Almudena Cid Tostado''' {{nym}} ye una ex ximnasta rítmica [[España|española]] que compitió na seleición nacional. Participó en cuatro Xuegos Olímpicos: Atlanta 1996, Sydney 2000, Atenes 2004 y [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]], llogrando'l diploma nos dos últimos y siendo la única ximnasta rítmica qu'apostó cuatro finales olímpiques. Llogró l'oru nos Xuegos Mediterráneos d'Almería 2005, llogró delles medayes internacionales oficiales y consiguió 8 títulos de campeona d'España nel concursu xeneral de la categoría d'honor. A lo llargo de la so carrera tuvo a entrenadores como Aurora Fernández, #Mar Lozano, Emilia Boneva, Ana Bautista, Dalia Kutkaite o Iratxe Aurrekoetxea. Creó un elementu propiu llamáu'l ''Cid Tostado'', un rodamientu de pies a cuerpu en posición de ''spagat'' hiperextendido. Tres 21 años de carrera deportiva, retiróse'l 23 d'agostu de 2008. Tien ente otres reconocencies la Medaya d'Oru de la Real Orde del Méritu Deportivu (2009). A fecha de 2018 dedicóse al mundu de la interpretación y comenta al pie de Paloma del Río les competiciones de ximnasia rítmica en Teledeporte. Dende 2014 escribi ''Olympia'', serie de cuentos infantiles que narra la so vida deportiva. Ta casada col presentador de televisión Christian Gálvez.<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/684779/5/|fecha=21 d'abril de 2010|editor=20minutos.es|títulu=Almudena Cid y Christian Gálvez se casan el 7 d'agostu tres dos años de rellación|fechaaccesu=24 de xunu de 2010}}</ref> == Biografía deportiva == === Entamos === Empezó a prauticar ximnasia rítmica a los 7 años nel Colexu Arantzabela Ikastola. Darréu pasó al Club Arabatxo y más tarde incorporaríase al Club Beti Aurrera de [[Vitoria]], club del que surdieron otres ximnastes importantes como [[Tania Lamarca]] o [[Estíbaliz Martínez]]. Ellí sería entrenada tantu por Aurora Fernández del Valle como por Iratxe Aurrekoetxea nel polideportivu del IVEF (Institutu Vascu d'Educación Física), actual Facultá de Ciencies de l'Actividá Física y del Deporte de la [[Universidá del País Vascu]]. Unu de los sos primeros referentes foi la ximnasta rusa Oksana Kóstina. Nel Campeonatu d'España Individual de 1993, apostáu en [[Valladolid]], foi 5ª en categoría júnior. Nuna entrevista en 1995, Aurrekoetxea, preguntada poles carauterístiques de Cid, señaló la so preparación téunica y destacó el so enfotu nella pal futuru:{{Cita|«Almudena siempre ha tenido unas cualidades físicas muy buenas, impresionantes. Desde el principio se le ve que tiene una flexibilidad tremenda [...] Puede hacer cosas grandes pero necesita tiempo. Ahora es muy joven [...] en el mundo hay gimnastas muy buenas [...] y ella ahora tiene que coger mucha experiencia».<br /></blockquote>—[[Iratxe Aurrekoetxea]], en declaraciones en 1995 a [[Euskal Telebista|ETB]]<ref>{{cita web |url= http://www.youtube.com/watch?v=oGNJQMg4amU |títulu= Reportaje sobre Almudena Cid, Tania Lamarca y Estíbaliz Martínez en ETB 1995 |editor= youtube.com |idioma= euskera |fecha= 8 de febreru de 2010 |fechaaccesu= 3 d'ochobre de 2014}}</ref>}} === Etapa na seleición nacional === ==== 1994 - 1996: ciclu olímpicu d'Atlanta 1996 ==== [[Ficheru:Almudena_Cid_1995_Viena.PNG|miniaturadeimagen|Almudena Cid nel Mundial de Viena, el so debú mundialista (1995).]] Con 13 años, en mayu de 1994, apostó la so primer competición internacional, la Gimnasiada celebrada en Xipre, onde llogró l'oru en pelota, el bronce na xeneral y el bronce por equipos. Meses más tarde, en payares de 1994, foi reclamada pola [[Bulgaria|búlgara]] Emilia Boneva pa entrar na seleición nacional de ximnasia rítmica d'España individual, que se concentraba permanentemente nun xalé en Canillejas ([[Madrid]]), entrenando una media de 8 hores diaries nel Ximnasiu Moscardó. Ellí foi dirixida pola entrenadora d'individuales Mar Lozano. Nesi mesmu xalé concentrábase tamién, amás d'Almudena y otres ximnastes individuales, les Neñes d'Oru, el conxuntu español que sería darréu campeón olímpicu n'Atlanta 1996 integráu por [[Marta Baldó]], [[Nuria Cabanillas]], #[[Estela Giménez]], [[Lorena Guréndez]], [[Tania Lamarca]] y [[Estíbaliz Martínez]]. Nel Campeonatu d'España Individual de 1995, apostáu n'Alicante, Cid consiguió'l so primer títulu de campeona d'España nel concursu xeneral de la categoría d'honor per delantre de Claudia Pérez y [[Nuria Cabanillas]], siéndolo tamién en cada unu de los aparatos. En xunu de 1995 participó na Final de la Copa d'Europa, en [[Telford]] ([[Inglaterra]]), onde llogró la docena posición. Darréu, nel Campeonatu Mundial de Viena, llogró l'oncenu puestu nel concursu xeneral y, al pie d'Alba Caride, el quintu puestu por equipos, llográndose asina clasificar a dos ximnastes individuales pa los Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996. En 1996 consiguió un décimu puestu na final del concursu xeneral del Campeonatu Européu d'Asker/Oslo, según l'octavu puestu na final de cuerda, y el séptimu na final de cinta. Nel Campeonatu Mundial de Budapest consiguiría la so meyor posición nunos Mundiales, al llograr un cuartu puestu na final de cuerda, amás d'un sestu na de pelota. Esi mesmu añu diría a los Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996 como una de los dos ximnastes individuales del equipu, siendo la otra Alba Caride. En quedando en quintu llugar nos preliminares y novena na semifinal, Almudena consiguió metese na so primer final olímpica, acabando en novena posición y siendo la más nueva de la competición. ==== 1997 - 2000: ciclu olímpicu de Sydney 2000 ==== [[Ficheru:Almudena_Cid_1996_Asker_2.PNG|izquierda|miniaturadeimagen|Cid antes de salir al tapiz cola cuerda nel Européu d'Asker (1996).]] En 1997 empezó a ser entrenada na seleición por Ana Bautista, quien permanecería con ella cuasi tol ciclu olímpicu. Esi añu allegó al tornéu internacional de Prato, onde consiguió 3 bronces y una plata. Nel Campeonatu Européu de Patras, llogró un oncenu puestu nel concursu xeneral y un octavu puestu na final d'aru. Nel Campeonatu Mundial de Berlín d'esi mesmu añu, repitiría l'oncenu puestu nel concursu xeneral, y sería octava na final de maces, séptima na de cinta y, al pie d'Alba Caride y Esther Domínguez, séptima na d'equipos. Pa 1998 participó nel tornéu Julieta Shismanova en [[Sofía]] (Bulgaria) onde llogró un bronce na xeneral y en toles finales por aparatos. Darréu alzóse col oru na xeneral y nos trés aparatos nel tornéu internacional de Portimão. Esi añu, nel Campeonatu Européu de Porto, consiguió'l novenu puestu na xeneral y el quintu por equipos. Nel tornéu masters individual, celebráu mientres el Campeonatu Mundial de Sevilla pa conxuntos, consiguió'l sestu puestu nos cuatro aparatos (cuerda, aru, maces y cinta). En 1999, apostó'l Campeonatu Européu de Budapest, quedando n'oncena posición na final del concursu xeneral. Pal Campeonatu Mundial d'Osaka, la Federación Española de Ximnasia tenía como mayor oxetivu clasificar al conxuntu y a 2 ximnastes individuales pa los Xuegos Olímpicos de Sydney 2000. Con un equipu individual compuestu por Cid, Esther Domínguez y Alba Caride, España algamó'l so oxetivu al acabar quinta na competición por equipos. Amás, Almudena consiguió la docena posición na xeneral y la séptima na final de cuerda.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1999/10/03/pagina-43/421744/pdf.html?search=%22almudena%20cid%22%20osaka|fecha=3 d'ochobre de 1999|editor=mundodeportivo.com|títulu=Almudena Cid en Osaka|fechaaccesu=21 de mayu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1999/10/03/pagina-55/415964/pdf.html?search=%22almudena%20cid%22%20osaka|fecha=4 d'ochobre de 1999|editor=mundodeportivo.com|títulu=Mundial d'Osaka|fechaaccesu=21 de mayu de 2013}}</ref> Pa 2000 yá yera entrenada por Dalia Kutkaite en sustitución d'Ana Bautista. En febreru d'esi añu participó nel tornéu International Gymnastics Challenge de [[Sydney]], siendo 11ª na calificación. Esi mesmu añu compitió nel Tornéu Internacional Copa d'Opale de Calais, onde consiguió'l bronce na xeneral y tres #oro y una plata nes finales por aparatos. Esi añu tuvo una temporada destacada, llogrando nel Campeonatu Européu de Zaragoza un octavu puestu na competición xeneral, un cuartu puestu na competición por equipos y un quintu na final d'aru, consiguiendo ser escoyida p'asistir a los Xuegos Olímpicos de Sydney 2000. Nos mesmos compitió col meniscu rotu. Almudena llogró clasificase pa la so segunda final olímpica, quedando nuevamente na novena posición. Darréu foi operada del meniscu.{{Imaxe múltiple}}A finales de 2000, el presidente y gran parte del equipu téunicu de la Federación Española dexaron los sos puestos. Por cuenta de la situación inestable de la Federación, Esther Domínguez y Almudena decidieron colase a los sos respeutivos clubes a siguir los sos entrenamientos. En Vitoria, Almudena #realcontrar cola so entrenadora del Club Beti Aurrera, Iratxe Aurrekoetxea, a la cual considérase-y l'artífiz de la renacencia» de Cid. Dambes acabaron camudándose a Barcelona pa trabayar xuntes nel Centru d'Altu Rendimientu de Sant Cugat. La Federación Española #volver a convocar al Centru d'Altu Rendimientu de Madrid, #pero Almudena consideró que lo más fayadizo p'ameyorar el so rendimientu yera permanecer con Iratxe. ==== 2001 - 2004: ciclu olímpicu d'Atenes 2004 ==== [[Ficheru:Almudena_Cid_2002_Leganés_2.png|miniaturadeimagen|Almudena realizando'l ''Cid Tostado'' nel Campeonatu d'España en [[Leganés]] (2002).]] [[Ficheru:Almudena_Cid_y_Jennifer_Colino_2002_Granada.PNG|miniaturadeimagen|Cid (izqda.) y Jennifer Colino (derecha) nel Campeonatu Européu de [[Granada]] en 2002.]] [[Ficheru:Almudena_Cid_2003_Riesa.PNG|miniaturadeimagen|Cid esperando la nota d'aru nel Européu de Riesa (2003).]] En 2001, la [[Federación Internacional de Ximnasia]] presentó un nuevu Códigu de Puntuación que dobló la cantidá de dificultaes riquíes. Esti nuevu sistema llevó a la retirada de delles de les ximnastes del ciclu olímpicu anterior, incluyendo la española Esther Domínguez, pero Cid consiguió afaese y pasó a ser una de les ximnastes de mayor edá del circuitu. En mayu d'esi añu llogró, col equipu español combináu de delles disciplines de ximnasia, la medaya de bronce nel primer Campeonatu Européu por Equipos celebráu en Riesa ([[Alemaña]]), una competición oficial de la UEG. L'equipu español nesa competición tuvo formáu amás por Esther Domínguez y por cuatro representantes de ximnasia artística: Alejandro Barrenechea, Víctor Cano, Sara Moro y Laura Martínez. Nel Campeonatu Européu de Xinebra presentó nel so exerciciu de pelota un elementu propiu, el ''Cid Tostado'', nel qu'amosaba un rodamientu de pies a cuerpu en posición de ''spagat'' hiperextendido. Esti elementu foi aprobáu esi mesmu añu pola [[Federación Internacional de Ximnasia|FIG]] y apurrió a Almudena un 0.10 n'orixinalidá en cada unu de los sos exercicios de pelota. Nesa competición llogró la séptima plaza en pelota y la octava en maces. N'agostu apostó los [[Xuegos Mundiales]] d'Akita, llogrando la cuarta plaza nos cuatro aparatos (cuerda, aru, pelota y cinta). El 7 de setiembre actuó mientres la clausura de la [[Mercedes-Benz Fashion Week Madrid|Pasarela Cibeles]] de [[Madrid]] nel desfile de Francis Montesinos. N'ochobre, nel Campeonatu del Mundu de Ximnasia Rítmica de Madrid, tres les descalificación d'Alina Kabáyeva y Irina Cháshchina, quedó na cuarta posición por equipos al pie de Jennifer Colino y Carolina Rodríguez, na séptima posición na xeneral individual, y nel cuartu puestu na final d'aru. En 2002, consiguió'l bronce nel Grand Prix de Thiais nel exerciciu de pelota. Cid volvió proclamase campeona d'España esi añu en [[Leganés]] superando a Jennifer Colino y Carolina Rodríguez, y consiguió la sesta plaza n'aru na Final de la Copa del Mundu de Ximnasia Rítmica, celebrada en [[Stuttgart]]. En payares d'esi añu, apostó'l Campeonatu Européu de Granada, llogrando la quinta plaza por equipos al pie de Jennifer Colino y la séptima plaza na final del concursu xeneral individual. N'abril de 2003 apostó'l tornéu individual anexu al Campeonatu Européu de Riesa de conxuntos, onde llogró la sesta plaza n'aru, la octava en pelota, la séptima en maces y la sesta en cinta. En mayu, nel tornéu de Corbeil-Essonnes, una prueba de la Copa del Mundu, llogró la novena plaza na xeneral, la sesta en pelota y la octava en maces. N'agostu, n'otru tornéu de la Copa del Mundu, el de [[Bakú]], llogró la séptima plaza na xeneral, la octava n'aru, la séptima en pelota, la sesta en maces y la cuarta en cinta. En setiembre llogró la medaya de bronce na final de pelota na Vitry Cup de [[Zaragoza]], qu'esi añu yera una prueba de la Copa del Mundu. Nesta cita llogró amás la quinta plaza na xeneral, la cuarta n'aru y la séptima tantu en maces como en cinta. Esi mesmu mes apostó'l Campeonatu Mundial de Budapest, onde llogró la decimotercer plaza na xeneral, la octava en maces y, al pie de Jennifer Colino, Carolina Rodríguez y Esther Escolar, la sesta por equipos. Amás, Cid llogró'l Premiu [[Longines]] a la Elegancia, un troféu que suel apurrir la marca de relós homónima y la [[Federación Internacional de Ximnasia|FIG]] mientres les competiciones internacionales de ximnasia destacaes. Nesta competición, l'equipu español namái consiguió tener derechu a una plaza individual pa los Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004. La Real Federación Española de Ximnasia decidió que Jennifer Colino y Almudena Cid compitieren ente sigo pol puestu nos Xuegos Olímpicos. Pa ello, arbitró un sistema de clasificación que diera la plaza olímpica, que taba formáu por cuatro controles internos y cuatro competiciones internacionales. Esta decisión nun gustó a la redolada de nenguna de los dos ximnastes, yá que les obligaba a competir al máximu los meses previos a los Xuegos, faciéndoles sufrir una mayor gastadura física y mental, y aumentando el riesgu de producise dalguna mancadura. Almudena declararía al respeutu que'l sistema escaeciera la so amplia trayeutoria, y Colino dixo que pensaba qu'había favoritismu escontra Cid.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-05-06-2004/abc/Deportes/colino-denuncia-favoritismo-de-la-federacion-por-la-plaza-olimpica_9621859783394.html|apellíu=Frías|nome=Manuel|fecha=5 de xunu de 2004|títulu=Colino denuncia favoritismo de la Federación por la plaza olímpica|editorial=abc.es|fechaaccesu=15 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2004/03/15/deportes/1079305224_850215.html|apellíu=Iríbar|nome=Amaya|fecha=15 de marzu de 2004|títulu=La gran batalla|editorial=elpais.com|fechaaccesu=15 d'abril de 2013}}</ref> En xunu de 2004, nel Campeonatu Européu de Kiev, foi quinta por equipos al pie de Jennifer Colino. En llogrando una mayor puntuación nel sistema de clasificación de la Federación, Cid llogró'l so pase a los Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004. Nestos Xuegos, Almudena llogró clasificase pa la so tercera final olímpica, fechu que nun consiguiera entós nenguna ximnasta rítmica. Na final, apostada'l 29 d'agostu, consiguió la octava plaza y por tanto, el diploma olímpicu. En setiembre participó como modelu na [[Pasarela Gaudí]] de [[Barcelona]]. ==== 2005 - 2008: ciclu olímpicu de Beixín 2008 ==== [[Ficheru:Almudena_Cid_2007_Patras_02.PNG|miniaturadeimagen|Exerciciu d'aru nel Mundial de Patras (2007).]] En 2005 Cid combinó la ximnasia con otres facetes, apaeciendo nun capítulu de la serie televisiva ''Un paso adelante.'' Convirtióse amás n'imaxe de Nike Women, la llinia de ropa deportivo femenina de Nike, siguiendo siéndolo hasta 2008, y foi modelu pa la coleición iviernu 2006 de la firma de ropa Love Store. En mayu foi octava na final de cinta del tornéu de Corbeil-Essonnes, una prueba de la Copa del Mundu. En xunu, nel Campeonatu Européu de Moscú, quedó sesta por equipos al pie de Jennifer Colino y Esther Escolar. Esi mesmu mes apostó los Xuegos Mediterráneos de 2005 n'[[Almería]], nos que consiguió faese col trunfu final y por tanto la medaya d'oru con una puntuación de 61,650, per delantre de Delphine Ledoux (57,250) y Eleni Andriola (56,575). Tres esti llogru foi bautizada per dellos medios como la Novia d'Almería.<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/hemeroteca/historico-03-07-2005/abc/Deportes/almudena-cid-la-novia-de-almeria_203554101962.html|fecha=3 de xunetu de 2005|editor=abc.es|títulu=Almudena Cid, la novia d'Almería|fechaaccesu=25 de febreru de 2018}}</ref> N'ochobre, nel Campeonatu Mundial de Bakú ([[Azerbaixán]]) foi oncena na final de la xeneral, octava en maces y, al pie de Jennifer Colino, Carolina Rodríguez y Esther Escolar, sesta na final por equipos. En marzu de 2006 llogró la medaya de bronce na xeneral del Tornéu Internacional de [[Madeira]], competición onde llogró amás el Premiu a la Elegancia. Esi mesmu mes produció una quebra por estrés nel pie esquierdu. Antes de los Campeonatos d'España la seleccionadora comunicólu que nun sería convocada al Campeonatu Européu de setiembre, qu'esi añu diba volvese a celebrar en [[Moscú]], al considerar que nun tendría'l tiempu abondu pa recuperase. En xunu, nel Campeonatu d'España Individual de [[Lleón]], Cid #resentir de la mancadura nel primer exerciciu, el de cuerda, polo que se retiró de la competición. Almudena decidió entós tomase un descansu y participar nel programa televisivu ''El desafíu baxo cero'', nel que llogró'l trunfu final. El 19 de payares participó na primer edición del Euskalgym, que tuvo llugar en Durango. Cid volvió a la competición en 2007 con nuevos montaxes, teniendo como oxetivu clasificase pa los sos cuartos Xuegos Olímpicos. Mientres anguaño representó a España en tolos torneos internacionales con Carolina Rodríguez, una y bones Jennifer Colino taba mancada. N'abril, na Copa del Mundu de Portimão, queda octava na final d'aru. En mayu, n'otru tornéu de la Copa del Mundu en Corbeil-Essonnes, llogra la cuarta plaza tantu na final d'aru como na de cinta. En xunu, nel Campeonatu d'Europa de Bakú, quedó décima na xeneral, sesta en cuerda y octava n'aru. En setiembre, nel Slovenian Rhythmic Challenge de [[Liubliana]], otra prueba de la Copa del Mundu, llogra la séptima plaza na final d'aru. Esi mesmu mes nel Campeonatu Mundial de Patras, quedó oncena na xeneral, amás de ser decimoquinta por equipos al pie de Carolina Rodríguez, Loreto Achaerandio y Nuria Artigues, llogrando España clasificar de nuevu a una ximnasta pa los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos]]. El 10 de payares volvió participar nel Euskalgym, celebráu nuevamente en Durango, colos sos exercicios d'aru y de maces. Amás, dende 2007 empezó a participar na empresa StarDreams, integrada por dellos destacaos deportistes como #[[Estela Giménez]], Gervasio Deferr, Julio Salinas, Albert Ferrer, [[Antonio Maceda]], Blanca Fernández Ochoa, Martín Fiz, Amaya Valdemoro, Fernando Romay o Xavi Torres y dedicada principalmente al asesoramientu a direutivos y executivos na meyora del rendimientu llaboral.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2007/05/21/pagina-15/875694/pdf.html|fecha=21 de mayu de 2007|editor=elmundodeportivo.es|títulu=Edición del lunes, 21 de mayu de 2007, páxina 15 - Hemeroteca - elmundodeportivo.es|fechaaccesu=22 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.nexotur.com/noticia/20112/CONEXO/StarDreams-ofrece-la-experiencia-de-los-deportistas-de-elite-para-el-mercado-de-conferencias-de-valor-anadido.html|fecha=2 d'abril de 2009|editor=nexotur.com|títulu=StarDreams ofrece la experiencia de los deportistas de élite para el mercado de conferencias de valor añadido|fechaaccesu=22 d'abril de 2010}}</ref> En marzu de 2008, na Deriugina Cup de [[Kiev]], prueba puntuable de la Copa del Mundu, llogró la docena plaza na xeneral y la séptima na final d'aru. N'abril, llogró la octava plaza na final de cinta del tornéu de Portimão, otra prueba perteneciente a la Copa del Mundu, onde se-y concedió amás el Premiu Dvillena a la Elegancia. En mayu, Almudena llogró la medaya de bronce na final d'aru del tornéu de Corbeil-Essonnes, qu'esi añu yera tamién una prueba de la Copa del Mundu. Nesta competición tamién llogró'l quintu puestu tantu en cuerda como en cinta. En xunu llogró la novena plaza na final del concursu xeneral del Campeonatu Européu de Turín. N'agostu foi portada de la revista ''FHM España.'' Finalmente, Cid foi la escoyida pa dir n'agostu a los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]], les sos cuartes y últimes Olimpiaes. Na calificación, el 22 d'agostu, llogró cola décima meyor nota clasificase pa la so cuarta final olímpica, convirtiéndose asina na única ximnasta rítmica que lo consiguió. El 23 d'agostu de 2008, el día de la final, punxo fin a la so carrera deportiva quedando octava na mesma y llogrando por tanto'l diploma olímpicu. El so últimu exerciciu foi'l de cinta, que tenía como música una adautación de l'aria ''Nessun dorma'' de [[Giacomo Puccini]], y el so xestu final como ximnasta foi dibuxar un corazón nel tapiz y besalo. N'avientu d'esi añu, mientres la celebración en [[Madrid]] de la Final de la Copa del Mundu de Ximnasia Artística, recibió un homenaxe per parte de la [[Federación Internacional de Ximnasia|FIG]], onde'l so presidente Bruno Grandi apurrió a Cid un troféu especial en reconocencia a la so estensa carrera deportiva.<ref>{{cita web |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/otros_deportes/gimnasia/es/desarrollo/1192167.html|fecha=14 d'avientu de 2008|editor=marca.com|títulu=La FIG homenajea a Almudena Cid|fechaaccesu=27 d'abril de 2013}}</ref> === Retirada de la ximnasia === En setiembre de 2008 participó como profesora nel programa de televisión Circus, más difícil inda de [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]], y tamién presentó una seición nel programa de la mesma cadena ''El Hormiguero'', presentáu por Pablo Motos, nel qu'ufiertaba'l parte meteorolóxicu por aciu movimientos de ximnasia rítmica. [[Ficheru:Almudena_Cid_y_Rubén_Orihuela_2014_Euskalgym.PNG|miniaturadeimagen|Almu y Rubén Orihuela nel Euskalgym 2014.]] [[Ficheru:Gala_20º_Aniversario_Atlanta_'96_-_Badajoz_2016_06a.jpg|miniaturadeimagen|Cid (3ª a la derecha) na Gala 20ᵘ Aniversariu del Oru d'Atlanta (2016).]] En marzu de 2009 presentó'l programa de [[Telecinco]] ''Guerra de sesos'' al pie de Jesús Vázquez. N'abril de 2009 concedióse-y la Medaya d'Oru de la Real Orde del Méritu Deportivu. Darréu protagonizó la campaña de promoción d'una coleición de moda baño de la cadena de supermercaos Carrefour. El 15 de payares participó na cuarta edición del Euskalgym, celebráu per primer vegada en Bilbao, onde actuó al pie d'Ortzi Acosta (Cid yá participara nel eventu en 2006 y en 2007). En 2010 protagonizó la campaña nacional d'imaxe de #Marca Estremadura xunto al deportista José Manuel Calderón y el cantante ''Huecco.'' El 14 de payares d'esi añu volvió actuar nel Euskalgym al pie d'Ortzi Acosta. En marzu de 2011 publicó ''Estupenda en 9 selmanes y media'', llibru escritu xunto al entrenador Juan Arrallo.<ref>{{cita web |url=http://libros.fnac.es/a422834/Juan-Rallo-Estupenda-en-9-semanas-y-media?SID=3131d7fa-f6ac-45eb-59b9-8ab3a9fb151b&UID=018E0EA69-C86D-16B4-FE6D-AC3DE4A38723&Origin=FnacAff&OrderInSession=0&TTL=140420151941&Mn=-1&Ra=-1&To=0&Nu=2&Fr=0|editor=fnac.es|títulu=''Estupenda en 9 semanas y media'' en Fnac|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014}}</ref> El 18 de xunu d'esi añu foi homenaxada al pie de la so antigua entrenadora Iratxe Aurrekoetxea nel II Troféu Internacional Ciudá de Barcelona de Ximnasia Rítmica, y el 12 de payares volvió actuar nel Euskalgym, esta vegada al pie de ximnastes del Club Beti Aurrera. En payares de 2012 llanzó la so propia llinia de pulseres, denominada #unadealmudena. Pa xineru de 2013 foi nomada embaxadora de la Fundación Laureus España. N'ochobre de 2014 publicáronse los dos primeros volúmenes de ''Olympia'', una serie de cuentos infantiles escritos por ella mesma ya ilustraos pola tamién ex-ximnasta Montse Martín que tán inspiraos na so vida deportiva.<ref>{{cita web |url=http://www.casadellibro.com/libro-olympia-vol-i-punteras-negras/9788420418124/2375130|editor=casadellibro.com|títulu=''Olympia 1. Punteras negras'' en Casa del Libro|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=https://twitter.com/almudenacid/status/513082485253869568|fecha=19 de setiembre de 2014|editor=twitter.com|títulu=Tweet d'Almudena Cid anunciando la publicación de ''Olympia''|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.facebook.com/almudenacidoficial/photos/a.190914401099323.1073741835.188623217995108/283092785214817/?type=1|fecha=20 de setiembre de 2014|editor=facebook.com|títulu=Anuncio de la publicación de ''Olympia'' en el Facebook oficial d'Almudena Cid|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014}}</ref> El 8 de payares de 2014 actuó de forma sorpresa al pie de Rubén Orihuela y Jorge Blass nuna exhibición mientres la IX Gala Internacional de Ximnasia Rítmica Euskalgym, que se celebró per primer vegada en [[Vitoria]].<ref name="vitoria4">{{cita web|url=http://cadenaser.com/emisora/2014/11/08/ser_vitoria/1415481316_559063.html|fecha=8 de payares de 2014|editor=cadenaser.com|títulu=Éxito total del Euskalgym de Vitoria|fechaaccesu=9 de payares de 2014}}</ref> En xunetu de 2015, Almudena #realcontrar en Bulgaria cola so antigua entrenadora, la exseleccionadora nacional Emilia Boneva, momentu que la ximnasta compartió na so web.<ref>{{cita web|url=http://almudenacid.com/emilia-boneva/|fecha=8 d'agostu de 2015|editor=almudenacid.com|títulu=Emilia Boneva|fechaaccesu=8 d'agostu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150811014313/http://almudenacid.com/emilia-boneva/|fechaarchivu=2015-08-11}}</ref> El 7 de payares de 2015 volvió actuar nel Euskalgym de Vitoria al pie de Jorge Blass. El 23 de xunetu de 2016 foi una de les figures destacaes de la ximnasia rítmica española convidaes a la Gala 20ᵘ Aniversariu de la Medaya d'Oru n'Atlanta '96, celebrada en [[Badajoz]].<ref>{{cita web |url=http://www.hoy.es/badajoz/201607/24/ahora-treintaneras-20160724001023-v.html|fecha=24 de xunetu de 2016|editor=hoy.es|títulu=Ahora son treintañeras d'oro|fechaaccesu=24 de xunetu de 2016}}</ref> El 22 d'ochobre de 2016 actuó de nuevu con Jorge Blass nel Euskalgym de [[Vitoria]]. Un añu dempués, el 18 de payares de 2017, participó nel Euskalgym con una actuación conxunta como homenaxe a los oríxenes de la rítmica teniendo como fondu sonoru una narración de la mesma Cid y les temes «The Haunted Ocean 1» de Max Richter y l'aria ''Nessun dorma'' de [[Giacomo Puccini]] (música del so montaxe con cinta de 2007 - 2008, exerciciu final de la so carrera), esta postrera interpretada en direutu pol pianista David Juárez. Tamién actuaron na mesma Anna Bessonova, Salome Pazhava, Aleksandra Soldatova, Melitina Staniouta, Neviana Vladinova, Viktoria Mazur, Polina Berezina y Eneko Lambea. Na actualidá dedica gran parte del so tiempu a la formación interpretativa y comenta al pie de Paloma del Río les competiciones de ximnasia rítmica al traviés de Teledeporte.<ref>{{cita web|url=http://www.vavel.com/es/periodismo/327534-entrevista.-paloma-del-ro-el-olimpismo-es-lo-ms-grande-que-he-podido-vivir.html|fecha=10 de febreru de 2014|editor=vavel.com|títulu=Entrevista. Paloma del Río: “L'Olimpismo es lo más grande que he podido vivir”|fechaaccesu=12 de mayu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160604225544/http://www.vavel.com/es/periodismo/327534-entrevista.-paloma-del-ro-el-olimpismo-es-lo-ms-grande-que-he-podido-vivir.html|fechaarchivu=2016-06-04}}</ref> Dende 2016 collaboró davezu amás nel programa de radio ''Anda yá'' de [[LOS40|Los 40]]. === Carrera como actriz === Almudena interpretó dellos papeles como actriz, participando nun episodiu d'Un paso adelante en 2005, en series d'Internet como ''Becarios'' en 2010 o ''Difficult Existence'' en 2012, o nel episodiu 23 de la segunda temporada de ''La xira'' (tituláu «La gran escapada») interpretándose a sigo mesma, nel novenu capítulu de la primer temporada d'El don d'Alba y nel segundu capítulu de la segunda temporada de ''Fráxiles.'' Amás, protagonizó dellos curtiumetraxes, como ''Llárimes y sorrises'' (2010), ''Ginkgo'' (2010), ''Métodu inocente'' con Javier Ríos y Javier Cidoncha (2013), ''Tolos sentíos'' con Llorenç González y Mar Campra (2014) o ''La carta'' con Luis Larrodera (2014).<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/television/almudena-cid-visita-un-paso-adelante-_162654.html|fecha=13 de mayu de 2005|editor=elperiodicoextremadura.com|títulu=Almudena Cid visita ´Un paso adelante´|fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.hola.com/noticias-de-actualidad/22-05-2013/99961/|fecha=22 de mayu de 2013|editor=hola.com|títulu=Almudena Cid participará en la serie 'La gira'|fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/20120913/estilo-moda/abci-almudena-sueno-actriz-201209131647.html|fecha=13 de setiembre de 2012|editor=abc.es|títulu=Almudena Cid: «Mi sueño es ser actriz, lucharé para no ser una intrusa»|fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref> Coles mesmes actuó na obra de teatru ''La cocina'' (2016). == Legáu ya influyencia == [[Ficheru:NataliaG2.JPG|miniaturadeimagen|233x233px|Natalia García frente a un póster d'Almudena Cid nel CAR de Sant Cugat (2013).]] La excapitana del conxuntu español Ana María Pelaz declaró nuna entrevista en 2009 qu'Almudena Cid «demostró que con 28 años puede tase ende».<ref>{{cita web|url=http://www.eldiadevalladolid.com/noticia.cfm/Deportes/20091016/olimpica/ana/pelaz/retira/59A0D587-1A64-968D-597BDDF07CDCCDB5|fecha=16 d'ochobre de 2009|editor=eldiadevalladolid.com|títulu=La olímpica Ana Pelaz se retira|fechaaccesu=1 d'abril de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180310074019/http://www.eldiadevalladolid.com/noticia.cfm/Deportes/20091016/olimpica/ana/pelaz/retira/59A0D587-1A64-968D-597BDDF07CDCCDB5|fechaarchivu=2018-03-10}}</ref> La ximnasta de la seleición nacional Natalia García caltién dende la so infancia un estrechu venceyu y amistá con Almudena.<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Qv7cNhXT27U|fecha=14 de marzu de 2015|editor=youtube.com|títulu=Natalia García se prepara con Almudena Cid para 2015|fechaaccesu=10 de marzu de 2018}}</ref> En 2014, García manifestó asina la importancia de Cid na so carrera: {{Cita|lang=es|«Almudena es un referente. Hemos entrenado juntas desde pequeñas y he crecido con ella al lado [...] Me ha enseñado muchísimo, tanto el no rendirte nunca y siguir luchando por lo que quieres porque al final con trabajo, constancia, esfuerzo e ilusión se puede conseguir, como que por muchas dificultades que se nos presenten, al final el trabajo es lo que vale. Y si ella lo ha hecho, creo que yo también puedo»|[[Natalia García Timofeeva|Natalia García]], en declaraciones en 2014 a ''Marca''<ref>{{cita web |url= https://www.marca.com/2014/09/20/mas_deportes/otros_deportes/1411232348.html |títulu= Natalia García: "Me noto muy preparada para este Mundial" |editor= marca.com |fecha= 20 de setiembre de 2014 |fechaaccesu= 10 de marzu de 2018}}</ref>}}La mesma Almudena falaba asina nuna entrevista en 2013 sobre la so retirada y el legáu más significativu que cree que dexó na ximnasia rítmica: {{Cita|lang=es|«Fue un momento difícil d'elegir, pero fue el que yo quería, cuando quería [...] Estuve luchando ocho años contra la idea de que ya era mayor para ese deporte y pude demostrar que con 28 años podía estar en la élite [...] Si es un deporte en el que se valora la expresividad, el manejo del aparato... porque la gente cree que la rítmica es solo flexibilidad, pero está l'aparato. Es un arte. Y eso viene colos años, cola madurez [...] A mí no me cuadraba, me preguntaba ¿por qué las gimnastas lo dejan tan jóvenes? Porque l'entorno te va retirando. Yo me rebelé contra todo eso».|Almudena Cid, en declaraciones en 2013 a ''Mujer hoy''<ref>{{cita web |url= http://www.mujerhoy.com/corazon/paparazzi/almudena-carballo-gimnasia-christian-731105062013.html |títulu= Almudena Cid: "He peleado mucho y no quiero siguir peleándome colos mismos" |editor= mujerhoy.com |fecha= 18 de xunu de 2013 |fechaaccesu= 5 d'ochobre de 2014}}</ref>}} === Na cultura popular === Ente otres apaiciones na cultura popular, Cid inspiróse na so propia vida pa crear el personaxe d'Olympia, que protagoniza la serie de cuentos infantiles ''Olympia'' (2014), escritos por Almudena ya ilustraos por Montse Martín. Coles mesmes, el rellatu de la vida de les ximnastes na concentración nacional mientres los primeros años n'activu d'Almudena ta presente na autobiografía novelada ''Lágrimas por una medalla'' (2008), escrita por [[Tania Lamarca]] y Cristina Gallo. Una reseña de la carrera deportiva de Cid apaez nel llibru ''Enredando na memoria'' (2015) de Paloma del Río, y una amplia entrevista ye recoyida nel llibru ''30 deportistes vascos de lleenda'' (2016) de Roberto Bascoy y Sergio Vegues. Almudena Cid apaez amás como una de les 5 ximnastes españoles ilustraes nel llibru ''Pincelaes de rítmica'' (2017) de Montse y Manel Martín.<ref>{{cita web |url=https://www.gasteizhoy.com/30-deportistas-vascos-de-leyenda-un-libro-escrito-por-dos-periodistas-vitorianos/|fecha=8 de xunetu de 2016|editor=gasteizhoy.com|títulu=30 deportistas vascos de leyenda, un libro escrito por dos periodistas vitorianos|fechaaccesu=9 de marzu de 2018}}</ref> == Equipamientos == {| width="50%" class="" align="left" style="margin-bottom: 10px;" |+'''Maillots''' | width="50%" valign="top" | {| width="80%" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" align="center" ! width="35%" |Periodu ! width="65%" |Provisor |- | align="center" |[[1995]] - [[2000]] | align="center" | <br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Germany.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>[[Arena (marca)|Arena]]</small> |- | align="center" |[[1996]] (XX.OO) | align="center" | [[Ficheru:Logo_John_Smith.png|75x75px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>John Smith</small> |- | align="center" |[[2004]] (XX.OO) | align="center" | [[Ficheru:Logo_John_Smith_(actual).png|70x70px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>John Smith</small> |- | align="center" |2006 - [[2006|2008]] | align="center" |<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>Gibon Esport</small> |} |} {| width="50%" class="" align="center" style="margin-bottom: 10px;" |+'''Ropa d'entrenamientu''' | width="50%" valign="top" | {| width="80%" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" align="center" ! width="35%" |Periodu ! width="65%" |Provisor |- | align="center" |[[1995]] - [[2000]] | align="center" | <br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Germany.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>[[Arena (marca)|Arena]]</small> |- | align="center" |[[1996]] (XX.OO) | align="center" | [[Ficheru:Logo_John_Smith.png|75x75px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>John Smith</small> |- | align="center" |[[2000]] (XX.OO) | align="center" |<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>Fumarel</small> |- | align="center" |2001 - [[2001|2004]] | align="center" | [[Ficheru:Li-Ning logo red.png|70x70px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>Li-Ning</small> |- | align="center" |[[2004]] (XX.OO) | align="center" | [[Ficheru:Logo_John_Smith_(actual).png|70x70px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_Spain.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>John Smith</small> |- | align="center" |2005 - [[2005|2008]] | align="center" | [[Ficheru:Logo_NIKE.svg|75x75px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_the_United_States.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>Nike</small> |- | align="center" |[[2008]] ([[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|XX.OO.]]) | align="center" | [[Ficheru:Li-Ning logo red.png|70x70px]]<br /> <br /> [[Archivu:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|vínculu=|borde|20x20px]] <small>Li-Ning</small> |} |} == Música de los exercicios == {| class="wikitable plainrowheaders" cellpadding="0" style="margin-bottom: 10px;" ! scope="col" | Añu ! scope="col" | Aparatos ! scope="col" | Música |- | 1993 (Individual infantil) | Manes llibres | ''Adaxu'' del ''Conciertu d'Aranjuez'', compuestu por Joaquín Rodrigo. |- | 1994 (Individual júnior) | Manes llibres | «Padam… padam…» d'[[Édith Piaf]]. |- | 1995 - 1996 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Boda en Sarajevo». |- | 1995 - 1996 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | «Sky». |- | 1995 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «Taquín militar», tangu compuestu por Mariano Mores. |- | 1995 - 1996 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «Devojko Mari Hubava» de Yuri Yunakov. |- | 1996 - 1997 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Russo: Street Music, Op.65 - A Blues Alcuerdo - 4th Mvt», interpretáu por Seiji Ozawa y San Francisco Symphony. |- | 1996 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «Ljubav Nije Dug» de Šaban Šaulić. |- | 1997 - 1998 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «''Cautiva''» d'Alberto Iglesias, compuesta pal ballet Cautiva del coreógrafu Nacho Duato y la Compañía Nacional de Danza. |- | 1997 - 1998 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «Marta's Dance – The Russian Dervish» del espectáculu teatral ''Riverdance'', compuestu por Bill Whelan. |- | 1997 - 1999 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru | «Kalashnikov» de [[Goran Bregović]]. |- | 1998 - 1999 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Señardaes», tangu de Juan Carlos Cobián. |- | 1999 - 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | «Painful Love» y «Painful Love Prologue» de Øystein Sevåg y Lakki Patey. |- | 1999 - 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «The Eternal Triangle», «Gold Dust Bacchanalia» y «The Execution» de la banda sonora de Kama Sutra: A Tale of Love, compuesta por Mychael Danna. |- | 1999 - 2001 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) | «Equivocóse'l palombu» de Carlos Guastavino, tema que musicaliza el poema «El palombu» de [[Rafael Alberti]]. |- | 1999 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) al pie d'Alba Caride, Esther Domínguez y Adassa Ramos | Tema flamenca «Si te vas». |- | 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Aire mozárabe». |- | 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta (Entamu de temporada) | «Girls of Algiers», «Desire Caught by the Tail» y «Three Musicians", de Juan Martín. |- | 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta (XX.OO. de Sydney) | «Incantation» del espectáculu ''Quidam'' del Cirque du Soleil, compuestu por Benoît Jutras. |- | 2000 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru | «Moon's Waterfalls» de Roland Brant. |- | 2001 - 2002 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | «La tieta» de [[Joan Manuel Serrat]]. |- | 2001 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «Played-A-Live (The Bongo Song)» de Safri Duo y «Rondo» del espectáculu ''Mystère'' del Cirque du Soleil, compuestu por René Dupéré y Benoît Jutras. |- | 2001 - 2002 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «Lies», «Black Cat, White Cat» y «Railway Station», compuestes pa la banda sonora de Gatu negru, gatu blancu por Nele Karajlić, Vojislav Aralica y Dexen Sparavalo. |- | 2001 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru (Entamu de temporada) | «Martin vs. Tavington» de la banda sonora d'El patriota, compuesta por John Williams y «Van den Budenmayer - Funeral Music (Full Orchestra)» de la banda sonora de Trés colores: Azul, compuesta por Zbigniew Preisner. |- | 2001 - 2002 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru | «Angel» de Ralph Fridge y «Melo G» de G-Spott. |- | 2002 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «Islla Dorada» de Ben Shift y «Samb-Adaxu» de Safri Duo. |- | 2002 - 2004 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru | «Xeiropedes» de Giórgos Alkaíos. |- | 2002 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) | «You Take My Breath Away» de [[Queen]]. |- | 2003 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Violet Theme» de Pochill y «Take It Easy» de Mint Royale. |- | 2003 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | «The Promise» de Secret Garden. |- | 2003 - 2004 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «These Boots Are Made for Walkin'» de [[Nancy Sinatra]] na versión de Velvet 99, y «Saltimbanco» del espectáculu homónimu del Cirque du Soleil compuestu por René Dupéré. |- | 2003 - 2004 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) | «Secret Love» de Nicos. |- | 2004 - 2005 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | «Gia» de Despina Vandi na versión de Said Mrad, «7 Days in Egypt» de Bahlam Bik y «Mafina» de Katia Harb. |- | 2004 - 2005 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | #''Ave María'', aria de Vladímir Vavílov (atribuyida equivocadamente a Giulio Caccini). |- | 2004 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) con una siella | «Harem» de Sarah Brightman. |- | 2005 - 2006 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | Desconocida. |- | 2005 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «Shehnai Song», «Speaking in Tongues I», «Speaking in Tongues II», «Speaking in Tongues III» y «Speaking in Tongues IV» de Sheila Chandra, y «Persecución» de Nacho Mastretta y Najwajean pa la banda sonora d'Asfaltu. |- | 2006 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ball.svg|20x20px]] Pelota | «''Dekalog'' V: Tu Ne Tueras Point (Part 12)» de la banda sonora de Dekalog, compuesta por Zbigniew Preisner. |- | 2007 - 2008 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_ribbon.svg|20x20px]] Cinta | Aria ''Nessun dorma'' de la ópera ''Turandot'' de [[Giacomo Puccini]], na versión de Vanessa Mae. |- | 2007 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «L'enfant pur» de Maxime Rodriguez y «Art on Ice» d'Edvin Marton. |- | 2007 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | «Lose My Breath» de Destiny's Child y «10 Dollar» de M.I.A.. |- | 2007 - 2008 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_hoop.svg|20x20px]] Aru | «Ange et démon» de Maxime Rodriguez. |- | 2008 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_rope.svg|20x20px]] Cuerda | «Ninja» de Maxime Rodriguez. |- | 2008 | [[Ficheru:Rhythmic_gymnastics_clubs.svg|20x20px]] Maces | Música del ballet ''Enraigono'' de Jerónimo Maesso, creáu pal coreógrafu Víctor Ullate. |- | 2009 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, pañuelu) al pie d'Ortzi Acosta en Euskalgym | «Submission» y «To Victory» de la banda sonora de ''300'', compuesta por Tyler Bates y cantada por Azam Ali. |- | 2010 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, cinta) al pie d'Ortzi Acosta en Euskalgym | Música en direutu realizada pol grupu vitoriano de percusión africana Durundatu. |- | 2011 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, cinta) al pie de ximnastes del Club Beti Aurrera en Euskalgym | «Yo tamién» de Camela. |- | 2014 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) al pie de Rubén Orihuela y Jorge Blass en Euskalgym | «Txoria txori» de Mikel Laboa. |- | 2015 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, cuerda, aru, pelota, maces) al pie de Jorge Blass en Euskalgym | «Newton's Cradle» de Ludovico Einaudi. |- | 2016 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, cinta) al pie de Jorge Blass en Euskalgym | «Homage to the Rabbits» del espectáculu ''Criss Angel Believe'' del Cirque du Soleil, compuesta por Éric Serra. |- | 2017 | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) xunto al pianista David Juárez, y Anna Bessonova, Salome Pazhava, Aleksandra Soldatova, Melitina Staniouta, Neviana Vladinova, Viktoria Mazur, Polina Berezina y Eneko Lambea en Euskalgym | «The Haunted Ocean 1» de Max Richter y aria ''Nessun dorma'' de la ópera ''Turandot'' de [[Giacomo Puccini]]. |- | Añu desconocíu | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres, pelota, cinta) en Gala de Navidá | «I Don't Want to Miss a Thing» d'Aerosmith. |- | Añu desconocíu | Exerciciu d'exhibición (Manes llibres) en Gala de Navidá | «Lleenda» de Vanessa Mae, tema inspirada na pieza Asturies (Lleenda), perteneciente a la ''Suite española Op. 47'' d'Isaac Albéniz.<ref name="Música">{{cita web|url=http://rgforum.no/music/results.php?search=cid|editor=rgforum.no|títulu=Música usada por Almudena Cid en los ejercicios de gimnasia rítmica|idioma=inglés|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107041611/http://rgforum.no/music/results.php?search=cid|fechaarchivu=2017-11-07}}(inglés). Consultáu'l 28 d'ochobre de 2017.</ref> |} == Palmarés deportivu == === A nivel de club === Cid tien 8 títulos de campeona d'España nel concursu xeneral de la categoría d'honor (1995, 1996, 1999, 2001, 2002, 2005, 2007 y 2008), siendo la segunda ximnasta que más llogró. Amás, sumando los oros del concursu xeneral y los consiguíos nes finales por aparatos, llogró un total de 40 na categoría d'honor del Campeonatu d'España. === Seleición española === Almudena ye la única ximnasta rítmica que tuvo nes finales de cuatro Xuegos Olímpicos: Atlanta 1996 (9ª), Sydney 2000 (9ª), Atenes 2004 (8ª) y [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]] (8ª). Nos dos últimos llogró'l diploma olímpicu.<ref>{{cita web |url=http://www.fig-gymnastics.com/vsite/vnavsite/page/directory/0,10853,5187-188464-205686-nav-list,00.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130520222134/http://www.fig-gymnastics.com/vsite/vnavsite/page/directory/0,10853,5187-188464-205686-nav-list,00.html|fechaarchivu=20 de mayu de 2013|editor=fig-gymnastics.com|títulu=Almudena Cid en la páxina web de la FIG|idioma=inglés|fechaaccesu=23 de mayu de 2013}}(inglés). Archiváu dende l'[http://www.fig-gymnastics.com/vsite/vnavsite/page/directory/0,10853,5187-188464-205686-nav-list,00.html orixinal], el 20 de mayu de 2013. Consultáu'l 23 de mayu de 2013.</ref> Ente los sos llogros ta tamién el participar en #doce Campeonatos Europeos y nueve Mundiales. El so títulu deportivu más reseñable ye'l so trunfu na competición individual de los Xuegos Mediterráneos d'Almería 2005. Tocantes a medayes en competiciones internacionales oficiales, tien un total de trés. En 2001 llogró, xunto col equipu español combináu de delles disciplines de ximnasia, la medaya de bronce nel primer Campeonatu Européu por Equipos celebráu en Riesa ([[Alemaña]]), una competición oficial de la UEG. L'equipu español pa esa competición tuvo formáu amás por Esther Domínguez y por cuatro representantes de ximnasia artística: Alejandro Barrenechea, Víctor Cano, Sara Moro y Laura Martínez. Amás, tien dos medayes en pruebes de la Copa del Mundu: el bronce en pelota na Vitry Cup de [[Zaragoza]] en 2003, y el bronce n'aru nel tornéu de Corbeil-Essonnes en 2008.<ref>{{cita web|url=http://spanishrg.tripod.com/almudenacid.htm|editor=spanishrg.tripod.com|títulu=Almudena Cid Tostado|fechaaccesu=14 d'abril de 2013}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/20080512/deportes/mas-deporte/bronce-final-copa-mundo-20080512.html|fecha=12 de mayu de 2008|editor=elcorreo.com|títulu=Cid, bronce en la final d'aro de la Copa del Mundo|fechaaccesu=14 d'abril de 2013}}</ref> == Premios, reconocencies y distinciones == [[Ficheru:Almudena_Cid_2008_Portimao.PNG|miniaturadeimagen|Cid recibiendo'l Premiu a la Elegancia na Copa del Mundu de Portimão (2008).]] * [[Vitoria|Victoria]] d'Oru al ésitu deportivu, dada pol Conceyu de Vitoria (1995)<ref>{{cita web |url=http://www.vitoria-gasteiz.org/wb004/docs/es/Acta-2784.pdf|fecha=15 d'avientu de 1995|editor=vitoria-gasteiz.org|títulu=CONCESION DE LOS GALLARDONES "VICTORIAS DE ORO"|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * Insinia d'Oru de la Diputación Foral d'Álava (1996)<ref>{{cita web |url=https://www.coe.es/coe/bd_perso.nsf/636f272617572203c12572080082e57c/f2cf464241416bb9c1256d5000343698?OpenDocument|editor=coe.es|títulu=Almudena Cid en la páxina web del COE|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * [[Ficheru:Badge_of_the_Royal_Order_of_Sports_Merit_(Spain).svg|19x19px]] Medaya de Bronce de la Real Orde del Méritu Deportivu, dada pol Conseyu Cimeru de Deportes (2002)<ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/2002/12/06/pdfs/A42722-42723.pdf|fecha=6 d'avientu de 2002|editor=boe.es|títulu=Real Orden del Mérito Deportivo 2002 en el BOE|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * Troféu a la Simpatía y a la Elegancia nel Tornéu Internacional Copa d'Opale en Calais (2003) * Premiu [[Longines]] a la Elegancia nel Campeonatu del Mundu de Budapest (2003)<ref name="elegancia">{{cita web|url=http://www.hoymujer.com/famosos/biografia/Almudena,25619,22,2007.html|fecha=22 de febreru de 2007|editor=hoymujer.com|títulu=Almudena Cid|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090715053817/http://www.hoymujer.com/famosos/biografia/Almudena,25619,22,2007.html|fechaarchivu=2009-07-15}}</ref> * Insinia d'Oru del Baskonia (2004)<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2009/01/06/pagina-41/781163/pdf.html?search=lietuvos|fecha=28 de setiembre de 2004|editor=mundodeportivo.com|títulu=Los baskonistas reciben hoy al Lietuvos Rytas|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * Premiu a la Elegancia nel Tornéu Internacional de Madeira (2006)<ref>{{cita web|url=http://gymmedia.com/prioNOlang_en.asp?id=1783&sp=2&rt=RG|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131001154829/http://gymmedia.com/prioNOlang_en.asp?id=1783&sp=2&rt=RG|fechaarchivu=1 d'ochobre de 2013|fecha=12 de marzu de 2006|editor=gymmedia.com|títulu=Madeira Tournament: Russian Maryna Shpehkt with total triumph.... Belarus and Spain dominate group competitions|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de setiembre de 2013}}(inglés) (12 de marzu de 2006). Archiváu dende l'[http://gymmedia.com/prioNOlang_en.asp?id=1783&sp=2&rt=RG orixinal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131001154829/http://gymmedia.com/prioNOlang_en.asp?id=1783&sp=2&rt=RG |date=2013-10-01 }}, el 1 d'ochobre de 2013. Consultáu'l 24 de setiembre de 2013.</ref> * Premiu Dvillena a la Elegancia na Copa del Mundu de Portimão (2008) * Medaya d'Álava, dada pola Diputación Foral d'Álava (2008)<ref>{{cita web |url=http://www.alava.net/botha/Busquedas/Resultado.aspx?File=Boletines/2008/109/2008_109_06000_C.xml&hl=|fecha=9 de setiembre de 2008|editor=alava.net|títulu=ACUERDO 564/2008, del Consejo de Diputados de 9 de setiembre, que concede la Medaya de Álava a la gimnasta Dña. Almudena Cid Tostado|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * Reina del Cava, dau pola #Cofradería del Cava de [[Sant Sadurní d'Anoia]] (2008)<ref>{{cita web |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/gente/almudena-cid-corona-blanco-reina-cava_435159.html|fecha=5 d'ochobre de 2008|editor=diariocordoba.com|títulu=Almudena Cid se corona de blanco Reina del Cava|fechaaccesu=2 d'avientu de 2017}}</ref> * Insinia d'Oru de l'Asociación de la Prensa Deportiva d'Álava (2008)<ref>{{cita web|url=http://www.elcorreo.com/alava/20081210/deportes/mas-deporte/karanka-estrellas-gala-prensa-20081210.html|apellíu=Uriarte|nome=Mikel|fecha=10 d'avientu de 2008|títulu=Cid y Karanka, estrellas de la Gala de la Prensa Deportiva|editorial=elcorreo.com|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304093833/http://www.elcorreo.com/alava/20081210/deportes/mas-deporte/karanka-estrellas-gala-prensa-20081210.html|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> * Troféu especial en reconocencia a la so estensa carrera deportiva, dau pola [[Federación Internacional de Ximnasia]] (2008)<ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/deportes/noticia-gimnasia-federacion-internacional-homenajea-almudena-cid-broche-oro-copa-mundo-20081214205606.html|fecha=14 d'avientu de 2008|editor=europapress.es|títulu=La Federación Internacional homenajea a Almudena Cid en el broche d'oro de la Copa del Mundo|fechaaccesu=1 d'agostu de 2014}}</ref> [[Ficheru:Vitoria_-_Centro_de_Actividad_Física_Adaptada_Almudena_Cid_6.jpg|miniaturadeimagen|173x173px|Centru d'Actividá Física Afecha Almudena Cid ([[Vitoria]]).]] * [[Ficheru:Badge_of_the_Royal_Order_of_Sports_Merit_(Spain).svg|19x19px]] Medaya d'Oru de la Real Orde del Méritu Deportivu, dada pol Conseyu Cimeru de Deportes (2009)<ref>{{cita web|url=http://www.csd.gob.es/csd/sociedad/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2009/|fecha=8 d'abril de 2009|editor=csd.gob.es|títulu=REAL ORDEN DEL MÉRITO DEPORTIVO 2009|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170702101902/http://www.csd.gob.es/csd/sociedad/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2009/|fechaarchivu=2017-07-02}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/boe/dias/2009/04/17/pdfs/BOE-A-2009-6468.pdf|fecha=17 d'abril de 2009|editor=boe.es|títulu=Real Orden Del Mérito Deportivo 2009 en el BOE|fechaaccesu=9 d'agostu de 2012}}</ref> * [[Archivu:Flag_of_the_Community_of_Madrid.svg|vínculu=|borde|20x20px]] Premiu Siete Estrelles del Deporte 2008 de la [[Comunidá de Madrid]] (2009)<ref>{{cita web|url=http://www.madrid.org/cs/Satellite?c=CM_Actualidad_FA&cid=1142571694321&language=es&pagename=ComunidadMadrid/Estructura|fecha=7 de payares de 2011|editor=madrid.org|títulu=Fernando Verdasco y Almudena Cid, Premios Siete Estrellas del Deporte 2008|fechaaccesu=9 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304090052/http://www.madrid.org/cs/Satellite?c=CM_Actualidad_FA&cid=1142571694321&language=es&pagename=ComunidadMadrid/Estructura|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> * #Premiu Euskadi del Deporte 2010 (xunto al restu de deportistes vascos participantes en XX.OO.), dau pol [[Gobiernu vascu|Gobiernu Vascu]] (2010)<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/10/18/paisvasco/1287415259.html|fecha=18 d'ochobre de 2010|editor=elmundo.es|títulu=El Premiu Euskadi del deporte, para los vascos que han participado en los XXOO|fechaaccesu=27 d'abril de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diariovasco.com/20101020/deportes/mas-deportes/premio-euskadi-deporte-2010-201010202109.html|fecha=20 d'ochobre de 2010|editor=diariovasco.com|títulu=El Premiu Euskadi del Deporte 2010 rinde tributo al olimpismo vasco|fechaaccesu=27 d'abril de 2014}}</ref> * Embaxadora de la Fundación Laureus España (2013)<ref>{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/20130125/otros-deportes/almudena-cid-fundacion-laureus-embajadora_54362371070.html|fecha=25 de xineru de 2013|editor=mundodeportivo.com|títulu=Almudena Cid, nueva embajadora de la Fundación Laureus España|fechaaccesu=30 de payares de 2017}}</ref> * Premiu Especial nos III Premios Patrocina un Deportista (2017)<ref>{{cita web |url=https://deportesextremadura.es/iii-premios-patrocina-un-deportista-madrid|fecha=26 de setiembre de 2017|editor=deportesextremadura.es|títulu=Almudena Cid recogerá el Premiu Especial en los III Premios Patrocina un Deportista|fechaaccesu=27 de setiembre de 2017}}</ref> * Mención especial al proyeutu más orixinal nos IV Premios Círculu Colorado (2018)<ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/andalucia/almeria-00350/noticia-circulo-rojo-celebra-fiesta-letras-10-galardonados-mencion-especial-olimpica-almudena-cid-20180224001334.html|fecha=24 de febreru de 2018|editor=europapress.es|títulu=Círculo Rojo celebra su fiesta de las letras con 10 galardonados y mención especial a la olímpica Almudena Cid|fechaaccesu=25 de febreru de 2018}}</ref> * Premiu Muyer Deportista 2018 nos Premios Internacionales de Madrid Woman's Week (2018)<ref>{{cita web|url=https://www.hola.com/sociedad/20180309121405/embajada-italia-espana-acoge-entrega-premios-internacionales-madrid-womans-week/|fecha=9 de marzu de 2018|editor=hola.com|títulu=La embajada de Italia en España acoge la entrega de los Premios Internacionales Madrid Woman's Week|fechaaccesu=10 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210516003613/https://www.hola.com/sociedad/20180309121405/embajada-italia-espana-acoge-entrega-premios-internacionales-madrid-womans-week/|fechaarchivu=2021-05-16}}</ref> === Otros honores === * Dende 2001 celébrase en [[Vitoria]] el Tornéu Almudena Cid - Beti Aurrera de ximnasia rítmica. * El Centru d'Actividá Física Afecha Almudena Cid en Lakua ([[Vitoria]]) foi bautizáu asina nel so honor en 2011.<ref>{{cita web |url=http://www.vitoria-gasteiz.org/we001/was/we001Action.do?aplicacion=wb021&tabla=contenido&idioma=es&uid=u3faf055e_1302fb51b52__7fed|editor=vitoria-gasteiz.org|títulu=Centro d'Actividad Física Adaptada "Almudena Cid"|fechaaccesu=28 d'avientu de 2015}}</ref> == Galería == <gallery mode="packed" heights="100"> Ficheru:Almudena Cid 1995 Viena 02.png|Cid nel Mundial de Viena (1995). Ficheru:Conjunto español 1996 Atlanta 01b.jpg|Almudena (cuarta) cola seleición española nel desfile inaugural de Xuegos Olímpicos d'Atlanta (1996). Ficheru:Conjunto español 1996 Atlanta 02b.jpg|Cid (centru) col restu del equipu mientres un treslláu n'autobús n'Atlanta (1996). Ficheru:Conjunto español 1996 Atlanta 04b.jpg|Almudena coles Neñes d'Oru y el restu de la delegación española n'Atlanta (1996). Ficheru:Almudena Cid 2001 Madrid 02.PNG|Cid nel Mundial de Madrid (2001). Ficheru:Almudena Cid y Karol Otero 2001 Oviedo.png|Almudena cola fotógrafa española Karol Otero nuna exhibición n'Uviéu (2001). Ficheru:Almudena Cid 2002 Leganés 02.png|Almudena Cid nel Campeonatu d'España de Leganés (2002). Ficheru:Almudena Cid 2003 Riesa 2.png|Cid nel Européu de Riesa (2003). </gallery> == Filmografía == === Películes === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="5" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" | Películes |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Títulu ! style="background: #CCCCCC;" | Personaxe ! style="background: #CCCCCC;" | Notes ! style="background: #CCCCCC;" | Direutor |- | rowspan="2" | [[2010]] | ''Llárimes y sorrises'' | Protagonista | Curtiumetraxe | Ortzi Acosta y Beñat Fontaneda |- | ''Ginkgo'' | Laura | Curtiumetraxe | Javier Marco |- | [[2013]] | ''Métodu inocente'' | Sonia | Curtiumetraxe | Pedro Pérez Martí |- | rowspan="2" | [[2014]] | ''Tolos sentíos'' | Valentina | Curtiumetraxe | Rubén Serra |- | ''La carta'' | Paula | Curtiumetraxe | Francisco Lorite |- | rowspan="3" | [[2016]] | ''Cigüeñes'' | Sarah Gardner (voz) | Llargumetraxe | Nicholas Stoller y Doug Sweetland |- | ''Lituania'' | Elena | Curtiumetraxe | Iker Arce |- | ''El prestu ye pa siempres'' | Ella mesma (voz) | Curtiumetraxe documental promocional de Freixenet | Jorge Palomar |- | [[2017]] | ''Errementari.'' ''El ferreru y el diañu'' | Maite | Llargumetraxe | Paul Urkijo |} === Series de televisión === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="5" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" | Series de televisión |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Títulu ! style="background: #CCCCCC;" | Cadena ! style="background: #CCCCCC;" | Personaxe ! style="background: #CCCCCC;" | Notes |- | [[2005]] | ''Un paso adelante'' | [[Antena 3]] | Ella mesma | 1 episodiu |- | [[2010]] | ''Becarios'' | El Siete | Reportera | 2 episodios |- | rowspan="3" | [[2013]] | ''El don d'Alba'' | [[Telecinco]] | Almudena | 1 episodiu |- | ''La xira'' | Disney Channel | Ella mesma | 1 episodiu |- | ''Fráxiles'' | [[Telecinco]] | Elena | 1 episodiu |- | rowspan="2" | [[2015]] | ''Rabia'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Bárbara Figueres | 5 episodios |- | ''Gym Tony'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Natalia | 1 episodiu |- | [[2016]] | ''El hombre de tu vida'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Julia | 1 episodiu |} === Teatru === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="5" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" | Obres de teatru |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Títulu ! style="background: #CCCCCC;" | Personaxe ! style="background: #CCCCCC;" | Direutor ! style="background: #CCCCCC;" | Llugar |- | [[2016]] | ''La cocina'' | Molly | Sergio Peris-Mencheta | Teatru Valle-Inclán |} === Videos musicales === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="5" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="5" | Videos musicales |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Cantar ! style="background: #CCCCCC;" | Artista ! style="background: #CCCCCC;" | Direutor |- | [[2012]] | «Valientes» | Multielásticos | Javier Marco |- | [[2014]] | «Nin se te asoceda» | Dani Flacu | Juan Cruz |} === Programes de televisión === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="4" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="4" | Programes de televisión |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Títulu ! style="background: #CCCCCC;" | Cadena ! style="background: #CCCCCC;" | Notes |- | [[1995]] | ''Deportes'' | ETB 1 | Entrevistada en reportaxe al pie de [[Tania Lamarca]], [[Estíbaliz Martínez]] y Iratxe Aurrekoetxea |- | [[1999]] | ''Escuela del deporte'' | [[La 2]] de [[Televisión Española|TVE]] | Apaición en reportaxe |- | rowspan="2" |[[2001]] | ''Nadal a 3 bandes'' | [[TV3]] | Convidada al pie de Nuria Velasco y Esther Escolar |- | ''Nomesports'' | [[La 2]] de [[Televisión Española|TVE]] | Entrevistada en reportaxe |- | [[2002]] | ''Escuela del deporte'' | [[La 2]] de [[Televisión Española|TVE]] | Entrevistada en reportaxe |- | [[2003]] | ''El suañu olímpicu.'' ''ADO 2004'' | [[La 2]] de [[Televisión Española|TVE]] | Entrevistada en reportaxe |- | [[2006]] | ''El desafíu baxo cero'' | [[Telecinco]] | Concursante |- | [[2007]] | ''TVist'' | [[TV3]] | Entrevistada en reportaxe |- | [[2007]] - [[2016]] | ''Pasapalabra'' | [[Telecinco]] | Participante |- | rowspan="3" |[[2008]] | ''Yá te val'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Convidada al pie de Juanma López Iturriaga |- | Circus, más difícil inda | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Profesora |- | ''El Hormiguero'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Invitada |- | 2008 - [[2008|2009]] | ''El Hormiguero'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Collaboradora |- | rowspan="3" | [[2009]] | ''Premios TP d'Oru 2008'' | [[LaSexta|La Sexta]] | Encargada d'apurrir premiu al pie d'Efrén Reyero |- | PokerStars: Estrelles en xuegu | [[Antena 3]] | Concursante |- | ''Guerra de sesos'' | [[Telecinco]] | Presentadora al pie de Jesús Vázquez |- | rowspan="2" |[[2010]] | ''Menuda és la nit'' | Canal Nou | Invitada |- | Especial de Nuechevieya con José Mota 2011: ¡¿Tamos contentos?''!'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Apaición en ''sketch'' inspiráu na escena del robu de la cafetería en ''Pulp Fiction'' |- | 2010 - [[2010|2011]] | ''Tiramillas'' | Marca TV | Collaboradora |- | rowspan="4" |2011 | ''El Hormiguero'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Convidada al pie de Juan Arrallo |- | ''Espejo público'' | [[Antena 3]] | Convidada al pie de Juan Arrallo |- | ''II Troféu Ciudá de Barcelona'' | Esport3 | Homenaxada al pie d'Iratxe Aurrekoetxea |- | ''Unu pa ganar'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Concursante al pie d'Adrián Rodríguez y Canco Rodríguez |- | rowspan="3" |[[2012]] | ''+Xente'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Convidada al pie de Paloma del Río |- | ''Londres en xuegu'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Invitada |- | ''Neox Fan Awards 2012'' | Neox | Encargada d'apurrir premiu al pie de David Bustamante |- | rowspan="3" |[[2013]] | ''MasterChef'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Invitada |- | ''¡Qué tiempu tan feliz''! | [[Telecinco]] | Invitada |- | ''Por arte de barrabiellu'' | [[Antena 3]] | Xuráu |- | rowspan="2" |[[2015]] | ''XTRA''! | Non Stop People | Invitada |- | ''Insuperables'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Defensora del concursante |- | rowspan="4" |[[2016]] | ''Desafíu 2016'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Presentadora al pie de Jaime Alguersuari |- | ''Somos deporte'' | VTV Gasteiz | Entrevistada al pie de [[Tania Lamarca]], [[Lorena Guréndez]] y [[Estíbaliz Martínez]]<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VwgyRVYS9S0|fecha=29 de xunu de 2016|editor=youtube.com|títulu=SD 2015/2016 Tania Lamarca (Candidatura Federación Alavesa de Gimnasia)|fechaaccesu=12 de febreru de 2018}}</ref> |- | ''El Hormiguero'' | [[Antena 3]] | Convidada al pie de Ricardo Gómez |- | ''Espinete nun esiste'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Convidada al pie de Fernando Romay |- | rowspan="2" |[[2017]] | ''Elles'' | La 1 de [[Televisión Española|TVE]] | Apaición en reportaxe |- | Dani & Flo | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Invitada |- | 2018 | ''Land Rober - Tunai Show'' | TVG | Convidada al pie de Patricia Vázquez |} === Competiciones narraes con Paloma del Río === {| style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" {{tablaguapa}} cellpadding="2" border="2" ! style="background:#B0C4DE;" colspan="2" | Programes de televisión |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu ! style="background: #CCCCCC;" | Competición |- | [[2011]] | Campeonatu Mundial de Ximnasia Rítmica de Montpellier |- | rowspan="2" |[[2012]] | Campeonatu Européu de Ximnasia Rítmica de Nizhni Nóvgorod |- | [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012]] |- | [[2014]] | Campeonatu Européu de Ximnasia Rítmica de Bakú |- | rowspan="2" |[[2015]] | Campeonatu Européu de Ximnasia Rítmica de Minsk |- | Campeonatu Mundial de Ximnasia Rítmica de Stuttgart |- | rowspan="3" |[[2016]] | Copa del Mundu de Ximnasia Rítmica de Guadalaxara |- | Campeonatu Européu de Ximnasia Rítmica de Jolón |- | [[Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Xuegos Olímpicos de Rio 2016]] |- | rowspan="2" |[[2017]] | Copa del Mundu de Ximnasia Rítmica de Guadalaxara |- | Campeonatu Mundial de Ximnasia Rítmica de Pésaro |} == Publicidá == * Dos anuncios de Cola Cao (1996). Apaición xunto al restu del equipu en dos ''spots'' televisivos pa Cola Cao, entós patrocinador del Programa ADO. * Anunciu de Campofrío (1996). Apaición xunto al restu de la seleición española n'anunciu de televisión de la empresa cárnica, entós patrocinador de la Federación. * Imaxe de Nike Women, llinia de ropa deportivo femenina de Nike (2005 - 2008). * Modelu pa la coleición iviernu 2006 de la firma de ropa Love Store (2005). * Campaña de promoción d'una coleición de moda baño de la cadena de supermercaos Carrefour (2009). * Campaña nacional «Somos Estremadura» de #Marca Estremadura xunto al deportista José Manuel Calderón y el cantante ''Huecco'', incluyendo un ''spot'' (2010). * Videu promocional de la RFEG tituláu «El suañu de volar» (imáxenes d'archivu), dirixíu por Carlos Agulló (2015).<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=9EkqpnQV6co|fecha=20 d'abril de 2015|editor=youtube.com|títulu=Videu «El sueño de volar»|fechaaccesu=3 d'avientu de 2017}}</ref> * Imaxe de la gama UV Sport de Delial Garnier (2015). * Anunciu de televisión pa Thins (2017).<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=hcOD9TDdy7w|fecha=13 de setiembre de 2017|editor=youtube.com|títulu=Anuncio de televisión para Thins|fechaaccesu=30 de payares de 2017}}</ref> == Llibros == * ''Estupenda en 9 selmanes y media'' (15 de marzu de 2011). Escritu al pie de Juan Arrallo. === ''Olympia'' === {{Llista de columnes|1|* ''Olympia 1. Punteras negras'' (29 d'ochobre de 2014). * ''Olympia 2. Un paso más'' (29 d'ochobre de 2014). * ''Olympia 3. Un mundo de dos sabores'' (14 de mayu de 2015). * ''Olympia 4. La cinta roja'' (22 d'ochobre de 2015). * ''Olympia 5. Un giro inesperado'' (22 d'ochobre de 2015). * ''Olympia 6. En busca del sueño'' (7 d'abril de 2016). * ''Olympia 7. Verano en blanco'' (2 de xunu de 2016). * ''Olympia 8. Barras y estrellas'' (2 de xunu de 2016). * ''Olympia 9. Los Juegos Olímpicos d'Atlanta'' (17 de payares de 2016).}} === Triloxía Olympia y las guardianas de la rítmica === {{Llista de columnes|1|* ''1. Olympia y las guardianas de la rítmica'' (12 d'abril de 2017). * ''2. Olympia y la fábrica de gimnastas'' (8 de xunu de 2017). * ''3. Olympia y las auténticas deportistas'' (5 d'ochobre de 2017).}} === ''El mundu d'Olympia'' === {{Llista de columnes|1|* ''El mundo d'Olympia 1. La fuercia de los cambios'' (12 d'abril de 2018). * ''El mundo d'Olympia 2. La libertad enjaulada'' (7 de xunu de 2018).}} == Vida personal == Almudena Cid conoció a Christian Gálvez en ''Pasapalabra'', programa que presentaba entós Gálvez y al que foi convidada en 2007. Dempués de salir mientres tres años, casáronse'l 7 d'agostu de 2010 nuna finca de Torrelodones ([[Comunidá de Madrid]], España). L'alcalde de [[Móstoles]] ([[Comunidá de Madrid]]), ciudá natal de Christian, foi l'encargáu de casalos.<ref>{{cita web|url=http://www.diariofemenino.com/actualidad/famosos/articulos/boda-christian-galvez-almudena-cid/|apellíu=Sande|nome=Laura|fecha=8 d'agostu de 2010|títulu=La boda de Christian Gálvez y Almudena Cid|editorial=diariofemenino.com|fechaaccesu=25 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171230225901/https://www.diariofemenino.com/actualidad/famosos/articulos/boda-christian-galvez-almudena-cid/|fechaarchivu=2017-12-30}}</ref> == Ver tamién == * Seleición nacional de ximnasia rítmica d'España * ''Olympia'' (cuentos d'Almudena Cid) == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1980||Cid, Almudena}} [[Categoría:Ximnastes d'España]] [[Categoría:Presentadores de televisión d'España]] [[Categoría:Persones de Vitoria]] 4gqa1awxtgfbdrzlmbams52acu12v09 Usuariu alderique:Skekzilla 3 132600 4499594 1443065 2026-06-10T08:36:46Z Cabayi 32394 Cabayi treslladó la páxina "[[Usuariu alderique:Mariomassone]]" a "[[Usuariu alderique:Skekzilla]]": Páxina treslladada automáticamente al renomar l'usuariu "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" a "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 1443065 wikitext text/x-wiki {{bienvenida}} --[[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 19:56 5 abr 2018 (UTC) n3pak8t1rjsr72jy6tl0yetcgr6angm Allen Iverson 0 136884 4499596 4476413 2026-06-10T08:40:46Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499596 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Allen Ezail Iverson''' {{nym}}<ref>britannica.com [https://web.archive.org/web/20071219091132/http://www.britannica.com/eb/article-9399747 Allen Iverson - Britannica Online Encyclopedia] (consultáu xunu de 2008)</ref> ye un ex-xugador profesional de [[baloncestu]] qu'apostó 14 temporaes na [[National Basketball Association|NBA]], y una más na [[Türkiye Basketbol Süper Ligi|lliga turca]]. Foi escoyíu na primer posición del [[Draft de la NBA de 1997]] por [[Philadelphia 76ers]], equipu nel que xugó hasta [[2006]], cuando foi trespasáu a [[Denver Nuggets]]. Na so etapa nos 76ers, Iverson ganó'l [[MVP de la Temporada de la NBA|MVP de la Temporada]] y del [[MVP del All-Star Game de la NBA|All-Star Game]] en [[Temporada 2000-01 de la NBA|2001]], liderando amás al so equipu a les [[Finales de la NBA Finales de la NBA]] onde cayó ante [[Los Angeles Lakers]] de [[Phil Jackson]]. Na so primer campaña na lliga ganó'l premiu de [[Rookie del Añu de la NBA|Rookie del Añu]] ya integró el [[meyor quintetu de rookies de la NBA meyor quintetu de rookies]] de la temporada. Ocupa'l sestu puestu na categoría de puntos per partíu na [[historia de la NBA]], con 26,7 puntos per alcuentru, solo superáu por [[Michael Jordan]], [[Wilt Chamberlain]], [[LeBron James]], [[Kevin Durant]], [[Elgin Baylor]] y [[Jerry West]].<ref name="bio">NBA.com [http://www.nba.com/playerfile/allen_iverson/bio.html Biografía de Allen Iverson] (consultáu xunu de 2008)</ref> == Trayeutoria deportiva == === Institutu === Iverson asistió al Institutu Bethel nel so llugar de nacencia, Hampton, onde empezó a xugar al [[fútbol americanu]] como Gael Sandoval García''[[quarterback]]'',<ref>usatoday.com [http://usatoday30.usatoday.com/educate/college/firstyear/articles/20040222.htm Iverson puts heart on line, ignores injuries Football taught him to play through pain], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> anque darréu xugó tamién n'otres posiciones como ''[[running back]]'', ''[[kick returner]]'' y ''[[defensive back]]''.<ref>dailypress.com [http://www.dailypress.com/sports/allen-iverson/dp-top100-iversonsep24,0,4945489.story 3. Allen Iverson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101191050/http://www.dailypress.com/sports/allen-iverson/dp-top100-iversonsep24,0,4945489.story |date=2013-11-01 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Al empar, xugaba como [[base (baloncestu)|base]] nel equipu de baloncestu. Nel so [[junior (educación)|temporada junior]] llevó a dambos equipos a conquistar el campeonatu estatal de [[Virxinia]], y ganó nos dos deportes el premiu al meyor xugador d'institutu dau por [[Associated Press]].<ref>rockymountainnews.com [https://web.archive.org/web/20090131111854/http://www.rockymountainnews.com/news/2006/dec/20/he-brings-baggage-but-also-a-big-heart/ He brings baggage but also a big heart], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> El 14 de febreru de 1993 viose envueltu xunto con unos amigos nuna engarradiella con un grupu d'adolescentes blancos nuna bolera de la so ciudá natal. Al paecer, unos mozos blancos d'un pueblu cercanu con fama racista, acusáron-yos hasta que finalmente los amigos de Iverson averar pa defende-y, empezando asina la engarradiella. Nunes grabaciones feches nel momentu, vese cómo Allen abandona la bolera alloñar de la tema. Nun mediáticu ya inxustu casu, foi condergáu a 5 años de prisión y a 10 de suspensión. Pasó cuatro meses nun correccional de [[Newport News]], [[Virxinia]], primero que'l gobernador de Virxinia, Douglas Wilder concediéra-y l'indultu. En 1995, la Corte d'Apelación del Estáu de Virxinia revocó la condena.<ref name="answers">ESPN.com [https://web.archive.org/web/20100724210859/http://sports.espn.go.com/espn/classic/bio/news/story?page=Iverson_Allen Iverson Answers the Call], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> === Universidá === Mientres la so estancia nel correccional, la so madre visitó al entrenador del equipu de baloncestu masculino de [[Georgetown Hoyas]] [[Gael Sandoval (entrenador)|John Thompson]], pa pidi-y qu'ayudara al so fíu. Na primavera de [[1994]], l'entrenador visitó a Iverson nel Institutu Bethel y convenciólu por qu'aceptara una [[beca]] na so universidá, pero alvirtiólu de que nun duldar n'unvia-y de vuelta a casa si fallába-y a él o al estrictu códigu d'honor de Georgetown.<ref name="answers"/> Cola camiseta de los Hoyas, Iverson ganó'l premiu al meyor defensor del añu na [[Big East Conference]] en dos causes, foi escoyíu ''rookie'' del añu de la Conferencia en 1995 ya incluyíu nel meyor quintetu en 1996.<ref name="top">hoyabasketball.com [http://www.hoyabasketball.com/features/top100/a_iverson.htm Georgetown Basketball History: The Top 100. Allen Iverson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214181925/http://www.hoyabasketball.com/features/top100/a_iverson.htm |date=2012-02-14 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Ganó la medaya d'oru na [[Universiadas|Universiada]] de [[1995]] en [[Xapón]]. Nella, Iverson lideró al combináu norteamericanu n'anotación y n'asistencies, permediando 16,7 puntos per partíu y 6,1 asistencies.<ref>usabasketball.com [https://web.archive.org/web/20130406132608/http://www.usabasketball.com/mens/worlduniversity/mwug_alpha_roster.html USA Men's World University Games All-Time Alphabetical Roster], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Como ''[[freshman]]'' (primer añu), ganó'l Rookie del Añu de la Big East tres promediar 20,4 puntos y 4,5 asistencies per alcuentru. Nel so añu ''[[sophomore]]'' (segundu añu), foi nomáu integrante del primer equipu del [[All-America]] por [[Associated Press]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/awards/all_america.html NCAA College Basketball AP All-America Teams], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Aquel añu lideró a los Hoyas n'anotación con 25 puntos per partíu, n'asistencies con 4,7 y en robos de balón con 3,35, amás de xugar como titular 66 de los 67 partíos qu'apostó.<ref name="bio" /> Iverson abandonó los Hoyas como'l máximu anotador de la so historia. Por cuenta de que la situación de la so familia empeoraba, una y bones una de les sos hermanes cayó enferma y precisaba cuidaos médicos, Iverson tuvo que dar el saltu a la [[National Basketball Association|NBA]] antes de graduase, siendo amás el primer xugador en dexar los Hoyas pola NBA con Thompson d'entrenador (l'otru xugador foi Victor Page un añu dempués).<ref name="top"/><ref>hoyabasketball.com [http://www.hoyabasketball.com/features/top100/v_page.htm Georgetown Basketball History: The Top 100. Victor Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428165244/http://www.hoyabasketball.com/features/top100/v_page.htm |date=2013-04-28 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> === NBA === ==== 1996-97: Temporada ''Rookie'' ==== Tres dos temporaes en Georgetown, Iverson foi escoyíu na primer posición del [[Draft de la NBA de 1996]] polos [[Philadelphia 76ers|Sixers]],<ref>thedraftreview.com [http://www.thedraftreview.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2363:1996-nba-draft&catid=15:historical-drafts&Itemid=103 1996 NBA Draft], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> Col so 1,83 d'estatura convertir nel xugador más baxu de la historia del draft en ser escoyíu na primer posición.<ref>yahoo.com [https://web.archive.org/web/20131114034403/http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=ycn-10985286 Allen Iverson and His Importance to the NBA: Fan's View], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> Llueu se convirtió n'unu de los meyores bases de la lliga, ganando los premios de ''[[Rookie del Mes de la NBA|rookie del mes]]'' de [[payares]] y [[abril]],<ref>philly.com [http://articles.philly.com/1996-12-04/sports/25643216_1_sixers-coach-johnny-davis-strain-allen-iverson Fast Start Earns Iverson Rookie Of Month Honors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110418/http://articles.philly.com/1996-12-04/sports/25643216_1_sixers-coach-johnny-davis-strain-allen-iverson |date=2016-03-04 }}, consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> y darréu el [[Rookie del Añu de la NBA|''rookie'' del añu]]. Tamién formó parte del [[Meyor quintetu de rookies de la NBA meyor quintetu de rookies de la temporada]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997.html 1996-97 NBA Season Summary], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> Lideró a los Sixers con 23,5 puntos per partíu (sestu na NBA), 7,5 asistencies (oncenu) y 2,07 robos de balón (séptimu) en 40,1 minutos de xuegu (octavu),<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/PHI/1997.html 1996-97 Philadelphia 76ers Roster and Stats], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> según a los rookies en diches categoríes estadístiques. A pesar de llanzar con un porcentaxe del 41,6 en tiros de campu, foi capaz d'anotar 155 triples y llograr un 34,1% d'aciertu. Nos sos últimos ocho partíos de [[Temporada 1996-97 de la NBA|temporada regular]], Iverson permedió 39 puntos incluyendo cuatro partíos con 40 o más puntos y siendo l'únicu rookie na historia en llogralo.<ref>alleniversonlive.com [https://web.archive.org/web/20130528111637/http://www.alleniversonlive.com/biography/1996-97-rookie-season/ 1996-97 NBA Season – Rookie Season], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> El [[12 d'abril]] anotó 50 puntos a [[Cleveland Cavaliers]] a pesar de cayer derrotáu por 125-118, convirtiéndose nel segundu xugador más nuevu (21 años y 310 díes) na historia en llegar a los 50 puntos.<ref name="bio"/> Trenta y dos años antes, [[Rick Barry]] de [[San Francisco Warriors]] anotó 57 puntos con 21 años y 261 díes.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/features/this-date-dec/index.html This Date In The NBA: December], consultáu en xineru de 2013. (n'inglés)</ref> Nel [[Rookie Challenge|Schick Rookie Game]] del [[All-Star Weekend]], Iverson robló 19 puntos y 9 asistencies en 26 minutos, siendo nomáu [[MVP del All-Star Game de la NBA|MVP del partíu]]. Tamién foi convidáu a participar nel [[Concursu de Mates]], pero refugó la invitación por cuenta de una mancadura.<ref name="bio" /> Nel apartáu coleutivu, los 76ers completaron una mala temporada al ganar 22 partíos y perder 60, anque ameyoraron el balance llográu na temporada anterior.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997.html 1996-97 NBA Season Summary], consultáu xunu de 2008</ref> L'equipu llevaba dende [[1991]] ensin aportar a [[Playoffs de la NBA|playoffs]]. A pesar del so xuegu, Iverson remanó con dificultá'l so nuevu estatus de celebridá tantu cola prensa como colos xugadores y entrenadores, de los que recibía crítiques y acusaciones de falta de respetu a los grandes xugadores de la NBA, a los veteranos (un exemplu d'ello foi'l ''[[crossover (baloncestu)|crossover]]'' a [[Michael Jordan]] con posterior canasta).<ref>youtube.com [http://www.youtube.com/watch?v=QZARgv6ulkg Videu del crossover de Iverson a Jordan], consultáu xunu de 2008</ref> ==== 1997-00: Renacen los 76ers ==== Na [[temporada 1997-98 de la NBA|temporada 1997-98]], los Sixers amosaron un leve ameyoramientu y abandonaron la parte baxa de la clasificación con un balance de 31 victories y 51 derrotes.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1998.html 1997-98 NBA Season Summary], consultáu xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Iverson consiguió númberos paecíos a los de la temporada anterior, con peor balance en puntos (22 por partíu), asistencies (6,2), rebotes (3,7) y porcentaxe de triples (29,8), pero meyor nos apartaos de porcentaxe de tiros de campu (46,1), porcentaxe de tiros llibres (72,9), robos de balón (2,2) y perdes (3,05), xugando 80 partíos, toos ellos como titular. El so meyor partíu de la temporada llegó'l [[10 d'abril]] de [[1998]] ante [[Minnesota Timberwolves]], onde anotó 43 puntos y atrapó 4 rebotes.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/boxscores/199804100MIN.html Philadelphia 76ers at Minnesota Timberwolves Box Score, April 10, 1998], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Dos díes antes, llogró la meyor marca reboteadora na so carrera daquella, con 10 refugues, na victoria por 109-101 ante Charlotte Hornets.<ref name="bio" /> Na [[temporada 1998-99 de la NBA siguiente temporada]] producióse'l ''lockout'' o [[zarru patronal]] de la lliga pola fuelga de los xugadores. En xineru, Iverson robla una estensión del so contratu por 70,9 millones de dólares per seis temporaes.<ref>[[Daily News]] [http://www.nydailynews.com/archives/sports/iverson-marbury-kind-article-1.843582 Iverson, Marbury two of a kind], consultáu'l 29 de xunu de 2013 (n'inglés)</ref> La temporada regular empezó en [[febreru]] y amenorgóse a 50 partíos. Los Sixers ganaron 20 partíos y entraron nos [[Playoffs NBA 1999|playoffs]] per primer vegada desque Iverson formara parte del equipu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1999.html 1998-99 NBA Season Summary], consultáu xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Iverson llogró'l so primer títulu de [[Líderes d'anotación de la NBA máximu anotador de la NBA]] con 26,8 puntos per alcuentru, amás de rematar sestu nel apartáu de robos de balón (2,29), y foi incluyíu nel [[meyor quintetu de la NBA meyor quintetu de la temporada]] per primer vegada na so carrera.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1999.html 1998-99 NBA Season Summary], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En febreru foi nomáu meyor xugador del mes al promediar 28,5 puntos, 6 asistencies, 5,8 rebotes, 2,31 robos de balón y liderar a los 76ers a un balance de 8-5 nel mes.<ref name="bio" /> Nos playoffs xugó los 10 partíos como titular con una media de 44,4 minutos per alcuentru a pesar de les numberoses mancadures que carecía. En primer ronda los 76ers desfacer d'[[Orlando Magic]] en cuatro partíos, anque na siguiente ronda los veteranos [[Indiana Pacers]] esaniciáron-yos por 4-0.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/19981999.html 1999 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> La [[temporada 1999-00 de la NBA|temporada 1999-00]] foi similar a l'anterior. los 76ers cayeron en Semifinales de Conferencia a manes de los Pacers.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/19992000.html 2000 Playoff Results], consultáu xunu de 2008 (n'inglés))</ref> En [[Playoffs NBA 2000|playoffs]], Iverson permedió 26,2 puntos, 4,8 asistencies y 4 rebotes per partíu, incluyendo un alcuentru de 40 puntos en primer ronda ante [[Charlotte Hornets]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/boxscores/200004220CHH.html Philadelphia 76ers at Charlotte Hornets Box Score, April 22, 2000], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En temporada regular,<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2000.html 1999-00 NBA Season Summary], consultáu xunu de 2008</ref> los 76ers ganaron 49 partíos y Iverson integró'l [[meyor quintetu de la NBA segundu quintetu de la NBA]] con permedios de 28,4 puntos, 4,7 asistencies y 2,1 robos de balón en 40.8 minutos de xuegu. Nesta temporada foi l'únicu xugador que consiguió un votu na eleición del [[MVP de la Temporada de la NBA|MVP de la temporada]] amás del ganador [[Shaquille O'Neal]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/awards/awards_2000.html#mvp 1999-00 NBA Awards Voting], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> El 6 de febreru de 2000 igualó la so meyor marca anotadora (50 puntos) na victoria de los Sixers ante [[Sacramento Kings]].<ref name="bio" /> L'[[All-Star Game de la NBA 2000|All-Star Game de 2000]] foi'l primeru na carrera de Iverson, rematando'l partíu con 26 puntos y 9 asistencies como titular nel Este.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/allstar/NBA_2000.html 2000 NBA All-Star Game Box Score West 137, East 126], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Tamién participó nel [[Concursu de Triples de la NBA|concursu de triples]], terminando na séptima posición.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/allstar/shootout_results_2000s.html Shootout Round-by-Round Results: 2000-08], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> ==== 2000-01: MVP y Finales de la NBA ==== [[Ficheru:Allen Iverson free throw.jpg|thumb|right|240px|Iverson intenta un [[tiru llibre (baloncestu)|tiru llibre]] ante los [[Lakers]]. ]] Iverson empezó la [[temporada 2000-01 de la NBA|temporada 2000-01]] llevando a los 76ers a la victoria nos diez primeros partíos. Remató con 56 victories, el meyor balance de la [[Conferencia Este (NBA)|Conferencia Este]].<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2001.html 2000-01 NBA Season Summary], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Los sos permedios xubieron a 31,1 puntos, colos que ganó'l so segundu títulu de [[Líderes d'anotación de la NBA máximu anotador]], 4,6 asistencies, 3,8 rebotes, 2,5 robos de balón (líder na NBA) y 42 minutos de xuegu nos 77 partíos qu'apostó.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/PHI/2001.html 2000-01 Philadelphia 76ers Roster and Stats], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Amás, convertir nel primer xugador dende [[Michael Jordan]] en [[1996]] en permediar más de 30 puntos per partíu nuna temporada, amás de liderar conxuntamente les estadístiques d'anotación y de robos de balón.<ref>chicagotribune.com [http://articles.chicagotribune.com/2001-05-16/sports/0105160179_1_iverson-and-brown-bowling-alley-brawl-allen-iverson Iverson's image gets makeover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195942/http://articles.chicagotribune.com/2001-05-16/sports/0105160179_1_iverson-and-brown-bowling-alley-brawl-allen-iverson |date=2016-03-04 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Tamién remató segundu na lliga en tiros llibres totales (585), cuartu en tiros llibres intentaos (719) y primero en minutos. Con Iverson anotando más de 40 puntos, los Sixers llograron un balance de 12 victories y 5 derrotes; ensin él en pista, por cuenta de mancadures, de 6-5, siendo'l máximu anotador del equipu en 65 de los 82 partíos de la temporada regular. Integró'l [[meyor quintetu de la NBA meyor quintetu de la temporada]] y ganó'l premiu de meyor xugador del mes en [[xineru]], amás d'amontar la so marca personal anotadora a 54 punto ante [[Cleveland Cavaliers]].<ref name="bio" /> Na so segunda participación consecutiva nel [[All-Star Weekend de la NBA 2001|All-Star Game]], Iverson lideró la remontada del Este al Oeste xunto con [[Stephon Marbury]], ganando'l partíu y siendo escoyíu [[MVP del All-Star Game de la NBA|MVP del partíu]] per primer vegada.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/allstar/recap_2001.html Iverson ye nomáu MVP del All-Star de 2001], consultáu xunu de 2008</ref> Al rematar la temporada regular, foi premiáu col [[MVP de la Temporada de la NBA|MVP de la Temporada]],<ref>NBA.com [http://www.nba.com/espanol/iverson_mvp_010516.html Iverson ye escoyíu MVP de la Temporada 2000-01], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> y convirtióse nel xugador de menor estatura en llogralo a lo llargo de la historia de la lliga.<ref>espncdn.com [http://a.espncdn.com/nba/playoffs2001/2001/0514/1198271.html Iverson shortest player in history to win MVP], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En [[Playoffs NBA 2001|playoffs]], los Sixers esaniciaron a los Pacers en primer ronda antes d'enfrentase a [[Toronto Raptors]] en Semifinales de Conferencia. La serie dir hasta'l séptimu partíu, y de nun ser pol llanzamientu erráu nel postreru segundu de [[Vince Carter]] nesi partíu,<ref>youtube.com [http://www.youtube.com/watch?v=3emK-oy0LyQ Videu del fallu de Vince Carter] (consultáu xunu de 2008)</ref> los 76ers cayeren esaniciaos. Na [[Finales de Conferencia de la NBA final de la Conferencia]] midir a [[Milwaukee Bucks]] y llograron la victoria tamién en siete partíos, polo que llegaron a la [[Finales de la NBA final de la NBA]]. El so rival foi [[Los Angeles Lakers]], el vixente campeón nesi momentu. Nel primer partíu, Iverson anotó 48 puntos y los 76ers ganaron l'alcuentru,<ref>NBA.com [http://www.nba.com/finals2001/recap_phi_lal_010606.html?nav=SiteFragment 48 puntos de Iverson dan la victoria a los 76ers] (consultáu xunu de 2008)</ref> pero sicasí, [[Shaquille O'Neal]] y [[Kobe Bryant]] llevaron a los Lakers a la victoria nos cuatro siguientes duelos y fixéronse col campeonatu per segundu añu consecutivu.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20002001.html 2001 Playoff Results] (consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> ==== 2002-06: Problemes y últimos años en Filadelfia ==== [[Ficheru:Allen Iverson, Denver Nuggets.jpg|left|200px|thumb|Iverson nuna rueda de prensa dempués d'un partíu.]] Tres les Finales de [[2001]], nin Iverson nin los 76ers volveríen tener un ésitu como aquél. Na [[Temporada 2001-02 de la NBA siguiente temporada]] revalidó'l so títulu de [[Líderes d'anotación de la NBA máximu anotador de la lliga]] con 31,4 puntos y foi escoyíu nel [[meyor quintetu de la NBA segundu meyor quintetu de la temporada]]. El so permediu de puntos foi'l segundu meyor na historia de la franquicia por detrás de los 33,5 de [[Wilt Chamberlain]].<ref name="bio" /> En [[Playoffs NBA 2002|playoffs]] fueron esaniciaos en primer ronda por [[Boston Celtics]] en cinco partíos, a pesar de los 30 puntos per alcuentru de Iverson.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20012002.html 2002 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Na [[temporada 2002-03 de la NBA|temporada 2002-03]] xugó los 82 partíos de la temporada regular per primer vegada na so carrera, rematando terceru na lliga en puntos con 27,2 por alcuentru y lideró la NBA en robos per tercer vegada consecutiva.<ref name="bio" /> En [[Playoffs NBA 2003|playoffs]], permedió 31,7 puntos y 7,4 asistencies nos 12 partíos qu'apostó. En primer ronda esanició a [[New Orleans Hornets]] por 4-2, enxaretándo-yos 55 puntos nel primer duelu de la serie, récor de franquicia y récor personal del xugador en playoffs.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20022003.html Iverson maravía al mundu cola so actuación ante los Hornets], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Na siguiente ronda, [[Detroit Pistons]] esanició-yos en seis alcuentros.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/espanol/playoffs2003/iverson_playoffs_game1_030421.html 2003 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Nel quintu partíu de la eliminatoria, Iverson anotó 14 puntos, que rompieron una racha de 22 partíos de playoffs consecutivos con 20 puntos o más. En setiembre de 2003 firma una estensión de contratu colos Sixers por cuatro temporaes, faciéndose efectiva a partir de 2005 cuando terminaba'l so contratu anterior.<ref>[[Diariu AS|AS.com]] [http://baloncesto.as.com/baloncesto/2003/09/25/mas_baloncesto/1064557601_850215.html Allen Iverson amplía'l so contratu colos Sixers hasta'l 2009], consultáu'l 29 de xunu de 2013</ref> Les mancadures acesmaron a Iverson a lo llargo de la [[temporada 2003-04 de la NBA siguiente campaña]]. Xugó namái 48 partíos, y los Sixers pagar, y ganaron solamente 33 partíos, quedando fuera de los puestos de playoffs.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2004.html 2003-04 NBA Season Summary], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Nesa temporada, Iverson convertir nel décimu xugador en llegar más rápidu a los 14.000 puntos (en 518 partíos) n'anotando 30 puntos contra [[Orlando Magic]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/sixers/history/index.html#2003-04 2003-04: Despite Injuries, Sixers Show Potential], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Na [[temporada 2004-05 de la NBA|temporada 2004-05]] llegó hasta los 60 punto ante los Magic, récor personal, siendo asina'l segundu xugador na historia de la franquicia n'anotar 60 puntos o más (Chamberlain llograr 3 vegaes).<ref>elperiodicoextremadura.com {{Enllaz rotu|1=[http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=157439 Allen Iverson anota 60 puntos pa Philadelphia] |2=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=157439 |bot=InternetArchiveBot }}, consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> Tamién se convirtió nel séptimu xugador na [[historia de la NBA]] en consiguir 50 o más puntos en partíos consecutivos, xuniéndose al club integráu daquella por [[Rick Barry]], [[Elgin Baylor]], [[Wilt Chamberlain]], [[Antawn Jamison]], [[Michael Jordan]] y [[Bernard King]].<ref name="bio" /> Amás, facer col so cuartu títulu de [[Líderes d'anotación de la NBA máximu anotador de la lliga]] permediando 30,7 puntos per partíu.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2005_leaders.html 2004-05 NBA Leaders], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Nel [[All-Star Weekend de la NBA 2005|All-Star Game de 2005]], foi votáu [[MVP del All-Star Game de la NBA|MVP del partíu]] per segunda vegada na so carrera al apurrir 15 puntos, 9 asistencies, 4 robos y ayudar a la victoria del Este.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/allstar2005/ Iverson gana'l MVP del All-Star de 2005], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> En [[Playoffs NBA 2005|playoffs]], fueron esaniciaos polos Pistons del ex-entrenador de los 76ers [[Larry Brown]] en cinco partíos, a pesar de la llegada al equipu en febreru de la estrella [[Chris Webber]], procedente de [[Sacramento Kings]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20042005.html 2005 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref><ref>insidehoops.com [http://www.insidehoops.com/webber-trade-022405.shtml Chris Webber ye trespasáu a Philadelphia 76ers], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> La [[temporada 2005-06 de la NBA|campaña 2005-06]] foi la postrera que xugó completa nos 76ers. A pesar de consiguir 33 puntos per alcuentru, [[Kobe Bryant]] superólu, y nun pudo revalidar el so premiu de máximu anotador de la lliga.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2006_leaders.html 2005-06 NBA Leaders], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Con un probe balance de 38 victories y 44 derrotes, los 76ers quedaron fuera de playoffs per segunda vegada en trés años. Mientres el branu de 2006 se rumoreó el trespasu de Iverson,<ref>boston.com [http://www.boston.com/sports/basketball/celtics/articles/2006/06/26/sixers_iverson_to_celtics_its_all_just_talk/ Sixers' Iverson to Celtics? It's all just talk], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> pero nengún intercambiu completóse y el xugador permaneció en [[Filadelfia]]. Sicasí, el [[8 d'avientu]], cola [[temporada 2006-07 de la NBA|temporada 2006-07]] yá empezada, Iverson pidió'l trespasu y once díes más tarde los Sixers unviar xunto con [[Ivan McFarlin]] a [[Denver Nuggets]] por [[Andre Miller]], [[Joe Smith]] y dos primeres rondes del [[Draft de la NBA de 2007|Draft de 2007]].<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2702501 Iverson ye trespasáu a Denver Nuggets], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> ===== Rellación con Larry Brown ===== Dende la [[temporada 1997-98 de la NBA|temporada 1997-98]] hasta la [[temporada 2002-03 de la NBA|2002-03]], el so entrenador foi [[Larry Brown]]. De cutiu el xugador emponderaba a Brown, diciendo qu'ensin él nun consiguiría tantos ésitos nel deporte, anque dambos tuvieron una rellación d'amor-odio. Sicasí, topetaben con frecuencia, siendo famosu l'enfrentamientu verbal que tuvieron tres la eliminación de los 76ers nos [[Playoffs NBA 2002|playoffs de 2002]] nel que Brown criticába-y el so falta d'asistencia a los entrenamientos. Na entrevista realizada a Iverson, el xugador diz la pallabra "entrenar" en 21 ocasiones,<ref>youtube.com [http://www.youtube.com/watch?v=eGDBR2L5kzI Videu de la entrevista a Iverson], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> a lo que Brown respondió a otru día con un "dixo la pallabra entrenar más vegaes que lo que realmente entrena".<ref>philly.com [https://web.archive.org/web/20121116154042/http://www.philly.com/philly/sports/sportsweek/20121109_Browns_relationship_with_Iverson__Answer_might_surprise_you.html Brown's relationship with Iverson? Answer might surprise you], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Sicasí, dambos terminaron bien tres la marcha de Brown de los 76ers en [[2003]], y darréu axuntáronse de nuevu nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]], con Brown d'entrenador y Iverson de co-capitán.<ref>thepostgame.com [http://www.thepostgame.com/blog/london-calling-2012/201205/ranking-usa-olympic-teams-1992 Ranking The USA Olympic Teams Since 1992] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401020640/http://www.thepostgame.com/blog/london-calling-2012/201205/ranking-usa-olympic-teams-1992 |date=2022-04-01 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En [[2005]], nel [[Programa de televisión|programa televisivu]] ''Quite Frankly with Stephen A. Smith'' d'[[ESPN]], pidieron a Iverson que resumiera los sos problemes con Brown. Iverson confesó que foi un privilexu y un honor tener a Brown como entrenador, ensin reparos nin crítiques; describió a Brown como una influyencia positiva na so carrera profesional y na so vida personal. Smith emitió un videu nel que Brown describía al xugador como'l modelu a asonsañar ideal pa los neños americanos, y Iverson nun pudo contener la emoción.<ref>sportsillustrated.com [https://web.archive.org/web/20080405084818/http://sportsillustrated.cnn.com/2005/writers/richard_deitsch/08/09/iverson/index.html ¿Ye Iverson la próxima estrella televisiva?], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref><ref>youtube.com [http://youtube.com/watch?v=dmEdsjeRDDs Entrevista a Allen Iverson en ''Quite Frankly with Stephen A. Smith''], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> ==== 2006-2008: Denver Nuggets ==== [[Ficheru:Practice....jpg|255px|thumb|Iverson nun partíu ante [[Golden State Warriors]].]] [[Ficheru:Iverson from behind.jpg|thumb|left|165px|Allen Iverson na so etapa en [[Denver Nuggets]].]] Tres la so llegada a [[Denver Nuggets]] a finales de [[2006]], l'equipu xuntar colos dos máximos anotadores de la lliga, yá que nesi momentu [[Carmelo Anthony]] calteníase como líder y Iverson apaecía en segundu llugar.<ref name="sports.espn.go_1">ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2702501 Miller, Smith go to Sixers in deal for Iverson], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Aquella temporada nos Nuggets apostó 50 partíos, 49 d'ellos como titular, apurriendo 24,8 puntos y 7,2 asistencies.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/teams/DEAN/2007.html 2006-07 Denver Nuggets Roster and Stats], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Nos 15 alcuentros que xugó primeramente colos 76ers, los sos númberos xubieron a 31,2 puntos y 7,3 asistencies. En rematando con 45 victories, los Nuggets aportaron a los ''[[Playoffs NBA 2007|playoffs]]'' y cayeron esaniciaos en primer ronda per cuartu añu consecutivu, esta vegada con [[San Antonio Spurs]] de rival y en cinco partíos.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20062007.html 2007 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> L'[[Temporada 2007-08 de la NBA|añu siguiente]] foi similar, colos Nuggets fuera de competición a les [[Playoffs NBA 2008|primeres de cambéu]] y ello con cinco victories más en temporada regular que l'añu anterior.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/history/playoffs/20072008.html 2008 Playoff Results], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> El 27 de marzu de 2008, la tienda oficial de la NBA na [[Quinta Avenida]] de [[Nueva York]] anunció les 10 camisetes más vendíes na tienda na última década, tando Iverson nel tercer llugar de la llista y solo superáu por [[Michael Jordan]] y [[Kobe Bryant]].<ref>NBA.com [http://www.nba.com/espanol/news/camisetes_080327.html La tienda de la NBA revela les 10 camisetes más populares], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> ==== 2008-09: Detroit Pistons ==== [[Ficheru:Iverson dribbling.jpg|right|thumb|190px|Iverson nun partíu con [[Detroit Pistons]].]] El [[3 de payares]] de [[2008]] foi trespasáu a [[Detroit Pistons]] en cuenta de [[Chauncey Billups]], [[Antonio McDyess]] y [[Cheikh Samb]].<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=3679931 Pistons acquire Iverson, send Billups and McDyess to Denver], consultáu en payares de 2008 (n'inglés)</ref> El cambéu supunxo tamién un cambéu de dosal pa Allen, pasando de llevar el númberu 3 (que caltuviera mientres los sos 12 años na lliga) a llevar el númberu 1, una y bones el 3 lo lluciera a lo llargo de la temporada [[Rodney Stuckey]].<ref name="sports.espn.go_1"/> Detroit yá intentara'l fichaxe de Iverson mientres la temporada 2000-2001.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/2008/news/11/03/nuggets.pistons.trade.ap/index.html Pistons acquire Iverson for Billups, McDyess, Samb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411000359/http://www.nba.com/2008/news/11/03/nuggets.pistons.trade.ap/index.html |date=2016-04-11 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Esti cambéu ufiertaba en principiu, tanto a Allen como a Detroit, munches más posibilidaes de consiguir l'aniellu. Anotó 24 o más puntos en cuatro de los sos cinco primeros partíos cola camiseta de los Pistons,<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/players/i/iversal01/gamelog/2009/ Allen Iverson 2008-09 Game Log], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> pero una mancadura torgó-y xugar la mayor parte de la temporada. Cuando'l [[28 de marzu]] de 2009 la base de [[Georgetown]] tornó a la plantía facer col rol d'home de banquín. Nos trés partíos posteriores a la so mancadura, permedió 7,7 puntos, 1,3 rebotes y 2,7 asistencies en 18,7 minutos de xuegu per alcuentru, y foi entós cuando [[Joe Dumars]], presidente d'operaciones de baloncestu de los Pistons, anunció que Iverson dexaba l'equipu alegando cuestiones de salú, habiendo llegáu a un alcuerdu con el mesmu xugador y l'equipu médicu. A pesar d'ello, los rumores apuntaben a un aventón del xugador por perder el so estatus de titular.<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=4040510 Iverson out for rest of season], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> {{cita|''Toi nuna posición na que nunca tuvi na mio vida. Asina ye difícil atopar el ritmu. Saco'l sombreru ante los homes que son capaces de salir del bancu y ser efectivos. Pa mi, ye difícil. Ta dándome problemes.''<ref>publico.es [https://www.publico.es/deportes/215824/allen-iverson-amenaza-con retirase Allen Iverson amenacia con retirase], consultáu en xineru de 2013</ref>}} ==== 2009-10: Memphis y regresu a los 76ers ==== El 10 de setiembre de 2009 anuncióse'l so fichaxe por una temporada por [[Memphis Grizzlies]].<ref>europapress.es [https://www.europapress.es/deportes/baloncesto-00163/noticia-baloncesto-nba-memphis-grizzlies-fichen-allen-iverson-temporada-20090909192051.html Los Memphis Grizzlies fichen a Allen Iverson por una temporada], consultáu en setiembre de 2009</ref> Pero la so estancia nos Grizzlies complicar en parte por una mancadura que nun-y dexó apostar la pretemporada y los primeros partíos de la temporada regular, amás de pol so disgustu por empezar los partíos nel banquín.<ref>yahoo.com [http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=mc-iversongrizzlies110309 Grizzlies, Iverson off to rocky start] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313215222/https://sports.yahoo.com/nba/news?slug=mc-iversongrizzlies110309 |date=2016-03-13 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Iverson abandonó l'equipu'l 7 de payares por "razones personales",<ref>yahoo.com [http://sports.yahoo.com/nba/news?slug=mc-iversonleaves110709 Iverson leaves the Grizzlies], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> y 9 díes dempués, la franquicia anunció que'l so contratu fuera rescindíu por "alcuerdu mutuu".<ref>tsn.ca [http://www.tsn.ca/nba/story/?id=298628 GRIZZLIES PART WAYS WITH IVERSON], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Finalmente, Iverson apostó trés partíos oficiales colos Grizzlies.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/players/i/iversal01/gamelog/2010/ Allen Iverson 2009-10 Game Log], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En convirtiéndose n'axente llibre, primeramente [[New York Knicks]] amosó interés pol xugador, pero'l presidente del equipu [[Donnie Walsh]] anunció que nun s'efectuaría una ufierta por él.<ref>nydailynews.com [http://www.nydailynews.com/sports/basketball/knicks/answer-yes-donnie-walsh-new-york-knicks-pursue-allen-iverson-miami-heat-interested-article-1.415783 Answer may be yes as Donnie Walsh, New York Knicks pursue Allen Iverson; Miami Heat also interested], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> El [[26 de payares]] de [[2009]], el xugador anunció la so retirada con un fríu comunicáu publicáu na web de Stephen A. Smith, columnista del ''Philadelphia Inquirer'',<ref>Marca.com [https://www.marca.com/2009/11/26/baloncestu/nba/1259193960.html Allen Iverson anuncia la so retirada], consultáu en payares de 2009</ref> pero pocos díes dempués robló un contratu ensin garantizar per un añu colos [[Philadelphia 76ers]]. El [[manager xeneral]] del equipu, Ed Stefanski, xustificó'l so fichaxe pola mancadura de la so base titular, [[Louis Williams]], que diba causar baxa siquier 30 partíos.<ref>sportsillustrated.cnn.com [https://web.archive.org/web/20100316200435/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/basketball/nba/12/02/iverson.76ers/index.html Iverson signs with 76ers], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> El 7 d'avientu debutó colos 76ers con una gana ante'l so ex-equipu, los [[Denver Nuggets]], na que llogró 11 puntos y 6 asistencies.<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/boxscores/200912070PHI.html Denver Nuggets at Philadelphia 76ers Box Score, December 7, 2009], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> El 22 de febreru de 2010, Iverson dexó los Sixers de manera indefinida, pa tar pendiente de los problemes de salú de la so fía de 4 años, Messiah.<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=4936773 Iverson out to spend time with daughter], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> En perdiéndose 5 partíos y el [[All-Star Game de la NBA 2010]], Stefanski anunció que Iverson nun se reincorporaría al equipu.<ref>philly.com [http://www.philly.com/philly/sports/sixers/Iverson_officially_done_with_the_Sixers.html Iverson officially done with the Sixers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307031916/http://www.philly.com/philly/sports/sixers/Iverson_officially_done_with_the_Sixers.html |date=2010-03-07 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> === Europa === ==== 2010: Beşiktaş ==== El 26 d'ochobre de 2010, el portal [[Yahoo! Sports]] anunció que Iverson roblara un contratu de dos años y cuatro millones de [[USD|dólares]] col [[Beşiktaş Cola Turka]] de la [[Türkiye Basketbol Süper Ligi|lliga turca]], lo cual confirmóse en rueda de prensa na ciudá de [[Nueva York]] pocos díes dempués.<ref>ESPN.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=5739651 http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=5739651 Allen Iverson to sign with Besiktas], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Debutó con derrota'l 16 de payares nun partíu de la [[Eurolliga]] ante'l [[KK Hemofarm]], anotando 15 puntos en 23 minutos.<ref>abc.es [https://www.abc.es/20101117/deportes-baloncestu/debú-allen-iverson-puntos-20101117.html El debú de Allen Iverson, 15 puntos, nun evita la derrota del Besitkas], consultáu en xineru de 2013</ref> En xineru de 2011 tornó a los [[Estaos Xuníos]] por cuenta de una mancadura na [[pantorría]],<ref>cbssports.com [http://ken-berger.blogs.cbssports.com/mccblogsentry/11838893/27336883 Iverson out 6-8 weeks after leg procedure] {{Wayback|url=http://ken-berger.blogs.cbssports.com/mccblogsentry/11838893/27336883 |fecha=20111124115533 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> === Intentos de vuelta a la NBA y retirada === Por cuenta de les sos [[Allen Iverson#Problemes llegales y financieros|problemes financieros]], Allen Iverson intentó volver a la NBA. En febreru de 2012 recibió una ufierta de [[Los Angeles Lakers]]. Sicasí, ello traía primero xugar dellos partíos nel so equipu afiliáu na [[NBA Development League]], [[Los Angeles D-Fenders]] polo que'l xugador tornó la ufierta.<ref>espn.com [http://espn.go.com/los-angeles/columns/nba/story/_/id/7565707/showtime-only-memory-los-angeles-lakers-new-york-knicks Showtime is only a memory] (consultáu'l 2 d'abril de 2013)</ref> A los pocos díes, los [[Guaros de Lara]] fixéron-y una ufierta pa xugar na [[Lliga Profesional de Baloncestu de Venezuela]] porque, según el copropietariu del club Jorge Hernández, el xugador nun quería "salir d'[[Estaos Xuníos]].<ref>nbamaniacs.com [http://www.nbamaniacs.com/rumores-nba/allen-iverson-refuga-la-opcion-de-xugar-en-venezuela-per agora/ Iverson refuga la intención de xugar en Venezuela, dica agora] (consultáu'l 2 d'abril de 2013)</ref> En xineru de 2013, los [[Texas Legends]] fixéron-y una ufierta por que xugara na NBA D-League, sicasí Iverson volvió refugala anunciando en [[Twitter]] que'l so deséu ye "acabar el so legáu na [[National Basketball Association|NBA]], pero la decisión nun depende namái d'él".<ref>basket4us.com [http://www.basket4us.com/blog/2013/01/29/iverson-refuga-la ufierta-de-los-texas-legends-d-league-69055.html Allen Iverson refuga la ufierta de los Texas Legends] (consultáu 2 d'abril de 2013)</ref> El [[30 d'ochobre]] de [[2013]], anunció la so retirada definitiva de les canches.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/videu/channels/nba_tv/2013/10/30/iverson-announces-retirement.nba/index.html Iverson announces retirement], consultáu en ochobre de 2013</ref> El [[1 de marzu]] de [[2014]], los [[Philadelphia 76ers]] retiraron la so camiseta col númberu 3 como homenaxe a la so trayeutoria nel equipu.<ref>NBA.com [http://www.nba.com/video/games/sixers/2014/03/01/0021300875-was-phi-iverson-ceremony.nba/index.html Iverson ceremony], consultáu en marzu de 2014</ref> El [[4 d'abril]] de [[2016]] fíxose oficial el so ingresu nel [[Basketball Hall of Fame]].<ref>{{cita web | url= http://www.sport.es/es/noticias/nba/shaquille-oneal-allen-iverson-yao-ming-hall-fame-5027225 | títulu= Shaquille O'Neal, Allen Iverson y Yao Ming, nel 'Hall of Fame' | fecha= 4 d'abril de 2016 | fechaaccesu= 19 de mayu de 2016}}</ref> == Seleición d'Estaos Xuníos == === Universiada de 1995 === Iverson formó parte del equipu d'Estaos Xuníos que ganó la medaya d'oru na [[Universiadas|Universiada]] de [[Fukuoka]], [[Xapón]], de [[1995]]. El combináu salió invictu del tornéu, ganando los siete alcuentros. Parte del equipu incluyía futuros xugadores de la [[National Basketball Association|NBA]] como [[Ray Allen]], [[Tim Duncan]], [[Kerry Kittles]], [[Othella Harrington]] y [[Austin Croshere]]. Iverson lideró a Estaos Xuníos n'anotación, asistencies y robos de balón, permediando 16,7 puntos, 6,1 asistencies y 2,9 robos, con un 56% en tiros de campu y un 37,5% en triples. Na final ganaron a la seleición anfitriona, [[Seleición de baloncestu de Xapón|Xapón]], por 141-81, una diferencia de puntos que ye un récor de los campeonatos.<ref>usabasketball.com [https://web.archive.org/web/20120802083805/http://www.usabasketball.com/mens/worlduniversity/mwug_1995.html EIGHTEENTH WORLD UNIVERSITY GAMES -- 1995], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> === Campeonatu FIBA Américas 2003 === El xugador faló sobre ser escoyíu pa vistir la camiseta de la [[Seleición de baloncestu d'Estaos Xuníos|seleición nacional d'Estaos Xuníos]] en [[2003]], diciendo: {{cita|''Ye un gran sentimientu poder representar a los Estaos Xuníos. Ye un honor. Ye un homenaxe a tolos entrenadores que tuvi na mio vida: Brown, Thompson y el mio entrenador d'institutu Mike Bailey. Siéntome bien por tar nun equipu como ésti, ye una de les grandes coses que fixi na mio vida. Esto fai sentir bien sobre la persona a la que la mio madre crio.''<ref>NBA.com [http://www.nba.com/enebea/usa_basket_bryant_iverson_oneal_030429.html Kobe Bryant, Allen Iverson y Jermaine O'Neal al Dream Team] {{Wayback|url=http://www.nba.com/enebea/usa_basket_bryant_iverson_oneal_030429.html |fecha=20150616094801 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref>}} Iverson ayudó a Estaos Xuníos a llograr un balance de 10-0 nel [[Tornéu de les Amériques de 2003]] y consiguir la clasificación a los [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]]. Xugó ocho partíos, toos ellos como titular, y apurrió 14,3 puntos, 3,8 asistencies, 2,5 rebotes, 1,6 robos de balón, con un 56,2% en tiros de campu (41/73), un 53,6% en [[triple (baloncestu)|triples]] (15/28) y un 81% en [[tiru llibre (baloncestu)|tiros llibres]] (17/21).<ref>ESPN.com [http://a.espncdn.com/oly/s/americasqualifying03.html 2003 FIBA Men's Americas Olympic Qualifying], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Na victoria por 111-71 ante [[Canadá]] el [[25 d'agostu]], Iverson anotó 28 puntos y 7 triples, dambos récores de la seleición d'Estaos Xuníos en tornéu clasificatorio olímpicu. Xugó 23 minutos, con un 7 de 8 en triples, 1/1 en tiros llibres y partió tres asistencies, robó otros trés balones y coyó un rebote. Los siete triples fueron convertíos nos postreros 7 minutos y 41 segundos del tercer cuartu.<ref>youtube.com [http://www.youtube.com/watch?v=z8recGRGbpo&NR=1 Videu de los 7 triples de Iverson ante Canadá] (consultáu xunu de 2008)</ref> Remató'l tornéu ente los diez primeros n'anotación, cuartu en robos, quintu en porcentaxe de triples, séptimu n'asistencies y novenu en porcentaxe de tiros de campu (56,2%). Nun pudo xugar los dos últimos alcuentros por una mancadura na primer parte del partíu ante [[Seleición de baloncestu de Puertu Ricu|Puertu Ricu]] el [[28 d'agostu]]. === Xuegos Olímpicos de 2004 === {{ArribaTablaMedaya}} {{CompeticionDeMedaya|{{USA}}}} {{CompeticionDeMedaya|[[Baloncestu]] masculín}} {{Medaya deportiva | [[Xuegos Olímpicos]]}} {{MedayaBronce| [[Baloncestu nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] | [[Estaos Xuníos]]}} {{Medaya deportiva | [[Campeonatu FIBA Américas]]}} {{MedayaOru| [[Tornéu de les Amériques de San Juan 2003|San Juan 2003]] | [[Seleición de baloncestu d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]}} {{FinMedaya}} L'actuación de la [[Seleición de baloncestu d'Estaos Xuníos|seleición d'Estaos Xuníos]] nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]] foi una decepción. Antes del tornéu, fueron munchos los xugadores estrella que se autodescartaron p'allegar a la cita olímpica. Xente como [[Tracy McGrady]], [[Jason Kidd]], [[Mike Bibby]], [[Jermaine O'Neal]] y [[Karl Malone]] alegaron motivos personales pa nun allegar a la cita.<ref>elmundo.es [https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2004/07/09/jjoo/1089396861.html El 'Dream Team' quedar en Iverson, Duncan y novatos], consultáu en xineru de 2013</ref> Mientres el periodu de partíos amistosos, Iverson y [[LeBron James]] fueron apostraos a la suplencia por llegar tarde a un entrenamientu.<ref>boston.com [http://www.boston.com/sports/basketball/celtics/articles/2006/07/02/they_may_want_to_deep_six_it/ They may want to deep-six it], consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> Estaos Xuníos xugó un gris partíu de preparación ante [[Seleición de baloncestu d'Alemaña|Alemaña]], equipu fuera de la competición, llogrando la victoria pola mínima gracies a una canasta de Iverson nos postreros segundos del alcuentru dende metá de la pista.<ref>youtube.com [http://www.youtube.com/watch?v=TYWhIW-Cogc Videu del triple de Iverson ante Alemaña], consultáu en xunu de 2008</ref> Nel primer partíu de los Xuegos Olímpicos, [[Seleición de baloncestu de Puertu Ricu|Puertu Ricu]] ganó y humildó a los americanos por 92-73.<ref>cadenaser.com [http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/baloncestu-puertu-ricu-fai risión-estaos/csrcsrpor/20040815csrcsrdep_10/Tes Puerto Ricu fai risión a Estaos Xuníos (92-73)], consultáu en xunu de 2008</ref> Darréu la seleición d'Estaos Xuníos ganó a [[Seleición de baloncestu de Grecia|Grecia]] y [[Australia]], anque otra derrota más, esta vegada ante [[Seleición de baloncestu de Lituania|Lituania]], fizo que s'asitiaren con un balance de 2 victories y 2 derrotes. Nel últimu alcuentru del grupu, ganó a [[Seleición de baloncestu d'Angola|Angola]] cómodamente por 89-53. Tres un duru partíu consiguieron esaniciar a [[Seleición de baloncestu d'España|España]] nos cuartos de final,<ref>terra.com [http://www.mx.terra.com/atenas2004/interna/0,,OI372102-EI3087,00.html EEXX vence a España y avanza a semifinal], consultáu en xunu de 2008</ref> [[Seleición de básquetbol d'Arxentina|Arxentina]] cruciar nel so camín y esanició a Estaos Xuníos por 89-81. Finalmente ganaron a los lituanos nel partíu pol bronce,<ref>elmundo.es [https://www.elmundo.es/jjoo/2004/2004/08/28/baloncestu/1093725010.html Estaos Xuníos salva la cara col bronce], consultáu en xunu de 2008</ref> cerrando'l tornéu con un probe balance de cinco victories y trés ganes. === Allen Iverson vs Michael Jordan === A pesar de que Iverson tenía la etiqueta de convertise nuna superestrella na NBA, el so nome adquirió popularidá de manera inmediata cuando s'enfrentó nun partíu contra de Michael Jordan el 12 de marzu de 1997 y fíxo-y un crossover que quedó grabáu como unu de les xugaes más espectaculares na historia de la NBA. A partir d'ende Iverson dio una muestra de lo que taba fechu. Nuna entrevista que lu realizaron, Allen non tatexu en manifestar que la xugada que mas esfrutó de la so carrera foi'l crossover a MJ. == Estadístiques de la so carrera na NBA == {{Lleenda estadístiques NBA}} === Temporada regular === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |- ! Añu !! Equipu !! PX !! PT !! MPP !! %TC !! %3P !! %TL !! RPP !! APP !! ROB !! TPP !! PPP |- | style="text-align:left;"| {{nbay|1996}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 76 || 74 || 40.1 || .416 || .341 || .702 || 4.1 || 7.5 || 2.1 || '''.3''' || 23.5 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|1997}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 80 || 80 || 39.4 || .461 || .298 || .729 || 3.7 || 6.2 || 2.2 || '''.3''' || 22.0 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|1998}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 48 || 48 || 41.5 || .412 || .291 || .751 || '''4.9''' || 4.6 || 2.3 || .2 || 26.8 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|1999|trunc=y}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 70 || 70 || 40.8 || .421 || .341 || .713 || 3.8 || 4.7 || 2.1 || .1 || 28.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2000}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 71 || 71 || 42.0 || .420 || .320 || .814 || 3.8 || 4.6 || 2.5 || '''.3''' || 31.1 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2001}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 60 || 59 || '''43.7''' || .398 || .291 || .812 || 4.5 || 5.5 || '''2.8''' || .2 || 31.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2002}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | '''82''' || '''82''' || 42.5 || .414 || .277 || .774 || 4.2 || 5.5 || 2.7 || .2 || 27.6 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2003}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 48 || 47 || 42.5 || .387 || .286 || .745 || 3.7 || 6.8 || 2.4 || .1 || 26.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2004}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 75 || 75 || 42.3 || .424 || .308 || .835 || 4.0 || '''7.9''' || 2.4 || .1 || 30.7 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2005}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 72 || 72 || 43.1 || .447 || .323 || .814 || 3.2 || 7.4 || 1.9 || .1 || '''33.0''' |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2006}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 15 || 15 || 42.7 || .413 || .226 || '''.885''' || 2.7 || 7.3 || 2.2 || .1 || 31.2 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2006}} | style="text-align:left;"| [[Denver Nuggets]] | 50 || 49 || 42.4 || .454 || .347 || .759 || 3.0 || 7.2 || 1.8 || .2 || 24.8 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2007}} | style="text-align:left;"| [[Denver Nuggets]] | '''82''' || '''82''' || 41.8 || .458 || .345 || .809 || 3.0 || 7.1 || 2.0 || .2 || 26.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2008}} | style="text-align:left;"| [[Denver Nuggets]] | '''3''' || '''3''' || 41.0 || .450 || .250 || .720 || 2.7 || 6.7 || 1.0 || .3 || 28.7 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2008}} | style="text-align:left;"| [[Detroit Pistons]] | '''54''' || '''50''' || 36.5 || .416 || .286 || .786 || 3.1 || 4.9 || 1.6 || .1 || 17.4 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2009}} | style="text-align:left;"| [[Memphis Grizzlies]] | 3 || 0 || 22.3 || '''.577''' || '''1.000''' || .500 || 1.3 || 3.7 || 0.3 || 0.0 || 12.3 |- | style="text-align:left;"| {{nbay|2009}} | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 25 || 24 || 31.9 || .417 || .333 || .824 || 3.0 || 4.1 || .7 || .1 || 13.9 |-class="sortbottom" | align="center" colspan="2" | '''Total''' | 914 || 901 || 41.1 || .425 || .313 || .780 || 3.7 || 6.2 || 2.2 || .2 || 26.7 |-class="sortbottom" | align="center" colspan="2" | '''All-Star''' | 9 || 9 || 26.6 || .414 || .667 || .769 || 2.6 || 6.2 || 2.3 || .1 || 14.4 |- |} === Playoffs === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:right;" |- ! Añu !! Equipu !! PX !! PT !! MPP !! %TC !! %3P !! %TL !! RPP !! APP !! ROB !! TPP !! PPP |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 1999|1999]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 8 || 8 || 44.8 || .411 || .283 || .712 || 4.1 || 4.9 || 2.5 || .2 || 25.5 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2000|2000]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 10 || 10 || 44.4 || .384 || .308 || .739 || 4.0 || 4.5 || 1.2 || .1 || 26.2 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2001|2001]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | '''22''' || '''22''' || 46.2 || .389 || .338 || .774 || '''4.7''' || 6.1 || 2.4 || .3 || '''32.9''' |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2002|2002]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 5 || 5 || 41.8 || .381 || .333 || .810 || 3.6 || 4.2 || '''2.6''' || .0 || 30.0 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2003|2003]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 12 || 12 || 46.4 || .416 || .345 || .737 || 4.3 || 7.4 || 2.4 || .1 || 31.7 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2005|2005]] | style="text-align:left;"| [[Philadelphia 76ers]] | 5 || 5 || '''47.6''' || '''.468''' || '''.414''' || '''.897''' || 2.2 || '''10.0''' || 2.0 || '''.4''' || 31.2 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2007|2007]] | style="text-align:left;"| [[Denver Nuggets]] | 5 || 5 || 44.6 || .368 || .294 || .806 || .6 || 5.8 || 1.4 || .0 || 22.8 |- | style="text-align:left;"| [[Playoffs NBA 2008|2008]] | style="text-align:left;"| [[Denver Nuggets]] | 4 || 4 || 39.5 || .434 || .214 || .697 || 3.0 || 4.5 || 1.0 || .2 || 24.5 |-class="sortbottom" | align="center" colspan="2" | '''Total''' | 71 || 71 || 45.1 || .401 || .327 || .764 || 3.8 || 6.0 || 2.1 || .2 || 29.7 |} == Récores na NBA Xugador con más robos de balón nun partíu de [[playoffs de la NBA|playoffs]] (10, consiguíos el [[13 de mayu]] de [[1999]] ante [[Orlando Magic]]).<ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/boxscores/199905130PHI.html Orlando Magic at Philadelphia 76ers Box Score, May 13, 1999], consultáu n'ochobre de 2011 (n'inglés)</ref> * Xugador con más puntos na so primer participación nun partíu de [[Finales de la NBA final de la NBA]] (48, consiguíos el [[6 de xunu]] de 2001 ante [[Los Angeles Lakers]]).<ref>305block.com [http://www.305block.com/2012/06/20/kevin-durant-otru-record/ Kevin Durant: otru record], consultáu'l 2 d'abril de 2013</ref><ref>basketball-reference.com [http://www.basketball-reference.com/boxscores/200106060LAL.html Philadelphia 76ers at Los Angeles Lakers Boxscore, Jun 6, 2001]</ref> == Intentu d'empecipiar una carrera musical == Nel añu 2000 grabó un álbum de [[rap]] llamáu ''40 Bars''. Sicasí, en siendo criticáu poles sos polémiques lletres, finalmente decidió nun sacalo al mercáu. Sol so alies musical Jewelz, les llíriques del discu conteníen comentarios despreciatibles sobre los homosexuales. Por cuenta de les crítiques de grupos activistes y del Comisionado de la NBA [[David Stern]], el xugador optó por camudar les lletres, pero de toes formes nunca publicó l'álbum.<ref>alleniversonlive.com [http://www.alleniversonlive.com/modules.php?name=News&file=print&sid=77 Iverson won't release rap CD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514102946/http://www.alleniversonlive.com/modules.php?name=News&file=print&sid=77 |date=2012-05-14 }}, consultáu en xineru de 2013 (n'inglés)</ref> == Problemes llegales y financieros == Amás del incidente protagonizáu'l [[Día de San Valentín]] de [[1993]], nel que Iverson y dellos de los sos amigos viéronse arreyaos nun fregáu con un grupu d'adolescentes de raza blanca nuna [[bolera]] de Hampton,<ref name="answers"/> el xugador viose envueltu a lo llargo de la so vida en distintos problemes llegales de too tipu. En 1997 la policía parólu, xunto colos sos amigos, por conducir a una velocidá descomanadamente alta pela nueche y detúvo-y por llevar una arma oculta y por posesión de [[mariguana]]. Declaróse ''[[nolo contendere]]'' y condergar realizar trabayos a la comunidá y a sometese al test de drogues de manera mensual.<ref>washingtonpost.com [http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/13672551.html?dids=13672551:13672551&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=AUG+27%2C+1997&author=Thomas+Heath&pub=The+Washington+Post Iverson ye condergáu a 3 años de llibertá condicional] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629060824/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/13672551.html?dids=13672551:13672551&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=AUG+27,+1997&author=Thomas+Heath&pub=The+Washington+Post |date=2012-06-29 }}, consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> En 2002, presuntamente tres una engarradiella, echó a la so esposa Tawanna de la casona na que moraben, y a la nueche siguiente, un enfurecido Iverson foi a buscala al apartamentu del so primu. Ésti nun-y dexó entrar, a pesar de que yera Iverson el que pagaba l'arriendu de la casa. Según l'informe de la policía, el xugador amenació con matar al so primu Charles Jones y al compañeru d'habitación de Jones amosándo-yos una pistola semiautomática. Tolos cargos fueron finalmente retiraos por cuenta de les contradicciones de los testigos.<ref>thesmokinggun.com [http://www.thesmokinggun.com/archive/iversonpc1.html The Smoking Gun: Archivu], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref><ref>absolutenow.com [https://web.archive.org/web/20080922105358/http://www.absolutenow.com/mugshots/allen_iverson.html Allen Iverson Mugshots], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> El 24 de febreru de 2004, Iverson, un veceru regular de los casinos, foi descubiertu mexando nuna papelera del casino Bally's Park Place, en [[Atlantic City]], a vista de tol personal. La direición del casino prohibió-y la entrada pa tola vida.<ref name="casín">marca.com [https://www.marca.com/2010/03/09/baloncestu/nba/1268124808.html Prohiben a Iverson la entrada a dos casinos polos sos problemes d'apuestes], consultáu en xineru de 2013</ref> El 9 d'avientu de 2005, dempués de ganar colos Sixers a [[Charlotte Bobcats]], colar al Trump Taj Mahal, onde tuvo una disputa cola direición del casino por cuenta de una mano de póker de tres cartes na cual el xugador negar a devolver los 10.000 dólares que la banca pagáralu por error. Sicasí, les regles de los casinos de Atlantic City informen que cuando se desembolsa por error a favor d'un xugador, ésti tien de devolver el dineru que nun ganó llexítimamente nel xuegu.<ref name="casín" /> En [[2005]], [[David Stern]] estableció un códigu de vistimienta prohibiendo a los xugadores camisetes ensin mangues, pantalones anchos, gorres de [[béisbol]], bandanas, camisetes al altor de les rodíes, gafes de sol dientro del pabellón, xoyes o botes Timberland.<ref>espn.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2195141 Códigu de Vistimienta de la NBA], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> En resume, tou lo conocío como "cultura del [[hip-hop]]". Los castigos por violación del códigu incluyíen multes y posibles sanciones por repitíes violaciones. Iverson criticó'l códigu de Stern diciendo que "nun va camudar el calter d'una persona independientemente del tipu de ropa que lleves", y que "acomuñar la vistimienta hip-hop cola violencia, les drogues o una mala imaxe ye de racistes". Iverson tamién dixo que la publicidá de munchos patrocinadores destacaos de la NBA, como [[Nike]], [[Reebok]], [[Puma]] y [[Adidas]], ta bien influyida pola cultura del hip-hop.<ref>popstarsplus.com [http://www.popstarsplus.com/sports_alleniverson.htm Allen Iverson Fan Page], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> El 2 de xineru de 2007 foi multáu con 25.000 dólares por criticar al árbitru Steve Javie tres l'alcuentru ente'l so equipu los Nuggets ante los sos excompañeros de los 76ers. Mientres el partíu, el xugador foi espulsáu del mesmu por dos faltes téuniques. Darréu, Iverson diría que Javie "tien daqué personal conmigo desque entré a la lliga" y que "intenta faeme paecer malu".<ref>espn.com [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2721633 Iverson multáu con 25.000 dólares pola NBA], consultáu en xunu de 2008 (n'inglés)</ref> N'abril de 2011, una patrulla de policía dio-y l'altu mientres conducía un [[Lamborghini Esperteyu]] y, al comprobar los datos del vehículu, deciden inmovilizalo por cuenta de una falsificación realizada pol xugador pa nun pagar un impuestu estatal. Iverson respondiólos: "Llévense'l coche si quieren, tengo 10 más... ¿ye que nun saben quién soi?"<ref>marca.com [https://www.marca.com/2011/04/10/baloncestu/nba/1302423518.html Allen Iverson a la Policía: "Llévense'l mio coche si quieren, tengo 10 más"], consultáu en xineru de 2013</ref> N'avientu de 2012 perdió la so luxosa casona n'[[Atlanta]], valorada en 4,5 millones de dólares, metanes una batalla llegal debíu al divorciu cola so esposa Tawanna, lo que-y fixo plantegar se'l buscar un nuevu equipu pa tornar a les canches.<ref>ambito.com [http://www.ambito.com/noticia.asp?id=665676 Iverson, en bancarrota y ensin casona], consultáu en xineru de 2013</ref> == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == * [http://www.nba.com/playerfile/allen_iverson/ Perfil de Allen Iverson en NBA.com] * [http://www.basketball-reference.com/players/i/iversal01.html Basketball-Reference.com: Allen Iverson] * [http://www.myspace.com/ai_crossover3 Allen Iverson: Myspace] * [http://www.si.com/nba/2017/03/07/allen-iverson-michael-jordan-crossover-interview-videu: Sports Illustrated] {{socesión| títulu=Primer eleición del [[Draft de la NBA]] | predecesor=[[Joe Smith]] | periodu=[[Draft de la NBA de 1996|1996]]| socesor=[[Tim Duncan]] | títulu2=[[Rookie del Añu de la NBA|Rookie del Añu]] | predecesor2= [[Damon Stoudamire]]| periodu2=[[1996]]-[[1997|97]] | socesor2=[[Tim Duncan]] | títulu3=[[MVP de la Temporada de la NBA|MVP del All-Star Game]] | predecesor3= [[Tim Duncan]] &<br />[[Shaquille O'Neal]]<br />[[Shaquille O'Neal]]| periodu3=[[2001]]<br />[[2005]] | socesor3=[[Kobe Bryant]]<br />[[LeBron James]] | títulu4=[[MVP de la Temporada de la NBA|NBA MVP de la Temporada]] | predecesor4=[[Shaquille O'Neal]] | periodu4=[[2000]]-[[2001|01]] | socesor4=[[Tim Duncan]]}} {{NF|1975||Iverson, Allen}} {{Tradubot|Allen Iverson}} [[Categoría:Xugadores de baloncestu de Virxinia]] [[Categoría:Xugadores de baloncestu de la NBA]] [[Categoría:Xugadores de baloncestu de la seleición masculina d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]] [[Categoría:Miembros del Basketball Hall of Fame]] i0ky5micpqplxf89ld8v49xz1054v2g Alemanes 0 140348 4499582 4473111 2026-06-10T05:18:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499582 wikitext text/x-wiki {{Ficha de grupu étnicu |grupu=Alemanes |imaxe = Germans colax.jpg |descripción = '''Alemanes destacaos''': 1<sup>a</sup> fila: [[Martín Lutero]] • [[Otto von Bismarck]] • [[Ludwig van Beethoven]] • [[Immanuel Kant]] • [[Johann Wolfgang von Goethe]]<br /> 2<sup>a</sup> fila: [[Johannes Gutenberg]] • [[Wolfgang Amadeus Mozart]] • [[Johann Sebastian Bach]] • [[Richard Wagner]] • [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]<br /> 3<sup>a</sup> fila: [[Friedrich Schiller]] • [[Karl Marx]] • [[Hermanos Grimm]] • [[Konrad Adenauer]] • [[Alberto Durero|Albrecht Dürer]]<br /> 4<sup>a</sup> fila: [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]] • [[Karl Friedrich Benz|Karl Benz]] • [[Konrad Zuse]] • [[Marlene Dietrich]] • [[Max Planck]]<br /> 5<sup>a</sup> fila: [[Claudia Schiffer]] • [[Albert Einstein]] • [[Johannes Kepler]] • [[Friedrich Nietzsche]] • [[Heidi Klum]]<br /> 6<sup>a</sup> fila: [[Willy Brandt]] • [[Jürgen Klinsmann]] • [[Wernher von Braun]] • [[Catalina II de Rusia]] • [[Carl Friedrich Gauss]] |población=152 millones<br /><small>Alredor del 2% de la población mundial.</small> | himnu_nacional = ''[[Deutschlandlied|Das Lied der Deutschen]]''<br>''{{small|Cantar d'Alemaña}}''<br><center></center>[[Ficheru:National anthem of Germany - O.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]] |allugamientu = {{bandera2|Alemaña}} - 82 millones |asentamiento1 = {{USA}} |población1 = 50,764,352 |ref1 = <ref>https://web.archive.org/web/20130402220059/http://www.german-times.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1127&Itemid=68</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160226114236/http://america.aljazeera.com/articles/2014/7/3/a-little-piece-ofgermanyintheheartofbrazil.html</ref> |asentamientu2 = {{BRA}} |población2 = 12,000,000 |ref2 = <ref>{{Cita web |url=http://www.passeiweb.com/na_ponta_lingua/sala_de_aula/geografia/geografia_do_brasil/demografia_imigracoes/brasil_imigracoes_alemanha |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110715050625/http://www.passeiweb.com/na_ponta_lingua/sala_de_aula/geografia/geografia_do_brasil/demografia_imigracoes/brasil_imigracoes_alemanha |fechaarchivu=2011-07-15 }}</ref> |asentamientu3 = {{ARG}} |población3 = 3,500,000 |ref3 = <ref>https://web.archive.org/web/20111006142933/http://www.cacw.com.ar/sitio/notes_detalle.php?id=NTk%3D]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100213071340/http://www.embajada-alemana.org.ar/cultures/beques1.htm</ref> |asentamientu4 = {{CAN}} |población4 = 3,203,330 |ref4 = <ref>http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=Y&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Ethnic%20origin&B1=All&Custom=&amp;TABID=1</ref> |asentamientu5 = {{RSA}} |población5 = 1,200,000 |ref5 = <ref>https://web.archive.org/web/20020302121517/http://www.geocities.com/Heartland/meadows/7589/intro_en.html]</ref><ref>[{{cita web |url=http://africanhistory.about.com/od/southafrica/p/AfrikanerGene.htm |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121013012659/http://africanhistory.about.com/od/southafrica/p/AfrikanerGene.htm |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2012 }}</ref> |asentamientu6 = {{FRA}} |población6 = 1,000,000 |ref6 = <ref>http://www.ling.gu.se/projekt/sprakfrageladan/english/varldskarta/eng-fra.html]</ref><ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013</ref> |asentamientu7 = {{AUS}} |población7 = 898,700 |ref7 = <ref>http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013</ref> |asentamientu8= {{CHI}} |población8 = 500,000 |ref8 = <ref>[http://www.dw.de/alemanes-en-chile-ente-el pasáu colonu-y-el presente empresarial/a-14958983-1]</ref> |asentamientu9 = {{GUA}} |población9 = 500,000 |ref9 = <ref>{{Cita web |url=http://www.cobanav.net/folk_select.php?key=7 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161120100008/http://cobanav.net/folk_select.php?key=7 |fechaarchivu=2016-11-20 }}</ref> |asentamientu10 = {{NED}} |población10 = 368,512 |ref10 = <ref>http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&PA=37325eng&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0-1,84,102,139,145,210,225&D6=a&LA=EN&HDR=G2,G3,G4,T&STB=G1,G5&VW=T</ref> |asentamientu11 = {{ITA}} |población11 = 314,604 |ref11 = <ref>{{Cita web |url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/service/256.asp?news_action=300&news_image_id=562996 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110812062733/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110505004542_2.pdf |fechaarchivu=2011-08-12 }}</ref> |asentamientu12 = {{PAR}} |población12 = 290,000 |ref12 = <ref>http://www.worldstatesmen.org/Paraguay.html</ref> |asentamientu13 = {{GBR|Reinu Xuníu}} |población13 = 273,654 |ref13 = <ref>http://www.theguardian.com/uk/2012/dec/14/german-born-population-uk-census</ref> |asentamientu14 = {{SUI}} |población14 = 266,000 |ref14 = <ref>{{Cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sz.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612201655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sz.html |fechaarchivu=2007-06-12 }}</ref> |asentamientu15 = {{PER}} |población15 = 380,000 |ref15 = <ref>http://sisbib.unmsm.edu.pe/bibvirtualdata/publicaciones/inv_sociales/N22_2009/pdf/a05.pdf</ref> |idioma = [[Idioma alemán|Alemán]] |relixón= [[Ilesia católica|Católica]] [[Protestante]] |rellacionaos= }} Los '''alemanes''' (n'[[Idioma alemán|alemán]] ''Deutsche'') son un pueblu que baxa de delles tribus [[pueblos xermánicos|xermániques]] qu'habitaben lo que sería darréu conocíu como la zona de [[idioma alemán|fala alemana]] d'[[Europa]]. Cola fundación de la [[nación]] moderna d'[[Alemaña]], qu'asocedió recién en 1871 y que nun incluyó tol territoriu de fala alemana d'Europa, el términu ''alemanes'' pasó tamién a designar a los residentes d'esta nación. Dientro de l'Alemaña moderna, los alemanes nesti sentíu quedaron definíos pol so [[ciudadanu|ciudadanía]] ([[alemanes federales]], ''Bundesdeutsche''), que s'estrema de los pueblos con raigaños alemanes (''[[Deutschstämmige]]''). Históricamente, nel contestu del [[Imperiu alemán]] (1871-1918) y darréu, los ciudadanos alemanes ([[alemanes imperiales]], ''Reichsdeutsche'') yeren estremaos de los [[alemanes étnicos]] (''[[Volksdeutsche]]''). De los aproximao 100 millones de persones que la so llingua materna ye l'alemán, unos 66-75 millones considérense alemanes. Esisten, amás, 80 millones de persones d'ascendencia alemana n'[[Arxentina]], [[Australia]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[Chile]], [[Estaos Xuníos]], [[Francia]], [[Polonia]], [[Perú]], [[Rusia]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Amás, nel sieglu XIX hubo una importante folada d'inmigrantes alemanes nel departamentu de [[Santander (Colombia)|Santander]], en [[Colombia]]. La mayoría de los alemanes residentes n'otros países nun tienen l'alemán como llingua materna.<ref>{{Cita web |url=http://www.traduccion.at/4.html |títulu=Falantes del alemán nel mundu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120320164829/http://www.traduccion.at/4.html |fechaarchivu=2012-03-20 }}</ref> Esto pon el númberu d'alemanes nel mundu ente 66 y 160 millones, dependiendo del criteriu que s'aplique. Na actualidá, la xente de países onde la mayoría de la población fala alemán o esisten grupos significativos de persones de fala alemana fuera d'Alemaña, como [[Austria]], [[Suiza]], [[Liechtenstein]] y [[Luxemburgu]], desenvolvieron la so propia [[identidá nacional]] y nun se refieren a sigo mesmos como alemanes nel contestu modernu. == Nome == [[Ficheru:Imperium Romanum Germania.png|thumb|Mapa del [[Imperiu romanu]] y [[Germania Magna]] a principios del sieglu 2.]] La pallabra alemana ''[[:wikt:Deutsche|Deutsche]]'' tien los sos oríxenes na pallabra ''diutisc'' (de ''diot''<ref>Esti términu ye [[cognáu]] del antiguu itálicu ''*toutos'' 'pueblu' que darréu dio llugar al axetivu ''totus'' 'tou [el coleutivu]'</ref> que significa 'xente') del [[altu alemán antiguu]], refiriéndose al idioma xermánicu "de la xente". Nun ta claro que tan común, o si foi usáu dalguna vegada, esti términu foi utilizáu como un etnónimo n'alto alemán antiguu. El so usu como un suxetu, ''ein diutscher'' nel sentíu de "un alemán" surde nel [[altu alemán mediu]], evidenciado dende la segunda metá del sieglu XII.<ref> e.g. [[Walther von der Vogelweide]]. ver [[Matthias von Lexer|Lexer]], ''Mittelhochdeutsches Handwörterbuch'' (1872-1878), s.v. "Diutsche". El mediu altu alemán [[Cantar de Roland]] (ca. 1170) has ''in diutisker erde'' (65.6) for "in the German realm, in Germany". The phrase ''in tütschem land'', whence the modern ''Deutschland'', is attested in the late 15th century (e.g. [[Johann Geiler von Kaysersberg]], [[Ship of Fools (satire)|Ship of Fools]], ver Grimm, ''[[Deutsches Wörterbuch]]'', s.v. "Deutsch").</ref> El términu ''alemans'' del [[francés antiguu]] ye tomáu del nome del [[pueblu alamán]]. Ente que la mayoría les [[Llingües romániques]] adoptaron esti términu (hasta'l día de güei), otros idiomes usen una pallabra de raigaños distintos pa referise a los alemanes, como ye'l casu del [[idioma italianu|italianu]] qu'utiliza'l términu del [[nórdicu antiguu]] (''tedeschi'') o los términos [[idioma finés|finlandeses]] y [[idioma estoniu|estonios]] qu'utilicen el términu [[Pueblu saxón|saxones]] (''saksalaiset'' o ''sakslased'').<ref>Una llista mas estensa atopar nel artículu ''Deutsch in anderen Sprachen'' (alemán n'otros idiomes)[[:de:Deutsch in anderen Sprachen|<sup>(de)</sup>]] de la [[Wikipedia n'alemán]]</ref> == Historia == [[Ficheru:Pre Migration Age Germanic.png|thumb|Distribución xeográfica de les tribus xermániques escontra los años 100 - 300.]] Históricamente los alemanes tuvieron estremaos en dellos pueblos o comunidaes distintes. Asina mientres la Edá Media la llingua común nel norte d'Alemaña fueron diversos dialeutos del [[baxu alemán]] mediu, una llingua que comparte numberoses isogloses col [[idioma neerlandés|neerlandés]], ente que'l centru y sur d'Alemaña la llingua predominante yera l'[[altu alemán mediu]]. Na parte oriental esistíen numberosos falantes de [[llingües eslaves occidentales]], especialmente de [[idioma polabo|polabo]] y [[Llingües sorbias|sorabo]]. Los pueblos xermanos dende l'antigüedá reconociérense como pueblos emparentaos, magar nun tuvieron una unidá política y frecuentemente engardíen ente ellos, magar s'estremaben a sigo mesmos como coleutivos de los pueblos eslavos y de los romanos y otros pueblos d'Europa. Los dos principales comunidaes llingüístiques alemanes (la del altu alemán y la del baxu alemán) remanecieron claramente mientres la [[Edá Media]]. La [[lliga hanseática]] amestó los pueblos del norte d'Alemaña con comunidaes escandinaves y báltiques, ente que'l centru y sur d'Alemaña yera otru ámbitu cultural distintu. Nesi periodu dambes comunidaes formaben parte d'una unidá política, altamente descentralizada que yera'l [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], el tratáu de [[paz de Westfalia]] en 1648, dexó un territoriu que darréu se convertiría na actual Alemaña. La [[contrarreforma]] sumó a la división llingüística del país, la división relixosa, una y bones el sur y oeste d'Alemaña siguiría siendo fundamentalmente católicu, ente que los [[ilesia luterana|luteranos]] yeren más numberosos nel norte. {{ensin referencies}} == Nacionalismu == {{AP|Nacionalismu alemán}} Al igual que n'otros países d'Europa, el nacionalismu llegó a Alemaña mientres el sieglu XVIII y XIX. El [[nacionalismu alemán]] basóse tradicionalmente nel idioma y la cultura, por cuenta de la falta d'un estáu centralizáu. L'oxetivu del nacionalismu alemán nel sieglu {{versalita|xix}} foi unificar los diversos estaos más pequeños nun Estáu nacional alemán únicu. Mientres el sieglu XIX creóse una forma estandarizada d'alemán usáu na alministración sobre la base del [[altu alemán]]. Dende mediaos del sieglu XIX el [[baxu alemán]] empezó a perder prestíu frente a la nueva forma de llingua estandarizada (magar mientres la edá media'l baxu alemán tuviera enforma prestíu al ser la llingua oficial de la [[Lliga hanseática]]). La supresión francesa y les [[Guerres Napoleóniques]], son consideraes como les principales causes del nacionalismu surdíu nos estaos alemanes. A partir de la confrontación contra Francia, y el surdimientu l'imperialismu rusu n'Europa oriental, los alemanes progresivamente empezaron a identificase más cola alministración del so país. Hasta entós predominaren les llealtaes o sentimientos patrióticos escontra la mesma ciudá o rexón d'orixe. == Relixón == Na actualidá, los alemanes son principalmente cristianos, estremándose equitativamente ente protestantes y católicos. Históricamente los protestantes superaben a los católicos, representando dos terceres partes del país, principalmente na zona norte. Cola perda de les rexones protestantes depués de la [[Segunda Guerra Mundial]], sumáu amás al aumentu del agnosticismu y [[ateísmu]] na rexón esti del país, la población protestante menguó hasta llegar a un porcentaxe similar al que representa'l catolicismu. Anguaño esisten rexones rurales y urbanes onde'l cristianismu dexó de predominar (principalmente les rexones qu'antes pertenecíen a l'Alemaña del bloque Esti). {{ensin referencies}} Per otra parte, la inmigración traxo principalmente católicos (italianos, polacos y croates). == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://german.about.com/library/blfamous1.htm Alemanes famosos.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016072650/http://german.about.com/library/blfamous1.htm |date=2007-10-16 }} * [http://german.about.com/library/blerfinder.htm Inventores alemanes, austriacos y suizos.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026070527/http://german.about.com/library/blerfinder.htm |date=2007-10-26 }} * [http://german.about.com/library/blfamger100-01.htm Los 100 alemanes destacaos.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120170056/http://german.about.com/library/blfamger100-01.htm |date=2007-11-20 }} {{Tradubot|Alemanes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Etnies d'Europa]] [[Categoría:Persones d'Alemaña]] [[Categoría:Sociedá d'Alemaña]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 6oakghrjyonie3lxdz95c5rw7nrdffp Saint Seiya 0 142928 4499581 4496702 2026-06-10T04:13:14Z CommonsDelinker 488 [[c:User:Krd|Krd]] esborró l'archivu "Saint_Seiya_logo.jpg" en Commons porque No permission since 2 June 2026. 4499581 wikitext text/x-wiki {{infobox animanga encabezáu |títulu = Saint Seiya<tr><td colspan="2" style="text-align: center;"> </td></tr> |xéneru = [[cine d'aición|Aición]], [[Cine d'aventures|aventura]], [[cine fantásticu|fantasía]] |nome_ja = 聖鬥士星矢 |nome_ja_trad = Seinto Seiya }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = |títulu_otros = |mangaka = [[Masami Kurumada]] |non_cat = si |editorial = [[Shūeisha]] |editorial_otros = {{bandera|Alemaña}} [[Planet Manga]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea|Ivrea]]<ref>{{cita web |url=http://www.editorialivrea.com/ARG/saintseiya/index.htm |títulu=Saint Seiya, Los Caballeros del Zodiacu |fechaaccesu=19 de xineru de 2071 |editor=Editorial Ivrea |allugamientu=Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180707103105/http://www.editorialivrea.com/ARG/saintseiya/index.htm |fechaarchivu=2018-07-07 }}</ref><br />{{bandera|Brasil}} [[Conrad Editora]]<br />{{bandera|Canadá}} {{bandera|Estaos Xuníos}} [[VIZ Media]]<ref>{{cita web |url=http://www.viz.com/knights-of-the-zodiac-saint-seiya |títulu=Knights of the Zodiac (Saint Seiya) |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |editor=VIZ Mediu |allugamientu=Estaos Xuníos |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110227201945/http://www.viz.com/knights-of-the-zodiac-saint-seiya |fechaarchivu=27 de febreru de 2011 }}</ref><br />{{bandera|España}} [[Planeta DeAgostini]], [[Glénat]]<ref name="ssglenat">{{cita web |url=http://www.edicionesglenat.es/fitxa.aspx?pid=154 |títulu=Saint Seiya - Los Caballeros del Zodiacu |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |editor=Ediciones Glénat |ubicación=España |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110814034243/http://www.edicionesglenat.es/fitxa.aspx?pid=154 |fechaarchivu=2011-08-14 }}</ref><br />{{bandera|Francia}} [[Kana (editorial)|Kana]]<br />{{bandera|Italia}} [[Granata Press]], [[Shot]]<br />{{bandera|Méxicu}} [[Grupu Editorial Vide]]<ref>{{cita web |url=http://mundovid.com/search.php?search_query=Los Caballeros+del Zodiacu&x=0&y=0 |títulu=Los Caballeros del Zodiacu |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |editor=Mundu VIDE |allugamientu=Méxicu}}</ref>, [[Panini Cómics]]<br />{{bandera|Taiwán}} [[Ching Win Publishing]] |revista = ''[[Shūkan Shōnen Jump]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = 15 de setiembre de 1986 |fecha_fin = 15 d'Abril de 1991 |num_volume = 28 |llista_volume = Volúmenes de Saint Seiya |ref_volume = |ann_m = 1829 }} {{Infobox animanga principal |tipu = Anime |títulu = ''Saint Seiya'' |títulu_otros = |direutor = [[Kōzō Morishita]] (1-73)<br />[[Kazuhito Kikuchi]] (74-114) |producción = |guión = [[Takao Koyama]] (1-73)<br />[[Yoshiyuki Suga]] (74-114) |estudiu = [[Toei Animation]] |cadena = [[TV Asahi]] |llicencia= [[Toei Animation Inc]] '''<sup>[[América Llatina|LA]]</sup>''' <br/> {{bandera|Estaos Xuníos}} [[DiC Entertainment]], [[A.D. Vision]] |cadena_otros = {{bandera|Costa Rica}} {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Perú}} {{bandera|Méxicu}}{{bandera|Colombia}} {{bandera|Brasil}} {{bandera|Chile}} {{bandera|Venezuela}} [[Cartoon Network Llatinoamérica]](2003-2006)<br /> {{bandera|Estaos Xuníos}}{{bandera|Australia}} [[Cartoon Network (Estaos Xuníos)|Cartoon Network]](2003-2004), [[Azteca America]](2001-2009)<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Anime Network]]<br/>{{Bandera|Canadá}} [[YTV]]<br/>{{bandera|Méxicu}} [[TV Azteca]] (Azteca 7/Azteca 13), [[Televisa]] (Canal 5) <br />{{bandera|El Salvador}} [[TCS Canal 4|Canal 4]], [[TVX, (Canal 23)|TVX]]<br />{{bandera|Nicaragua}} [[Nicavisión]], [[Telenica|Telenica (Tn8)]] <br />{{bandera|Panamá}} [[Telemetro Canal 13]], [[RPC TV Canal 4]] <br />{{bandera|República Dominicana}} [[Telesistema 11]]<br />{{bandera|Brasil}} [[Rede Manchete]], [[Rede Bandeirantes]]. <br />{{bandera|Bolivia}} [[Red Uno]] <br />{{bandera|Perú}} [[América Televisión]], [[Panamericana Televisión]], [[Red TV]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Canal 7 (Arxentina)|ATC]], [[Magic Kids]](1995-2001), [[Cablín]], [[Telefé]](1992-2009) <br />{{bandera|Colombia}} [[Caracol Televisión|Caracol TV]], [[Canal Uno (Colombia)|Canal Uno Inravisión (R.T.I. Televisión)]], [[Citytv (Bogotá)]]<br />{{bandera|Chile}} [[Chilevisión]], [[Etc TV]]<br />{{bandera|Venezuela}} [[Televen]] <br />{{bandera|Ecuador}} [[Ecuavisa]], [[RTU, Radio y Televisión Xuníes|RTU]]<br />{{bandera|Francia}} [[TF1]]<br />{{bandera|Italia}} [[Odeon TV]], [[Italia 7]], [[Junior TV]]<br />{{bandera|España}} [[TVE]], [[La 2]], [[Telecinco]], [[Buzz (televisión)|Buzz]], [[Cartoon Network (España)|Cartoon Network]], [[Cuatro (España)|Cuatro]], [[Animax España|Animax]]<br />{{bandera|Portugal}} [[RTP1]], [[Sociedade Independente de Comunicação|SIC]], [[SIC Gold]], [[Animax Portugal|Animax]]<br />{{bandera|Mónacu}} [[Télé Monte-Carlo]]<br /> {{bandera|Paraguái}} [[Telefuturo]]<br />{{bandera|Uruguái}} [[Canal 4]] {{bandera|Costa Rica}} [[Canal 13]] |música = [[Seiji Yokoyama]] |repartida = |fecha_entamu = 11 d'ochobre de 1986 |fecha_fin = 1 d'abril de 1989 |duración = |num_episodios = 114 |llista_episodios = Episodios de Saint Seiya |ref_episodios = |imdb = 0161952 |ann_aop = 429 |conteníu = }} {{Infobox animanga principal |tipu = Novela |títulu = ''Saint Seiya Gigantomachia'' |títulu_otros = |mangaka = [[Tasuya Hamazaki]] |editorial = [[Shūeisha]] |editorial_otros = |fecha_entamu = 23 d'agostu de 2002 |fecha_fin = 16 d'avientu de 2002 |num_volume = 2 |llista_volume = Saint Seiya Gigantomachia |conteníu = }} {{Infobox animanga principal |tipu = OVA |títulu = ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'' |títulu_otros = |direutor = [[Shigeyasu Yamauchi]] |producción = |guión = [[Michiko Yokote]] |estudiu = [[Toei Animation]] |cadena = [[Sky Perfect]] |llicencia= {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Toei Animation Inc]] '''<sup>[[Estaos Xuníos|EEXX]], [[América Llatina|LA]]</sup>''' |cadena_otros = {{bandera|Nicaragua}} {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Perú}} {{bandera|Méxicu}}{{bandera|Colombia}} {{bandera|Brasil}} {{bandera|Chile}} [[Cartoon Network Llatinoamérica]], [[I.Sat|I.Sat (Adult Swim)]], [[Crunchyroll]]<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Azteca America]]<br />{{bandera|Guatemala}} [[Azteca Guatemala]] <br />{{bandera|Méxicu}} [[TV Azteca]] ([[XHIMT-TV|Canal 7]])<br /> {{bandera|Panamá}} [[RPC TV Canal 4]] <br />{{bandera|Colombia}} [[Citytv (Bogotá)]]<br />{{bandera|Ecuador}} [[RTU, Radio y Televisión Xuníes|RTU]]<br />{{bandera|España}} [[Animax España|Animax]]<br />{{bandera|Portugal}} [[Animax Portugal|Animax]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Telefe]]<br />{{bandera|Bolivia}} [[Red Uno]]<br />{{bandera|Perú}} [[Panamericana Televisión]]<br />{{bandera|Venezuela}} [[Televen]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[TCS Canal 4|Canal 4]], [[TCS Canal 6|Canal 6]]<br />{{bandera|Hondures}} [[Televicentro (Hondures)|Canal 5]] <br />{{bandera|Chile}} [[Etc TV]]<br /> |música = [[Seiji Yokoyama]] |repartida = |fecha_entamu = 9 de payares de 2002 |fecha_fin = 12 d'abril de 2003 |duración = |num_episodios = 13 |llista_episodios = Episodios de Saint Seiya Hades |ref_episodios = |imdb = 0805448 |ann_aop = 1797 |conteníu = }} {{Infobox animanga principal |tipu = OVA |títulu = ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen'' |títulu_otros = |direutor = [[Tomoharu Katsumata]] |producción = |guión = [[Yōsuke Kuroda]] |estudiu = [[Toei Animation]] |cadena = {{bandera|Xapón}} [[Sky perfect]] |llicencia= {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Toei Animation Inc]] '''<sup>[[Estaos Xuníos|EEXX]], [[América Llatina|LA]]</sup>''' |cadena_otros = {{bandera|Bolivia}} {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Perú}} {{bandera|Méxicu}}{{bandera|Colombia}} {{bandera|Brasil}} {{bandera|Chile}} [[I.Sat|I.Sat (Adult Swim)]], [[Crunchyroll]] <br />{{bandera|Méxicu}} [[TV Azteca]] ([[XHIMT-TV|Canal 7]]) <br />{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Azteca America]]<br />{{bandera|Guatemala}} [[Cartoon Network (Méxicu)|Cartoon Network]]<br />{{bandera|Panamá}} [[RPC TV Canal 4]] <br /> {{bandera|Colombia}} [[Citytv (Bogotá)]]<br />{{bandera|Chile}} [[Etc TV]]<br />{{bandera|Venezuela}} [[Televen]]<br />{{bandera|Ecuador}} [[RTU, Radio y Televisión Xuníes|RTU]]<br />{{bandera|El Salvador}} [[TCS Canal 4]], [[TCS Canal 6|Canal 6]]<br />{{bandera|Hondures}} [[Televicentro (Hondures)|Canal 5]]<br />{{bandera|Perú}} [[Panamericana Televisión]] |música = [[Seiji Yokoyama]] |repartida = |fecha_entamu = 17 d'avientu de 2005 |fecha_fin = 16 de febreru de 2007 |duración = |num_episodios = 12 |llista_episodios = Episodios de Saint Seiya Hades#Infiernu |ref_episodios = |imdb = 0485069 |ann_aop = 5964 |conteníu = }} {{Infobox animanga principal |tipu = OVA |títulu = ''Saint Seiya Hades Elysion-Hen'' |títulu_otros = |direutor = [[Tomoharu Katsumata]] |producción = |guión = [[Akatsuki Yamatoya]] |estudiu = [[Toei Animation]] |cadena = [[Sky perfect]] |llicencia= [[Toei Animation Inc]] '''<sup>[[América Llatina|LA]]</sup>''' <br/> {{bandera|Estaos Xuníos}} [[DiC Entertainment]], [[A.D. Vision]] |cadena_otros = {{bandera|Nicaragua}} {{bandera|Arxentina}} {{bandera|Perú}} {{bandera|Méxicu}}{{bandera|Colombia}} {{bandera|Brasil}} {{bandera|Chile}} [[Crunchyroll]]<br />{{Bandera|Venezuela}} [[Televen]]<br />{{bandera|Méxicu}} [[TV Azteca|TV Azteca (Canal 7)]] <br /> {{bandera|Nicaragua}} [[Telenica|Telenica (Tn8)]] <br />{{bandera|Colombia}} [[Citytv (Bogotá)]]<br />{{bandera|Ecuador}} [[RTU, Radio y Televisión Xuníes|RTU]] |música = [[Seiji Yokoyama]] |repartida = |fecha_entamu =7 de marzu de 2008 |fecha_fin = 14 d'agostu de 2008 |duración = |num_episodios = 6 |llista_episodios = Episodios de Saint Seiya Hades#Elíseos |ref_episodios = |imdb = |ann_aop = 8763 |conteníu = }} {{Infobox animanga principal |tipu= ONA |títulu= ''Saint Seiya Soul of Gold |títulu_otros= |estudiu= [[Toei Animation]] |estudiu2= |cadena_otros= Daisuki<br />{{bandera|Estaos Xuníos}} {{bandera|Méxicu}} {{Bandera|UNASUR}} {{bandera|Brasil}} {{bandera|España}} {{bandera|Alemaña}}{{bandera|Arabia Saudita}} {{bandera|Italia}} [[Crunchyroll]] |desarrollador= |distribuidor= |llanzamientu= |género= |clasificación= |fecha_entamu= [[11 d'abril]] de [[2015]] |num_episodios = [[Episodios de Saint Seiya Soul of Gold|13]] |imdb= |ann_aop=14016 |ann_m= |conteníu= }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya Next Dimension |títulu_otros = |mangaka = [[Masami Kurumada]] |editorial = [[Akita Shoten]] |editorial_otros = {{bandera|España}}{{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea|Ivrea]] |revista = ''[[Shōnen Champion]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = 27 d'abril de 2006<ref name ="manga">{{cita web |url=http://www.akitashoten.co.jp/magazine/detail/mag_series_id/1/mag_id/1696/ |títulu=Ediciones antigües de la revista ''Shōnen Champion'' |fechaaccesu=25 de marzu de 2009 |editorial=Akita Shoten |idioma=Xaponés}}</ref> |fecha_fin = |num_volume = [[Saint Seiya Next Dimension|12]] |ref_volume = |ann_m = 6880 }} {{Infobox animanga principal |tipu= Anime |títulu= ''Saint Seiya Ω Chapter Mars hen. |títulu_otros= |direutor= [[Morio Hatano]] |mangaka= |producción= Tomoharu Matsuhisa<br /> Gō Wakabayashi |guión= Reiko Yoshida |non_cat= |estudiu= [[Toei Animation]] |estudiu2= |cadena= [[TV Asahi]] |llicencia= {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Toei Animation Inc]] '''<sup>[[Estaos Xuníos|EEXX]], [[América Llatina|LA]]</sup>''' |cadena_otros = {{Bandera|CHI}} [[Etc...TV|ETC TV]] (2014-Presente)<br />{{bandera|Portugal}} [[SIC K]], [[Biggs (canal de televisión)|Biggs]] |editorial= |editorial_otres revista música= [[Toshihiko Sahashi]] |repartida= |desarrollador= |distribuidor= |llanzamientu= |género= |clasificación= |fecha_entamu= [[1 d'abril]] de [[2012]] |fecha_fin= [[31 de marzu]] de [[2013]] |duración= 23 min. aprox <small>(c/o de los episodios)</small> |num_episodios= 51 |llista_episodios= Episodios de Saint Seiya Ω#Primer Temporada |num_volume= |imdb= |ann_aop=14016 |ann_m= |conteníu= }} {{Infobox animanga principal |tipu= Anime |títulu= ''Saint Seiya Ω Chapter Palas hen. |títulu_otros= |direutor= [[Tatsuya Naganime]]<ref>{{cita web |url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=14016 |títulu=Saint Seiya Ω (2nd season) equipu téunicu |fechaaccesu=13 d'abril de 2013 |editorial=Anime News Network |idioma=inglés}}</ref> |mangaka= |producción= Tomoharu Matsuhisa<br /> Gō Wakabayashi |guión= Yoshimmi Narita |non_cat= |estudiu= [[Toei Animation]] |estudiu2= |cadena= [[TV Asahi]] |cadena_otros = {{bandera|Portugal}} [[Biggs (canal de televisión)|Biggs]] |editorial= |editorial_otres revista música= [[Toshihiko Sahashi]] |repartida= |desarrollador= |distribuidor= |llanzamientu= |género= |clasificación= |fecha_entamu= [[7 d'abril]] de [[2013]] |fecha_fin= [[30 de marzu]] de [[2014]] |duración= 23 min. aprox <small>(c/o de los episodios)</small> |num_episodios=46 |llista_episodios= Episodios de Saint Seiya Ω#Segunda Temporada }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya The Lost Canvas |mangaka = [[Shiori Teshirogi]]<br />[[Masami Kurumada]]<small> (Versión Orixinal)</small> |editorial = [[Akita Shoten]] |editorial_otros = {{bandera|Méxicu}} [[Panini Comics]]<br /> {{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea]]<br />{{bandera|España}} [[Glénat]]<br />{{bandera|Brasil}} [[JBC]]<br />{{bandera|Italia}}[[Editorial Panini]] |revista = ''[[Shōnen Champion]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = [[24 d'agostu]] de 2006<ref name="manga(2)">{{cita web |url=http://www.akitashoten.co.jp/CGI/autoup/backno.cgi?key=backno&bunrui=001 |títulu=Ediciones antigües de la revista ''Shōnen Champion'' |fechaaccesu=24 de marzu de 2009 |editorial=Akita Shoten |idioma=Xaponés}}</ref> |fecha_fin = [[6 de mayu]] de 2011 |num_volume = [[Volúmenes de Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology|25]] |ann_aop = 8470 }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya The Lost Canvas Anécdotes |mangaka = [[Shiori Teshirogi]]<br />[[Masami Kurumada]] |editorial_otros = {{bandera|Méxicu}} [[Panini Comics]]<br /> {{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea]]{{bandera|España}} [[Glénat]]<br />{{bandera|Brasil}} [[JBC]]<br />{{bandera|Italia}}[[Editorial Panini]] |revista = ''[[Shōnen Champion]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = [[7 d'ochobre]] de 2011 |fecha_fin = [[8 de xunu]] de 2016 |num_volume = [[Volúmenes de Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology#Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology - Anécdotes|16]] }} {{Infobox animanga principal |tipu = OVA |títulu = Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology |títulu_otros = |direutor = [[Osamu Nabeshima]] |música = [[Kaoru Wada]] |estudiu = [[TMS Entertainment]] |cadena_otros = {{bandera|España}} [[Animax España|Animax]] (02-09-2010)<br /> {{bandera|Méxicu}} [[Azteca 7]] (05-05-2011)<br /> {{bandera|Francia}} [[AB Groupe]] (23-02-2011)<br />{{bandera|Chile}} [[Rede Televisión]] (11-12-2011)<br />{{bandera|Portugal}} [[SIC Radical]] (08-02-2015) |fecha_entamu = [[24 de xunu]] de 2009 |fecha_fin = [[20 de xunetu]] de 2011 |num_episodios = [[Episodios de Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology|26]] |imdb = |ann_aop = 10547 }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya Episodiu G Volume Cero - Aioros |mangaka = [[Megumu Okada]]<br />[[Masami Kurumada]] |editorial = [[Akita Shoten]] |non_cat=si |editorial_otros = {{bandera|Méxicu}} [[Editorial Kamite|Kamite]] {{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea|Ivréa]]<br />{{bandera|España}} [[Glénat]]<br />{{bandera|Italia}} [[Editorial Panini]]<br />{{Bandera|Brasil}} [[Conrad Editora]] |revista = ''[[Champion Rede]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = 19 d'ochobre de 2007<ref name="manga2">{{cita web |url=http://www.akitashoten.co.jp/CGI/autoup/backno.cgi?key=backno&bunrui=020 |títulu=Ediciones antigües de la revista ''Champion Rede'' |fechaaccesu=24 de marzu de 2009 |editorial=Akita Shoten |idioma=Xaponés}}</ref> |fecha_fin = 19 de xineru de 2008 |num_volume = [[Volúmenes de Saint Seiya Episodiu G|1]] }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya Episodiu G |mangaka = [[Megumu Okada]]<br />[[Masami Kurumada]] |editorial = [[Akita Shoten]] |non_cat=si |editorial_otros = {{bandera|Méxicu}} [[Editorial Kamite|Kamite]]<br />{{bandera|Arxentina}} [[Editorial Ivrea|Ivrea]]<br />{{bandera|España}} [[Glénat]], [[Editorial Ivrea|Ivrea]]<br />{{bandera|Italia}} [[Editorial Panini]]<br />{{Bandera|Brasil}} [[Conrad Editora]] |revista = ''[[Champion Rede]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = 19 d'avientu de 2002<ref name="manga2"/> |fecha_fin = 19 de xunu de 2013 |num_volume = [[Volúmenes de Saint Seiya Episodiu G|20]] }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya Saintia Sho |títulu_otros = |mangaka = [[Chimaki Kuori]] |editorial = [[Akita Shoten]] |editorial_otros = |revista = ''[[Shōnen Champion Rede]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_empecipio = Setiembre de 2013 |fecha_fin = Anguaño en publicación |num_volume = [[Saint Seiya Saintia Sho#Volúmenes|10]] |ref_volume = |ann_m = 6880 }} {{Infobox animanga principal |tipu = Manga |títulu = Saint Seiya Episodiu G Assassin |mangaka = [[Megumu Okada]]<br />[[Masami Kurumada]] |editorial = [[Akita Shoten]] |non_cat=si |editorial_otros = {{bandera|España}} [[Editorial Ivrea|Ivrea]] |revista = ''[[Champion Rede]]'' |demografía = [[Shōnen]] |fecha_entamu = 14 d'abril de 2014 |fecha_fin = Anguaño en publicación |num_volume = [[Volúmenes de Saint Seiya Episodiu G#Saint Seiya Episodiu G: Assassin|11]] }} {{infobox animanga principal |tipu = Otros |títulu = Películes |conteníu = <li>[[Saint Seiya Gekijōban]]<li>[[Kamigami non Atsuki Tatakai]]<li>[[Shinku non shōnen densetsu]]<li>[[Saishū seisen non senshi tachi]]<li>[[Entamu de la saga del cielu]]<li>[[Saint Seiya: Legend of Sanctuary]] }} {{Infobox animanga principal |tipu = Otros |títulu=Videoxuegu |conteníu = [[Videoxuegos de Saint Seiya|Vease l'anexu correspondiente]] }} {{Infobox animanga principal |tipu = Otros |títulu=Banda sonora |conteníu = [[Banda sonora de Saint Seiya|Vease l'anexu correspondiente]] }} {{Infobox animanga zarru}} {{Nihongo|'''''Saint Seiya'''''|''聖闘士星矢''|Seinto Seiya}} ye un [[manga]] de xéneru [[shōnen]] creáu en 1985 por [[Masami Kurumada]] y publicáu orixinalmente dende xineru del añu siguiente na revista [[Shūkan Shōnen Jump]] de la editorial [[Shūeisha]] hasta avientu de [[1990]]. Foi afechu darréu nuna serie d'[[anime]] de 145 episodios. Tamién se producieron cinco [[película|películes]] [[Animación|animaes]] y una película con animación [[Animación per ordenador|CG]], amás de delles [[precuela|precueles]] y [[Remortina (arte)|remortines]] oficiales de la hestoria orixinal. Publicáronse 108 capítulos de la manga xunto con una edición especial, faciendo un total de 109 en formatu ''[[tankoubon]]'', estremáu en 28 volúmenes con tres sagues (arcos argumentales) principales: Santuariu, Poseidón y Hades. Foi reimpreso y reeditáu en formatu Wideban, Bunkoban y Kanzenban y tamién el llamáu "Remix", la producción en tres ediciones (2002, 2007 y 2012). Dempués de l'adautación al anime dos series más fueron producíes: la manga tituláu ''[[Saint Seiya Lost Canvas]]'' pol estudiu [[TMS Entertainment]] y ''[[Saint Seiya Omega]]'' por [[Toei Animation]]. Al contrariu de ''Saint Seiya Lost Canvas'', ''Saint Seiya Omega'' foi animada y nun foi sinón hasta dempués que se realizó una adautación a la manga, anque curiosamente dambes series son ''[[Serie derivada|spin-off]]''. Un tercer anime producíu por Toei Animation, ''[[Saint Seiya Soul of Gold]]'' que la so emisión empezó'l [[11 d'abril]] de [[2015]], la serie narra los fechos posterior a la destrucción del Muriu de los Llamentos, onde [[Aioria de Leo]] ye'l protagonista y espierta metanes Asgard xunto a los demás caballeros doraos. Anguaño ''Saint Seiya'' sigue vixente cola manga ''[[Saint Seiya Next Dimension]]'', continuación oficial de la serie que la so versión animada foi confirmada pa un futuru,<ref>{{cita web |url=http://www.anmtvla.com/2012/11/saint-seiya-next-dimension-toei.html |títulu=Next Dimension sera animáu |fechaaccesu=20 d'agostu de 2013 |editorial=Anmtvla}}</ref> y con ''Saint Seiya Saintia Sho''. Manga publicáu anguaño en ''[[Akita Shoten]]'' dibuxáu por Chimaki Kuori. La serie centrar nun grupu de mozos guerreros denominaos «caballeros» (o «santos»), que'l so protagonista principal ye [[Seiya]] (caballeru que porta l'armadura de Pegasu). Estos guerreros lluchen del llau de la diosa griega [[Atenea|Athena]] reencarnada na humana [[Saori Kido]] pa protexer a la humanidá de les fuercies del mal que quieren apoderar la [[Tierra]]. Pa les sos batalles, cada caballeru utiliza la so enerxía interior amestada al universu (el «[[cosmos]]»), les sos téuniques especiales de llucha, y les sos [[armadura (combate)|armadures]] (orixinalmente llamada ''cloth''), toes inspiraes en caúna de les 88 [[constelación|constelaciones]]. Tanto la manga orixinal como l'adautación al anime tuvieron gran ésitu en [[Xapón]], asina tamién en países europeos como [[Francia]], [[Italia]], [[España]], [[Portugal]], y na mayoría de los países llatinoamericanos.<ref name = "kotzoncn">{{cita web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2003-08-02/knights-of-the-zodiac-on-cartoon-network |títulu=News: Knights of the Zodiac on Cartoon Network |fechaaccesu=2 de febreru de 2011 |fecha=2 d'agostu de 2003 |editor=Anime News Network |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bandai.com/about/pr.cfm?pr_id=59 |títulu="Knights of the Zodiac" Repeats International Success in the U.S. With Unique Toyline |fechaaccesu=2 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2004 |editor=Bandai.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170805015204/http://www.bandai.com/about/pr.cfm?pr_id=59 |fechaarchivu=2017-08-05 }}</ref> Sicasí, l'anime nun se tradució al inglés, sinón hasta la so llegada a [[Estaos Xuníos]] en 2003.<ref name = "kotzoncn"/> Nun [[ranking]] realizáu en llinia en [[Xapón]] y publicáu en 2005 por [[TV Asahi]] de los 100 meyores animes de la hestoria, ''Saint Seiya'' algamó'l puestu númberu 11,<ref>{{cita web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-09-23/tv-asahi-top-100-anime |títulu=TV Asahi Top 100 Anime |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012 |fecha=23 de setiembre de 2005 |editor=Anime News Network |idioma=inglés}}</ref> ente que n'otru ranking realizáu nel 2006 algamó'l puestu númberu 25.<ref>{{cita web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2006-10-13/japan%27s-favorite-tv-anime |títulu=News: Japan's Favorite TV Anime |fechaaccesu=2 de febreru de 2011 |fecha=13 d'ochobre de 2006 |editor=Anime News Network |idioma=inglés}}</ref> Nel añu 2016, pal trentenu aniversariu de la manga clásicu de ''Saint Seiya'' de Masami Kurumada, facer en Xapón una esposición conmemorativa con munchos productos rellacionaos el clásicu manga de Saint Seiya (Masami Kurumada) y al anime clásicu de Saint Seiya (Toei Animation). Esta gran esposición conmemorativa, llevar a cabu tamién en China en Hong Kong.<ref name="saintseiya-ten_1"> saintseiya-ten.jp</ref> Numberosos productos conmemorativos (un art book, un CD de música, figures d'aición, monederos, pintures, cartelos, reló, figures, etc.) pal 30 aniversariu de la manga de Masami Kurumada y l'animación de Toei, realizar nel añu 2016.<ref name="saintseiya-ten_1"> saintseiya-ten.jp</ref> El 2 d'agostu de 2017, el sitiu web Cinematoday.jp reveló que Netflix y Toei Animation van producir un remake de la serie, que va ser dirixida por Yoshiharu Ashino y la primer temporada va tener 12 episodios que va tomar los eventos del Tornéu Galácticu y los Caballeros de plata.<ref>{{cita web |url=https://www.cinematoday.jp/news/N0093379|títulu="Saint Seiya" reanimation! Produced as Netflix orixinal CG animation|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|editor=Cinematoday|idioma=xaponés}}</ref> N'abril de 2018 anúnciase una serie Live Action pa la manga orixinal de Masami Kurumada, que va ser realizáu polos chinos Tencent Pictures.<ref>https://blogue.screenweek.it/wp-content/uploads/2018/04/saint-seiya-cover.jpg</ref> == Argumentu == === Saga del Santuariu === ==== El Tornéu Galácticu ==== [[Ficheru:Greece Epidauros - ancient theatre.jpg|thumb|left|260px|Imaxe del Teatru griegu en [[Epidauro]], que ye bien similar al coliséu onde [[Seiya de Pegasu|Seiya]] gana l'armadura de Pegasu.]] ''[[Saori Kido]]'', direutora de la fundación Graude, entama un tornéu ente los caballeros (El Tornéu Galácticu) nel cual participen guerreros con poderoses armadures y que son conocíos como los ''Caballeros de Bronce'', quien lluchen non yá por motivos personales, sinón tamién pola acobiciada y misteriosa Armadura Dorada. Mentanto na antigua [[Grecia]] un mozu llamáu [[Seiya de Pegasu|Seiya]] combate contra'l so rival Casio pa poder llograr l'armadura de Pegasu. Al ganalo, Seiya llogra llograr l'armadura, non ensin antes ser alvertíu pol Patriarca de nun usala pa beneficiu personal sinón nel nome de la xusticia. Esa mesma nueche Seiya y la so maestra [[Santos d'Atenea#Santos de plata|Marin de l'Águila]] fuelguen nel so llar hasta que son atacaos por suxetos comandados por [[Santos d'Atenea#Santos de plata|Shaina de Ophiuchus]], maestra de Casio, ya intenten matalo p'arrampuñar la so armadura. Seiya porta l'armadura y derrota a los sos enemigos en segundos, amás de destruyir la mázcara y ver la cara de Shaina, lo cual según les regles del [[Santuariu (Saint Seiya)|Santuariu]] ta prohibíu. Shaina clama vengación xurando matar a Seiya pola so osadía. De regresu en [[Xapón]], Seiya atopar colos sos antiguos amigos, compañeros d'orfanatu na niñez, contra los cualos va vese obligáu a combatir si decide participar nel tornéu. Seiya acepta col únicu oxetivu de poder atopar a la so hermana, aprovechando que'l tornéu ye tresmitíu a nivel mundial. El so primer rival fuera del tornéu foi Jabu quien-y diz que dexe l'armadura a Saori y quitar a encomalo y dambos amuesen les sos capacidaes y Saori diciendo que se van ver nel tornéu si ye que se da, pero'l so rival nel tornéu ye ''Geki de sietestrellu'' a quien llogra ganar usando la so astucia y téuniques como'l Meteoru de Pegasu, que Jabu detecto por ser una variante d'una téunica de puñu y que ye similar a la suya y falando de que son 100 golpes per segundu a lo menos . Sicasí la so verdadera prueba ye'l so combate contra ''[[Shiryū de Dragón]]'' a quien llogra ganar con munchos entueyos y quedando dambos en cantu de la muerte. Depués del combate, Seiya axunta fuercies y llogra salvar a Shiryū al cutir el corazón del [[Dragón]] que se dibuxa y desdibuja del so llombu gracies al so cosmos; Shiryū queda en delda con él por salvalu la vida. Nel tornéu, que sigue ensin más entueyos, revélense poderosos guerreros como ''[[Hyōga de Cisne|Hyoga del Cisne]]''. Na manga, él viaxa dende [[Siberia]] pa cumplir cola misión encamentada pol santuariu: esaniciar a toos por transgredir la llei del Patriarca, que diz que nun pueden usar les armadures pa beneficiu propiu. Sicasí, dempués de reparar el combate de Seiya y Shiryū camuda la so opinión alrodiu de los caballeros. Nel anime, él a cencielles forma parte del tornéu como combatiente, ensin problemes p'acabar col so oponente ''Ichi Santu d'Hidra'', y testigu del combate ente'l Pegasu y el Dragón. [[Ficheru:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|250px|thumb|El diseñu del coliséu onde s'apuesta'l tornéu galácticu inspírase direutamente nel Coliséu de Roma.]] Tamién destaca l'apaición d'un mozu llamáu ''[[Shun d'Andrómeda]]'' quien a pesar de la so apariencia tienro y débil llogra ganar el primer alcuentru al so oponente ''Jabu del Unicorniu'' (quien entartallara al so oponente Ban de Lleón Menor y quebráu la so armadura). Una vegada dada la victoria a Shun el combate ye atayáu pola repentina apaición d'un misteriosu personaxe dientro de la caxa de l'armadura dorada. Ésti resulta ser '''[[Ikki de Fénix]]''', l'hermanu mayor de Shun. ==== Fénix: los caballeros negros ==== Ikki, hermanu de Shun, el Caballeru del [[Fénix]], tornó entamando tomar vengación contra la Fundación Kido por maltratalo y unviáu a la Isla de Reinar Muerte cuando yera pequeñu. Ataca al so hermanu Shun ensin tatexu llanzando y dexándolo nel suelu d'un golpe y de camín rompiendo la so armadura nel so costazu. ''Jabu el Caballeru d'Unicorniu'' y ''Nachi el Caballeru de Llobu'' traten de detenelu, pero dambos son ganaos fácilmente d'un solu golpe, a Jabu nel so costazu rompiendo la so armadura na hombrera, Jabu tando bien debilitáu yá, y Nachi foi ganáu ensin que Ikki fixera más que la so "Puñu pantasma" de calter psíquicu. ''[[Los Caballeros Negros]]'' nel casu, les solombres de Fenix, apaecen y roben l'Armadura d'Oru de Sagitario inutilizando a Seiya y los demás al saber tolos sos movimientos nun pudiendo estos faer nada, amás de tar escosos; de toes formes nun rápidu intentu, los caballeros de bronce llogren recuperar cuatro fragmento de l'armadura amosando que si yeren cimeros, éstos siendo los dos brazos y los dos piernes. Seiya, Shiryu, Hyoga y Shun van tres el Fénix el cual pruébase l'armadura d'Oru de Sagitario robada y camudada na so forma pola fundación Kido pa camuflala del Santuariu, y dempués de ganar a los caballeros negros, los más poderosos sirvientes de Ikki dende la isla de reinar muerte, que habíense apropiáu y estremáu de les partes de l'armadura, llogren recuperar casi tolos fragmentos de l'armadura d'oru, sacante cinco pieces. tamién xuniendo les sos fuercies ganen al poderosu Ikki, que na versión de Toei, esta ayuda a los Santos a da-y una idea de lo que yera'l poder de Dócrates, el sonota saint. Los caballeros reagrúpense y Shiryū decide partir a ''Jamir'', onde habita [[Mu de Aries]], la única persona capaz de reparar armadures, por que ésti repare les armadures de Pegasu y de Dragón, que fueren estropiaes nel combate. Mu esplícalu que namái va poder faelo arramando la so sangre en dambes armadures. Shiryū facer a cuenta de la so vida, mientres Seiya, Hyoga y Shun van en busca del Fénix pelos montes. Estos tiénense que volver enfrentar a los caballeros negros. Seiya confronta al ''Pegasu Negru'' pudiendo ganalo fácilmente; sicasí, ésti llogra cutilo colos sos puños negros, envelenando la so sangre y debilitándolo gradualmente. Hyoga enfrentar al ''Cisne Negru'', a quien vence, pero ésti arrinca'l cisne que s'atopa nel cascu de la so armadura y tresferir al Fénix pa tresmiti-y les téuniques del Cisne. Finalmente Hyoga atopar con Ikki, pero ésti aprovecha la conocencia del Cisne negru y ganar fácilmente. Shun atopar con ''Andrómeda negru'' a quién gana con muncho esfuerciu. A la fin, llega Shiryu pa enfrentase col ''Dragón Negru'' (na manga, el Dragón negru ye sofitáu pol so hermanu, un personaxe ciegu quien lu ayuda revelando los movimientos de los sos oponentes). Seiya, en cantu de la muerte, ye salváu por Shiryu, quien abre unos furos en Seiya marcando la so constelación pa espulsar el sangre contaminada. Darréu van en busca del Fénix. Ikki enfrentar a Shiryu y a Shun nun fieru combate; tou paez perdíu hasta qu'apaez Seiya, recuperáu de les sos firíes, xunto con Hyoga. Na llucha, l'armadura dorada xúnese y protexe a Seiya de Ikki, ayudando a ganalo. Ikki, derrotáu, cúnta-yos los tarrecibles momentos vivíos na Isla de Reinar Muerte. Pa convertise nun caballeru viose obligáu a asesinar al so maestru, demostrando d'esta manera l'odiu que tenía no más fondo del so ser. D'esta manera decide acabar cola Fundación Graude y con tou lo que se rellacionaba con ello, incluyendo al so hermanu. De secute apaez [[Dócrates]], un caballeru unviáu pol ''Santuariu'' pa recuperar l'Armadura d'Oru. Dócrates ordenar a Ikki que-y apurra'l cascu de l'armadura d'oru, pero ésti niégase y apurrir a Seiya. Ikki, nun últimu esfuerciu ataca a Dócrates, resultando dambos soterraos pol esbarrumbamientu del monte. Aun así, los esbirros de Dócrates llogren llevase toles partes de l'armadura, sacante'l cascu doráu, qu'agora ta en manes de Seiya y los sos compañeros. Toos cuerren pa ponese a salvo pero Ikki, dafechu debilitáu, nun llogra faelo y muerre estrapáu. Los caballeros dexen una cruz nel llugar; Hyoga cuelga'l crucifixu que-y regaló'l so madre antes de morrer. Col cascu de l'armadura dorada nes sos manes, los Caballeros de Bronce tien entá una ventaya sobre los sos enemigos. Más tarde, nel Valle de la Muerte, los soldaos de Dócrates buscar ente los escombros. Dócrates llevantar de los escombros y prepárase pa vengase de Fénix pol so osadía. Mentanto nel Santuariu tou ye un caos, col cambéu de Patriarca, la rivalidá entre Shina y Marin desagua nun combate nel que Shina derrota a Marin y da-y una paliza brutal, teniendo que ser detenida por Aioria. Dócrates llega a la fundación y secuestra a Saori y a Tatsumi. Los caballeros van al coliséu onde se realizó'l Tornéu Galácticu pa intercambiar el cascu doráu por Saori y Tatsumi. Sicasí, Dócrates engañar, ordenando a los sos soldaos llevase'l cascu. Estos son interceptaos por Hyoga quien esperaba fuera. Entá dientro'l coliséu, Dócrates busca matar a Seiya, yá qu'él venció al so hermanu Casio pa consiguir l'armadura del Pegasu. Shun y Seiya ataquen a Dócrates, pero ésti demuestra ser demasiáu poderosu. Hyoga entra col cascu doráu y utiliza una téunica que-y enseño'l so maestru pa conxelar les piernes de Dócrates. Ensin poder movese, ésti ye atacáu por Shun y Seiya, y cai derrotáu. Los caballeros dan cuenta que los guerreros del Santuariu nun se van dar por vencíos hasta que llogren el cascu doráu. Arles, el gran Patriarca del Santuariu, desespérase y manda a Geist y a los sos Caballeros de los Abilsos a llograr el cascu doráu de los Caballeros de Bronce. Y que'l Patriarca había exiliáu del santuariu a Geist, Delfín, Aguamala y Culiebra marina, prometió-yos perdón si lleváben-y el cascu doráu. Geist y los sos caballeros tomen l'aición ofensiva y roben unu de los buques petroleros de la Fundación Graude. Manden un ultimátum a los Caballeros de Bronce: si nun se presenten col cascu doráu en 24 hores, ellos van fundir el buque, contaminando per meses l'océanu y matando a tolos sos tripulantes. Seiya y los sos amigos nun tienen opción y van al buque onde los ataquen los Caballeros de los abilsos. Llogren salvar el buque, pero Geist y los sos aliaos escapen col cascu doráu. Pa recuperalo, escorrer hasta la Isla Calavera onde los combaten. Seiya, a puntu de ser ganáu por Geist, ye protexíu una vegada más pol casu doráu. D'esta manera Geist ye vencida y el cascu recuperáu. Ensin munches claves sobre l'enemigu del Santuariu, Seiya, Shiryu y Hyoga deciden dir colos sos respeutivos maestros pa preguntar avera'l Santuariu. Shun ye comisionado pa curiar de Saori y del cascu doráu. Nos Cinco Picos de China, Dohko esplícalu a Shiryu que'l Caballeru de Cristal, maestru de Hyoga, decidiera falar col Patriarca al dase cuenta del mal que taba faciendo. Sicasí, el Patriarca utiliza'l so Golpe Pantasma pa controlar el so mente y mandar de regresu a Siberia. Mentanto, en Grecia Seiya engarradiella contra Shaina y los sos cómplices, pero apaez Marin y da-y a entender que Hyoga ta en problemes. Hyoga llega a Siberia buscando al so maestru, pero ve que tola xente del pueblu ta construyendo una pirámide de xelu pal Caballeru de Cristal. Hyoga nun quier creelo y va buscar al so maestru, quien lo recibe con un golpe. Hyoga nun quier engarrar cola única persona a la que podía llamar "padre", pero'l Caballeru de Cristal nun-y dexa opción y Hyoga engarradiella col so maestru. El golpe del Patriarca empieza a debilitase; al distrayese con un dolor de cabeza, Hyoga ataca col so Rescamplu d'Aurora y vencer. Yá ensin el control del Patriarca, el Caballeru de Cristal destrúi la pirámide de xelu y muerre. Ensin pistes del cascu doráu, Arles manda a Fornax, el Caballeru de la Llapada, a atacar el coliséu del Tornéu Galácticu y la casona Graude, tou esto col fin de faer que Saori sala del so escondite pa quitar el cascu doráu. Mentanto, nuna cabaña nel monte, Saori y Tatsumi ven como s'ambura'l coliséu y la casona, pero Shun nun los dexa dir. Tatsumi ignora a Shun y va a la casona, onde ye prindáu y torturáu. Sabiendo l'allugamientu de la cabaña, Fornax llega y empieza a amburar el monte. Shun intenta defender la cabaña del fueu, pero ye inútil y queda envolubráu nes llapaes. Nesi momentu, les llapaes álcense y nel cielu apaez la figura del Ave Fénix. El Caballeru del Fénix apaez d'ente les llapaes col so hermanu Shun, y con un Golpe Pantasma gana a Fornax. ==== Los Santos de plata: La llucha pola armadura d'oru ==== Seiya y Hyoga lleguen de Siberia y ven que Ikki volvió d'ente los muertos pa engarrar al so llau. Mientres, Arles yá nun tien otra opción y manda a Misty del Llagartu, Caballeros de Plata, a matar a Seiya. Xunto con Misty, Arles manda a Marin, Caballeru Femenín de l'Águila y maestra de Seiya. Mientres un paséu na sablera, Seiya atopar con Misty y con Marin. Kiki, escuderu y aprendiz de Mu, quien acompañaba a Seiya, utiliza'l so poder pa traer l'armadura del Pegasu por que pudiera engarrar. Marin esplícalu a Seiya que Misty ye un Caballeru de Plata y qu'él non lo podrá ganar; de la mesma, Marin traviesa l'armadura de Seiya. Seiya cai, pero Misty sorprender al ver la facilidá cola que Marin matar, asina que dempués de soterrar el cuerpu, Misty diz-y a Marin que se vaya y desentierra el cuerpu de Seiya, dándose cuenta que sigue con vida. La engarradiella ente Misty y Seiya dura pocu y Seiya ye quien gana. Pero apaecen Asterión, Caballeru del Llebrel (Perru de Caza), y Moisés, Caballeru de la Ballena. Dambos son Caballeros de Plata y manquen seriamente tanto a Marin como a Seiya, pero a la fin son derrotaos. Seiya espierta na sablera y ve un mensaxe que-y dexó Marin. "Seiya: por favor, curia de Atena". Tolos Caballeros de Bronce axuntar nel coliséu pa descifrar el mensaxe de Marin. Na antigüedá, los Caballeros protexíen a la diosa Atena, pero entá nun s'atoparen con ella. Tatsumi diz-yos que tán mal, yá que Atena siempres tuvo al so llau, y revela que Saori Kido ye la encarnación de la diosa. Nun acaben los Caballeros de Bronce de salir del so plasmu, cuando apaez un nuevu Caballeru de Plata, Babel de Centauru, quien tien el poder d'apoderar el fueu. Más poderosu que Fornax, resulta ser un oponente poderosu. Hyoga enfrentar a él, defendiendo al grupu cola so barrera d'aire frío; sicasí, llueu s'escosa polos incesantes ataques de Babel. Nesi momentu apaecen trés figures misterioses nel coliséu, quien primero namái reparen engarrar pero más tarde ataquen a Babel, diciendo que son "Caballeros d'Aceru". Hyoga aprovecha la distraición de Babel y acaba con él. Los Caballeros d'aceru retírense ensin vierbu dalguna. dexando a los caballeros de bronce y a Saori "Atena" en tracamundiu. Agora los Caballeros conocen la so verdadera misión: protexer a Athena del Patriarca del Santuariu. Nun intentu por dir al Santuariu pa ver que taba pasando, Seiya, Shun y Shiryu queden atrapaos nuna isla al cayer l'avión que los tresportaba debíu al poder mental d'Espartanu, unu de los Caballeros de Plata. Na isla, Shaina enfrentar con Seiya, ente que Shun enfrenta a Algol de Perseo. Nel so ataque, Shun queda convertíu en piedra pal plasmu de Seiya y Shiryu. Algol ye'l posesor del Escudu d'Aguamala, que tien l'habilidá de convertir en piedra a aquél que lo vea. Seiya, nun intentu d'ataque, tamién queda convertíu en piedra. Shiryu trata de lluchar contra Algol, pero resúlta-y complicáu yá que evita mirar l'escudu d'Aguamala. Llueu se da cuenta que pa poder vencelo, tien de sacrificar la so vista. Col so deos destrúyese los güeyos. Ensin poder ver l'escudu d'Aguamala, Shiryu matu a Algol, lo cual dexa que Seiya y Shun vuelvan a la normalidá; sicasí, los güeyos de Shiryu nun pueden sanar y queda ciegu. Ensin poder ver, Shiryu decide volver col so maestru Dohko en China. En Xapón, nel cuartel soterrañu de los Caballeros, Ikki tien diferencies colos demás Caballeros de Bronce y decide viaxar solo. Neso, Jamián, Caballeru de Plata del Cuervu y criador de cuervos, manda a les sos mascotes por que secuestren a Saori. Seiya escorrer y salva a Saori, pero queda bien estropiáu de la so manzorga. Arrodiáu per Jamián y por Shaina, Seiya decide llanzase al vaciu, pero nun engañar a Shaina. A otru día, Shaina baxa a buscar a Seiya y a la muyer que protexía, Saori. Embaxo, Saori ve que Seiya ta esmorecíu pola cayida. Shaina intenta asustar a Saori, pero esta usa'l so cosmoenergía y Shaina reconocer como la enerxía de Athena. Jamián llega ya intenta atacar a Saori, pero Hyoga y Shun lleguen pa evitalo. Con Jamián muertu y Atena del llau de los Caballeros de Bronce, Shaina decide fuxir. Dempués d'eso, apaecen dos Caballeros de Plata frente a Saori, Seiya, Hyoga y Shun. Estos caballeros son Dante de Cerbero y Capela de Auriga, que vienen matar a Seiya. Dante utiliza les sos cadenes pa llanzar a Hyoga y a Shun a un abismu, pero gracies a la cadena d'Andrómeda nun se manquen. Neso, el Caballeru del Fénix apaez y col so poder fai una llinia que dixebra -según diz- la vida de la muerte a quien l'encruz, retando a los caballeros de plata. Dambos cruciar. Fénix vence a Capella col so Golpe Pantasma ente que Shun acaba con Dante. Fénix dexar pa tornar a la isla de Reinar Muerte al ser desafiáu por Jango, el nuevu xefe de los caballeros negros, ente ellos el ''Fénix negru''. Ikki atopar en desventaxa cuando Seiya y compañía intervienen ayudaos polos caballeros d'aceru. Arles destrúi la isla con una erupción volcánica, pero Ikki y los demás pueden escapar en ganando a Jango y los caballeros negros. Seiya nun soporta que'l so amigu Shiryu esti ciegu y decide dir buscar a Mu pa ver si tien dalguna cura. En Jamir Seiya atopa a Kiki, quien-y diz que nun vio a Mu dende va dellos díes. Kiki diz-y a Seiya qu'esiste una agua sagrao que seique pueda sanar los güeyos de Shiryu. Seiya xube'l monte onde s'atopa l'agua y al tornar con Kiki atopar con Aracne, Caballeru de Plata de Tarántula. Una vegada más, Kiki tráilu a Seiya la so armadura de Pegasu per mediu del so poder mental, y ésti llogra vencer a Aracne. En China Shiryu atopar con Okko, con quien compitió pola armadura del Dragón. Shiryu ye ganáu por Okko, yá que perdió la so fuercia d'engarradiella, pero recupera'l so espíritu y derrota a Okko. Entós, decide volver colos sos collacios. Antes de dir al santuariu, Shiryu enfrentar a Mázcara de muerte que foi unviáu por Arles p'atopar a los caballeros de Aries y Llibra. Poco dempués, el cascu doráu sume de les manes de los Caballeros de Bronce, ente que les otres partes de l'armadura dorada sumen tamién del Santuariu. Nun llagu, metanes unos montes desconocíos, dambes partes atópense y l'armadura dorada fundir na agua. De vuelta en Xapón, Seiya y Shaina vuelven enfrentase cuando apaez Aioria (hermanu de Aioros) unviáu por Arles pa recuperar el cascu y ganar a los caballeros de bronce. Cuando Aioria enterar de que'l so hermanu nun foi un traidor y que salvo a Atena, perdona a Seiya y apaecen trés Caballeros de plata: Sirius del Can Mayor, Dio de Musca y Argeti de Hércules. Seiya atopar en problemes cuando apaez l'armadura dorada y visti a Seiya pa ganar a los caballeros de plata. Aioria xura protexer a Atena y encárgalu a Seiya l'armadura dorada. Cuando Athena Saori entérase que l'armadura nun ta nel Santuariu, decide preparar un viaxe pa visitar al Patriarca nel Santuariu (na manga, L'armadura de Sagitario camuda de forma porque Kido camuflar por que'l santuariu nun lu afayara). Shun atopar con June (compañera so na isla d'Andrómeda), que lu cunta que Milo d'Escorpión destruyó la isla y derrotáu a Albiore (el maestru de Shun). June tarrez que Shun tamién venza nel santuariu asina que-y torga dir, cuando apaecen otros caballeros d'Andrómeda: Reda y Spicca qu'intenten sacrificar a Shun por que'l santuariu se apiade d'ellos, pero Shun puede vencelos (na manga, esta llucha dar nel [[monte Fuji]]). '''Versión de la manga''' * Na engarradiella contra Ikki toos afayen que son hermanos. Mitsumasa Kido tuvo 100 fíos pel mundu. Foi entós que Aioros pidiólu que los reclutara pa ser Caballeros. Esta ye la razón principal pola que Ikki esplota n'odiu.<ref>{{cita web |url=http://submanga.com/c/20313/13 |títulu=http://submanga.com/c/20313/13 |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170803192109/http://submanga.com/c/20313/13 |fechaarchivu=2017-08-03 }}</ref> Ikki acaba cola mayoría de los Caballeros Negros na isla, reclutando a dalgunos como sirvientes p'acabar col so propiu maestru. Sicasí, l'armadura del Fénix tener Jango. * Depués de la engarradiella contra Ikki, los Caballeros de plata busquen a los de bronce per mandatu del patriarca pa matalos; causen un temblón y el monte viense embaxo. Mu de Aries tele tresporta a los 4 caballeros Negros y a los de bronce menos a Ikki, quien se niega. Depués engaña a los Caballeros platiaos faciéndo-yos ver nuna ilusión que los Caballeros Negros son los de Bronce. Ye según Centauru llega a la sablera a soterrar al supuestu Cisne, Llebrel al supuestu Andrómeda, y Ballena al supuestu Dragon. Ye asina cuando Llagartu nun cree que Marin ganó y soterró a Pegasu, polo que se queda tras. Afaya a Pegasu vivu y asocede la batalla ente dambos. * Dragón engarra contra Perseo pero ensin Espartanu. * Saori esplíca-yos a los Caballeros de bronce qu'ella ye Atena; sicasí, ellos nun-y creen. Yá que siguen enoxaos polos combates y pola revelación que Ikki ye'l so mediohermanu, deciden nun sofitala nel combate contra'l santuariu. Nesi momentu, apaez Jamián de Cuervu y raptar. * Shun vese engarráu a June de Camaleón y ésta déxa-y ver la so cara. ==== Los Santos d'Oru: La batalla de los dolce cases ==== [[Ficheru:Stoa in Athens.jpg|250px|left|thumb|Les cases del [[Santuariu (Saint Seiya)|Santuariu]] tán basaes en diverses arquitectures de los templos griegos.]] La batalla empecipia cuando los caballeros y Athena tán en busca del Patriarca yá que Saori anunciólu que llueu diríen al Santuariu a velo. Apaez una figura encapuchada quien los guía escontra onde s'atopa'l Patriarca; esplícalos que tienen de travesar les 12 cases del Zodiacu pa poder velo (cosa que naide llogró). De secute, esta persona revélase como Ptolemy de la Flecha, y tórga-yos siguir, diciendo que nun los dexará llegar siquier a Aries, la primer casa. Ptolemy atacar con fleches, pero Seiya ye capaz de baltalo fácilmente col so ataque de meteoritos. Tou paez salir bien; sicasí, danse cuenta que Athena recibe una flecha dorada nel so pechu. Ptolemy diz-yos que l'únicu quien puede retirar la flecha ye'l Patriarca y al clavase la flecha empecipió un ciclu de doce hores que al rematar la flecha travesaría'l so corazón por completu y namái tienen esi tiempu pa travesar les 12 cases. La primer casa ye la de Mu de Aries, que al ver les sos armadures bien estropiaes polos combates anteriores ufiérta-yos humildemente componer les sos armadures yá que con elles nun van ser rivales pa los caballeros doraos, una vegada terminaes les armadures tomen muncha vida y coles sos defenses completes y reforzaes, pasen a la siguiente casa y empecipien la engarradiella con [[Aldebarán de Tauro]]; él tórga-yos el pasu porque nun los cree capaces de ganar a un Caballeru d'Oru. Seiya alza'l so cosmos al máximu y consigue corta-y el cuernu derechu; Tauro dexar pasar pero Shiryu y los demás tienen de ganalo antes de poder siguir. Seiya adelantrar a la casa de Xéminis, y algamar los demás. Danse cuenta que la casa ye un llaberintu, y cada vez que traten d'entrar la casa tornar hasta'l principiu. Shiryu, na so ceguera, llogra percibir la salida y adelántrase con Seiya ente que Shun y Hyoga queden tras engarrando contra l'armadura vacía de Xéminis. L'armadura de Xéminis ye controlada por saga dende la sala del patriarca (quien en realidá ye'l caballeru de Xéminis). Nun ataque, Hyoga ye unviáu a una dimensión desconocida pero Shun aguanta y con ayuda de Ikki, quien s'atopa na isla de Kanon, llogra ganar a Saga, Caballeru d'Oru de Xéminis. Shun llogra travesar la casa y mentanto Hyoga que pola mor del ataque de Xéminis ye unviáu a otra dimensión, apaez de secute na casa de Llibra. Esta casa foi enantes curiada por Dohko, el maestru de Shiryu. Ende apaez Camus el caballeru d'Acuariu que fuera maestru del Caballeru de Cristal, maestru de Hyoga. Camus falta enforma al Caballeru de Cristal y ataca a Hyoga y el barcu onde s'atopaba la so madre mandándolo a les fondures del mar onde taba fundíu onde naide va poder algamar, pos cree que tien d'esprendese del pasáu pa convertise nun verdaderu Caballeru d'Oru. Sicasí, Hyoga intenta atacalo pero ye ganáu fácilmente pola so téunica d'Execución d'Aurora matándolo d'esta forma y faciendo que'l so cosmos escastar cola so muerte (cosa que sienten los demás caballeros nel momentu). Camus fai-y a Hyoga un féretro de xelu onde'l so cuerpu va permanecer na casa de Llibra folgando en paz y nun va poder ser destruyíu polos caballeros doraos. Na siguiente casa, de Cáncer, Seiya y Shiryu atopar con Mázcara de muerte nuna casa que ta llena de cadabres qu'enantes fueron víctimes sos y les sos almes nun pueden folgar en paz. Seiya llogra pasar mientres Shiryu quédase engarrando contra Mázcara de muerte. Ésti atacar y manda la so alma a la Llomba de Yomotsu, la frontera ente'l mundu de los vivos y el mundu de los muertos. Shiryu atopar coles almes de Hyoga y de Athena. En cantu de la muerte, Shyriu ye salváu poles oraciones de Shunrei, compañera d'infancia de Shiryu mientres el so entrenamientu nos cinco picos y ayudar a tornar pa vencer a Mázcara de muerte, sicasí la so alma ye unviada nuevamente a Yomotsu. Ante la medrana de que pueda tornar nuevamente Mázcara de la Muerte decide dir al valle de la muerte a acabar con Shiryu. L'alma de Shiryu llogra espertar el so séptimu sentíu pa combatilo, mientres el combate l'armadura de Mázcara Mortal abandonar por nun ser un caballeru lleal a la diosa Athena dexándolo indefensu y Shiryu vencer y facer cayer a Yomotsu. La so alma torna al so cuerpu lo cual fai que recupere la vista, y a la salida atopar con Shun y diríxense a la casa de Leo. Seiya llega a la casa de Leo y atópase con Aiora, pero él ta controláu pol golpe satánicu del Patriarca que lu hipnotizó depués de que la verdadera Athena y los Caballeros de bronce reveláren-y la verdá del so hermanu Aioros y la única forma de romper la hipnosis ye matando a una persona. Depués d'una engarradiella cruel na que ta a puntu d'acabar con Seiya, Cassios intervién p'ayudar y revéla-y a Seiya la verdá del so comportamientu, y sacrifícase, llogrando que suma'l control del Patriarca sobre'l caballeru de Leo. Aiora cola memoria repuesta llévase'l cadabre de Cassios y dexar avanzar a la casa de Virgo, alvirtiendo que nun dexen que'l Caballeru de Virgo, [[Shaka de Virgo|Shaka]], abra los güeyos. Shaka llogra ganar con facilidá a Seiya, Shiryu y Shun, pero neso llega Ikki pa defendelos. Los dos llogren sostenese nel combate; Shaka dase cuenta que pa poder ganar a Ikki tien de quitar los sos cinco sentíos. Pa realizar esti ataque, Shaka tien d'abrir los güeyos, y Ikki dexar p'asina espertar el so séptimu sentíu y enfrentalo. La engarradiella llega a tal grau que se cree que dambos morrieron, cuando en realidá fueron unviaos a una dimensión paralela. Col camín abiertu, los demás pueden avanzar a la casa de Llibra. Esta casa ye curiada por Dohko, maestru de Shiryu, quien decide nun lluchar contra ellos. Sicasí, esplícalos que Hyoga, al salir de la Llomba de Yomotsu, fuera atrapáu por Camus d'Acuariu nun ataúd de xelu. Camus fuera maestru del Caballeru de Cristal, maestru de Hyoga. Camus ataca a Hyoga y el barcu onde s'atopaba la so madre, pos cree que tien d'esprendese del pasáu pa convertise nun verdaderu Caballeru d'Oru. Sicasí, Hyoga intenta atacalo pero ye ganáu pola so téunicu Execución d'Aurora. Pa lliberar, Shiryu utiliza la espada de l'armadura d'oru de Llibra; sicasí, Hyoga atópase en cantu de la muerte pol fríu de Camus. Pa salvalo, Shun ayudar a recuperar el so calor corporal al utilizar la so enerxía cósmica, a cuenta de la so vida. Nel templu de Escorpio, Seiya y Shiryu enfrentar a Milo, pero nun son rivales pal santu hasta qu'apaez Hyoga recuperáu y col cuerpu de Shun nes sos manes, Hyoga apurrir a los otros santos y diz-yos que vaigan a la siguiente casa, Milo y hyoga tienen una poderosa engarradiella na que Hyoga llogra conxelar a Milo, pero al empar queda bien quebráu pola aguya escarlata del escorpión Milo reconoz el valor de Hyoga y afaya que realmente ta del llau de Athena polo que lo salva y dexar dir a la siguiente casa. La siguiente casa ye'l templu de Sagitario, supónse que nun taba protexíu por naide porque'l so guardián ta muertu pero Seiya sospriéndese cuando s'atopa nel so interior l'armadura d'oru d'esi signu y esta intenta ataca-y, tou tratar d'una prueba que Aioros el caballeru de Sagitario impunxo dende'l más allá a los caballeros de bronce la cual llogren pasar con ésitu y tres una paré atopen un mensaxe del caballeru esplicándo-yos el motivu d'esa prueba polo que toos echar a llorar al lleer les pallabres conmovedores del caballeru escontra ellos y escontra la diosa Athena. El grupu llega a la casa de Capricorniu onde Shura el Santu d'oru d'esa casa apaez y enfréntase a los santos de bronce, Shiryu decide enfrentalo y los otros dirixir a la siguiente casa, Shura llogra afayar el puntu débil de Shiryu al baxar la guardia cola so téunica "El filu de Escalibur" llogró destruyir fácilmente l'escudu de Shiryu, al trate indefensu Shiryu nun tuvo otra salida que suicidase pa matar al so enemigu con un "L'últimu dragón", una téunica bien efectiva, pero suicida. Poco primero de morrer el Santu d'oru cai na cuenta de que ta lluchando nel bandu equivocáu y dexa el so armadura a Shiryu que se salva gracies a la proteición de l'armadura d'oru de Capricorniu. N'acuariu, Seiya, Hyoga y Shun atopen a Camus, Hyoga decide enfrentalo solu y los otros dos siguen alantre, el maestru quien enseñó a Hyoga tou lo que sabe, intento protexe-y zarrándo-y nel ataúd de xelu, pero'l so compañeru sacar d'él y agora vense obligaos a lluchar, pero esta vegada en serio, Hyoga derrota a Camus, pero dambos cayen na engarradiella y a cambéu Hyoga apriende daqué del so nuevu maestru, la execución de l'aurora que ye'l poder más fuerte del caballeru d'Acuariu. Na casa de Llibra fixo que'l barcu onde fuelga l'alma de la madre de Hyoga fundir hasta lo más fondo onde'l nun llegara pa poder soterrar los sos sentimientos tamién. En Piscis Seiya y Shun atopar con Afrodita de Piscis el más bellu y letal de los santos d'oru según el patriarca, el so poder son les roses pirañes, na última casa del Zodiacu que ye la que'l protexi enfrentar al santu d'Andrómeda al cual llánza-y una rosa envelenada qu'en cuántu se vuelva colorada absorbería tola so sangre y Shun va tar muertu. Magar la destrucción de la so armadura y por aciu l'usu del so cosmos Shun vence al caballeru doráu de Piscis. A parte afayar qu'esti caballeru ye quien realmente provocó la destrucción de la isla Andrómeda atacando pel costazu al maestru de Shun con una de los sos roses; Seiya atopar en problemes por cuenta de a que Piscis enllenara de roses venenoses el so camín al templu del maestru, pero Marin apaez y dándo-y la so mázcara a Seiya este llogra destruyir les roses malines y sigue alantre yá que Shina apaez y ufiértase a curiar a Marin quien quedó espuesta al venenu de les roses. Seiya llega a la cámara del Patriarca quien amuesa la so cara a Seiya espresando arrepentimientu, amás esplícalu que la única manera de salvar a Athena ye llegando al templu d'esta y reflexar l'escudu pa retirar la flecha, pero depués sufre un tresformamientu y conviértese nun ser malinu, Marin revéla-y a Shina qu'ella foi a Star Hill (un observatoriu d'estrelles onde'l patriarca reparar) y afayó el cadabre del patriarca. Mientres nel templu'l patriarca revélase que ye en realidá Saga de Xéminis el caballeru doráu más poderosu que se despintaba tres una mázcara y la identidá del pontífiz remanando la so armadura dende lloñe col so poder mental. Seiya afaya la crisis de doble personalidá que sufre Saga, pero esti atáca-y de forma brutal. Seiya llega hasta él, pero Saga ye demasiáu poderosu y dexar mediu muertu quitar tolos sentíos entós apaez Ikki al rescate de Seiya, Saga afaya que Ikki nun foi asesináu por Shaka sinón qu'esti dio cuenta que taba nel bandu erróneu y sálva-y la vida al Fénix con ayuda de Mu de Aries. Saga enfrentar al Fénix mientres Seiya dirixir al templu de Athena llogrando reflexar col escudu la flecha que taba clavada y de camín reflexa al caballeru de Xéminis el cual torna a la normalidá. Athena torna a la normalidá y decide poner n'orde les coses ente que Saga suicidar col cetru de Athena represu de tolos sos actos y fai que'l mal que-y causaba la doble personalidá suma por que muerra como'l noble caballeru que yera. === La hestoria del Cisne: Natassia del país del xelu === ''Nota: esta hestoria ye esclusiva del [[manga]]'' Sinigrado (Blue Graad na versión orixinal), ye una antigua ciudá que los sos guerreros formaben un poderosu exércitu que controlaba les rexones boreales mientres la era mitolóxica. Cerca a esti llugar, Hyōga, Santu de bronce del Cisne, ye citáu a presentase. Ellí apaécense ante él los Guerreros azules comandados por Alexer, fíu de Piotr gobernante de Sinigrado. Alexer solicita a Hyōga que s'una al grupu de los Guerreros azules, sicasí Hyōga se rehúsa y ye ganáu pola téunica más poderosa de Alexer, l'Impulsu azul. Nos cuartones de Sinigrado, Hyōga despierta y atópase con una bella moza quien se presenta como Natassia, fía de Piotr y poro, hermana de Alexer. Cúntalu a Hyōga que va cinco años Alexer foi desterráu de Sinigrado por cuenta de les sos intenciones de faer la guerra coles mires de conquistar les tierres del sur, ideales dafechu opuestos a los del so padre Piotr, quien yera consideráu un home de paz. Agora Alexer tornó colos Guerreros azules, dispuestu a cumplir colos sos oxetivos. Lamentablemente, mientres Natassia rellata estos fechos a Hyōga, Alexer da muerte a Piotr. Afortunadamente'l pequeñu Jakov, amigu de Hyōga, llogra infiltrarse na prisión de Hyōga llevándo-y la so armadura. Alexer va a la celda de Hyōga, pa pidi-y una vegada más que s'una a él a lo qu'esti repite la so negativa. Hyōga trata de face-y arrenunciar nos sos planes de matar al so padre, pero Alexer confírma-y que ye demasiáu tarde y dexar en manes de los guerreros azules. Hyōga lliberar de les sos cadenes y acaba colos guerreros azules y enfréntase con Alexer. Esta vegada l'aire frío de Hyōga ye más fuerte y balta a Alexer col so Polvu de diamante. Alexer trata de contraatacar col so Impulsu azul, pero esta vegada Hyōga detener con una sola mano. Finalmente Hyōga gana por completu a Alexer cola Execución de l'Aurora. Jakov trai noticies de Natassia, quien salió al esterior, poniendo en peligru la so vida por cuenta de les baxes temperatures. Hyōga y Alexer alleguen de momentu y atopen a Natassia conxelada nuna gran glaciar. Hyōga destrúi'l glaciar, salva a Natassia, y perdona la vida a Alexer, quien se pena de los sos actos. Hyōga coménta-y a Alexer que la so madre tamién se llamaba Natassia. === Saga de Asgard === ''Nota: esta hestoria ye esclusiva del [[anime]]'' Hilda de Polaris ye la máxima autoridá nel país de Asgard n'ónde reina l'aire frío y el xelu, el so cargu ye'l de representante na tierra del dios [[Odín]] y el so llabor ye rezar pa caltener los xelos conxelaos y que nun anubran el restu del mundu. Hilda atopábase rezando cuando una estraña voz ordenar que tome'l Santuariu y gobierne la Tierra. Hilda, quién taba en contra de la violencia, negar polo que la voz se enfurece y pon un aniellu nel so deu en contra de la so voluntá; al asoceder esto, la personalidá de Hilda camudada a una fría y malina, declarando la guerra al Santuariu y espertando los siete llexendaries armadures de los Dioses Guerreros de Asgard: Thor de [[Phecda]] "Gamma", Penril d'[[Alioth]] "Épsilon", Hagen de [[Merak]] "Beta", Acorique de [[Benetnasch]] "Eta", Alberich de [[Megrez]] "Delta", Cid de [[Mizar]] "Zeta" y la so estrella ximielga Bud d'[[Alcor (estrella)|Alcor]] "Zeta" y el líder y más fuerte de los Dioses Guerreros Sigfrid [[Dubhe]] de "Alfa". Pocos díes dempués el Santuariu ye atacáu por Cid de [[Mizar]] quien busca la cabeza de Athena y nel trayeutu acaba rápido con Aldebarán, Jabu y los demás Santos de Bronce. Xustu antes de cutir a Athena los Santos atenienses apaecen coles sos armadures reconstruyíes con el sangre de los Santos Doraos. Tres un intercambiu d'ataques con Seiya y Shun, onde estos queden seriamente mancaos, Cid decide retirase de la batalla y esperar a los santos en Asgard pa la batalla final. Athena y los santos treslladar a Asgard onde son contactaos por Fleur, hermana de Hilda, quien los cunta que Asgard tase derritiendo y si eso pasa munches ciudaes van quedar so l'agua yá que Hilda dexó de rezar. Mientres falaben llega Hilda colos Dioses Guerreros d'[[Asgard]] y diz-y a Saori qu'en bien pocu tiempu Asgard va dilise anubriendo'l mundu. Saori dase cuenta de lleva puesta la Sortía [[Nibelungo]], creada por demonios pa malvar l'alma polo que tienen de quitar. Hilda retirar al Palaciu de [[Valhalla]] y Seiya, Hyoga y Shun salen a engarrar contra los Guerreros de Asgard pa llegar hasta ella mientres Saori trata de detener el destemple, sicasí yá que nun ye la escoyida de Odín, solo va poder detenelo delles hores antes de morrer. Thor de [[Phecda]] gamma ye'l primeru en presentase y enfréntase a Seiya quien nun puede faer nada contra la fuercia del xigante y los sos labrys, entá usando'l séptimu sentíu solo llogra que'l dios guerreru engarre en serio. Shiryu apaez y diz-y que solo pueden quitar la Sortía [[Nibelungo]] a Hilda cola espada de [[Gram|Balmung]], que solo puede ser invocada colos siete Zafiles de Odín, encuallaos nes armadures de los dioses guerreros, polo que ganalos vuélvese una necesidá. Seiya decide siguir engarrando inspiráu por esto y animáu pol cosmos de Saori gracies a lo cual amonta'l so poder lo suficiente pa ganar a Thor. A metá del camín Shiryu ye atacáu por Phenril d'[[Alioth]] Épsilon, quien comanda una menada de llobos. Phenril mánca-y los güeyos de Shiryu y atacar en xunto colos llobos. Ensin otra opción el santu usa'l so puñu pa destruyir un glaciar y crear un ádene que mata al so oponente, anque lo llogra, los llobos emburriar por un resquiebru nel xelu y Shiryu queda inconsciente no fondero delles hores. Hyoga atopar con Hagen quién non yá controla'l cosmos del xelu, sinón tamién el cosmos del fueu, amás tien rensía escontra'l cisne yá que ama a Fleur y esta haise vueltu bien cercana al caballeru. Hagen lleva a Hyoga a una cueva n'ónde había magma, yera l'únicu llugar caliente d'[[Asgard]]. Hyoga nun puede engarrar bien debíu al calor del llugar y Hagen llogra asina la ventaya. Hyoga intenta convencelo, pero lo celos del dios guerreru cegar y nun detién los sos ataques. Fler intervién protexendo a Hyoga y Hagen atacar ensin piedá, acusando a Hyoga de camudala. Hyoga llevántase furiosu y ataca a Hagen cola execución d'aurora ganándolo. Shun de secute escucha una melodía bien formosa pero murniu interpretada por Acoricar de [[Benetnasch]] Eta. Dambos engarren pero la cadena nun detecta al dios como enemigu yá que este tornó les sos emociones dende pequeñu. Shun ye derrotáu anque inclusive utiliza'l so Nebular Storm y solo sálvase de morrer gracies a la intervención de Ikki. Anque'l fenix demuestra mayor poder que'l so hermanu, la ventaya entá tener Acorique, pero gracies al golpe ilusoriu de Ikki el dios guerreru acepta que'l so bloquéu emocional ye por haber asesináu al so padre adoptivu a pesar que lo quería. N'entendiendo esto, Acorique y Ikki deciden engarrar como se debe y el santu gana al so oponente con un solu golpe a cuenta de quedar mancáu tamién, polo que Suhn tien de siguir solo mientres el so hermanu recupérase. Alberich de [[Megrez]] Delta curia la entrada del palaciu y ende a Marin quien intenta entrar pa enfrentar a Hilda direutamente. Al engarrar, atrapar nuna coraza d'[[Amatista]] qu'amodo-y quitar la so enerxía hasta la muerte. Seiya afaya lo qu'asocedió pero nun puede engarrar en serio yá que Alberich asegura que si muerre nada va lliberar a Marin. Amás el dios guerreru revela tener una espada encesa con llograr la ventaya na engarradiella y acaba atrapando tamién a Pegasu. El so siguiente enemigu ye Hyoga, quien representa una gran amenaza pa Alberich, pero esti revela un tercer ataque llamáu la "''Unidá de la Naturaleza''" que-y dexa usar la naturaleza de la redolada como arma; sicasí ye salváu por Shiryu xustu antes de ser atrapáu na [[amatista]]; Shiryu quien engarra fiero con Alberich, pudiendo compensar la espada y les coraces amatistes gracies al so escudu y la Unidá de la Naturaleza gracies a que Dohko conocía'l secretu n'enfrentando a un ancestru del dios guerreru, por enforma tiempu la engarradiella ye un empate. Metanes esto'l dios guerreru confiesa saber de la maldición de Hilda y que'l so oxetivu ye llograr los zafiles y la espada p'asesinala y faese col tronu de Asgard. Finalmente dempués d'engañar a Alberich llogrando qu'use l'Escudu Amatista, téunica que yá nun tenía efeutu sobre Shiryu, en cuenta de la Unidá de la Naturaleza, el Caballeru de Dragón pudo ganalo col so Dragón Naciente. Ante l'esfuerciu Shiryu cai esmorecíu, polo que los sos compañeros adelántrense confiando que los algamar al recuperase. Shun sigue'l so camín dientro del castiellu de Hilda y n'el corredores del palaciu enfrenta a Syd, el Dios Guerrero de Zeta con quien s'enfrentaren al entamu de la batalla, dempués d'enfrentalo y cayer víctima de les sos garres y el so cosmos venenosu Shun decide usar la so Nube Nebulosa gracies a lo cual ganar fácilmente. Al intentar siguir el so camín Shaina, quien foi alvertida por Marin que l'ataque a Aldebarán nun foi lleváu a cabu solu por Syd, salvar d'una emboscada de parte de Budd de Arcor guerreru solombra de Zeta y hermanu ximielgu del dios, anque los sos ataques llucen similares a los del so hermanos son peores, polo que nin Shaina nin Shun son capaces de ganalo, nesi momentu llega Ikki, ante la so presencia, Budd revela qu'odia al so hermanu porque foi abandonáu na probeza polos sos fanegueros padres y por ello'l so oxetivu ye la muerte de Syd pa tomar el so llugar, en oyéndolo Ikki ataca con toes la so fuercies y da-y un golpe mortal, antes de llograr acabalo un morrebundu Syd intervién deteniendo a Ikki pa protexer al so hermanu y qu'este los mate a dambos, pero ante esti xestu Budd amuésase incapaz de matar al so hermanu, polo qu'abandona la llucha pa llevase'l cadabre de Syd. Seiya llega al gran salón del palaciu onde esperen Hilda y l'últimu Dios Guerrero que ye Sigfrid Dubhe de Alpha quien tien fama d'invencible y demostrar ganando fácilmente a tolos caballeros, hasta la llegada de Shiryu, quien nun empiezu intenta ganalo col Dragón Final, pero dempués razona que al ser tamién un guerreru dragón tendría un puntu débil similar al so, polo que s'arriesga y nun duelu llogra cutir y marcar el llugar del so corazón onde nun tenía defensa, tres esto encamienta a Seiya que lo acabe. Una vegada combatiendo, a Pegasu ye-y más fácil con cada ataque mancar a Siegfried hasta qu'esti cai derrotáu. Tres esto apaez Sorrento un xeneral de Poseidón, quien diera l'aniellu a Hilda, y que tien el poder de la melodía maldita de les serenes, Siegfried dase cuenta que tou ye un engañu, polo que se vuelve de parte de la causa de los Santos de Bronce apurriendo'l so zafiru a Seiya y lluchando contra Sorrento sacrificar pa llevalo al espaciu con un Dragón Final. Seiya colos siete zafiles convoca'l so poder supremu y ye-y dada l'armadura del dios [[Odín]] y la espada, yá con ella engarra contra Hilda y la derrota cortando l'aniellu nibelungo lliberar de la maldición, finalmente salven a Atena y alleguen toos al llugar onde Hilda foi tenida; ende atópense con un estrañu fuexu nel mar escuru y danse cuenta que ye un portal a un mundu submarín, de dichu portal sale una voz perversa que ye la del Dios [[Poseidon|Poseidón]] quien-yos diz que va destruyir el mundu dando entamu una nueva batalla al secuestrar a Saori. === Saga de Poseidón === [[Ficheru:Saint Seiya oceans map.svg|thumb|left|250px|Mapa de los 7 pilastres oceániques.]] '''Versión de la Manga''' Trescurrió un mes dende la gran batalla de los dolces cases y Saori, torna a cumplir coles sos obligaciones como la heredera y alministradora de la fortuna de Mitsumasa Kido. Como tal, garrasti a la fiesta del 16ᵘ cumpleaños de [[Julian Solo]] quien ye l'herederu de la familia de comerciantes marítimos del mesmu apellíu y que los sos familiares amás, yeren amigos cercanos del güelu de Saori. Metanes la fiesta, Julian intenta propone-y matrimoniu a Saori pero ésta refuga la so proposición dexando a Julian tras quien paez nun toma-y lo bien. Esa mesma nueche, un home vistíu con una armadura qu'asemeya a un tritón apruz secuestrando a Saori y cuando taba por fuxir, [[Aioria de Leo]] interceptar y matar, rescatando a Saori. Como Aioria predicir, esta yera la primer bala d'un nuevu enemigu a vencer. Mientres esto pasaba, Julian que momentos dempués de que Saori dexar, notó una estraña rellumada cercano, averar pa ver qué yera eso. Cuando ve de secute, un tridente el cual relluma ensin posa. Al tiempu preséntase-y una misteriosa muyer quien-y diz qu'esi tridente pertenez a Poseidón, dios de los mares el cual hai reencarnado nel cuerpu de Julian. Julian al empiezu nun lu cree la hestoria a la muyer pero darréu dambos lláncense al mar y pocu dempués Julian despierta no que paez ser un templu no fondero del océanu. Ye'l templu de Poseidón. Al poco tiempu d'esto, una serie d'agües, maremotos ya hinchentes afaren col mundu. Saori intenta investigar l'orixe del fenómenu pero al poco tiempu preséntase ante ella la muyer que Julian conociera n'antes. El so nome ye Thetis de Serena, una amazona quien-y revela la causa de los hinchentes: el Dios de los mares, Poseidón quien tornó a la vida, ocupó'l so puestu llexítimu nel santuariu submarín y declaró-y la guerra a Atenea y a la humanidá. Cuando Tethis taba por llevar se a Saori, Seiya quien apenes taba recuperándose de la llucha na batalla de los dolce cases, entra n'escena evitando'l raptu pero depués cai inconsciente productu de les firíes. Nesi intre [[Aldebarán de Tauro]] quien vieno a les escondidielles del santuariu, ufiertar pa curiar a los santos de Bronce qu'entá nun se recuperaren de la so llucha anterior. De secute, Aldebarán oi una estraña melodía la cual llama la so atención. Nesta ocasión [[Sorrento de Serena]] ye quien vien col enfotu de secuestrar a Saori y rematar a los santos de Bronce que xacen mancaos de considerancia. Pero Aldebarán a pesar de tar debilitáu pola música de la flauta de Sorrento, ufierta resistencia, al puntu inclusive de rompese los tímpanos nun intentu de nun escuchar la música pero Sorrento diz-y que la so flauta ye especial una y bones el so soníu entra direutamente al celebru y non a los oyíos como lu pensaba'l santu de Tauro quien vence. Nesi intre, Saori decide dir al templu de Poseidón pa buscar respuestes de boca del Dios de los mares y la so sorpresa ye mayor cuando afaya que Poseidón y Julian son la mesma persona. Nos últimos capítulos de la famosa saga esclusiva del anime la Saga de Asgard, cuando'l dominiu del aniellu de los nibelungos sobre Hilda desfaise, del mar surde una gran fola qu'abasna a Athena al templu submarín del emperador de los mares: [[Julian Solo|Poseidón]]. Ellí seiya y los demás caballeros enfrentar a los 7 xenerales conocíos como "Les Marines", que guarden cada unu una pilastra que sostién l'equilibriu del so mar correspondiente. Depués de dures batalles toles pilastres son destruyíos, pero Poseidón tien-yos una sorpresa: Dientro de la so recámara esiste una pilastra que nun pueden destruyir. Pero xuniendo los sos cosmos los caballeros llogren romper la pilastra y zarrar a Poseidón na ánfora sagrada, dando pasu a un tiempu de paz que depués sería alteriada pola apaición del peor enemigu de Athena: Hades. '''Los xenerales Marinos de Poseidón''': '''Bian''' de '''Caballu de Marín''': ye unu de los siete xenerales marinos que sirven al dios [[Poseidón]], ye l'encargáu de curiar la Pilastra del Pacíficu Norte. Ye tamién el primer xeneral marín al que s'enfrenten los caballeros de bronce, el so ataque resulta ser bien paecíu a Misty de Llagartu. Ye ganáu por Seiya quien en recibiendo los sos ataques y encarar el so defensa, declarar el más débil de los caballeros doraos qu'enfrentara. '''Eo''' de '''Escila''': Ye un guerreru inspiráu nuna bestia mitolóxica, encargada de destruyir barcos y na cual taramiábase a los homes, desenvolvió un ataque per cada criatura que compón el cuerpu de Escila. Engarradiella col caballeru Andrómeda, a la fin queda vencíu pola fuercia de voluntá d'Andrómeda y la so habilidá pa crear defenses que s'afaigan a los ataques enemigos. A pesar qu'ésti-y da la oportunidá de rindise, el caballeru decide morrer sacrificándose por defender la so respeutiva pilastra. '''Krishna''' de '''Crisaor''': ye unu de los Siete Xenerales Marinos de Poseidón, ye l'encargáu de protexer la pilastra del Océanu Índicu, tamién ye posesor de la llexendaria Llanza dorada de Crysaor, que según la mitoloxía yera un regalu del so padre'l dios Poseidón y de la que se dicía que yera indestruyible una y bones podía travesar cualquier cosa, ye l'únicu guerreru doráu conocíu que nun desenvolvió'l cosmos; el so poder provién de la emisión d'enerxía dende les sos [[chakras]]. Krishna enfrentar a Shiryu, furando ensin dificultá'l so escudu en delles ocasiones, pero'l dragón llogra desenvolver la téunica de Excalibur que lu heredó Shura y asina destruyir la llanza dorada de Krishna. Lloñe de rindise Krishna usó la so téunica Maha Roshini, hasta que Athena amosólu cualos yeren los Chakras de Krishna, entós Shiryu realizando un últimu esfuerciu utilizó Excalibur y pudo ganalo. '''Kaza''' de '''Leunmades''': Ye un caballeru que la so armadura ye una sacavera, tien l'habilidá de lleer la mente, proyeutar ilusiones y sugestionar a los sos oponentes, gracies a esto puede determinar quien ye la persona más importante pal so oponente, asumir la so forma y sugestionarlo subliminalmente por que nun lo ataquen apelando al apreciu que sienten; llogra ganar a Seiya, Hyoga y Shun, a la fin ye ganáu por Ikki el Fénix gracies a dos ventayes: la so mente fría que-y dexa atacar inclusive al so hermanu inorando les sos propies emociones y el fechu que Kaza dio per sentáu que Shun yera'l puntu débil del Fenix, ensin afondar mas na so mente como p'afayar qu'esti solu baxaría la guardia frente a Esmeralda, la so difunta novia. '''Isaac''' de '''Kraken''': Amigu de la infancia de Cignus Hyoga, quien competía pola armadura de bronce del cisne. Isaac, quien yera rectu ya idealista, guardar enforma rensía a Hyoga n'afayando na so mocedá qu'esti solu tenía interés nel entrenamientu pa llograr l'habilidá de nadar nel mar conxeláu pa rescatar el cuerpu de la so difunta madre. Cuando Hyoga intenta per primer vegada llegar a ella Isaac tien de rescatalo de les corrientes submarines, pero gracies a esto, Isaac pierde'l so güeyu esquierdu y llega direutamente al Templu de Poseidón. Decide ser el caballeru de Kraken al enterase que los caballeros de Athena empezaron a ganar a los caballeros de Plata y Oru, pensando qu'estos (Pegasu, Dragón, Cisne, Andrómeda y Fénix) queríen apoderase del Santuariu. Hyoga primeramente decide dexar que lo mate como compensación polo que sufrió, pero en viendo que tortura a Kiki pa intentar robar l'armadura de Llibra, enfrentar en serio y matar. '''Sorrento''' de '''Siren''': La so armadura ye d'una serena, engarradiella per mediu d'ondes que lleguen direutamente al celebru, esta téunica efectuar por mediu de la so flauta. Apaez metanes la batalla de Seiya y Siegfried nes Tierres de Asgard revelando'l verdaderu orixe de la maldá de Hilda de Polaris y la so rellación col Aniellu del [[Nibelungo]] qu'ella porta. Na manga enfrenta a Aldebarán dexándolo quebráu y permanentemente sordu, pero retírase cuando Athena decide apurrise pa evitar la muerte de los sos santos. Llucha contra Andrómeda pola defensa de la so Pilastra y anque tien la ventaya casi tol combate, ye ganáu pola Nebular Storm de Shun, quien perdona la so vida. Gracies a ello atestigua la engarradiella ente Ikki y Kanon de Dragón Marín enterándose de los verdaderos planes d'esti Xeneral. Mientres les batalles contra Hades amuésase que viaxa xunto a Julian Solo como'l so asistente. '''Kanon''' de '''Dragón Marín'''/'''Xéminis''': Kanon ye l'hermanu ximielgu de Saga de Xéminis. Saga, na dómina previa a ser apoderáu pel so llau malinu, enteróse que conspiraba pa traicionar a la Diosa Athena y al ser incapaz de faelo entrar en razón decidió encerarlo en Cabu Sunión, dende ellí llograría escapar escontra'l santuariu del mar afayando les armadures de Poseidón y quitando el sellu de Athena que zarraba al dios pa empecipiar una guerra santa. El so oxetivu yera que tanto la Diosa Athena y el Dios Poseidón combatieren hasta llegar a la muerte y de esta manera aprovechar y conquistar el mundu. La so téunica ye'l triángulu Doráu, llevando a los sos oponentes a otra dimensión, según Ikki el Fénix, quien recibió l'ataque del triángulu Doráu, ye menos poderosu que l'ataque del so hermanu ximielgu Saga de Xéminis. Kanon y Sorrento son los únicos Xenerales Marinos que sobreviven tres la derrota de [[Julian Solo|Poseidón]]. === Saga de Hades === {{AP|Episodios de Saint Seiya Hades}} ==== El Santuariu ==== Dempués de la batalla contra Poseidón, nun tarda enforma tiempu n'apaecer el más tarrecible enemigu de '''[[Saori Kido|Athena]]''', el rei del inframundu '''[[Hades (Saint Seiya)|Hades]]''' (hermanu de [[Zeus]] na mitoloxía griega). El Vieyu Maestru de Shiryu xunto a los Caballeros Doraos restantes presienten que'l mal avérase nuevamente dempués de 243 años y tarrecen pola tarrecible batalla que s'avera. Ye entós qu'ante Mu, guardián de la casa de Aries apaez un home d'aspeutu fantasmal a quién los caballeros de bronce nun pueden enfrentar, más tarde sábese que dichu personaxe ye Shion de aries l'antiguu patriarca, antes de ser asesináu por '''[[Saga de Xéminis|Saga]]'''. Shion torna del mundu de los muertos xunto con antiguos santos d'Atenea: el mesmu Saga de Xéminis, Camus d'Acuariu, Shura de Capricorniu, Afrodita de Piscis y Mázcara de la muerte de Cáncer. Hades concedió-yos vides temporales de 12 hores por que traigan la cabeza d'Atenea, a cambéu concediéra-yos vida eterna. Seiya llega al santuariu, pero Mu mandar a volar faciéndo-yos creer que lo mata. Mu llogra ganar a Afrodita y Mázcara de muerte anque nun llogra lo mesmo con Saga y los otros. que se dirixen direutu a la cámara del patriarca onde s'atopa Saori. Nesi momentu apaez Dohko que-y diz a Mu que s'alantre y protexa a Atenea de toes toes, mientres se queda col so vieyu amigu Shion, anque agora non como amigos sinón como enemigos. Na casa de Tauro, [[Aldebaran]] ye asesináu por un espectru de Hades, pero'l tamién llogra atacalo polo que l'espectru muerre mientres llucha contra Mu. Yá na casa de Xéminis, Saga y los otros atópense que Kanon ta vixilando la casa de Xéminis col permisu de Athena, Shura y Camus adelántrense y Saga quédase charrando con Kanon, Saga ataca a Kanon, pero en realidá yera una ilusión del propiu Kanon dende la cámara del patriarca. Mentanto na cámara del patriarca Milo d'Escorpión atopar con Saori que al oyer l'ataque de Saga escontra Kanon va ver que pasa. Milo al enterase de que Kanon taba nel santuariu solména-y el so ataque d'aguyes escarlata diciéndo-y qu'anque Athena lo perdonara'l nun lo fixo, pero antes de encestarle la última aguya, la d'[[Antares]], detien-y la hemorraxa y perdóna-y la vida. Mientres Shun, Hyoga diríxense de toes toes al santuariu depués de ser atacaos por antiguos caballeros de Athena tamién resucitaos, Seiya y Cáncer tamién faen lo propio. Daqué similar que lo qu'asocede na casa de Xéminis pasa na de Cáncer yá que Saga, Kamus y Shura vuelven cayer nuna ilusión esta vegada producida pol home más cercanu a dios: '''[[Shaka de Virgo]]''' y pa desfacer de la ilusión lláncen-y un ataque dende la casa de Cáncer a la de Virgo, pero Shaka devuélve-yos la cortesía. Nun se vuelve ver a Saga, Kamus y Shura hasta la casa de Virgo amarutaos d'espectros. Volviendo a lo de Dohko, mientres engarra con Shion, esti postreru se la pasa burllándose de la so edá y diciendo que nun esperaba más d'un vieyu de más de 200 años, cuando llega Shiryu, Ikki diz-y que se vaya de vuelta al monte de 5 picos a lo que Shiryu niégase, depués Dohko diz-y lo mesmo, pero Shiryu niégase nuevamente a lo que Dohko diz-y qu'esta bien, qu'él s'esculpará con Athena nel so nome, ende ye cuando Dohko diz-y a Shion que-y daría la respuesta de porque se quedó sentáu na cascada de los 5 picos por 243 años, Dohko empieza a tresformase y faise mozu como na última guerra Santa. Esplícalos que'l so corazón llatía alredor de 100,000 vegaes per añu, que ye lo que'l corazón llate nun día polo que mientres nel mundu pasaron 243 años, nel so cuerpu pasaron 243 díes esto da gracies la téunica llamada '''misopetameno''', entós empieza a pulgar con Shion y esta vegada, yá n'igualdá de condiciones la engarradiella vuélvese pareya. Na yá destruyida sesta casa, la casa de Virgo; Saga, Camus y Shura, amarutaos d'espectros de Hades, ataquen a Shaka los tres al mesmu tiempo, pero nun llogren face-y dañu dalgunu, más que daqué de sangre na cabeza. Shaka diz-yos que dígan-y la verdá, lo que nel so interior taben despintando, pero Saga repitiólu que solo quería la cabeza de Athena. Entós los otros espectros ataquen a Shaka, pero esti vencer col so ataque «Bendición de les tiniebles». Una vegada muertos diz-yos a Saga, Kamus y Shura que se detengan y qu'agora que yá mató a quien los siguíen qu'agora sí -y dixeren la verdá, pero Saga aportunó en dicir que lo que buscaben yera la cabeza de Athena. Asina que Shaka llevar a la Sala Ximielga», un xardín tras de la casa de virgo ónde se diz que Buda morrió, xusto debaxo de dos árboles. Rápido empecipia la batalla. Shura usa'l so ataque «Excalibur», anque Shaka llogra tornalo por pocu, lo que nun asocede col ataque de Camus quien llogra conxela-y una pierna, dempués, Saga trata d'usar una de les sos téuniques llamada «Otra dimensión» y casi lo llogra, pero Shaka llógrase llibrar d'ella. Entós Shaka usa la so téunica más poderosa «L'ayalga del cielu» la téunica más fuerte de Shaka na que los arrampuña a los sos oponentes los 5 sentíos. Shaka diz-yos que la única forma de desfacer d'él yera usar la téunica prohibida llamada ''[[Santu de Athena#Exclamaci.C3.B3n de Athena|La esclamación de Athena]]'', una téunica que foi prohibida por Athena en tiempos mitolóxicos yá que usa'l poder de 3 caballeros doraos contra unu, y el so poder independientemente del so tamañu ye comparable al [[Teoría del Big Bang|Big-bang]] que creo l'universu. Saga diz-yos que tienen d'usar felicidá téunica, pero Camus y Shura niéguense sabiendo que les persones que la usen, enxamás recibiríen el perdón, a lo que Shaka diz-yos que de que pueden tarrecer yá qu'ellos yá traicionaren a Athena xuniéndose a Hades. Finalmente decídense y usen la ''Esclamación de Athena''. La fuercia ye tan destructiva que tol santuariu recién l'impautu. Pero dempués l'espíritu de Shaka torna a la sala ximielga pa escribir un últimu mensaxe pa Athena: «ArayashikiRAYASHIKI» el cual ye n'otres pallabres l'octavu sentíu. Saga y los otros dos llamenten la muerte de Shaka, pero tán consiente de que nun pueden permanecer nesi llugar y vanse namái pa tener que soportar les roxura de Aioria y Milo quien nunca van perdonar la muerte de Shaka, dempués de dellos discutinios Saga, Shura y Kamus deciden volver realizar la esclamación a lo que Mu, Aioria y Milo deciden faer lo mesmo, les esclamaciones topeten y destrúin gran parte del santuariu hasta que los Santos de Bronce intervienen y colos sos cosmos llogren esviar el poder de les esclamaciones hasta'l cielu. Per otru llau '''[[Saori Kido|Athena]]''' píde-y a Kanon que-y apurra un arca vieya nel cual contenía una daga dorada cola cual Saga intentó matar a la diosa trece años tras y ordena traer a los santos traidores ante ella. Saori píde-y a Saga que'l mate cola daga d'oru cola que la que la intentaron matar cuando yera una bebe, Saga solo sostién la daga d'oru ente que ye la mesma '''Saori''' la que se clava la daga d'oru nesi intre sale'l cantar '''''[[Banda sonora de Saint Seiya|Amor Inmortal]]''''' (tamién conocíu como ''Chikyuugi'' o ''The Earth'', por [[Yumi Matsuzawa]]) mientres ella cai al pisu y Seiya glaya, dempués de la muerte de la diosa Seiya y los otros resignar hasta qu'apaez Shion y esplíca-yos la verdadera razón de la cual ellos «traicionaron» a Athena al empar usando'l sangre esparnao de la diosa tresforma la estatua de Athena nuna pequeña versión miniatura d'esta, Shion ordena a los santos de bronce llevar l'armadura con Athena por que con ayuda d'esta pueda ganar a Hades, amás, restaura les armadures de los mozos santos con el sangre de Athena diciéndo-yos qu'esta-yos dará un nuevu poder especial el cual ellos van afayar más tarde. Mentanto Saga, Shura y Camus lleguen onde '''[[Pandora (Saint Seiya)|Pandora]]''' a apurri-y el cuerpu de Athena, pero clamien apurrilo personalmente a Hades, esta niégase y los trés santos interceptar ordenar que los lleven con Hades pa poder matalo, pero los rayos del sol entren a la cámara y afayen pa la so desagracia que'l tiempu de vida ta acabándose-y, Pandora llogra afayar la verdadera razón del suicidiu de Athena y decide dir de regresu al inframundu. Nes contornes del castiellu Mu, Aioria y Milo atopar con '''[[Radamanthys de Wyvern|Radamanthys]]''', pero son ganaos fácilmente per este, sicasí Seiya los demás apaecen pa engarrar, pero los santos d'oru afálen-yos a siguir alantre mientres ellos queden engarrando contra'l xuez infernal quien a la fin acaba con ellos. Los Santos de bronce lleguen con Saga y los otros dos santos cayíos quien nel so últimu aliendu confía-yos el cuidu de la diosa Athena, Hyoga matu a Frog de la xaronca por atrevese a da-y pataes a Camus en respuestes a qu'esti lo conxeló nun principiu. Los mozos lleguen a les escaleres del inframundu y atópense con Pandora quien darréu reconoz a Shun, pero sigue alantre. [[Radamanthys de Wyvern|Radamanthys]] apaez y dispónse a enfrentar a los santos de bronce, pero toos son ganaos pol espectru hasta que Seiya llevantar de nuevu vuelve enfrentar a Radamanthys cayendo con él al inframundu. Nel Santuariu, Dohko y Shion sostienen una última conversación sobre l'Octavu Sentíu'l cual Shaka y Athena llograron espertar pa dir vivos al inframundu, al momentu que s'apaga la última llapada del reló y Shion sume ente que Shiryu, Hyoga y Shun reparen la cayida del castiellu prometiéndose atopar con Seiya en ''L'Infiernu''. ==== L'Infiernu ==== La hestoria empieza colos trés caballeros de bronce [[Shiryu]], [[Hyoga]] y [[Shun]], que atópense con [[Dohko de Llibra|Dohko]], que cúntalos por qué se mataron [[Shaka de Virgo|Shaka]] y [[Saori Kido|Athena]], tamién los esplica cómo llegar al infiernu (que ye col octavu sentíu). La hestoria sigue con [[Seiya]] y [[Shun]] (Shiryu y Hioga dir por otru camín ya igual Dohko), que atopen la entrada al infiernu que diz «El qu'ente equí qu'abandone toa esperanza», pero ellos siguieron ensin abandonar la esperanza, dempués crucien el ríu [[Aqueronte]], pero con un problema'l cual ye que-y tienen que pagar a [[Caronte (mitoloxía)|Caronte]]. Dempués tienen que pasar pol tribunal de xusticia, la primer prisión, onde dempués atopen a [[Kwan Yin|Kannon]], que sigue'l so camín con Shiryu y Hyoga. A la segunda prisión, onde conocen a [[Orfeo de Llira]] y [[Pharaoh d'Esfinxe]]. Orfeo xúnese-yos na llucha y lleguen a [[Giudecca]], onde s'afaya que Shun ye '''[[Hades (Saint Seiya)|Hades]]'''. Mientres Hyoga y Shiryu siguen el so camín, lleguen a la quinta prisión y atópense colos trés xueces del infiernu: [[Radamanthys de Wyvern]], [[Minos de Grifu]] y [[Aiakos de Garuda|Aiacos de Garuda]], quien dempués engarren con [[Ikki de Fénix|Ikki]], quien vence a [[Aiakos de Garuda|Aiacos]], pero dempués ye lleváu con Hades, quien dempués la hestoria ye entemecida col suañu de Seiya, onde en verdá Ikki ye vencíu por Hades y unvia al Cocytos y activa el «Gran Eclís», dempués Seiya engaña al [[Guardián del Cocytos Valentín]], quien lo vence, pero esmorezse. [[Saori Kido|Athena]] atopar con Hades, quien ye sacáu del cuerpu de Shun, pero él llévase a Athena a los [[Campos Elíseos (mitoloxía)|Campos Elíseos]]. Seiya despierta y llega a Giudecca, onde s'atopa Xéminis y dempués a Shaka, quien trata de cruciar «El Muriu de los Llamentos», dase cuenta que la única forma de llegar ye cola Lluz del Sol, ende lleguen Dohko, [[Mu de Aries|Mu]], [[Milo]] y [[Aioria]], que usen les Armes de Llibra, pero ensin nengún efeutu, ende lleguen los seis ''Armadures Doraes'' que faltaben, como namái faltaba la de Xéminis, [[Kwan Yin|Kannon]] decide dexala dir y engarradiella con [[Radamanthys de Wyvern|Radamanthys]], morriendo con él. Llegando Shiryu y Hyoga a Giudecca, ven a toos nel muriu y entós los siete Armadures ensin cuerpu fórmense llegando a alicar a [[Aldebaran]], [[Saga de Xéminis|Saga]], [[Death Mask de Cáncer|Máscara de muerte]], [[Aioros]], [[Shura de Capricorniu|Shura]], [[Camus d'Acuariu|Camus]] y [[Afrodita]], que sacrifiquen la so vida poniendo tol so cosmos na flecha d'[[Aioros de Sagitario|Aioros]] por que esta produza la lluz del sol y por que los caballeros de bronce crucien el muriu de los llamentos y salven a Athena. ==== Campos Elíseos ==== [[Ficheru:Pandora by Arthur Rackham.jpg|thumb|180px|Representación artística d'un exemplu de la caxa de Pandora y la renacencia de los Dioses ximielgos]] [[Seiya]] llogra entrar na dimensión que lleva a los Campos Elíseos, y cai nel campu onde namái lleguen los escoyíos polos dioses. Él atópase coles ninfes y pregúnta-yos por [[Shun]], pero elles cuerren asustaes avisando al Dios de la muerte [[Thanatos (Saint Seiya)|Thanatos]] de lo asocedío. Thanatos busca a Seiya y diz-y qu'estima de llegar a esi llugar, pero Seiya aguantar a creer lo que diz y empieza a batallar con Thanatos, pero apaez el so hermanu ximielgu [[Hypnos (Saint Seiya)|Hypnos]], Dios del suañu, diciéndo-y que Thanatos nun puede enllordiar con sangre los Campos Elíseos porque sería una falta de respetu al señor [[Hades (Saint Seiya)|Hades]], pero depués apuerta a que l'acabe con Seiya y empezar a maltratar y Seiya respuende colos sos meteoros, pero nun puede face-y efeutu a Thanatos. Cuando Thanatos diba da-y el golpe de gracia apaez Shun tratando de defender a Seiya, pero tamién cai col poder de Thanatos, depués xúntesse los cinco [[Hyoga]], [[Shiryu]] y [[Ikki de Fénix|Ikki]] que dexara morrer a [[Pandora (Saint Seiya)|Pandora]] a manes del mesmu Thanatos. Empieza la batalla, pero los caballeros de bronce pierden les sos armadures polos constantes ataques de Thanatos amosando como la so supremacía como dios. Ellos yá a puntu de morrer, reciben l'ayuda de les armadures doraes de [[Sagitario (constelación)|Sagitario]], [[Acuariu (constelación)|Acuariu]], [[llibra (constelación)|Llibra]], [[Leo (constelación)|Leo]] y [[Virgo (constelación)|Virgo]] (qu'había mandáu [[Julian Solo|Poseidón]]), pero vuelven destruyise pol ataque de Thanatos les armadures más poderoses d'ente toes. Seiya yá perdiendo les esperances, pero enterar de que na tierra esta la so hermana Seika que taba perdida, que s'atopa con Shaina y Marin sufriendo d'amnesia. Seiya ye llamáu por [[Saori Kido|Athena]] a nun rindise y concentra la so enerxía vital y el so cosmos pa llograr l'armadura divina, les úniques que pertenecíen a los dolce guardianes de Zeus y que llogró pola sangre de Athena na so armadura Pegasu, entós Seiya llogra vencer a [[Thanatos (Saint Seiya)|Thanatos]] y trata d'escapar d'[[Hypnos (Saint Seiya)|Hypnos]], pero nun lu consigue asina qu'intervienen Hyoga, Shiryu y Shun (yá coles sos armadures divines) pa faer que la meyora escontra la vasía sagrada onde esta Athena y a aniquilar a Hades. Cuando Ikki llega con Seiya, Fénix trata d'atacar a Hades, pero nun tener armadura yá que la suya nun tenía'l sangre de Athena, pero debaxo de la vasía había sangre y el coyer y surdió la so armadura divina. Los dos atacaron la tumba del verdaderu cuerpu de Hades que caltenía dende la era mitolóxica y apaeció el verdaderu Hades que quería matar a Atena col gran eclís yá completu. Ikki y Seiya empiecen a atacar a [[Hades (Saint Seiya)|Hades]], pero son ganaos bien fácilmente, pero Seiya llogra mancar a Hades per primer vegada mientres lleguen Hyoga, Shiryu y Shun a engarrar y xunten les sos fuercies p'atacar a Hades, pero son zarraos en burbuyes por Atena por que los lleve a la Tierra y Seiya tíra-y el so armadura a Atena, quien la visti pa matar a Hades, pero [[Saori Kido|Athena]] ye baltada y taba a puntu de morrer, pero [[Seiya]] ruempe la burbuya y tíra-y el so meteoros de Pegasu a Hades que cai per primer vegada tamién, sicasí encuálla-y el so espada a Seiya quien aparentemente muerre. Hades diba matar a [[Saori Kido|Athena]], pero ella xunta les sos fuercies con [[Hyoga]], [[Shiryu]], [[Shun]] y [[Ikki de Fénix|Ikki]] para tamién encualla-y el so blagu al dios, que muerre, salvando asina a la Tierra del Gran Eclís. Nun se llega a saber si Seiya sobrevive dempués del enfrentamientu con Hades. Athena diz "volvamos al mundu llenu de lluz", y reparar les cares de los cinco Santos de Bronce sonriendo. == Aspeutos de la serie == Les hestories contaes na saga de Saint Seiya prodúcense principalmente a finales del sieglu XX (pa ser precisos nos años 80 y principios de los años 90),<ref>El tercer capítulu de la manga clásicu afita la fecha del 1 de setiembre de 1986, el primer añu de la so publicación. Sicasí, na secuela Next Dimension a la fin de la manga clásicu ye posterior a 1990, cuando terminó'l cómic.</ref> cola esceición de Lost Canvas y dellos partes de la manga Next Dimension ambientada nel sieglu XVIII), pero nun mundu onde los dioses de l'antigüedá (principalmente griega, pero tamién a la mitoloxía nórdica, exipcia, azteca, celta, romana, sumeria y nun casu inclusive demonios de la demonoloxía cristiana) son reales y, de cutiu lluchando ente sigo pol dominiu del planeta. Estes batalles (de cutiu conocíes como Guerres Santes) prodúcense al traviés d'órdenes de guerreros humanos a los sos devotos que de cutiu conducen na batalla personal, renaciendo como una posesión humana o tomar d'un home que paecieron ser un receptáculu fayadizu pal espíritu. Les deidaes y los sos siguidores tán ocultos a los güeyos de la xente común, y lluchen utilizando la enerxía espiritual (llamáu Cosmos), la proteición de los sos cuerpos con armadura especial forxáu nos tiempos del mitu y que representen (de cutiu) diversos seres mitolóxicos. En toles obres apaecieron delles bisarmes mitolóxiques, por casu Cerbero, Xigantes o dragones chinos. La serie tamién apaecen allugamientos reales (como la ciudá de Tokiu en Xapón o nel monte Lu en China), que los llugares llexendarios (como la Atlántida o'l Monte Olimpu) o totalmente inventáu pol autor, como los templos que sirven de see pa los exércitos de delles deidaes. Esti tipu de llugares atópense o en zones ocultes del planeta Tierra, o (como la otra vida) en dimensiones paraleles que namái se puede aportar cola ayuda d'una deidá. Los protagonistes de les distintes obres pertenecen al orde de los guerreros consagraos a la diosa Atenea, que los sos miembros llamar Saint (o Caballeros dependiendo de la traducción) protexíu poles 88 constelaciones reconocíes oficialmente y al llau de la so diosa (reencarnada nuna moza mortal) cara deidaes que sería conquistar la Tierra o destruyir la humanidá que consideren corruptu. == Producción == Cuando [[Masami Kurumada]] taba nel procesu de creación de ''Saint Seiya'', nun primer momentu dio-y el nome de Rin al [[protagonista]], yá que Kurumada diba a titular la so manga ''Ginga non Rin'' (''Rin de la Galaxa''), Kurumada pensara que'l protagonista del anime fuera'l caballeru so la constelación de lleo. Sicasí, al siguir desenvolviendo la so manga, Kurumada decidió camudar el nome y la constelación del protagonista y llamar [[Seiya de Pegasu|Seiya]], que'l so nome ta compuestu de dos [[kanji]]: 星 (Sei), que significa [[estrella]] y 矢 (Yá), que significa [[flecha]], los qu'en xunto se traducen en «Flecha Estelar», aludiendo a les [[Meteoru (astronomía)|estrelles fugaces]] o [[cometa|cometes]], conceutos venceyaos al personaxe, y asina tamién al so [[signu zodiacal]], [[Sagitario (astroloxía)|Sagitario]]. Finalmente, una vegada desenvueltu'l conceutu de los santos, camudó'l títulu de la so manga a ''Saint Seiya''. Tamién, Kurumada declaró qu'una de les primeres idees que concibió pa ''Saint Seiya'' foi la téunica especial de Seiya, ''Pegasus Ryūsei Ken'' (''Meteoros de Pegasu''), xunto con recurrir frecuentemente a la tema de les [[constelaciones]] y a la [[mitoloxía griega]].<ref name = "km80">{{cita publicación |añu=1999 |títulu=Kappa Magacín (númberu 80) |idioma=xaponés}}</ref> Cuando Kurumada diseñó a Seiya, inspirar n'unu de los sos propios [[personaxes]]: Ryūji Takane, protagonista de la so manga ''[[Ring nin Kakero]]'', creáu nueve años antes de ''Saint Seiya''. Amás, la mayoría de los protagonistes de los sos [[mangues]] paecer a Ryūji, yá que Kurumada se remite a la téunica aplicada por [[Osamu Tezuka]], [[Star System]], basada en cuntar con un repartu estable de personaxes pa distintes obres. El mesmu procedimientu facer con casi tolos demás personaxes de la serie como por casu [[Ikki de Fénix|Ikki]] y Jun Kenzaki unu de los protagonistes de la so serie Ring nin Kakero.<ref name = "km80"/> Mientres la creación de Saint Seiya, Kurumada tuvo delles idees que decidió camudar a últimu momentu como que [[Milo de Escorpio|Milo]] fuera'l maestru de [[Hyoga]], esto puédese apreciar nunes páxines de la revista Shonen Jump onde (na escena na que [[Camus d'Acuariu|Camus]] funde'l barcu de la ma de Hyoga y causa el maremotu) apaez Milo en cuenta de Camus. Esto camudó na escoyeta del tomo pero apréciase que la rellación ente ellos entá esiste. Hasta poco primero de empezar col percorríu polos 12 Templos, Kurumada nun decidiera entá si faer que la verdadera identidá del Pontífiz fora'l [[Saga de Xéminis|Santu de Xéminis]] con doble personalidá o que se tratara d'un "decimotercer Santu Doráu" malváu, esto ye, el so hermanu ximielgu. A la fin, el maestru decidir pol trestornu de doble personalidá, anque más palantre tamién utilizaría la idea del ximielgu malváu al incluyir a [[Kanon de Xéminis]], Saga primeramente díbase a llamar Shura, precisamente polo mentao nel puntu anterior, pero Kurumada terminó decidiéndose por Saga y dexó esti nome pal santu de capricorniu, tamién Kanon y diba llamar Sega, pero depués vio una isla d'Irlanda llamada Canon, y terminó optando por esti nome. La serie orixinalmente tenía de tener 52 episodios, pero l'ésitu d'audiencia y les ventes de merchandising alzó'l númberu a 114 (ensin cuntar la Saga de Hades, películes, Lost Canvas, Saint Seiya Omega y Soul of Gold). La manga orixinal de Saint Seiya(1986-1990) de Kurumada, vendíu en Xapón más de 34.4 millones de copies, un gran ésitu. == Conteníu de la obra == === Manga === ==== Saint Seiya ==== {{AP|Volúmenes de Saint Seiya}} Al igual qu'otros mangues xaponeses foi darréu publicáu nes siguientes escoyetes: * [[Tankōbon]]: ye la escoyeta más conocida y cuenta con 28 tomos, publicaos dende [[setiembre]] de 1986 hasta 1991. Empezó siendo publicáu n'España por [[Planeta DeAgostini]] en 1993 en [[Comic book|cómic books]] col sentíu de llectura occidentalizado pero foi canceláu,<ref>{{cita web |url=http://saintseiyavintage.com/index.php?option=com_content&task=view&id=207&Itemid=179&limit=1&limitstart=1 |títulu=Caballeros del Zodiacu 90z La manga |fechaaccesu=31 de xineru de 2014}}</ref> más tarde [[Glénat]] publicar íntegramente y en formatu tankōbon.<ref name="ssglenat"/> En [[Méxicu]] foi publicada por [[Grupu Editorial Vide]] y n'[[Arxentina]] por [[Editorial Ivrea|Ivrea]]. Esta edición estrema la hestoria en tres capítulos: ** ''Santuariu'' (tomu 1 al 13) ** ''Poseidón'' (tomu 14 al 18) ** ''Hades'' (tomu 19 al 28) * [[Tankōbon#Wideban|Wideban]]: edición especial de 15 tomos, publicaos ente [[payares]] de 1995 y xineru de 1997. * [[Tankōbon#Bunkoban o Bunko|Bunkoban]]: edición de luxu de 15 volúmenes, editada ente xineru y agostu de 2001. * [[Tankōbon#Kanzenban|Kanzenban]]: edición especial que cunta con delles páxines a color (non editaes dende la publicación orixinal na Shonen Jump) y que consta de 22 tomos. Foi publicada a partir d'[[avientu]] de 2005 y rematada en payares de 2006. Esta edición, n'España, empezó siendo publicada por Glénat<ref>{{cita web |url=http://zonamanga.com/confirmado-saint-seiya-kanzenban-pa-el-salon-de la manga-100238/ |títulu=Confirmáu: Saint Seiya kanzenban pal Salón de la Manga |fechaaccesu=31 de xineru de 2014 }}</ref> pero sería siguida por [[Planeta DeAgostini]].<ref name="saintseiyaplanetad">{{cita web |url=http://www.zonanegativa.com/?p=47661 |títulu=Planeta DeAgostini Comics llicencia Naruto y Saint Seiya |fechaaccesu=31 de xineru de 2014}}</ref> ==== Episodiu G ==== {{AP|Saint Seiya Episodiu G}} Ye un [[manga]] [[Serie derivada|spin-off]] de ''Saint Seiya'', escritu ya ilustráu por [[Megumu Okada]], so la supervisión de [[Masami Kurumada]], y la so primer edición foi publicada'l 19 d'avientu de 2002 na revista ''[[Champion Rede]]'' de la editorial [[Akita Shoten]]. Trátase d'una [[precuela]] de la manga orixinal de ''Saint Seiya'', que'l so protagonista ye [[Aioria de Leo]], quien se ve envueltu na llucha que tienen los [[Santos d'Atenea#Santos d'oru santu d'oru]] contra los [[Titán (mitoloxía)|Titanes]], con cuenta d'evitar qu'estos postreros aliquen a [[Cronos]], el padre de [[Zeus]]. ==== Touma y la Prisión de los Cielos ==== Ye una manga d'ocho páxina a color realizáu por Masami Kurumada, que se supón representa'l primer capítulu del volume 29 de la manga. Tamién se supón que ye'l prólogu de la película [[Entamu de la saga del cielu]]. Preséntasenos a Seiya n'estáu vexetativu y en siella de ruedes (como na película Overture), que ye curiáu por Saori Kido, tando nun formosu campu florío. Saori llega pa visitalos y presiente que'l mal avérase. Depués llegamos al mesmu Monte Olimpu, onde un encapucháu (qu'en realidá ye Calisto un satélite d'Artemisa), dirixir al visu onde xaz encadenáu l'hermanu perdíu de Marin: Touma. Ella diz-y que tien de baxar a la tierra por qu'hai cinco Santos d'Atenea que llograron el milagru de vistir les armadures divines y por un momentu superar el poder del dios Hades, depués diz-y que la so misión ye esterminar a esos cinco santos. Touma pregunta si esa orde vien del mesmu dios del cielu Zeus, rei de los dioses y soberanu del Olimpu. Vamos Revisar Touma y la Prisión de los Cielos en Saint Seiya Next Dimension. ==== Next Dimension ==== {{AP|Saint Seiya Next Dimension}} Ye la [[Remortina (arte)|secuela]] oficial de manga orixinal de Saint Seiya, escrita y dibuxada por [[Masami Kurumada]]. El 27 d'abril de 2006 la revista ''[[Shōnen Champion]]'' de la editorial [[Akita Shōten]] publicó'l [[prólogu]] d'esti nuevu [[manga]] y el 3 d'agostu de 2006 empezó'l so serialización na mesma revista. El títulu completu en xaponés ye ''Saint Seiya Next Dimension: Meiō Shinwa'', que significa ''Saint Seiya Siguiente Dimensión: La Lleenda del Rei del Inframundu''. Nun empiezu, esta hestoria rellata'l destín de [[Seiya]] dempués de la batalla contra [[Hades (Saint Seiya)|Hades]] nos campos Elíseos y la misión de los sos amigos pa salva-y del so destín mortal, según la rellación d'amistá ente l'anterior reencarnación d'[[Hades (Saint Seiya)|Hades]], Alone, col antiguu santu de [[Pegasu (constelación)|Pegasu]], Tenma. D'esta manera, ''Saint Seiya Next Dimension: Meiō Shinwa'' entemez el pasáu y el futuru. ''Saint Seiya Next Dimension: Meiō Shinwa'' narra'l pasáu (sieglu XVIII) y el presente (sieglu XX) de Saint Seiya. ==== The Lost Canvas ==== {{AP|Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology}} Ye un [[manga]] [[Serie derivada|spin-off]] de ''Saint Seiya'', escritu ya ilustráu por [[Shiori Teshirogi]], so la supervisión de [[Masami Kurumada]], que la so primer edición foi publicada na revista ''[[Shōnen Champion]]'' de la editorial [[Akita Shoten]], el 24 d'agostu de 2006. Esta [[precuela]] alternativa non-canónica de la manga orixinal de ''Saint Seiya'' ta asitiada nel sieglu XVIII, n'[[Europa]], y céntrase na rellación ente Alone, la [[reencarnación]] d'[[Hades (Saint Seiya)|Hades]] naquella era, y Tenma, el so meyor amigu, quien resulta ser l'escoyíu pa vistir l'armadura de [[Pegasu (constelación)|Pegasu]]. Otros personaxes principales son Sasha, la reencarnación d'[[Atenea]] de sieglu XVIII y hermana menor de Alone; Yato d'[[Monoceros|Unicorniu]]; Yuzuriha de [[Grus|Grulla]]; los santos d'oru, ente los cualos podemos atopar a [[Dohko de Llibra]], [[Shion de Aries]] (futuru patriarca); ente otros. ==== Saintia Sho ==== {{AP|Saint Seiya Saintia Sho}} Tres la finalización del Episodiu G llega a la Champion Rede en xunetu un nuevu manga de la franquicia Saint Seiya. Saint Seiya - Saintia Sho (聖闘士星矢 セインティア翔) al cargu de Chimaki Kuori (Mobile Suit Gundam Seed Destiny). "¡¡Nel santuariu, el brazu d'un dios maléfico amenaza a Atena!! Una bella moza "Saintia" proteutora de Atena apaez agora" "Saintia" ye'l términu escoyíu pa 聖闘少女 "nueva muyer combatiente sagrada" que'l so nome al paecer va ser Sho. === Anime === ==== Serie clásica ==== {{AP|Episodios de Saint Seiya}} {| {{tablaguapa}} style="float: right; margin-left: 25px; font-size: 95%;" !width="125px"| Idea orixinal |width="140px"| [[Masami Kurumada]] |- ! Concepción de la serie | Takao Koyama <br> Yoshiyuki Suga |- ! Diseñu de personaxes y direición d'animación | [[Shingo Araki]] <br> [[Michie Himeno]] |- ! Música | [[Seiji Yokoyama]] |- ! Direición xeneral | [[Shigeyasu Yamauchi]] <br> Kōzō Morishita <br> Kazuhito Kikuchi |} La [[anime|serie]] de ''Saint Seiya'' emitir na cadena televisiva [[TV Asahi]], dende'l 11 d'ochobre de 1986 hasta'l 1 d'abril de 1989, en tres temporaes de 114 episodios en total. Primeramente, la serie tenía entamaos 52 capítulos. Sicasí, el realizadores decidieron ampliar la hestoria, dexando d'esta manera la primer temporada de la serie con un total de 73 episodios que la so entama tuvo basada nel primer capítulu de la manga, ''Santuariu'', con dellos agregos na hestoria. Primero que venciera'l [[contratu]], foi apautada una segunda temporada, ''Asgard'', que tomó los episodios 74 al 99. El so argumentu nun se basó direutamente na manga orixinal, sinón que foi inspirada na [[mitoloxía nórdica]] y nel episodiu ''Hyōga nel país de los xelos'', que s'atopa a la fin del tomu 13 de la manga. Amás, la película ''[[Kamigami non Atsuki Tatakai]]'', de la mesma basada na mitoloxía romana, sirvió de pilotu pa la realización d'esta temporada. Finalmente, siguió una tercer temporada correspondiente al segundu capítulu de la manga, ''Poseidón'', que tomó los episodios 100 al 114. La emisión d'esti últimu episodiu tuvo llugar el 1 d'abril de 1989, dexando l'animación del tercer capítulu de la manga, ''Hades'', nuna espera de trece años. ==== Saga de Hades ==== {{AP|Episodios de Saint Seiya Hades}} Nel añu 2002, [[Toei Animation]] decidió llevar a l'animación la primer parte del tercer capítulu de la manga, ''Hades''. Planióse la hestoria en trece episodios en formatu [[OVA]], consistentes nuna primer temporada: ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'' (''Saint Seiya: The Hades Chapter - Sanctuary''), que significa ''Saint Seiya: El Capítulu de Hades - Santuariu''. Esta temporada, tres trece años dempués de la emisión del episodiu 114 en 1989, empezó a tresmitise a partir del [[9 de payares]] de 2002 hasta'l 12 d'abril de 2003, pol sistema de televisión satelital [[Sky Perfect]]. A fines de 2005 y principios de 2006, tres el despidu del direutor de ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'', [[Shigeyasu Yamauchi]], y a los [[seiyū]] de los personaxes principales, estrenóse la segunda temporada de la saga, nuevamente en formatu [[OVA]], consistente en doce episodios emitíos por [[Sky Perfect]] dende'l 17 d'avientu de 2005 hasta'l 16 de febreru de 2007: ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen'' (''Saint Seiya: The Hades Chapter - Inferno'').. L'adautación resultó ser bien fiel a la manga, sicasí, foi criticada polos fans, quien consideraron que'l nivel d'animación resultó inferior en comparanza a l'anterior temporada. Finalmente, a mediaos de 2007, [[Masami Kurumada]] anunció nel so [[blogue]] la producción y estrenu de la temporada que cerraría'l ciclu de ''Hades'', con seis episodios en formatu [[OVA]]: ''Saint Seiya Hades Elysion-Hen'' (''Saint Seiya: The Hades Chapter - Elysion''), que significa ''Saint Seiya: El Capítulu de Hades - Elíseos''. Los dos primeros episodios de la temporada emitiéronse'l 7 de marzu de 2008 y los dos últimos el 14 d'agostu d'esi mesmu añu, pola cadena [[Sky Perfect]]. En [[Llatinoamérica]], la temporada ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'' empezó a emitise dende'l 1 de marzu de 2007 pola señal de cable [[Cartoon Network Llatinoamérica|Cartoon Network]]. En [[Méxicu]], en tantu, tresmitióse'l 1 de mayu de 2008 un maratón d'estos primeros trelce capítulos na [[XHIMT-TV|Canal 7]] de [[TV Azteca]]. Depués, pola mesma canal, tresmitióse otru maratón, esta vegada de la temporada ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen'', el 17 de payares de 2008, y finalmente emitióse un últimu maratón correspondiente a la temporada ''Saint Seiya Hades Elysion-Hen'', el [[16 de setiembre]] de 2009, llogrando altu ésitu en rating. En [[Colombia]], la canal Bogotana [[Citytv (Bogotá)|Citytv]] tresmitió la saga completa d'esta serie (Incluyendo la saga de Hades Capítulu Infiernu Y Elíseos) per mediu de la franxa Zonalocha mientres l'añu 2009. Y en [[Chile]], a partir del 24 de mayu de 2010, la canal de televisión de pagu [[Etc TV]] emitió la saga de Hades como esclusiva nel país, pero namái hasta l'últimu episodiu de la temporada ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen''. Dende xunu de 2014 la saga empezó a emitise al traviés de los servicios de streaming por [[Netflix]] y [[Crunchyroll]].<ref>{{cita web |url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2014/06/04-1/la-pelcula-book-girl-y-saint-seiya-hades-lleguen-a-crunchyroll |títulu=Saint Seiya Hades llega a Crunchyroll |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.anmtvla.com/2014/07/caballeros-del zodiacu-saga-de-hades.html |títulu=Caballeros del Zodiacu: Saga de Hades estrena en xunetu por Netflix Lleer Completa en: Caballeros del Zodiacu: Saga de Hades estrena en xunetu por Netflix - Anime, Manga y TV http://www.anmtvla.com/2014/07/caballeros-del zodiacu-saga-de-hades.html#ixzz3CcFq1VHY |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> ==== Películes ==== Mientres los años en que foi emitida la serie animada, realizáronse cinco películes tantu pal [[cine]] como pa la [[televisión]]. L'argumentu d'estes películes nun guarda nenguna rellación cronolóxica cola manga, nin cola serie animada. Apocayá Toei Animation atópase trabayando na sesta película de Saint Seiya en formatu CGI y 3D, amás d'una nueva serie de televisión. # '''''[[Saint Seiya Gekijōban]]''''' (1987) #* Títulu en xaponés: 劇場版-聖闘士星矢 (''Gekijōban Saint Seiya'') #* Títulu en xaponés (DVD): 邪神エリス (''Jashin Eris'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya, la película'' # # '''''[[Kamigami non Atsuki Tatakai]]''''' (1988) #* Títulu en xaponés: 聖闘士星矢 神々の熱き戦い (''Saint Seiya: Kamigami non Atsuki Tatakai'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya: la encesa batalla de los dioses'' # # '''''[[Shinku non shōnen densetsu|Shinku non Shōnen Densetsu]]''''' (1988) #* Títulu en xaponés: 聖闘士星矢 真紅の少年伝説 (''Saint Seiya: Shinku non Shōnen Densetsu'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya: la lleenda de los mozos escarlata'' # # '''''[[Saishū seisen non senshi tachi|Saishū Seisen non Senshi Tachi]]''''' (1989) #* Títulu en xaponés: 聖闘士星矢 最終聖戦の戦士たち (''Saint Seiya: Saishū Seisen non Senshi Tachi'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya: los guerreros de la última batalla santa'' # # '''''[[Saint Seiya Tenkai-hen ~Overture~]]''''' (2004) #* Títulu en xaponés: 聖闘士星矢 天界編 序奏 (''Saint Seiya: Tenkai-Hen Josō ~Overture~'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya: obertura de la saga del cielu'' # # '''''[[Saint Seiya: Legend of Sanctuary]]''''' (2014) #* Títulu en xaponés: 聖闘士星矢 Legend of Sanctuary (''Saint Seiya Legend of Sanctuary'') #* Títulu traducíu del xaponés: ''Saint Seiya La Lleenda del Santuariu'' ==== Saga del Cielu: Overture ==== {{AP|Saint Seiya Tenkai-hen ~Overture~}} [[Ficheru:Tohru Furuya at Fanime Opening Ceremony (2).jpg|miniaturadeimagen|[[Toru Furuya]], [[Seiyu|voz oficial]] de [[Seiya]] foi despidíu tres el fracasu de [[Saint Seiya Tenkai-hen ~Overture~]]. En 2012 volvió emprestar la so voz pa [[Saint Seiya Ω]].]] Nel añu 2004, ente la emisión de les [[OVA]] correspondientes a ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'' y ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen'', estrenar nos cines xaponeses la quinta [[película]] de la franquicia: '''''Saint Seiya: Tenkai-Hen Josō ~Overture~''''', que narra eventos ensin presentar na manga. La receición de la película ente los fanáticos foi regular, por cuenta de que nun s'esplica claramente qué pasó mientres la batalla contra [[Hades (Saint Seiya)|Hades]], amás de resultar incoerente la trama en dellos pasaxes y repitiendo de cierta manera la estructura de los filmes anteriores. Tantu asina que, tiempu dempués y antes de la producción de ''Saint Seiya Hades Meikai-Hen'', [[Toei Animation]] despidió a los [[seiyū]] de los protagonistes y contrató a un nuevu equipu d'actores, envalorando que les voces del [[casting]] orixinal (de los santos de bronce y Atenea) yá nun calteníen la so esencia xuvenil como hai más de trece años, a pesar de les protestes de [[Tōru Furuya]], actor de voz de [[Seiya]]. El filme, amás, nun quedó exentu de discutinios, yá que mientres un tiempu consideróse-y como la [[Remortina (Arte)|secuela]] oficial de ''Saint Seiya'' y de la manga orixinal, sicasí, [[Masami Kurumada]], magar declarar nun principiu que la so idea yera faer una [[triloxía]], al ver la resultancia final de la película, despidió al equipu orixinal, incluyendo al direutor [[Shigeyasu Yamauchi]], por cuenta de que fixeron un mal usu del [[guión cinematográficu|guión]] apurríu por él, dando como resultáu un ''Saint Seiya'' aburríu y carente d'aición a cómo l'autor entamara. Polo que, dende la publicación del [[manga]] ''[[Saint Seiya Next Dimension]]'', la película pasó a ser una más que nun entra dientro de la cronoloxía canónica de ''Saint Seiya''. ==== Especiales ==== El primer especial ye un resume de los 114 episodios de la serie de TV y los dos siguientes son un resume de ''Saint Seiya Hades Jūnikyū-Hen'', que'l so desenvolvimientu ye vistu dende la perspeutiva de los santos d'oru resucitaos, cuantimás de [[Saga de Xéminis]], [[Shura de Capricorniu]] y [[Camus d'Acuariu]]. # '''''Ova Zero de Hades''''' (2002) #* Títulu en xaponés: {{nihongo | ''Saint Seiya: Sōshūhen'' | 聖闘士星矢 総集編 | Seinto Seiya: Sōshūhen | ''Capítulu de la compilación completa''}}. # # '''''La Lleenda de los Santos d'Oru Resucitaos: Parte 1''''' (2003) #* Títulu en xaponés: {{nihongo | ''Saint Seiya: The Hades Chapter - Sanctuary: Yomigaerishi Gold Saint Tachi non Shinwa 1'' | 冥王ハーデス十二宮編　よみがえりし黄金聖闘士たちの神話　前編 | Seinto Seiya Meiō Hādesu Jūnikyū-Hen: Yomigaerishi Gōaxatáu Seinto Tachi non Shinwa Mae Hen | ''Saint Seiya: El Capítulu de Hades - Santuariu: La Lleenda de los Santos d'Oru Resucitaos, Parte 1''}}. # '''''La Lleenda de los Santos d'Oru Resucitaos: Parte 2''''' (2003) #* Títulu en xaponés: {{nihongo | ''Saint Seiya: The Hades Chapter - Sanctuary: Yomigaerishi Gold Saint Tachi non Shinwa 2'' | 冥王ハーデス十二宮編　よみがえりし黄金聖闘士たちの神話　後編 | Seinto Seiya Meiō Hādesu Jūnikyū-Hen: Yomigaerishi Gōaxatáu Seinto Tachi non Shinwa Kō Hen | ''Saint Seiya: El Capítulu de Hades - Santuariu: La Lleenda de los Santos d'Oru Resucitaos, Parte 2''}}. ==== Saint Seiya Ω ==== {{AP|Saint Seiya Ω}} Una nueva serie que foi estrenada n'abril de 2012. Trátase d'una nueva xeneración de Santos de Athena que van tener qu'enfrentase a [[Ares]] (Marte), onde apaez Seiya como'l Santu de Sagitario, tamién conocíu como'l Santu llexendariu» por salvar a la diosa en delles ocasiones. El nuevu grupu de santos ye encabezáu por Koga, el nuevu Santu de Pegasu, un mozu de 13 años con una naturaleza rebalba y un espíritu invencible criáu pola diosa [[Atenea]] y entrenáu por Shaina. Va Tener qu'enfrentase a Ares, el dios de la guerra, cuando esti apruz nes sos vides y secuestra a la diosa col enfotu de establecer un [[Nuevu Orde Mundial]]. Tamién participen un grupu de mozos, ente los que tán Yuna de 14 años (águila); Sōma, el meyor amigu de Kōga (lleón menor); Ryūhō, fíu de [[Shiryu]](dragón); Eden (Orión), bien enigmatico, y Haruto (llobu), descendiente d'una cla [[ninja]]. ''«Athena repara a un ñácaru dormíu, Kōga, nel Santuariu. Sicasí, una amenaza apaez pa baltar una columna sobre'l neñu. Por suerte, el Caballeru d'Oru Seiya apaez y salva a Kōga d'una muerte segura. Ye entós cuando Marte dar a conocer.»'' La tresmisión empezó'l 1 d'abril de [[2012]] en TV Asahi, los domingos de toles selmanes dende les 6:30 de la mañana. Cada capítulu tien 30 minutos de duración. últimu capítulu emitíu foi'l 30/03/2014. ==== Soul of Gold ==== {{AP|Saint Seiya Soul of Gold}} Saint Seiya Soul of Gold ye la más recién serie d'anime perteneciente a la franquicia de Saint Seiya, anunciada mientres un eventu de la Tamashii Nations, l'estrenu d'esta serie ta programada pal día 11 d'Abril, con una tresmisión en llinia disponible en más de 200 países. Mientres la batalla contra Hades, los 12 caballeros doraos sacrificaron les sos vides pa destruyir el muriu de los llamentos y abrir pasu a los caballeros de bronce escontra los Campos Elíseos. Sicasí, los caballeros doraos apaecen en Asgard depués de ser misteriosamente alicaos. === Novela === ==== Gigantomachia ==== {{AP|Saint Seiya Gigantomachia}} Escrita por [[Tatsuya Hamazaki]] so la supervisión de [[Masami Kurumada]], ''Saint Seiya Gigantomachia'' ye la primer y única novela de ''Saint Seiya'' hasta la fecha. Estremar en dos volúmenes: el primeru foi publicáu'l 23 d'agostu de 2002 y el segundu foi publicáu'l 16 d'avientu de 2002, dambos pola editorial [[Jump J Books]] en [[Xapón]]. L'argumentu xira en redol al enfrentamientu que tienen los santos de bronce y [[Atenea]] contra los [[Xigante (mitoloxía griega)|Xigantes]], dempués de la batalla con [[Poseidón]]. Amás, faen la so apaición trés santos inéditos: Mei de [[Coma Berenices|Pelos de Berenice]], Yulij de [[Sextans|Sextante]] y Nicol d'[[Ara (constelación)|Altar]]. === Outside Stories === Tamién llamaes «Side Stories», como'l so propiu nome indica, son hestories paraleles apaecíes en [[Xapón]] en «Data Books» editaos por [[Shueisha]]: los llamaos ''Jump Gold Selection''. Estes coleiciones de «Data Books» fáense cola cuenta de consagrar les adautaciones al [[anime]] de los [[mangues]] publicaos pola editorial. Publicáronse trés «Outside Stories» de ''Saint Seiya'': * '''''Cadena Nebular - Llazos d'Hermanos''''': ye un rellatu de les vivencies de [[Shun]] y [[Ikki de Fénix|Ikki]].'' * '''''La Hestoria Secreta de Excalibur - ¡Saga! Preludiu d'Ambición''''': trata la hestoria de [[Shura de Capricorniu]] nel momentu del supuestu raptu d'[[Saori Kido|Atenea]] en manes del [[santu d'oru]] [[Aioros de Sagitario]].'' * '''''Atenea! El Gran Amor''''': fala sobre l'amor qu'esiste ente [[Saori Kido]] y [[Seiya]], y el deber de proteición escontra Atenea per parte de los sos santos.'' === Musicales === N'agostu de 1991, sol patrociniu de [[Bandai]], llevar a cabu un [[musical]] de ''Saint Seiya'' nel Teatru Aoyama en [[Tokiu]], [[Xapón]]. La hestoria narraba les sagues del Santuariu y de Poseidón. El repartu incluyía a miembros de [[SMAP]] como los [[Santos d'Atenea#Los protagonistes|cinco santos de bronce]] y [[Julian Solo|Poseidón]]. Los personaxes de [[Mu de Aries]], [[Aioria de Leo]] y [[Milo de Escorpio]] fueron interpretaos por miembros d'otra banda: Tokiu. A partir de mayu de 2011, [[Masami Kurumada]] anunció nel so [[sitiu web]] la realización d'un nuevu [[musical]] de la serie, basáu en ''[[Saint Seiya Gekijōban|Saint Seiya: la película]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.kurumadapro.jp/kinkyou2011a.html |títulu=https://web.archive.org/web/http://www.kurumadapro.jp/kinkyou2011a.html |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110809085006/http://www.kurumadapro.jp/kinkyou2011a.html |fechaarchivu=9 d'agostu de 2011 }}</ref> === Pelicula Live Action === El sitiu xaponés Eiga informó que la manga de Masami Kurumada va tener una versión live-action realizada en Hollywood, pero producida por Toei Animation y A Really Good Film Company (China). El direutor va ser [[Tomasz Bagiński]], ente que Kozo Morishita y Yoshiyuki Ikezewa de Toei van ser productores executivos. Y de xacíu, el mesmu Kurumada ta arreyáu. == Personaxes principales == {{AP|Personaxes de Saint Seiya}} La hestoria de Saint Seiya, nárranos los esfuercios de cinco nuevos, güérfanos de padre y madre (hermanos de padre na Manga orixinal), que'l so destín lléva-yos a ser proteutores de la diosa Atenea, y cómo el so gran sentíu de l'amistá y llealtá llévalos a realizar fazañes increíbles. * '''[[Seiya de Pegasu]]''': Ye'l más temperamental de toos, terco, impulsivu, imprudente y neciu delles vegaes, pero'l so calter siempres lu emburria a siguir alantre. Los sos ataques conocíos son el ''Meteoru de Pegasu'' (Pegasus Ryu Sei Ken), ''el Cometa de Pegasu'' (Pegasus Sui Sei Ken) y el ''Choque Rodante de Pegasu'' (Pegasus Rolling Crash). * '''[[Saori Kido|Saori Kido/Athena]]''': Ye la Reencarnación de la diosa [[Atenea]] na dómina de la serie, de primeres paez ser namái una esitosa empresaria heredera de la Fundación Graude del so güelu Mitsumasa Kido, pero dempués afaya'l so verdaderu orixe, conforme pasa la serie va empezar a maurecer más nel so comportamientu y a encarar el so destín como diosa de la guerra. * '''[[Shiryū de Dragón]]''': Ve nel so [[Dohko de Llibra maestru]] d'artes marciales al padre que nunca tuvo, ta dispuestu a morrer ensin pensa-y lo dos veces, con tal de protexer la vida de los sos compañeros. El so ataque base ye la Roxura del Dragón, el ''Dragón Ascendente de Raspien'' (Raspien Sho Ryu Hai), el ''Dragón Volador de Raspien'' (Raspien Ryu Hisho) y el so ataque base más poderosu ye'l ''Últimu Dragón de Raspien'' (Raspien Kou Ryu Hai). Na Saga del Santuariu, cuando [[Shura de Capricorniu]] y Shiryu tán a puntu de convertise en polvu d'estrelles, Shura sálva-y la vida otorgándo-y la so armadura y faciéndo-y herederu de la so téunica ''[[Excalibur]]''. Más tarde na Saga de Hades aprendió del so maestru la so postrera téunica: ''los cien dragones de Raspien'' (Raspien Hyaku Ryu Hai). * '''[[Hyōga de Cisne]]''': Aparenta frialdá, sicasí nun puede escaecer l'alcordanza de la so madre muerta. Los sos ataques son el ''Polvu de Diamantes'' (Diamond Dust), el ''Ataque los Rayos de l'Aurora'' (Aurora Thunder Attack)(Na manga llamáu Kholodnyi Smerch) y la ''Execución de l'Aurora'' (Aurora Execution) cola que gana a [[Camus d'Acuariu]], -el so maestru na manga-. Nel Anime resultó ser Crystal, santu de plata discípulo de la mesma de Camus- * '''[[Shun d'Andrómeda]]''': Aparenta ser el más débil, sicasí cuando ve que la so redolada o los sos amigos son afeutaos, ye capaz de exteriorizar el gran poder que tien. La so armadura cunta cola Cadena d'Andrómeda, que utiliza nos sos ataques: ''Cadena Nebular'' (Nebula Chain) una téunica d'ataque/defensa que al más mínimu ataque del enemigu entra n'aición, Onda del Truenu (Thunder Wave) y cuando pierde les sos cadenes tamién remana la ''Nube Nebular'' (Nebula Storm). Ye de les poques armadures de bronce que contién armes: la cadena con punta circular pa defensa, la ''defensa rodante'' (Rolling Defense) y la cadena con punta triangular pal ataque, ye abondo sensible por cuenta de les sos preferencies. * '''[[Ikki de Fénix]]''': Hermanu mayor de Shun, amuésase como'l más reciu de toos y ye capaz d'acabar colos sos adversarios ensin reconcomios. Sicasí tamién escuende no fondo del so ser el sentimientu de bondá y xusticia. Un ataque bien conocíu ye'l ''Puñu Pantasma del Fénix'' col que puede crear ilusiones óptiques a los sos enemigos, ''La ilusión Diabólica del Fénix'' (Phoenix Genma Ken) y ''El Vuelu del Fénix'' (Hou Yoku Ten Sho). El Fénix destacar por apaecer dempués de que tolos caballeros tean en cantu de la derrota. Tien l'habilidá de poder dir y tornar de la muerte al so antoxu y la so armadura ye la única ente toes que puede reconstruyise sola: ''El Fénix renaz de les sos cenices''. == Temes rellacionaes == === Atena y el santuariu === [[Ficheru:Pallas Athene.JPG|thumb|left|180px|En ''Saint Seiya'', la diosa griega [[Atenea|Atena]] torna a la [[Tierra]] cada 243 años. Nel sieglu XX reencarna en [[Saori Kido]], quien dirixe a los sos santos nes guerres santes que lleven a cabu, y estos de la mesma encárguense de protexela de los dioses enemigos.]] Atena (Saori Kido) ye la diosa griega de la sabiduría, la estratexa y la guerra xusta. Ye la fía de Zeus, dios máximu del Olimpu, quien-y dio'l gobiernu de la Tierra. Dende tiempos inmemoriales, Atenea enfrentóse a otros dioses que quixeron apoderase de la Tierra. Ente ellos por casu tuvieron [[Poseidón]], [[Ares]] y Hades. Los enfrentamientos ente dioses son conocíos como '''''Guerres Santes'''''. Dellos de los grandes conflictos de la humanidá diéronse paralelamente pol surdimientu d'estes guerres. La primer Guerra Santa llibrar contra Poseidón. Pa face-y frente, Atenea convocó a un grupu de mozos y valerosos guerreros, a los que llamó '''''Santos'''''. De primeres, estos lluchaben ensin armes nin proteición pa los sos cuerpos. Por cuenta de esto, munchos fueron asesinaos polos Xenerales (''Marines'') de Poseidón. P'ayudar, Atenea creó 88 ropajes sagraos o armadures (Cloth ye'l so nome orixinal), inspirada nes [[Constelaciones|constelaciones del firmamentu]]. Con éstes armadures, los Santos pudieron ganar a los Xenerales de Poseidón. Según la calidá -el material de l'armadura-, los santos estremar en trés órdenes: oru, nel escalafón principal, correspondiendo colos 12 signos del zodiacu, plata, y bronce. Amás, la Fundación Kido, creó -solamente nel anime- tres armadures teunolóxiques que los sos cosmos corresponder colos trés elementos de la Tierra: agua, fueu y aire. Tres munches xeneraciones, Atenea construyó'l Santuariu n'[[Atenes]], ([[Grecia]]). Esti Santuariu cuntaba con una estructura xerárquica, liderada pola diosa y siguida pol Patriarca o Sumu Sacerdote que de la mesma lideraba a los ochenta y ocho Santos. El Templu d'Atenea atopar nel centru del Santuariu y la so única entrada yera la cámara del Patriarca. De la mesma, pa llegar a l'habitación del Patriarca, l'únicu camín disponible yera travesar los dolce cases (Templos), caúna de les cuales taba curiada por un Santu d'Oru. Un datu estreme ye que la estatua d'Atenea ta inspirada na estatua d'[[Atenea Partenos]] esculpida por [[Fidias]]. El Patriarca tamién tien la función de protexer el Santuariu de la invasión de persones ayenes al mesmu. Pa ello, caltién un campu de fuercia, que repele a toles persones con poca voluntá. Esto ayuda a caltener alloñaos a los turistes que verbenen poles ruines griegues cercanes al Santuariu. === ¿Santos o caballeros? === El primer estrenu de ''Saint Seiya'' fora de Xapón foi en [[Francia]] onde se-y dio'l nome de ''Les Chevaliers du Zodiaque'', que traducíu al asturianu significa: '''''Los Caballeros del Zodiacu'''''. Esti nome que, en realidá nun guarda rellación dalguna col conteníu de la serie, popularizóse nel restu d'Europa y América. Asina n'[[Italia]] conocióse como ''I Cavalieri dello Zodiacu'', n'[[Estaos Xuníos]] como ''Knights of the Zodiac''. Amás del cambéu nel títulu de la serie, a los Santos llámase-yos '''Caballeros'''. Esti cambéu pudo asoceder pa evitar tracamundiu y/o referencies a los santos de les relixones xudeo-cristianes, que nun concordar col significáu que se-yos da na serie, muncho más cercanu al de los "santos" de l'antigua Grecia que lluchaben pol so dios, a quien aspiraben a paecese{{ensin referencies}}. Esto paez sofitáu poles ediciones na traducción hispanoamericana del anime, onde la esplicación sobre quién ye Atena (''La diosa que gobierna la Tierra, quien reencarna cada doscientos años pa caltener la paz nel mundu'') ye munches vegaes editada a un conceutu mas respetuosu a la tradición cristiana (''La unviada de Dios, que naz na Tierra cada doscientos años pa caltener la paz nel mundu'') como ye posible ver n'escenes tales como la engarradiella ente Aioros y Saga na alcoba de Atena recién nacida. A diferencia de los caballeros reales medievales qu'engarraben pol so propiu beneficiu, los Santos lluchen por ideales cimeros a les necesidaes humanes, como los caballeros de los [[llibros de caballeríes]], como ''Amadís de Gaula'' o ''Belianís de Grecia''. Un exemplu d'esto, ye que'l mesmu Seiya foi alvertíu pol Patriarca sobre que d'utilizar l'armadura pa fines personales, sería escorríu por tolos Santos col fin d'acabar con esa práutica. Per otru llau, el sintagma ''del Zodiacu'', magar ye demasiáu concretu pos namái inclúi puramente a los Santos d'Oru, que les sos [[constelación|constelaciones]] proteutores son los dolce del [[Zodiacu]], ye na clasificación de l'[[astroloxía]] dafechu correuta, yá que el Zodiacu ye la representación del planu astral, con toles constelaciones qu'hai nél, incluyíes les del Cisne, Dragón, Fénix, Andrómeda y Pegasu. === Armadures === Nel universu de Saint Seiya, los guerreros usen armadures de distintes clases. Son ropajes o mantos sagraos apurríos polos dioses. Clasificar d'esta forma: '''Armadures''': usaes polos Santos d'Atenea. Fueron creaes con [[orichalcum]] y clasifíquense d'alcuerdu al so poder col nome d'un material (bronce, plata y oru), ente más pervalible'l material significa que l'armadura tien mayor poder, sicasí esto ye solo una clasificación yá qu'en realidá nun s'usa otru material más que [[orichalcum]] na so creación. Quien aspiren a ser un caballeru tienen de pasar un entrenamientu físicu, mental y espiritual intensu yá que si ver daquién que nun desenvolvió l'habilidá d'encender el so cosmos va ser solu metal inerte, tan ríxidu y pesáu qu'apenes va llograr movese; Atenea ordenó la creación de 88 en total, caúna representando una de les constelaciones del cielu: * '''Armadures de Bronce''': Armadures usaes polos Santos de Bronce, la categoría más baxa y usualmente la más débil de los trés, ye'l gruesu de les fuercies atenienses. La fuercia de los sos portadores varia dende la necesaria pa romper roques colos puños hasta los qu'igualen la velocidá del soníu nos sos ataques. Son en total 52. * '''Armadures de Plata''': Armadures usaes polos Santos de Plata, nivel de poder entemediu de los guerreros, Los ataques físicos d'estos santos superen la velocidá del soníu en distintes escales y dalgunos d'ellos desenvolvieron habilidaes psíquiques qu'apliquen nes batalles. Son en total 24. * '''Armadures d'Oru''': Armadures usaes polos Santos d'Oru, los más poderosos ente los 88. Son en total 12 que representen les 12 constelaciones del Zodiacu: [[Aries (constelación)|Aries]], [[Tauro (constelación)|Tauro]], [[Xéminis (constelación)|Xéminis]], [[Cáncer (constelación)|Cáncer]], [[Leo (constelación)|Leo]], [[Virgo (constelación)|Virgo]], [[llibra (constelación)|Llibra]], [[Escorpio (constelación)|Escorpio]], [[Sagitario (constelación)|Sagitario]], [[Capricorniu (constelación)|Capricorniu]], [[Acuariu (constelación)|Acuariu]] y [[Piscis (constelación)|Piscis]]; dizse que son de color doráu yá que al tar les sos constelaciones nel círculu del trópicu absorbieron mayor lluz del sol que les restantes. Estos dolce caballeros tienen ataques iguales a la velocidá de la lluz, habilidaes psíquiques d'altu nivel ya inclusive la capacidá d'aburuyar el tiempu y les dimensiones. En Saint Seiya Next Dimension, atopamos tamién qu'esiste una XIII armadura d'Oru, del llexendariu Caballeru d'oru d'[[Ophiuchus]]. '''Armadures d'Aceru''': Armadures creaes nel llaboratoriu científicu Galate pol doctor Mamoru a pidimientu de Mitsumasa Kido, esta categoría de caballeros nun pertenecen a nenguna de les 88 constelaciones, son usaes por Daichi, Ushio y Sho; representen los trés reinos de la naturaleza (Tierra, Aire y Agua) en vehículos zoomorfos (Foín, Utre y Pez Espada), al ser un esperimentu científicu los guerreros nun tener cosmos sinón habilidaes daes artificialmente, aun así gracies al entrenamientu de los sos usuarios y la teunoloxía con que fueron diseñaes pueden sostener combates n'igualdá de condiciones con santos de Bronce y Plata. '''Armadures Escures''': Armadures, copies de les orixinales de bronce, usaes polos Santos Negros, estes armadures son creaes pa Los caballeros renegaos que nun algamar la talla necesaria pa llograr una armadura verdadera. Son creaes nes Isla de Reinar Muerte per mediu de alquimia. '''Armadures Divines''': Armadures usaes polos Dioses Guerreros de Asgard, caúna representa una estrella de la sietestrellu y tien la forma d'una criatura de la mitoloxía nórdica. '''Escames''': Armadures usaes polos Marines de Poseidón, usen la forma de seres mitolóxicos marinos de les cultures de tol mundu, con predominancia grecorromana, los siete más poderosos tienen escames doraes y son llamaos xenerales. '''Surplices''': Armadures usaes polos Espectros d'[[Hades (Saint Seiya)|Hades]], según por [[Thanatos (Saint Seiya)|Thanatos]] y [[Hypnos (Saint Seiya)|Hypnos]], representen una criatura de la escuridá y un atributu o pecáu, polo xeneral son más complexes y cubren una mayor porción del cuerpu que les armadures de los santos, tamién reciben esti nome los retruques de los Cloths creaos por Hades pa los Santos que se xunen a la so causa. '''Glories''': Armadures usaes polos Guerreros Ánxeles d'Artemisa. En Saint Seiya Next Dimension, ye armadures usaes do Angeles de Olympos. '''Somas''': Armadures usaes polos 12 Titanes. '''Acocores''': Armadures usaes polos Xigantes de Tifón. '''Nahual''': Lliteralmente ''Mantu d'Obsidiana''; como'l so nome indicar son armadures d'obsidiana utilizaes polos Guerreros del Sol. Hasta agora namái se conocen dos: Huesda de Tezcatlipoca y Nahualpilli de Yohualtepuztli, d'una curtia referencia a elles nel Gaiden de Kardia d'Escorpión en [[Saint Seiya: The Lost Canvas - Hades Mythology|Lost Canvas]]. '''Armadures Divines o Celestiales''': usaes polos 5 protagonistes n'Elisión contra Hades, nacen cuando les armadures de bronce de ''Pegasu'', ''Dragón'', ''Cisne'', ''Andrómeda'' y ''Fénix'' son bautizaes con el sangre de Atena y desenvuélvense al alzar el so usuariu'l so cosmos percima de les llendes humanes. '''Kamui''': Armadures usaes polos 12 Dioses Olímpicos. Son cimeros a les Armadures Divines. Enagora, namái se conoz la Kamui d'Artemisa yá que les armadures que porten [[Saori Kido|Atena]], [[Julian Solo|Poseidón]], [[Hades (Saint Seiya)|Hades]] son Cloth, Scale y Surplice respeutivamente. Na Enciclopedia Taizen publicóse un dibuxu fechu pol mesmu Kurumada que representa la Kamui de Zeus. '''Ars magna''': Armadures usaes polos dioses primordiales o primixenios, son cimeros a les Kamui. === Cosmos y cosmoenergía === [[Ficheru:M31dcc.jpg|thumb|250px|El «[[cosmos]]» ye unu de los principales conceutos de la serie, venceyáu cola canalización ente la enerxía interna del individuu col so [[constelación]] guardiana y el [[universu]]. Na ilustración, la [[galaxa d'Andrómeda]], que representa n'ocasiones la «cosmoenergía» de [[Shun]]]]. Por que un aspirante pueda llograr el grau de Santu, amás d'apoderar les téuniques básiques del combate, tien d'aprender a enriar la enerxía de la so constelación guardiana proteutora. Esta fuercia universal ye llamada «cosmoenergía». En teoría, toles persones tener, pero los Santos son los que llogren aprovechar al máximu esti poder. Nel Episodiu G tamién se menta que dellos aspirantes a Santos consiguen utilizar el so cosmo, pero nun llogren el rangu porque los sos cuerpos nun pueden soportar el poder qu'alluga. De la mesma manera a lo llargo de la saga méntase dacuando a guerreros rasos o otros individuos que tienen el nivel d'un caballeru pero non asina'l títulu o una armadura. La categoría de los Santos establezse d'alcuerdu al nivel de cosmo que llogren usar nes batalles. D'esta manera, sabemos qu'esisten los siguientes rangos: * Los ''[[Santos de bronce]]'', son los santos de menor rangu y que al utilizar el so cosmos pueden atacar a la velocidá del soníu ([[Númberu Mach|Mach]] 1). Son en total 52 según la cronoloxía de Saint Seiya y la categoría a la cual los cinco protagonistes téunicamente pertenecen a pesar que mientres avanza la hestoria desenvuelven un poder mayor. * Los ''[[Santos de plata]]'', Santos de rangu entemediu, -más poderosos que los de Bronce- pueden realizar ataques a una velocidá nel rangu de Mach 2 a 5 y pueden tener habilidaes psíquiques o sobrenaturales de nivel básicu. Son en total 24. * Los ''[[Santos d'oru]]'', Santos de más altu rangu del Santuariu, son aquellos qu'apoderen el [[Santu d'Atenea|séptimu sentíu]] y que pueden realizar ataques y movimientos a la [[velocidá de la lluz]], tamién tienen una comprensión y dominiu espiritual y psíquicu tan grande que pueden trescender les fronteres del tiempu espaciu o inclusive la vida y la muerte. Son en total 12 y representen a les Constelaciones Zodiacales que crucia La tierra nel so periodu de Traslación. Cuando un Santu enciende'l so cosmo, ésti ye visible a los güeyos de los demás y ye percibíu por otros que lo usen. El campu visual ocupáu pol cosmo, ye una clara espresión del poder del Santu que lu usa. Cuando un Santu muerre, pue ser sentíu por otros Santos, por cuenta de que estos dexen de percibir el so cosmo. Como se ve en [[Saint Seiya Next Dimension]] lleer la manga orixinal, tamién hai un decimotercer santu d'oru, [[Ophiuchus]]. === Mitoloxía y relixón en ''Saint Seiya'' === En ''Saint Seiya'', hai munches referencies y menciones a munchos sucesos de la [[mitoloxía griega]] na cual ta basada. Tamién esisten referencies mitolóxiques y relixoses col [[budismu]], el [[cristianismu]] y la [[mitoloxía nórdica]]. Esisten referencies escontra'l Budismu (por Shaka, Shiva o Padoga) y tamién hai una referencia a la mitoloxía oriental con Marichitell. La serie presenta un sincretismu relixoso y mítico, que los sos diálogos volver comprensibles previa conocencia d'estos conceutos: les conversaciones que Shaka (nome completu del [[deva (mitoloxía)|deva]] nel [[Budismu]]: Śakra devānām indra) caltién con [[Siddhartha Gautama]] o la complexa estructura psicolóxica de [[Saga de Xéminis]] dan-y una riqueza a la serie que la vuelven realmente orixinal. Nun ye la clásica llucha eterna ente'l bien y el mal, sinón que ye una guerra pol futuru del planeta, por arrampuñar l'ideal de xusticia al competidor. L'amistá, l'amor, la xusticia y la vida humana son valores que se ponen a prueba nesta hestoria. Hai munches referencies mitolóxiques, sobremanera nórdiques y de xacíu griegues. Na saga de Hades - Infiernu esisten numberoses referencies a la composición del infiernu cristianu según describir na [[Divina Comedia]] de [[Dante Alighieri]]. Tal ye'l casu del encruz del ríu Aqueronte o'l portal d'entrada que convida a abandonar toa esperanza. Coles mesmes l'orfanatu onde reclúin a Seiya paez ser cristianu yá que apaez coronáu nel so campanariu con una cruz cristiana (ratificando esti fechu, na primer parte, nel tornéu galácticu sale Miho rezando na ilesia del orfanatu) tamién apaez l'usu del rosariu de la [[Cruz del Norte]] que recibió Hyoga de la so madre, y qu'apaez nos varios momentos en que Hyoga ta en grave peligru. === Dioses del Olimpu === Panfletos oficiales revelen que Kurumada yá escoyó la llista de Dioses del Olimpu que va usar na Saga del Cielu, toos ellos visten Kamuis. * '''Zeus''', Dios del cielu y los rescamplos, Soberanu de los Dioses. * '''Hades''', Dios del Inframundu y les tiniebles. * '''Poseidón''', Dios de los océanos (col so verdaderu cuerpu). * '''Hera''', Diosa del matrimoniu, Reina de los dioses. * '''Deméter''', Diosa de l'agricultura. * '''Hestia''', Diosa del fueu llariego. * '''Apolo''', Dios del Sol y les artes. * '''Artemisa''', Diosa de la Lluna y de la caza. * '''Atena''', Diosa de la sabiduría y la guerra xusta. * '''Hermes''', Dios de la comunicación y el comerciu. * '''Hefestos''', Dios del fueu y ferreros. * '''Afrodita''', Diosa de la guapura y l'amor. Oficialmente, solo Hades, Poseidón, Atena y Artemisa apaecen na Manga. Zeus apaez dibuxáu nel Taizen y Apolo (al pie de otra versión d'Artemisa) na non-canónica película Tenkai-hen. Polo cual faltaría amosar a seis "olímpicos". Ares nun ta na llista de Dioses del Olimpu. A pesar d'esto, saber de la so esistencia dientro de la serie: (1) nel Hipermito prueba que lluchó con Atenea na Era Mitolóxica y foi zarráu nel Tártaru xunto a los sos Berserkers por desafiar la decisión de Zeus. (2) En Next Dimension foi vistu Artemisa. (3) Amosóse escenes (flashbacks) de Ares tantu n'Episodiu G como en Lost Canvas. Dionisio ye l'únicu dios que nun ta na llista de los Dioses del Olimpu y que nun va apaecer na manga y serie animada. Nunca se fai una mención d'él o si foi parte de les guerres sagraes ente los dioses olímpicos (nel so llugar Kurumada asitió a la diosa Hestia). == Banda sonora == {{AP|Banda sonora de Saint Seiya}} La música épica qu'acompaña toles escenes de los capítulos de la serie, OVA y películes foi creada por ''[[Seiji Yokoyama]]'', ya interpretada pola [[Orquesta Sinfónica d'Andrómeda]]. Les marches y rock sinfónicos emplegaos pa la serie tán inspiraos na música de los años 70 y 80, principalmente nes del direutor d'orquesta [[Franck Pourcel]]<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=V2ikI5TWW0o |títulu=James Bond Themes - Franck Pourcel |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> que foi bien popular en Xapón,<ref>{{cita web |url=http://franckpourcel.com/?country=japan |títulu=Japanese Edit - Frank Pourcel's Discography Official Site |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> añadiendo elementos vocales en delles temes tamién, exemplu d'ello son les temes "Goldfinger" (similar a temes de Asgard) y "Killing me softly"<ref>{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=on2bXuKFyVI |títulu=Killing me softly |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> (similar a delles temes de zarru de los OVAs). === Saint Seiya === ;Cantares d'apertura * Episodios 1 al 73: "Pegasus Fantasy" por Nobuo Yamada Vocalista de [[MAKE-UP]] Banda de Hard Rock de los años 1980. * Episodios 74 al 114: "Soldier Dream" por ''Hironobu Kageyama''. ;Cantares de cierre * Episodios 1 al 73: "Blue Forever" por Nobuo Yamada Vocalista de Make-Up. * Episodios 74 al 114: "Blue Dream" por ''Hironobu Kageyama & Broadway''. === Saint Seiya Hades === * Episodios 1 al 13: "Chikyuugi" por ''Yumi Matsuzawa''. * Episodios 14 al 31: "Megami non Senshi ~Pegasus Forever~" por ''Marina Del Ray''. ;Temes de cierre * Episodios 1 al 13: "Kimi to Onaji Aozora" por ''Yumi Matsuzawa''. * Episodios 14 al 25: "Takusu monu y My ~Dear~" por ''Yumi Matsuzawa''. * Episodios 26 al 31: "Kami non Sono ~Del Regno~ por" ''Yuuko Ishibashi''. === Películes === '''Saint Seiya: [[Shinku non shōnen densetsu|La lleenda de los mozos escarlata]]''' * Ending: "You are my reason to be" por ''Hitomi Penny Tōyama and Oren Waters'' (n'España ye interpretáu por Joaquín Paz y Fàtima Ayats). '''Saint Seiya: [[Entamu de la saga del cielu]]''' * Ending: "Never - Saint Seiya non Theme" por [[MAKE-UP]] (n'España ye interpretada por Joaquín Paz) '''Saint Seiya: [[Saint Seiya: Legend of Sanctuary|Legend of Sanctuary]]'''. * Ending: "Hero" por Yoshiki ft. Katie Fizgerrald de VIOLET UK ''Nota: les otres trés películes namái tienen temes d'apertura (''Pegasus Fantasy'' y ''Soldier Dream'') y nun tienen una tema de zarru, namái cunten con correspondientes músiques de fondu compuestes por Seiji Yokoyama.'' == Videoxuegos == {{AP|Videoxuegos de Saint Seiya}} Dende la so nacencia Saint Seiya, foi afechu en gran parte de la so historia pa dellos de [[videoxuegu|videoxuegos]] de combate y estratexa pa diverses consoles y PC. La mayoría de los xuegos son llanzaos solamente en Xapón (especialmente los primeres), dalgunos fueron publicaos n'[[Europa]] y [[Australia]] (especialmente nos últimos xuegos de la saga de Hades), pero nengunu foi oficialmente llanzáu nel mercáu de los [[EE.XX.]]. Tolos videoxuegos básense principalmente na serie clásica de los años ochenta de Saint Seiya. == Figures == La mayoría de los productos de Saint Seiya, básense principalmente nos personaxes de la serie orixinal (años 80). El principal [[mercáu]] de Saint Seiya componer les figures. Esisten distintes llinies de figures de Saint Seiya, anque les más importantes pertenecen a [[Bandai]]: === Clásiques === Son les primeres figures que sacó [[Bandai]] d'esta serie nos años 1986-1987 y fueron puestes a la venta en dellos países del mundu. Fora de Xapón en nengún país distribuyó la serie completa. N'Europa [[Bandai]] comercializó: * 5 cola primer armadura (Francia). * 5 cola segunda armadura (España y Francia). * Marín (España). * Los 12 caballeros d'oru (España y Francia). * 4 Dioses Guerreros de Asgard (Alpha, Beta, Zeta y Epsilon) (España y Francia). * 4 General Marina (Cheval des Mers, Dragón des Mers, Sirene y Scylla) (Francia). N'Italia les mesmes figures fueron llicenciaes a la compañía Giochi Preziosi pa la so distribución, les caxes tienen una presentación bien distinta a los españoles y franceses que se basen nes orixinales xaponeses. En Méxicu fueron distribuyíes les mesmes figures que n'Europa con esceición de los caballeros de bronce con primer armadura, anque en delles tiendes departamentales yera posible ver dacuando dalgunes d'estes figures. Fora de Xapón nun se llegaron a comercializar les siguientes figures: * El Patriarca. * La primer armadura de Sagitario. * L'armadura de Odín. * Los santos de bronce cola primer armadura negra (black saints) y la segunda armadura tamién en color negru (que fueron una edición esclusiva de la llinia de figures, yá que nunca apaecieron na manga o nel anime). * Los caballeros d'aceru (Tierra, Cielu y Mar). * La versión conmemorativa de los caballeros de bronce con primer armadura edición dorada por 5 millones de ventes. * 4 Dioses Guerreros de Asgard (Acorique, Alberich, Thor y Bud de Alcor). * 4 Xenerales de Poseidón (Crisaor, Kraken, Limnades y Tetis). Sicasí siempres foi posible consiguiles a altos precios en tiendes especializaes, o más apocayá al traviés de ebay. Tola llinia de figures foi reeditada en 2003 (Versiones HK) y en 2006 n'España y América. === Myth Cloth === El Myth Cloth son producíos pola empresa [[Tamashii]] (un fabricante xaponés especializáu en cifres) Ye la llinia de figures más realista y con más detalle de Saint Seiya. Llanzar nel 2003 conmemorando la emisión de les nueves OVAs de Hades. Orixinalmente diseñáu pal mercáu d'[[Asia]] (Xapón, China y de Hong Kong) pero debíu al ésitu estes figures distribuyir en tol mundu, dempués de la venta espandir n'América, Brasil y Méxicu y depués n'Europa (Francia, España, Portugal ya Italia). === Myth Cloth EX === Nes últimes hores y dende la presentación al planeta de les nueves llinies Myth Cloth, la información y detalles d'esti nuevu Saga de Xéminis EX, lo mesmo que de lo que va ser el futuru d'esta nueva llinia de Figures Myth Cloth EXclamation, foise lliberando en grandes dosis d'información. N'apenes un par de díes pasemos de teorizar namái cola figura de los cartelos reló qu'anunciaben la rueda de prensa, a ver los prototipos de los 12 Santos d'Oru que se comercializaren sol sellu Myth Cloth EX. Tol mundu paez tener la necesidá d'informanos sobre los detalles de la Myth Cloth d'agostu, incluyíu'l mesmu Patriarca del Santuariu, que nos amuesa'l diseñu de lo que va ser la caxa que va imponer la nueva llinia. Na imaxe de la esquierda podemos ver que'l personaxe suxeta dos caja de diseñu cúbicu, una en color mariellu que presenta'l diseñu de la Pandora de Xéminis y que suponemos va allugar nel so interior la Myth Cloth, ente que cola mano derecha suxeta la carcasa que cubre a la primera y que presenta yá los detalles promocionales de la primera de les Myth Cloth EX que va salir n'agostu. Vemos que nel frontal de la caxa namái s'atopa la imaxe tipu de la figura sobre un fondu estrelláu, amás una pequeña referencia a lo que son los extras pa representar ataques y l'obligáu logo Ex na parte central inferior, según el logo de Bandai na esquina inferior derecha y el logo Saint Seiya na cimera esquierda. Nel llateral que dexa ver, típica imaxe editada en photoshop con testu incluyíu. Otra imaxe apinada d'información ye esta de la derecha qu'amuesa un prototipu un tanto esgonciáu y que s'encarga de revelanos qué componentes son de metal y cuálos de plásticu. Gracies a ella podemos ver que'l nuevu Xéminis va ser un "full metal", que poco va tener qu'envidiar nesti aspeutu al so predecesor. De lo que vemos, tou ye metal salvo les pieces de la cintura y les proteiciones de les manes, daqué que tomamos como bien positivu pa esta nueva llinia de figures y qu'aumenta la espectación sobre'l G4, pos vamos ver si con un cuerpu más estilizado que'l G3 consiguieron reforzar les articulaciones que seguro esta nueva Cloth de Xéminis va poner a prueba. === Llibros d'arte y guíes === En Saint Seiya, fueron producíes dos llinies de artbooks, una serie de llibros d'ilustraciones esclusivos de Masami Kurumada (Cosmos Special) y otra serie de llibros d'ilustraciones esclusives del personal de la serie animada (la serie de los Jump Gold Slection), unes reliquies que se vienden por auténtiques fortunes, son bastante estensos y completos. Estos Artbooks son productos derivaos de Saint Seiya, verdaderos recopilatorios d'imáxenes ya informaciones sobre los personaxes, escenarios, situaciones, conceutos etc.., venceyaos yá sía a la Manga, o al Anime y les Películes. Dalgunos col tiempu volviéronse más raros y bien caros, son bien buscaos polos fans, como verdaderes pieces de coleición. hai que precisar que d'ente los llibros dedicaos a Saint Seiya, tan solo los denominaos "Burning Blood", "Sora", "Hikari" y "Hades" son consideraos oficialmente como Artbooks, les otres obres escrites presentaes son escoyetes d'informaciones o enciclopedies, como ye'l casu del "Taizen" (Enciclopedia of Saints), o les mangues en color qu'aliquen les ilustraciones del anime, llamaos "Anime Comics". == Censura y discutinios == Los Caballeros del Zodiacu convertir nun ésitu mundial na década de los años 90 pero tamién fueron blancu de crítiques. La crítica más importante ye d'acordies con munchos el númberu escesivu d'escenes de violencia y sangre qu'inflúi nos neños. Saint Seiya foi atacáu per parte de los padres y organismos indignaos acusando al anime de ser un [[Clasificación por edaes (televisión)|conteníos pocu apropiaos pal públicu infantil]] al que diba dirixida la serie. Estes truñaes non yá centrábense na abondosa violencia de la serie, sinón tamién porque se dicía que "''afalaba a la homosexualidá''". N'España, una asociación moralista consiguió prohibir que s'esibiera l'anime de Saint Seiya nel país. Unu de los motivos foi pola supuesta homosexualidá de personaxes. En delles ocasiones s'han calificaos a diversos personaxes de Saint Seiya como símbolos [[yaoi]] principalmente [[Shun d'Andrómeda]], [[Afrodita de Piscis]] y [[Misty de Llagartu]]. Una de les escenes más comentaes de la serie foi aquella na que Shun usa tanto'l so calor corporal como'l del so cosmos pa descongelar al so amigu [[Hyoga]] tres la so primer batalla contra [[Camus d'Acuariu|Camus]]. Cabo resaltar que dicha escena solo tien una páxina na manga, onde Shun a cencielles sostién el cuerpu de Hyoga por que permaneza en posición sentáu, ente que nel anime ye bien distintu, y según el mesmu direutor, foi alteriáu pa espresar esta connotación que orixinalmente nun tener. La película [[Saint Seiya: Saishū seisen non senshi tachi|Los Caballeros del Zodiacu contra Lucifer]] al ser estrenada per primer vegada la película nes pantalles de TV en Hispanoamérica, censuráronse dos escenes: la primera, la derrota y muerte de los Santos d'Oru a manes de los ánxeles de Lucifer y la segunda censura arreya la escena d'una [[Biblia]] amburando en llapaes cuando Hyoga esplica quién ye Lucifer. === Censura n'[[Estaos Xuníos]] === Saint Seiya llegó a Estaos Xuníos en [[2003]] sol títulu de ''Knights of the Zodiac'' (traducción inglesa lliteral del nome que se-y dio en Hispanoamérica, España, Francia ya Italia). La serie foi anunciada por [[Cartoon Network]], cadena que se caracterizó por aplicar una ferrial censura a les series anime, tantu n'imáxenes como diálogos, y por presiones de la compañía [[DiC Entertainment]], Saint Seiya nun foi la esceición. Esto por cuenta de que delles escenes nun yeren apoderaes pa públicu infantil y había qu'anidiar l'anime; asina, por casu, el sangre foi tiñida d'azul y les escenes más violentes fueron cortaes, polo que los capítulos duraben menos. Parte de la trama amás sufrió una llarga serie de cambeos ensin sentíu. Por cuenta de estos cambeos, la serie foi un fracasu dientro del públicu d'Estaos Xuníos; sicasí, la mercadería foi acoyida de forma aceptable. La serie llanzar en DVD con doblaxe n'inglés y ensin censura. == Receición == [[Ficheru:Cosplay Saint Seiya.JPG|325px|thumb|[[Cosplay]]er de los Caballeros de Bronce coles armadures divines.]] Puede dicise que la serie dio contribuciones especiales nel desenvolvimientu de la cultura de la manga y l'anime xaponés. Ye la fonte más importante y antiguu de [[Doujinshi]] con [[Captain Tsubasa]], que terminó nuna creciente subcultura del anime y la manga periférica significativa. Los grupos Doujinshi anguaño hai un gran númberu de miembros n'Asia oriental, América del Sur y Europa Occidental. Na actualidá los famosos mangakas como'l grupu [[CLAMP]],<ref>{{cita web |títulu=wired.com |url=http://www.wired.com/techbiz/media/magazine/15-11/ff_manga?currentPage=4 |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2007}}</ref> [[Tite Kubo]],<ref>{{cita web |títulu=manga.about.com |url=http://manga.about.com/od/mangaartistinterviews/a/TiteKubo.htm |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161112160822/http://manga.about.com/od/mangaartistinterviews/a/TiteKubo.htm |fechaarchivu=2016-11-12 }}</ref> [[Yun Kōga]],<ref>{{cita web |títulu=asiaarts.ucla.edu |url=http://www.asiaarts.ucla.edu/article.asp?parentid=110467 |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101223032027/http://www.asiaarts.ucla.edu/article.asp?parentid=110467 |fechaarchivu=2010-12-23 }}</ref> [[Kouta Hirano]] y [[Masashi Kishimoto]] declararon que taben bien influyíos poles obres de [[Masami Kurumada]] principalmente por Saint Seiya. Los 28 volúmenes de la manga Saint Seiya orixinal de Masami Kurumada vendíos ente 1986 y 1990 en Xapón, más de 25 millones de copies, un gran ésitu.<ref name="million">{{cita web |autor=ComiPress |fecha=2 de marzu de 2007 |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |títulu="Comipress News article on "The Rise and Fall of Weekly Shōnen Jump"" |url=http://comipress.com/article/2007/05/06/1923 |idioma=inglés}}</ref> En Xapón la serie animada clásica (1986-1990) de Saint Seiya considerar ente les 25 series animaes más populares y queríes de la hestoria. En 1987, la serie foi votáu como'l meyor anime de la concesión del añu nel Anime Grand Prix de la revista xaponesa [[Animage]].<ref>{{cita web |url=http://animage.jp/old/gp/gp_1988.html |títulu=第10回アニメグランプリ[1988年6月号] |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |fecha=xunu de 1988 |editor=animage |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121130221812/http://animage.jp/old/gp/gp_1988.html |fechaarchivu=30 de payares de 2012 }}</ref> Al añu siguiente, Saint Seiya foi votáu como'l segundu meyor Anime del añu 1988, superada pola película [[Tonari no Totoro]].<ref>{{cita web |url=http://animage.jp/old/gp/gp_1989.html |títulu=第11回アニメグランプリ[1989年5月号] |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |fecha=mayu de 1988 |editor=animage |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130313164857/http://animage.jp/old/gp/gp_1989.html |fechaarchivu=13 de marzu de 2013 }}</ref> En Brasil, el llanzamientu de la serie en 1994 foi responsable de camudar la forma de ver animar, lo que provocó una "anime-manía". N'otros países d'América Llatina (como en Méxicu y Arxentina) y especialmente en [[Venezuela]] onde l'espardimientu d'este anime traxo consigo una bastante distribución y más na parte de marketing de les Figures Vintage de Bandai de 1987 la cual tamién foi un gran ésitu, a pesar de l'animación xaponesa pudo ser espuestes nestos 3 países mientres la década anterior, con programes como [[Robotech]] y [[Mazinger Z]]. Debíu al ésitu de los países nel idioma español, la traducción brasilana del anime basar nel doblaxe n'español. Tanto l'anime y la manga comercializar en China, Hong Kong y Taiwán en 1990, a partir del ésitu de l'animación xaponesa y la manga nestos países.{{ensin referencies}} En [[Venezuela]] l'espardimientu d'esti programa foi realizada na canal de Televisión [[Televen]] nos finales de la década de los 80 y empiezu y final de los 90. Por eso gran simpatía de los Venezolanos con este Anime. La idea d'utilizar la mitoloxía como telón de fondu sirvió d'inspiración pa otros animes como, [[Yoroiden Samurai Troopers]] y [[Shurato]].<ref>{{cita web |url=http://www.vendadeanimes.net/ |títulu=Shurato's Revolution |fechaaccesu=23 de marzu de 2013 |fecha=19 d'avientu de 2008 |editor=vendedeanime.net |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081228033200/http://www.vendadeanimes.net/ |fechaarchivu=2008-12-28 }}</ref> [[Ficheru:Cosplay Hyoga and Seiya.jpg|left|thumb|320px|Cosplayers de Seiya y Hyoga dos de los protagonistes.]] En [[Canadá]] y [[Estaos Xuníos]], la serie nun tuvo ésitu na so primer emisión. Namái en 2003, col nome de Knights of the Zodiac la serie empezó a ganar fans en Angloamérica, más específicamente nos estaos de [[Quebec]] (Canadá) y [[Wisconsin]] (EE.XX.). La compañía foi responsable de la concesión de llicencies de [[DiC Entertainment]]. La serie sufrió munches cortes y cambeos enormes na banda sonora y na hestoria, lo que decepcionó a munchos fans. La solución consistió en llanzar DVDS (caxes) na so totalidá (ensin censures nin cambeos). Dellos productos empezaron a ser puestu en llibertá xunto col mercáu xaponés que crez col númberu d'aficionaos que se tán formando nos Estaos Xuníos y Canadá. Na enciclopedia Anime: Una guía pa l'animación xaponesa dende 1917, [[Jonathan Clements]] y [[Helen McCarthy]] allaben la "trama complexa" y sintió que los diseñadores d'animación de la serie [[Shingo Araki]] y [[Himeno Michi]] "fixera maxa, tantu cola serie d'anime como coles películes". Tamién emponderó a la banda sonora y la gran capacidá de direición de [[Shigeyasu Yamauchi]] pa espurrir la tensión y escoyó los llugares perfectos pa detener un episodiu y pa caltener a l'audiencia n'espera del siguiente capítulu.<ref>{{cita web |url=https://www.worldcat.org/title/anime-encyclopedia-a-guide-to-japanese-animation-since-1917/oclc/47255331 |títulu=Clements, Jonathan ; Helen McCarthy |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Clements y McCarthy, sicasí, atopar la serie esmolecedora en que'l so impautu emocional principal provién de l'audiencia. [[Jason Thompson]] describe la serie como "batalla casi pura".<ref>{{cita web |url=http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-11-18 |títulu=Jason Thompson's House of 1000 Manga Saint Seiya: Knights of the Zodiac |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Tolos demás productos derivaos, como Saint Seiya Omega o Lost Canvas, llograron tases d'ésitu permediu / baxu en Xapón. == Ver tamién == * ''[[Saint Seiya Next Dimension]]'' * ''[[Saint Seiya Episodiu G]]'' * ''[[Saint Seiya Saintia Sho]]'' == Referencies == {{llistaref|2}} * ''Saint Seiya'' ([[manga]]), [[Masami Kurumada]] 1985. * ''Saint Seiya'' ([[anime]]), [[Xapón]] 11/10/1986. == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=web oficial de Masami Kurumada |2=http://www.kurumadaprhadessitiu/ |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.st-seiya.net Sitiu web oficial de ''Saint Seiya''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515033426/http://www.st-seiya.net/ |date=2007-05-15 }} * [http://snk-seiya.net/guiasaintseiya/Cronologia.html Cronoloxía oficial de Saint Seiya] Consultáu'l 14/09/2012. * [http://www.toei-anim.co.jp/sp/seiya Sitiu web oficial Saint Seiya / Toei Animation co.] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Sitiu web oficial Hades Chapter ~ Meikai Hen Zenshō / Toei Animation co. |2=http://www.toei-anim.co.jp/spHadesa_zenshou |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.toei-anim.co.jp/ova/seiya Sitiu web oficial Hades Chapter ~ Jünikyu Hen / Toei Animation co.] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Sitiu web oficial Tenkai hen Josō Overture / Toei Animation co. |2=http://www.toei-anim.co.jp/movieHades_seiya/index.html |date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.crunchyroll.com/saint-seiya ''Saint Seiya''] en [[Crunchyroll]] * [http://www.crunchyroll.com/saint-seiya-hades ''Saint Seiya: La Saga de Hades''] en [[Crunchyroll]] * [http://L2Saintseiya.com ''Xuegu de Saint seiya basáu en Lineage2''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322085320/http://l2saintseiya.com/ |date=2020-03-22 }} == Enllaces de Tresmisión de la serie en Canales de TV == * [http://www.citytv.com.co/videos/283024/cdz-saga-de-hades-eliseos-capitulo-final-parte-1-citytv Últimu capítulu de "Saint Seiya: The Hades Chapter - Elysion", Tresmitíu'l la Franxa Zona Locha de Citytv Canal colombiana, parte 1] * [http://www.citytv.com.co/videos/171400/cdz-saga-de-hades-eliseos-capitulo-final-parte-2-citytv Últimu capítulu de "Saint Seiya: The Hades Chapter - Elysion", Tresmitíu'l la Franxa Zona Locha de Citytv Canal colombiana, parte 2] * [http://www.citytv.com.co/videos/171458/cdz-saga-de-hades-eliseos-capitulo-final-parte-3-citytv Últimu capítulu de "Saint Seiya: The Hades Chapter - Elysion", Tresmitíu'l la Franxa Zona Locha de Citytv Canal colombiana, parte 3] {{wikiquote|Saint Seiya}} {{Tradubot|Saint Seiya}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mangues]] [[Categoría:Masami Kurumada]] [[Categoría:OVA]] [[Categoría:Saint Seiya|Saint Seiya]] [[Categoría:Shōnen]] dvbjka63r2bj5q85c56uwhy0emmuazh Alisson Becker 0 143115 4499593 4490917 2026-06-10T08:27:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499593 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Alisson Ramses Becker''' {{nym}}, tamién conocíu a cencielles como '''Alisson''', ye un [[xugador de fútbol|futbolista]] [[Brasil|brasilanu]].<ref>{{cita web |url=http://www.transfermarkt.es/alisson/leistungsdaten/spieler/105470|títulu=Alisson - Rendimiento|publicación=Transfermarkt|fechaaccesu=26 d'avientu de 2015}}</ref> Desempeñar na posición de [[portera]] y el so actual equipu ye l'[[Associazione Sportiva Roma|A. S. Roma]] de la [[Serie A (Italia)|Serie A]] d'[[Italia]]. Empecipió la so carrera deportiva nel [[Sport Club Internacional|S. C. Internacional]] en 2013, depués de xunise al so equipu xuvenil en 2008, ganando cinco [[Campeonatu Gaúcho]] cola camiseta del Inter.<ref>{{cita web|url=http://www.resultados.com/es/futbol/brasil/campeonatu-gauchu-2013/|títulu=Resultaos: clasificación Campeonatu Gaúcho 2013|publicación=Resultaos.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.resultados.com/es/futbol/brasil/campeonatu-gauchu-2014/|títulu=Resultaos: clasificación Campeonatu Gaúcho 2014|publicación=Resultaos.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.resultados.com/es/futbol/brasil/campeonatu-gauchu-2015/|títulu=Resultaos: clasificación Campeonatu Gaúcho 2015|publicación=Resultaos.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> En 2016 foi tresferíu a la Associazione Sportiva Roma que pagó 7,5 millones d'[[Euru (moneda)|euros]] pol so pase. Cola [[seleición de fútbol de Brasil]] participó en nueve alcuentros, pola [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018]]<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2015/08/alisson-celebra-convocacao-y-chance-de-trabalhar-com-taffarel-espelho.html|títulu=Alisson celebra convocação y chance de trabalhar com Taffarel: "Espelho"|publicación=Globo Esporte|idioma=portugués|fecha=13 d'agostu de 2015|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300336830/index.html|títulu=Resultáu: Brasil-Venezuela|publicación=Fifa.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151003030110/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300336830/index.html|fechaarchivu=2015-10-03}}</ref><ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300338205/index.html|títulu=Resultáu: Arxentina-Brasil|publicación=Fifa.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151116015101/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300338205/index.html|fechaarchivu=2015-11-16}}</ref><ref>{{cita web|url=http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300338195/index.html|títulu=Resultáu: Brasil-Perú|publicación=Fifa.com|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151118013853/http://es.fifa.com/worldcup/matches/round=276453/match=300338195/index.html|fechaarchivu=2015-11-18}}</ref> y pola [[Copa América 2016]]. Coles categoríes inferiores de la seleición ganó la Copa Sendai en 2009 y el [[Tornéu Esperances de Toulon]] en 2011. == Vida privada == Alisson nació na ciudá de [[Novo Hamburgo]] el 2 d'ochobre de 1992, fíu de José Agostinho Becker y Magali Lino de Souza.<ref>{{cita web|url=http://diariogaucho.clicrbs.com.br/rs/esporte/inter/noticia/2013/09/mae-de-muriel-y-alisson-fala-sobre-o-sentimento-de-torcer-pelos-filhos-4260793.html|títulu=Mãe de Muriel y Alisson fala sobre o sentimento de torcer pelos filhos|fecha=7 de setiembre de 2013|fechaaccesu=16 de marzu de 2016|idioma=portugués}}</ref> Ye hermanu del tamién porteru [[Muriel Gustavo Becker]], quien defende la portería del Internacional al igual qu'Alisson.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2013/04/non-dia-do-goleiro-irmaos-alisson-y-muriel-celebram-paixao-pulgues-luvas.html|títulu=Non dia do goleiro, irmãos Alisson y Muriel celebram paixão pulgues luvas|publicación= Globo.com|fecha=26 d'abril de 2013|fechaaccesu=31 d'avientu de 2015|idioma=portugués}}</ref> En 2015, con ventidós años, casóse con Natália Loewe.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2015/06/alisson-aceita-vida-de-muso-y-sonha-em-xunir-lua-de-mel-com-titulo-mundial.html|títulu=Alisson aceita "vida de muso" y sonha em xunir lua de mel com títulu mundial |editorial=Globo Esporte|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|idioma=portugués}}</ref> == Trayeutoria == === S. C. Internacional === Nacíu en [[Novo Hamburgo]], [[Rio Grande do Sul]], xunir al equipu xuvenil del [[Sport Club Internacional|S. C. Internacional]] en 2002, a los diez años.<ref name="debú">{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2014/11/antes-de roblase-non-inter-alisson-recebeu-convidada-pa-ser-modelu-veja.html|títulu=Antes de ser titular, goleiro do Inter recebeu convidada pa virar modelo|publicación=Globo Esporte|idioma=portugués|fecha=29 de payares de 2014|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> Realizó'l so debú col primer equipu'l 6 de febreru de 2013, nel partíu de visitante frente a C. E. Lajeadense que remató con una derrota 0:1, díes dempués apostó'l partíu contra [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro E. C.]] que terminó empatáu 1:1.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/jogo/gauchu-2013/17-02-2013/cruzeiro-rs-internacional.html|títulu=Inter dexa empate pa Cruzeiro-RS y determina Gre-Nal nas quartas|publicación=Globo Esporte|idioma=portugués |fecha=17 de febreru de 2013|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> Mientres este mesma campaña debutó nun tornéu nacional, la [[Copa de Brasil]], nun alcuentru d'ida pola segunda fase ante'l [[Santa Cruz Futebol Clube]] que remató empatáu 0:0. Na lliga doméstica'l so club terminó na decimotercer posición tres once victories, quince empates y dolce ganes.<ref>{{cita web |url=http://www.bari91.com/football_stats/Brazil,_Campeonatu_Brasileiro_Serie_A/2013|títulu=Brazil, Campeonatu Brasileiro Serie A|fechaaccesu=10 d'abril de 2016|idioma=inglés}}</ref> Cerró la so primer temporada nel Inter con ventinueve alcuentros apostaos y trenta goles recibíos. Ente'l 2014 y 2015 compartió l'arcu col míticu arqueru [[Dida]]. Nel [[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2014|Campeonatu Brasilanu 2014]] fixo una aceptable campaña xunto al so equipu quedando asina 3ero nel acumuláu clasificando a la [[Copa Libertadores 2015]]. Pola [[Copa Libertadores 2015]] integró «[[Grupu 4 de la Copa Libertadores 2015|Grupu 4]]» xunto a [[Club Sport Emelec|Emelec]], la [[Club Universidad de Chile|Universidá de Chile]] y [[Club The Strongest|The Strongest]], terminando primeru na tabla de posiciones y clasificando a octavos de final. En ganándo-y al [[Atléticu Mineiro]] n'octavos y a [[Club Independiente Santa Fe|Santa Fe]] en cuartos, l'Internacional llegó a semifinales, onde quedó esaniciando a manes de [[Club de Fútbol Tigres de la Universidad Autónoma de Nuevo León|Tigres UANL]] en ganando de llocal por 2:1 y perder por 3:1 en Méxicu.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/deportes/futbol/Inter-Tigres-definen-River-final_0_1398460579.html|títulu=Tigres espachó al Inter y va ser el rival de River na final de la Libertadores|publicación=Clarín.com|fecha=22 de xunetu de 2015|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> Tres esta bona campaña,<ref>{{cita web|url=http://www.elcomercio.com/deportes/futbol-copa-libertadores-alisson-becker.html|títulu=Alisson Becker, el golero de 22 años que-y tapó tou a Miller Bolaños y a Ángel Mena|publicación=El Comercio|fecha=19 de marzu de 2015|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> Alisson foi pretendíu pola [[Associazione Sportiva Roma|A. S. Roma]], inclusive esto aportó a anunciáu por dellos periódicos italianos, sicasí les negociaciones nun espolletaron.<ref>{{cita web|url=http://esportes.terra.com.br/llance/imprensa-italiana-afirma-que-alisson-deixara-o-inter-pa-jogar-na-roma,cdb85c087d7f900ae061d08ab6a064a9i4v2RCRD.html|títulu=Alisson deixará o Inter pa jogar na Roma, afirma jornal|publicación=Globo Esporte|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|idioma=portugués|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211208131237/http://esportes.terra.com.br/llance/imprensa-italiana-afirma-que-alisson-deixara-o-inter-pa-jogar-na-roma,cdb85c087d7f900ae061d08ab6a064a9i4v2RCRD.html|fechaarchivu=2021-12-08}}</ref> Cola llegada d'Arxel como nuevu entrenador,<ref>{{cita web|url=http://www.holaciudad.com/efe/15000000_deporte/Internacional-contrata-tecnico-Arxel-endrechar_0_834516749.html|títulu=L'Internacional contrata al téunicu Arxel pa endrechar l'aldu|publicación=Hola ciudá!|fecha=14 d'agostu de 2015|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015}}</ref> Alisson convertir nel tercer capitán del equipu, detrás d'[[Andrés D'Alessandro]] y [[Alex Raphael Meschini|Alex]]. Les sos declaraciones sobre'l club fueron: {{Cita|«Soi hincha del Inter. Crecí equí. Dende pequeñu los mios padres llevábenme a ver los entrenamientos. Ye gratificante pa mi y pa la mio familia xugar nel Inter».<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2015/06/alisson-aceita-vida-de-muso-y-sonha-em-xunir-lua-de-mel-com-titulo-mundial.html|títulu=Alisson aceita "vida de muso" y sonha em xunir lua de mel com títulu mundial |publicación=Globo Esporte|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|idioma=portugués}}</ref>}} El 28 d'ochobre 2015, l'axente del porteru Allison. que seis clubes d'Europa teníen entamáu fichar al xugador pa la próxima temporada.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2015/10/inter-ignora-assedio-de-primeira-linha-por-alisson-y-garante-fico-em-2016.html|títulu=Inter ignora assédio de "primeira linha" por Alisson y garante fico em 2016|publicación=Globo Esporte|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|idioma=portugués}}</ref> En marzu de 2016, ye incluyíu na llista del diariu español AS «Los once xugadores llatinoamericanos que van destacar nos próximos años».<ref name="as">{{cita web|url=http://deportes.terra.com.pe/futbol/proyéctase-beto-da-silva-ente-11-jovenes-cracks-de-latinoamerica,aa9669013a22b1y11c2fe1ece237b5eag8o7rzpp.html|títulu=Beto da Silva ente 11 mozos cracks de Llatinoamérica|fechaaccesu=11 de marzu de 2016|fecha=3 de marzu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://rpp.pe/futbol/peruanos-en-el|títulu=Luiz da Silva apaez nel once llatinoamericanu del futuru, según AS|fechaaccesu=11 de marzu de 2016|fecha=3 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200922081119/https://rpp.pe/futbol/peruanos-en-el|fechaarchivu=2020-09-22}}</ref> === A. S. Roma === El 17 de mayu de 2016, fichó pol l'[[Associazione Sportiva Roma|A. S. Roma]] que pagó cerca de 7,5 millones d'[[Euru (moneda)|euros]] (aproximao 32,5 millones de [[Real brasilanu|reales]]) pol so trespasu.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/futebol-internacional/futebol-italianu/noticia/2016/05/reforco-do-roma-goleiro-alisson-chega-italia-com-apuesta-vista.html |títulu=Reforço do Roma, goleiro Alisson chega à Itália com apuesta à vista|publicación=Globo Esporte|fechaaccesu=26 de mayu de 2016|idioma=portugués}}</ref> Realizó'l so debú'l 2 d'agostu nel alcuentru amistosu ante'l [[Liverpool Football Club|Liverpool F. C.]] que terminó 2:1 a favor de la escuadra italiana.<ref>{{cita web|url=http://www.capitaldeporte.com/cronica-liverpool-1-2-roma/|títulu=Liverpool 1-2 Roma: La efectividá italiana imponse ante Klopp|fechaaccesu=5 d'agostu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160822184153/http://www.capitaldeporte.com/cronica-liverpool-1-2-roma/|fechaarchivu=2016-08-22}}</ref> Na so primer temporada como ''giallorosso'', xugó tolos partíos cola [[Associazione Sportiva Roma|A. S. Roma]] na [[Lliga Europa de la UEFA 2016-17|Lliga Europa de la UEFA]] y de la [[Copa Italia 2016-17|Copa Italia]], onde l'equipu italianu foi esaniciáu n'octavos de final y semifinales, respeutivamente. Na [[Serie A (Italia) 2016-17|Serie A]] foi suplente de [[Wojciech Szczęsny]]. == Seleición nacional == [[Ficheru:ECUADOR vs BRASIL - ARCO SUR (29105535060).jpg|thumb|200px|Alisson mientres un partíu ante {{sel|Ecuador}} en setiembre de 2016.]] Inclusive antes de xugar pal Internacional, Alisson apostó dellos torneos con distintes categoríes de la seleición de Brasil, ganó la Copa Sendai y el [[Tornéu Esperances de Toulon]], en dambos campeonatos foi titular. Participó na [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2009]], y a pesar de que la seleición cuntaba cola presencia de [[Neymar]], foi esaniciada en primer ronda. Delles fontes comunicaron que'l téunicu [[Luiz Felipe Scolari]] tenía entamáu llamar a Alisson p'apostar la [[Copa Mundial de Fútbol de 2014]] y asina da-y esperiencia, daqué que finalmente nun asocedió.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/internacional/noticia/2015/06/alisson-aceita-vida-de-muso-y-sonha-em-xunir-lua-de-mel-com-titulo-mundial.html|títulu=Alisson aceita "vida de muso" y sonha em xunir lua de mel com títulu mundial |publicación=Globo Esporte|acessodata=}}</ref><ref>{{cita web |url=http://jbfilhoreporter.final.com.br/2014/10/14/felipao-quase-levou-do-inter-para-a-copa-de-2014/|títulu=Felipão quase levou jogador do Inter para a Copa de 2014 |publicación=Final Sports|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|idioma=portugués}}</ref> Becker realizó'l so debú cola ''canarinha'' nos amistosos contra {{sel|Costa Rica}} y {{sel|Estaos Xuníos}}, alcuentros nos que foi suplente. Debutó'l 13 d'ochobre de 2015, nun alcuentru ante la seleición de {{sel|Venezuela}} que remató con marcador 3:1 a favor de Brasil correspondiente a les [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|eliminatories camín de Rusia 2018]].<ref>{{cita web|url=http://www.libero.pe/eliminatorias-2018/2015-10-12-brasil-vs-venezuela-part%C3%ADu-por%20fecha-2-de-eliminatories-rusia-2018|títulu=Brasil vs. Venezuela|fechaaccesu=8 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151210213042/http://www.libero.pe/eliminatorias-2018/2015-10-12-brasil-vs-venezuela-part%C3%ADu-por|fechaarchivu=2015-12-10}}</ref> Coles mesmes, defendió la portería del ''scratch'' nos partíos contra {{sel|Arxentina}} y {{sel|Perú}}.<ref>{{cita web |url=http://www.goal.com/es-co/people/brazil/30417/alisson/national?ICID=PP_30417|títulu=Alisson|publicación=Goal.com|fechaaccesu=21 de febreru de 2016}}</ref> Sobre'l so convocación a la seleición, Becker dixo: «Ye un honor. Dende'l momentu qu'unu llega dase cuenta de que'l nivel y la competitividá son demasiáu altos. Cuando nos afitamos nel nuesu pechu vemos cinco estrelles, ye un escudu bien fuerte».<ref>{{cita web|url=http://www.prensafutbol.cl/84653-portero-de-brasil-podemos-xugar-con-mieu-cometer-error/|títulu=Porteru de Brasil: Nun podemos xugar con mieu a cometer errores|fecha=15 de payares de 2015|fechaaccesu=25 de marzu de 2016}}</ref> En 2015, foi convocáu por [[Dunga]] p'apostar una nueva edición de la [[Copa América Centenariu|Copa América]] onde enfrentó a los escoyíos de {{sel|Perú}}, {{sel|Ecuador}} y {{sel|Haití}}. Mientres el tornéu recibió dos goles en contra en tres alcuentros, ente ellos el polémicu gol cola mano del peruanu [[Raúl Ruidíaz]], que significó la eliminación de la escuadra brasilana na na primer fase con tan solu cuatro puntos.<ref>{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2016/06/13/actualidad/1465775102_573470.html|títulu=Perú esanicia a Brasil con escándalu|fechaaccesu=4 de xunetu de 016}}</ref> === Participaciones en Copes del Mundu === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2009|Copa Mundial Sub-17 de 2009]] |[[Nixeria]] |Primer fase |} === Participaciones en Copa América === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="135"|Sede !width="120"|Resultáu |-align=center |[[Copa América 2016]] |[[Estaos Xuníos]] |Primer fase |} == Estadístiques == === Clubes === La siguiente tabla detalla los alcuentros apostaos por Becker nos clubes nos que militó.<ref>{{cita web |url= http://us.soccerway.com/players/alisson-ramses-becker/102643/ |títulu= Estadístiques de Alisson Becker |editor= Soccerway |fechaaccesu= 18 de febreru de 2016 |idioma= inglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs..alisson-becker.194820.es.html |títulu= Estadístiques de Alisson |fechaaccesu= 18 de febreru de 2016 |editor= footballdatabase.eu |idioma= inglés}}</ref> {|style="text-align: center;" border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:#DDDDDD" !rowspan=2 width=190px|Club !rowspan=2 width=80px|Temporada !colspan=2 width=125px|Lliga<sup>([[#1|1]])</sup> !colspan=2 width=125px|Copes<br />nacionales<sup>([[#2|2]])</sup> !colspan=2 width=125px|Torneos<br />internacionales<sup>([[#3|3]])</sup> !colspan=2 width=125px|Total |- style="background:#DDDDDD" !align=center width=50px| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center width=50px| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center width=50px| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center width=50px| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center width=50px| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center width=50px| [[Gol#Fútbol|Goles]] !align=center width=50px| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]] !align=center width=50px| [[Gol#Fútbol|Goles]] |-style="text-align: center;" |rowspan="6" align=center|'''[[Sport Club Internacional|S.C. Internacional]]'''<br /><small>{{BRA}}</small> |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2013|2013]] |24||-26||5||-4||0||0||29||-30 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2014|2014]] |22||-28||1||-1||0||0||23||-29 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2015|2015]] |41||-35||4||-5||12||-16||57||-56 |-style="text-align: center;" |[[Campeonatu Brasilanu de Fútbol 2016|2016]] |21||-8||0||0||0||0||21||-8 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" |colspan="1"|'''Total''' !108!!-97!!10!!-10!!12!!-16!!130!!-123 |-style="text-align: center;" |rowspan=4" align=center|'''[[Associazione Sportiva Roma|A.S. Roma]]'''<br /><small>{{ITA}}</small> |-style="text-align: center;" |[[Serie A (Italia) 2016-17|2016-17]] |0||0||4||-5||11||-14||15||-19 |-style="text-align: center;" |[[Serie A (Italia) 2017-18|2017-18]] |37||-28||0||0||12||-19||49||-47 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" |colspan="1"|'''Total''' !37!!-28!!4!!-5!!23!!-33!!64!!-66 |-align="center" style="background:#DDDDDD; color:#000000" !colspan="2" | Total na so carrera !145!!-125!!14!!-15!!35!!-49!!194!!-189 |- | colspan="16"| <div id="1"><sup>'''(1)'''</sup><small> Inclúi datos de [[Campeonatu Brasilanu de Fútbol|Campeonatu Brasilanu]], [[Campeonatu Gaúcho]], [[Recopa Gaúcha]] y [[Primeira Liga (Brasil)|Primeira Liga]].</small></div> <div id="1"><sup>'''(2)'''</sup><small> Inclúi datos de [[Copa de Brasil]].</small></div> <div id="1"><sup>'''(3)'''</sup><small> Inclúi datos de [[Copa Libertadores]].</small></div> |} === Seleición === {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |- !colspan="43" | Estadístiques de Alisson na seleición nacional |- |<center> {|width=95% {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |-bgcolor=#EEEEEE !Fecha || Ciudá || Local || Resultáu || Visitante || Competencia || Goles |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |13-10-2015 || [[Fortaleza (Ceará)|Fortaleza]] || {{selb|BRA}} || 3:1 || {{selb|VEN}} || [[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 2018|Clasificación Mundial 2018]] || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |13-11-2015 || [[Buenos Aires]] || {{selb|ARX}} || 1:1 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |17-11-2015 || [[Salvador de Bahia]] || {{selb|BRA}} || 3:0 || {{selb|PER}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |26-03-2016 || [[Recife]] || {{selb|BRA}} || 2:2 || {{selb|URU}} || Clasificación Mundial 2018 || -2 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |29-03-2016 || [[Asunción]] || {{selb|PAR}} || 2:2 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || -2 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |29-05-2016 || [[Commerce City]] || {{selb|PAN}} || 0:2 || {{selb|BRA}} || Amistosu || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |04-06-2016 || [[Pasadena (California)|Pasadena]] || {{selb|BRA}} || 0:0 || {{selb|ECU}} || [[Copa América Centenariu|Copa América 2016]] || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |08-06-2016 || [[Orlando (Florida)|Orlando]] || {{selb|BRA}} || 7:1 || {{selb|HAI}} || Copa América 2016 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |12-06-2016 || [[Foxborough]] || {{selb|BRA}} || 0:1 || {{selb|PER}} || Copa América 2016 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |01-09-2016 || [[Quitu]] || {{selb|ECU}} || 0:3 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |06-09-2016 || [[Manaus]] || {{selb|BRA}} || 2:1 || {{selb|COL}} || Clasificación Mundial 2018 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |06-10-2016 || [[Natal (Rio Grande do Norte)|Natal]] || {{selb|BRA}} || 5:0 || {{selb|BOL}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |11-10-2016 || [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] || {{selb|VEN}} || 0:2 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |10-11-2016 || [[Belo Horizonte]] || {{selb|BRA}} || 3:0 || {{selb|ARX}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |15-11-2016 || [[Lima]] || {{selb|PER}} || 0:2 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |23-03-2017 || [[Montevidéu]] || {{selb|URU}} || 1:4 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |28-03-2017 || [[São Paulo]] || {{selb|BRA}} || 3:0 || {{selb|PAR}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |31-08-2017 || [[Porto Alegre]] || {{selb|BRA}} || 2:0 || {{selb|ECU}} || Clasificación Mundial 2018 || 0 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |06-09-2017 || [[Barranquilla]] || {{selb|COL}} || 1:1 || {{selb|BRA}} || Clasificación Mundial 2018 || -1 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |'''Total''' || || '''Presencies''' || '''19''' || || '''Goles''' || '''-11''' |- |} </center> |- |} ==== Participaciones cola seleición xuvenil ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="250"|Tornéu !width="130"|Sede !width="120"|Resultáu !width="60"|Partíos !width="60"|Goles |-align=center |[[Copa Sendai de 2009]] |[[Xapón]] |Campeón |3 |0 |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2009]] |[[Nixeria]] |Primer fase |3 | -4 |-align=center |[[Tornéu Esperances de Toulon de 2013]] |[[Francia]] |Campeón |5 | -2 |} === Resume estadísticu === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="180"| !width="75"|Alcuentros !width="75"|Goles !width="75"|Permediu |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |Primer División |145 | -125 |0.92 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |Copes nacionales |14 | -15 |1.00 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |Copes internacionales |35 | -49 |1.31 |-bgcolor="#F7F8FF" align="center" |[[Seleición de fútbol de Brasil|Seleición de Brasil]] |30 | -12 |0.69 |-bgcolor="#DDDDDD" align="center" |'''Total''' !224 !-201 |'''0.99''' |} <center><small>Estadístiques hasta'l 2 de xunetu de 2018.</small></center> == Palmarés == === Campeonatos rexonales === <br/> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align: center; font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-bgcolor=#DDDDDD !width="240"|Títulu !width="190"|Club !width="210"|Sede !width="75"|Añu |- |[[Taça Piratini]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu 19 d'Ochobre|Ijuí]] |[[Taça Piratini 2013|2013]] |- |[[Taça Farroupilha]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Francisco Stédile|Caxias do Sul]] |[[Taça Farroupilha 2013|2013]] |- |[[Campeonatu Gaúcho|Gauchão]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Francisco Stédile|Caxias do Sul]] |[[Campeonatu Gaúcho 2013|2013]] |- |[[Campeonatu Gaúcho|Gauchão]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Francisco Stédile|Caxias do Sul]] |[[Campeonatu Gaúcho 2014|2014]] |- |[[Campeonatu Gaúcho|Gauchão]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Beira-Rio|Porto Alegre]] |[[Campeonatu Gaúcho 2015|2015]] |- |[[Ficheru:Cscr-featured.png|15px|Campeón invictu]] [[Recopa Gaúcha]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Passo d'Areia|Porto Alegre]] |[[Recopa Gaúcha 2016|2016]] |- |[[Campeonatu Gaúcho|Gauchão]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Sport Club Internacional|Internacional]] |{{Bandera|Rio Grande do Sul}} [[Estadiu Beira-Rio|Porto Alegre]] |[[Campeonatu Gaúcho 2016|2016]] |} === Campeonatos internacionales === <br/> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align: center; font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-bgcolor=#DDDDDD !width="240"|Títulu !width="190"|Seleición !width="210"|Sede !width="75"|Añu |- |[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Campeonatu Suramericanu Sub-17]] |{{Bandera|BRA}} [[Seleición de fútbol sub-17 de Brasil|Brasil sub-17]] |{{Bandera|CHI}} [[Estadiu Tierra de Campeones (Chile)|Iquique]] |[[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17 de 2009|2009]] |} === Distinciones individuales === <br/> {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |-align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="654"|Distinción !width="75"|Añu |-align=center |Incluyíu en «Los once xugadores llatinoamericanos que van destacar nos próximos años».<ref name="as"/> |[[2016]] |-align=center |Meyor porteru en fase de grupos de la Primeira Liga.<ref>{{cita web |url=http://globoesporte.globo.com/rs/futebol/times/internacional/noticia/2016/03/alisson-y-eleito-por internautes-o-craque-da-fase-inicial-da-primeira-lliga.html|títulu=Alisson é eleito por internautes o craque da fase inicial da Primeira Liga|publicación=Globoesporte.com|fechaaccesu=24 de marzu de 2016|idioma=portugués}}</ref> |[[2016]] |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|pt|Alisson Becker|Portugués|trad=parcial}} {{enllaces deportista}} {{NF|1992||Becker, Alisson}} {{Tradubot|Alisson Becker}} [[Categoría:Persones de Rio Grande do Sul]] [[Categoría:Porteros de fútbol]] [[Categoría:Futbolistes internacionales de Brasil]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 2018]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] a525bq0qcrz0c98zsim6j2xfcxu420k Departamentos de Colombia 0 143416 4499560 4478200 2026-06-09T22:01:45Z Milenioscuro 17293 more detailed map 4499560 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Organización territorial de Colombia|una completa descripción de la organización político-alministrativa de Colombia}} {{Ficha de tipu de subdivisión | nome = Departamento | imagen = Colombia, administrative divisions - ye - colored (+box).svg |tamañu d'imaxe = 300px | categoría = Primer nivel de división alministrativa | territorio = {{COL}} | unidá_cimera = [[Colombia]] | fecha_entamu = 1886 | fecha_fin = | númberu_actual = 32 | fecha_númberu = 2017 | gobiernu = [[Gobernación]] | gobiernu1 = [[Conceyu municipal]] | subdivisión = [[Provincies de Colombia|Provincia]] | subdivisión1 = [[Conceyos de Colombia|Conceyu]] }} La [[Constitución de 1991]] establez a [[Colombia]] como una [[Estáu unitariu|República Unitaria]] que s'estrema alministrativa y políticamente en 33 divisiones: 32 [[Departamentu (entidá subnacional)|departamentos]], que son gobernaos dende les sos respeutives ciudaes capitales y un distritu capital, [[Bogotá]]. Los departamentos formen [[Rexones naturales de Colombia|rexones xeográfiques]], culturales y económiques. En Colombia los recursos pasen de la nación al '''departamentu''' y de esti al conceyu; sacante Bogotá, que como [[distritu capital]], recibe direutamente de la nación. Adicionalmente, esisten los [[Distritos de Colombia|distritos especiales]] y les [[Árees metropolitanes de Colombia|árees metropolitanes]]. Los primeros correspuenden a conceyos que se destacar de los demás por aspeutos como'l so pesu económicu, políticu o poblacional,<ref>{{cita web |url=http://repositorio.sistemauno.com.co/primaria/SOCIALES/Soc5/Soc_M32/Los%20distritos%20de%20Colombia.pdf |títulu=Los distritos de Colombia. |fechaaccesu=26 de xineru de 2011 |editorial=Editorial Santillana |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201195813/http://repositorio.sistemauno.com.co/primaria/SOCIALES/Soc5/Soc_M32/Los%20distritos%20de%20Colombia.pdf |fechaarchivu=1 de febreru de 2014 }}</ref> y los segundos correspuenden a la integración subrexonal de les capitales departamentales. La soberanía recái sobre la Nación como ''unidá'' y, de la mesma, Colombia tien una ''descentralización alministrativa'' per mediu de la cual gran parte de l'alministración del Estáu partir ente los 32 ''departamentos'' y los sos [[conceyos de Colombia|conceyos]]. == Historia == {{VT|Historia territorial de Colombia|Cronoloxía de la organización territorial de Colombia}} L'orixe de los departamentos colombianos atopar na división político-alministrativa de la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]] (güei Colombia y Panamá), que entamábase en ''[[Organización territorial de la República de la Nueva Granada|provincies]]'' que más o menos se correspondíen territorialmente a los departamentos actuales. Cola constitución de [[1858]] el sistema políticu de la nación camudó al d'una [[república]] [[Federación|federal]], el so nome pasó a ser [[Estaos Xuníos de Colombia]] y les ''provincies'' fueron reemplaces por nueve ''[[Organización territorial de los Estaos Xuníos de Colombia|estaos soberanos]]'' (Antioquia, Bolívar, Boyacá, Cauca, Cundinamarca, Madalena, Panamá, Santander y Tolima). La constitución centralista de [[1886]] camudó'l nome del país de forma definitiva a República de [[Colombia]] y convirtió a los ''estaos soberanos'' en ''departamentos''. Coles reformes [[Llei 46 de 1905 (Colombia)|de 1905]] y 1910 diéronse les pautes pa biforcar territorios de los distintos departamentos y formar nueves entidaes (departamentos, [[Intendencies de Colombia|intendencies]] y [[Comisaríes de Colombia|comisaríes]]). Cola nueva constitución de [[1991]], les intendencies y comisaríes esistentes fueron promovíes a departamentos.<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-166769 |títulu=A partir de güei, non más intendencies nin comisaríes. |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2014 |editorial=Periódicu El Tiempu}}</ref> <center> {| | colspan=6 align="center" | '''Evolución de la subdivisión en departamentos de Colombia''' |- | [[Ficheru:Colombia (1824).svg|none|100px]]1824 | [[Ficheru:Colombia (1870).svg|none|100px]]1886 | [[Ficheru:Colombia (1905).svg|none|100px]]1905 | [[Ficheru:Colombia (1908).svg|none|100px]]1908 | [[Ficheru:Colombia (1912).svg|none|100px]]1912 | [[Ficheru:Colombia (1916).svg|none|100px]]1916 |- | [[Ficheru:Colombia (1928).svg|none|100px]]1928 | [[Ficheru:Colombia (1942).svg|none|100px]]1942 | [[Ficheru:Colombia (1958).svg|none|100px]]1958 | [[Ficheru:Colombia (1966).svg|none|100px]]1966 | [[Ficheru:Colombia (1990).svg|none|100px]]1990 | [[Ficheru:Colombia Mapa Oficial.svg|none|100px]]Actual |} </center> == Organización político-alministrativa == {{VT|Xeografía de Colombia}} {{cuadru imaxe|títulu=|conteníu={{Mapa de Colombia clickeable}}|pie=Mapa políticu de Colombia amosando la división por departamentos}} === Departamentos === Tien De resaltase qu'en Colombia, el poder llexislativu ye concentráu; esto ye, solo'l Congresu de la República puede llexislar, en tantu los poderes executivo y xudicial sí tienen representantes nos Departamentos. Equivocadamente créese que les Asamblees Departamentales como los Conceyos municipales son cuerpos llexislativos, pero estos dos corporaciones públiques son órganos del poder executivu y los sos actos, denominaos actos alministrativos, magar se constitúin n'ordes nun son lleis. Coles mesmes, puede perfectamente afirmase que'l poder executivo ta al cargu de un '''gobernador''', escoyíu por votu popular dende [[1992]], y qu'exerz por un periodu de 4 años a partir de [[2004]]. El gobernador noma un gabinete compuestu polos sos ''secretarios''. * El poder llexislativu ta representáu poles Asamblees Departamentales * El poder xudicial ta representáu polos Tribunales Xudiciales Departamentales (Cimeru del Distritu Xudicial y Contenciosu Alministrativu). Tamién municipalmente representáu polos xulgaos municipales ( en dellos casos especializaos y n'otros promiscuos). Les Asamblees departamentales o los sos miembros son escoyíos por votu popular pal mesmu periodu que'l gobernador. L'Asamblea cunta ente 11 y 31 diputaos d'alcuerdu a la población del departamentu. D'alcuerdu a recién reformes constitucionales, dos o más departamentos pueden acomuñar en rexones alministratives y de planificación. Los departamentos subdividir en [[Conceyos de Colombia|conceyos]], que la so alministración ta al cargu de un alcalde y un [[conceyu municipal]] escoyíos por votu popular pa un periodu igual que'l de los dignatarios departamentales. Dellos departamentos con eleváu númberu de conceyos optaron por reconocer la esistencia de [[Provincies de Colombia|provincies]], distritos, rexones o subrexones, siendo estes un conxuntu de conceyos con afinidaes culturales, xeográfiques o históriques, onde s'alcuentra un centru urbanu de mayor importancia como capital y dende ellí funcionen instituciones llocales con xurisdicción sobre los otros conceyos. Estes agrupaciones sicasí escarecen de reconocencia xurídica. === Territorios indíxenes === Los territorios indíxenes en Colombia son creaos de común alcuerdu ente'l gobiernu y les comunidaes indíxenes. En casos onde los territorios indíxenes tomen más d'un departamentu o conceyu, los gobiernos llocales alministren de forma conxunta colos conseyos indíxenes dichos territorios, tal como ta establecíu nos artículos 329 y 330 de la [[Constitución de Colombia]]. Igualmente los territorios indíxenes pueden llegar a tener calter d'entidá territorial cuando cumplen los requisitos de la llei. Los territorios indíxenes en Colombia atopar en mayor parte nos departamentos del Amazones, Cauca, La Guajira, Guaviare y Vaupés. === Bogotá === {{VT|Bogotá}} El Decretu 1421 pol cual díctase'l réxime especial pal Distritu Capital de Bogotá enuncia que “De conformidá colo dispuesto nel artículu 322 de la constitución política, la ciudá de Bogotá, capital de la República y del departamentu de Cundinamarca, entámase como [[distritu capital]]”. Según el decretu “Les atribuciones alministratives que la Constitución y les lleis confieren a los departamentos entiéndense daes al Distritu Capital, no que fuera compatible col réxime especial d'esti postreru. Les disposiciones de l'Asamblea y de la [[Gobernación de Cundinamarca]] nun rixen nel territoriu del Distritu”,<ref>{{cita web |url=http://www.personeriabogota.gov.co/?idcategoria=558 |títulu=Artículu 7, Decreto Llei 1421 de 1993 - Estatutu Orgánicu de Bogotá D.C. |editorial=Personería de Bogotá}}</ref> lo cual convierte a Bogotá nuna entidá territorial de primer orde en Colombia. El gobiernu y l'alministración de Bogotá tán al cargu de: * El Conceyu Distrital (poder llexislativu). * L'Alcalde Mayor (poder executivu). * El Tribunal Cimeru de Bogotá (poder xudicial). Bogotá estrémase de la mesma en [[Llocalidá (Colombia)|llocalidaes]] les cualos son controlaes por: * Les [[Xunta Alministradora Local (Colombia)|Xuntes Alministradores Llocales]]. * Los Alcaldes y demás autoridaes llocales. == Llista de departamentos de Colombia == {| border="0" style="background:#ffffff" width="98%" class=" wikitable sortable" |+ align="center" style="background:{{RGB|azul}}; color:white; padding:5px" |'''Departamentos de Colombia''' |- ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Departamentu (entidá subnacional)|Departamentu]] ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Conceyos de Colombia|Conceyos]] ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Capital (política)|Capital]] ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Rexones naturales de Colombia |Rexones]] ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Departamentos de Colombia por superficie|Superficie]] (km²) ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Departamentos de Colombia por población|Población]] (hab)<ref>Estimación 2010. {{cita web|url=http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&view=article&id=307&Itemid=124|títulu=Censu Xeneral 2005 - Perfiles a nivel departamental|fechaaccesu=6 d'avientu de 2010|fecha=13 de setiembre de 2010|editorial=[[Departamentu Alministrativu Nacional d'Estadística]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110517163649/http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/index.php?option=com_content&view=article&id=307&Itemid=124|fechaarchivu=17 de mayu de 2011}}</ref> ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Densidá de población|Densidá (hab/km²)]] ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|[[Departamentos de Colombia por IDH|IDH]]<ref>{{cita web |títulu=Informe Nacional de Desarrollu Humanu 2011 |url=http://hdr.undp.org/es/informes/nacional/americalatinacaribe/colombia/NHDR_Colombia_2011_YE_low.pdf |fechaaccesu=9 de mayu de 2013 |añu=2011 |autor=Programa de les Naciones Xuníes pal Desarrollu |páxina=403 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111118122653/http://hdr.undp.org/es/informes/nacional/americalatinacaribe/colombia/NHDR_Colombia_2011_YE_low.pdf |fechaarchivu=18 de payares de 2011 }}</ref> ! style="background-color:{{RGB|azul1}}; color:black"|Fecha de creación<ref group="nota">Como entidá alministrativa-territorial dixebrada d'otres</ref> |- | {{COL|AMA}} | align="right"| 2 || align="right"| [[Leticia (Colombia)|Leticia]] || align="right"| [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 109&nbsp;665 || align="right"| 74&nbsp;541 || align="right"| 0,680 || align=right| 0,768 || align="right"| 1928—1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991">Nuevu departamentu de Colombia, [[:m:s:es:Constituci%C3%B3n_de_Colombia_de_1991#Cap.C3.ADtulo_IV:_Del territoriu|(Constitución política de Colombia de 1991)]]</ref> |- | {{COL|ANT}} | align="right"| 125 || align="right"| [[Medellín (Colombia)|Medellín]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] y [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 63&nbsp;612 || align="right"| 6&nbsp;456&nbsp;207 || align="right"| 101,49 | align=right | 0,849 || align="right"| 1856<ref group="nota" name="Estáu">Como Estáu Soberanu de los [[Estaos Xuníos de Colombia]]<br />{{cita web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/07030730122947295209079/p0000001.htm |títulu=Constitución política de los Estaos Xuníos de Colombia de 1863 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref>—1886<ref group="nota" name="Departamentu">Como Departamentu de la [[República de Colombia]]<br />{{cita web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/78726733169540828288980/p0000001.htm |títulu=Constitución política de la República de Colombia de 1886 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> |- | {{COL|LLABRA}} | align="right"| 7 || align="right"| [[Arauca (Arauca)|Arauca]] || align="right"| [[Rexón de la Orinoquía (Colombia)|Orinoquía]] || align="right"| 23&nbsp;818 || align="right"| 262&nbsp;315 || align="right"| 11,01 || align=right | 0,804 || align="right"| 1911 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|ATL}} | align="right"| 23 || align="right"| [[Barranquilla]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 3&nbsp;019 || align="right"| 2&nbsp;461&nbsp;001 || align="right"| 815,17 || align=right | 0,835 || align="right"| 1905 |- | {{COL|DC}} | align="right"| - || align="right"| [[Bogotá]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 1&nbsp;775 || align="right"| 7&nbsp;878&nbsp;783 || align="right"| 4438,75 || align=right| 0,904|| align="right"| 1538 — 1954 |- | {{COL|BOL}} | align="right"| 45 || align="right"| [[Cartagena de Indias]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 25&nbsp;978 || align="right"| 2&nbsp;097&nbsp;086 || align="right"| 80,73 || align=right | 0,823 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|BOY}} | align="right"| 123 || align="right"| [[Tunja]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 23&nbsp;012 || align="right"| 1&nbsp;276&nbsp;367 || align="right"| 55,47 || align=right | 0,842 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|CAL}} | align="right"| 27 || align="right"| [[Manizales]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 7&nbsp;888 || align="right"| 988&nbsp;003 || align="right"| 125,25 ||align=right | 0,828 || align="right"| 1905 |- | {{COL|CAQ}} | align="right"| 16 || align="right"| [[Florencia (Caquetá)|Florencia]] || align="right"| [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] y [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 88&nbsp;965 || align="right"| 477&nbsp;619 || align="right"| 5,37 || align=right | 0,752 || align="right"| 1909 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|CAS}} | align="right"| 19 || align="right"| [[Yopal]] || align="right"| [[Rexón de la Orinoquía (Colombia)|Orinoquía]] || align="right"| 44&nbsp;490 || align="right"| 356&nbsp;438 || align="right"| 8,01 || align=right | 0,867 || align="right"| 1973 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|CAU}} | align="right"| 41 || align="right"| [[Popayán]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] y [[Rexón del Pacíficu (Colombia)|Pacifíco]] || align="right"| 29&nbsp;308 || align="right"| 1&nbsp;379&nbsp;070 || align="right"| 47,92 || align="right" | 0,782 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|CES}} | align="right"| 25 || align="right"| [[Valledupar]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] y [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 22&nbsp;905 || align="right"| 1&nbsp;028&nbsp;880 || align="right"| 44,92 || align=right | 0,810 || align="right"| 1967 |- | {{COL|CHO}} | align="right"| 31 || align="right"| [[Quibdó]] || align="right"| [[Rexón del Pacíficu (Colombia)|Pacíficu]] y [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 46&nbsp;530 || align="right"| 500&nbsp;076 || align="right"| 10,75 ||align=right | 0,731 || align="right"| 1906 |- | {{COL|COR}} | align="right"| 30 || align="right"| [[Montería]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 25&nbsp;020 || align="right"| 1&nbsp;709&nbsp;603 || align="right"| 68,33 || align=right | 0,798 || align="right"| 1952 |- | {{COL|CUN}} | align="right"| 116 || align="right"| [[Bogotá]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 24&nbsp;210 || align="right"| 2&nbsp;680&nbsp;041 || align="right"| 110,70 || align=right | 0,837 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|GUA}} | align="right"| 1 || align="right"| [[Inírida|Puertu Inírida]] || align="right"| [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 72&nbsp;238 || align="right"| 40&nbsp;203 || align="right"| 0,56 || align=right | 0,768 || align="right"| 1963 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|GUV}} | align="right"| 4 || align="right"| [[San José del Guaviare]] || align="right"| [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 52&nbsp;957 || align="right"| 107&nbsp;934 || align="right"| 2,04 || align=right | 0,768 || align="right"| 1977 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|HUI}} | align="right"| 37 || align="right"| [[Neiva]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 19&nbsp;890 || align="right"| 1&nbsp;154&nbsp;804 || align="right"| 58,06 || align=right | 0,807 || align="right"| 1905 |- | {{COL|LAG}} | align="right"| 15 || align="right"| [[Riohacha]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 20&nbsp;848 || align="right"| 957&nbsp;814 || align="right"| 45,94 || align=right | 0,691 || align="right"| 1898 |- | {{COL|MAG}} | align="right"| 30 || align="right"| [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 23&nbsp;188 || align="right"| 1&nbsp;259&nbsp;667 || align="right"| 54,32 || align=right | 0,785 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|MET}} | align="right"| 29 || align="right"| [[Villavicencio]] || align="right"| [[Rexón de la Orinoquía (Colombia)|Orinoquía]] y [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 85&nbsp;635 || align="right"| 961&nbsp;292 || align="right"| 11,23 || align=right | 0,822 || align="right"| 1905 |- | {{COL|NAR}} | align="right"| 64 || align="right"| [[San Juan de Pasto]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] y [[Rexón del Pacíficu (Colombia)|Pacifíco]] || align="right"| 32&nbsp;820 || align="right"| 1&nbsp;744&nbsp;275 || align="right"| 53,15 || align=right | 0,773 || align="right"| 1904 |- | {{COL|NSA}} | align="right"| 40 || align="right"| [[Cúcuta|San José de Cúcuta]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 21&nbsp;648 || align="right"| 1&nbsp;355&nbsp;723 || align="right"| 62,63 || align=right | 0,799 || align="right"| 1910 |- | {{COL|PUT}} | align="right"| 13 || align="right"| [[Mocoa]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] y [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 24&nbsp;885 || align="right"| 345&nbsp;204 ||align="right"| 13,87 || align=right | 0,759 || align="right"| 1905 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|QUI}} | align="right"| 12 || align="right"| [[Armenia (Quindío)|Armenia]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 1&nbsp;845 || align="right" | 565 266 || align="right"| 306,38 || align=right | 0,832 || align="right"| 1966 |- | {{COL|RIS}} | align="right"| 14 || align="right"| [[Pereira]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 4&nbsp;140 || align="right"| 951&nbsp;945 || align="right"| 229,94 || align=right | 0,839 || align="right"| 1966 |- | {{COL|SAP}} | align="right"| 2 || align="right"| [[San Andrés (San Andrés y Providencia)|San Andrés]] || align="right"| [[Rexón Insular (Colombia)|Insular]] || align="right"| 52 || align="right"| 76&nbsp;442 || align="right"| 1&nbsp;410,0 || align=right |0,834|| align="right"| 1912 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|SAN}} | align="right"| 87 || align="right"| [[Bucaramanga]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 30&nbsp;537 || align="right"| 2&nbsp;061&nbsp;095 || align="right"| 67,50 || align=right | 0,879 || align="right"| 1857<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|SUC}} | align="right"| 26 || align="right"| [[Sincelejo]] || align="right"| [[Rexón Caribe (Colombia)|Caribe]] || align="right"| 10&nbsp;670 || align="right"| 851&nbsp;526 || align="right"| 79,81 || align=right | 0,775 || align="right"| 1966 |- | {{COL|TOL}} | align="right"| 47 || align="right"| [[Ibagué]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] || align="right"| 23&nbsp;562 || align="right"| 1&nbsp;408&nbsp;274 || align="right"| 59,77 || align=right | 0,804 || align="right"| 1861<ref group="nota" name="Estáu"/> — 1886<ref group="nota" name="Departamentu"/> |- | {{COL|VAC}} | align="right"| 42 || align="right"| [[Cali]] || align="right"| [[Rexón Andina (Colombia)|Andina]] y [[Rexón del Pacíficu (Colombia)|Pacíficu]] || align="right"| 22&nbsp;195 || align="right"| 4&nbsp;613&nbsp;377 || align="right"| 207,86 || align=right | 0,861 || align="right"| 1910 |- | {{COL|VAU}} | align="right"| 3 || align="right"| [[Mitú]] || align="right"| [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 54&nbsp;135 || align="right"| 42&nbsp;817 || align="right"| 0,79 || align=right | 0,768 || align="right"| 1910 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |- | {{COL|VIDE}} | align="right"| 4 || align="right"| [[Puerto Carreño]] || align="right"| [[Rexón de la Orinoquía (Colombia)|Orinoquía]] y [[Rexón Amazónica (Colombia)|Amazones]] || align="right"| 100&nbsp;947 || align="right"| 68&nbsp;575 || align="right"| 0,679 || align=right | 0,768 || align="right"| 1913 — 1991<ref group="nota" name="Departamentos 1991"/> |-class="sortbottom" | '''{{COL}}''' || align="right"| '''1&nbsp;103'''<ref group="nota">Incluyendo a Bogotá</ref> || align="right"| '''[[Bogotá]]''' || align="right"| --- || align="right"| '''1&nbsp;141&nbsp;748''' || align="right"| '''47&nbsp;121&nbsp;089''' || align="right"| '''41,27''' || align=right | '''0,840''' || align="right"| '''1810''' |- |} == Ver tamién == * [[Conceyos de Colombia]] * [[Departamentos de Colombia por población]] * [[Propuesta de nuevos territorios y departamentos de Colombia]] == Fuentes == === Notes === {{llistaref|grupu="nota"}} === Referencies === {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Departments of Colombia}} {{wikinoticias|Categoría:Departamentos de Colombia}} * [http://www.fnd.org.co Federación Nacional de Departamentos], información xeneral sobre los departamentos de Colombia. {{Tradubot|Departamentos de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Departamentos de Colombia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] c2hauwqedysu06rgskcfhytcfxjh1az Alprazolam 0 143420 4499602 4473144 2026-06-10T10:10:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499602 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha xenérica}} L''''alprazolam''' ye un [[fármacu]] que pertenez a la familia de les [[benzodiazepina|benzodiazepines]] y utilízase pal tratamientu de los estaos d'[[ansiedá]], especialmente nes crisis de congoxa, [[agorafobia]], ataques de llerza y estrés intensu. Vender con nome xenéricu y distintos nomes comerciales, ente ellos Trankimazin y Xanax. Tien un efeutu hipnóticu (favorecedor del suañu al curtiu plazu) y actúa menguando la [[escitación]] del [[celebru]]. Anque primeramente atribuyéronse-y propiedaes antidepresives, los estudios que lu indicaben yeren heteroxéneos y de baxa calidá, polo que nun ta indicáu pa tratar la [[depresión]]. Sicasí, sí puede ser eficaz pal tratamientu de l'ansiedá que s'acomuñar a los procesos depresivos.<ref>[http://www.cochrane.org/es/CD007139/alprazolam-pa-la-depresion ''Alprazolam pa la depresión'']. Revisión Cochrane. Autores: Harm van Marwijk, Gideon Allick, Froukje Wegman, Arjan Bax, Ingrid I Riphagen. Publicáu'l 11 de xunetu de 2012. Consultáu'l 23 de febreru de 2018.</ref><ref>[http://www.facmed.unam.mx/bmnd/gi_2k8/prods/PRODS/Alprazolam.htm Alprazolam. Ficha téunica ya indicaciones.] Consultáu'l 23 de febreru de 2018.</ref> El alprazolam tien propiedaes sedantes, hipnótiques y anticonvulsivas, pero l'efeutu más notable ye l'[[ansiolítico]]. Sicasí, por cuenta del so potencial [[drogodependencia|adictivu]] y el desarrollu de [[Tolerancia (medicina)|tolerancia]] tres un periodu relativamente curtiu, de poques selmanes, encamiéntase la so alministración solo en tratamientos de curtia duración. Trátase d'una benzodiazepina d'alta potencia y d'eliminación rápida ([[Semivida d'eliminación|semivida]] curtia) y esti factor rellacionóse con una mayor gravedá del [[síndrome d'astinencia]] cuando se suspende'l tratamientu.<ref>{{cita publicación |autor=Wolf, B.; Griffiths, RR. |añu=1991 |títulu=Physical dependence on benzodiazepines: differences within the class |publicación=Drug Alcohol Depend. |volume=29 |númberu=2 |páxines=153-156 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1686752}}</ref> == Descripción == L'alprazolam ye una triazolobenzodiazepina, esto ye, tien un aniellu [[triazol]] xuníu a la so estructura.<ref>{{cita publicación|url=http://www.psychiatrist.com/jcp/article/Pages/2004/v65s05/v65s0502.aspx|títulu=Issues in the Clinical Use of Benzodiazepines: Potency, Withdrawal, and Rebound|apellíos=Chouinard|nome=G.|fecha=2004|publicación=Journal of Clinical Psychiatry [Revista de Siquiatra Clinical]|volume=65|númberu=Suplementu 5|páxines=7-12|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=|pmid=15078112|títulu-trad=Problemes col usu clínicu de les benzodiazepinas: Potencia, astinencia y recuperación|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829052925/http://www.psychiatrist.com/JCP/article/Pages/2004/v65s05/v65s0502.aspx|archivedate=2017-08-29}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Spontaneous Withdrawal from the Triazolobenzodiazepine Alprazolam Increases Cortical Corticotropin-Releasing Factor mRNA Expression|apellíos=|apellíos2=Nemeroff|nome2=C. B.|fecha=2004|publicación=Journal of Neuroscience [Revista de Neurociencia]|volume=24|númberu=42|páxines=9303-9312|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1523/JNEUROSCI.1737-04.2004|pmid=15496666|apellíos3=Owens|nome3=M. J.|apellíos1=Skelton|nome1=K. H.|títulu-trad=Astinencia bonal de la triazolbenzodiazepina alprazolam aumenta la espresión de mRNA nel ARNm pa hormona lliberadora d'hormona adrenocorticotropa na corteza}}</ref> Por ser una [[benzodiazepina]], produz los sos efeutos terapéuticos y los sos efeutos adversos por amestar al sitiu de benzodiazepinas nos receptores GABA<sub>A</sub> (na interfase de les subunidades α y γ) y por modular los sos efeutos. El sistema de GABA y los sos receptores fai los efeutos inhibitorios y calmantes del alprazolam nel [[sistema nerviosu]].<ref name="Barbee95">{{cita publicación |url=|títulu=Memory, Benzodiazepines, and Anxiety: Integration of Theoretical and Clinical Perspectives|apellíos=|fecha=1993|publicación=The Journal of Clinical Psychiatry [La revista de psiquiatra clínica]|volume=54|númberu=Suppl|páxines=86-97|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=|pmid=8262893|apellíos1=Barbee|nome1=J. G.|títulu-trad=Memoria, benzodiazepinas y ansiedá: Integración de perspeutives teóriques y clíniques}}</ref><ref>{{cita publicación | apellíu1=White | nome1=G. | apellíos2=Gurley | nome2=D. A. | idioma=inglés | títulu=α Subunits Influence Zn Block of γ2 Containing GABA<sub>A</sub> Receptor Currents | publicación=NeuroReport | fecha=1995 | volume=6 | númberu=3 | páxines=461-464 | doi=10.1097/00001756-199502000-00014 | pmid=7766843}}</ref> Ta indicáu nel tratamientu de l'ansiedá (neurosis d'ansiedá), [[trestornu de llerza]], ansiedá con síntomes de [[depresión]] y crisis de congoxa y dacuando pa los ataques convulsivos. A dosis bioequivalentes tien una aición similar a la d'otres melecines de la familia de les benzodiazepinas, sicasí la so vida media d'eliminación ye más curtia, polo que tien d'alministrase delles vegaes al día si preténdese que l'aición enllargar mientres 24 hores.<ref name="zamoprax">Glaxosmithkline Méxicu, S.A. de C.V. [http://www.medicamentos.com.mx/DocHTM/30678.htm Zamoprax - Alprazolam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722224042/http://www.medicamentos.com.mx/DocHTM/30678.htm |date=2011-07-22 }}. Consultáu'l 26 d'ochobre de 2010.</ref> == Farmacocinética == === Absorción === Dempués de l'alministración oral, alprazolam absuérbese fácilmente. El tiempu de concentración máxima (Tmax) d'una tableta oral, desintegrable, ye de 1,5 a 2 hores, esto ye, la concentración plasmática máxima (Cmax) asocedi una o dos hores dempués de l'alministración.<ref>Product Information: ALPRAZOLAM oral disintegrating tablets, ALPRAZOLAM oral disintegrating tablets. Par Pharmaceutical Companies, Inc, Spring Valley, NY, 2010.</ref> Una comida rica en grases mengua la Cmax un 25% y amonta 1.5 hrs la Tmax d'una tableta oral desintegrable. La [[Biodisponibilidad|biodisponibilidad (F)]] ye aproximao del 90%.<ref>Product Information: XANAX(R) XR extended-release oral tablets, alprazolam extended-release oral tablets. Pharmacia & Upjohn Company, New York, NY, 2011.</ref> === Distribución === Alprazolam amestar a 80% de les proteínes nel [[Sueru sanguineu|sueru]], de mayor parte a [[albúmina]].<ref name=rxlist /> === Metabolismu === Se metaboliza estensamente'l alprazolam por mayor parte nel fégadu pola enzima [[CYP3A4]], a dos metabolitos atopaos nel plasma: 4-hidroxalprazolam y α-hidroxalprazolam. Les vides medies son similares a les del alprazolam. Les concentraciones de 4-hidroxalprazolam y α-hidroxalprazolam siempres hai menos de 4% de la concentración de alprazolam inalteráu. Estes concentraciones y les sos potencies baxes faen qu'estos dos nun contribúin enforma a los efeutos farmacolóxicos de alprazolam.<ref name=rxlist /> Tamién s'atopa una [[benzofenona]] derivada de alprazolam que ye esencialmente inactiva.<ref name=rxlist /> === Escreción === Alprazolam y les sos metabolitos esaniciar del cuerpu principalmente al traviés de la [[orina]].<ref name=rxlist /> Eliminación renal: 80%, como fármacu y metabolitos inalteraos; fecal: 7%.<ref>Product Information: alprazolam oral tablets, alprazolam oral tablets. Sandoz Inc, Princeton, NJ, 2007.</ref> [[Depuración (medicina)|Aclaramiento (Cl)]] renal de 371 mL/hr y aclaramiento (Cl) total del cuerpu: 76 mL/min. La [[vida media]] d'eliminación de alprazolam ye aproximao 11,2 hores (rangu: 6,3 a 26,9 hores) nos adultos sanos.<ref name="rxlist" /> === Detección en sangre === Puédese cuantificar el alprazolam na [[sangre]] o nel plasma pa confirmar un diagnósticu de toxicidá en pacientes hospitalizaos, dar evidencia nel arrestu por conducir so los efeutos de drogues o n'autopsies de persones finaes. La concentración de alprazolam en sangre o plasma ye usualmente d'ente 10-100 μg/L nes persones que la tomen como terapia, 100-300 μg/L nos arrestaos por conducir so los efeutos de drogues y 300-2000 μg/L nes víctimes de [[sobredosis]] aguda. La mayoría d'[[inmunoensayos]] comerciales pa los benzodiazepinas reaccionen con alprazolam, pero pa confirmar y cuantificar úsase la [[cromatografía]].<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Alan_Jones8/publication/6405637_Concentrations_of_Scheduled_Prescription_Drugs_in_Blood_of_Impaired_Drivers_Considerations_for_Interpreting_the_Results/links/00463529dea9980024000000/Concentrations-of-Scheduled-Prescription-Drugs-in-Blood-of-Impaired-Drivers-Considerations-for-Interpreting-the-Results.pdf|títulu=Concentrations of Scheduled Prescription Drugs in Blood of Impaired Drivers: Considerations for Interpreting the Results |apellíu=Jones|nome=A. W.|apellíos2=Holmgren|nome2=A.|fecha=2007|publicación=Therapeutic Drug Monitoring|volume=29|númberu=2|páxines=248-260|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1097/FTD.0b013y31803d3c04|pmid=17417081|apellíos3=Kugelberg|nome3=F. C.|títulu-trad=Concentraciones de fármacos prescritu regulaos n'el sangre de los conductores menguaos: Considerancies n'interpretar los resultos}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Albert_Fraser/publication/21479467_Evaluation_of_the_Abbott_ADx_and_TDx_Serum_Benzodiazepine_Immunoassays_for_Analysis_of_Alprazolam/links/5630d70f08ae0530378cdf3a.pdf|títulu=Evaluation of the Abbott ADx and TDx Serum Benzodiazepine Immunoassays for Analysis of Alprazolam|apellíos=Fraser|nome=A. D.|apellíos2=Bryan|nome2=W.|fecha=1991|publicación=Journal of Analytic Toxicology [Revista de toxicoloxía analítica]|volume=15|númberu=2|páxines=63-65|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1093/jat/15.2.63|pmid=1675703}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Baselt|nome=R.|enllaceautor=|títulu=Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man|url=|fechaaccesu=|añu=|fecha=2011|editorial=Biomedical Publications|isbn=978-0-9626523-8-7|editor=|ubicación=Seal Beach, California |páxina=45-48|idioma=inglés|capítulu=|edition=9º}}</ref> == Farmacodinámica == === Mecanismu d'aición === El alprazolam ablaya'l sistema nerviosu central, tamién se xune al receptor GABA<sub>A</sub> que ye responsable de mediar los efeutos d'[[acedu gamma-aminobutírico]] (GABA) nel [[celebru]] sobre'l sistema activador reticular ascendente bloquiando la escitación tanto cortical como límbica. El receptor GABA<sub>A</sub> ta constituyíu por hasta 5 subunidades de 19 posibles y los receptores GABA<sub>A</sub> con distintes combinaciones de subunidades tienen distintes propiedaes, coles mesmes distintos allugamientos nel celebru, y lo más importante, distintes actividaes no que fai a les aiciones de les benzodiazepinas. Actúa como agonista alostérico positivu por cuenta de que potencia l'apertura de la canal del receptor GABA<sub>A</sub> en presencia de [[Acedu γ-aminobutírico|GABA]]. Aumenten la frecuencia d'apertura de les canales en presencia de concentraciones baxes de GABA; a concentraciones de GABA similares a les de les sinápsis, la desactivación de los receptores se lentifica. Dambes aiciones provoquen un aumentu netu de la entrada de Cl<sup>-</sup> . Amás, los receptores GABA<sub>A</sub> n'estáu abiertu tienen una mayor afinidá pol GABA que n'estáu zarráu, de cuenta que la capacidá de les benzodiazepinas de favorecer l'apertura de la canal paez aumentar, de forma secundaria, l'afinidá polos agonistas.<ref>{{cita llibru |apellíos=Golan |nome=David Y.|títulu=Principio de Farmacología |añu=2012|editorial=Wolters Kluwer|páxina=171|idioma=inglés|capítulu=12}}</ref> Toles benzodiazepinas, especialmente'l alprazolam, causen una depresión del [[Exa hipotalámico-hipofisario-adrenal|exa hipotalámico-hiposfisario-adrenal]]. Los efeutos de alprazolam son similares a los d'otres benzodiazepinas ya inclúin un efeutu [[ansiolítico]], [[antiepiléptico]], [[relaxante muscular]] y [[hipnóticu]]<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Benzodiazepines and Anterior Pituitary Function|apellíos=|apellíos2=Giordano|nome2=R.|fecha=2002|publicación=Journal of Endocrinological Investigation [Revista d'investigaciones de endocronología]|volume=25|númberu=8|páxines=735-747|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1007/bf03345110|pmid=12240908|apellíos3=Grottoli|nome3=S.|apellíos4=Ghigo|nome4=Y.|apellíos1=Arvat|nome1=Y.|títulu-trad=Benzodiazepinas y la función del adenohipófisis}}</ref> y un prevocador d'[[amnesia]]; sicasí, el so usu primariu ye como ansiolítico.<ref name="mandrioli">{{cita publicación | apellíu1=Mandrioli | nome1=R. | apellíos2=Mercolini | nome2=L. | apellíos3=Raggi | nome3=M. A. | idioma=inglés | títulu=Benzodiazepine Metabolism: An Analytical Perspective| publicación=Current Drug Metabolism | volume=9 | númberu=8 | páxines=827-844 | fecha=2008 | pmid=18855614 | doi=10.2174/138920008786049258}}</ref> El alprazolam, comparáu col lorazepam, causa un aumentu nes concentraciones de los [[Receptor de dopamina|receptores de dopamina]] D1 y D2 nel [[cuerpu estriáu]].<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Role of dopaminergic and serotonergic systems on behavioral stimulatory effects of low-dose alprazolam and lorazepam|apellíos=|apellíos2=Reymann|nome2=J. M.|fecha=2001|publicación=European Neuropsychopharmacology|volume=11|númberu=1|páxines=41-50|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1016/S0924-977X(00)00137-1|pmid=11226811|apellíos3=Tribut|nome3=O.|apellíos4=Allain|nome4=H.|apellíos5=Vasar|nome5=Y.|apellíos6=Bourin|nome6=M.|apellíos1=Bentué-Ferrer|nome1=D.|títulu-trad=Papel de los sistemes del dopamina y la serotonina nos efeutos de comportamientu aguiyáu por dosis baxes de alprazolam y lorazepam}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Dopamine receptors in the striatum of rats exposed to repeated restraint stress and alprazolam treatment|apellíos=Giardino|nome=L.|apellíos2=Zanni|nome2=M.|fecha=5 de marzu de 1998|publicación=European Journal of Pharmacology|volume=344|númberu=2-3|páxines=143-147|fechaaccesu=|idioma=inglés|issn=0014-2999|doi=10.1016/s0014-2999(97)01608-7|pmid=9600648|apellíos3=Pozza|nome3=M.|apellíos4=Bettelli|nome4=C.|apellíos5=Covelli|nome5=V.|títulu-trad=Receptores de dopamina nel cuerpu estriáu esponer al estrés repitíu de restricción y tratamientu con alprazolam}}</ref> === Interaiciones === El alprazolam potencia los efeutos depresores de les [[fenotiazina|fenotiazines]], [[barbitúricu|barbitúricos]], [[alcohol]], [[sicotrópicu|sicotrópicos]], anticonvulsivantes, [[antihistamínicos]] y otros fármacos que pola so naturaleza mesma producen depresión del sistema nerviosu central, y el so amiestu, puede llegar a causar la muerte por fallu cardiorespiratorio, según tolerancia del consumidor, a dambos o más desequilibradores del mesmu sistema. Alprazolam se metaboliza per primer parte por [[CYP3A4]]; asina, fármacos que inhiben CYP3A4<ref name="Otani-2003">{{cita publicación |url=|títulu=Cytochrome P450 3A4 and Benzodiazepines|apellíos=|fecha=2003|publicación=Seishin Shinkeigaku Zasshi|volume=105|númberu=5|páxines=631-642|fechaaccesu=|doi=|pmid=12875231|apellíos1=Otani|nome1=K.|títulu-trad=Citocromo P450 3A4 y benzodiazepinas |idioma=xaponés}}</ref>—como la [[cimetidina]], la [[eritromicina]], la norfluoxetina, la [[fluvoxamina]], el [[itraconazol]], el [[ketoconazol]], la [[nefazodona]], el [[dextropropoxifeno]] y el [[ritonavir]]—retrasen la depuración hepática de alprazolam,<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Pharmacokinetic-Pharmacodynamic Consequences and Clinical Relevance of Cytochrome P450 3A4 Inhibition|apellíos=|apellíos2=Spence|nome2=J. D.|fecha=2000|publicación=Clinical Pharmacokinetics [Farmacocinética clínica]|volume=38|númberu=1|páxines=41-57|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.2165/00003088-200038010-00003|pmid=10668858|apellíos3=Bailey|nome3=D. G.|apellíos1=Dresser|nome1=G. K.|títulu-trad=Les consecuencies farmacocinéticas y farmacodinámicas y la relevancia clínica de la inhibición de citocromo P450 3A4}}</ref> lo cual puede provocar acumuladura escesiva y empeorar los efeutos secundarios.<ref name="cpoati">{{cita publicación |url=|títulu=Clinical Pharmacokinetics of Alprazolam: Therapeutic Implications|apellíos=|apellíos2=Wright|nome2=C. Y.|fecha=1993|publicación=Clinical Pharmacokinetics [Farmacocinética clínica]|volume=24|númberu=6|páxines=453-471|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.2165/00003088-199324060-00003|pmid=8513649|apellíos1=Greenblatt|nome1=D. J.|títulu-trad=Farmacocinética clínica de alprazolam: Implicaciones terapéutiques}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://www.medworksmedia.com/psychopharmbulletin/pdf/12/010-029_PB%20W03_Wang_final.pdf|títulu=Pharmacokinetics and Drug Interactions of the Sedative Hypnotics|apellíos=|apellíos2=Chase|nome2=C. L.|fecha=2003|publicación=Psychopharmacological Bulletin|volume=37|númberu=1|páxines=10-29|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1007/BF01990373|pmid=14561946|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070709230745/http://www.medworksmedia.com/psychopharmbulletin/pdf/12/010-029_PB%20W03_Wang_final.pdf|fechaarchivu=9 de xunetu de 2007|apellíos1=Wang|nome1=J. S.|títulu-trad=Farmacocinética ya interaiciones con otros fármacos de los hipnóticos sedantes|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709230745/http://www.medworksmedia.com/psychopharmbulletin/pdf/12/010-029_PB%20W03_Wang_final.pdf|archivedate=2007-07-09}}</ref> Reportóse qu'alprazolam aumenta los niveles de los antidepresivos [[imipramina]]—por 31%—y desipramina—por 20%—.<ref>{{cita publicación | idioma=inglés | títulu=FDA SPL Approved Application Filing for NDC Code 0228-3083 (Alprazolam by Actavis Elizabeth LLC)}}</ref> Les [[píldores anticonceutives orales combinaes]] mengüen el aclaramiento de alprazolam, que puede llevar a niveles xubíos nel plasma y l'acumuladura de alprazolam.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Pharmacokinetic Drug Interactions with Oral Contraceptives|apellíos=|apellíos2=Orme|nome2=M. L.|fecha=1990|publicación=Clinical Pharmacokinetics [Farmacocinética clínica]|volume=18|númberu=6|páxines=472-484|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.2165/00003088-199018060-00004|pmid=2191822|títulu-trad=Interaiciones fármaco farmacocinéticos con anitconceptivas orales|apellíos1=Back|nome1=D. J.}}</ref> Cuando se toma [[alcohol]] y benzodiazepinas simultáneamente, tienen efeutos sinérgicos lo cual puede provocar sedación severa, cambeos nel comportamientu y signos d'intoxicación.<ref name="Michel L, Lang JP 2003 479-85">{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Laurent_Michel/publication/8672401_Benzodiazepines_and_forensic_aspects/links/02y7y526fb8f7y3197000000.pdf|títulu=Benzodiazépines et passage à l'acte criminel|apellíos=|apellíos2=Lang|nome2=J. P.|fecha=2003|publicación=Encephale|volume=29|númberu=6|páxines=479-485|doi=|pmid=15029082| |apellíos1=Michel|nome1=L.|trans_title=Benzodiazepinas y los aspeutos forenses |idioma=francés}}</ref> La combinación de alprazolam y la yerba [[kava]] puede provocar estáu [[comatosu]].<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Edzard_Ernst/publication/11586017_Interactions_Between_Herbal_Medicines_and_Prescribed_Drugs/links/00b7d52847d7bbecd3000000.pdf|títulu=Interactions between Herbal Medicines and Prescribed Drugs: A Systematic Review|apellíos=|apellíos2=Ernst|nome2=Y.|fecha=2001|publicación=Drugs [Fármacos]|volume=61|númberu=15|páxines=2163-2175|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.2165/00003495-200161150-00002|pmid=11772128|apellíos1=Izzo|nome1=A. A.|títulu-trad=Interaiciones ente floritos y fármacos prescritos: Una revista sistémica}}</ref> Per otru llau, les [[Hypericum|yerbes de San Juan]] pueden baxar los niveles plasmáticos de alprazolam y los sos efeutos terapéuticos.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Drug Interactions with St. John's Wort (''Hypericum perforatum''): A Review of the Clinical Evidence|apellíos=|fecha=2004|publicación=International Journal of Clinical Pharmacology and Therapeutics [Revista internacional de la farmacoloxía clínica y les terapéutiques]|volume=42|númberu=3|páxines=139-148|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.5414/CPP42139|pmid=15049433|apellíos1=Izzo|nome1=A. A.|títulu-trad=Interaiciones de fármacu coles yerbes de San Juan (''Hypericum perforatum''): Una revista de la evidencia clínica}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Hyperforin in St. John's Wort Drug Interactions|apellíos=|apellíos2=Frank|nome2=B.|fecha=2006|publicación=European Journal of Clinical Pharmacology [Revista europea de farmacoloxía clínica]|volume=62|númberu=3|páxines=225-233|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1007/s00228-006-0096-0|pmid=16477470|apellíos3=Drewelow|nome3=B.|apellíos4=Derendorf|nome4=H.|apellíos5=Butterweck|nome5=V.|apellíos1=Madabushi|nome1=R.|títulu-trad=Hiperforina nes interaiciones de fármacu de les yerbes de San Juan}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Interactions between Herbal Medicines and Prescribed Drugs: An Updated Systematic Review|apellíos=|apellíos2=Ernst|nome2=Y.|fecha=2009|publicación=Drugs|volume=69|númberu=13|páxines=1777-1798|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.2165/11317010-000000000-00000|pmid=19719333|apellíos1=Izzo|nome1=A. A.|títulu-trad=Interaiciones ente los floritos y los fármacos prescritos: Una revista sistémica actualizada}}</ref> == Usu clínicu == === Indicaciones === El alprazolam ta indicáu nos estaos d'ansiedá simple, que pueden incluyir ansiedá, tensión, [[trestornu de llerza]], medranes, remor, dificultá de concentración, velea, hiperactividad autonómica ya irritabilidá. Tamién puede [[prescripción médica|prescribise]] n'ansiedá acomuñada a otros carecimientos como [[síndrome del intestín irritable]], y controla el baturiciu provocáu pola astinencia del alcohol. Úsase alprazolam sobremanera pa tratar los [[trestornos d'ansiedá]] y los [[trestornos de llerza]], tamién s'utilizó pa tratar les [[estomagada|estomagaes]] provocaes pola [[quimioterapia]].<ref name=AHFS>{{cita web | idioma=inglés | títulu=Alprazolam | url=http://www.drugs.com/monograph/alprazolam.html | obra=The American Society of Health-System Pharmacists | fechaaccesu=3 d'abril de 2011| |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110515072251/http://www.drugs.com/monograph/alprazolam.html |fechaarchivu=15 de mayu de 2011 | deadurl=no}}</ref> La etiqueta de la FDA avisa que los médicos revalúen la eficaz d'esti fármacu de xemes en cuando.<ref name="fdalabel082011" /> Tamién s'indica'l alprazolam pa tratar el [[trestornu d'ansiedá xeneralizada]] y los trastornos d'ansiedá que s'acomuñar con [[depresión]].<ref>{{cita web |url=http://www.rxlist.com/xanax-drug/indications-dosage.htm|títulu=Xanax (Alprazolam) Drug Information: Indications, Dosage and How Supplied|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Rxlist.com|editorial=RxList|idioma=inglés|títulu-trad=Xanax (Alprazolam) información de fármacu: indicación, dosis y métodu de disponibilidad |fechaaccesu=20 de setiembre de 2013}}</ref> ==== Trestornu de llerza mal traducíu}} Alprazolam tien un efeutu eficaz en solliviar l'ansiedá y ataques de llerza moderáu a graves.<ref name=fdalabel082011/> Sicasí, nun ye'l primeru na llinia de tratamientu hasta'l desarrollu de los [[inhibidores selectivos de la recaptación de serotonina]], y nun s'encamienta namás n'[[Australia]] pal tratamientu de trestornu de llerza por esmolición sobre la tolerancia, la dependencia y el potencial d'abusu. La mayor parte de los estudios sobre eficacia de alprazolam amuesa que'l so efeutu mengua dempués d'ente 4 y 10 selmanes pol fenómenu de tolerancia, anque munches persones tomaron alprazolam mientres periodos muncho más enllargaos ensin perda d'eficacia.<ref name="fdalabel082011">{{cita web |url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2011/018276s045lbl.pdf|títulu=FDA approved labeling for Xanax revision 08/23/2011|fechaaccesu=14 de setiembre de 2011|autor=|enllaceautor=|fecha=23 d'agostu de 2011|sitiuweb=|editorial=Alministración de Melecines y Alimentos |páxina=4|idioma=inglés|formatu=PDF|títulu-trad=La etiqueta aprovechada pola FDA pa Xanax, revisión de 23-08-2011}}</ref><ref name=rxlist /> N'[[Estaos Xuníos]], l'usu de alprazolam foi aprobáu pola FDA pal tratamientu del trestornu de llerza con o ensin agorafobia.<ref name=fdalabel082011/> La Federación Mundial de Sociedaes de la Psiquiatría Biolóxica (n'[[Idioma inglés|inglés]], '''World Federation of Societies of Biological Psychiatry''') encamienta que s'use pa los casos resistentes a tratamientu si nun hai una historia de tolerancia o dependencia.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) Guidelines for the Pharmacological Treatment of Anxiety, Obsessive-Compulsive and Posttraumatic Stress Disorders|apellíos=|apellíos2=Zohar|nome2=J.|fecha=2002|publicación=World Journal of Biological Psychiatry [Revista mundial de psiquiatra biolóxica]|volume=3|númberu=4|páxines=171-199|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.3109/15622970209150621|pmid=12516310|apellíos3=Hollander|nome3=Y.|apellíos4=Kasper|nome4=S.|apellíos5=Möller|nome5=H. J.|apellíos6=WFSBP Task Force On Treatment Guidelines For Anxiety|nome6=O. C. P. S. D.|apellíos1=Bandelow|nome1=B.|títulu-trad=Guía de la Federación Mundial de Sociedaes de la Psiquiatra Biolóxica pal tratamientu farmacolóxicu de los trestornos d'ansiedá, obsesivu-compulsivu, y estrés postraumático}}</ref> ==== Trestornos d'ansiedá ==== L'ansiedá acomuñada con depresión respuende bien a alprazolam, anque les investigaciones clíniques amuesen que los beneficios solo duren 4 meses.<ref name=fdalabel082011/> Sicasí, les investigaciones de les propiedaes antidepresivos de alprazolam son calidable probe y solo evaluaron los sos efeutos de curtiu plazu.<ref name="van Marwijk-2012">{{cita publicación|url=http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/handle/1871/48567/300660.pdf?sequence=1|títulu=Alprazolam for depression|apellíos=|apellíos2=Allick|nome2=G.|fecha=2012|publicación=Cochrane Database Systematic Reviews|volume=7|páxines=CD007139|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1002/14651858.CD007139.pub2|pmid=22786504|apellíos3=Wegman|nome3=F.|apellíos4=Bax|nome4=A.|apellíos5=Riphagen|nome5=I. I.|apellíos1=van Marwijk|nome1=H.|títulu-trad=Alprazolam pa depresión|apellíu-editor1=van Marwijk|nome-editor1=Harm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811142853/http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/handle/1871/48567/300660.pdf?sequence=1|archivedate=2017-08-11}}</ref> Nuna investigación, unes persones quien tomaben una dosis alta de alprazolam desenvolvíen depresión reversible.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Emergence of Depressive Symptoms in Patients Receiving Alprazolam for Panic Disorder|apellíos=|apellíos2=Laraia|nome2=M. T.|fecha=mayu de 1987|publicación=The American Journal of Psychiatry |volume=144|númberu=5|páxines=664-665|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.144.5.664|pmid=3578580|apellíos3=Ballenger|nome3=J. C.|apellíos4=Howell|nome4=Y. F.|apellíos1=Lydiard|nome1=R. B.|títulu-trad=Surdimientu de síntomes depresivos en pacientes recibiendo alprazolam pa trestornu de llerza}}</ref> Nos Estaos Xuníos, alprazolam utilizar pal tratamientu de trestornos d'ansiedá y l'aliviu al curtiu plazu de l'ansiedá. Nel [[Reinu Xuníu]], encamiéntase alprazolam pal tratamientu al curtiu plazu (de 2 a 4 selmanes) de l'ansiedá agudo y grave.<ref name=rxlist /><ref>{{cita web |url=http://www.netdoctor.co.uk/medicines/100002807.html|títulu=Xanax|fechaaccesu=2 d'agostu de 2007|autor=|enllaceautor=|fecha=1 d'ochobre de 2006|sitiuweb=Netdoctor.co.uk|editorial=NetDoctor|idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070809082623/http://www.netdoctor.co.uk/medicines/100002807.html |fechaarchivu=9 d'agostu de 2007|deadurl=no}}</ref><ref name="bnf">{{cita web|url=http://www.bnf.org/bnf/bnf/current/3173.htm|títulu=Alprazolam|fechaaccesu=3 d'agostu de 2007|autor=|enllaceautor=|fecha=2007|sitiuweb=|editorial=British National Formulary|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20120720173716/http://www.bnf.org/bnf/bnf/current/3173.htm|fechaarchivu=2012-07-20}} enllaz irrecuperable</ref> ==== Estomagada por cuenta de la quimioterapia ==== Puede usase alprazolam en combinación con otros fármacos pa tratar la estomagada y la vultura causaos pola quimioterapia.<ref name="AHFS"/> === Efeutos adversos === Los efeutos secundarios pueden incluyir: * [[Amnesia anterógrada]]<ref name="Barbee95" /> y problemes na [[Concentración (psicoloxía)|concentración]] * [[Ataxia]] y dificultá pa falar<ref>{{cita publicación |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/31721/0000659.pdf|títulu=Adverse Effects Associated with the Short-term Treatment of Panic Disorder with Imipramine, Alprazolam or Placebo|apellíos=|apellíos2=Toni|nome2=C.|fecha=1994|publicación=European Neuropsychopharmacology|volume=4|númberu=1|páxines=47-53|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1016/0924-977X(94)90314-X|pmid=8204996|apellíos3=Petracca|nome3=A.|apellíos4=Deltito|nome4=J.|apellíos5=Benkert|nome5=O.|apellíos6=Curtis|nome6=G.|apellíos7=Hippius|nome7=H.|apellíos8=Maier|nome8=W.|apellíos9=Shera|nome9=D.|apellíos1=Cassano|nome1=G. B.|apellíos10=Klerman|nome10=G.|displayauthors=6|títulu-trad=Efeutos adversos asociaos col tratamientu de curtiu plazu pal trestornu de llerza con imipramina, alprazolam o placebo}}</ref> * Desinhibicion<ref name="Michel L, Lang JP 2003 479-85" /> * [[Somnolencia]], [[maréu]], [[cansanciu]], [[Coordinación muscular|coordinación]] mala y el [[vértigu]]<ref name="drftb">{{cita publicación |url=|títulu=Acute Adverse Event Signalling Scheme Using the Saskatchewan Administrative Health Care Utilization Datafiles: Results for Two Benzodiazepines|apellíos=Rawson|nome=N. S.|apellíos2=Rawson|nome2=M. J.|fecha=1999|publicación=Canadian Journal of Clinical Pharmacology|volume=6|númberu=3|páxines=159-166|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=|pmid=10495368}}</ref><ref name="acmirttoadom">{{cita web |url=http://www.medicinenet.com/alprazolam/article.htm|títulu=Alprazolam – Complete Medical Information Regarding This Treatment of Anxiety Disorders|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Medicinenet.com|editorial=MedicineNet|idioma=inglés |fechaaccesu=2agostu de 2007}}</ref> * [[Boca seca]] (infrecuente)<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam and Diazepam in the Treatment of Generalized Anxiety|apellíos=|apellíos2=Lamontagne|nome2=Y.|fecha=1984|publicación=Journal of Clinical Psychopharmacology|volume=4|númberu=3|páxines=125-129|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1097/00004714-198406000-00002|pmid=6145726|apellíos1=Elie|nome1=R.|títulu-trad=Alprazolam y diazepam nel tratamientu de l'ansiedá xeneralizada}}</ref> * [[Allucinaciones]] (raru)<ref>{{cita web |url=http://alprazolam.drugs.com/|títulu=Complete Alprazolam Information|fechaaccesu=2 d'agostu de 2007|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=Drugs.com|editorial=|idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070805005458/http://alprazolam.drugs.com/ |fechaarchivu=5 d'agostu de 2007|títulu-trad=Información completa de alprazolam|deadurl=no}}</ref> * [[Ictericia]] (bien raru)<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam in Panic Disorder and Agoraphobia: Results from a Multicenter Trial. II. Patient Acceptance, Side Effects, and Safety|apellíos=Noyes|nome=R.|apellíos2=DuPont|nome2=R. L.|fecha=1988|publicación=Archives of General Psychiatry|volume=45|númberu=5|páxines=423-428|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1001/archpsyc.1988.01800290037005|pmid=3358644|apellíos3=Pecknold|nome3=J. C.|apellíos4=Rifkin|nome4=A.|apellíos5=Rubin|nome5=R. T.|apellíos6=Swinson|nome6=R. P.|apellíos7=Ballenger|nome7=J. C.|apellíos8=Burrows|nome8=G. D.|displayauthors=6}}</ref> * [[Sarapulláu]] de la piel, depresión respiratoria y [[estriñimientu]]<ref name="drftb" /><ref name="acmirttoadom" /> * [[Ideación suicida]] o suicidiu<ref name=":0">{{cita publicación |apellíu=Dodds | nome=Tyler J. | fecha=2marzu de 2017 | idioma=inglés | títulu=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature| publicación=The primary care companion for CNS disorders | volume=19 | númberu=2 |doi=10.4088/PCC.16r02037 | issn= 2155-7780 |pmid= 28257172}}</ref> * [[Retención urinaria]] (infrecuente)<ref name="garra">{{cita web | url=http://www.drugs.com/alprazolam.html | idioma=inglés | títulu=Alprazolam Side Effects, Interactions and Information | títulu-trad=Los efeutos secundarios, interaiciones ya información sobre alprazolam | fechaaccesu=2 d'agostu de 2007 | sitiuweb=Drugs.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070819005943/http://www.drugs.com/alprazolam.html |fechaarchivu=19 d'agostu de 2007 | deadurl=no}}</ref> ==== Reaiciones paradóxiques ==== Anque nun son avezaes, prodúcense [[reaiciones paradóxiques]], ente elles: * [[Agresión]]<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam and Hostility|apellíos=|apellíos2=Braff|nome2=D. L.|fecha=1985|publicación=American Journal of Psychiatry [Revista de siquiatra d'Estaos Xuníos]|volume=142|númberu=1|fechaaccesu=|páxina=146|idioma=inglés|doi=|pmid=2857070|apellíos1=Rapaport|nome1=M.|títulu-trad=Alprazolam y hostilidá}}</ref> * Zuna, baturiciu, hiperactividad y molición<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam-Induced Mania: Two Clinical Cases|apellíos=|apellíos2=Pearlman|nome2=C.|fecha=1985|publicación=American Journal of Psychiatry [Revista de siquiatra d'Estaos Xuníos]|volume=142|númberu=3|páxines=368-369|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.142.3.368|pmid=2857534|apellíos3=Shader|nome3=R. I.|apellíos1=Arana|nome1=G. W.|títulu-trad=Zuna inducíu por alprazolam: dos casos clínicos}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.461.6316&rep=rep1&type=pdf|títulu=Three Case Reports of Acute Paroxysmal Excitement Associated with Alprazolam Treatment|apellíos=|apellíos2=Rosenthal|nome2=J.|fecha=1985|publicación=American Journal of Psychiatry [Revista de psiquiatra d'Estaos Xuníos]|volume=142|númberu=7|páxines=859-861|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.142.7.859|pmid=2861755|apellíos3=Kaswan|nome3=M.|apellíos4=Winston|nome4=A.|apellíos1=Strahan|nome1=A.|títulu-trad=Trés informes de casu de la escitación aguda paradóxica asociada col tratamientu con alprazolam}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.941.5119&rep=rep1&type=pdf|títulu=Alprazolam-Induced Hypomania|apellíos=|apellíos2=Khanna|nome2=S.|fecha=1996|publicación=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry [Revista australiana y neocelandés de la psiquiatra]|volume=30|númberu=4|páxines=550-552|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.3109/00048679609065031|pmid=8887708|apellíos3=Anand|nome3=O.|apellíos4=Banerjee|nome4=A.|apellíos1=Reddy|nome1=J.|títulu-trad=Hipomanía inducíu por alprazolam}}</ref> * Roxura y hostilidá<ref name="Michel L, Lang JP 2003 479-85" /> * Sacudiones y [[Temblón (signu clínicu)|temblón]]<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Kyrill_Schwegler/publication/6444542_Anxiolytic_therapy_with_alprazolam_increases_muscle_sympathetic_activity_in_patients_with_panic_disorders/links/558a6feb08ae273b2877027b.pdf|títulu=Anxiolytic Therapy with Alprazolam Increases Muscle Sympathetic Activity in Patients with Panic Disorders|apellíos=|apellíos2=Schwegler|nome2=K.|fecha=2007|publicación=Autonomic Neuroscience [Neurociencia autonómica]|volume=134|númberu=1-2|páxines=69-73|fechaaccesu=|idioma=inglés|títulotrad=La terapia ansiolítica con alprazolam aumenta l'actividá simpática muscular en pacientes con trestornos de llerza|doi=10.1016/j.autneu.2007.01.007|pmid=17363337|apellíos3=Chenevard|nome3=R.|apellíos4=Binggeli|nome4=C.|apellíos5=Caduff|nome5=C.|apellíos6=Büchi|nome6=S.|apellíos7=Buddeberg|nome7=C.|apellíos8=Lüscher|nome8=T. F.|apellíos9=Noll|nome9=G.|apellíos1=Béchir|nome1=M.|displayauthors=6}}</ref> ==== Sobredosis ==== [[Ficheru:Xanax 0.25, 0.5 & 1 mg.jpg|miniaturadeimagen|Tabletas de 0,25 mg, 0,5 mg, y 1 mg de alprazolam]] Les sobredosis de alprazolam pueden ser o leves o graves, dependiendo de la cantidá d'esti fármacu y d'otros que se tomaren.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam is Relatively more Toxic than other Benzodiazepines in Overdose|apellíos=|apellíos2=O'Regan|nome2=L.|fecha=2004|publicación=British Journal of Clinical Pharmacology [Revista británica de la farmacoloxía clínica]|volume=58|númberu=1|páxines=88-95|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1111/j.1365-2125.2004.02089.x|pmc=1884537|pmid=15206998|apellíos3=Sibbritt|nome3=D.|apellíos4=Whyte|nome4=I. M.|apellíos1=Isbister|nome1=G. K.|títulu-trad=Alprazolam tien ye relativamente más toxico que les otres benzodiazepinas nes sobredosis}}</ref> Les sobredosis causen la depresión escesiva del sistema nerviosu central y pueden incluyir los siguientes síntomes:<ref name="garra" /> * [[Síncope|Esmorecese]]. * [[Hipotensión]]. * Hipoventilación. * Habilidaes motores menguaes: ** Mareo. ** Equilibriu menguáu. ** [[Reflexos]] menguaos o ausentes. ** [[Debilidá muscular]]. * [[Hipotensión ortostática]]. * Somnolencia. * Coma y muerte si combínase alprazolam con otres sustancies. ==== Farmacodependencia y astinencia ==== L'usu mientres periodos enllargaos causa cambeos adaptativos a los receptores de les benzodiazepinas, que se faen menos sensibles a la estimulación.<ref name="Stahl">{{cita llibru |apellíos=Stahl|nome=S.|enllaceautor=|títulu=Essential Pharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications|url=|fechaaccesu=|añu=|fecha=1996|editorial=Cambridge University Press|isbn=0-521-42620-0|editor=|ubicación=Cambridge |páxina=|idioma=inglés|capítulu=Farmacoloxía esencial: basar neurocientífica y les aplicaciones práutiques}}{{page needed |fecha=xineru de 2014}}</ref> L'[[astinencia]] y los [[Efeutu de rebote|efeuto de rebote]] son comunes y débese amenorgar la dosis de alprazolam gradualmente pa evitalos.<ref name="Verster2004">{{cita publicación |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1527-3458.2004.tb00003.x/epdf|títulu=Clinical Pharmacology, Clinical Efficacy, and Behavioral Toxicity of Alprazolam: A Review of the Literature|apellíos=|apellíos2=Volkerts|nome2=Y. R.|fecha=2004|publicación=CNS Drug Reviews|volume=10|númberu=1|páxines=45-76|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1111/j.1527-3458.2004.tb00003.x|pmid=14978513|apellíos1=Verster|nome1=J. C.}}</ref> Tolos efeutos d'astinencia non so evidencia de la [[Farmacodependencia|dependencia]] verdadera. La recurrencia de síntomes como l'ansiedá puede indicar que'l alprazolam taba trabayando y, na ausencia del fármacu, los síntomes tornaron a los sos niveles anteriores. Si los síntomes son más graves o frecuentes, ye posible que la persona tenga un efeutu de rebote debíu al quitar el fármacu. Cualesquier de los dos puede asoceder ensin una farmacodependencia verdadera.<ref name="Stahl" /> En 1992, reportóse que la mayoría de los que tomaben alprazolam nun aumentar la so dosis por ellos mesmos.<ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/profile/Edward_Sellers/publication/21676768_Characteristics_of_Long-term_Alprazolam_Users_in_the_Community/links/0f31752eb71111195b000000.pdf|títulu=Characteristics of Long-Term Alprazolam Users in the Community|apellíos=|apellíos2=Somer|nome2=G. R.|fecha=1992|publicación=Journal of Clinical Psychopharmacology [Revista de la psicofarmacología clínica]|volume=12|númberu=5|páxines=316-321|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1097/00004714-199210000-00004|pmid=1479048|apellíos3=Sobell|nome3=L. C.|apellíos4=Sobell|nome4=M. B.|apellíos5=Kaplan|nome5=H. L.|apellíos6=Sellers|nome6=Y. M.|apellíos1=Romach|nome1=M. K.|títulu-trad=Carauterístiques de los usavos de alprazolam al llargu plazu na comunidá}}</ref> Alprazolam y otres benzodiazepinas tamién pueden causar [[Tolerancia (medicina)|tolerancia]] y el [[síndrome d'astinencia de les benzodiazepinas]] cuando s'amenorga la dosis rápido o cuando se dexa de tomalo dempués del tratamientu al llargu plazu.<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam Dependence in Seven Patients|apellíos=|apellíos2=Morse|nome2=R. M.|fecha=1988|publicación=The American Journal of Psychiatry [Revista de siquiatría d'Estaos Xuníos]|volume=145|númberu=5|páxines=625-627|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.145.5.625|pmid=3258735|apellíos1=Juergens|nome1=S. M.|títulu-trad=Dependencia de alprazolam en siete pacientes}}</ref><ref>{{cita publicación | apellíu1=Klein | nome1=Y. | idioma=inglés | títulu=The Role of Extended-Release Benzodiazepines in the Treatment of Anxiety: A Risk-Benefit Evaluation with a Focus on Extended-Release Alprazolam | títulu-trad=HERE | publicación=The Journal of Clinical Psychiatry | fecha=2002 | volume=63 | númberu=Suppl 14 | páxines=27-33 | pmid=12562116 | url=http://www.psychiatrist.com/jcp/article/Pages/2002/v63s14/v63s1406.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829114249/http://www.psychiatrist.com/JCP/article/Pages/2002/v63s14/v63s1406.aspx | archivedate=2017-08-29 | fechaaccesu=2018-07-11 }}</ref> Hai mayor riesgu de reaiciones d'abstinencia si taba tomándose una dosis más de la qu'encamentáu, o si dexar de tomalo de secute.<ref name="Ashton manual">{{cita web |url=http://www.benzo.org.uk/manual/|títulu=Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2008|autor=|nome=Heather|enllaceautor=|fecha=agostu de 2002|sitiuweb=The Ashton Manual|editorial=|idioma=inglés|títulu-trad=Benzodiazepinas: como trabayen y como retirase|apellíos=Ashton}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/31476/0000398.pdf?sequence=1&isAllowed=y|títulu=Treatment of Alprazolam Withdrawal with Chlordiazepoxide Substitution and Taper|apellíos=|apellíos2=Brower|nome2=K. J.|fecha=1994|publicación=Journal of Substance Abuse Treatment [Revista de tratamientu del abusu de sustancies]|volume=11|númberu=4|páxines=319-323|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1016/0740-5472(94)90042-6|pmid=7966502|apellíos1=Closser|nome1=M. H.|títulu-trad=Tratamientu del retiru de alprazolam con reemplazu y cónicu de clordiazepóxido}}</ref> Los síntomes de l'astinencia inclúin el [[malestar]], la [[Debilidá muscular|debilidá]], el [[velea]], la [[taquicardia]] y el maréu.<ref>{{cita publicación |url=http://www.benzo.org.uk/alprazolam.htm|títulu=Discontinuation of Alprazolam Treatment in Panic Patients|apellíos=|apellíos2=Liebowitz|nome2=M. R.|fecha=1987|publicación=American Journal of Psychiatry [Revista de siquiatría d'Estaos Xuníos]|volume=144|númberu=3|páxines=303-308|fechaaccesu=10 d'avientu de 2008|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.144.3.303|pmid=3826428|apellíos3=Gorman|nome3=J. M.|apellíos4=Campeas|nome4=R.|apellíos5=Levin|nome5=A.|apellíos6=Davies|nome6=S. O.|apellíos7=Goetz|nome7=D.|apellíos8=Klein|nome8=D. F.|apellíos1=Fyer|nome1=A. J.|displayauthors=6|títulu-trad=Descontinuación del tratamientu con alprazolam en pacientes con llerza}}</ref> Nunes instancies, la discontinuación abrupta tamién causó [[ataques epilépticos]] o'l [[delírium]] similar a lo causao polos [[alcaloides]] [[Tropano|tropanos]] [[anticolinérgicos]] como [[escopolamina]] y [[atropina]].<ref>{{cita publicación |url=|títulu=Seizures Induced by Abrupt Discontinuation of Alprazolam|apellíos=|apellíos2=Charney|nome2=D. S.|fecha=1984|publicación=The American Journal of Psychiatry [La revista de siquiatría d'Estaos Xuníos]|volume=141|númberu=12|páxines=1606-1607|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.141.12.1606|pmid=6150649|apellíos3=Nelson|nome3=J. C.|apellíos1=Breier|nome1=A.|títulu-trad=Ataques epilépticos inducíos pola discontinuación abrupta de alprazolam}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Seizures following the withdrawal of alprazolam|apellíos=|apellíos2=Perry|nome2=P. J.|fecha=1986|publicación=The Journal of Nervous and Mental Disease [Revista de les enfermedaes nerviosu y mental]|volume=174|númberu=1|páxines=50-52|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1097/00005053-198601000-00009|pmid=2867122|apellíos3=Crowe|nome3=R. R.|apellíos4=Coryell|nome4=W. H.|apellíos5=Clancy|nome5=J.|apellíos6=Yamada|nome6=T.|apellíos7=Gabel|nome7=J.|apellíos1=Noyes Jr|nome1=R.|títulu-trad=Ataques epilépticos dempués de l'astinencia de alprazolam}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Delirium and Seizures due to Abrupt Alprazolam Withdrawal: Case Report|apellíos=|fecha=1984|publicación=The Journal of Clinical Psychiatry [La revista de la psiquiatra clínica]|volume=45|númberu=1|páxines=38-39|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=|pmid=6141159|apellíos1=Levy|nome1=A. B.|títulu-trad=Delírium y ataques epilépticos debíu de retirase abruptamente de alprazolam: reporte de casu}}</ref> In 1983, una investigación de pacientes que se retiraron abruptamente de tomar les benzodiazepinas duraderes, solo 5% d'ellos que lo tomaren pa menos de 8 meses teníen síntomes d'astinencia, pero 43% d'ellos que lo tomaren pa más de 8 meses tener. Con alprazolam, un fármacu de curtiu plazu, 65% d'ellos que lo tomaben pa 8 selmanes teníen l'ansiedá de rebote.<ref name="Schatzberg">{{cita llibru |apellíos=|enllaceautor=|títulu=Manual of Clinical Psychopharmacology|url=https://books.google.com/books?id=D3zz1NCm3qcC&pg=391|añu=|fecha=2003|editorial=American Psychiatric Pub.|isbn=1-58562-209-5|editor=|ubicación=Washington, DC|páxina=391|idioma=inglés|títulu-trad=Manual of Clinical Psychopharmacology [Manual de la psicofarmacología clínica]|capítulu=|apellíu2=DeBattista|nome2=C.|nome1=A.|apellíos1=Schatzberg}}</ref> Afayóse que les benzodiazepinas [[diazepam]] y oxazepam producen menos reaiciones d'astinencia qu'alprazolam, [[temazepam]] y [[lorazepam]]. Factores que determinen el riesgu de la dependencia psicolóxica o física y la severidá del síndrome d'astinencia de les benzodiazepinas inclúin la dosis, el periodu de tiempu en que taba tomándolo, la frecuencia de tomalo, les carauterístiques del paciente, usos previos d'alcohol o otres sedantes, usu actual de sedantes<ref name="wolf1991">{{cita publicación |url=|títulu=Physical Dependence on Benzodiazepines: Differences Within the Class|apellíos=|apellíos2=Griffiths|nome2=R. R.|fecha=1991|publicación=Drug and Alcohol Dependence [Dependencia en drogues y alcohol]|volume=29|númberu=2|páxines=153-156|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1016/0376-8716(91)90044-Y|pmid=1686752|apellíos1=Wolf|nome1=B.|títulu-trad=Dependencia física nes benzodiazepinas: diferencies dientro de la clase}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=The Natural History of Tolerance to the Benzodiazepines|apellíos=|apellíos2=Fonagy|nome2=P.|fecha=1988|publicación=Psychological Medicine: Monograph Supplement [Medicina psicolóxica: suplementu monográficu]|volume=13|páxines=1-55|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1017/S0264180100000412|pmid=2908516|apellíos3=Lader|nome3=M.|apellíos1=Higgitt|nome1=A.|títulu-trad=La historia natural de la tolerancia a les benzodiazepinas}}</ref> y el métodu de discontinuación.<ref name="Ashton manual" /> === Contraindicaiciones === Les benzodiazepinas riquen procuru especial si usar nos neños, los vieyos, les persones con dependencies de drogues o alcohol y les persones con [[enfermedaes mentales]] comórbidas.<ref>{{cita publicación |url=http://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/43570825/0046352c55a13921db000000.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAIWOWYYGZ2Y53UL3A&Expires=1500836454&Signature=bOqT8jsrD66OgjEskU1Nts376RI%3D&response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DBenzodiazepine_dependence_Focus_on_withd.pdf|títulu=Benzodiazepine Dependence: Focus on Withdrawal Syndrome|apellíos=|apellíos2=Balayssac|nome2=D.|fecha=2009|publicación=Annales Pharmaceutiques Françaises [Añales franceses farmacéutiques]|volume=67|númberu=6|páxines=408-413|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1016/j.pharma.2009.07.001|pmid=19900604|apellíos3=Sautereau|nome3=M.|apellíos4=Zangarelli|nome4=A.|apellíos5=Courty|nome5=P.|apellíos6=Somogyi|nome6=A. A.|apellíos7=Vennat|nome7=B.|apellíos8=Llorca|nome8=P. M.|apellíos9=Eschalier|nome9=A.|apellíos1=Authier|nome1=N.|displayauthors=6|títulu-trad=Dependencia de les benzodiazepinas: enfoque nel síndrome d'astinencia}}</ref> Tampoco lo deben tomar persones con [[miastenia gravis]], [[glaucoma]], defeutos graves del fégadu (por casu, el [[cirrosis]]), [[síndrome de apnea-hipopnea mientres el suañu]], la depresión respiratoria, [[insuficiencia pulmonar]] aguda, [[sicosis]] crónica, [[hipersensibilidad]] o [[alérxica]] a alprazolam o otres benzodiazepinas o [[trestornu llende de la personalidá]] (puede causar la suicidalidad o descontrol nos postreros).<ref name="bnf"/><ref name="hori">{{cita publicación |url=|títulu=Pharmacotherapy for Personality Disorders|apellíos=|fecha=1998|publicación=Psychiatry and Clinical Neurosciences [Neurociencies clíniques y de psiquiatra]|volume=52|númberu=1|páxines=13-19|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1111/j.1440-1819.1998.tb00967.x|pmid=9682928|apellíos1=Hori|nome1=A.|títulu-trad=Psicofarmacoterapía pa trestornos de personalidá}}</ref><ref>{{cita publicación |url=|títulu=Alprazolam-Induced Dyscontrol in Borderline Personality Disorder|apellíos=|apellíos2=Cowdry|nome2=R. W.|fecha=1985|publicación=American Journal of Psychiatry|volume=142|númberu=1|páxines=98-100|fechaaccesu=|idioma=inglés|doi=10.1176/ajp.142.1.98|pmid=2857071|apellíos1=Gardner|nome1=D. L.|títulu-trad=Descontrol inducíu por alprazolam nel trestornu límide de la personalidá}}</ref> Tampoco lo deben tomar persones con [[glaucoma]] d'ángulu estrechu o [[miastenia gravis]]. Al igual que coles demás benzodiazepinas, el alprazolam escretar pola lleche materno y traviesa la barrera placentaria. Tien potencial [[teratógeno]]. Como regla xeneral encamentar a les muyeres nun dar# de mamar mientres se ta baxu tratamientu con alprazolam. L'usu de dosis bien altes puede desenvolver tolerancia, faciendo esto que la melecina seya menos eficaz. Les persones menores de 18 años tienen d'evitar tomar esta melecina. El alprazolam produz dependencia física y psicolóxica polo que s'encamienta acoyese a un programa d'amenorgamientu controláu so control médicu pol riesgu d'ataques convulsivos si suspéndese sópito'l tratamientu, los síntomes d'astinencia pueden ser peores si tómense más de 4 mg al día.<ref name="zamoprax" /> Ye importante recordar que ye recomendable que'l alprazolam – según cualesquier otra benzodiazepina– seya consumíu solo por periodos curtios de 2 a 4 selmanes debíu al riesgu de xenerar tolerancia y dependencia física pol [[efeutos al llargu plazu de les benzodiazepinas|peracabo al llargu plazu]]. Los posibles síntomes d'astinencia son: [[ansiedá]], distorsión de los sentíos, [[disforia]] y en raros casos [[psicosis]] y [[convulsiones]].<ref name="Marriott-1993">{{cita publicación |títulu=Benzodiazepine dependence. Avoidance and withdrawal|publicación=Drug safety: an international journal of medical toxicology and drug experience.|volume=9|númberu=2|páxines=93–103|doi=10.2165/00002018-199309020-00003|pmid=8104417|añu=1993|autor=Marriott S, Tyrer P.|mes=agostu}}</ref><ref name="cgftmamoa2004">{{cita web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg022fullguideline.pdf|títulu=Clinical guidelines and evidence review for panic disorder and generalised anxiety disorder|fechaaccesu=16 de xunu de 2009|autor=McIntosh A, Cohen A, Turnbull N ''et al.''|añu=2004|editorial=National Collaborating Centre for Primary Care}}</ref> === Presentaciones === El alprazolam presentar en forma de tabletas o estruyíos de 0,25, 0,50, 1, 1,5 y 2 mg; y en forma líquida como solución oral de 1 mg = 1 mL (25 gotes) y 0,5 mg/5 mL (75 gotes). El alprazolam ta disponible en países occidentales so los siguientes nomes comerciales:<ref>{{cita web |url=http://www.non-benzodiazepines.org.uk/benzodiazepine-names.html|títulu=Benzodiazepine Names|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2008|editorial=Non-benzodiazepines.org.uk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208054743/http://www.non-benzodiazepines.org.uk/benzodiazepine-names.html |fechaarchivu=8 d'avientu de 2008|deadurl=no}}</ref> * Aceprax, Alplacin, Alplax, Alprocontin, Alzam, Alzolam, Ansielix, Anzilum, Apo-Alpraz, Bayzolam, Calmol, Emeral, Helex, Kalma, Mylan-Alprazolam, Niravam, Novo-Alprazol, Nu-Alpraz, Pacyl, Restyl, Tafil, Tagut, Tensium, Tranax, Tranquinal, Trankimazin, Trika, Xycalm, Xanax, Xanor, Zamoprax, Zolam, Zopax.<ref>{{cita web |url=http://www.shpa.org.au/lib/pdf/manuf_alerts/xanax_discontinuation_oct2013.pdf|títulu=Discontinuation of Xanax|formatu=PDF|editorial=Pfizer Australia|deadurl=no |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140204153214/http://www.shpa.org.au/lib/pdf/manuf_alerts/xanax_discontinuation_oct2013.pdf |fechaarchivu=4 de febreru de 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Síndrome d'astinencia de les benzodiazepinas]] * [[Llista de benzodiazepinas]] * [[Efeutos al llargu plazu de les benzodiazepinas]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20081226015404/http://www.forumclinic.org/actualidad/les-benzodiazepinas/ ForumClinic, información médica facilitada por especialistes del Hospital Clínic de Barcelona] * [http://www.eutimia.com/psicofarmacos/ansioliticos/alprazolam.htm Ficha Téunica del Alprazolam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730211858/http://www.eutimia.com/psicofarmacos/ansioliticos/alprazolam.htm |date=2018-07-30 }} * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/druginfo/meds/a684001-es.html Biblioteca Nacional de Medicina d'EE.XX.: Alprazolam] * [http://www.alprazolam.org/ AOAA: American Organization for Alprazolam Awareness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180611110931/http://www.alprazolam.org/ |date=2018-06-11 }} (n'inglés) {{Tradubot|Alprazolam}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Códigu ATC N]] [[Categoría:Benzodiazepinas]] [[Categoría:Ansiolíticos benzodiacepínicos]] [[Categoría:Fármacos]] [[Categoría:Fármacos del sistema nerviosu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 55vvxlpmjimzmsoakprcr1175r1703p Adela Navarro Bello 0 143600 4499509 4495528 2026-06-09T12:05:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499509 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Adela Navarro Bello}} {{persona}} '''Adela Navarro Bello''' {{nym}}<ref>{{cita web |url=http://www.internazionale.it/festival/protagonisti/adela-navarro-bello-2/ |títulu=Adela Navarro Bello |añu=2009 |obra=Internazionale |idioma=italianu |fechaarchivu=26 d'agostu de 2012 |deadurl=no |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADKEdF1m?url=http://www.internazionale.it/festival/protagonisti/adela-navarro-bello-2/ |fechaaccesu=8 de xunetu de 2017 }}</ref> ye un [[periodista]] [[mexicana]] especializada en periodismu d'investigación y ye amás la direutora xeneral del selmanariu ''[[Zeta (revista)|Zeta]]'' de Tijuana.<ref name="cpj">{{cita web |url=http://cpj.org/awards/2007/navarrobello.php |títulu=CPJ to Honor Five Journalists |añu=2007 |editorial=The Committee to Protect Journalists |fechaarchivu=26 d'agostu de 2012 |deadurl=no |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADKc0pzi?url=http://cpj.org/awards/2007/navarrobello.php |fechaaccesu=7 de xunetu de 2017 |idioma=inglés }}</ref> ''Zeta'', que foi fundada en 1980, ye una de les poques publicaciones qu'informa con frecuencia sobre la [[delincuencia entamada]], el [[narcotráficu]] y la [[Corrupción en Méxicu|corrupción]] nes ciudaes fronterices de Méxicu. Dellos editores y reporteros de ''Zeta'' fueron asesinaos, incluyendo a [[Héctor Félix Miranda]], cofundador de Zeta, y a [[Francisco Ortiz Franco]], coeditor.<ref name="cpj"/> Mientres la so carrera recibió múltiples reconocencies como'l Premiu Internacional a la Llibertá de Prensa del [[Comité pa la Proteición de los Periodistes]]<ref name="cpj" /> y el premiu Courage in Journalism, concedíu pola International Women's Media Foundation.<ref name=IWMF /> En 2013 foi incluyida na llista de «100 Pensadores Globales» de la revista ''[[Foreign Policy]]'', qu'incorpora reconocíos líderes políticos y empresarios a nivel internacional. Navarro Bello foi la única llatinoamericana de la llista.<ref name=O24 /> == Biografía == === Primeros años === Navarro vivió nuna casa llena de llibros y empezó a escribir dende la infancia.<ref name=UTSD /> El so padre, un vendedor d'alfombres, lleía siquier cuatro periódicos al día.<ref name=WP>{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/in-treacherous-tijuana-editor-adela-navarro-bellos-risks-are-life-or-death/2011/10/19/gIQAX0bKKM_story.html |títulu=In treacherous Tijuana, editor Adela Navarro Bello's risks are life-or-death |autor=Anne-Marie O'Connor |fecha=26 d'ochobre de 2011 |obra=Washington Post |fechaaccesu=9 de xunetu de 2017|idioma=inglés}}</ref> Estudió Ciencies de la Comunicación y mientres el so tiempu na universidá conoció a [[Jesús Blancornelas]], un conocíu periodista d'investigación de [[Tijuana]] qu'allegó a dar una conferencia na so escuela; Navarro pidió-y trabayu cubriendo información política na revista ''Zeta''.<ref name=UTSD /> Foi contratada en 1990 y Blancornelas convertir nel so mentor.<ref name=WP/><ref name=UTSD /> === Carrera periodística === Antes d'asumir la direición, Navarro trabayó como reportera pa ''Zeta'' cubriendo'l [[conflictu de Chiapas]] de 1994 y amás contribuyía na revista ''«Sortilegioz»'' redactando una columna.<ref name="cpj"/><ref name=SDR /> Anque los sos primeros artículos centrar nel [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI), que gobernó Méxicu mientres enforma tiempu, tamién empezó a informar sobre la corrupción del [[Partíu Aición Nacional]] (PAN), dempués de que los sos miembros llegaron al poder.<ref name=UTSD /> Convertir na primer muyer editora de la revista en 1994.<ref name=WP /> Blancornelas morrió de cáncer en 2006, dexando'l control de la revista a Navarro y al so fíu, César René Blanco Villalón.<ref name=UTSD>{{cita web |url=http://www.utsandiego.com/news/2011/dec/02/mexican-journalist-crosshairs/ |títulu=A Mexican journalist in the crosshairs |autor=Peter Rowe |fecha=26 d'agostu de 2012 |obra=O-T San Diego |fechaarchivu=26 d'agostu de 2012 |deadurl=no |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADMkAHFE?url=http://www.utsandiego.com/news/2011/dec/02/mexican-journalist-crosshairs/ |fechaaccesu=9 de xunetu de 2017 |idioma=inglés }}</ref> Cansáu pola muerte de dellos de los sos editores, Blancornelas empezara a poner en dulda la capacidá de ''Zeta'' pa fomentar el cambéu y considerara que la revista cerrara tres la so muerte, pero Navarro y Blanco convencer de dexar que la revista siguiera.<ref>{{cita web |url=http://www.fronterasdesk.org/news/2012/mar/16/reporteru-filme-highlight-dangers-journalist-mexico/ |títulu='Reporteru' Film Highlights Dangers For Journalists In Mexico |autor=Adrián Floríu |fecha=16 de marzu de 2012 |obra=Fronteres |deadurl=sí |fechaarchivu=26 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADNxMfJj?url=http://www.fronterasdesk.org/news/2012/mar/16/reporteru-filme-highlight-dangers-journalist-mexico/ |fechaaccesu=9 de xunetu de 2017 |idioma=inglés }}</ref> Como nueva direutora de la revista, siguió cola tradición de Blancornelas de realizar reportaxes d'altu riesgu sobre'l [[crime entamáu]] y afirmaba que «cada vez qu'un periodista se autocensura, tola sociedá pierde».<ref name=WP/> Supervisó una investigación del exalcalde de Tijuana [[Jorge Hank Rhon]], que la so guardia asesinara a un columnista y cofundador de Zeta, [[Héctor Félix Miranda]].<ref name=LAT>{{cita noticia|apellíu=Héctor Tobar|títulu=Jesús Blancornelas, 70; writer exposed actions of drug cartels|url=http://articles.latimes.com/2006/nov/24/local/me-blancornelas24|fechaaccesu= 10 de xunetu de 2017|idioma=inglés|newspaper=[[Los Angeles Times]]|fecha=24 de payares de 2006}}</ref><ref name=IWMF /> Tres la detención de Hank por posesión d'armes illegales en 2011, la revista publicó los detalles y númberos de serie de les 88 armes atopaes na so casa; l'exemplar de la revista escosóse y el númberu de vistes recibíes causo la cayida del so sitiu web. Anque Hank quedó en llibertá per falta de pruebes, Navarro siguió primiendo por que fuera deteníu pola so participación nel asesinatu de Félix Miranda.<ref name=IWMF /> ''Zeta'' foi criticada en 2009 y 2010 por ser demasiáu empática col [[Exércitu Mexicanu]] y nun cubrir los sos presuntos abusos a los derechos humanos; la revista inclusive nomó a un xeneral del exércitu como la persona del añu» en cada unu d'esos años.<ref name=UTSD /><ref name=MSNBC>{{cita noticia |títulu=Tijuana newspaper uncowed by drug cartels |url=http://www.msnbc.msn.com/id/42419017/ns/world_news-americas/t/tijuana-newspaper-uncowed-drug-cartels/#.UDrPwmi3CFc |fechaaccesu=10 de xunetu de 2017 |idioma=inglés |newspaper=[[MSN News]] |fecha=4 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADe6qsJX?url=http://www.msnbc.msn.com/id/42419017/ns/world_news-americas/t/tijuana-newspaper-uncowed-drug-cartels/#.UDrPwmi3CFc |fechaarchivu=27 d'agostu de 2012 |deadurl=no }}</ref> Autoridaes d'[[Estaos Xuníos]] notificaron a Navarro en xineru de 2010 qu'esistíen amenaces de muerte contra ella de parte del [[Cártel de Tijuana]], el gobiernu mexicanu asignó siete soldaos por que velaren pola so seguridá.<ref name=UTSD /> Un mes más tarde, fueron deteníes diez persones por entamar un ataque con granaes contra les oficines de ''Zeta''.<ref name=IWMF /> == Premios y reconocimientos == Navarro foi patrocinada pol [[Departamentu d'Estáu d'Estaos Xuníos]] pa realizar una xira por seis ciudaes d'Estaos Xuníos en 1999 pa estudiar la tema de la [[Migración humana|migración]] y los métodos de trabayu de la [[Patrulla Fronteriza de los Estaos Xuníos|Patrulla Fronteriza]].<ref name=SDR>{{cita web |url=http://www.sandiegoreader.com/news/1999/sep/23/adela-does-america/ |títulu=Adela Does America |autor=Bill Manson |fecha=23 de setiembre de 1999|obra=The San Diego Reader|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017|idioma= inglés}}</ref> En 2007 recibió'l [[Premiu Internacional a la Llibertá de Prensa]] del [[Comité pa la Proteición de los Periodistes]] (CPJ). El premiu otorgar a los periodistes que demuestren valentía na defensa de la llibertá de prensa ante los ataques, amenaces y encarcelamientos. El comité produció amás un documental sobre Navarro Bello y ''Zeta''.<ref name="cpj" /><ref>{{cita web |url=http://cpj.org/awards/2007/adrla.php |títulu=Benefit Videos – Adela Navarro Bello |editorial=Committee to Protect Journalists |fechaaccesu=10 de xunetu de 2017|idioma=inglés}}</ref> En 2009 recibió'l Premiu Anna Politkovskaja del Festival Internacional de Ferrara, [[Italia]];<ref name=IF>{{cita web|títulu=Premiu|url=https://www.internazionale.it/festival/premiu|editorial=Internazionale a Ferrara|idioma=italianu|fecha=2017|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref> en 2011 el premiu Courage in Journalism (Premiu al Valor Periodísticu), concedíu pola International Women's Media Foundation, una organización internacional que sofita la presencia de les muyeres nos medios de comunicación;<ref name=IWMF>{{cita web |url=http://iwmf.org/honoring-courage/2011-courage-in-journalism-awards/adela-navarro-bello.aspx |títulu=International Women's Media Foundation Courage in Journalism Awards |fechaaccesu=10 de xunetu de 2017 |idioma=inglés |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6ADKv45oZ?url=http://iwmf.org/honoring-courage/2011-courage-in-journalism-awards/adela-navarro-bello.aspx |deadurl=no |fechaarchivu=26 d'agostu de 2012 |añu=2011 }}</ref><ref name=EXP>{{cita web|apellíos1=Ibarra González|nome1=José Israel|títulu=Direutora del selmanariu "Zeta": Periodismu ente criminales dende Tijuana|url=http://expansion.mx/nacional/2011/05/21/adela-navarro-bello-periodismu-ente-criminales-dende-tijuana|obra=Espansión|fecha=21 de mayu de 2011|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref> y en 2012 el Premiu Daniel Pearl de l'Asociación de Periodistes de Chicago.<ref name=SE>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Adela Navarro Bello, direutora de Zeta, va ser gallardoniada col premiu Daniel Pearl Award 2012|url=http://www.sinembargo.mx/03-09-2012/354711|obra=Sicasí|fecha=3 de setiembre de 2012|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201111193527/https://www.sinembargo.mx/03-09-2012/354711|fechaarchivu=2020-11-11}}</ref> En 2012 tamién foi nomada «Periodista del Añu» pola Sociedá de Periodistes Profesionales de [[San Diego (California)|San Diego]], [[California]];<ref>{{cita web|títulu=SPJ announces of San Diego Area Journalism Awards Contest, 2012 Journalist of the Year|url=https://spjsandiego.org/2012/05/31/spj-announces-winners-of-san-diego-area-journalism-awards-contest-2012-journalist-of-the-year-banquet-tickets-on-sale-now/|editorial=SPJ San Diego|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref><ref name=WC>{{cita web|títulu=Adela Navarro|url=https://www.wilsoncenter.org/person/adela-navarro|editorial=Wilson Center|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref> foi considerada ente les «150 muyeres que mueven al mundu» pola revista ''[[Newsweek]]'';<ref name=24H>{{Enllaz rotu|1={{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Marisela Morales destacada como muyer valiente|url=http://www.24-horas.mx/marisela-morales-destacada-como-muyer-valiente/|obra=24 Hores|fecha=7 de marzu de 2012|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}} |2=http://www.24-horas.mx/marisela-morales-destacada-como-muyer-valiente/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name=WC /> y ocupó el puestu númberu 76 na llista de «100 Pensadores Globales» de ''[[Foreign Policy]]'', onde foi la única llatinoamericana incluyida.<ref name=O24>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Llista de la muerte (1): El casu de Adela Navarro|url=http://www.urgente24.com/208073-llista-de-la muerte-1-el casu-de-adela-navarro|obra=Urxente 24|fecha=3 d'avientu de 2012|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref> En 2013 foi gallardoniada col Premiu Frank McCulloch al Valor Periodísticu, que da la Reynolds School de la [[Universidá de Nevada]].<ref name=RS>{{Enllaz rotu|1={{cita web|títulu=Courage in Journalism Award|url=https://journalism.unr.edu/archives/2406|editorial=Reynolds Schoo|fecha=2013|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017|idioma=inglés}} |2=https://journalism.unr.edu/archives/2406 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> So la direición de Navarro, la revista ''Zeta'' recibió delles reconocencies, ente ellos el [[Premiu Ortega y Gasset]] a la meyor Trayeutoria Profesional en 2008, dau pol periódicu español ''[[El País]]'';<ref name=EP>{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=Los Ortega premien la valentía del periodismu d'investigación|url=https://elpais.com/diario/2008/04/05/sociedad/1207346408_850215.html|obra=El País|fecha=2008|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}</ref> el Premiu Perfil a la Llibertá d'Espresión Internacional en 2009, concedíu pola [[Editorial Perfil]] d'[[Arxentina]];<ref name=LS>{{cita web|títulu=Se entegaron los premios Perfil 2009/2010 con una gran convocatoria de personalidaes|url=https://www.latinspots.com/sp/empresas-y-negocios/detalle/8189/apurriéronse-los premios-perfil-20092010-con-una-gran-convocatoria-de-personalidaes|obra=LatinSpots.com|fecha=2010|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}</ref> y la Medaya d'Honor al Serviciu Distinguíu en Periodismu de la Escuela de Periodismu de la [[Universidá de Missouri]] en 2010;<ref name=UTSD/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *[https://web.archive.org/web/20051013055550/http://www.zetatijuana.com/ Sitiu oficial de ''Zeta''] *[https://twitter.com/adelanavarro Adela Navarro Bello] en [[Twitter]] *[https://www.facebook.com/adela.navarrobello Adela Navarro Bello] en [[Facebook]] *[http://cpj.org/awards/2007/navarrobello.php Adela Navarro Bello], nel sitiu del [[Comité pa la Proteición de los Periodistes]] *{{Enllaz rotu|1=''Reportero'' |2=http://www.pbs.org/pov/reporteru/filme_description.php |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, documental de la [[Public Broadcasting Service|PBS]] sobre la historia de ''Zeta'' {{NF|1968||Navarro Bello, Adela}} [[Categoría:Periodistes de Méxicu]] tmbtir5fy2y0ng6ft5g561grnxiyucc Adela Noriega 0 143602 4499510 4479159 2026-06-09T12:07:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499510 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adela Noriega''' {{nym}} ye una actriz mexicana. == Biografía == Noriega nació como Adela Amalia Noriega Méndez, na [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]], Méxicu. El so padre finó cuando ella apenes yera una adolescente,<ref>{{cita web |url=http://entretenimiento.prodigy.msn.com/celebridaes/articulo.aspx?cp-documentid=254382956 |títulu=Adela Noriega celebra'l so cumpleaños númberu 43 |fechaaccesu=28 d'avientu de 2012 |fecha=24 d'ochobre de 2012 |editorial=[[MSN]] }}</ref> y la so madre morrió de cáncer en 1995.<ref>{{cita web |url=http://www.semana.com/cultura/articulo/los enriedos-de-maria/27141-3 |títulu=Los enriedos de María |fechaaccesu=28 d'avientu de 2012 |fecha=27 de payares de 1995 |obra=[[Semana (Colombia)|Semana]] }}</ref> Tien una hermana mayor y un hermanu menor.<ref name="bio" /><ref name="IMDb" /> Noriega foi afayada a los dolce años por un cazatalentos mientres taba nun centru comercial cola so madre.<ref name="colombia">{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-308624 |títulu=Archivo |fechaaccesu=28 d'avientu de 2012 |fecha=3 d'abril de 1995 |obra=[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]]}}</ref> Poco dempués, empezó a apaecer n'[[anunciu de televisión|anuncios de televisión]] y videos musicales, coles mesmes, participó nos videos de [[Lucía Méndez]] ("Corazón de piedra") y [[Luis Miguel]] ("Pallabra d'honor").<ref name="teleprograma">{{cita web |url=http://www.teleprograma.tv/telenovela/2008/especiales/adela_noriega_cares/adela_noriega_diva_de_telenovela |títulu=Adela Noriega. L'azar y el so enorme talentu llevar a convertise nuna estrella. |fechaaccesu=28 d'avientu de 2012 |editorial=Teleprograma.tv |apellíu=Anciones |nome=Isabel }}</ref> === Carrera === Debuta en televisión como la integrante del famosu programa risible, ''[[Cachún cachún ra ra!|¡¡Cachún cachún ra ra!!]]'', en 1984.<ref name="bio" /> Les sos primeres apaiciones en telenoveles fueron en ''[[Principessa]]'' y ''[[Juana Iris]]'', respeutivamente, y en dambes interpretó a les villanes xuveniles.<ref name="teleprograma" /> En 1985, recibió un importante premiu del periódicu [[Premios El Heraldo de México|''Heraldu'']], foi nomada como la debutante del añu.<ref name="teleprograma" /> Esi mesmu añu, tamién participa na película, ''Un sábadu más'', al llau de [[Pedro Fernández (cantante)|Pedro Fernández]].<ref name="bio" /> Noriega debutó como actriz protagonista en 1987, na [[miniserie]], ''[[Yesenia (telenovela de 1987)|Yesenia]]''.<ref name="teleprograma" /> ''Yesenia'' yera una historia de dómina, basada nel cómic homónimu, de [[Yolanda Vargas Dulché]].<ref>{{cita web |url=http://www.ocioenlinea.com/contenido/historietes-que-colorearon-m%C3%A9xico-parte-2 |títulu=Historietes que colorearon a Méxicu (parte 2) |obra=Ociu |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |apellíu=Gutiérrez |nome=Alfonso |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924054736/http://www.ocioenlinea.com/contenido/historietes-que-colorearon-m%C3%A9xico-parte-2 |fechaarchivu=24 de setiembre de 2015 }}</ref> Esi mesmu añu, llogra'l papel protagonista de ''[[Quinceañera (telenovela)|Quinceañera]]'', un melodrama xuvenil que presentó les problemátiques que viven los adolescentes nel so tránsitu de la niñez a la vida adulta.<ref name="sinopsis_quince">{{cita web |url=http://novelasyseries.univision.com/tlnovelas/article/2012-12-10/adela-noriega-te-namorara-con-quinceanera |títulu=Adela Noriega te va namorar con "Quinceañera" en Univision tlnovelas |fecha=12 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=9 de xineru de 2013 |editorial= Univision.com}}</ref> ''Quinceañera'' ye considerada como la primer telenovela de corte xuvenil.<ref name="ap" /> Temátiques como drogadicción, identidá sexual, les peaes, la violación, [[delincuencia xuvenil]] y les diferencies sociales, encetar por primer vegada nesti xéneru televisivu.<ref>{{cita web |url=http://es.tv.yahoo.com/programacion/tl-noveles/2013-01-07/16-00/ |títulu=Quinceañera: Episodiu 1|editorial=Yahoo! TV |fecha=7 de xineru de 2013 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013}}</ref><ref name="quince1">{{cita web |url=http://www.kidzworldespanol.com/articulo/1267-quinceanera |títulu=Quinceañera, la telenovela xuvenil mexicana sobre'l verdaderu amor y l'amistá |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |editorial=Kidzworldespanol.com |urlarchivu=https://archive.today/20130103222002/http://www.kidzworldespanol.com/articulo/1267-quinceanera |fechaarchivu=3 de xineru de 2013 }}</ref> La telenovela tuvo una gran aceptación del públicu, y foi esitosa en munchos países.<ref name="teen">{{cita web |url=http://www.filmeweb.net/magacín.asp?id=6864 |títulu=La telenovela xuvenil mexicana: Hestories pa un públicu escaecíu |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |fecha=31 de xunetu de 2011 |editorial=filmeweb.net |apellíu=Martínez |nome=Adelaido |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120424204631/http://www.filmeweb.net/magacín.asp?id=6864 |fechaarchivu=24 d'abril de 2012 }}</ref> En 2008, foi escoyida na llista "Les 10 telenoveles más influyentes de Llatinoamérica", que publicó [[Associated Press]].<ref name="ap">{{cita web |url=http://www.diariolibre.com/noticias_det.php?id=182933 |títulu=Les 10 telenoveles más influyentes d'A L'autor= Associated Press |obra=[[Diariu Llibre]] |fecha=27 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/403778.hestories-que-dexen-buelga.html |títulu=Histories que dexen buelga |fecha=28 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=16 de marzu de 2013 |obra=El Siglo de Torreón |autor=AP/ Méxicu, DF}}</ref><ref>{{cita web |url=http://madridpress.com/not/85752/les_10_telenoveles_m_225_s_influyentes_de_latinoam_233_rica |títulu=Les 10 telenoveles más influyentes de Llatinoamérica |editorial=Madridpress.com |fecha=10 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 }}</ref> Poco dempués, Noriega vuelve protagonizar otra telenovela empobinada al públicu xuvenil, ''[[Dulce desafío]]'' (1988).<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/viva/2008/xineru/07/viva1374634.html |títulu=Noriega torna a la TV |obra=[[La Nación (Costa Rica)|La Nación]] |autor=Méxicu, EFE |fecha=7 de xineru de 2008 |fechaaccesu=3 d'abril de 2013}}</ref> La trama centrar na vida del so personaxe, una adolescente problemática, y revela "les aventures d'un grupu de mozos nun internáu, con un direutor déspota y un profesor d'educación física misóxinu."<ref name="teen" /> En 1993, camudar a [[Estaos Xuníos]] y xunióse a televisora norteamericana, [[Telemundo]]. Por roblar un contratu con otra cadena de televisión, recibe un vetu de Televisa. En Telemundo interpretó'l personaxe principal de la telenovela, ''[[Guadalupe (telenovela estauxunidense)|Guadalupe]]'', que resultó ser un ésitu internacional, especialmente nos [[mundu árabe|países árabes]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Hess |nome=Stephanie |títulu=L'intercambiu comercial, cultural y teunolóxicu ente Arxentina y Túnez |url=https://books.google.hr/books?id=lZ_XlJjpOcQC&pg=PA44 |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |fecha=2008|editorial= Diplomica Verlag |isbn=978-3-8366-1802-1 |páxina=44}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.telquel-online.com/archives/350/maroc4_350.shtml |títulu=Télévision. Ces séries chéries |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |obra=[[TelQuel]] |apellíu=Mrabet |nome=Ayla |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131211051111/http://www.telquel-online.com/archives/350/maroc4_350.shtml |fechaarchivu=11 d'avientu de 2013 }}</ref> Dos años dempués, colar a [[Colombia]] y xunióse a otra productora de televisión ([[RTI Producciones|R.T.I.]]), pa la realización de ''[[María Guapa]]'' (1995). Ellí interpretó'l personaxe titular de la telenovela que foi ambientada nel [[Caribe (rexón)|Caribe]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-308525 |títulu=A la hora del café... |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |fecha=2 d'abril de 1995 |obra=El Tiempo}}</ref><ref name="colombia" /> En 1997, torna a Méxicu y robla un contratu millionario con [[Televisa]], por seis años.<ref name="teleprograma" /> La primer telenovela que graba ye ''[[María Isabel (telenovela de 1997)|María Isabel]]'', onde interpretó a una nueva [[indíxena]] de la etnia [[Huichol]].<ref>{{cita web |url=http://archivo.univision.com/content/content.jhtml?cid=159415&pagenum=1#p |títulu=Adela torna con Maria Isabel |autor=Univision.com |fechaaccesu=16 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130604214757/http://archivo.univision.com/content/content.jhtml?cid=159415&pagenum=1#p |fechaarchivu=4 de xunu de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-747337 |títulu=María Isabel, la meyor sobremesa |autor=Eltiempo.com |fecha=10 de febreru de 1998 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130515034102/http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-747337 |fechaarchivu=15 de mayu de 2013 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/viva/1997/agostu/07/soc1.html |títulu=Gente de güei |fechaaccesu=6 d'abril de 2013 |autor=La Nación}}</ref> ''María Isabel'' ye una de les primeres telenoveles qu'amuesa la diversidá étnica de Méxicu, la vida d'una comunidá indíxena.<ref name="estrada" /> Pola so carauterización del personaxe principal, recibió'l premiu TVyNovelas, na categoría de «[[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]».<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/viva/1998/mayu/23/espec2.html |títulu=Noche d'estrelles |obra=La Nación |apellíu=Barqueru |nome=Christopher |fecha=23 de mayu de 1998 |fechaaccesu=3 d'abril de 2013}}</ref> De siguío protagonizó ''[[El privilegio de amar]]'' (1998), compartiendo creitos con [[Helena Colorado]]. ''El privilegio de amar'' ye oficialmente'l programa más vistu de la televisión mexicana, según [[IBOPE]].<ref name="rating">{{cita web |url=http://www.reporteroshoy.mx/wp/%C2%BFcomo-mídese-el-raiting-en-mexico%E2%80%8F.html |títulu=¿Cómo se mide'l raiting en Méxicu? |obra=Reporteros Güei |fecha=15 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012 }}</ref><ref name="estrada">{{cita web |url=http://www.laopinion.com/Carla-Estrada-recibe-homenaxe-y-ye-estrella-de-exhibicion-en-OC&timediff=0 |títulu=Carla Estrada recibe homenaxe y ye estrella d'exhibición en OC |obra=[[La Opinión (Los Angeles)|La Opinión]] |apellíu=Arredondo |nome=César |fecha=3 de marzu de 2013 |fechaaccesu=4 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222043724/http://www.laopinion.com/Carla-Estrada-recibe-homenaxe-y-ye-estrella-de-exhibicion-en-OC%26timediff%3D0 |fechaarchivu=22 de febreru de 2014 }}</ref> La telenovela foi un ésitu internacional, tamién. Tornó a la televisión con ''[[El manantial (telenovela)|El manantial]]'' (2001), que coprotagonizó xunto a [[Mauricio Islles]].<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/viva/2002/febreru/04/espec1.html |títulu=Vuelve'l culebrón |apellíu=Fernández |nome=Víctor |fecha=4 de febreru de 2002 |fechaaccesu=6 d'abril de 2013 |editorial=La Nación}}</ref> Al igual que la so predecesora, esta telenovela tamién foi un ésitu internacional.<ref>{{cita web |url=http://www.ppelverdadero.com.ec/especial/item/en-el-manantial-surgio-un amor-y-odiu-a-lo-romeo-y-julieta.html |títulu= En ‘El manantial' surdió un amor y odiu a lo Romeo y Julieta |editorial=ppelverdadero.com.ec |fecha=11 de xunu de 2013 |fechaaccesu=11 de febreru de 2014}}</ref> Pola so interpretación del principal personaxe femenín, recibió otru premiu TVyNovelas, ente otros. En 2003, torna como protagonista de l'altamente aclamada telenovela, ''[[Amor real]]''. Esta teleserie histórica, ambientada a mediaos del [[Historia de Méxicu#Sieglu XIX|sieglu XIX]], retrata los conflictos de les revueltes de la dómina postindependiente de Méxicu.<ref>{{cita web |url=http://www.businesswire.com/news/home/20041018006256/en/Univision-Debut-Amor-Real---Unforgettable-Love |títulu=Univision Debúes 'Amor Real' – an Unforgettable Love Story of Epic Proportions; Sweeping Tale Set in Turbulent 19th Century Mexico |idioma=inglés |obra=Business Wire |fecha=19 d'ochobre de 2004 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2012/07/18/television/1342628438.html |títulu='Amor real', la sustituta de de 'Amar en tiempos revueltos' mientres esti branu editorial=[[elmundo.es]] |fecha=18 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref> La telenovela rexistró altos niveles d'audiencia en Méxicu,<ref name="audiencia">{{cita web |url=http://i.esmas.com/documento/0/000/002/020/HistorialTln21Hrs.pdf |títulu=Históricu Telenoveles a les 21:00 (1997-2007) |editorial=[[IBOPE]] |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012 |formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110927130737/http://i.esmas.com/documento/0/000/002/020/HistorialTln21Hrs.pdf |fechaarchivu=2011-09-27 }}</ref> y a tan solo tres meses de rematar la so tresmisión en Méxicu, por cuenta del so ésitu, repitir en xineru de 2004.<ref name="esmas" /> Mientres la so tresmisión n'Estaos Xuníos, na cadena [[Univision]], llogró superar a cadenes anglosaxones n'audiencia.<ref>{{cita web |apellíu=Cabot |nome=Heather |url=http://abcnews.go.com/WNT/story?id=1508806 |títulu=Romance! Revenge! Telenoveles Draw U.S. Viewers |idioma=inglés |obra=[[ABC News]] |fecha=15 de xineru de 2006 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref><ref name="wsj" /> Amás, tres l'ésitu llográu, convertir na primer telenovela publicada en DVD con subtítulos n'inglés.<ref name="wsj">{{cita web |apellíu=Singer |nome=Paola |url=http://online.wsj.com/article/0,,SB112467240069719249,00.html |títulu='Telenoveles' Become A Vibrant New Niche In the DVD Market |obra=[[The Wall Street Journal]] |idioma=inglés |fecha=22 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=4 de xunetu de 2013}}</ref><ref>{{cita web |apellíu=Sutter |nome=Mary |url=http://www.variety.com/article/VR1117920557 |títulu=Televisa's 'Love' is real on DVD |idioma=inglés |obra=[[Variety]] |fecha=4 d'abril de 2005 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref> Noriega recibió delles reconocencies pola so interpretación de l'aristócrata, Matilde Peñalver y Beristáin.<ref>{{cita web |url=http://www.formulatv.com/noticias/25989/la-1-recupera-telenovela-amor-real-tratar-llevantar-tardes/ |títulu=La 1 recupera la telenovela 'Amor real' pa tratar de llevantar les sos tardes editorial=formulatv.com |fecha=19 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref><ref name="bio" /> Dos años más tarde, protagonizó ''[[La esposa virxe]]'' (2005), xunto a [[Jorge Salinas]].<ref name="bio" /> A empiezos de 2008, torna a televisión como protagonista de ''[[Fuego en la sangre]]'', l'adaptación mexicana de la telenovela colombiana ''Les agües manses''.<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicodeaqui.com/noticias/Nova-estrena-nuevu-culebronlunes/32962 |títulu=Nova estrena nuevu culebrón el llunes editorial=elperiodicodeaqui.com |fecha=16 d'avientu de 2012 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://entretenimiento.starmedia.com/telenovelas/reestreno-telenovela-fuego-en-sangre.html |títulu=Reestreno de la telenovela "Fuego en la sangre" |editorial=starmedia.com |apellíu=Palma |nome=Marie |fecha=3 de setiembre de 2012 |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151121071351/http://entretenimiento.starmedia.com/telenovelas/reestreno-telenovela-fuego-en-sangre.html |fechaarchivu=21 de payares de 2015 }}</ref> A pesar de que la producción de [[Salvador Mejía]] recibió crítiques negatives,<ref>{{cita web |apellíu=Silvag |nome=Gustavo |url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/87599.html |títulu=Afararon col so ‘Fueu...' |obra=L'Universal |fecha=29 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714180427/http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/87599.html |fechaarchivu=2014-07-14 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.tvyespectaculos.com/2012/03/09/repeticion-de-fueu-en-el sangre-19-de-marzu/#more-50090 |títulu=Repetición de Fuego en la sangre, 19 de marzu editorial=tvyespectaculos.com |fechaaccesu=9 de marzu de 2013}}</ref> la telenovela llogró ser bien esitosa en Méxicu<ref name="rating" /> y Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2008/13893/6/supero-univision-a cadenes anglosaxones-con noveles mexicanes.htm |títulu=Superó Univision a cadenes anglosaxones con noveles mexicanes|obra=[[El Informador (Méxicu)|El Informador]] |fechaaccesu=30 d'avientu de 2012}}</ref> == Filmografía == === Telenoveles === {| {{tablaguapa}}" |- ! Añu !! Telenovela !! Personaxe |- | 2008 || ''[[Fuego en la sangre]]'' || Sofía Elizondo Acevedo<ref>[http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2008/48001/6/adela-noriega-llega-a-los-39-anos-ensin-proximos-proyeutos-de-trabayu.htm Adela Noriega llega a los 39 años ensin próximos proyeutos de televisión] ''INFORMADOR.MX''. Consultáu'l 8 d'agostu de 2016</ref> |- | 2005 || ''[[La esposa virxe]]'' || Virginia Alfaro del Sur |- | 2003 || ''[[Amor real]]'' || Matilde Peñalver y Beristáin de Fuentes Guerra |- | 2001-2002 || ''[[El manantial (telenovela)|El manantial]]'' || Alfonsina Valdés Rivero |- | 1998-1999 || ''[[El privilegio de amar]]'' || Cristina Miranda / Cristina Velarde Hernández |- | 1997-1998 || ''[[María Isabel (telenovela de 1997)|María Isabel]]'' || Maria Isabel Sánchez |- | 1995-1996|| ''[[María Guapa]]'' || María "Guapa" Reynoso |- | 1993-1994 || ''[[Guadalupe (telenovela estauxunidense)|Guadalupe]]'' || Guadalupe Zambrano Santos |- | 1988-1989 || ''[[Dulce desafío]]'' || Lucero Sandoval |- | 1987-1988 || ''[[Quinceañera (telenovela)|Quinceañera]]'' || Maricruz Fernández Sarcoser |- | 1987 || ''[[Yesenia (telenovela de 1987)|Yesenia]]'' || Yesenia |- | 1985 || ''[[Juana Iris]]'' || Romina |- | 1984 || ''[[Principessa]]'' || Alina |} === Programes === {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !! Programa !! Personaxe |- | 1984-1987 || ''[[Cachún cachún ra ra!|¡¡Cachún cachún ra ra!!]]'' || Adela |} === Cine === {| {{tablaguapa}}" |- ! Añu !! Película !! Personaxe |- | 1985 || ''Un sábadu más'' || Lucía |- | 1984 || ''Los amantes del señor de la nueche'' || |} == Premios y nomamientos == ;[[Premios ACE]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2005 || Meyor actriz de serie de televisión || style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora<ref name="bio">{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/101023.html |títulu=La cara anxelical qu'asegura l'ésitu de les sos telenoveles |obra=[[El Universal (Méxicu)|El Universal]] |fecha=25 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130606062544/http://www.eluniversal.com.mx/espectaculos/101023.html |fechaarchivu=2013-06-06 }}</ref> |- | 2002 || Meyor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' || Ganadora |- | 2001 || Meyor actriz de serie de televisión|| style="text-align:center;"| ''El privilegio de amar'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-978743 |títulu=Premiu pa Brasil y Méxicu |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |fecha=9 de febreru de 2003 |autor=Eltiempo.com}}</ref> |- | 1999 || Figura femenina del añu || style="text-align:center;"| ''María Isabel'' || Nomada<ref>{{cita web |url=http://wvw.nacion.com/viva/1999/xineru/16/espec2.html |títulu averen los premios llatinos |fechaaccesu=6 d'abril de 2013 |fecha=16 de xineru de 1999 |editorial=La Nación}}</ref> |- |} ;Sol d'Oru {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2004 || Meyor actriz de televisión|| style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=277914 |títulu=Namoraos d'Amor Real |editorial=[[Univision]] |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |apellíu=Pérez Fonseca |nome=Gerardo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050223022406/http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=277914 |fechaarchivu=23 de febreru de 2005 }}</ref> |- | 2002 || Meyor actriz de televisión|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' ||Ganadora<ref name="elman">{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://telepedia.novebox.com/telepedia/show/el-manantial-0 |títulu=El Manantial |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |editorial=novebox.com }} |2=http://telepedia.novebox.com/telepedia/show/el-manantial-0 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ;[[Premios Golden Laurel|Lloréu d'Oru]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2005 || Meyor actriz de televisión|| style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=199107 |títulu=Estrelles del espectáculu recibieron Lloréu d'Oru |obra=[[La Crónica de Güei]] |fecha=27 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120523161512/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=199107 |fechaarchivu=23 de mayu de 2012 }}</ref> |} ;[[Premiu Bravo]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2002 || Meyor actriz de televisión|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?b=VERNOTICIA&%7Bnum%7D=4382 |títulu=Premiu Bravo |editorial=Orizabaenred.com.mx |fecha=17 d'ochobre de 2002 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200613113107/http://www.orizabaenred.com.mx/cgi-bin/web?b=VERNOTICIA&%7Bnum%7D=4382 |fechaarchivu=2020-06-13 }}</ref> |} ;[[Premios TVyNovelas (Méxicu)]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 2009|2009]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz protagonista|Meyor actriz protagonista]]|| style="text-align:center;"| ''Fuego en la sangre''|| Nomada<ref>{{cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/582491.html |títulu=Fuego en la sangre, la máxima nomada |obra=L'Universal |fecha=10 de marzu de 2009 |fechaaccesu=31 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131022135712/http://www.eluniversal.com.mx/notas/582491.html |fechaarchivu=2013-10-22 }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 2006|2006]] ||[[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz protagonista|Meyor actriz protagonista]]|| style="text-align:center;"| ''La esposa virxe''|| Nomada<ref>{{cita web |url=http://archivo.univision.com/content/content.jhtml?cid=969272 |títulu=Noche de trunfadores editorial=Univision |fecha=2006 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121021024224/http://archivo.univision.com/content/content.jhtml?cid=969272 |fechaarchivu=21 d'ochobre de 2012 }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 2004|2004]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz protagonista|Meyor actriz protagonista]]|| style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora<ref name="capadocia">{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/656481a84786e736e71b1fbe230d2198 |títulu=Adela Noriega va participar na serie de televisión Capadocia |autor=Notimex/Méxicu, DF |obra=[[Milenio (periódicu)|Milenio]] |fecha=23 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 }} |2=http://www.milenio.com/cdb/doc/noticias2011/656481a84786e736e71b1fbe230d2198 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 2002|2002]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz protagonista|Meyor actriz protagonista]]|| style="text-align:center;"| ''El manantial'' ||Ganadora<ref>{{cita web |url=http://archivo.univision.com/content/content.jhtml;jsessionid=3F1KQUIR0W0YWCWIABJSFEYKZAABUIWC?cid=281529&pagenum=2 |títulu=Un Manantial d'ésitos nel 2002 (Llista de Ganadores I) |editorial=Univision |fechaaccesu=9 de febreru de 2013 |apellíu=Pérez Fonseca |nome=Gerardo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130503201209/http://archivo.univision.com/content/content.jhtml |fechaarchivu=3 de mayu de 2013 }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1999|1999]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]|| style="text-align:center;"| ''El privilegio de amar'' || Ganadora<ref name="IMDb">{{cita web |url=https://www.imdb.com/name/nm0635321/bio |títulu=Biography |editorial=[[Internet Movie Database|Imdb.com]] |fechaaccesu=29 d'avientu de 2012 |idioma=inglés}}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1998|1998]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]|| style="text-align:center;"| ''María Isabel'' || Ganadora<ref name="esmas">{{cita web |url=http://www2.esmas.com/entretenimiento/biografias/009293/adela-noriega/ |títulu=Dato biográficos |editorial=[[Esmas|Esmas.com]] |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120129080855/http://www2.esmas.com/entretenimiento/biografias/009293/adela-noriega |fechaarchivu=2012-01-29 }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1990|1990]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]|| style="text-align:center;"| ''Dulce desafío'' || Ganadora<ref name="capadocia" /> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1988|1988]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]|| style="text-align:center;"| ''Quinceañera'' || Ganadora<ref name="quince1" /> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1987|1987]] || [[TVyNovelas (Méxicu) a la meyor actriz nueva|Meyor actriz nueva]]|| style="text-align:center;"| ''Yesenia'' || Nomada |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1986|1986]] || Meyor debutante femenina|| style="text-align:center;"| ''Juana Iris'' ||Nomada<ref>{{cita web |url=http://www.tvynovelas.com/premios-2013/notes/567738/1986-premios-tvynovelas/ |títulu=Premiu TVyNovelas 1986: la cuarta apurre |autor=Tvynovelas.com |fecha=4 de marzu de 2013 |fechaaccesu=6 d'abril de 2013 }}</ref> |- | [[Premios TVyNovelas (Méxicu) 1985|1985]] || Meyor revelación en comedia|| style="text-align:center;"| ''¡¡Cachún cachún ra ra!!'' || Nomada |} ;[[Premios TVyNovelas (Colombia)]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | [[Premios TVyNovelas (Colombia) 1996|1996]] || [[TVyNovelas (Colombia) a la meyor actriz protagonista|Meyor actriz protagonista]]|| style="text-align:center;"| ''María Guapa'' || Nomada |} ;Palmes d'Oru {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 1988 || Meyor actriz xuvenil || style="text-align:center;"| ''Quinceañera'' || Ganadora |- |} ;[[Premios El Heraldo de México]] {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 1985 || Revelación femenina || Ella mesma || Ganadora<ref name="teleprograma" /> |- | 1988 || Revelación del añu || ''Quinceañera'' || Ganadora |- |} ;Califa d'Oru {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2003 || Meyor actriz protagonista|| style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.terra.com.mx/entretenimiento/articulo/123075/ |títulu=Afara 'Amor Real' con premios editorial=[[Terra Networks]] |fecha=9 d'abril de 2007 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20031119063746/http://www.terra.com.mx/entretenimiento/articulo/123075/ |fechaarchivu=2003-11-19 }}</ref> |- | 1999 || Meyor actriz protagonista|| style="text-align:center;"| ''El privilegio de amar'' || Ganadora<ref>{{cita web |url=http://www.imagenzac.mx/1999/06/15/Quepues2.htm |títulu=Califa d'oru p'artistes |autor=Notimex/Méxicu, DF |editorial=imagenzac.mx |fecha=15 de xunu de 1999 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130606064637/http://www.imagenzac.mx/1999/06/15/Quepues2.htm |fechaarchivu=6 de xunu de 2013 }}</ref> |} ;Premios INTE {| {{tablaguapa}}" |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2004 || Actriz del añu || style="text-align:center;"| ''Amor real'' || Nomada |- | 2003 || Actriz del añu || style="text-align:center;"| ''El manantial'' || Nomada<ref>{{cita web |url=http://www.esmas.com/espectaculos/farandula/286613.html |títulu=¡Afara Televisa! |fechaaccesu=3 d'abril de 2013 |fecha=4 d'abril de 2003 |autor=Esmas.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100110192448/http://www.esmas.com/espectaculos/farandula/286613.html |fechaarchivu=10 de xineru de 2010 }}</ref> |} ;Premiu Fama {| {{tablaguapa}} |- ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Trabayu nomáu''' || '''Resultáu''' |- | 2008 || Meyor actriz de televisión|| style="text-align:center;"| ''Fuego en la sangre'' || Nomada<ref>{{cita web |url=http://www.oem.com.mx/esto/notas/n807716.htm |títulu=Claudia Angulo, nomada al premiu "Fama" |editorial=oem.com.mx |fecha=11 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=3 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222135433/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n807716.htm |fechaarchivu=2014-02-22 }}</ref> |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20110625122947/http://adelanoriega.com.mx/ Páxina oficial] * {{IMDb nome|0635321}} * {{Commonscat}} {{NF|1969||Noriega, Adela}} {{Tradubot|Adela Noriega}} [[Categoría:Actores y actrices de Méxicu]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Méxicu]] [[Categoría:Persones de Ciudá de Méxicu]] cj9vn37yb20p17v6nxg2l3cy0yqdsce Adelina Patti 0 143700 4499514 4481222 2026-06-09T12:40:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499514 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{Referencies|t=20180920144541}} [[Ficheru:Silvy, Camille (1835-1910) - Adelina Patti (1843-1919) before 1869.jpg|thumb|Adelina Patti antes de 1869]] [[Ficheru:Adelina Patti sopran 1.jpg|thumb|Adelina Patti, semeya de 1861]] [[Ficheru:Adelina Patti 1863.jpg|thumb|'''Adelina Patti''' nuna semeya de [[Francisco Javier Winterhalter]] (1862)]] [[Ficheru:Craig-Y-Nos Castle.jpg|thumb| El so castiellu en Swansea]] '''Adelina Patti''' {{nym}} foi una [[sopranu]] [[italia]]na, prototipu de la [[Diva (llamatu)|diva]] (''[[prima donna]]'') d'ópera, foi considerada la cantante más brillosa del so tiempu y la sopranu más notable del postreru cuartu del sieglu XIX. Mientres los sos años de trunfu ente 1865-1890 el so reináu nos escenarios foi absolutu. Supo ponese a la cabeza de toes los sos colegues, magar rivales como [[Jenny Lind]], [[Ilma de Murska]], [[Pauline Lucca]], [[Christina Nilsson]], [[Thérèse Tietjens]], [[Etelka Gerster]] trataron de destronala, nunca naide pudo igualala en perfeición vocal, favor del públicu y olfatu empresarial que la empericotiaron según munchos al sitial de la cantante que más dineru ganó na so carrera. El so trunfu estrueldosu repitir en tolos escenarios onde cantó, dexando una tremera d'asonsañadores como l'[[Arnoldson]], [[Marcella Sembrich]], la [[Torresella]], l'[[Emma Albani|Albani]] y [[Nellie Melba]]. Dada la so actitú de diva y conocida rivalidá con [[Christina Nilsson]], créese que'l personaxe de Carlotta Giudicelli de ''[[La pantasma de la ópera]]'' de [[Gastón Leroux]] ta inspiráu nella. == La so voz == La so voz, de carauterístiques llíricu-spinto, estender na so dómina de mocedá del do4 al fa6; magar nun tener un volume descomanao, yera timbrada y caltriante y la so téunica dexába-y faer frente a cualquier masa orquestal ensin estropiar el so órganu. Apoderaba la téunica de [[coloratura]] con ablucante facilidá, lo que-y dexó encarnar con total ésitu la vasta gama d'heroínes de [[Rossini]], [[Vincenzo Bellini|Bellini]] y [[Donnizetti]]. El so órganu vocal yera tamién mórbido, pastosu y aterciopeláu, y toles sos execuciones teníen una precisión increíble de [[trinos]], escales, cambeos de rexistru y ataques que dexaben asoraos a los sos fans como tamién a toa una xeneración de sopranos estudiantes de cantar que según se diz arrenunciaron de cantar en pensando “Enxamás voi llograr cantar como la Patti”. == Los sos entamos == Adela Juana Maria Patti nació en [[Madrid]] el 10 de febreru de 1843. Los sos padres fueron el tenor [[Salvatore Patti]] y la sopranu [[Caterina Chiesa Barilli]]. Mientres la so madre interpretaba a [[Norma (ópera)|''Norma'']], tuvo d'atayar la so actuación pa dar a lluz a Adelina. La familia camudar a [[Nueva York]] en 1847 ya instaláronse nel barriu del [[Bronx]] onde entá s'atopa la casa na qu'Adelina creció. La familia, como la de munchos otros cantantes, funcionaba como una verdadera empresa ambulante: el so padre y madre yeren cantantes como tamién les sos hermanes Amalia y Carlota, ente que'l so hermanu Carlo yera direutor. A los seis años empezó a estudiar cantar col so cuñáu [[Maurice Strakosch]] y a los ocho años tuvo gran ésitu cuando interpretó “Echo Song” y “I am a Bayadere” d'[[Eckert]] nel Tripler’s Hall de Nueva York. Mientres un tiempu presentóse como neña maravía, pero llueu fixo un paréntesis pa tomar serios estudios de cantar con [[Elisa Valentini]], col so hermanascu [[Ettore Berrilli]] y con [[Emanuele Muzio]]. Anque más tarde aseguraría ser una autodidacta, lo cierto ye que la base del so cantar ta na enseñanza del so cuñáu [[Maurice Strakosch]], pianista y tenor que tuvo ésitu como direutor de compañíes operístiques. Tuvo'l so segundu y definitivu debú na Academy of Music de Nueva York con ''[[Lucia di Lammermoor]]'', en payares de 1859 con tan solo 16 años d'edá y sol seudónimu de “Little Florinda”. Na temporada siguiente pudo presentase en ''[[Il barbiere di Siviglia]]'', Mossé, ''[[La Sonnambula]]'', ''[[I Puritani]]'', ''[[Don Pasquale]]'', ''[[L'elisir d'amore]]'', ''[[Linda di Chamounix]]'', ''[[Don Giovanni]]'' (Zerlina), ''[[La Traviata]]'', ''[[Rigoletto]]'' y amás ''[[Ernani]]'' y ''[[Il Trovatore]]''. La comunidá italiana yá residente en Nueva York adoptar como'l so ídolu dende un primer momentu y la Patti supo utilizar el favor del públicu p'alzase a un status d'estrella. Esi mesmu añu de 1860, la Patti fíxose conocer en delles otres ciudaes afitando la so ''status'' d'estrella emerxente. == L'afitamientu == En mayu de 1862 y a la edá de 18 años foi convidada a presentase per primer vegada nel [[Covent Garden]] de Londres como [[Amina]] en ''[[La Sonnambula]]'' y onde actuaría por 25 temporaes consecutives hasta 1886. El mesmu añu mercó una casa en Clapham, al sur de [[Londres]] que lu sirvió de base pa los sos próximos trunfos en [[Viena]] y [[París]] onde repitió la Amina de Bellini con tumultuoso ésitu. Siguieron tamién presentaciones en [[Madrid]], [[Berlín]] y [[San Petersburgu]]. Al añu siguiente presentar na [[Casa Blanca]] en presencia de Abraham y Mary [[Abraham Lincoln|Lincoln]] que taben de llutu pol so fíu Willie, muertu de [[tifus]]. El cantar escoyíu, “Home Sweet Home”, llevó a les llárimes a los Lincoln y convirtióse n'unu de los caballos de batalla de la sopranu. Nos siguientes años la so carrera convertir nun continuu ésitu tres ésitu. Viaxó a llugares tan estremos como [[San Petersburgu]] o [[Caraques]], como tamién por tou [[Estaos Xuníos]] y [[Europa]]. Colos años, la so voz foi maureciendo y pasó de ser una sopranu llixera de coloratura a una llírica neta con un cantar más reposao y humanu. Los sos centros y graves adquirieron mayor presencia y la sopranu incluyó con ésitu a heroínes de corte más llíricu como Julieta en [[Romeo y Julieta (ópera)|''Romeo y Julieta'']] o Marguerite en [[Faust (ópera)|''Fausto'']] y otres de tipu más dramáticu como Elvira en ''[[Ernani]]'' (N'espectacular ésitu nel Covent Garden), ''[[Semiramide]]'' de Rossini, Valentine en ''[[Les Huguenots]]'' y Selika en ''[[L'Africaine]]'' de [[Meyerbeer]] o [[Aida (ópera)|''Aida'']] nel estrenu de operar en [[Londres]]. Asidua convidada a los "Samedi soirs", velaes sabadiegues en casa de [[Gioacchino Rossini]], Patti interpretó ende cierta vegada l'aria - "Una voce pocu fa"- de ''[[El barberu de Sevilla]]'' del propiu [[Rossini]], nuna manera bien retocada d'arreglu probable del so cuñáu [[Maurice Strakosch]]. Al terminar, Rossini díxo-y "Escelente, quería, pero díganos ¿De quién ye?.. Sicasí, nel añu de 1868 taba presente na casa del compositor mientres la so agonía y cantó nos sos funerales xunto a [[Marietta Alboni]], otru fenómenu del so tiempu. El mesmu añu casóse col [[Marques de Caux]], escuderu del Emperador [[Napoleón III]] que yera 18 años mayor qu'ella y con quien taría casada por más de 10 años. Con un nome y una fama yá forxaos, la Patti punxo en práctica'l so talentu pa los negocios, que yera tantu o más apolazáu que'l so talentu vocal. == Ésitu económicu y amorosu == La Patti pasó a la historia non yá como la meyor [[sopranu]] de la so xeneración sinón tamién como la cantante meyor pagada de la historia, tomando en cuenta les socesives inflaciones y deflaciones asocedíes dende 1870 los sos caxés siguen siendo los más abuitaos qu'un cantante recibiera. Bien a pesar de [[Pavarotti]] o otres estrelles posteriores. Nel so meyor periodu la Patti cobraba O$ 5.000 dólares n'oru per presentación n'Estaos Xuníos y 200 guineas n'Inglaterra. La suma volvióse inclusive más estratosférica cuando na temporada 1888-89 llegó a cobrar O$ 500.000 por función. En 1875 conoció al tenor [[Ernesto Nicolini]] y empezaron a cantar xuntos nos diversos tours que la sopranu entamaba. Dambos viéronse envolubraos nun romance qu'acabó col matrimoniu de la Patti. En 1878 mercó'l castiellu de [[Craig-y-Nos]] cercanu a [[Abercraf]] nel sur de [[Gales]] pola suma d'O$ 5.250 y camudóse a él non col so home, sinón con Nicolini. Solamente en 1886 pudo llograr el divorciu del so home dempués d'apurri-y O$ 96.000 como indemnización. El mesmu añu empecipió una serie d'ampliaciones nel castiellu qu'incluyíen una nueva ala norte y sur, un ivernaderu, un teatru de 150 platees réplica de [[La Scala]] y una torre con reló tou por una suma que devasaba los O$ 100.000. Toos estos enormes gastos retrátennos a la perfeición el nivel de riqueza qu'algamara la sopranu. Por esa mesma dómina la so coleición personal de xoyes algamaba tal tamañu que se diz yera la más grande dempués de la coleición de la Reina Victoria. Na década de 1880 la sopranu pasiar por toa América y Europa cobrando por cada nota que salía del so gargüelu, tantu que se texeron gran númberu d'anécdotes, lleendes ya invenciones en redol a la so figura. El matrimoniu con Nicolini estender dende 1886 hasta 1898 cuando'l tenor finó. La Patti entós casóse col barón suecu [[Rolf Cederström]], de 28 años, quien según los rumores, yera'l so masaxista. El Barón amenorgó'l personal del castiellu de 40 a 18 pero supo atendela como ella pretendía. Nun tuvieron hijo pero a la muerte de la diva, él volvióse a casar y la fía d'esi matrimoniu, Brita Yvonne Cederström (*1924) foi la única heredera de Patti. == La so última etapa == Na década de 1890 la Patti empezó a espaciar les sos actuaciones y dende 1893 acutáronse mayormente a conciertos. Pudo presentase yá na seronda de la so carrera nel acabante fundar [[Metropolitan Opera]] nel cursu d'una gala en 1892 cantando la escena de la llocura de ''[[Lucia di Lammermoor]]'' y partes de ''[[Semiramide]]''. A mediaos de la década empezó una serie de conciertos cobraos a precios exorbitantes que munches vegaes averar al millón de dólares per conciertu. L'anéudota cunta que cuando foi criticada pola prensa por ganar más dineru nuna nueche que'l presidente en tou un añu la Patti, cafiante respondió: “Bien, que cante!”. En 1897 concluyó la so carrera teatral con ''[[La Traviata]]'' y ''[[Lucia di Lammermoor]]'' en [[Montecarlu]] anque fadría una última apaición como [[Rosina]] en ''[[Il barbiere di Siviglia]]'' pero de manera privada nel teatru de [[Jean de Reszke]] en [[París]]. El so postreru tour de despidida per Estaos Xuníos en 1903, foi tou un fracasu artísticu, pos la voz nun yera nin la solombra de lo que foi, anque la cantante se esmeraba en negalo siempres. En 1905 depués de delles tentatives, aportó a grabar pa la [[Grammophone & Typewriter Company]], eso sí, so les sos propies cláusules que-y dexaron grabar na comodidá del so castiellu y a la hora en qu'ella dispunxera. Cúntase qu'en grabando la so primer pieza la Patti aportunó n'oyer la grabación, mientres la so voz surdía del altavoz la sopranu esclamó: {{cita|Oh el mio Dios, ¡agora entiendo por qué soi la Patti!... ¡Qué voz! ¡Qué artista! ¡Entender tou!}} El so últimu conciertu data de 1914 nel [[Royal Albert Hall]] de [[Londres]], onde cantó “Voi che sapete” nel cursu d'una gala destinada a beneficencia de la [[Cruz Bermeya]]. Adelina Patti finó nel so castiellu na llocalidá [[Gales|galesa]] de [[Brecock]], el 27 de setiembre de [[1919]]. Atópase soterrada nel [[campusantu del Père-Lachaise]]. == La so importancia na evolución vocal == El trunfu de Adelina Patti nel planu de la evolución nel gustu na ópera marcó l'entamu del llargu reináu de la sopranu llixera de coloratura nel mundu de la ópera. Siendo una voz clara, axilosa y maestra absoluta nel arte de la [[coloratura]] la Patti, una vegada nel cumal, acometió contra cualquier papel que-y presentara la oportunidá de llucir les sos trinos, agudos y sobreagudos. Roles orixinalmente escritos pa sopranos de condiciones vocales bien distintes a les suyes convirtiéronse rápido en vehículu de llucimientu y oxetu de la más inmisericorde tracamundiu vocal. Dalgunos como ''[[Amina]]'', ''[[Lucia di Lammermoor]]'', [[Norma (ópera)|''Norma'']], Elvira en ''[[Ernani]]'', ''[[Semiramide]]'' o inclusive Leonora en ''[[Il Trovatore]]'' sufrieron d'esta pasión per parte de l'artista de faer oyer la so voz en tou. Otros como [[Rosina]] inclusive pasaron del so orixe de contraltu al de sopranu llixera ensin la más mínima considerancia y con cambéu de tonalidaes pel mediu. La moda que vendría partir de la Patti práuticamente axudicó tol repertoriu de coloratura a la sopranu llixera, asina papeles estrenaos por sopranos dramátiques de coloratura empezaron a sufrir de munches mutaciones d'estilu y nueves modes y tradiciones enllantaes tantu pola Patti como pol cientu d'asonsañadores que lu siguieron. Hai que dicir que La Patti nun foi la primera [[Rosina]] sopranu nin menos la última pero si foi la más esitosa del so tiempu y el so trunfu selló'l destín de Rosina-Sopranu Llixera por más d'un sieglu viniente hasta la torna a la cuerda orixinal de [[mezzosopranu]] por [[Giulietta Simionato]] a mediáu de 1950's o [[Marilyn Horne]] y [[Teresa Berganza]] en 1960's. Los entós precarios rexistros discográficos amosar nel so ocaso vocal, tenía 63 años d'edá.<ref>La documental ''Queen of Song'' de 1993 interpretada pola sopranu norteamericana [[June Anderson]] traza la so vida. == Anécdotes de La Patti == {{Intereses}} [[Ficheru:Museo del Romanticismo - CE35137 - Caricatura de Adelina Patti.jpg|thumb|Caricatura de Adelina Patti]] [[Ficheru:Museo del Romanticismo - CE35140 - Caricatura de Adelina Patti.jpg|thumb|Caricatura de Adelina Patti]] La Patti yera inflexible n'asuntos de dineru y yéralo más cuando se trataba de dineru axustáu por contratu. Nuna ocasión caltuvo mientres 1 hora'l telón ensin llevantar en [[Nueva York]] porque'l [[Coronel Mapleson]], al paga-y el preciu axustáu nel so contratu, habíase quedáu curtiu en 200 dólares. L'anéudota cunta que La Patti vistióse bárbaro como [[Violetta Valèry]] en ''[[La Traviata]]'' cola sola esceición de los sos zapatos, los que se negó a usar hasta que recibiera los faltantes dólares. Mapleson desesperáu axuntó la suma ente'l públicu y les sos amistaes por que La Patti pudiera salir debidamente vistida a cantar. Cúntase que la rellación col [[Coronel Mapleson]] foi siempres bien enterria debíu precisamente a la esixencia de dineru que siempres ponía La Patti. El mesmu coronel cuntaba que la sopranu tenía un loru nel so camerín al qu'entrenara de tal manera que siempres qu'él entraba'l loru glayaba "Cash! Cash!". Ente toles estrelles de la ópera, La Patti foi la más ronciega a cantar en fiestes de caridá. Lo que-y dio fama de ser una persona ensin sentimientos y n'estremu fría. L'anéudota cunta que nuna ocasión un neñu de diez años tenía tantos deseos de ver a la diva n'escena qu'entró furtivamente a los ensayos, xubiéndose a una escalera un pisu percima del escenariu pa oyer meyor a la diva cola mala suerte qu'esnidió y cayó de cabeza en mediu del escenariu. Cuando la Patti xunir al grupu de cantantes y emplegaos que se tremaben alredor del neñu, nun amosó la menor emoción, diciendo "Tol mundu tien de pagar o morrer pa oirme cantar". Y dirixóse al so camerín a vistise. Otra anéudota cunta que pa caltener la so voz en perfectu tao la Patti comía toles mañanes un sándwich con 12 llingües de canariu. L'anecdotariu cunta tamién que los sos almiradores solíen tirar ellos mesmos del carruaxe de la diva por tola ciudá tres les sos representaciones nos teatros. La so coleición de xoyes yera la más grande n'Europa dempués de la [[Victoria del Reinu Xuníu|Reina Victoria]] y la cantante solía usar munches d'elles nes sos representaciones, fuera encarnando a reines o humildes llabradores; siempres sabía usar el so invaluable coleición. Un día preguntáron-y cuál yera'l so públicu preferíu. {{cita|''Los Reis'' - respondió La Patti <br /> ¿Y de tolos reis cuál ye'l que-y cai meyor? <br /> ''El Zar Alejandro'' -respondió ella- ''Ye'l que regala meyores xoyes''}} Asina tamién la sopranu acostumaba usar tres tipos de piedres precioses pa los trés actos de ''[[La Traviata]]'': [[diamantes]] nel primeru, [[rubín|rubinos]] nel segundu y [[zafiru|zafiros]] nel terceru La so calidá de [[Diva (llamatu)|diva]] yera tal que se dexaba escoyer l'estilu de lletra que s'usaría nos tabloides p'anunciala. Asina mesmu, el so nome tendría que ser siempres más grande que cualesquier de los sos colegues, incluyíu'l del compositor. Nesa sienda nel so contratu axustábase siempres que taba "Llibre d'asistir a cualesquier ensayu, non obligada a dir a nengunu". Adelina Patti ta curiosamente amestada a la historia de Costa Rica. En 1890, negar a incluyir a San José na so xira per América, porque l'únicu teatru qu'esistía -la Variedaes, entá de pies- nun axuntaba les condiciones pa un gran espectáculu. Les families adineraes y especialmente los cafetaleros d'entós, alcordaron pagar al gobiernu un impuestu especial sobre les esportaciones de café pa empecipiar la construcción d'un nuevu teatru; más palantre, impondríense nuevos impuestos pa completar la so construcción. Esi sería'l [[Teatru Nacional de Costa Rica]], una xoya nel estilu de la ópera Garnier de Paris, que foi inauguráu en 1897. == Bibliografía == * Cone, Frederick (2003). ''Adelina Patti: Queen of Hearts''. New York: Hal Leonard Corporation. ISBN 0-931340-60-8. * Klein, Herman (1977). Andrea Hicks. ed. ''The Reign of Patti''. Opera Biographies. New York: Arno Press. ISBN 0-405-09686-0. * Mapleson, James Henry (1966). Harold Rosenthal. ed. ''The Mapleson Memoirs; The Career of an Operatic Impresario, 1858-1888''. New York: Appleton-Century. ISBN 0-370-00080-3. * Scott, Michael. ''The Record of Singing to 1914''. Duckworth. ISBN 0-7156-1030-9. * Verlichak, Carmen (1996). ''Les dioses de la Belle Époque y de los años llocos'', Editorial Atlántida, Buenos Aires (ISBN 950-08-1599-0) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Adelina Patti}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Adelina Patti n'opera-singer.co.uk |2=http://www.opera-singer.co.uk/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=mio=1&trs=2 Fotografía de Adelina Patti y la so sobrina en Broadway, NY. Municipal Archieves Collection |2=http://nycma.lunaimaging.com/lluna/servlet/detail/RECORDSPHOTOUNITARC~15~15~1036589~128761:mac_2907?sort=Identifier%2CFormat%2CType%2CCurators_Choice&qvq=q:spain;sort:Identifier%2CFormat%2CType%2CCurators_Choice;lc:RECORDSPHOTOUNITARC~15~15&el |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1843|1919|Patti, Adelina}} {{Tradubot|Adelina Patti}} [[Categoría:Sopranos d'España]] [[Categoría:Músicos y músiques d'España]] ibxksb9elgj9a7c4moyhqrfvluuydo8 Adreana Basile 0 143740 4499521 4247728 2026-06-09T13:34:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499521 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220205115946}} {{Tradubot|Adreana Basile}} {{persona}} '''Adreana Basile''' {{nym}} foi una compositora y cantante italiana nacida en [[Posillipo]] y finada en [[Roma]]. Dende 1610 trabayó pa la [[Familia Gonzaga]] en [[Mantua]]. Los miembros de la so familia tamién trabayaron pa la corte, incluyendo los sos hermanos [[Giambattista Basile]], un poeta, Lelio Basile, un compositor, y les sos hermanes, Margarita y Vittoria, que fueron dambes cantantes. El so home, Mutio Baroni, y los sos trés fíos, el so fíu Camilo, y los sos dos fíes, Leonor y Caterina tamién tuvieron na corte. Leonora y Caterina fueron dambos cantantes d'ésitu por derechu propiu. [[Claudio Monteverdi]] declaró que Basile yera un talentosu cantante al igual [[Francesca Caccini]] , que taba nesi momentu na corte Médici. El duque [[Vincenzo Gonzaga Basile]] recibió una [[baronía]], y tamién foi bien vistu pol fíu de [[Vincenzo Gonzaga]], Francesco. Mientres siguía trabayando pa la corte de Mantua, viaxó a [[Florencia]], [[Roma]], [[Nápoles]], y [[Módena]]. Actuó n'Alessandro Guarini 's Licori, ovvero incanto L'd'amore. En 1626 retirar del serviciu de los Gonzaga, y treslladóse a Nápoles y depués Roma. Nenguna de la música Basile sobrevive, pero sábese qu'improvisó na poesía, inclusive nuna competencia con Caccini, en payares de 1623. == Bibliografía == * Susan Parisi. "Adriana Basile", ''[[Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music Online]]'', ed. L. Macy, [http://www.grovemusic.com/ grovemusic.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=2008-05-16 }}. * Liliana Pannella, «BASILE, Andreana (Andriana), detta la bella Adriana». In : ''[[Dizionario Biografico degli Italiani]]'', Vol. VII, Roma : Istituto della Enciclopedia Italiana, 1965 ([http://www.treccani.it/Portale/elements/categoriesItems.jsp?pathFile=/sites/default/BancaDati/Dizionario_Biografico_degli_Italiani/VOL07/DIZIONARIO_BIOGRAFICO_DEGLI_ITALIANI_Vol07_004104.xml on-line]) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1580|1640|Basile, Adreana}} [[Categoría:Cantantes d'Italia]] [[Categoría:Persones de Campania]] gkaqrnjutrrb7rfywfckx9sonrrwk3x Adriana Abenia 0 143747 4499522 4475355 2026-06-09T13:37:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499522 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Adriana Abenia}} {{persona}} '''Adriana Abenia Gracia''' {{nym}}<ref>[http://www.diariofemenino.com/celebrities/adriana-abenia/ Fecha de nacencia]</ref> ye una [[presentadora de televisión]], [[Escritor|escritora]] y [[Actuación|actriz]] [[España|española]]. == Biografía == Empecipió la so carrera profesional como modelu en [[Milán]], onde trabayó con diseñadores como [[Armani]] o [[Prada (moda)|Prada]]. Amás, foi la imaxe de prestixoses firmes de cosmética, distribución y telecomunicaciones. Ye diplomada en [[Turismu]] pola [[Universidá de Zaragoza]]. En setiembre de 2009 convertir en collaboradora habitual del magacín ''Ensin dir más allá'', d'[[Aragón Televisión]], y amás condució la gala de [[Nuechevieya]] de la cadena xunto a [[David Civera]]. En 2010, [[Telecinco]] fichar pa presentar un nuevu programa d'actualidá y humor: ''[[Fresa Aceda]]''.<ref>[https://www.heraldo.es/noticias/comunicacion/adriana_abenia_ficha_por_telecinco.html Adriana Abenia ficha por Telecinco]</ref> En mayu, estrenó n'Aragón Televisión xunto a [[David Marqueta]] el programa ''Dándolo tou''.<ref>{{Enllaz rotu|1=[https://www.heraldo.es/noticias/detalle/dandolo_tou_afaya_talentu_auragones.html?p=1057756716 ''"Dándolo tou"'' afaya'l talentu aragonés] |2=https://www.heraldo.es/noticias/detalle/dandolo_tou_afaya_talentu_auragones.html?p=1057756716 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.formulatv.com/noticias/16000/dandolo-tou-despide-exito-reconvertíu-concursu-jotas/ "Dándolo tou" despidir con ésitu reconvertíu en concursu de jotas]</ref> El so estrellalgu llegó de la mano del programa estrella de la cadena privada, ''[[Sálvame Diario]]'' nel que participó como reportera, convirtiéndola na revelación de la temporada y consiguiendo entrevistar a cuerpu de cai a los miembros de la Casa Real y a los líderes políticos.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.vertele.com/noticias/28092/adriana-abenia-creo-que-gustu-publico-porque-soi-natural Adriana Abenia: ''"Creo que gustu al públicu porque soi natural"''] |2=http://www.vertele.com/noticias/28092/adriana-abenia-creo-que-gustu-publico-porque-soi-natural |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100824055326/https://www.heraldo.es/noticias/detalle/mio_salvame_una llocura controlada.html ''"Lo mío en "Sálvame" ye una llocura controlada"'']</ref> En setiembre, foi portada de la revista masculina ''[[FHM España|FHM]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.telecinco.es/salvame/photogallery/24626/photo1.shtml |títulu=El llau más sensual d'Adriana Abenia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110528020303/http://www.telecinco.es/salvame/photogallery/24626/photo1.shtml |fechaarchivu=2011-05-28 }}</ref> Adriana, siguiendo cola so carrera, foi la encargada de presentar les Campanaes de Fin d'Añu pa dar pasu al 2011 dende la [[Plaza del Pilar]] en [[Aragón Televisión]] xunto a [[Jesús Nadador]]. La zaragozana, xunto a [[Maxim Huerta]], foi imaxe de [[Pantene]], presentando en [[Telecinco]] el Concursu SPA Pelo Pantene nel que visitaron los Hoteles/SPA más prestixosos d'[[España]].<ref>[http://www.telecinco.es/elprogramadeanarosa/Mecanica-regles-concursu-Reality-Spa_0_1126125209.html Mecánica y regles del concursu 'Reality Spa']</ref> En xineru del 2011, foi escoyida una de les 50 muyeres más sexys del mundu según la revista DTLux,<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.dtlux.com/50sexys_2011/ficha.php/Adriana+Abenia/0/0 Les 50 muyeres más sexys del mundu] |2=http://www.dtlux.com/50sexys_2011/ficha.php/Adriana+Abenia/0/0 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> y en xunu d'esi mesmu añu, foi escoyida la 63 muyer más sexy del mundu d'ente 100 pola revista ''FHM''. N'abril, protagonizó un capítulu de la serie ''[[Becarios]]'' pa [[El Siete]]. En xunu, Adriana anunció que dexaría de ser reportera del programa ''[[Sálvame (programa de televisión)|Sálvame Diario]]''.<ref>{{Cita web |url=http://www.que.es/television/en-pantalla/201105201455-adriana-abenia-abandona-salvame-sera-cont.html |títulu=Adriana Abenia, la reportera sexy, abandona ''"Sálvame"'' y va ser sustituyida por Almudena Martínez, ''"Chiqui"'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110524161338/http://www.que.es/television/en-pantalla/201105201455-adriana-abenia-abandona-salvame-sera-cont.html |fechaarchivu=2011-05-24 }}</ref> N'ochobre, foi portada de les revistes ''DT'' y ''Must!''.<ref>[https://www.europapress.es/chance/video-adriana-abenia-posa-dt-20110927135455.html Adriana Abenia posa pa ''DT'']</ref><ref>[http://www.lavozlibre.com/noticias/ampliar/337528/adriana-abenia-pisa-fuerte-en-must!-a-la-television-nun se va faer-amigos Adriana Abenia tría fuerte en ''Must!'': ''"A la televisión nun se va faer amigos"'']</ref> En 2011, Adriana presenta la "Gala de Nuechevieya" y les "Campanaes" per tercer añu consecutivu pa dar pasu al 2012 en [[Aragón Televisión]]. <ref>[http://blogs.formulatv.com/autonomicas9/audiencies-de-les campanaes-2011/ Índiz d'audiencia de les camapanadas de 2011]</ref> En febreru del 2012, [[Shuarma]] (ex líder d'[[Elefantes_(banda)|Elefantes]]) y el grupu [[Volador]] llancen un single conxuntamente cola productora [[Warner Music]], el [[videoclip]] llamáu ''L'últimu abrazu'', ye protagonizáu por Adriana y asítiase como unu de los videos más vistos en [[MTV España]]. En marzu de 2012, ye nomada pa los [[Premios del Cine Aragonés]]. A finales d'esi mesmu mes, ye escoyida meyor actriz na Gala "Clips12" onde se premien los meyores videos musicales nacionales. El día 1 de xunetu d'esi mesmu añu, Adriana foi portada de Revistir Magacín del diariu ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]''.<ref>[http://fueradeserie.expansion.com/2012/06/29/personajes/1340961211.html?a=9cdf0206329022c1f06bb0b729c676a2&t=1341237753 Adriana releva a Obregón]</ref> Nueve meses dempués d'abandonar al equipu de ''[[Sálvame diario]]'' como reportera, dende'l 30 de marzu de 2012 empieza de nuevu a collaborar con [[La Fábrica de la Tele]], productora del programa ''[[Sálvame Deluxe]]'' con emisión selmanal, onde tien cabida nuna seición propia.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.vertele.com/noticias/adriana-abenia-vuelve-hoy-a-tele-5-por sorpresa-como-fichaje-de-salvame-deluxe/ Adriana Abenia vuelve güei a Tele 5 por sorpresa como fichaxe de "Sálvame Deluxe", y Luis Rollán abandona] |2=http://www.vertele.com/noticias/adriana-abenia-vuelve-hoy-a-tele-5-por sorpresa-como-fichaje-de-salvame-deluxe/ |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Dende'l 18 de febreru y hasta'l 28 de xunu de 2013. Formó parte del equipu del programa humorísticu ''[[Asina nos va (programa de televisión)|Asina nos va]]'' de les sobremeses de [[La Sexta]], onde compartió plató al pie d'[[Anna Simon]] y [[Florentino Fernández]].<ref>[http://www.formulatv.com/noticias/29000/esclusiva-adriana-abenia-súmase-equipu-asi-vanos-xuntu-florentín-fernandez-anna-simon/ Adriana Abenia sumir al equipu de 'Asina nos va', xunto a Flo y Anna Simon]</ref> Ente 2013 y 2014 foi la presentadora del programa d'[[Aragon TV]] ''Gústame Aragón'' xunto a [[Miguel Ángel Tirado]]. Esi mesmu añu publicó la so primer novela, ''[[Lo que mueya l'agua]]'' del [[Grupu Planeta]], que s'atopa ente les noveles de ficción más vendíes. En xineru de 2014, convertir en concursante de la novena edición del programa ''[[¡Mira quien bailla!]]'' de [[La 1]]. Nel mes de mayu volvió ser per segunda vegada portada de la revista ''FHM''.<ref>[http://www.formulatv.com/noticias/37495/adriana-abenia-protagoniza-nueva-portada-fhm-posando-ropa-interior/ Adriana Abenia protagoniza la nueva portada de FHM posando en ropa interior]</ref> Esi mesmu añu ye la encargada de presentar el ''Certame Mundial de Mixología'' nel [[Teatru Goya]] de [[Madrid]]. El 10 de xunu, Adriana y [[Jaime Cantizano]] fueron los encargaos de conducir los decimosestos [[Premios Iris]] de l'[[Academia de les Ciencies y les Artes de Televisión]]. La ceremonia emitir en [[La 1]] de [[TVE]] y axuntó a más de 1000 profesionales del mediu. A principios de 2015 exerz de maestra de ceremonies nos "Premios Gadget 2015", celebraos nel Hotel Wellington. Nel mesmu añu ye escoyida pol cantautor Rash y [[Sony Pictures]] pa protagonizar el videoclip del so single "Primavera nes tos maletes" que vio la lluz nel mes de mayu d'esi mesmu añu. En setiembre de 2015 encargar d'amadrinar les semifinales del talent show [[Insuperables]] de [[La 1]]. En [[xunetu]] de 2016 ficha por [[TVE]] pa incorporase como collaboradora al programa matutín ''[[Amigas y conocidas]]''.<ref>[http://www.elnortedecastilla.es/gente-estilo/201607/25/adriana-abenia-debuta-amigues-20160725140231.html Adriana Abenia debuta en 'Amigas y conocidas']</ref> En setiembre d'esi mesmu añu, y hasta marzu de [[2017]] onde se produció la so cancelación, anúnciase la so incorporación como presentadora del programa de la sobremesa de [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] ''[[Faite un selfi]]'', xunto a [[Uri Sabat]].<ref>[http://prnoticias.com/television/cuatro/20156964-adriana-abenia-meyora-faite-un-selfi Adriana Abenia xube un puntu la media de Faite un selfi’]</ref><ref>[http://www.noticiasdegipuzkoa.com/2017/03/06/ocio-y-cultura/adriana-abenia-y-julio-iglesia-jr-en trabayu temporal Adriana Abenia y Julio Iglesias Jr., en Trabayu temporal']</ref> En xunetu del 2017 foi la encargada de presentar el Pregón y díes más tarde la Clausura del World Pride en Madrid, por esi motivu consigue'l Premiu Iris de l'Academia de la Televisión, pola cobertoria del eventu a nivel mundial. N'agostu ye la portada de la Revista Clara y en payares de la revista inStyle. En febreru ye la estrella convidada de la Gala 17 de Tu cara me suena n'Antena 3. == Vida personal == N'abril de 2013 la presentadora anunció que diba casase col so noviu de tola vida, Sergio Abá, empresariu y rellaciones públiques. El 7 de xunu del 2014 diba celebrase la boda, pero unos díes antes la pareya decidió aplazala por cuenta de compromisos llaborales.<ref>[http://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2014-06-11/el-exito-profesional-obliga-a-adriana-abenia-a-suspender-la so-boda-con-sergio-abá_144731/ L'ésitu profesional obliga a Adriana Abenia a suspender la so boda con Sergio Abá]</ref> A principios de payares de 2015, la presentadora anunció na entrega de los [[Premios GQ Home del Añu]] 2015 que se casaría n'avientu d'esi mesmu añu con Sergio Abá, nuna ceremonia íntima.<ref>[http://www.bekia.es/celebrities/noticias/adriana-abenia-por fin-fecha-boda-sergio-abad/ Adriana Abenia casar n'avientu con Sergio Abá]</ref> El [[18 d'avientu]] de [[2015]] casóse con Sergio Abá, tres un novialgu de 17 años, na so ciudá natal Zaragoza con una esclusiva pa la Revista Hola. En Xineru de 2018 anuncia'l so primer embaranzu.<ref>{{cita web|url= https://www.heraldo.es/noticias/sociedad/2016/04/19/adriana-abenia-tuvo-puntu-perder-voz-843735-310.html|títulu= Adriana Abenia tuvo a puntu de perder la voz|fechaaccesu= 23 d'abril de 2016|fecha= 19 d'abril de 2016|sitiuweb= Heraldo.es}}</ref> En febreru del 2018 anuncia con una esclusiva en Revista Semana, que ta embarazada de la so primer fía “Lluna”. == Trayeutoria == === Programes de televisión === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Programes de televisión |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu !style="background: #CCCCCC;" | Títulu !style="background: #CCCCCC;" | Cadena !style="background: #CCCCCC;" | Notes |- | [[2009]] | ''Ensin dir más allá'' | [[Aragón TV]] | Collaboradora |- | [[2010]] | ''[[Fresa Aceda]]'' | [[Telecinco]] | Presentadora |- | [[2010]] - [[2011]] | ''Dándolo tou'' | [[Aragón TV]] | Presentadora |- | [[2010]] - [[2011]] | ''[[Sálvame (programa de televisión)|Sálvame diario]]'' | [[Telecinco]] | Reportera |- | [[2012]] | ''[[Sálvame Deluxe]]'' | [[Telecinco]] | Collaboradora |- | [[2013]] | ''[[Asina nos va (programa de televisión)|Asina nos va]]'' | [[laSexta]] | Collaboradora |- | [[2013]] - [[2014]] | ''Gústame Aragón'' | [[Aragón TV]] | Presentadora |- | rowspan="2" | [[2014]] | ''[[¡Mira quién baila!]]'' | [[La 1]] | Concursante |- | ''[[Premios Iris]]'' | [[La 1]] | Presentadora |- | [[2016]] | ''[[Amigas y conocidas]]''<ref>[http://www.lavozlibre.com/noticias/ampliar/1248817/adriana-abenia-ficha-por-amigues-y-conocíes-tres-el so-pullita-a-alba-carrillo Adriana Abenia ficha por 'Amigas y conocidas' tres el so 'pullita' a Alba Carrillo]</ref> | [[La 1]] | Collaboradora |- | [[2016]] - [[2017]] | ''[[Faite un selfi]]'' | [[Cuatro (canal de televisión)|Cuatro]] | Presentadora |- | [[2017]] | ''[[Trabayu temporal (programa de televisión)|Trabayu temporal]]'' | [[La 1]] | Convidada |- | [[2018]] | ''[[Tu cara me suena]]'' | [[Antena 3]] | Convidada |} === Series de televisión === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Series de televisión |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu !style="background: #CCCCCC;" | Títulu !style="background: #CCCCCC;" | Personaxe !style="background: #CCCCCC;" | Canal ! style="background: #CCCCCC;" | Notes |- | [[2011]] | ''[[Becarios (serie)|Becarios]]'' | Protagonista | [[El Siete]] | 1 episodiu |- |} === Vídeoclips === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=3 style="background:#B0C4DE;" | Vídeoclips |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu !style="background: #CCCCCC;" | Cantar ! style="background: #CCCCCC;" | Grupu |- | [[2012]] | ''[[L'últimu abrazu]]'' | Volador ft. Shuarma |- | [[2015]] | ''Primavera nes tos maletes'' | Rash |- |} === Llibros === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Noveles |- ! style="background: #CCCCCC;" | Añu !style="background: #CCCCCC;" | Novela !style="background: #CCCCCC;" | Editorial ! style="background: #CCCCCC;" | ISBN |- | [[2013]] | ''Lo que mueya l'agua'' | [[Editorial Espasa|Espasa]] | 978-84-670-2129-5 |- |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1984||Abenia, Adriana}} [[Categoría:Actores y actrices d'Aragón]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'España]] [[Categoría:Modelos d'España]] [[Categoría:Presentadores de Telecinco]] [[Categoría:Persones de Zaragoza]] ggchs4u3m9eta6aakxge0r6kbx73dxh Adriana M. Echate 0 143823 4499523 4464441 2026-06-09T14:12:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499523 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adriana Mariel Echate'''<ref name=mar>http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=31788</ref> {{nym}} ye una [[botánica]], [[Curador (botánica)|curadora]], [[taxonomía|taxónoma]], [[bioxeografía|bioxeógrafa]], y [[inventor]]a [[arxentina]].<ref name=mar/> Se desempela en [[Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria]] (INTA). == Carrera == Desenvuelve les sos actividaes académiques y científiques nel Llaboratoriu de Fisioloxía Vexetal, Unidá Integrada Facultá de Ciencies Agraries (UNMdP) - Estación Esperimental Agropecuaria INTA Balcarce. Cuenta con soportes económicos del INTA, Axencia Nacional de Promoción Científica y Teunolóxica, [[Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques]], [[Universidá Nacional de Mar del Plata]] (UNMdP)<ref>{{Cita web |url=https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/52/2/818?search-result=1 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180325051543/https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/52/2/818?search-result=1 |fechaarchivu=2018-03-25 }}</ref> == Obra == === Delles publicaciones === * {{versalita|adriana m. Echate, ignacio Alberdi, lluis a.n. Aguirrezábal}}. '''[[2012]]. ''Post-Flowering Assimilate Availability Regulates Oil Fatty Acid Composition in Sunflower Grains'''''. [https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/52/2/818?search-result=1 Crop Science 52: 2: 818 - 829 resume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325051543/https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/52/2/818?search-result=1 |date=2018-03-25 }} doi:10.2135/cropsci2011.09.0477 * {{versalita|carlos a. Sala, m. Bulos, adriana m. Echate}}. '''[[2008]]. ''Genetic analysis of an induced mutation conferring imidazolinone resistance in sunflower'''''. [https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/48/5/1817 Crop Science 48: 1817 - 1822 resume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180609133856/https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/48/5/1817 |date=2018-06-09 }}. * ------------------, -----------, -----------------------, {{versalita|s.r. Whitt, r. Ascenzi}}. '''2008b. ''Molecular and biochemical characterization of an induced mutation conferring imidazolinone resistance in sunflower'''''. Theor Appl Genet 118: 105-112. http://dx.doi.org/10.1007/s00122-008-0880-6. * ------------------, -----------, -----------------------, ---------, {{versalita|g. Budziszewski, w. Howie, b. Singh, b. Weston}}. '''2008c. ''Development of CLHA-Plus: a novel herbicide tolerance trait in sunflower conferring cimeru imidazolinone tolerance and ease of breeding'''''. Proc. 17th Int. Sunflower Conf. [[Córdoba (España)]]. * {{versalita|fernando h. Andrade, adriana m. Echate, r. Rizzalli, a. della Maggiora, m. Casanovas}}. '''[[2002]]. ''Kernel Number Prediction in Maize under Nitrogen or Water Stress'''''. [https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/42/4/1173?search-result=1 Crop Science 42: 4: 1173 - 1179 resume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413095520/https://dl.sciencesocieties.org/publications/cs/abstracts/42/4/1173?search-result=1 |date=2016-04-13 }} doi:10.2135/cropsci2002.1173. * {{versalita|carlos a. Sala, adriana m. Echate}}. '''[[1996]]. ''New combination in [[Helianthopsis]] ([[Asteraceae]], [[Heliantheae]])'''''. Fragm. Flor. et Geobot. 1996, 41(2): 1030. * {{versalita|adriana m. Echate, carlos a. Sala, andrea m. Clausen}}. '''[[1996]]. ''Pollen–pistil interactions in [[Paspalum distichum]] ([[Poaceae]])'''''. Fragm. Flor. et Geobot. 41 (2): 803 - 807. * {{versalita|Guma, Irma Rosana; Echate, Adriana M.; Clasuen, Andrea M.}}. '''[[1995]]. ''Analís multivariado de calteres epidermicos foliares de Paspalum distichum y P. vaginatum (Poaceae)'''''. [[Darwiniana]] [http://www.jstor.org/stable/23222995?seq=1#page_scan_tab_contents 33 (1/4): 107 - 114 resume.] * {{versalita|adriana m. Echate, carlos a. Sala}}. '''[[1992]]. {{Enllaz rotu|1=''Númberos cromosómicos y variabilidá morfolóxica de Paspalum distichum (Poaceae) na provincia de Buenos Aires (Arxentina)''''' |2=http://d.scholar.cnki.net/Detail/SJST_O/SJST14120201945593 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. [[Darwiniana]] 31 (1-4): 185 - 197.<ref>http://www.jstor.org/stable/23222564?seq=1#page_scan_tab_contents</ref> * {{versalita|carlos a. Sala, adriana m. Echate, r. Rodríguez}}. '''[[1990]]. ''Una nueva especie de ''[[Helianthus]]'' ([[Compositae]]) pa la flora arxentina'''''. Darwiniana 30 (1-4): 293 - 295. ==== Llibros ==== * {{versalita|lleón Montes, sara isabel Alonso, m.c. Nuciari, andrea martina Clausen, irma r. Guma, adriana m. Echate}}. '''[[2006]]. ''Flora bonal del sureste bonaerense. Material Didáctico''''', Unidá Integrada Balcarce, Facultá de Ciencies Agraries, [[Universidá Nacional de Mar del Plata]]- EEA Balcarce INTA. 2ª edición, 102 p. ==== Co-invenciones ==== Echate solicitó patentes pa protexer invenciones, con un llistáu de les solicitúes de patentes pendientes,<ref>{{Cita web |url=http://sqoop.com/search?q=Adriana+M.+Echate |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250221124953/https://sqoop.com/search?q=Adriana%20M.%20Echate |fechaarchivu=2025-02-21 }}</ref> según les patentes que yá fueron daos pola Oficina de Patentes y Marques (USPTO).<ref name="patents.justia.com">http://patents.justia.com/inventor/adriana-m-echate</ref> * plantes de xirasol resistentes a yerbicíes. Entienden dos alelos resistentes a les yerbicíes distintes del xirasol acetohidroxiácido sintetasa subunidad grande 1 (ACSL1) de xenes. Dar a conocer métodos pa preparar estes plantes y métodos de xirasol pal control de maleces o vexetación ensin deseyar que crez nes proximidaes d'esti xirasol. Tales métodos impliquen l'usu de yerbicíes acetohidroxiácido sintasa de inhibición. Tamién se describen métodos pal control de meruxes parasitarias que crecen nes plantes de xirasol. Adicionalmente, apúrrense métodos pa determinar el xenotipu de les plantes de xirasol pal xen ACSL1.<ref name="patents.justia.com"/><ref>http://patents.justia.com/patent/20150147754</ref> {{Botánicu|Echate|Echate, Cec}} == Ver tamién == == Fuentes == * {{Versalita|r.k. Brummitt, c.e. Powell}}. [[1992]]. '''Authors of plant names: a list of authors of scientific names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations'''. Edición reimpresa de [[Royal Botanic Gardens, Kew]], 732 p. ISBN 0-947643-44-3 ISBN 978-0-947643-44-7 * {{Versalita|[[robert Zander]], fritz Encke, günther Buchheim, siegmund Seybold (eds.)}} [[1984]]. '''Handwörterbuch der Pflanzennamen'''. 13ª ed. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5 == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Adriana M. Echate|37626-1}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{NF|1959||Ezcurra, Cecilia}} {{Tradubot|Adriana M. Echarte}} [[Categoría:Botánicos y botániques d'Arxentina]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes d'Arxentina]] [[Categoría:Curadores d'Arxentina]] [[Categoría:Inventores d'Arxentina]] [[Categoría:Profesores d'Arxentina]] [[Categoría:Investigadores del INTA]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Escritores en llatín]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] 1vxwqlpk12n0kwothefcivstcb4uohp AlunaGeorge 0 150577 4499603 4438244 2026-06-10T10:45:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499603 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu musical}} '''AlunaGeorge''' ye un dúu [[Reinu Xuníu|británicu]] de [[música electrónica]], que consiste en Aluna Francis (voz y composición) y George Reid (producción ya instrumentación).<ref name="guardian">{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2011/mar/02/new-band-alunageorge|títulu=New band of the day – Non 977: AlunaGeorge|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|apellíu=Lester|nome=Paul|enllaceautor=Paul Lester|fecha=8 de marzu de 2011|obra=[[The Guardian]]|editorial=[[guardian.co.uk]]}}</ref> == Historia == El dúu axuntar por primer vegada en xunu de 2009, cuando Reid remezcló a la banda de Francis, [[My Toys Like Me]] el so cantar «Sweetheart».<ref name="standard">{{cita web|url=http://www.standard.co.uk/arts/music/dynamic-duo-introducing-alunageorge-8189282.html|títulu=Dynamic duo... introducing AlunaGeorge|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|fecha=28 de setiembre de 2012|obra=[[Evening Standard]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121004040012/http://www.standard.co.uk/arts/music/dynamic-duo-introducing-alunageorge-8189282.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.myspace.com/tallgeorgemyspace/music/songs/my-toys-like-me-sweetheart-rmx-50044335|títulu=My toys like me Sweetheart RMX|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|fecha=3 de xunu de 2009|editorial=[[Myspace]]}}</ref> AlunaGeorge llanzó'l senciellu «[[You Know You Like It]]» como descarga dixital el 20 d'abril de 2012, siguíu d'un llanzamientu en vinilu'l 11 de xunu de 2012. Del dúu primer senciellu comercial, «[[Your Drums, Your Love]]», foi llanzáu'l 10 de setiembre de 2012, debutando nel númberu cincuenta na llista [[UK Singles Chart]].<ref>{{cita web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/your-drums-your-love-remixes/id558243578|títulu=Your Drums, Your Love (Remixes) – EP by AlunaGeorge|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|fecha=10 de setiembre de 2012|editorial=[[iTunes Store]] UK. [[Apple Inc.|Apple]]}}</ref> Mientres una visita a [[BBC Radio 1]], el 3 de xineru de 2013, AlunaGeorge anunció que'l so álbum debú tituláu ''Body Music'' y foi llanzáu en xunu de 2013, xunto col estrenu de la versión completa del cantar «Diver».<ref>{{cita web|url=http://idolator.com/7365852/alunageorge-debut-album-body-music-diver-full-stream|títulu=AlunaGeorge Unveil Debut Album Title 'Body Music' & Full Version Of "Diver"|fechaaccesu=4 de xineru de 2013|apellíu=Williott|nome=Carl|fecha=3 de xineru de 2013|editorial=[[Idolator (sitiu web)|Idolator]]. [[Spin Media]]|urlarchivu=https://archive.today/20130216063110/http://idolator.com/7365852/alunageorge-debut-album-body-music-diver-full-stream|fechaarchivu=2013-02-16}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.popjustice.com/songs/alunageorge-diver/|títulu=AlunaGeorge – 'Diver'|fechaaccesu=4 de xineru de 2013|fecha=3 de xineru de 2013|editorial=[[Popjustice]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170628081409/https://www.popjustice.com/songs/alunageorge-diver/|fechaarchivu=2017-06-28}}</ref> El 4 de xunu de 2013, el dúu dio a conocer l'arte de la portada y llista de cantares pa ''Body Music'', y confirmó l'álbum sería llanzáu'l 29 de xunetu de 2013.<ref>{{cita web|url=http://pitchfork.com/news/51007-alunageorge-reveal-body-music-cover-art-tracklist-new-release-date/|títulu=AlunaGeorge Reveal ''Body Music'' Cover Art, Tracklist, New Release Date|fechaaccesu=4 de xunu de 2013|apellíu=Minsker|nome=Evan|fecha=4 de xunu de 2013|editorial=[[Pitchfork Media]]|nome2=Amy|apellíu2=Phillips}}</ref> En febreru de 2013, AlunaGeorge collaboró con [[Disclosure (banda)|Disclosure]] en «[[White Noise (cantar de Disclosure)|White Noise]]». Ésti senciellu algamó'l númberu dos na llista [[UK Singles Chart]]. [[Huw Stephens]] tamién estrenó un nuevu cantar del grupu nel so [[BBC Radio 1]] show llamáu, «[[Attracting Flies]]». El cantar va ser incluyida nel so próximu álbum debú.<ref>{{cita web|url=http://pitchfork.com/news/49704-listen-new-alunageorge-track-attracting-flies/|títulu=Listen: New AlunaGeorge Track "Attracting Flies"|fechaaccesu=26 de febreru de 2013|apellíu=Battan|nome=Carrie|fecha=26 de febreru de 2013|editorial=Pitchfork Media}}</ref> El dúu actuó nel [[Evolution Festival]] en [[Newcastle upon Tyne]], el 27 de mayu de 2013. == Miembros == * La primer incursión de Aluna Francis na industria de la música producióse cuando ella cantaba nun grupu llamáu [[My Toys Like Me]].<ref name="standard"/> * George Reid antes yera un guitarrista de la banda [[indie rock|indie]]-[[math rock|math]] rock Colour. Citóse a un mínimu de hip hop por [[The Neptunes]], según [[Lil Wayne]], como inspiraciones. Reid dixo que'l so acercamientu a la música de decisiones deber a que seya «tan fácil perdese nel software, llegar a un puntu nel que tantos ruíos podríen tar llevando al cantar, en llugar del cantar que lleva tolo demás. Asina que esa ye la mio escusa pa tener nada ellí».{{ensin referencies}} == Discografía == === Álbumes d'estudiu === * ''[[Body Music]]'' (2013) * ''[[I Remember]]'' (2016) === Extended plays === * ''You Know You Like It EP'' (2012)<ref>{{cita web|url=http://www.nme.com/reviews/alunageorge/13292|títulu=AlunaGeorge 'You Know You Like It' EP|fechaaccesu=29 de xunetu de 2013|editorial=NME}}</ref> * ''Champagne Eyes'' (2018) === Senciellos === * «Analyser» / «We Are Chosen» (2011) * «[[You Know You Like It]]» (2012) * «[[Your Drums, Your Love]]» (2012) * «[[Attracting Flies]]» (2013) * «[[Best Be Believing]]» (2013) * «Attracting Flies» (2013) * «[[Best Be Believing|Supernatural]]» (2014) * «You Know You Like It» (2015) * «Automatic» (2015) * «I'm in Control» (2016) * «I Remember» (2016) * «My Blood» (2016) * «Mean What I Mean» (2016) * «Mediator» (2016) * «Not Above Love» (2017) * «Last Kiss» (2017) * «Turn Up the Love» (2017) * «Superior Emotion» (2018) * «Baggage» (2019) * «Nice Things» (2020) * «Before U» (2020) * «Body Pump» (2020) === Collaboraciones === * «[[After Light]]» <span style="font-size:85%;">([[Rustie]] featuring AlunaGeorge)</span> (2011) * «[[White Noise (cantar de Disclosure)|White Noise]]» <span style="font-size:85%;">([[Disclosure (banda)|Disclosure]] featuring AlunaGeorge)</span> (2013) * «[[To Ü]]» <span style="font-size:85%;">([[Jack Ü]] featuring AlunaGeorge)</span> (2015) === Remixes === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:left;" |- ! scope="col"| Títulu ! scope="col"| Añu ! scope="col"| Artista ! scope="col"| Álbum |- ! scope="row"| «I'm His Girl» | 2011 | [[Friends (banda d'Estaos Xuníos)|Friends]] | ''[[Manifest!]]'' |- ! scope="row"| «[[Spectrum (Say My Name)]]» | 2012 | [[Florence and the Machine]] | ''[[Ceremonials]]'' |- ! scope="row"| «The Socialites» | 2013 | [[Dirty Projectors]] | ''[[Swing Lo Magellan]]'' |} == Videos musicales == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Tiulo !scope="col"| Añu !scope="col"| Direutor(es) |- ! scope="row"| «Just a Touch» | rowspan="3"| 2012 | rowspan="2"| Laurence Matthew Blake<br>and Matilda Finn<ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=iDAScB0kacU|títulu=AlunaGeorge – Just A Touch (Official Videu)|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|fecha=13 de xunu de 2012|editorial=YouTube}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=cmXZuv5BaHg|títulu=AlunaGeorge – You Know You Like It (Official Videu)|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|fecha=31 d'agostu de 2012|editorial=YouTube}}</ref> |- ! scope="row"| «You Know You Like It» |- ! scope="row"| «Your Drums, Your Love» | Henry Schofield<ref>{{cita web|url=http://www.clashmusic.com/news/watch-alunageorge-your-drums-your-love|títulu=Watch: AlunaGeorge – Your Drums, Your Love|fechaaccesu=10 d'avientu de 2012|apellíu=Murray|nome=Robin|fecha=18 de setiembre de 2012|obra=[[Clash (revista)|Clash]]}}</ref> |- ! scope="row"| «Attracting Flies» | rowspan="3"| 2013 | Emil Nava<ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=7d_HD89ZlJE|títulu=AlunaGeorge - Attracting Flies [Parental Advisory&#93;|fechaaccesu=17 de marzu de 2013|fecha=10 de marzu de 2013|editorial=YouTube}}</ref> |- ! scope="row"| «You Know You Like It» | Sammy Rawal<ref>{{cita web|url=http://pitchfork.com/news/51164-videu-alunageorge-you-know-you-like-it-new-version/|títulu=AlunaGeorge "You Know You Like It" (New Version)|fechaaccesu=16 de xunetu de 2013|fecha=13 de xunu de 2013|editorial=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]}}</ref> |- ! scope="row"| «Best Be Believing» | Patrick Killingbeck<ref>{{Cita noticies|títulu=Videu: AlunaGeorge – Best Be Believing|url=http://estereolobby.com/video-alunageorge-best-be-believing/|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013|fecha=6 d'ochobre de 2013|autor=Luis Arturo Perdomo|agency=Estéreo Lobby|idioma=castellanu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407073738/http://estereolobby.com/video-alunageorge-best-be-believing/|archivedate=2014-04-07}}</ref><ref>{{Cita noticies|títulu=Videu: AlunaGeorge: "Best Be Believing"|url=http://pitchfork.com/news/52564-videu-alunageorge-best-be-believing/|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013|publicación=Pitchfork|fecha=6 d'ochobre de 2013}}</ref><ref>{{Cita videu|títulu=AlunaGeorge - Best Be Believing|url=http://www.youtube.com/watch?v=Vhh-XF01Ats|editorial=YouTube|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013}}</ref> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Official website|http://www.alunageorge.com/}} * [http://www.youtube.com/user/alunageorge AlunaGeorge] en [[YouTube]] * [http://www.youtube.com/user/AlunaGeorgeVEVO AlunaGeorge] en [[YouTube]]/[[VEVO]] * [https://www.facebook.com/alunageorge AlunaGeorge] en [[Facebook]] * [http://instagram.com/alunageorge AlunaGeorge] en [[Instagram]] * [https://twitter.com/alunageorge AlunaGeorge] en [[Twitter]] {{Tradubot|AlunaGeorge}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Duos de música del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Grupos de música d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de pop d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de trip hop]] [[Categoría:Grupos de música electrónica d'Inglaterra]] [[Categoría:Grupos de música formaos nos años 2010]] [[Categoría:Grupos de música]] [[Categoría:Grupos de UK garage]] co50cks5x9x1mgmql64odjmgm590jwg Amalia Celia Figueredo 0 152800 4499605 4464579 2026-06-10T11:41:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499605 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Amalia Celia Figueredo de Pietra''' {{nym}} foi la primer muyer en pilotear un [[avión]] en [[Sudamérica]] y una de les pioneres de l'aviación mundial. == Biografía == Amalia Celia Figueredo nació na ciudá de [[Rosario (Arxentina)]] el [[18 de febreru]] de [[1895]], fía de Honoria Pereyra y de Faustino Figueredo. A los cinco años la so familia treslladar a la [[ciudá de Buenos Aires]]. Ellí cursó obstetricia na Facultá de Medicina de la [[Universidá de Buenos Aires]] y música nel [[Conservatoriu Fontova]]. En [[1914]], con 19 años, camudóse cerca del [[aeródromu de Villa Lugano]], onde conoció al aviador y constructor d'aeroplanos francés [[Paul Castaibert]] y a [[Jorge Newbery]] con quien efectuó'l so vuelu de bautismu. Hasta esa fecha, ente [[1909]] y [[1913]] n'[[Europa]] y [[América del Norte]] habíen voláu 23 aviadores y 16 pilotos de [[Globu aerostáticu|globos aerostáticos]]. Recién el 8 de marzu de [[1910]] una muyer voló sola n'avión llogrando la so brevet, la francesa [[Raymonde de Laroche]]. Figueredo empecipió la so instrucción con [[Castaibert (aviones)|Castaibert]] nun avión construyíu por él, un monoplanu [[Castaibert-Anzani 25 HP]], qu'al tener una sola carlinga obligaba a aprender en tierra. Siguió la so instrucción al pie d'[[Eduardo Alfredo Olivero]] y Emilio Saurvein pero ante la imposibilidá de volar sola, pasó a la escuela de pilotaje fundada por [[Pablo Teodoro Fels]] y el francés [[Marcelle Paillete]] en [[San Fernando (Buenos Aires)]], onde siguió col so aprendizaxe con un biplanu tipo escuela ''Henry Farman'', modificáu con motor Gnome de 50 HP.<ref>Fuera construyíu nos Talleres de Edmundo Marichal en reemplazu d'otru Farman de motor Renault de 70 HP, el llamáu ''Coloriáu'', destruyíu parcialmente'l 24 de mayu de 1914 al estrellase sobre l'acorazáu ''Xeneral Belgrano'' en Rio Santiago. Foi incorporáu al plantel del Aeródromu de Berisso en 1915. En marzu d'esi añu foi destruído nun accidente de vuelu cerca de Madalena mientres lo piloteaba l'inxenieru Borello.</ref> El 6 de setiembre de [[1914]] intentó un primer exame pero tuvo un accidente ensin consecuencies. Según rellataría años dempués, cuarenta y ocho hores antes afloxáren-y los tensores del so aparatu, polo que tando a unos sesenta o setenta metros d'altor perdió'l control al afloxase los cables, consiguiendo baxar amodo y entamar hasta llegar al suelu. El 1 d'ochobre de rindió nuevamente ante'l esaminadores del [[Aeroclub Arxentín]], inxenieru [[Carlos Irmscher]] y Carlos Borcosque llogrando'l brevet de Pilotu Aviador Nᵘ 58 de la [[Federación Aeronáutica Internacional]], expedíu pol Aeroclub Arxentín. Mientres l'exame tuvo que volar sobre la mesa de los esaminadores y ente dos pilonos a quince metros unu d'otru, efectuar darréu cinco series d'ochos ente los pilones, alzase a 300 metros y baxar dende ellí con motor, aterrizando nel sitiu prefijado. Dempués de cinco minutos de descansu tuvo d'alzase nuevamente y repitir cinco series d'ochos, xubir y depués baxar ensin motor, entamando, hasta aterrizar nel sitiu indicáu. La crónica periodística de la dómina rellataba: ''"Dio empiezu a les 4:30 de la mañana, empecipiando la esaminada, ensin dificultaes, dos llargues series de "ochos" col Farman-Gnome 50 HP. Cumplida esta parte del exame, alzar a un altor de 200 metros y, dempués de dellos virages interesantes, baxó nun llargu vuelu entamáu, que mereció aplausos de parte de los que guardaben la prueba"''. Realizó con posterioridá numberoses exhibiciones públiques nel antiguu Hipódromu Nacional de Belgrano, asitiáu en Llibertador ente Monroe y Udaondo, la Sportiva Arxentina en Palermo y l'aeródromu de Villa Lugano. Efectuó xires y exhibiciones en dellos pueblos de les provincies de [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] y [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]]. En xunu de 1915 voló nun Farman biplanu biplaza con motor Gnome-Rome de 50 HP ente Buenos Aires y Rosario, ciudá onde en xunetu tuvo un accidente ensin consecuencies. En volando a [[Casilda (Santa Fe)]] y [[San Nicolás de los Regueros]] tornó a Buenos Aires. Ellí casó esi mesmu añu con Alejandro Carlos Pietra y finalmente dexó l'aviación. En [[1928]] finó'l so maríu quedando al cargu de los sos dos fíos entá pequeños, Blanca Noemí y Rodolfo Carlos. Figueredo entró a trabayar nel Rexistru Civil de Belgrano, onde se xubilaría 30 años dempués. A los 38 años solicitó ante'l Senáu de la Nación Arxentina una pensión graciable en méritu a los servicios emprestaos pol so estinguíu maríu, la que-y foi concedida pol términu de cinco años. Nunca s'alloñar de l'actividá aeronáutica. N'ocasión de visitar el so país aviadores uruguayes, el 23 de payares de [[1941]], acompañar nel so regresu nun avión piloteado por [[Carola Lorenzini]]. De regresu, Lorenzini quixo siguir volando pero Amalia Figueredo prefirió baxar por cansanciu. Lorenzini volvió desapegar y al faer un looping invertíu a bien baxu altor estrellóse y perdió la vida. Finó na ciudá de Buenos Aires el [[8 d'ochobre]] de [[1985]], a los 90 años d'edá, siendo soterrada nel Panteón Militar del [[Campusantu de la Chacarita]]. Mientres la so llarga vida recibió numberoses distinciones nacionales ya internacionales. Presidenta del Aeroclub Femenín de l'Arxentina, foi designada Socia honoraria del Círculu Militar d'Aeronáutica ([[1952]]), Aviador Militar "Honoris Causa" ([[1964]]),<ref>El brevet foi apurríu por cuenta de les sos bodes d'oru en 1964 (50 años del so primer vuelu) pol Comandante en Xefe de la [[Fuercia Aérea Arxentina]] brigadier xeneral [[Carlos Armanini]] nel [[Aeroparque Jorge Newbery]]. Nesa oportunidá voló nun Morane-Saulnier a reacción.</ref> Aviadora Civil Uruguaya ([[1968]]), "Orde del Méritu" col grau de Gran Oficial ([[Brasil]], 1968),<ref>El 19 de payares de 1968 recibió la condecoración de manes de l'aviadora Anesia Pinheiro Machado.</ref> títulu de Precursora de l'Aeronáutica Arxentina dau pola [[Fuercia Aérea Arxentina]] ([[1970]]), Gran Medaya d'Oru de l'[[Asociación Vieilles Tiges]] ([[1971]]),<ref>Figueredo foi nomada "Precursora" d'esa asociación deportiva mundial con sede en París qu'arrexuntaba a pioneros de l'aviación. Foi la primer medaya que concedió a una arxentina.</ref> Medaya de Plata pola Asociación Aeronáutica Arxentina (1979) y Capitán de Reserva de la Fuercia Aérea Arxentina (1983). El 29 d'ochobre de 1964 la [[Senáu de la Nación Arxentina|Cámara de Senadores de la Nación]] brindó-y un homenaxe y nesa ocasión el presidente de la Cámara espresó: ''"La honorable Cámara termina de tributar homenaxe merecíu a la señora Amalia Figueredo de Pietra, qu'honra a la muyer arxentina y ye un exemplu d'heroicidá y patriotismu"''. La Llei 18.559 del 21 de xineru de [[1970]] confirió-y el títulu de "Precursora de l'Aeronáutica Arxentina". El 16 de xineru de [[1972]] diose'l so nome al aeródromu de [[Cosquín]]. == Bibliografía utilizada == :* {{cita llibru | apellíu=Luqui Lagleyze | nome=Julio A. | enllaceautor=Julio A. Luqui Lagleyze | títulu=Amalia Celia Figueredo de Pietra y el so tiempu: primer aviadora arxentina y suramericana | editorial=Institutu Arxentín d'Historia Aeronáutica Jorge Newbery | allugamientu=Buenos Aires | añu=1982}} :* {{cita llibru | apellíu=Cutolo | nome=Vicente Osvaldo | enllaceautor=Vicente Osvaldo Cutolo | títulu=Nuevu diccionariu biográficu arxentín (1750-1930) | editorial=Editorial Elx | allugamientu=Buenos Aires | añu=1968}} :* {{cita llibru | apellíu=Yaben | nome=Jacinto R. | enllaceautor=Jacinto R. Yaben | títulu=Biografíes arxentines y suramericanes | editorial=Ediciones Historicas Arxentines | allugamientu=Buenos Aires | añu=1952}} :* {{cita llibru | apellíu=Sosa de Newton | nome=Lily | enllaceautor= Lily Sosa de Newton| títulu=Diccionariu biográficu de muyeres arxentines | allugamientu=Buenos Aires | añu=1972}} :* {{cita llibru | apellíu=Bertero | nome=Gloria | títulu=Quién ye Ella en Santa Fe | allugamientu=Santa Fe | editorial=Vinciguerra | añu=Santa Fe}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == :* {{Enllaz rotu|1=historia.html Amalia Celia Figueredo de Pietra, la primer muyer pilotu suramericana de la historia |2=http://www.erroreshistoricos.com/intereses-historicas/personaxes-historicos/639-amalia-celia-figueredo-de-pietra-la-primer-muyer-piloto-suramericana-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} :* [http://www.smithsonianeducation.org/scitech/impacto/graphic/aviation/amalia.html Amalia Celia Figueredo de Pietra, famous Argentine aviator.] :* [http://earlyaviators.com/eirmsch2.htm Pioneros de l'Aviación] :* {{Enllaz rotu|1=[http://www.aeroespacio.com.ar/site/anteriores/551-560/556/SITE/_18EFE.HTM Amalia Celia Figueredo de Pietra] |2=http://www.aeroespacio.com.ar/site/anteriores/551-560/556/SITE/_18EFE.HTM |bot=InternetArchiveBot }} :* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Biplano Tipo Henri Farman |2=http://www.histarmar.com.ar/Armada%20Arxentina/AviacionNaval/TR-Farman.htm |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1895|1985|Figueredo, Amalia Celia}} {{Tradubot|Amalia Celia Figueredo}} [[Categoría:Aviadores d'Arxentina]] [[Categoría:Pioneros y pioneres de la aviación]] [[Categoría:Persones de Rosario (Arxentina)]] 2bds3rq0c0pmanrbkz5nfxwqcyk1m4q Aeropuertu Internacional de Narita 0 153317 4499528 4483178 2026-06-09T17:38:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499528 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L'{{Nihongo|'''Aeropuertu Internacional de Narita'''|成田国際空港|Narita Kokusai Kūkō}} {{códigos aeroportuarios}}, tamién conocíu enantes como '''Aeropuertu Internacional de Tokiu-Narita''' o '''Aeropuertu Internacional de Nuevu Tokiu''', ye unu de los dos [[aeropuertos internacionales]] que sirve al [[área del Gran Tokiu]] en [[Xapón]]. Atopar a unos 60 [[quilómetru|quilómetros]] al este del [[Tokiu|centru de Tokiu]],<ref>{{cita web |url=http://www.naa.jp/en/airport/location.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=15 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141202100214/http://www.naa.jp/en/airport/location.html |fechaarchivu=2 d'avientu de 2014 }}</ref> na [[prefeutura de Chiba]], na frontera ente la ciudá de [[Narita (Chiba)|Narita]] y la ciudá axacente de Shibayama. Narita ye l'aeropuertu internacional predominante en Xapón, remanando alredor del 50% del tráficu de pasaxeros internacional del país y el 60% del tráficu internacional de carga aérea.<ref>{{cita web |títulu = Narita International Airport - MLIT Japan|url = http://www.mlit.go.jp/koku/15_hf_000032.html|sitiuweb = www.mlit.go.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> En [[2013]], Narita foi'l segundu aeropuertu más transitáu de Xapón (tres l'[[Aeropuertu Internacional de Haneda|aeropuertu de Haneda]] en Tokiu)<ref>{{cita web|títulu = 全国空港概要 {{!}} OOH AIRPORT MEDIA|url = http://airport.tokyu-agc.co.jp/airport_1_1.html|sitiuweb = airport.tokyu-agc.co.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141009000346/http://airport.tokyu-agc.co.jp/airport_1_1.html|fechaarchivu = 2014-10-09}}</ref> y el décimu mayor centru de carga aérea del mundu.<ref>{{cita web |títulu = 2013 final|url = http://www.aci.aero/Data-Centre/Annual-Traffic-Data/Cargu/2013-final|sitiuweb = www.aci.aero|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> La so pista de 4.000 metros (13.123 pies) ye la pista qu'ostenta'l récor de pista más llarga en Xapón xunto a la segunda pista del [[Aeropuertu Internacional de Kansai]] n'[[Osaka]].<ref>{{cita web |títulu = Notice of URL change {{!}}JAXA Earth Observation Research Center (EORC)|url = http://www.eorc.jaxa.jp/en/imgdata/topics/2010/tp100113.html|sitiuweb = www.eorc.jaxa.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> Actúa como [[centru de conexón]] pa [[Japan Airlines]], [[All Nippon Airways]], [[Delta Air Lines]] y [[United Airlines]]. == Historia == Los planes pa la construcción d'esti aeropuertu empecipiar en 1962 por cuenta de la conxestión del [[Aeropuertu Internacional de Haneda]] (en Tokiu) y nun tuvo exenta de conflictos colos llabradores que les sos tierres espropiar. L'aeropuertu finalmente entró en funcionamientu en 1978 col nome de '''New Tokyo International Airport'''. El 1 d'abril de 2004 púnxose-y el nome actual ('''Narita International Airport''').{{ensin referencies}} En 1986, l'aeropuertu empezó una segunda fase de construcción, que remató cola inauguración de la segunda pista n'abril de 2002, xusto a tiempu pal [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Mundial de fútbol de Corea y Xapón]]. Narita ye un aeropuertu de gran tráficu. Por cuenta de ello, les autoridaes xaponeses llindaron el númberu de vuelos que cada compañía puede operar dende Narita, convirtiéndolo nun aeropuertu caru tantu pa les compañíes como pa los usuarios. Apocayá, l'[[Aeropuertu Internacional de Haneda]] en Tokiu, foi autorizáu a recibir nuevos vuelos internacionales provenientes d'Asia p'allixerar la carga de Narita. === Privatización === En [[2003]], una Llei de la ''Narita International Airport Corporation'' pasó a disponer la privatización del aeropuertu. Como parte d'esti cambéu, el 1 d'abril de 2004, l'aeropuertu internacional de New Tokyo pasó a llamase oficialmente aeropuertu internacional de Narita, lo que reflexa la so denominación popular dende la so apertura. L'aeropuertu pasó del control del gobiernu a l'autoridá d'una nueva empresa denominada [[Narita International Airport Corporation]].<ref>{{Cita web |url=http://www.naa.jp/jp/naa/naa_kaisyahou.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100730003804/http://www.naa.jp/jp/naa/naa_kaisyahou.html |fechaarchivu=2010-07-30 }}</ref> == Terminales == L'aeropuertu de Narita foi unu de los primeros aeropuertos del mundu n'alliniar los sos terminales en redol a los trés grandes [[Alianza aérea|aliances d'aereollinies]] internacionales. Dende l'añu 2006, l'aeropuertu entamó l'aeropuertu por que [[SkyTeam]] pueda utilizar l'Ala Norte de la terminal 1, les aereollinies de [[Star Alliance]] l'Ala Sur de la terminal 1, y les d'[[Oneworld]] la terminal 2.<ref>{{cita web |url = http://www.japantimes.co.jp/news/2006/06/03/business/narita-south-wing-open/#.VVVvKLmqqko|títulu = Narita South Wing open|autor = The Japan Times|enllaceautor = |fecha = 3 de xunu de 2006|idioma = |editorial = |fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|sitiuweb = }}</ref> [[Ficheru:Narita International Airport, Terminal 1.JPG|thumb|250x250px|Esterior de la terminal 1 del aeropuertu.]] === Terminal 1 === La terminal 1 utiliza un diseñu de terminal de satélite estremáu nuna Ala Norte (北ウイング ''kita-uingu''), Edificiu Central (''chūō-biru'') y una Ala Sur. Dos satélites circulares, Satélite 1 (puertes 11-18) y Satélite 2 (puertes 21-24), tán coneutaes a l'ala norte. Satélites 3 y 4 (puertes 26-38 y 41-47) puertes componen una escampada llinial coneutada al edificiu central. La terminal Satélite 5 (puertes 51-58) ta coneutada a l'ala sur. El check-in procesar nel cuartu pisu, y la zona de salíes y el control d'inmigración tán nel tercer pisu. Los pasaxeros lleguen pol puestu d'inmigración del segundu pisu, recueyen el so equipaxe y pasen l'aduana nel primer pisu. La mayoría de tiendes y restoranes atopar nel cuartu pisu del Edificiu Central. L'Ala Sur inclúi un centru comercial llibre d'impuestos llamáu "Narita Nakamise", el mayor centru comercial de boutique d'aeropuertu de la marca en réxime de franquicia en Xapón. [[Japan Airlines]] utilizaba Terminal 1 antes de xunise a [[Oneworld]]. L'Ala Norte sirvió como un centru pa l'alianza [[SkyTeam]] dende 2007, cuando [[Delta Air Lines]] y [[Aeroflot]] xunir a [[Air France]], [[KLM Royal Dutch Airlines|KLM]], [[Korean Air]], [[Aeroméxico]] y a otres aereollinies de SkyTeam que yá operaben ellí.<ref>{{cita web |url = http://news.delta.com/delta-air-lines-will-move-terminal-1-narita-airport|títulu = Delta dir Lines will move to Terminal 1 in Narita Airport|autor = |enllaceautor = |fecha = |idioma = Inglés|editorial = |fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|sitiuweb = http://news.delta.com/}}</ref> A partir de 2015, [[Aircalin]] ye la única aereollinia non perteneciente a SkyTeam qu'opera dende l'ala norte.<ref>{{cita web |url = http://www.narita-airport.jp/en/guide/t_info/index.html|títulu = Airlines at Narita International Airport|autor = |enllaceautor = |fecha = |idioma = Inglés|editorial = |fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|sitiuweb = http://www.narita-airport.jp/|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150513075558/http://www.narita-airport.jp/en/guide/t_info/index.html|fechaarchivu = 13 de mayu de 2015}}</ref> L'Ala Sur y el Satélite 5 abrieron en xunu de 2006 como una terminal pa les aereollinies de [[Star Alliance]]. La construcción de l'Ala Sur llevó cuasi una década y más del doble del área de la terminal 1, con un total de 440.000 [[Metru cuadráu|metros cuadraos]]. Na actualidá, tolos miembros de [[Star Alliance]] utilicen esta ala, xunto colos non miembros [[Air Busan]], [[MIAT Mongolian Airlines|MIAT]], [[Uzbekistan Airways]] y [[Etihad Airways]]. [[Ficheru:Narita International Airport Terminal 2 counters (1).JPG|thumb|250x250px|Zona de mostradores de salíes de la terminal 2.]] === Terminal 2 === La terminal 2 estremar nun edificiu principal (h''onkan'') y el satélite, que tán diseñaos alredor d'escampaes lliniales. Los dos taben coneutaos por un sistema de treslláu (''Narita Airport Terminal 2 Shuttle System''), que foi diseñáu por [[Otis Elevator Company|Otis]] y foi'l primer sistema de treslláu per cable de Xapón. Una nueva pasarela ente los principales y el satélite construyóse, empezando a funcionar el 27 de setiembre de 2013, y el sistema de tresporte suspendióse.<ref>{{cita web |url = http://www.nikkei.com/article/DGXNASDG2004H_Q3A920C1CC1000/|títulu = 成田空港に新連絡通路が完成|autor = |enllaceautor = |fecha = |idioma = Xaponés|editorial = |fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|sitiuweb = http://www.nikkei.com/}}</ref> El rexistru d'entrada, salíes y control de la inmigración pa los pasaxeros que lleguen ye nel segundu pisu, ente que la recoyida d'equipaxe y les aduanes tán nel primer pisu. Pa los vuelos nacionales, hai tres puertes (65, 66 y 67) nel edificiu principal que conecten tanto a les principales salíes como a una instalación de check-in doméstica separada. Los pasaxeros de conexón ente vuelos nacionales ya internacionales tienen de salir del área a la parte de facturación, y depués faer el ''check in'' pal so vuelu de conexón. [[Japan Airlines]] ye anguaño'l principal operador na T2. La terminal sirvió como centru de l'alianza [[Oneworld]] en Narita dende 2010, delles aereollinies qu'operen ellí son [[British Airways]], [[Cathay Pacific]], [[American Airlines]] y la más recién incorporación d'[[Iberia (aereollinia)|Iberia]], que dende ochobre de 2016 opera vuelos direutos a [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid]]. Otres aereollinies tamién empezaron a utilizar la terminal, incluyendo les aereollinies de [[SkyTeam]] [[China Airlines]] y [[China Eastern Airlines]], según [[Air India]] de [[Star Alliance]], y otres non afiliaes como [[Air Macau]], [[Air Niugini]], [[Asia Atlantic Airlines]], [[Eastar Jet]], [[Emirates]], [[Pakistan International Airlines]], [[Philippine Airlines]] y [[Scoot]]. Vanilla Air, una aereollinia de baxu costu, tien la so sede dientro de la terminal 2,<ref>{{cita web|títulu = Corporate Profile｜Corporate Information|url = http://www.vanilla-air.com/en/corporate/corporate-profile|sitiuweb = Vanilla Air : Airline Tickets, Cheap flights and Airfare - Tokyo-based LCC|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016|urlarchivu = https://archive.today/20140119230629/http://www.vanilla-air.com/en/corporate/corporate-profile|fechaarchivu = 2014-01-19}}</ref> pero opera dende la terminal 3. [[All Nippon Airways]] y otres aereollinies de [[Star Alliance]] utilizaben la terminal 2 antes de l'apertura de l'Ala Sur de la terminal 1 en 2006. [[Ficheru:NRT T3 inside 20150418.JPG|thumb|250x250px|Interior de la terminal 3.]] === Terminal 3 === Una tercera terminal d'aereollinies de baxu costu inauguróse'l [[8 d'abril]] de [[2015]]. Asitiada a 500 [[Metru|m]] al norte de la terminal 2, la nueva terminal incorpora una serie de midíes d'amenorgamientu de costos, incluyendo l'usu de les etiquetes en llugar de señales direccionales lluminoses y l'usu de puertes y escaleres al campu (''airstairs'') en llugar de ''[[Pasarela d'accesu a aeronaves|fingers]]'', que tán destinaes a amenorgar los costos de les instalaciones pa les aereollinies y los sos pasaxeros nun 40% en vuelos internacionales y nun 15% en vuelos nacionales. [[Jetstar Japan]], Vanilla Air y otros trés aereollinies de baxu costu utilicen la terminal. La terminal tamién inclúi una zona de comíes abierta 24 hores que ye'l mayor área de comíes nun aeropuertu en Xapón, y una sala d'oración islámica. Foi construyíu a un costu de 15 mil millones de [[Yen|yenes]] y cubre 66.000 [[Metru cuadráu|metros cuadraos]] de superficie.<ref>{{cita web |títulu = 成田空港、新ターミナル公開　４月８日利用開始|url = http://www.nikkei.com/article/DGXLASFS25H0F_V20C15A3EAF000/?n_cid=kobetsu|sitiuweb = www.nikkei.com|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> === Otres infrestructuras === [[Nippon Cargo Airlines]] (NCA) tien la so sede nos terrenes del aeropuertu de Narita,<ref>{{cita web |url=http://www.nca.aero/y/news_20110506y.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=17 de febreru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120110195951/http://www.nca.aero/y/news_20110506y.html |fechaarchivu=10 de xineru de 2012 }}</ref><ref>{{cita web |títulu = NCA - 日本貨物航空｜日本貨物航空について|url = http://www.nca.aero/profile/company/about/index.html|sitiuweb = www.nca.aero|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> nel ''NCA Line Maintenance Hangar.'' [[Japan Airlines]] opera tamién nel aeropuertu como centru de carga, nel centru d'operaciones ''Japan Airlines Narita Operation Center''. L'aereollinia subsidiaria [[JALways]] tamién tuvo la so sede nel edificiu.<ref>{{cita web |títulu = JAL - JALウェイズホームページ統合のお知らせ|url = http://www.jalways.co.jp/english/company/index.html|sitiuweb = www.jalways.co.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> [[All Nippon Airways]] tamién tien un edificiu "Sky Center" d'operaciones axacente a la terminal 1, que sirve como la sede de ''ANA Air Service Tokyo'', un provisor de servicios de tierra que ye una empresa conxunta ente ANA y l'autoridá aeroportuaria. L'aeropuertu ta conectáu por una tubería de 47 [[quilómetru|quilometros]] al puertu de la ciudá de [[Chiba, Xapón|Chiba]] y a un terminal de combustibles en [[Yotsukaidō (Chiba)|Yotsukaido]]. L'oleoductu inaugurar en 1983 y bombiárense 130 mil millones de [[llitru|llitros]] de combustible al aeropuertu de Narita pal so trentenu aniversariu d'operaciones en [[2013]].<ref>{{cita web |títulu = 成田空港、千葉港とのパイプライン30周年|url = http://www.aviationwire.jp/archives/24413|sitiuweb = www.aviationwire.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> == Aereollinies y destinos == === Destinos nacionales === {{Airport-dest-list |{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] | [[Aeropuertu de Fukuoka|Fukuoka]], [[Aeropuertu de Naha|Naha]], [[Aeropuertu de Niigata|Niigata]], [[Aeropuertu Internacional d'Osaka|Osaka-Itami]], [[Nuevu Aeropuertu de Chitose|Sapporo]] |{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] operáu por ANA Wings | [[Aeropuertu Internacional Chūbu Centrair|Nagoya]], [[Aeropuertu de Sendai|Sendai]] |{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] operáu por [[Ibex Airlines]] | [[Aeropuertu d'Hiroshima|Hiroshima]], [[Aeropuertu de Komatsu|Komatsu]] |{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] | [[Aeropuertu Internacional de Kansai|Osaka-Kansai]] |{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] | [[Aeropuertu de Fukuoka|Fukuoka]], [[Aeropuertu Internacional Chūbu Centrair|Nagoya]], [[Aeropuertu Internacional d'Osaka|Osaka-Itami]], [[Nuevu Aeropuertu de Chitose|Sapporo]] |{{Bandera|JPN}} [[Jetstar Japan]] | [[Aeropuertu de Fukuoka|Fukuoka]], [[Kagoshima]], [[Kumamoto]], [[Aeropuertu de Matsuyama|Matsuyama]], [[Aeropuertu de Naha|Naha]], [[Ōita]], [[Aeropuertu Internacional de Kansai|Osaka-Kansai]], [[Nuevu Aeropuertu de Chitose|Sapporo]], [[Takamatsu]] |{{Bandera|JPN}} [[Peach (aereollinia)|Peach]] | [[Aeropuertu de Fukuoka|Fukuoka]], [[Aeropuertu Internacional de Kansai|Osaka-Kansai]], [[Aeropuertu de Naha|Naha]], [[Nuevu Aeropuertu de Chitose|Sapporo]] |{{Bandera|JPN}} [[Spring Airlines Japan]] | [[Aeropuertu d'Hiroshima|Hiroshima]], [[Saga (Saga)|Saga]], [[Takamatsu]] |{{Bandera|JPN}} [[Vanilla Air]] | [[Amami Ōshima]], [[Aeropuertu de Naha|Naha]], [[Nuevu Aeropuertu de Chitose|Sapporo]] }} === Destinos internacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="850" align=center !rowspan="1"|Ciudaes ||rowspan="1"|Nome del aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- !colspan="6"|[[América del Norte]] |- |colspan="5"|{{CAN}} |- |[[Calgary]]||[[Aeropuertu Internacional de Calgary]]||{{Bandera|CAN}} [[Air Canada]] (Estacional) |- |[[Montreal]]||[[Aeropuertu Internacional Pierre Elliott Trudeau]]||{{Bandera|CAN}} [[Air Canada]] |- |[[Toronto]]||[[Aeropuertu Internacional Toronto Pearson]]||{{Bandera|CAN}} [[Air Canada]] (Estacional) |- |[[Vancouver]]||[[Aeropuertu Internacional de Vancouver]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|CAN}} [[Air Canada]] |- |colspan="5"|{{USA}} |- |[[Atlanta]]||[[Aeropuertu Internacional Hartsfield Jackson]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Boston]]||[[Aeropuertu Internacional Logan]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[Chicago]]||[[Aeropuertu Internacional O'Hare]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[American Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |-se |[[Dallas-Fort Worth metroplex|Dallas-Fort Worth]]||[[Aeropuertu Internacional de Dallas-Fort Worth]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[American Airlines]] |- |[[Denver]]||[[Aeropuertu Internacional de Denver]]||{{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |[[Detroit]]||[[Aeropuertu Internacional de Detroit]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Houston]]||[[Aeropuertu Intercontinental George Bush]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |[[Los Angeles]]||[[Aeropuertu Internacional de los Angeles]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[American Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] / {{bandera|SIN}} [[Singapore Airlines]] |- |[[Newark (Nueva Jersey)|Newark]]||[[Aeropuertu Internacional Llibertá de Newark|Aeropuertu Internacional de Newark]]||{{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |[[Nueva York]]||[[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[Portland]]||[[Aeropuertu Internacional de Portland]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[San Diego (California)|San Diego]]||[[Aeropuertu Internacional de San Diego]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[San Francisco (California)|San Francisco]]||[[Aeropuertu Internacional de San Francisco]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |[[San José (California)|San José]]||[[Aeropuertu Internacional de San José]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Seattle]]||[[Aeropuertu Internacional de Seattle-Tacoma]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Washington D.C.]]||[[Aeropuertu Internacional de Washington-Dulles]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |-ye |colspan="5"|{{MEX}} |- |[[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]]||[[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu]]||{{Bandera|MEX}} [[Aeroméxico]] / {{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- !colspan="6"|[[Europa]] |- |colspan="5"|{{GER}} |- |[[Düsseldorf]]||[[Aeropuertu Internacional de Düsseldorf]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Frankfurt del Main]]||[[Aeropuertu de Frankfurt del Main]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|GER}} [[Lufthansa]] |- |colspan="5"|{{AUT}} |- |[[Viena]]||[[Aeropuertu de Viena-Schwechat]]||{{Bandera|AUT}} [[Austrian Airlines]] (Estacional) |- |colspan="5"|{{BEL}} |- |[[Bruxeles]]||[[Aeropuertu de Bruxeles-National]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |colspan="5"|{{DAN}} |- |[[Copenḥague]]||[[Aeropuertu de Copenḥague-Kastrup]]||{{Bandera|DAN}} [[Scandinavian Airlines]] |- |colspan="5"|{{ESP}} |- |[[Madrid]]||[[Aeropuertu de Madrid-Barajas]]||{{Bandera|ESP}} [[Iberia LAE|Iberia]] |- |[[Barcelona|BARCELONA]] |[[AEROPUERTO BARCELONA]] |[[All Nippon Airways|ALL NIPPON AIR]] |- |colspan="5"|{{FRA}} |- |[[París]]||[[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|FRA}} [[Air France]] |- |colspan="5"|{{FIN}} |- |[[Ḥélsinki]]||[[Aeropuertu de Ḥélsinki-Vantaa]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|FIN}} [[Finnair]] |- |colspan="5"|{{ITA}} |- |[[Milán]]||[[Aeropuertu de Milán-Malpensa]]||{{Bandera|ITA}} [[Alitalia]] |- |[[Roma]]||[[Aeropuertu de Roma-Fiumicino]]||{{Bandera|ITA}} [[Alitalia]] |- |colspan="5"|{{NED}} |- |[[Ámsterdam]]||[[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol]]||{{Bandera|NED}} [[KLM]] |- |colspan="5"|{{POL}} |- |[[Varsovia]]||[[Aeropuertu de Varsovia-Chopin]]||{{Bandera|POL}} [[LOT Polish Airlines]] |- |colspan="5"|{{UK}} |- |[[Londres]]||[[Aeropuertu de Londres-Heathrow]]||{{Bandera|UK}} [[British Airways]] |- |colspan="5"|{{RUS}} |- |[[Jabárovsk]]||[[Aeropuertu de Jabárovsk Novy]]||{{Bandera|RUS}} [[S7 Airlines]] |- |rowspan="2"| [[Moscú]] |[[Aeropuertu Internacional de Moscú-Domodédovo|Aeropuertu Internacional de Domodédovo]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[Aeropuertu Internacional de Moscú-Sheremétievo|Aeropuertu Internacional de Sheremétievo]]||{{Bandera|RUS}} [[Aeroflot]] |- |[[Vladivostok]]||[[Aeropuertu Internacional de Vladivostok]]||{{Bandera|RUS}} [[Aeroflot]] operáu por [[Aurora (aereollinia)|Aurora]] / {{Bandera|RUS}} [[S7 Airlines]] |- |colspan="5"|{{CHE}} |- |[[Zurich]]||[[Aeropuertu Internacional de Zurich]]||{{Bandera|CHE}} [[Swiss International Air Lines]] |- |colspan="5"|{{TUR}} |- |[[Istambul]]||[[Aeropuertu Internacional Atatürk]]||{{Bandera|TUR}} [[Turkish Airlines]] |- !colspan="6"|[[África]] |- |colspan="5"|{{ETH}} |- |[[Adís Abeba]]||[[Aeropuertu Internacional Bole]]||{{Bandera|ETH}} [[Ethiopian Airlines]] (Con parada en [[HKG]] ensin derechos de tráficu) |- !colspan="6"|[[Asia]] |- |colspan="5"|{{CAM}} |- |[[Pnom Penh]]||[[Aeropuertu Internacional de Pnom Penh]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |colspan="5"|{{CHN}} |- |[[Changchun]]||[[Aeropuertu Internacional de Changchun-Longjia|Aeropuertu Internacional de Changchun]]||{{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] |- |[[Chengdu]]||[[Aeropuertu Internacional de Chengdu-Shuangliu|Aeropuertu Internacional de Chengdu]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|CHN}} [[Air China]] |- |[[Chongqing]]||[[Aeropuertu Internacional de Chongqing-Jiangbei|Aeropuertu Internacional de Chongqing]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Dalian]]||[[Aeropuertu Internacional de Dalian-Zhoushuizi|Aeropuertu Internacional de Dalian]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|CHN}} [[Air China]] / {{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] |- |[[Fuzhou]]||[[Aeropuertu Internacional de Fuzhou]]||{{Bandera|CHN}} [[Xiamen Airlines]] |- |[[Cantón (China)|Cantón]]||[[Aeropuertu Internacional de Cantón-Baiyun]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[Hangzhou]]||[[Aeropuertu Internacional Xiaoshan]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Harbin]]||[[Aeropuertu Internacional de Harbin]]||{{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] |- |[[Nankín]]||[[Aeropuertu Internacional de Nankín-Lukou]]||{{Bandera|CHN}} [[China Eastern Airlines]] |- |[[Beixín]]||[[Aeropuertu Internacional de Beixín-Capital]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|CHN}} [[Air China]] / {{Bandera|CHN}} [[China Eastern Airlines]] / {{Bandera|PAK}} [[Pakistan International Airlines]] |- |[[Qingdao]]||[[Aeropuertu Internacional de Qingdao-Liuting|Aeropuertu Internacional de Qingdao]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Shanghai]]||[[Aeropuertu Internacional Pudong]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|CHN}} [[Air China]] / {{Bandera|CHN}} [[China Eastern Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Shenyang]]||[[Aeropuertu Internacional Taoxian]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] |- |[[Tianjin]]||[[Aeropuertu Internacional de Tianjín-Binhai]]||{{Bandera|CHN}} [[Air China]] |- |[[Wuhan]]||[[Aeropuertu Internacional de Wuhan-Tianhe]]||{{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] / {{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Spring Airlines Japan]] |-Aeropuertu Internacional de Chongqing-Jiangbei |[[Xiamen]]||[[Aeropuertu Internacional de Xiamen-Gaoqi]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|CHN}} [[Xiamen Airlines]] |- |[[Zhengzhou]]||Aeropuertu Internacional de Zhengzhou||{{Bandera|CHN}} [[China Southern Airlines]] |- |colspan="5"|{{KOR}} |- |[[Busan]]||[[Aeropuertu Internacional de Gimhae]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|KOR}} [[Air Busan]] / {{Bandera|KOR}} [[Korean Air]] |- |[[Ciudá de Jeju]]||[[Aeropuertu Internacional de Jeju]]||{{Bandera|KOR}} [[Korean Air]] |- |[[Daegu]]||[[Aeropuertu Internacional de Daegu]]||{{Bandera|KOR}} [[T'way Airlines]] |- |[[Seúl]]||[[Aeropuertu Internacional d'Incheon]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|KOR}} [[Asiana Airlines]] / {{Bandera|KOR}} [[Eastar Jet]] / {{Bandera|KOR}} [[Jeju Air]] / {{Bandera|KOR}} [[Korean Air]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |colspan="5"|{{UAE}} |- |[[Abu Dhabi]]||[[Aeropuertu Internacional d'Abu Dhabi]]||{{Bandera|EAX}} [[Etihad Airways]] |- |[[Dubái]]||[[Aeropuertu Internacional de Dubái]]||{{Bandera|EAX}} [[Emirates]] |- |colspan="5"|{{PHI}} |- |[[Cebú]]||[[Aeropuertu Internacional de Mactán-Cebú]]||{{Bandera|PHI}} [[Cebu Pacific Air]] / {{Bandera|PHI}} [[Philippine Airlines]] / {{Bandera|JPN}} [[Vanilla Air]] |- |[[Manila]]||[[Aeropuertu Internacional Ninoy Aquino]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|PHI}} [[Cebu Pacific Air]] / {{Bandera|PHI}} [[Philippine Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{HKG}} |- |[[Ḥong Kong]]||[[Aeropuertu Internacional de Hong Kong]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|JPN}} [[Vanilla Air]] / {{Bandera|HKG}} [[Cathay Pacific]] / {{Bandera|HKG}} [[Ḥong Kong Express Airways]] |- |colspan="5"|{{IND}} |- |[[Bombay]]||[[Aeropuertu Internacional Chhatrapati Shivaji]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |[[Nueva Delhi]]||[[Aeropuertu Internacional Indira Gandhi]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|IND}} [[Air India]] |- |colspan="5"|{{IDN}} |- |[[Denpasar]]||[[Aeropuertu Internacional Ngurah Rai]]||{{Bandera|IDN}} [[Garuda Indonesia]] |- |[[Xakarta]]||[[Aeropuertu Internacional Soekarno-Hatta]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |colspan="5"|{{MAC}} |- |[[Macáu]]||[[Aeropuertu Internacional de Macáu]]||{{Bandera|MAC}} [[Air Macau]] |- |colspan="5"|{{MYS}} |- |[[Kota Kinabalu]]||[[Aeropuertu Internacional de Kota Kinabalu]]||{{Bandera|MYS}} [[Malaysia Airlines]] |- |[[Kuala Lumpur]]||[[Aeropuertu Internacional de Kuala Lumpur]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|MYS}} [[Malaysia Airlines]] |- |colspan="5"|{{MNG}} |- |[[Ulan Bator]]||[[Aeropuertu Internacional Gengis Kan]]||{{Bandera|MNG}} [[MIAT Mongolian Airlines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Myanmar}} [[Myanmar]] |- |[[Yangon]]||[[Aeropuertu Internacional de Yangon]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] |- |colspan="5"|{{PAK}} |- |[[Islamabad]]||[[Aeropuertu Internacional Benazir Bhutto]]||{{Bandera|PAK}} [[Pakistan International Airlines]] |- |[[Karachi]]||[[Aeropuertu Internacional Jinnah]]||{{Bandera|PAK}} [[Pakistan International Airlines]] |- |[[Lahore]]||[[Aeropuertu Internacional Allama Iqbal]]||{{Bandera|PAK}} [[Pakistan International Airlines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|QAT}} [[Qatar]] |- |[[Doḥa]]||[[Aeropuertu Internacional Hamad]]||{{Bandera|QAT}} [[Qatar Airways]] |- |colspan="5"|{{SIN}} |- |[[Singapur]]||[[Aeropuertu Internacional de Singapur]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{bandera|SIN}} [[Singapore Airlines]] / {{bandera|SIN}} [[Scoot]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |colspan="5"|{{SRI}} |- |[[Colombu]]||[[Aeropuertu Internacional Bandaranaike]]||{{Bandera|SRI}} [[SriLankan Airlines]] |- |colspan="5"|{{THA}} |- |rowspan="2"| [[Bangkok]] |[[Aeropuertu Internacional Don Mueang]]||{{Bandera|THA}} Thai AirAsia X |- |[[Aeropuertu Internacional Suvarnabhumi]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|THA}} [[Thai Airways]] / {{Bandera|THA}} [[Jet Asia Airways]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|TAI}} [[Taiwán]] |- |[[Kaohsiung]]||[[Aeropuertu Internacional de Kaohsiung]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|JPN}} [[Vanilla Air]] / {{Bandera|TAI}} [[China Airlines]] / {{Bandera|TAI}} [[EVA Air]] / {{Bandera|TAI}} [[Tigerair Taiwan]] |- |[[Taipéi]]||[[Aeropuertu Internacional de Taiwán Taoyuan]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways|ANA]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] {{Bandera|JPN}} [[Vanilla Air]] / {{Bandera|TAI}} [[China Airlines]] / {{Bandera|TAI}} [[EVA Air]] / {{Bandera|TAI}} [[Tigerair Taiwan]] / {{Bandera|TAI}} [[TransAsia Airways|TransAsia]] / {{Bandera|HKG}} [[Cathay Pacific]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines|Delta]] / {{bandera|SIN}} [[Scoot]] |- |colspan="5"|{{UZB}} |- |[[Taxkent]]||[[Aeropuertu Internacional de Taxkent]]||{{Bandera|UZB}} [[Uzbekistan Airways]] |- |colspan="5"|{{VIE}} |- |[[Ciudá de Ho Chi Minh]]||[[Aeropuertu Internacional de Tan Son Nhat]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|VIE}} [[Vietnam Airlines]] |- |[[Đà Nẵng]]||[[Aeropuertu Internacional de Đà Nẵng]]||{{Bandera|VIE}} [[Vietnam Airlines]] |- |[[Ḥanói]]||[[Aeropuertu Internacional de Nội Bài]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|VIE}} [[Vietnam Airlines]] |- !colspan="6"|[[Oceanía]] |- |colspan="5"|{{AUS}} |- |[[Brisbane]]||[[Aeropuertu de Brisbane]]||{{Bandera|AUS}} [[Qantas]] |- |[[Cairns]]||[[Aeropuertu de Cairns]]||{{Bandera|AUS}} [[Jetstar Airways]] |- |[[Gold Coast]]||[[Aeropuertu de Gold Coast]]||{{Bandera|AUS}} [[Jetstar Airways]] |- |[[Melbourne]]||[[Aeropuertu Internacional Tullamarine]]||{{Bandera|AUS}} [[Jetstar Airways]] / {{Bandera|AUS}} [[Qantas]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] |- |[[Sydney]]||[[Aeropuertu Internacional Kingsford Smith]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|AUS}} [[Jetstar Airways]] |- |colspan="5"|{{Bandera|USA}} [[Estaos Xuníos]] / [[Ḥawai]] |- |[[Honolulu]]||[[Aeropuertu Internacional de Honolulu]]||{{Bandera|JPN}} [[All Nippon Airways]] / {{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] / {{Bandera|TAI}} [[China Airlines]] / {{Bandera|KOR}} [[Korean Air]] / {{Bandera|USA}} [[Hawaiian Airlines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Guam}} [[Guam]] |- |[[Guam]]||[[Aeropuertu Internacional Antonio B. Won Pat]]||{{Bandera|JPN}} [[Japan Airlines]] / {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Islles Marianes del Norte}} [[Islles Marianes del Norte]] |- |[[Saipán]]||[[Aeropuertu Internacional de Saipán]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Nueva Caledonia}} [[Nueva Caledonia]] |- |[[Nouméa]]||[[Aeropuertu Internacional La Tontouta]]||{{Bandera|Nueva Caledonia}} [[Aircalin]] |- |colspan="5"|{{NZL}} |- |[[Auckland]]||[[Aeropuertu Internacional d'Auckland]]||{{Bandera|NZ}} [[Air New Zealand]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Paláu}} [[Paláu]] |- |[[Koror]]||[[Aeropuertu Internacional Roman Tmetuchl]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{PNG}} |- |[[Port Moresby]]||[[Aeropuertu Internacional de Jacksons|Aeropuertu Internacional de Port Moresby]]||{{Bandera|PNG}} [[Air Niugini]] |- |colspan="5"|{{Bandera|Polinesia Francesa}} [[Polinesia Francesa]] |- |[[Papeete]]||[[Aeropuertu Internacional Faa'a]]||{{Bandera|Polinesia Francesa}} [[Air Tahiti Nui]] |- |} === Carga === {{Airport-dest-list <!-- --> | [[Air China Cargo]] | [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- --> | [[Air France Cargo]] | [[Charles de Gaulle Airport|París–Charles de Gaulle]] <!-- --> | [[Air Hong Kong]] | [[Ḥong Kong International Airport|Hong Kong]] <!-- --> | [[AirBridgeCargo Airlines]] | [[Amsterdam Airport Schiphol|Ámsterdam]], [[Sheremetyevo International Airport|Moscú–Sheremetyevo]] <!-- --> | [[All Nippon Airways#ANA Cargo|ANA Cargo]] | [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]], [[Dalian Zhoushuizi International Airport|Dalian]], [[Ḥong Kong International Airport|Hong Kong]], [[Soekarno–Hatta International Airport|Jakarta-Soekarno-Hatta]], [[Aeropuertu de Naha|Okinawa]], [[Kansai International Airport|Osaka–Kansai]], [[Incheon International Airport|Seúl–Incheon]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]], [[Singapore Changi Airport|Singapur]], [[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]], [[Xiamen Gaoqi International Airport|Xiamen]] <!-- --> | [[Cargu Garuda Indonesia]] | [[Soekarno–Hatta International Airport|Jakarta-Soekarno-Hatta]] <!-- --> | [[Cathay Pacific]] | [[Ḥong Kong International Airport|Hong Kong]] <!-- --> | [[China Airlines|China Airlines Cargo]] | [[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]] <!-- --> | [[China Cargo Airlines]] | [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- --> | [[DHL Aviation]]<br>{{nowrap|operated by [[Atles Air]]}} | [[Aeropuertu Internacional de Cincinnati/Norte de Kentucky|Cincinnati]] <!-- --> | [[Emirates SkyCargo]] | [[Al Maktoum International Airport|Dubai–Al Maktoum]] <!-- --> | [[FedEx Express]] | [[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Guangzhou Baiyun International Airport|Guangzhou]], [[Aeropuertu Internacional de Memphis|Memphis]], [[Oakland International Airport|Oakland]] <!-- --> | {{nowrap|[[Ḥong Kong Airlines|Hong Kong Airlines Cargo]]}} | [[Ḥong Kong International Airport|Hong Kong]] <!-- --> | [[KLM Cargo]] | [[Amsterdam Airport Schiphol|Ámsterdam]] <!-- --> | [[Korean Air|Korean Air Cargo]] | [[Incheon International Airport|Seúl–Incheon]], [[Aeropuertu Internacional El Dorado|Bogota]] <!-- --> | [[Lufthansa Cargo]] | [[Frankfurt Airport|Frankfurt]] <!-- --> | [[MASkargo]] | [[Senai International Airport|Johor Bahru]], [[Kuala Lumpur International Airport|Kuala Lumpur–International]], [[Penang International Airport|Penang]] <!-- --> | [[Nippon Cargo Airlines]] | [[Amsterdam Airport Schiphol|Ámsterdam]], [[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]], [[Beijing Capital International Airport|Beixín–Capital]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Ḥong Kong International Airport|Hong Kong]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Malpensa Airport|Milán–Malpensa]], [[Chūbu Centrair International Airport|Nagoya–Centrair]], [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|Nueva York–JFK]], [[Kansai International Airport|Osaka–Kansai]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Incheon International Airport|Seúl–Incheon]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]], [[Tianjin Binhai International Airport|Tianjin]] <!-- --> | [[Singapore Airlines Cargo]] | [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]], [[Singapore Changi Airport|Singapur]] <!-- --> | [[Southern Air]] | [[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Incheon International Airport|Seúl–Incheon]] <!-- --> | [[Swiss World Cargu]] | [[Zurich Airport|Zúrich]] <!-- --> | [[Thai Airways International|Thai Cargo]] | [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]], [[Taiwan Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]] <!-- --> | [[UPS Airlines]] | [[Clark International Airport|Clark]], [[Louisville International Airport|Louisville]], [[Ontario International Airport|Ontario]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]] <!-- --> | [[Yanda Airlines]] | [[Suvarnabhumi Airport|Bangkok–Suvarnabhumi]] <!-- --> }} == Estadístiques == Fonte: ''Narita International Airport Corporation(NAA)'', Situación operativa del aeropuertu<ref>{{cita web |títulu=成田空港株式会社・空港の運用状況|url=http://www.naa.jp/jp/airport/unyou.html|fechaaccesu=14 de xunetu de 2014}}</ref> [[Ficheru:Passengers of Tokyo Narita Airport.png|thumb|600px|none|Númberu de pasaxeros que transitaron pol aeropuertu.]] [[Ficheru:Number of landings at Tokyo Narita Airport.png|thumb|600px|none|Númberu d'operaciones realizaes nel aeropuertu.]] [[Ficheru:Cargo volume of Tokyo Narita Airport.png|thumb|600px|none|Volume de carga tresportada nel aeropuertu.]] == Tresporte == [[Ficheru:Railway routes to narita airport.svg|thumb|250x250px|Llinies de tren dende l'aeropuertu de Narita]] [[Ficheru:Series-E259-NE014 NEX.jpg|thumb|250x250px|Tren Narita Express.]] === Tren === El [[Narita Express]] ye un serviciu de ferrocarril de [[Japan Railways]] que coneuta l'aeropuertu cola ciudá de Tokiu, nun trayeutu que tarda 53 minutos en llegar a la [[estación de Tokiu]], 80 a la de [[Shinjuku]] y 90 a [[Omiya]] y [[Yokohama]]. Ye'l métodu más rápidu, pero tamién el más caru. Cada billete cuesta ente 3.000 y 4.500 [[yen]]es en clase turista. Japan Railway ufierta tamién un serviciu rápidu hasta la estación de Tokiu que tarda 90 minutos pero con un costu menor. Tamién esisten llinies de la compañía privada [[Keisei]] que tienen como destino la estaciones de [[Nippori]] y [[Ueno]], tantu nel serviciu espreso (los llamaos [[tren Skyliner|trenes Skyliner]] que nun realicen paraes entemedies) como los espresos llindaos que tienen frecuentes paraes a lo llargo del percorríu. Estos postreros suelen ser l'alternativa más económica pa llegar a la capital (unos 1.000 yenes). === Autobús === Diverses compañíes ufierten tamién serviciu d'autobuses, llamaos Limousine Bus, pero éstos son muncho más lentos que les diverses llinies de ferrocarril, debíu al siempres colapsáu tráficu de Tokyo. Tamién hai serviciu d'autobús nocherniegu a [[Kioto]] y [[Osaka]]. Los autobuses tamién viaxen a les bases militares d'Estaos Xuníos, incluyendo la Base Naval de [[Yokosuka (Kanagawa)|Yokosuka]] y la Base Aérea de Yokota. === Taxi === Esiste tamién un serviciu de [[taxi]], pero'l so preciu ye prohibitivu. Les carreres cuesten ente 14.000 y 20.000 yenes (con un extra de 1.450 yenes pa los peaxes de les autopistes). === Helicópteru === ''Mori Building City Air Service'' ufierta un serviciu de chárter n'helicópteru ente Narita y el complexu [[Roppongi Hills|Ark Hills en Roppongi]], tardando 35 minutos y con costu de 280.000 [[Yen|yenes]] por trayeutu pa hasta cinco pasaxeros.<ref>{{cita web |títulu = MORI BUILDING CITY AIR SERVICES - MORI Building|url = http://www.mcas.co.jp/|sitiuweb = www.mcas.co.jp|fechaaccesu = 1 de febreru de 2016}}</ref> == Galería d'imáxenes == Imáxenes de distintes aeronaves nel so pasu pol aeropuertu: <gallery> Ficheru:DELTA Airlines B747-400 departing from Tokyo Narita Airport.JPG|Boeing 747-400 de Delta Air Lines Ficheru:UNITED Airlines B747-400 landing at Tokyo Narita Airport.jpg|Boeing 747-400 d'United Airlines aterrizando Ficheru:JA735A (4582434745).jpg|Boeing 777-300ER de All Nippon Airways desapegando Ficheru:Lufthansa A380-800(D-AIMA) (4818451804).jpg|Airbus A340-600 y Airbus A380-800 de Lufthansa Ficheru:HB-JME (10816490925).jpg|Airbus A340-300 de Swiss International Air Lines Ficheru:Depart ! for Charles de Gaulle.JPG|Airbus A380-800 de Air France Singapore Airlines A380-800(9V-SKD) (4693978208).jpg|Airbus A380-800 de Singapore Airlines Ficheru:Garuda Indonesia B777-3U3ER (PK-GIA) departing Narita International Airport.jpg|Boeing 777-300ER de Garuda Indonesia Ficheru:9M-MRJ (9026826091).jpg|Boeing 777-200ER de Malaysia Airlines Ficheru:Alitalia Boeing 777-200ER departing at Tokyo Narita Airport.JPG|Boeing 777-200ER de Alitalia en maniobra de despegue Ficheru:HL7750 (10794910115) (2).jpg|Boeing 777-200ER de Korean Air Ficheru:B-HNN (10816533835) (2).jpg|Boeing 777-300 Cathay Pacific camín d'aparcar Ficheru:N45905 (10719661184) (2).jpg|Boeing 787-8 Dreamliner d'United Airlines Ficheru:Delta A330-200(N855NW) (4628828482).jpg|Airbus A330-200 de Delta Air Lines rodando pela pista Ficheru:FedEx Corporation McDonnell Douglas MD-11 landing at Tokyo Narita Airport.JPG|MD-11 de FedEx Ficheru:Austrian Airlines Boeing 777-200ER taxiing at Tokyo Narita Airport.JPG|Boeing 777-200ER de Austrian Airlines frente a la torre de control Ficheru:Japan Airlines Boeing 787-8 lading at Tokyo Narita Airport.JPG|Boeing 787-8 de Japan Airlines aterrizando </gallery> == Ver tamién == * [[Aeropuertu Internacional de Haneda]] * [[Aeropuertos del mundu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Narita International Airport|Aeropuertu Internacional de Narita}} * [http://www.narita-airport.or.jp/airport/index.html] ([[Idioma xaponés]]) * {{WAD|RJAA}} * {{FR|RJAA}} * {{GCM|RJAA}} * {{ASN|NRT}} {{Tradubot|Aeropuerto Internacional de Narita}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Tresporte de Tokiu|Narita, Aeropuertu Internacional de]] [[Categoría:Aeropuertos internacionales de Xapón|Narita, Aeropuertu Internacional de]] svjp06wo8ls17glosialqcfet4h5uam Aeropuertu Internacional de Detroit 0 153447 4499527 4475648 2026-06-09T17:15:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499527 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''Aeropuertu Internacional de Detroit''' {{códigos aeroportuarios}}, tamién conocíu como '''Aeropuertu Metropolitanu del Condáu Wayne de Detroit''', '''Aeropuertu Metropolitanu de Detroit''', '''Aeropuertu Metro Wayne de Detroit''', '''Aeropuertu Metro''' o a cencielles como '''DTW''', ye un gran [[aeropuertu]] internacional allugáu en [[Romulus (Michigan)|Romulus, Michigan]], un barriu periféricu de [[Detroit]]; tratar del aeródromu más activu del [[Estáu de los Estaos Xuníos d'América|estáu americanu]] de [[Michigan]]. Detroit ye'l segundu centru d'operaciones más grande de [[Northwest Airlines]] (anguaño una compañía subsidiaria de [[Delta Air Lines]]) principal usuaria del aeropuertu. Tamién ye la segunda base más grande pa [[Spirit Airlines]],<ref>{{cita web|url=http://www.spiritair.com/FactSheet.aspx|urltrad=|títulu=Spirit Airlines|idioma=inglés|fechaaccesu=14 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120730031737/http://www.spiritair.com/factsheet.aspx|fechaarchivu=2012-07-30}}</ref> que ye tamién la segunda compañía tresportista más grande del aeropuertu. Siendo operáu pola Autoridá Aeroportuaria del Condáu Wayne, l'aeropuertu foi apocayá espandíu y modernizáu, con seis pistes de despegue y aterrizaxe principal, dos terminales, 145 entraes en serviciu,<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.metroairport.com/about/facts.aspf|idioma=inglés|títulu=Autoridad Aeroportuaria del Condáu de Wayne|fechaaccesu=14 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200508082213/http://www.metroairport.com/about/facts.aspf|fechaarchivu=2020-05-08}} |2=http://www.metroairport.com/about/facts.aspf |bot=InternetArchiveBot }}</ref> un Westin Hotel axuntu y un centru de conferencies. L'Anexu A de la terminal McNamara ye'l segundu edificiu de mayor tamañu d'un aeropuertu, con un llargor d'una 1.6 [[km]] (1 [[milla]])<ref>{{cita web |url=http://www.airport-technology.com/projects/wayne/|idioma=inglés|títulu=L'Anexu A de la terminal McNamara ye la segunda más llarga d'un aeropuertu nel mundu|fechaaccesu=14 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081222102638/http://www.airport-technology.com/projects/wayne/|fechaarchivu=22 d'avientu de 2008}}</ref> (solo por detrás de la terminal del [[Aeropuertu Internacional de Kansai]], que mide 1.7 km [1.06 milles ]). Les sos instalaciones de caltenimientu tienen la capacidá de dar serviciu y arreglu a aeronaves tan grandes como un [[Boeing 747]]. En [[2007]], l'Aeropuertu Internacional de Detroit foi'l novenu más activu de los Estaos Xuníos y el decimonovenu del mundu.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.bts.gov/press_releases/2008/bts013_08/html/bts013_08|idioma=inglés|títulu rexístrose un récord de tresporte: U.S. Airlines tresportó a 769 millones de pasaxeros en 2007|fechaaccesu=14 de febreru de 2009}} |2=http://www.bts.gov/press_releases/2008/bts013_08/html/bts013_08 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hasta agostu de 2008, esti aeropuertu permaneció como unu de los diez más activos tocantes a salíes y llegaes internacionales n'Estaos Xuníos.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.bts.gov/press_releases/2008/bts054_08/html/bts054_08.|títulu=Comunicaos de prensa|idioma=inglés|fechaaccesu=14 de febreru de 2009}} |2=http://www.bts.gov/press_releases/2008/bts054_08/html/bts054_08. |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Tamién sirve al área de [[Toledo (Ohio)|Toledo]], [[Ohio]], allugada a 76 km (47 milles) al sur del aeropuertu, según a la ciudá de [[Windsor, Ontario]] en Canadá.<ref>{{cita web |url=http://metroairport.com/information/faq.asp#direutions|idioma=inglés|títulu=Instrucciones pa llegar del aeropuertu a Windsor, Ontario, Canadá|fechaaccesu=14 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090224061017/http://www.metroairport.com/information/faq.asp#direutions|fechaarchivu=24 de febreru de 2009}}</ref> Tien accesu a más de 160 destinos en [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]], [[Méxicu]], el [[Caribe (rexón)|Caribe]], [[Europa]], [[Oriente Mediu]] y [[Asia]].<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.metroairport.com/about/facts|idioma=inglés|títulu=Avera del aeropuertu|fechaaccesu=14 de febreru de 2009}} |2=http://www.metroairport.com/about/facts |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Historia == [[Ficheru:DTW aerial.jpg|thumb|250px|left|Vista aérea de DTW.]] Les autoridaes del Condáu Wayne empezaron a entamar la construcción d'un nuevu aeropuertu al oeste del condáu en [[1927]], y el condáu adquirió un terrén d'alredor de 800m² pa una instalación pa l'aviación, pa llamala Aeropuertu del Condáu Wayne, na esquina nordeste de lo qu'anguaño ye l'aeropuertu. La construcción foi terminada en [[1929]], y el primer aterrizaxe oficial foi'l 22 de febreru de [[1930]]. Esi mesmu añu, la Thompson Aeronautical Corporation, una predecesora d'[[American Airlines]], inauguró'l so serviciu dende'l Condáu Wayne. Dende [[1931]] hasta [[1945]], l'aeropuertu allugó les operaciones de la [[Michigan National Guard|Guardia Nacional de Michigan]] adquiríes poles [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]]. La pista d'aterrizaxe orixinal (14/32) más tarde foi sacada del serviciu activu. Sicasí, partes d'ella entá siguen en serviciu como les Pistes de Rodaxe M-4 y P-4, cruciando del sureste de la Pista 3R/21L hasta la Pista 9L/27R, terminando nel nordeste de la Pista 3L/21R.<ref name="historiametro">{{cita web |url=http://www.metroairport.com/about/history.asp#1920|títulu=Historia del Aeropuertu Metro: Dende 1927 a 2005|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090204183543/http://metroairport.com/about/history.asp#1920|fechaarchivu=4 de febreru de 2009}}</ref> Ente [[1947]] y [[1950]], oficiales del condáu espandieron el pequeñu aeropuertu pa convertilo nel aeropuertu principal de Detroit. L'aeropuertu foi renomáu como Gran Aeropuertu Detroit-Wayne en 1947 y nel intre de trés años triplicó'l so tamañu tres la construcción de trés nueves pistes. En [[1949]], les pistes 3L/21R y 9L/27R fueron construyíes y en 1950 terminóse la pista 4R/22L. Mientres esti periodu, la mayor parte del tráficu comercial mover del pequeñu [[Aeropuertu Internacional Coleman A. Young|Aeropuertu de la Ciudá de Detroit]] (agora Aeropuertu Internacional Coleman Young) allugáu al nordeste del centru de Detroit al [[Aeropuertu Willow Run]] (el cual yera más grande) allugáu a 32 km (venti milles) al oeste de la ciudá, y a 16 km (diez milles) al oeste del Aeropuertu del Condáu Wayne.<ref name="historiametro"/> Mientres el principiu de la década de [[Años 1950|1950]], [[Pan Am]] y [[BOAC]] empezaron les sos operaciones el Gran Aeropuertu Detroit-Wayne. [[1956]] foi un añu fundamental na historia de la crecedera del aeropuertu. L'aereollinia [[American Airlines]] aportó a camudar les sos operaciones a Detroit-Wayne, realizando esi camudo dos años más tarde, acompañada por otres compañíes tresportistes. Amás, l'Alministración pa l'Aviación Civil (anguaño conocida como la [[Alministración Federal d'Aviación|FAA]]) anunció esi añu la inclusión d'aeropuertu Detroit-Wayne nel primer grupu d'aeropuertos d'Estaos Xuníos que recibiríen nuevos equipos de radares de llargu algame, dexando al aeropuertu en convertise nel primeru del interior de los Estaos Xuníos en ser certificáu pa les operaciones d'[[Aeronave jet|aeronaves a reacción]]. Tamién en 1958, la terminal L.C. Smith (Terminal Sur) foi terminada p'afaer nuevos tresportistes, y l'aeropuertu foi renomáu, adquiriendo'l so actual nome.<ref name="historiametro"/> Na siguiente década, el tráficu de pasaxeros remanente foise moviendo en Willow Run de forma gradual, con destín al Aeropuertu Metro, y la terminal Norte (depués renomada como Terminal Davey) abrió en 1966 p'afaer toles llegaes nueves. El creciente tráficu internacional fixo necesaria la construcción d'una tercera terminal, la terminal internacional Michael Berry, en 1974. La postrera de los trés pistes orixinales (3R/21L) foi terminada en 1976. Una pista que crucia paralela a los vientos cruzaos (9R/27L) foi abierta en 1993.<ref name="historiametro"/> Republic Airlines empezó'l so centru d'operaciones en 1984, y la so fusión con [[Northwest Airlines]] en 1986, espandiendo entá más esti centru. Les operaciones transpacífico empezaron en 1987 con vuelos direutos a [[Tokiu]]. La postrera de los seis pistes (4L/22R) foi completada n'avientu de 2001. La adición recién de más importancia al Aeropuertu Metro foi l'apertura de la xigantesca Terminal McNamara (1.6Km de llargu, 122 accesos, costos de $1.2 millones de dólares) en 2002.<ref>{{cita web |url=http://www.waynecounty.com/about/history_metro.htm|títulu=Historia del Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> L'actual Pista 3L/21R tuvo cuatro identificaciones distintes. Cuando foi abierta en 1949, foi solamente la Pista 3/21. Cola apertura de la nueva pista nel llau occidente, la Pista 3L/21R en 1950, la orixinal 3/21 foi renomada como la 3R/21L, depués cola apertura de la pista del llau este la Pista 3R/21L en 1976 foi renomada como la Pista 3C/21C, cola apertura de la Pista 4L/22R n'avientu de 2001 y cola consecuente división del campu en dos vectores (3/21 al este y 4/22 al oeste) la Pista 3C/21C foi renomada como la Pista 3L/21R. Apocayá mentóse un proyeutu d'espansión pal Aeropuertu Metro, nel cual incluyiríase un sistema de ferrocarril, una pista nueva, y espansiones nes terminales. La [[Federal Aviation Administration|FAA]] proyeuta que'l tráficu aereu va crecer nun 67% en Detroit Metro nos siguientes 20 años, lo cual significaría una medría de 60 millones de pasaxeros. El sistema ferroviariu conectaría a la terminal McNamara y a la nueva Terminal Norte. Tamién se conectaría con una instalación entamada de renta d'automóviles, y con un sistema ferroviariu rexonal en planes (llamáu SEMCOG Commuter Rail). Amás, l'aeropuertu ta considerando l'allargamientu de los Anexos B y C na Terminal McNamara. Pal financiamientu de los gastos pa estos proyeutos, l'Autoridá Aeroportuaria pidió-y al Congresu aumentar l'actual cuota de $4.50 dólares pa los pasaxeros, a una nueva cuota de $7.00 dólares. [[Northwest Airlines]], el principal tresportista usuariu de les instalaciones, oponer a utilizar esi aumentu nes cuotes por motivu d'usu pa financiar el sistema ferroviariu del aeropuertu.<ref>{{cita publicación |títulu=Plan d'ampliación y creación d'un sistema de tresporte con tren n'Aeropuertu Metro|url=http://www.usatoday.com/travel/flights/2007-11-11-checkin_N.htm| editorial=USA Today|fecha=12 de payares de 2007|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> L'Autoridá del Aeropuertu del Condáu Wayne propunxo una pista paralela que podría ser construyida nel añu 2027.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/programs/DTWMasterPlan/DTWOpenHouseBoardsApril2008.pdf|títulu=Programes del Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160326/http://www.metroairport.com/programs/DTWMasterPlan/DTWOpenHouseBoardsApril2008.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> Esta pista sumar a los cuatro pistes paraleles actuales y solliviaría conxestiones de tráficu aereu nel futuru.<ref>{{cita publicación |títulu= Plan d'ampliación y creación d'un sistema de tresporte con tren n'Aeropuertu Metro|url=http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-22-dtw-runway_N.htm| editorial=USA Today|fecha=22 de febreru de 2008|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> == Terminales, aereollinies y destinos == === Terminal Edward H. McNamara === {{Empecipio BS|Diagrama del sistema de tresporte<br />de la terminal McNamara}} {{BS|KBHFa||Estación Norte}} {{BS|STR}} {{BS|BHF||Estación Terminal}} {{BS|STR}} {{BS|KBHFe||Estación Sur}} |}</center> |} [[Ficheru:Dtw1.jpg|thumb|250px|right|La terminal Edward H. McNamara.]] [[Ficheru:LightTunnelDetroit.jpg|thumb|250px|right|Fotografía del coloríu túnel que coneuta l'Anexu A colos Antepares B/C de la terminal McNamara. Los patrones llumínicos tán coreografiados con música.]] [[Ficheru:DTW Edward H. McNamara Terminal.jpg|thumb|250px|Vista de la terminal Edward H. McNamara.]] [[Ficheru:CNBC News Store - Detroit.jpg|250px|thumb|Tienda de la CNBC dientro del aeropuertu.]] [[Ficheru:Detroit Metro Airport Monorail.jpg|thumb|250px|El métodu de tresporte de pasaxeros de la terminal McNamara ye un tren, que ye usáu pa tresportar a los pasaxeros d'una vera de la terminal a la otra.]] [[Ficheru:Dtw2.jpg|thumb|250px|Otra fotografía de la terminal Edward H. McNamara.]] La terminal McNamara foi abierta'l 25 de febreru de 2002, diseñada pola compañía SmithGroup. Ye'l reemplazu pa la vieya Terminal Davey, que foi'l centru principal d'operaciones pa [[Northwest Airlines]] hasta'l zarru de la terminal en 2002. Mientres el so desarrollu, la terminal foi conocida como la terminal Midfield. La terminal ye usada puramente por [[Delta Air Lines]] y el so asociáu, [[SkyTeam]]. Hai tres anexo principales ("A", "B" y "C"), que tienen 122 entraes con restoranes y tiendes na zona centro del Anexu "A" (conocíu como "l'eslabón"). L'Anexu "A" tien un sistema de tresporte conocíu como [[ExpressTram]], que tresporta a los pasaxeros d'un estremu al otru del aeropuertu, a lo llargo d'un tendíu de tipu ferroviariu modificáu de 1.6 km de llargu, llegando a trés distintos estaciones d'abordaxe, la "Estación Terminal" (nel centru), la "Estación Norte" y la "Estación Sur", nun tiempu d'un pocu más de tres minutos.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/pdf/maps/mcnamara_gates_map.pdf|idioma=inglés|títulu=Mapa de les puertes na Terminal McNamara|editorial=Wayne County Airport Authority|autor=Detroit Metropolitan Wayne County Airport|formatu=[[PDF]]|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160326/http://metroairport.com/pdf/maps/mcnamara_gates_map.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> La terminal McNamara abrió un edificiu nuevu pa la separación del equipaxe n'ochobre de 2008, col cual espérase qu'ameyore la revisión del equipaxe al traviés de catorce máquines distintos de [[Radiografía|rayo x]] con dispositivos pa detección d'artefautos esplosivos, que tán instalaes a tou lo llargo del sistema de les cintes tresportadores. Northwest Airlines espera tamién qu'esto amenorgue la cantidá d'equipaxe perdíu, y qu'ameyore la exactitú por que'l equipaxe llegue al vuelu correutu.<ref>Versión online disponible (Detroit Free Press)</ref> L'anexu "A" tien sesenta y cuatro entraes en total, dolce d'elles son usaes pa les salíes internacionales y el procesamientu de los vuelos de llegada.<ref>{{cita web |url=http://metroairport.com/pdf/maps/mcnamara_gates_map.pdf|títulu=Mapa de la terminal McNamara|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160326/http://metroairport.com/pdf/maps/mcnamara_gates_map.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> La intención de la construcción del anexu "A" foi'l manexu de tolos vuelos d'aeronaves de pequeñes compañíes rexonales y de toles llegaes de vuelos internacionales. Esti anexu tien más de 2.4km (1.5 milles) d'escaleres llétriques. Pueden atopase señalizaciones n'inglés y en xaponés en tola terminal (por cuenta de los vuelos que van y vienen de distintos puntos de Xapón), según n'otros idiomes alcontraos n'árees centrales. Hai delles opciones pal consumu d'alimentos de los pasaxeros dientro de la terminal, ente ellos sucursales de [[Starbucks]], [[Chili's]], [[McDonalds]], [[Little Caesars]], [[Burger King]], [[TCBY]] y [[Max & Erma's]] cerca de les entraes A31 - A47; [[Quiznos Sub|Quiznos]], [[Hungry Howie's Pizza|Hungry Howie's]], y [[Mrs. Fields]] cerca de les entraes A1 - A30; y [[Edy's]], [[Tequila José Cuervo|Tequilería José Cuervo]], Mediterranean Grill, [[Tacu Bell]], Rio Wraps, [[Caribou Coffee]] y [[Charley's]] cerca de les entraes A49 - A78.<ref name="serviciosmetro">{{cita web |url=http://www.metroairport.com/services/|títulu=Servicio nel Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090216180148/http://metroairport.com/services/|fechaarchivu=16 de febreru de 2009}}</ref> Los dolce entraes internacionales tienen [[Pasarela d'accesu a aeronaves|pasareles d'accesu]] dobles pa entainar el descensu de los pasaxeros. Tamién contienen dos configuraciones pa salíes, dependiendo del vuelu de llegada. Los pasaxeros de [[Cabotaxe|vuelu de cabotaxe]] dirixir al nivel cimeru de la terminal, ente que los pasaxeros de vuelos internacionales dirixir al nivel inferior, escontra les oficines d'aduanes ya inmigración, que tán alcontraes nel nivel inferior p'acelerar el procesamientu de los pasaxeros (pueden remanar hasta 3.200 pasaxeros per hora). La oficina d'inmigración lleva tanto dientro como fuera del ''lobby'' allugáu nel centru del Anexu "A", onde los pasaxeros pueden esfrutar de diversos [[restorán|restoranes]] y tiendes [[minorista|minoristes]] dientro del anexu, o siguir escontra los sos destinos finales. Los anexos "B" y "C" tienen cincuenta y ocho entraes. Son usaos por aeronaves pequeñes de la compañía Delta. Cuasi tolos vuelos rexonales disponen de pasareles d'accesu, esaniciando la necesidá de faer los abordaxes de manera remota. Les tiendes y restoranes nos anexos B y C inclúin sucursales d'[[Einstein Bros. Bagels]], [[A&W Restaurants|A&W]] y [[Fuddruckers]].<ref name="serviciosmetro"/> === Terminal Norte === [[Ficheru:DTWNorth.jpg|thumb|250px|La terminal Norte.]] La terminal Norte foi abierta'l 17 de setiembre de 2008. Reemplazó a les antigües Terminales Berry y Smith, y alluga a toles aereollinies non pertenecientes a [[SkyTeam]]. Entá nun tien un nome oficial.<ref>{{cita publicación |editorial=Crain's Detroit Business |url=http://www.crainsdetroit.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080324/SUB/100547109 |nome=Bill |apellíu=Shea |títulu=El nome de la terminal Norte del Aeropuertu Metro a la venta |idioma=inglés |fecha=24 de marzu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081224184142/http://www.crainsdetroit.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080324%2FSUB%2F100547109 |fechaarchivu=24 d'avientu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224184142/http://www.crainsdetroit.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080324%2FSUB%2F100547109 |archivedate=2008-12-24 |fechaaccesu=2018-09-21 }}</ref> Nesta terminal remanar los vuelos de toles aereollinies que nun son remanaes por [[SkyTeam]]. Ye considerada como l'Anexu "D" del aeropuertu, una y bones la terminal McNamara tien a los anexos A, B y C. Esti anexu tien 24 entraes (espérase que dos más sían abiertes en 2009), siendo usaes dos d'elles pal procesamientu de vuelos internacionales (esos dos entraes próximes a ser construyíes en 2009 tamién afixeren a vuelos internacionales). Tien cuatro escaleres llétriques allargaes nel nivel de vuelos de salida y otra más pa los pasaxeros que lleguen en vuelos internacionales pa tener accesu al área de Servicios Federales d'Inspección. Les opciones de tiendes y restoranes inclúin sucursales de Champps Restaurant and Bar, [[Cheeburger Cheeburger]], Hockeytown Cafe, [[National Coney Island]], [[Max & Erma's]], Le Petite Bistro, la primer sucursal nun aeropuertu de [[Ruby Tuesday (restaurant)|Ruby Tuesday]], [[TGI Friday's]], [[Sports Illustrated]], [[Borders]], [[Brookstone]], Duty Free Americas, Everything ASAP y USA Today Travel Zone. <ref name=autogenerated1>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/services/|títulu=Servicio nel Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=16 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090216180148/http://metroairport.com/services/|fechaarchivu=16 de febreru de 2009}}</ref> La terminal Norte tien incorporaos dos puntos d'inspección, de forma de que dexa que la operación del aeropuertu, xunto cola revisión de los pasaxeros sían más fluyíes. La terminal tamién tien instalaciones d'Aduanes ya Inmigración allugaes nel nivel inferior. La terminal Norte llueu va tener un Centru de Tresporte Terrestre, que va dexar l'accesu direutu de la terminal a l'actual estructura d'aparcamientu llamada "Big Blue Deck", que ta entamáu pa una espansión futura, que dexaría tener cerca de 604 espacios d'aparcamientu. === Aereollinies de carga === * [[ABX Air]] (Wilmington) * [[FedEx Express]] (Memphis, Indianápolis, Newark) ** [[FedEx Feeder]] operada por [[CSA Air]] (Findlay [Ohio]) * [[UPS Airlines]] (Louisville, Filadelfia, Rockford) * [[Volga-Dnepr]] (Dellos destinos a Asia y Europa) * [[DHL]] (Nueva York) == Terminales históriques == === La terminal Michael Berry === La terminal Michael Berry, dacuando llamada a cencielles Terminal Berry, foi nomada en memoria d'un antiguu inspeutor del aeropuertu y diseñar l'arquiteutu de Detroit Louis G. Redstone. Foi inaugurada en [[1974]]. Esta ye considerada la primera terminal internacional nel Aeropuertu de Detroit. El 17 de setiembre de 2008, la terminal Berry foi dada de baxa y la terminal Norte (n'[[Idioma inglés|inglés]], ''North Terminal''), pasó a reemplazala. Tolos pasaxeros provenientes del estranxeru apuerten a esta terminal y pa siguir cola so travesía, van n'autobús hasta les terminales axacentes. Orixinalmente, contenía seis puertes d'embarque, magar que dos d'elles tuvieron que ser removíes en 2003 por cuenta de la construcción d'un hangar de caltenimientu perteneciente a [[Northwest Airlines]]. Esta terminal foi usada siempres pa los vuelos programaos, xeneralmente con destín al Caribe o a llugares cercanos al [[Trópicu de Cáncer]]. La mayoría d'estos vuelos son de [[Champion Air]], [[Ryan International Airlines]] y d'[[USA3000 Airlines]]. La compañía [[Alemaña|alemana]] [[Lufthansa]] y la [[Reinu Xuníu|británica]] [[British Airways]] tamién trabayaron nesta terminal antes de ser treslladaos a la terminal McNamara y a la terminal Norte en 2008. [[Pan Am]] y el socesor d'ésti, [[Delta Air Lines|Delta]], tamién fixeron lo mesmo, pero dedicáronse a los vuelos con destín y provenientes de [[Londres]] dende 1990.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/pdf/maps/berry_terminal_map.pdf|títulu=Mapa de la terminal Berry|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160343/http://www.metroairport.com/pdf/maps/berry_terminal_map.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> === Terminal L.C. Smith === La terminal L. C. Smith, llamada asina pol so creador Leroy C. Smith, foi construyida nel añu 1957. Magar que siempres se creyó lo contrario, ésta nun ye la terminal más antigua del aeropuertu. Esta denominación correspuende, sicasí, a la ''Terminal Executiva'' (n'[[Idioma inglés|inglés]], ''Executive Terminal''), un edificiu cercanu a Middlebet Road y Lucas Drive, construyíu na década de [[Años 1920|1920]]. Hasta'l día de güei, sigui funcionando pa la empresa ''Signature''. Les 32 puertes d'embarque de la terminal Smith agospien vuelos de les compañíes [[Northwest Orient Airlines]], [[Allegheny Airlines]], [[Eastern Airlines]], y [[Pan Am]], ente otres. Una torre de control foi incluyida na construcción, que funcionó correutamente hasta'l fin de la década de 1980, cuando la torre de control qu'agora s'alza nel área de la terminal McNamara reemplazar. La terminal Smith agospió tamién vuelos procedentes de la empresa North America, como asina de Northwest, Continental y más tarde, [[Delta Air Lines|Delta]], que fueron treslladaos a la terminal McNamara dempués de qu'en 2002 cerrárase esta antigua terminal. Con un diseñu bien artísticu de primeres, la terminal Smith finalmente foi víctima de la espansión de llinies aérees. El diseñu del edificiu nun dexaba la espansión física de la zona de venta d'entraes, polo que pa dar cabida, amás de billetes contadores que se crearon a un llau, foi pidíu faer espaciu a más compañíes aérees de la construcción orixinal de la terminal.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/services/smith.asp|títulu=Restaurantes, comercios y servicios na Terminal Smith del Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927190412/http://www.metroairport.com/services/smith.asp|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> En contraste, la terminal Norte foi construyida pensando nesi problema. El 10 de setiembre de 2008, el periódicu Detroit News comunicó que la terminal Smith nun se baltaría por cuenta de que les oficines de les autoridaes del aeropuertu nun taben totalmente acordies con l'asuntu.<ref>{{cita publicación |títulu=Archivos, 9 y 10 de setiembre|url=http://search.detnews.com/sp?&skin=100&keywords=Metro+Airport&aff=1117&start=182|editorial=Detroit News|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref>Entós, la Detroit Free Press publicó'l día 9 d'ochobre del 2008 que caltener les terminales costaría aproximao 4 millones de dólares añales en utilería, un dolor de cabeza pa les aereollinies del Aeropuertu Internacional de Detroit, que pagó la suma en parte. Magar tou, les aereollinies esperaben un gran aforru de costos una vegada que fueren cerraes les terminales de Berry y Smith. Los discutinios amontáronse cuando foi tenida en cuenta la propuesta de construyir un nuevu edificiu p'agospiar les oficines de l'autoridá del aeropuertu y el so policía, que costaba aproximao 31.5 millones de dólares. Sicasí, los productores de Hollywood amosáronse interesaos n'usar les terminales vacíes pa rodar un [[llargumetraxe]].<ref>{{cita publicación |títulu= Hollywood podría rodar un filme na Terminal Smith de DTW|url=http://www.detnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080909/BIZ/809090382|editorial=Detroit News|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> === Terminal James M. Davey === La terminal Davey foi construyida nel añu 1966 y nun principiu foi conocida como "Terminal 2" o bien, "La terminal Norte". Foi renomada "J. M. Davey Terminal" en 1975 n'honor del primer manager del aeropuertu, [[James M. Davey]]. Orixinalmente, esta terminal contenía tres pasillo.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/about/history.asp|títulu=Historia del Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090204183543/http://metroairport.com/about/history.asp|fechaarchivu=4 de febreru de 2009}}</ref> Na década de 1980 construyóse un stand de venta d'entraes que'l so fin yera dixebrar los pasiellos y, amás sirvió p'afaer los vuelos de la empresa Northwest Airlines. Col tiempu, la terminal empezó a amosar signos de deterioru, debíu al descuidu de les autoridaes y del personal de caltenimientu. Na década de 1990, añader más puertes d'embarque. En total, había 26 puertes d'embarque totalmente atropaes, esto llevó a que la mayoría de los pasaxeros considerara una verdadera molestia tener que travesar esta terminal pel pocu espaciu qu'había ente una puerta y otra. La terminal Davey yera orixinalmente la base principal d'operaciones de [[Republic Airlines]], quien se fundió con [[Norwest Orient Airlines]] tresformándose en [[Northwest Airlines]] en 1986. Depués de qu'esta empresa se recolocara na Terminal McNamara, la terminal Davey taba llista pa ser baltada. Ente 2005 y 2006 esta terminal foi cuasi dafechu baltada. Nel so llugar, construyóse la famosa Terminal Norte.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/about/history.asp#2000|títulu=Historia del Aeropuertu Metro: Los 2000's|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090204183543/http://metroairport.com/about/history.asp#2000|fechaarchivu=4 de febreru de 2009}} </ref> == Aereollinies y Destinos == === Destinos nacionales === {{Airport-dest-list <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Alaska Airlines]] | [[Aeropuertu Internacional de Seattle-Tacoma|Seattle/Tacoma]] <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[American Airlines]] | [[Aeropuertu Internacional de Charlotte-Douglas|Charlotte]], [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]] (reinicia'l 28 d'ochobre de 2018), [[Aeropuertu Internacional de Dallas-Fort Worth|Dallas/Fort Worth]], Filadelfia, Miami, Phoeni <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Envoy|American Eagle]] |[[Aeropuertu Internacional de Charlotte-Douglas|Charlotte]], [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]], Filadelfia, Nueva York-LaGuardia, Washington–National <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |Amsterdam, Atlanta, Austin, Baltimore, Beijing–Capital, Boston, Buffalo, Cancún, [[Aeropuertu Internacional de Charlotte-Douglas|Charlotte]], [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]], Cincinnati, Ciudá ed Méxicu, [[Aeropuertu Internacional de Denver|Denver]], Filadelfia, Fort Lauderdale, Fort Myers, Frankfurt, Grand Rapids, Green Bay, Hartford, Indianápolis, Kansas City, Las Vegas, Londres–Heathrow, Los Angeles, Madison, Memphis, Miami, Milwaukee, Minneapolis/St. Paul, Montego Bay, Monterrey, Nagoya–Centrair, Nashville, Newark, Nueva Orleans, Nueva York–JFK, Nueva York–LaGuardia, Orange County (CA), [[Aeropuertu Internacional d'Orlando|Orlando]], París–Charles de Gaulle, Pittsburgh, Phoenix–Sky Harbor, Providence, Punta Cana, Raleigh/Durham, Salt Lake City, San Diego, San Francisco, [[Aeropuertu Internacional de San José|San José (CA)]] (empecipia'l 15 de payares de 2018),<ref>https://news.delta.com/delta-fly-nonstop-between-its-detroit-hub-and-san-jose-calif-effective-nov-15</ref> San Luis, São Paulo–Guarulhos, [[Aeropuertu Internacional de Seattle-Tacoma|Seattle/Tacoma]], Seúl–Incheon, Shanghai–Pudong, Tampa, Tokiu–Narita, Washington–National, West Palm Beach <br> '''Estacional:''' Albany, Appleton, Charleston (SC), Chicago–Midway, Cleveland, Columbus (OH), Cozumel, [[Aeropuertu Internacional de Dallas-Fort Worth|Dallas/Fort Worth]], Dayton, Gran Caimán, Greensboro, Greenville/Spartanburg, Harrisburg, Houston–Intercontinental, Jacksonville (FL), Mánchester (NH), Montreal–Trudeau, Múnich, Myrtle Beach, Nasáu, Norfolk, Oklahoma City, Omaha, Portland (ME), [[Aeropuertu Internacional de Portland|Portland (OR)]], Puerto Vallarta, Rochester (NY), Roma–Fiumicino, San Antonio, San José del Cabo, San Juan, Sarasota, South Bend, Syracuse, Toronto–Pearson, Traverse City, Vancouver, [[Aeropuertu Internacional Washington-Dulles|Washington-Dulles]] <!-- --> |{{Bandera|USA}} [[Delta Connection]] | Akron/Canton, Albany, Allentown, Alpena, Appleton, Austin, Binghamton, Birmingham (AL), Buffalo, Burlington (VT), Cedar Rapids/Iowa City, Charleston (SC), Chattanooga, Chicago–Midway, [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]], Cincinnati, Cleveland, Columbus (OH), [[Aeropuertu Internacional de Dallas-Fort Worth|Dallas/Fort Worth]], Dayton, Des Moines, Elmira/Corning, Erie, Escanaba (MI), Evansville, Fort Wayne, Grand Rapids, Green Bay, Greensboro, Greenville/Spartanburg, Harrisburg, Houston–Intercontinental, Huntsville, Indianápolis, Iron Mountain, Ithaca, Jacksonville (FL), Kalamazoo, Knoxville, Lansing, Lexington, Little Rock, Louisville, Madison, Mánchester (NH), Marquette, Memphis, Milwaukee, Moline/Quad Cities, Montreal–Trudeau, Mosinee, Newark, Newburgh, Nueva Orleans, Nueva York–JFK, Norfolk, Oklahoma City, Omaha, Ottawa, Pellston, Peoria, Pittsburgh, Portland (ME), Raleigh/Durham, Richmond, Rochester (NY), Saginaw, Savannah, San Antonio, San Luis, Sault Ste. Marie (MI), South Bend, State College, Syracuse, Toronto–Pearson, Traverse City, Tulsa, [[Aeropuertu Internacional Washington-Dulles|Washington-Dulles]], White Plains, Wilkes Barre/Scranton <br> '''Estacional:''' Baltimore, Boston, [[Aeropuertu Internacional de Charlotte-Douglas|Charlotte]], Filadelfia, Hartford, Kansas City, Myrtle Beach, Nashville, Providence, Washington–National <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Frontier Airlines]] | [[Aeropuertu Internacional d'Orlando|Orlando]], Phoenix–Sky Harbor <br> '''Estacional:''' [[Aeropuertu Internacional de Denver|Denver]], Fort Myers, Trenton <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[JetBlue Airways]] | Boston, Fort Lauderdale <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Southwest Airlines]] | Atlanta, Baltimore, Chicago–Midway, Dallas–Love, [[Aeropuertu Internacional de Denver|Denver]], Las Vegas, Nashville, Phoenix–Sky Harbor, San Luis <br> '''Estacional:''' [[Aeropuertu Internacional d'Orlando|Orlando]] <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Spirit Airlines]] | Atlanta, Baltimore, Cancún, [[Aeropuertu Internacional de Dallas-Fort Worth|Dallas/Fort Worth]], [[Aeropuertu Internacional de Denver|Denver]], Filadelfia, Fort Lauderdale, Fort Myers, Houston–Intercontinental, Kansas City, Las Vegas, [[Aeropuertu Internacional de Los Angeles|Los Angeles]], Nueva Orleans, Nueva York–LaGuardia, [[Aeropuertu Internacional d'Orlando|Orlando]], Tampa <br> '''Estacional:''' Boston, Minneapolis/St. Paul, Myrtle Beach, [[Aeropuertu Internacional d'Oakland|Oakland]], [[Aeropuertu Internacional de Seattle-Tacoma|Seattle/Tacoma]], [[Aeropuertu Internacional de Palm Beach|West Palm Beach]] (empecipia'l 21 d'avientu de 2018)<ref>https://globenewswire.com/news-release/2018/06/07/1518522/0/en/More-Go-Coming-Right-Up-Spirit-Airlines-Extends-Schedule-through-February-2019-with-Seven-New-Routes.html</ref> <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[Sun Country Airlines]] | '''Chárter:''' Atlantic City, Gulfport (MS), Laughlin/Bullhead City <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[United Airlines]] | [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]], [[Aeropuertu Internacional de Denver|Denver]], Houston–Intercontinental, Newark, San Francisco <br> '''Estacional:''' [[Aeropuertu Internacional Washington-Dulles|Washington-Dulles]] <!-- --> | {{Bandera|USA}} [[United Express]] | [[Aeropuertu Internacional O'Hare|Chicago-O'Hare]], Houston–Intercontinental, Newark, [[Aeropuertu Internacional Washington-Dulles|Washington-Dulles]] }} === Destinos internacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="850" align=center !rowspan="1"|Ciudaes per países||rowspan="1"|Nome del Aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- !colspan="6"|[[América del Norte]] |- |colspan="5"|{{CAN}} |- |[[Montreal]]||[[Aeropuertu Internacional Pierre Elliott Trudeau]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Connection]] |- |[[Ottawa]]||[[Aeropuertu Internacional de Ottawa]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Connection]] |- |[[Toronto]]||[[Aeropuertu Internacional Toronto Pearson]]||{{Bandera|CAN}} [[Air Canada Express]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] '''(Estacional)''' / {{Bandera|USA}} [[Delta Connection]] |- |colspan="5"|{{MEX}} |- |[[Cancún]]||[[Aeropuertu Internacional de Cancún]]|| {{Bandera|USA}} Apple Vacations '''(Chárter Estacional)''' / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|USA}} [[Spirit Airlines]] |- |[[Ciudá de Méxicu]]||[[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu]]|| {{Bandera|MEX}} [[Aeroméxico]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Zona metropolitana de Lleón|Lleón/Bajío]]||[[Aeropuertu Internacional del Bajío]]|| {{Bandera|MEX}} [[Aeroméxico Connect]] |- |[[Monterrey]]||[[Aeropuertu Internacional de Monterrey]]|| {{Bandera|MEX}} [[Aeroméxico Connect]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Santiago de Querétaro|Querétaro]]||[[Aeropuertu Intercontinental de Querétaro]]|| {{Bandera|MEX}} [[Aeroméxico Connect]] (empecipia'l 17 de setiembre de 2018)<ref name=QRODTW>{{cita web |url=http://enelaire.mx/aeromexico-y-delta-anuncia-ruta-queretaro-detroit/|títulu=Aeroméxico y Delta anuncia ruta Querétaro-Detroit|editorial=EnElAire|fecha=xunetu de 2018|fechaaccesu=25 de xunetu de 2018}}</ref> |- !colspan="5"|[[Caribe]] |- |colspan="5"|{{JAM}} |- |[[Montego Bay]]||[[Aeropuertu Internacional Sir Donald Sangster]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|USA}} [[Spirit Airlines]] (empecipia'l 20 d'avientu de 2018)<ref>http://ir.spirit.com/news-releases/news-release-details/growing-and-growing-more-caribbean-routes-added-spirits-growing</ref> / {{Bandera|USA}} [[Vacation Express]] (empecipia'l 21 de xineru de 2019) |- !colspan="5"|[[América del Sur|Sudamérica]] |- |colspan="5"|{{BRA}} |- |[[São Paulo]]||[[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- !colspan="6"|[[Europa]] |- |colspan="5"|{{GER}} |- |[[Frankfurt del Main]]||[[Aeropuertu de Frankfurt del Main]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|GER}} [[Lufthansa]] |- |colspan="5"|{{FRA}} |- |[[París]]||[[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] / {{Bandera|FRA}} [[Air France]] |- |colspan="5"|{{ISL}} |- |[[Reykiavik]]||[[Aeropuertu Internacional de Keflavík]]||{{Bandera|ISL}} [[WOW air]] |- |colspan="5"|{{NED}} |- |[[Ámsterdam]]||[[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{UK}} |- |[[Londres]]||[[Aeropuertu de Londres-Heathrow]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- !colspan="6"|[[Asia]] |- |colspan="5"|{{CHN}} |- |[[Beixín]]||[[Aeropuertu Internacional de Beixín-Capital]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Shanghai]]||[[Aeropuertu Internacional de Shanghai-Pudong]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{KOR}} |- |[[Seúl]]||[[Aeropuertu Internacional d'Incheon]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{JPN}} |- |[[Nagoya]]||[[Aeropuertu Internacional Chūbu Centrair]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Tokiu]]||[[Aeropuertu Internacional de Narita]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{JOR}} |- |[[Amán]]||[[Aeropuertu Internacional Reina Alia]]||{{Bandera|JOR}} [[Royal Jordanian]] |- |} === Destinos Estacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="850" align=center !rowspan="1"|Ciudaes per países||rowspan="1"|Nome del Aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- |colspan="5"|{{GER}} |- |[[Munich]]||[[Aeropuertu Internacional de Munich]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{BAH}} |- |[[Freeport]]||[[Aeropuertu Internacional de Grand Bahama]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Nasáu]]||[[Aeropuertu Internacional Lynden Pindling]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{CAN}} |- |[[Montreal]]||[[Aeropuertu Internacional Pierre Elliott Trudeau]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Toronto]]||[[Aeropuertu Internacional de Toronto-Pearson]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Vancouver]]||[[Aeropuertu Internacional de Vancouver]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{USA}} |- |[[Fort Myers (Florida)|Fort Myers]]||[[Aeropuertu de Fort Myers]]||{{Bandera|USA}} [[AirTran Airways]] |- |[[Jackson Hole]]||[[Aeropuertu de Jackson Hole]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Nueva Orleans]]||[[Aeropuertu Internacional Louis Armstrong]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Oakland]]||[[Aeropuertu Internacional d'Oakland]]||{{Bandera|USA}} [[Spirit Airlines]] |- |[[Portland]]||[[Aeropuertu Internacional de Portland]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Sarasota]]||[[Aeropuertu de Sarasota]]||{{Bandera|USA}} [[AirTran Airways]] / {{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Springfield (Missouri)|Springfield]]||[[Aeropuertu de Springfield-Branson National]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Connection]] |- |[[West Palm Beach]]||[[Aeropuertu Internacional de Palm Beach]]||{{Bandera|USA}} [[Spirit Airlines]] |- |colspan="5"|{{CYM}} |- |[[George Town (Islles Caimán)|George Town]]||[[Aeropuertu Internacional Owen Roberts]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{ITA}} |- |[[Roma]]||[[Aeropuertu de Roma-Fiumicino]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{MEX}} |- |[[Cozumel]]||[[Aeropuertu Internacional de Cozumel]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Ixtapa Zihuatanejo]]||[[Aeropuertu Internacional de Ixtapa-Zihuatanejo]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Mazatlán]]||[[Aeropuertu Internacional General Rafael Buelna]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |[[Puerto Vallarta]]||[[Aeropuertu Internacional de Puerto Vallarta]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |colspan="5"|{{DOM}} |- |[[Punta Cana]]||[[Aeropuertu Internacional de Punta Cana]]||{{Bandera|USA}} [[Delta Air Lines]] |- |} == Aparcamientu y tresporte terrestre == La estructura d'aparcamientu de la terminal McNamara ye una instalación de 10 niveles construyida nun área de trenta y seis [[hectárea|hectárees]], que foi inaugurada en febreru de 2002. Ye una de les estructures d'aparcamientu más grandes del mundu. Inclúi un centru de tresporte terrestre, una ponte pa peatones, dos centros de rexistru d'equipaxe, cintes tresportadores, y pontes pa la transportación del equipaxe, seis baños, tres oficines pa oficiales del aparcamientu, y dos subestaciones llétriques. La estructura en sí puede aparcar 11.489 automóviles en siete grupos d'usuarios. L'aparcamientu pa la terminal Norte ye ufiertáu nun aparcamientu conocíu como ''The Big Blue Deck''.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/parking/rates.asp|títulu=Metro Airport Parking Information|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212230124/http://metroairport.com/parking/rates.asp|fechaarchivu=12 de febreru de 2009}}</ref> Esisten dos llotes p'aparcar al campu adicionales, llamaos "mariellu" y "coloráu", los que sirven en casos de llena d'aparcamientos. El diariu "Detroit Free Press" fixo notar el día 9 d'ochobre de 2008 qu'unu d'estos dos llotes (ensin especificar cuál) sería cerráu nun futuru cercanu por cuenta de cortes nel presupuestu del aeropuertu. Cuatro zones d'aparcamientu adicionales privaos, tán allugaos fora de los terrenes del aeropuertu (Airlines Parking, Park 'N' Go, Qwik Park, U.S. Park). L'aeropuertu ye accesible dende la Interestatal 94, y ye la entrada más cercana a les Terminales Berry y Smith, y dende la Interestatal 275 vía Eureka Road, que ye la más cercana a la terminal McNamara. La entrada por John D. Dingell Drive ye una [[Vía espresa|vía rápida]] que cuerre dende la Interestatal 94 hasta Eureka Road. Esta vía rápida foi construyida en 1999 pa tener un accesu a la terminal McNamara. Munchos otros caminos y carreteres llocales (Goddard Road, Northline Road, Ecorse Road, Middlebelt Road, Merriman Road y Wick Road) tamién tienen accesu al aeropuertu y les sos propiedaes circundantes.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/maps/drivingmap.asp|títulu=Metro Airport Driving Accessibility|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090217213117/http://metroairport.com/maps/drivingmap.asp|fechaarchivu=17 de febreru de 2009}}</ref> Cinco compañíes distintos de renta d'automóviles dan-y serviciu al aeropuertu (Alamo Rent A Car, Avis Rent a Car System, Dollar-Thrifty Automotive Group, Enterprise Rent-A-Car y The Hertz Corporation). El serviciu de [[taxi]]s ye aprovíu por ''Metro Airport Taxi'', ente que'l serviciu de limosinas y vehículos de luxu ye provistu por ''Checker Sedan''.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/transportation/|títulu=Información sobre'l tresporte nel Aeropuertu Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090218122719/http://www.metroairport.com/transportation/|fechaarchivu=18 de febreru de 2009}}</ref> L'Autoridá Periurbana pal Tresporte Rexonal<ref>{{cita web |url=http://www.smartbus.org/|títulu=Smart Bus Routes en Detroit Metro|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> aprove les rutes d'autobuses 125 (Fort Street - Detroit) y 280 (Middlebelt Road), un autobús per hora, que coneuta l'aeropuertu col restu del área metropolitana de Detroit. Trayectos curtios de ''Terminal a Terminal'' aproven de tresporte gratuitu ente la Terminales McNamara y Norte. La compañía ''Robert Q. Airbus'' tamién tien serviciu a puntos relativamente curtios de manera independiente, y la mayoría de los hoteles alcontraos dientro del perímetru del aeropuertu aproven d'estos servicios tamién. La compañía Michigan Flyer aprove de servicios d'autobuses ente l'aeropuertu y [[Ann Arbor]], [[East Lansing]] y [[Jackson, Michigan|Jackson]] ocho veces al día.<ref>{{cita web |url=http://www.michiganflyer.com/schedules.htm#newsched|títulu=Michigan Flyer Bus Schedule|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071016035659/http://www.michiganflyer.com/schedules.htm#newsched|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2007}}</ref> == Rutes internacionales con más tráficu de pasaxeros == {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; width:align=;" |+ '''Rutes internacionales con más tráficu de y escontra Detroit (2015) |- ! Ranking ! Aeropuertu !Pasaxeros ! Variación Añal ! Aereollinia |- | 1 | {{Bandera|NED}} [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|Ámsterdam, Países Baxos]] | 581,720 | {{decrease}} 3.8% | Delta |- | 2 | {{Bandera|FRA}} [[Aeropuertu Internacional de París-Charles de Gaulle|París–Charles de Gaulle, Francia]] | 342,283 | {{increase}} 10.3% | Air France, Delta |- | 3 | {{Bandera|GER}} [[Aeropuertu Internacional de Frankfurt|Frankfurt, Alemaña]] | 280,153 | {{decrease}} 4.3% | Delta, Lufthansa |- | 4 | {{Bandera|CAN}} [[Aeropuertu Internacional de Toronto-Pearson|Toronto–Pearson, Canada]] | 246,953 | {{increase}} 4.7% | Air Canada, Delta |- | 5 | {{Bandera|KOR}} [[Aeropuertu Internacional d'Incheon|Seúl–Incheon, Corea del Sur]] | 224,781 | {{decrease}} 2.1% | Delta |- | 6 | {{Bandera|CHN}} [[Aeropuertu Internacional de Shanghai Pudong|Shanghai–Pudong, China]] | 205,103 | {{increase}} 23.9% | Delta |- | 7 | {{Bandera|CAN}} [[Aeropuertu Internacional Pierre Elliott Trudeau|Montréal–Trudeau, Canada]] | 200,400 | {{increase}} 22.7% | Delta |- | 8 | {{Bandera|JPN}} [[Aeropuertu Internacional de Narita|Tokiu–Narita, Xapón]] | 197,070 | {{increase}} 22.7% | Delta |- | 9 | {{Bandera|UK}} [[Aeropuertu Internacional de Londres-Heathrow|Londres–Heathrow, Reinu Xuníu]] | 185,147 | {{increase}} 2.5% | Delta, Virgin Atlantic<!-- DO NOT REMOVE VIRGIN ATLANTIC UNTIL STATISTICS NO LONGER COVER MARCH 2017. --> |- | 10 | {{Bandera|MEX}} [[Aeropuertu Internacional de Cancún|Cancún, Mexico]] | 181,338 | {{decrease}} 0.3% | Delta, Icelandair, Spirit |- | 11 | {{Bandera|CHN}} [[Aeropuertu Internacional de Beixín-Capital|Beixín–Capital, China]] | 132,795 | {{decrease}} 11.2% | Delta |- | 12 | {{Bandera|BRA}} [[Aeropuertu Internacional Guarulhos|São Paulo–Guarulhos, Brasil]] | 92,635 | {{decrease}} 20.8% | Delta |- | 13 | {{Bandera|MEX}} [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Mexico|Ciudá de Mexico, Mexico]] | 80,207 | {{increase}} 0.4% | Delta |- | 14 | {{Bandera|ITA}} [[Aeropuertu de Roma-Fiumicino|Rome–Fiumicino, Italia]] | 79,032 | {{increase}} 32.8% | Delta |- | 15 | {{Bandera|JPN}} [[Aeropuertu Internacional Chūbu Centrair|Nagoya, Xapón]] | 75,969 | {{decrease}} 62.1% | Delta |- | 16 | {{Bandera|JOR}} [[Aeropuertu Internacional de la Reina Alia|Amman–Reina Alia, Xordania]] | 28,157 | {{increase}} 4.2% | Royal Jordanian |- | 17 | {{Bandera|MEX}} [[Aeropuertu Internacional de Monterrey|Monterrey, Mexico]] | 26,145 | {{increase}} 5.6% | Delta |- | 18 | {{Bandera|CAN}} [[Aeropuertu Internacional de Ottawa|Ottawa, Canada]] | 23,252 | {{increase}} 0.6% | Delta |} == Premios == L'Aeropuertu Internacional de Detroit recibió, nos últimos años distintos reconocencies, gracies al so usu y serviciu. En 2007, [[J.D. Power and Associates]] clasificó al Aeropuertu Metro nel númberu 2 polo xeneral por prestu del veceru ente los aeropuertos más grandes d'Estaos Xuníos en 2007, l'añu anterior foi'l númberu 4.<ref>{{cita publicación|url=http://www.freep.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070522%2FBUSINESS05%2F70522023|títulu=Aeropuertu Metro de Detroit # 2 nel ranting de prestu del veceru de JD Power|editorial=Detroit Free Press|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929102046/http://www.freep.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070522%2FBUSINESS05%2F70522023|fechaarchivu=29 de setiembre de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929102046/http://www.freep.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070522%2FBUSINESS05%2F70522023|archivedate=2007-09-29}}</ref> [[Airports Council International]] (ACI) allugó al Aeropuertu Metro como'l séptimu meyor aeropuertu en Norteamérica en 2007. ACI tamién lo nomó como'l tercer meyor aeropuertu con arribaciones d'ente 25 y 40 millones de pasaxeros en 2007.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/uploads/docs/NR_2007_ASQ_Awards.pdf|títulu=Aeropuertu Metro #5 na clasificación d'aeropuertos destacaos de ACI|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160346/http://www.metroairport.com/uploads/docs/NR_2007_ASQ_Awards.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> En 2007, [[Airports Council International]] (ACI) allugó al Aeropuertu Metro como'l tercer meyor aeropuertu en Norteamérica, xunto col aeropuertu d'[[Ottawa]], Canadá en 2006. ACI tamién lo nomó como'l tercer meyor aeropuertu con arribaciones d'ente 25 y 40 millones de pasaxeros en 2006.<ref>{{cita web |url=http://www.metroairport.com/uploads/docs/ASQ_awards_2007.pdf|títulu=Aeropuertu Metro de Detroit #3 na clasificación d'aeropuertos destacaos de ACI|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090227160348/http://www.metroairport.com/uploads/docs/ASQ_awards_2007.pdf|fechaarchivu=27 de febreru de 2009}}</ref> == Accidentes ya incidentes == * El 16 d'agostu de 1987, un [[McDonnell Douglas MD-82]] operáu como'l [[Vuelu 255 de Northwest Airlines]],<ref>{{cita web |títulu=Descripción del accidente del vuelu 255 de Northwest Airlines |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19870816-2|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> en ruta escontra [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]], [[Arizona]] y [[Santa Ana (California)|Santa Ana]], [[California]], estrellar al desapegar de la Pista 3 Centru del aeropuertu, que mide 2.590m (8.500 pies) (agora Pista 3L). Namái sobrevivió una neña de nome Cecelia Cichan, quien perdió a dambos padres y a un hermanu nel accidente. La [[National Transportation Safety Board|NTSB]] determinó que l'accidente foi'l resultáu d'una falla per parte de la tripulación al nun esplegar los [[Dispositivu hipersustentador#flaps|flaps]] antes de desapegar, resultando na falta de la fuercia ascensional necesaria. L'aeronave estrellar nuna ponte elevada sobre la [[Interestatal 94]], al nordeste del final de la pista de despegue, * El 3 d'avientu de 1990, un avión de tipu [[McDonnell Douglas DC-9|McDonnell Douglas DC-9-14]] operáu como'l Vuelu 1482 de Northwest Airlines, en ruta escontra [[Pittsburgh]],<ref>{{cita web |títulu=Descripción del accidente del vuelu 1482 de Northwest Airlines|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19901203-1|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> topetó con un [[Boeing 727|Boeing 727-200 Adv.]] operáu como'l Vuelu 299 de Northwest Airlines<ref>{{cita web |títulu=Descripción del accidente vuelo 299 de Northwest Airlines|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19901203-2|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> (este en ruta escontra [[Memphis, Tennessee]]), na Pista 03C. Morrieron siete pasaxeros y un asistente de vuelu del Vuelu 1482. La causa del accidente foi clasificada como "error del pilotu". * El 9 de xineru de 1997, una aeronave d'[[Embraer EMB 120 Brasilia]] operada como'l [[Vuelu 3272 de Comair]] estrellar de ñariz a 18 milles (28,9 km) del aeropuertu al averase a Detroit. Los 26 pasaxeros y los 3 miembros de la tripulación morrieron. La causa oficial probable del accidente foi la "falla de la [[Alministración Federal d'Aviación|FAA]] n'establecer un estándar fayadizu de certificación d'aeronaves pa vuelos en condiciones de nevada, la falla de la FAA na implementación per parte de los tresportistes aéreos con base n'Estaos Xuníos en garantizar un procedimientu aprobáu pola FAA/CTA pa la operación del sistema de descongelamiento del avión accidentáu, y la falla de la FAA en riquir l'establecimientu de velocidaes de vuelu mínimes fayadices pa condiciones de nevada."<ref>{{cita web |títulu=Descripción del accidente del vuelu 3272 de Comair|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19970109-0|idioma=inglés|fechaaccesu=15 de febreru de 2009}}</ref> * El 25 d'avientu de 2009, un home de nacionalidá [[nixeria]]na encendió un artefautu esplosivu (antes d'aterrizar en Detroit) nel [[Vuelu 253 de Northwest Airlines]], un [[Airbus A330]] en ruta del [[Aeropuertu d'Ámsterdam-Schiphol|aeropuertu d'Ámsterdam]] escontra l'aeropuertu de Detroit. L'artefautu nun españó y el sospechosu sufrió quemadures na parte baxa del cuerpu, según otros trés pasaxeros sufrieron mancaes menores. La Casa Blanca consideró a esti incidente como un ataque terrorista.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/34592031/ns/us_news-crime_and_courts Officials: Possible terror attack on Northwest jet]</ref> == Aeropuertos cercanos<ref>{{cita web |url=https://www.aeropuertos.net/aeropuerto-internacional-de-detroit/|títulu=Aeropuertu Internacional de Detroit (DTW)|mes=mayu |añu=2017 |fechaaccesu=18 de mayu de 2017 |formatu= }}</ref> == * Aeropuertu de Windsor (33km) * [[Aeropuertu Express de Toledo]] (79km) * [[Aeropuertu Internacional Bishop]] (89km) * [[Aeropuertu Internacional Lansing Capital City]] (119km) * Aeropuertu de Sarnia (121km) == Ver tamién == * [[Aeropuertos del mundu]] * [[Aeropuertos de los Estaos Xuníos|Aeropuertos d'Estaos Xuníos]] * [[Aeropuertos más importantes d'Estaos Xuníos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Wikivoyage|Detroit Metropolitan Wayne County Airport}} {{Commonscat}} * [http://www.metroairport.com/ Páxina oficial del aeropuertu DTW] (n'inglés) * [http://www.dot.gov/ Sitiu oficial del Departamentu de Tresportes de los Estaos Xuníos] (n'inglés) * [http://www.faa.gov/ Alministración Federal d'Aviación de los EE.XX.] (n'inglés) * [https://aeronav.faa.gov/d-tpp/1810/00119AD.PDF Diagrama del aeropuertu de la FAA] ([[PDF]]), n'efeutu el [[13 de setiembre]] de [[2018]] * {{FAA-procedures|DTW}} * {{WAD|KDTW}} * {{NWS-actual|KDTW}} * {{FR|KDTW}} * {{AirNav|KDTW}} * {{GCM|KDTW}} * {{ASN|DTW}} * {{US-airport|DTW}} {{Tradubot|Aeropuerto Internacional de Detroit}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos internacionales d'Estaos Xuníos|Detroit]] [[Categoría:Edificios de Michigan]] 0igq7yd7l0dw277t5cukfdeni5xxoqj Adolfo Rodríguez Saá 0 155380 4499517 4363921 2026-06-09T13:19:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499517 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adolfo Rodríguez Saá''' {{nym}} ye un [[abogáu]] y [[políticu]] [[Arxentina|arxentín]] que foi proclamáu [[Presidente interín]] d'[[Arxentina]] pola [[Congresu de la Nación Arxentina#Asamblea Llexislativa|Asamblea Llexislativa]], el [[23 d'avientu]] de [[2001]], exerciéndolo mientres ocho díes, hasta'l so arrenunciu asocedíu'l [[30 d'avientu]] d'esi mesmu añu. Con anterioridá fuera escoyíu cinco veces consecutives como [[Gobernadores de San Luis|gobernador de San Luis]], cargu qu'exerció ente 1983 y 2001. Con posterioridá foi [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|diputáu nacional]] (2003 - 2005) y [[Cámara de Senadores de la Nación Arxentina|senador nacional]] (2005-2011), siendo reelixíu nesti últimu cargu pa los periodos 2011-2017 y 2017-2023. A fines del añu 2006, el Senáu de la Nación Arxentina designar como [[Parllamentu del Mercosur|parllamentariu del Mercosur]], pa ocupar una de les trés banques que-y correspuende a la República Arxentina. == Biografía == Adolfo Rodríguez Saá nació na ciudá de [[ciudá de San Luis (Arxentina)|San&nbsp;Luis]], capital de la [[provincia de San Luis (Arxentina)|provincia del mesmu nome]], el [[25 de xunetu]] de [[1947]], nel senu d'una de les families más representatives de la provincia de San Luis, descendiente del revolucionariu federal [[Juan Saá]] (protagonista de la [[batalla de Pavón]] de 1861) y de [[Carlos Juan Rodríguez]] (históricu collaborador de Saá que sería gobernador de San Luis y, en repitíes ocasiones, senador de la Nación, teniendo una destacada actuación política pa la so provincia). Rodríguez Saá cursó estudios na Escuela Normal Cimeru “Coronel [[Juan Pascual Pringles]]”, dependiente de la [[Universidá Nacional de Cuyo]], egresando col títulu de maestru cimeru y bachiller. Ye abogáu egresado nel añu [[1971]] de la Facultá de Derechu y Ciencies Sociales de la [[Universidá de Buenos Aires]]. === Gobernador de San Luis === Participó na actividá política puntana dende bien nueva, desempeñándose como Apoderáu Llegal del [[Partíu Xusticialista]] dende [[1971]]. En mayu de [[1973]], asumió como Diputáu Provincial mientres el gobiernu d'[[Elías Adre]], con quien andaba a la tema internamente pol lideralgu del PX provincial. Convertir en Presidente del Bloque del FREJULI. Sicasí, foi cesáu nes sos funciones tres el [[Procesu de Reorganización Nacional|golpe d'Estáu de marzu de 1976]]. Tres la torna de la democracia, consagróse como Gobernador de [[Provincia de San Luis|San Luis]] col 40,48&nbsp;% de los votos contra un 37,27&nbsp;% de la O.C.R., magar que'l candidatu presidencial radical [[Raúl Alfonsín]] trunfara nes eleiciones del distritu por 7.300 votos de diferencia. El [[30 de marzu]] de [[1987]] foi distinguíu como “Gobernador del Añu” pol Comité de Distinciones Internacionales de la Organización Mundial de les Naciones, premiu compartíu col Gobernador de [[provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Eduardo Angeloz]]. Nos comicios de [[1987]], volvió ganar el peronismu siendo reelecto Adolfo Rodríguez Saa col 52,12&nbsp;% y l'O.C.R. baxó al 32,86&nbsp;%; el Frente Renovador foi la tercer fuercia col 7,23&nbsp;% y l'Alianza UCeDé llogró'l 6,80&nbsp;%. En [[1991]], ganó'l P.J. col 50,57&nbsp;%, el segundu llugar foi de la O.C.R. col 38,11&nbsp;% y el terceru del Frente Políticu y Social, col 5,94&nbsp;%. Lo mesmo asocedió en [[1995]], cuando'l P.J. llogró'l trunfu col 71,47&nbsp;%, la O.C.R. de segundes, el 16,82&nbsp;% y, el FREPASO, el 10,75&nbsp;%. En [[1999]], el P.J. llogra un folgosu trunfu sobre l'Alianza, axuntando'l 54,9&nbsp;%, contra'l 44,5&nbsp;%. El Centru d'Estudios y Documentación de Barcelona concluyó nuna cobertoria realiza'l 30 de xineru de 2010:<ref name="Centru d'Estudios y Documentación de Barcelona">[http://www.cidob.org/es/documentacio/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/argentina/adolfo_rodriguez_saa Centro d'Estudios y Documentación de Barcelona]</ref> {{cita|Los analistes económicos coinciden en destacar la so habilidá p'atraer col sacalliñu de les vacaciones fiscales un considerable capital alóctono, según subvenciones federales. Toos estos ingresos invertir en texíu industrial, obres públiques, servicios sociales y recursos turísticos, creando riqueza y bienestar cuando tol país taba en recesión. Anque una provincia periférica qu'apurre un mínimu porcentaxe al productu nacional, San Luis rexistró nesti periodu unos índices d'emplegu, escolaridá, ingresu per habitante y seguridá ciudadana percima de la media nacional. Rodríguez Saá destacó pola so xestión eficiente, de suerte qu'en 1984 la tesorería provincial xuagó tol so déficit y en 1992 empezó a tener superávit.}} En 1995 convertir en vicepresidente del Conseyu Nacional Xusticialista. Coles mesmes, impulsó'l denomináu [[Frente Federal Solidariu]] (FFS) de gobernadores xusticialistes pa reafitar los intereses de les once provincies chiques ante los trés grandes, estes son, Buenos Aires, Córdoba y Santa Fe (a les que depués se sumaron Santa Cruz y La Pampa).<ref name="Centru d'Estudios y Documentación de Barcelona"/> Foi presidente del Conseyu Federal d'Inversiones dende'l [[19 de setiembre]] de [[2001]] hasta'l [[22 d'avientu]] de [[2001]]. === Presidente de la Nación === [[Ficheru:Asunción Rodríguez Saá.jpg|thumb|200px|Rodríguez Saá cola banda presidencial nel Salón Blanco de la [[Casa Rosada]].]] Escontra la metá del so quintu mandatu como gobernador provincial, mientres la [[Crisis d'avientu de 2001 n'Arxentina]], l'[[Congresu de la Nación Arxentina|Asamblea llexislativa]] convocada pol Senador [[Ramón Puerta]] (n'exerciciu del Poder Executivu) escoyer [[Presidente de la Nación Arxentina|Presidente de la Nación]] pa un periodu de 90 díes, en convocando a eleiciones presidenciales por aciu el revesosu sistema de [[llei de lemas]]. La primer maxistratura del país había quedáu vacante tres los arrenuncios del vicepresidente [[Carlos "Chacho" Álvarez|Carlos ''Chacho'' Álvarez]] y del presidente [[Fernando de la Rúa]]. La presidencia de Rodríguez Saa duró namái siete díes. Mientres esi periodu proclamó la suspensión de pagos de la delda esterna colos acreedores privaos, lo cual nunca llegó a concretar. Darréu, anunció la entrada en circulación d'una nueva moneda non convertible, llamada «arxentín» —que nunca vio la lluz—, cola cual financiaría planes de vivienda y daría más de 100&nbsp;000&nbsp;subsidios, según un aumentu a xubilaos y estatales. Pola so negociación llogró reunificar a la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]], lo cual valió-y el respaldu de los xefes sindicales, pero non el de la UIA (Unión Industrial Arxentina) nin el d'un importante sector del Partíu Xusticialista, disconformes cola decisión del mandatariu de devaluar la moneda de manera gradual, y non&nbsp;inmediata ―como proponíen los industriales y el Grupu Clarín―.<ref name="Diariu Perfil">{{Cita web |url=http://www.perfil.com/contenidos/2007/07/15/noticia_0019.html |títulu=Diariu Perfil |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304195047/http://www.perfil.com/contenidos/2007/07/15/noticia_0019.html |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Nomó al senador [[Jorge Capitanich]] como ministru d'Infraestructura y Vivienda ya interín d'Economía, de Desarrollu Social y Mediu Ambiente, de Salú, de Trabayu, Emplegu y Formación de Recursos Humanos y de Seguridá Social;<ref>[https://web.archive.org/web/20070204160927/http://capitanich.senado.gov.ar/web/senador/biografia.php?id_sena=285&iOrden=0&iSen=ASC Currículum vítae de Jorge Capitanich], publicáu nel sitiu web del Senáu de la Nación Arxentina (Buenos Aires).</ref> y como presidente del [[Bancu de la Nación Arxentina]] a David Expósito, un economista y periodista que tomó notoriedá nesos díes al ser quitáu del so cargu poles sos declaraciones<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/362585 |títulu=La Nación - 28/12/2001 - El Presidente pidió-y l'arrenunciu a Expósito |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190925061914/https://www.lanacion.com.ar/politica/el-presidente-le-pidio-la-renuncia-a-exposito-nid362585 |fechaarchivu=2019-09-25 }}</ref> sobre la nueva moneda, l'arxentín». [[Ficheru:Despacho Presidencial argentino 2.JPG|miniatura|Espacho presidencial, na Casa Rosada.]] Na selmana de Navidá de 2001 fíxose fuerte'l rumor de que Rodríguez Saá pretendía permanecer nel gobiernu hasta completar el mandatu de Fernando de la Rúa (avientu de 2003), lo cual quitó-y definitivamente'l respaldu de dellos gobernadores peronistes que teníen aspiraciones presidenciales (ente ellos [[José Manuel de la Sota]] de [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Carlos Ruckauf]] de [[Provincia de Buenos Aires|Buenos Aires]] y [[Néstor Kirchner]] de [[Provincia de Santa Cruz (Arxentina)|Santa Cruz]]). A les crítiques sumáronse los senadores [[Eduardo Duhalde|Duhalde]] y [[Jorge Capitanich|Capitanich]], del [[Xusticialismu|Partíu Xusticialista]]. Restáu'l respaldu pola interna partidaria,<ref name="Diariu Perfil"/> quien tenía d'asocedelo como presidente provisional ([[Ramón Puerta]], el mesmu que solo unos díes antes asocediera a [[Fernando de la Rúa|De la Rúa]]), arrenunció al so cargu primero que Rodríguez Saá fixera pública'l so arrenunciu, la que llegó unes hores dempués del anunciu de Puerta. La socesión recayó nel presidente de la Cámara de Diputaos, el duhaldista bonaerense [[Eduardo Camaño]]. Este, d'alcuerdu a la Llei 20.972, convocó a l'[[Asamblea Llexislativa (Arxentina)|Asamblea llexislativa]], y llevó a cabu la transición d'un par de díes necesaria por que se produxeren los alcuerdos que llevaron a la presidencia a [[Eduardo Duhalde]]. A empiezos del añu 2002 con un país sopelexáu, Adolfo Rodríguez Saá, col argumentu de «dexar d'arreglar el déficit de la Nación», trabayó la idea de convertir a San Luis nun territoriu institucionalmente independiente de l'Arxentina. Voceros cercanos al exmandatario sostuvieron que San Luis nun tien por qué «pagar la fiesta del Estáu nacional ineficiente» y que ye la única provincia que «puede exhibir déficit cero, superávit fiscal, un plan de crecedera económica, ensin deldes y cola calificación máxima que da'l Bancu Mundial (AAA)».<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2002/01/27/p-01501.htm Artículu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221025754/http://edant.clarin.com/diario/2002/01/27/p-01501.htm |date=2016-12-21 }} del 27 de xineru de 2002 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).</ref> Adolfo Rodríguez Saá lideraba les encuestes pa les eleiciones presidenciales del añu 2003,<ref>[http://www.lanacion.com.ar/436213-crez-el votu bronca-y-cai-rodriguez-saa Diariu La Nación]</ref><ref>[http://www.emol.com/noticias/internacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=92931 Emol]</ref> pero tres la so pública disputa col [[grupu Clarín]] quien clamaba por llicuar la so delda,<ref>{{cita web |url=http://www.impulsobaires.com.ar/nota.php?id=46395 |títulu=Impulso Baires |fechaaccesu=27 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308143340/http://www.impulsobaires.com.ar/nota.php?id=46395 |fechaarchivu=8 de marzu de 2012 }}</ref><ref>[http://artepolitica.com/articulos/el-gran-blog-arxentín/ Arte Político]</ref> los titulares en contra del puntano fueron cuasi diarios hasta la fecha de los comicios,<ref>Mochkofsky, Graciela: ''Pecáu orixinal'', cit., t. II, § 14, páxs. 112.</ref> onde Adolfo Rodríguez Saá llogró'l 14,3&nbsp;% de los votos, resultando ganador Carlos Saúl Menem, con Néstor Carlos Kirchner en segundu llugar. El senador, que foi presidente, aseguró que'l multimedios de [[Héctor Magnetto]] fixo un fuerte lobby por que se llevara a cabu la denominada «pesificación asimétrica» ―que dempués fixo Duhalde― para llicuar les deldes que'l multimedios tenía.<ref>[http://www.infonews.com/nota/156780/un-ex-presidente-denuncio-que-clarin-primir pa-devaluar «Un ex-presidente denunció que Clarín primir pa devaluar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531212218/https://www.infonews.com/nota/156780/un-ex-presidente-denuncio-que-clarin-primir |date=2025-05-31 }}, artículu publicáu nel diariu ''Infonews'' (Buenos Aires).</ref> cuntó que'l multimedios primir por que nacionalizara la delda de sectores privaos. Cuestionando'l rol del [[Grupu Clarín]] naquel momentu como punta de llanza de los sectores empresarios que primieron por que les sos deldes en dólares fueren pesificadas y la diferencia enxaretada al Estáu arxentín. Almitiendo que «Dende'l Grupu Clarín fueron el creadores del golpismu democráticu», ante les cámares de la canal&nbsp;C5N.<ref>{{Cita web |url=http://www.parlamentario.com/noticia-74454.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200121162130/http://www.parlamentario.com/noticia-74454.html |fechaarchivu=2020-01-21 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://diariojunio.com.ar/noticia.php?noticia=62886 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200121162130/http://diariojunio.com.ar/noticia.php?noticia=62886 |fechaarchivu=2020-01-21 }}</ref> Jorge Rendo, xefe de Rellaciones Esternes del multimedios, quería convencer al presidente de non [[devaluación|devaluar]] el [[pesu (moneda d'Arxentina)|pesu]] una y bones el diariu ''[[diariu Clarín (Buenos Aires)|Clarín]]'' tenía por contratu una delda de 940&nbsp;millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] que tenía de pagar naquella moneda: si devaluábase, la so delda multiplicar pola cantidá en que quedara afitáu'l [[tipu de cambéu]]. Una selmana dempués de ser designáu pola [[Acefalía presidencial n'Arxentina|asamblea llexislativa]], Rodríguez Saá arrenunció.<ref name="mochkofskypp137y138">Graciela Mochkofsky: ''Pecáu orixinal'', cit., t. II, § 9, páxs. 137 y 138.</ref> === Gabinete === {| {{tablaguapa}} style="float: auto; font-size:100%; width:900px;" ! colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Ficheru:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div>Xefatura de Gabinete y Ministerios del Gobiernu de<br>Adolfo Rodríguez Saá |- !Cartera !Titular !Periodu |- |[[Xefatura de Gabinete de Ministros (Arxentina)|Xefatura de Gabinete de Ministros]] | [[Jorge Obeid]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu del Interior, Obres Públiques y Vivienda (Arxentina)|Ministeriu del Interior]] | [[Rodolfo Gabrielli]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (Arxentina)|Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu]] | [[José María Vernet]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|Ministeriu de Defensa]] | [[José María Vernet]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social d'Arxentina|Ministeriu de Trabayu]] | [[Oraldo Britos]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- ! colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Ficheru:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div>Secretaríes d'Estáu del Gobiernu de<br>Adolfo Rodríguez Saá |- !Cartera !Titular !Periodu |- | [[Secretaría Xeneral de la Presidencia|Secretaría Xeneral]] | [[Luis Lusquiños]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Secretaría Llegal y Téunica]] | [[Guillermo L'Huiller]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Secretaría d'Intelixencia]] | [[Carlos Sergnese]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[SEDRONAR]] | [[Lorenzo Cortese]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu de Facienda y Finances Públiques (Arxentina)|Secretaría de Facienda, Finances ya Ingresos Públicos]] | [[Rodolfo Frigeri]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |- | [[Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos (Arxentina)|Secretaría de Xusticia y Asuntos Llexislativos]] | [[Alberto Zuppi]] | [[23 d'avientu]] de [[2001]] - [[30 d'avientu]] de [[2001]] |} === Diputáu y senador nacional per San Luis === En 2003, ye escoyíu [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Diputáu Nacional]] pola Provincia de [[Provincia de San Luis|San Luis]], representando al frente Movimientu Popular. En [[2005]] foi escoyíu [[Cámara de Senadores de la Nación Arxentina|Senador]] pola so provincia, llogrando'l primer llugar col 62,88% de los votos. Como Senador Nacional impulsó distintes iniciatives pa terminar colos llamaos superpoderes y l'avezada delegación llexislativa en manes del Poder Executivu. Coles mesmes, presentó diversos proyeutos pa la implementación de polítiques públiques pal desarrollu humano y granible, como planes d'inclusión social, dixital y de fomentu a la ganadería bovina. De la mesma, destácase la convocatoria pa la formulación d'una nueva llei de coparticipación federal, na cual fíxose incapìe a la correuta distribución a les provincies de los ATN, la coparticipación del impuestu a los creitos y débedes bancaries (conocíu como «impuestu al cheque») y la plena reconocencia de l'autonomía consagrada na Constitución Nacional a la Ciudá de Buenos Aires. === Parllamentariu del Mercosur === A fines del añu 2006, el Senáu de la Nación designa al Dr. Rodríguez Saá como miembru del Parllamentu del Mercosur, pa ocupar una de les banques que-y correspuenden a la República Arxentina en dichu organismu. Nesi ámbitu la delegación arxentina designar nel añu 2008 como unu de los trés integrantes de la Delegación Esterna ante l'Asamblea Parllamentaria Euru Llatinoamericana (EuroLat). Nel añu 2009 representó al Parllamentu del Mercosur nel Cume de Cambéu Climáticu (COP 15), que se llevó a cabu en Copenḥague, [[Dinamarca]].<ref>http://agenciasanluis.com/notes/2016/08/19/adolfo-rodriguez-saa-esti proyeutu-ye-un exemplu-ecologico-pa-tou-el-pais/</ref> El so más importante contribución foi'l so proyeutu de creación de la Corte de Xusticia del Mercosur. L'aceptación pol Parllamentu de la necesidá del establecimientu de la Corte viose reflexada nel Alcuerdu Políticu pal Afitamientu del Parllamentu del Mercosur, aprobáu n'Asunción el 29 d'abril de 2009, ratificáu polos Ministros de Rellaciones Esteriores de los cuatro Estaos qu'integren el bloque, n'ochobre de 2010. === Candidatures === Nes eleiciones presidenciales [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2003|2003]] y [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2015|2015]] presentóse como candidatu a Presidente de la Nación. En 2003 foi candidatu del Frente Movimientu Popular Unión y Llibertá acompañáu na formúla pol ex Intendente de [[Partíu de San Isidro|San Isidro]], [[Melchor Posse]], quedando cuartu col 14.11% de los votos, ganando na rexón de [[Cuyo]]. En 2015 foi candidatu pol frente [[Compromisu Federal]], llevando como candidata a Vicepresidenta a la Senadora Nacional por [[Provincia de San Luis|San Luis]], [[Liliana Negre d'Alonso]]. Superó les [[Eleiciones primaries n'Arxentina|Eleiciones primaries (PASU)]] col 2.09% y nes eleiciones xenerales quedó sestu y postreru col 1.64%, solo ganando na so provincia. En 2011 foi pre-candidatu a gobernador por [[Compromisu Federal]] de la [[provincia de Buenos Aires]], pero'l [[9 d'agostu]] de [[2011]] la Xunta Eleutoral de la provincia de Buenos Aires resolvió escluyilo de les eleiciones, argumentando que la so candidatura recibiera impugnaciones arriendes de que tamién se presenta como candidatu a senador de [[Provincia de San Luis|San Luis]] pa buscar la reeleición na banca de la cámara alta. Per otru llau, nun cumplía lo previsto pol artículu 121 de la Constitución provincial de Buenos Aires, qu'esixe una acreditación de cinco años de residencia nel distritu bonaerense si nun ye nativu d'ella.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1396461-adolfo-rodriguez-saa-non-podra-dir-como-candidatu-a-gobernador-bonaerense |títulu=Adolfo Rodríguez Saá nun va poder dir como candidatu a gobernador bonaerense |obra=La Nación |fecha=9 d'agostu de 2011 }}</ref> Depués d'apelar la sentencia, el xuez federal con competencia eleutoral de la provincia de Buenos Aires, Manuel Blanco consideró que resultaría de cumplimientu imposible» dau «lo avanzao del cronograma eleutoral» (les eleiciones primaries fueron el 14 d'agostu de 2011), polo que la pre-candidatura d'Adolfo Rodríguez Saá fíxose efectiva y participó nes eleiciones primaries.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/599394-Finalmente-la-boleta-de-Adolfo-Rodriguez-Saa-estara-en-el cuartu escuru.html |títulu=Finalmente, la boleta d'Adolfo Rodríguez Saá va tar nel cuartu escuru |fecha=12 d'agostu de 2011 |obra=Infobae }}</ref> Finalmente, el [[21 de setiembre]] y yá superando les eleiciones primaries, la Xunta Eleutoral ratificó la invalidez de la candidatura yá que non pudo acreditase la so residencia en territoriu bonaerense. D'esta manera anque algamó'l 1,5% de los votos nes primaries pa presentase a les eleiciones xenerales, quedó inhabilitáu de faelo.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.elargentino.com/nota-158885-Ratificaron-la-invalidez-de-la-candidatura-de-Adolfo-Rodriguez-Saa.html |títulu=Ratificaron la invalidez de la candidatura de Rodriguez Saá |fecha=21 de setiembre de 2011 |obra=Diariu El Argentino }} |2=http://www.elargentino.com/nota-158885-Ratificaron-la-invalidez-de-la-candidatura-de-Adolfo-Rodriguez-Saa.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Nel añu 2018, votó en contra del proyeutu d'interrupción voluntaria del embaranzu.<ref name=":0">{{Obra citada|títulu=Discursu completu d'ADOLFO RODRIGUEZ SAA. Senáu Arxentina - Llei Albuerto Llegal|apellíos=Aguantando con Aguantadera Tv|url=https://www.youtube.com/watch?v=9HEaaOTX-V4|fechaaccesu=10 d'agostu de 2018|fecha=8 d'agostu de 2018}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [[s:Llei 20.972 Funcionariu que va desempeñar la Presidencia de la Nación en casu de acefalía|Llei 20.972: Funcionariu que va desempeñar la Presidencia de la Nación en casu de acefalía]] * [http://www.senado.gov.ar/senador/senador/365 Datos nel sitiu del Honorable Senáu de la Nación Arxentina] * [http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/argentina/adolfo_rodriguez_saa Biografía por CIDOB] {{NF|1947||Rodriguez Saa, Adolfo}} {{Tradubot|Adolfo Rodríguez Saá}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Arxentina]] [[Categoría:Diputaos y diputaes d'Arxentina]] [[Categoría:Gobernadores de San Luis]] [[Categoría:Peronistes]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Xusticialista]] [[Categoría:Presidentes d'Arxentina]] [[Categoría:Senadores d'Arxentina]] pwcev5fcexd1u50h7lrlsbmx6a6guql Alfredo Palacio 0 155621 4499588 4473123 2026-06-10T07:19:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499588 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Luis Alfredo Palacio González''' {{nym}}, más conocíu como '''Alfredo Palacio''', foi un [[médicu]] y [[políticu]] [[Ecuador|ecuatorianu]], presidente del [[Ecuador]] dende'l {{fecha|20|04|2005}} hasta'l {{fecha|15|01|2007}}. == Biografía == El so padre foi'l conocíu escultor ecuatorianu [[Alfredo Palacio Moreno]], que realizó'l monumentu a la [[Revolución Lliberal]], cola figura d'[[Eloy Alfaro]], ordenáu pol Conceyu de Guayaquil y que, tres un reasentamiento xeométricu, atopar nel redondel que coneuta a la ponte Rafael Mendoza Avilés y l'Avenida Benjamín Rosales Aspiazu de [[Guayaquil]]. La so madre foi Ana María González. Foi miembru de les siguientes organizaciones científiques y médiques: New York Science Academy, Comunidá Científica Ecuatoriana, Sociedá Médicu-Quirúrxica del Guayas, Sociedá Ecuatoriana de Cardioloxía y sociedaes especialistes del Tórax, Pediatría, Radioloxía y Medicina Interna.Estuvo casáu con [[María Beatriz Paret]], con quién tuvo 4 fíos.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/actualidad/vocacion-politica-no-llega-herencia.html |títulu=La vocación política no llega por herencia Este contenido ha sido publicado originalmente por EL COMERCIO. Si vas a hacer uso del mismo, por favor, cita la fuente y haz un enlace hacia la nota original en la dirección: https://www.elcomercio.com/actualidad/vocacion-politica-no-llega-herencia.html |fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |idioma=es |sitiuweb=El Comercio }}</ref> === Estudios realizaos === Realizó estudios primarios nel Institutu Particular Abdón Calderón (IPAC). Los sos estudios secundarios realizar nel colexu "La Salle", na ciudá de Guayaquil. Palacio graduar en [[1967]] de la [[Universidá de Guayaquil]] como Doctor en Medicina, especializándose darréu en medicina interna, cardioloxía y ciruxía n'EE.XX. Publicó obres científiques nel área de la so especialización y conozse que tien interés n'estudios científicos de calter médicu. === Exerciciu profesional === Cardiólogu n'exerciciu priváu. El so consultoriu en Guayaquil cunta ente los sos veceros a los expresidentes [[León Febres-Cordero Ribadeneyra|León Febres Cordero]] y [[Sixto Durán Ballén]], según otres figures públiques de la política ecuatoriana. D'alcuerdu a la páxina oficial de Carondelet,<ref>https://web.archive.org/web/20081218150515/http://www.presidencia.gov.ec/modulos.asp?id=199 Presidencia de la República - Historia de los Presidentes - Alfredo Palacio<!-- Títulu xeneráu por un bot --></ref> Alfredo Palacio recibió múltiples reconocencies: de la Casa de la Cultura Ecuatoriana, de l'Academia Ecuatoriana de Medicina, del Conceyu de Quito, de American Medical Association, del Conceyu de Guayaquil, del Ministeriu de Defensa Nacional (Medaya al méritu Atahualpa, nel grau de Comendador), de la Defensa Civil d'Ecuador y del Executivu Ecuatorianu (Reconocencia al Méritu, nel grau de Gran Cruz). == Actividá pública == Foi Ministru de Salú Pública ente 1994-1996, mientres el gobiernu de [[Sixto Durán Ballén]]. Mientres el conflictu fronterizu con [[Perú]], entamó'l sistema de salú d'emerxencia, mereciendo una condecoración de parte de les Fuercies Armaes. Palacio nun foi afiliáu a partíu políticu en nengún momentu, pero foi allegáu a ideoloxíes lliberales y progresistes. === Candidatura vicepresidencial del 2002 === Dempués de que [[Lucio Gutiérrez]] recibiera amnistía polos sucesu del 21 de xineru de 2000, l'ex militar formó'l partíu políticu [[Partíu Sociedá Patriótica 21 de Xineru|Sociedá Patriótica]], organización que llegó a un alcuerdu programáticu con [[Pachakutik]] pa una alianza eleutoral nes [[eleiciones presidenciales d'Ecuador de 2002|eleiciones presidenciales del 2002]] . Ente los puntos del alcuerdu programáticu incluyíase la reforma constitucional, el refugu a la negociación d'un Tratáu de Llibre Comerciu (TLC) con [[EE. XX.]], l'establecimientu d'un plan pa la salida del puestu d'avanzada d'EE.XX. na Base Aérea de [[Manta (Ecuador)|Manta]] y l'establecimientu de polítiques públiques de corte izquierdista. Como parte de l'alianza, Gutiérrez consiguió de los líderes indíxenes de Pachakutik autorización pa consiguir compañeru de fórmula (candidatu a vicepresidente) na ciudá de Guayaquil, pa llograr equilibriu rexonal Mariña-Sierra. Palacio nun foi'l primer consultáu, pero foi l'únicu qu'aceptó correr la candidatura con Gutiérrez, quién decidió participar como independiente auspiciado pol PSP, nun afiliándose al partíu. Dientro de la campaña, Palacio esplotó la so imaxe de médicu pa promover l'axenda de salú de la ufierta eleutoral. La ufierta concreta del candidatu a vicepresidente yera entamar un mecanismu que dexara a tou ecuatorianu tener dalgún sistema de seguridá de salú (Aseguramientu Universal de Salú). Gutiérrez vistió traxe verde pa recordar al eleutor la espulsión de Mahuad y remembrar gobiernos militares del pasáu. Anque nos últimos años, Gutiérrez reveló que Palacio cuasi nun participaba en campaña, puede considerase que la so imaxe ayudó a inxertar la candidatura en grupos moderaos de Guayaquil y manabitas. Mientres la campaña de [[segunda vuelta eleutoral]], Palacio demostró meyores habilidaes de comunicación que'l vice-presidenciable de la otra llista, Marcelo Cruz (tamién médicu); cuasi na mesma proporción como Gutiérrez yera meyor que'l presidenciable Álvaro Noboa tocantes a capacidá de comunicación. Gutiérrez utilizaba un xuegu de pallabres colos apellíos de la so llista y de los contrarios al repitir que la xente glayaba nes sos mítines: ''"Con Gutiérrez, al Palacio; pero con Noboa, a la cruz"''. == Vicepresidente del Ecuador (2003-2005) == Palacio asumió'l despachu'l miércoles 15 de xineru de 2003. Gutiérrez asignó a la Vicepresidencia l'área social, ciencia y teunoloxía, la prevención de desastres naturales, la planificación y dexó-y designar el ministru de Salú (foi nomáu Francisco Andino, quien arrenunció meses más tarde, en bracéu con Palacio). Na práutica, l'área social nun tuvo al cargu de la Vicepresidencia, lo que motivó la primer fregadura ente Presidente y Vicepresidente.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=56034&anio=2003&mes=3&dia=26 Ver|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=56034&anio=2003&mes=3&dia=26 Ver|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=56034&anio=2003&mes=3&dia=26 Ver |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> Col tiempu, Gutiérrez relevó a Palacio de toes eses responsabilidaes, dexando namái nes sos manes el manexu de Ciencia y Teunoloxía y el proyeutu d'Aseguramientu Universal de Salú. Los presupuestos añales del gobiernu apurríen exiguas partíes a estos proyeutos, que nun pudieron avanzar.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=107033&anio=2004&mes=10&dia=20|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=107033&anio=2004&mes=10&dia=20|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927195534/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=107033&anio=2004&mes=10&dia=20|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> Palacio culpó de les inflexibilidades presupuestaries a la esistencia de fondos petroleros destinaos a priorizar el pagu de la delda esterna. D'estos fondos petroleros, el más conocíu yera'l Fondu de Estabilización ya Inversión de los Recursos Petroleros -FEIREP. L'asesor económicu de la vicepresidencia, [[Rafael Correa]], había estructurado un mecanismu pa usar parte de los fondos del FEIREP pal aseguramientu universal y la inversión en ciencia y teunoloxía, pero la vicepresidencia nun tenía inxerencia na ellaboración presupuestaria nin na execución de les cuentes fiscales. Dempués del bracéu soterráu de marzu de 2003, Palacio caltuvo un perfil baxu mientres Gutiérrez enfrentó la gastadura del gobiernu, incluyendo l'acusación d'apurras eleutorales ilícitos per parte d'un empresariu sentenciáu por narcotráficu que sofitó la candidatura a instancies de Palacio. N'ochobre de 2004, realizáronse les [[eleiciones seccionales d'Ecuador de 2004|eleiciones seccionales n'Ecuador]], onde'l partíu del presidente Gutiérrez cuntó cola activa participación del primer mandatariu. Este foi l'orixe d'un intentu de xuiciu políticu nel Congresu en contra de Gutiérrez, que dexó al entós ministru de gobiernu, Jaime Damerval, atropar diputaos allegaos con base en compra de conciencies y ufiertes burocrátiques nel Executivu. Grupos sociales qu'antes s'identificaben con Palacio tomaron distancia del vicepresidente y del gobiernu y entamaron un movimientu que participó n'eleiciones col nome de Movimiento Blanco (El so dirixente yera l'ex ministru Francisco Andino). Pela so parte, el vicepresidente Palacio criticó que Gutiérrez se dedique a campaña eleutoral<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=103827&anio=2004&mes=9&dia=14|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=103827&anio=2004&mes=9&dia=14|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927195715/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=103827&anio=2004&mes=9&dia=14|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> y pidió a la Contraloría qu'investigue si Sociedad Patriótica usaba fondos públicos na so propaganda<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=104052&anio=2004&mes=9&dia=16 Ver|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=104052&anio=2004&mes=9&dia=16 Ver|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=104052&anio=2004&mes=9&dia=16 Ver |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> Mientres el procesu previu al xuiciu políticu a Gutiérrez, especulóse que Palacio sofitaba llograr la destitución del Presidente. Un diputáu del Partíu Socialista del Ecuador denunció recibir una llamada del despachu vicepresidencial,<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108526&anio=2004&mes=11&dia=6 Ver|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108526&anio=2004&mes=11&dia=6 Ver|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108526&anio=2004&mes=11&dia=6 Ver |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> pero esta versión foi desmentida por Palacio díes más tarde.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108541&anio=2004&mes=11&dia=6|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108541&anio=2004&mes=11&dia=6|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927195810/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=108541&anio=2004&mes=11&dia=6|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> === Rebelión foraxía y cayida de Gutiérrez === {{AP|Rebelión de los Foraxíos}} El [[4 d'avientu]] de 2004, la mayoría simpatizante al presidente Gutiérrez emitió una resolución que destituyía a los xueces de la Corte Suprema de Xusticia y nomaba a los sos reemplazos, a pesar de que'l Llexislativu nun tenía potestá pa nenguna d'eses aiciones. La sesión del Congresu fuera convocada espresamente por Gutiérrez pa descabezar la Función Xudicial: El diputáu del [[Movimientu Popular Democráticu|MPD]], [[Luis Villacís]], lleó la resolución ellaboráu con base nuna interpretación xurídica ellaborada pol asesor xurídicu presidencial.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=110299&anio=2004&mes=11&dia=26|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=110299&anio=2004&mes=11&dia=26|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927195635/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=110299&anio=2004&mes=11&dia=26|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.guerreromartinez.com/jg_cv.htm José Guerrero Bermúdez|títulu=http://www.guerreromartinez.com/jg_cv.htm José Guerrero Bermúdez|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.guerreromartinez.com/jg_cv.htm José Guerrero Bermúdez |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> A pesar d'ello, el gobiernu refugaba ser responsable de la designación de la nueva Corte. Los maxistraos cesaos pol Congresu fueron espulsaos del edificiu de la Corte Suprema con gases lacrimógenos y empellones de policías unviaos pol Ministru de Gobiernu, Jaime Damerval. Naquella ocasión, Palacio alvirtió que tenía de rectificase, pos la decisión concentrara toles funciones del Estáu, direuta o indireutamente, na persona de Lucio Gutiérrez, instalándose una dictadura. Textualmente dixera que: ''"Cuando se producen rotures constitucionales ye necesariu rectificar con urxencia. Los acontecimientos de les últimes hores merecen esta atención"''<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=111972&anio=2004&mes=12&dia=13.|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=111972&anio=2004&mes=12&dia=13.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=111972&anio=2004&mes=12&dia=13. |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> Cuando la nueva Corte Suprema, bautizada como Pichi-Corte, ordenó l'anulación de los xuicios contra [[Abdalá Bucaram]] y otros políticos ecuatorianos exiliaos nel Caribe, la ciudadanía salió a protestar en mayor númberu. Palacio entós tomara yá partíu pola oposición y culpó a Gutiérrez pola instalación de la Corte: ''"Nun ye posible negar que la Corte y tribunales cuestionaos tienen el so orixe na sesión estraordinaria del Congresu del 8 d'avientu qu'usté convocó. La so responsabilidá pa solucionar esta traxedia ye ineludile"''.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=121760&anio=2005&mes=3&dia=15 |títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=121760&anio=2005&mes=3&dia=15 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927195641/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=121760&anio=2005&mes=3&dia=15 |fechaarchivu=27 de setiembre de 2007 }}</ref> El miércoles [[13 d'abril]] de 2005, l'Alcalde de Quito, [[Paco Moncayo]], lideró una protesta na capital ecuatoriana, que paralizó parte de l'actividá granible. Al ver que la ciudá nun s'alterió del tou, Gutiérrez refalgó la protesta y dixo que toos quien nun protestaron col Alcalde tán a favor de la so xestión. Esto motivó una protesta rescamplu realizada na nueche del mesmu día, entamada per una radio capitalina de gran importancia llamada La Lluna. A otru día, Gutiérrez calificó a quien protestaron frente a la so casa como "grupu de foraxíos". Esta denominación convertir en contraseña d'arguyu y protesta contra'l réxime gutierrista. El [[15 d'abril]] de 2005, Gutiérrez ordena la clausura de la Pichi-Corte de la so inspiración y decreta estáu d'emerxencia en Quito. Dende esi día, les protestes desenvolvíense nueche tres nueche na capital y en delles otres ciudaes. El miércoles 20 d'abril, el Congresu Nacional suspendió la so xunta nel so edificiu habitual (L'auditoriu del [[Bancu Central del Ecuador]], por cuenta de que'l Palacio Llexislativu amburóse), pa reiniciala en CIESPAL (Centru Internacional d'Estudios Cimeros en Periodismu p'América Llatina, organización non gubernamental), onde dieron en reemplazar al Presidente del Congresu (tamién allegáu a la xestión de Gutiérrez) y a resolver que Lucio Gutiérrez abandonara'l so cargu como Presidente al violar la Constitución al interferir n'otres funciones del estáu.<ref>{{cita web |url=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000322678/-1/home/goRegional/Manta#.V8-sz87hDDc|títulu=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000322678/-1/home/goRegional/Manta#.V8-sz87hDDc }}</ref> == Presidencia Constitucional del Ecuador (2005-2007) == Alfredo Palacio foi juramentado Presidente Constitucional de la República nel auditoriu de CIESPAL pola primer vicepresidenta del Congresu, Cynthia Viteri del [[Partíu Social Cristianu (Ecuador)|PSC]], quien asumió'l cargu de presidenta tres la destitución del Presidente del Congresu, Omar Quintana del [[Partíu Roldosista Ecuatorianu|PRE]] na mesma sesión.<ref>{{cita web|url=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuadorinmediato_noticies--12694|títulu=DESTITUYÍU PRESIDENTE DEL CONGRESU OMAR QUINTANA|fechaaccesu=6 d'abril de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.ecuadorinmediato.com|editorial=}}</ref> Nun foi investido cola tradicional banda presidencial, dada'l baramentu del eventu. Nel so discursu inaugural, prometió retomar l'axenda izquierdista abandonada por [[Lucio Gutiérrez]], llevar a cabu la reforma política ufiertada por gobiernos anteriores pa esaniciar la inxerencia política na alministración de xusticia y priorizar la inversión social por sobre'l pagu de la delda esterna, siendo la frase más recordada del so discursu: ''"Güei refundamos esti país, (...) un país qu'abra les blanques escueles, los llimpios hospitales..."''. Na mesma posesión ufiertó combatir la impunidá: ''"El pueblu del Ecuador terminó la dictadura, la inmoralidá, la prepotencia, el terror, el mieu (…) decidió fundar una República d'esperanza, en que les sos cais y caminos florie y reine la dignidá, la equidad y l'allegría (…) Amás de refundar la República, ufiérto-yos que nun va haber perdón nin olvidu pa les persones que frayaron la Constitución, pa los opresores que reprimieron al pueblu, pa toos aquellos que nun respetaron la cosa pública".''.<ref>{{cita web |url=http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/ecuador/alfredo_palacio_gonzalez|títulu=Alfredo Palacio González|fechaaccesu=6 d'abril de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=CIDOB|editorial=}}</ref> Dempués de la so posesión y de una accidentada rueda de prensa, salió al balcón de CIESPAL, onde manifestantes quiteños esixeron qu'ordene'l zarru del Congresu. Palacio negóse. Mientres más de 12 hores, Palacio tuvo zarráu nun sosuelu de CIESPAL a la espera de que los manifestantes abandonen l'edificiu, que foi oxetu de vandalismo como refugu al Llexislativu (Ello ye que dellos diputaos fueron afrellaos y obligaos a arrenunciar), pudiendo retirase del sitiu depués de entablar conversaciones con Paco Velasco, radiodifusor quien yera unu de los líderes de les protestes y col ex-presidente [[León Febres-Cordero Ribadeneyra]], quien pudieron llograr amenorgar les protestes, dexando qu'una fuerte escolta militar treslladar al Palacio de Gobiernu.<ref>{{cita web|url=http://www.eluniverso.com/2005/05/20/0001/8/2E3CAF588EC24100B0CC7BF65AF3AB01.html|títulu=Palacio vivió cinco hores de congoxa n'edificiu de Ciespal - MAY. 20, 2005|fechaaccesu=6 d'abril de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.eluniverso.com|editorial=}}</ref> === Polítiques Públiques === Yá nel gobiernu, integró un gabinete principalmente con ciudadanos alloñaos de la política activa, principalmente ciudadanos d'avanzada edá, anque había tamién ministros nuevos, la mayoría siendo allegada a ideoloxíes progresistes y lliberales.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2005/04/22/0001/8/7D97CF8362D44325A43C93665C2C95DD.html|títulu=Alfredo Palacio designó cinco ministros y dos secretarios - ABR. 22, 2005|fechaaccesu=6 d'abril de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.eluniverso.com|editorial=}}</ref> La primer esmolición de l'alministración Palacio foi evitar victimizar al ex mandatariu Lucio Gutiérrez, quien maniobró pa llegar a la residencia del Embaxador de [[Brasil]] y pidió asilu políticu, que foi aceptáu. Gutiérrez voló a Brasil a los pocos díes de concedíu'l so asilu, a diferencia de lo que fadría nel so tiempu Gutiérrez, cuando torgó la salida del ex mandatariu [[Gustavo Noboa]] cuando ésti recibió asilu na embaxada de [[República Dominicana]]. Palacio recibió sofitu na so ciudá natal<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126944&anio=2005&mes=4&dia=29 Ver|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126944&anio=2005&mes=4&dia=29 Ver|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126944&anio=2005&mes=4&dia=29 Ver |fechaarchivu=9 d'abril de 2017 }}</ref> y dempués dedicóse a implementar una reforma política qu'incluyía armar una nueva Corte Suprema, independiente de partíos ya intereses<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126942&anio=2005&mes=4&dia=30|títulu=http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126942&anio=2005&mes=4&dia=30|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070921205829/http://www.elcomercio.com/solu_testu_search.asp?id_noticia=126942&anio=2005&mes=4&dia=30|fechaarchivu=21 de setiembre de 2007}}</ref>). Na tema de salú, empecipió la implementación d'un sistema d'aseguramientu universal de salú (AUS), que se concretó en tres ciudaes. Quito, Guayaquil y Cuenca per conveniu colos sos Conceyos y utilizando un préstamu del Bonu de Desarrollu Humanu.<ref>{{cita web |url=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000188327/-1/Aseguramientu_Universal,_un retu_de_Palacio.html#.V9CWns7hDDc|títulu=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000188327/-1/Aseguramientu_Universal,_un retu_de_Palacio.html#.V9CWns7hDDc }}</ref> Tamién unvió al congresu una reforma llegal pa integrar la Corte Suprema de Xusticia, que foi denominada "La Corte Ideal" y una reforma llegal pa camudar la forma de juzgamiento de los presidentes de la República, sol tratamientu d'enmiendes constitucionales, que nun fueron aprobaes.<ref>{{cita web |url=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuadorinmediato_noticies--15051|títulu=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuadorinmediato_noticies--15051 }}</ref> Daqué bien importante na so xestión foi l'evitar entemeter al Ecuador nel [[Plan Colombia]], refugando les ufiertes del presidente colombianu [[Álvaro Uribe]], teniendo bona aceptación la xestión de Francisco Carrión como Canciller de la República.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2005/10/26/0001/8/D5380C8F7FD943C9AC5374157A56D32C.html|títulu=http://www.eluniverso.com/2005/10/26/0001/8/D5380C8F7FD943C9AC5374157A56D32C.html }}</ref> El so ministru d'Economía, [[Rafael Correa]], propunxo esaniciar el fondu petroleru FEIREP y sustituyilo por una cuenta especial nel presupuestu, denominada CEREPS. Tamién se creó un fondu petroleru denomináu FEISEH, pa priorizar inversiones n'electrificación ya inversión n'esplotación hidrocarburífera. Terminaron asina, esaniciando'l fondu de estabilización de los ingresos petroleros (FEIREP) al que, Correa especialmente, acusaba de ser un mecanismu que favorecía los intereses de los tenedores de bonos de la delda pública y sustituyir pola "Cuenta de reactivación granible y social" (CEREPS), que distribuyía dichos recursos ente distintos rubros (pero que revertía al presupuestu a la fin de cada añu).<ref>{{cita web|url=http://www.eluniverso.com/2006/08/13/0001/9/45B5EBE216Y04313A98826AE33BD562A.html|títulu=http://www.eluniverso.com/2006/08/13/0001/9/45B5EBE216Y04313A98826AE33BD562A.html}}</ref> Palacio siguió coles negociaciones de Trataos de Llibre Comerciu que s'empecipiaron nel gobiernu de Gutiérrez, teniendo meyores nes negociaciones con EE.XX., siendo consideráu esto por políticos d'izquierda y d'oposición como una traición de la so promesa de retomar el modelu de gobiernu progresista pol que foi electu como vicepresidente, amás de baxar estándares de soberanía económica.<ref>{{cita web |url=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/402491/-1/Presidente_Alfredo_Palacio_diz_que_si_roblar%C3%A1_TLC_con_Estaos_Xuníos.html#.V9CW1c7hDDc|títulu=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/402491/-1/Presidente_Alfredo_Palacio_diz_que_si_roblar%C3%A1_TLC_con_Estaos_Xuníos.html#.V9CW1c7hDDc }}</ref> Correa nos sos trés meses como ministru adquirió gran popularidá y sofitu de sectores sociales pol so manexu de la economía siguiendo un marcu socialista y nacionalista_ intentó amontar la inversión social, criticó y menguó la influyencia del [[Fondu Monetariu Internacional]] y del [[Bancu Mundial]] na economía, enfocándose n'invertir y collaborar internacionalmente col gobiernu bolivariano de [[Hugo Chávez]] roblando compromisos económicos con esti país. El presidente Palacio tuvo munches discrepancies con Correa pol so manexu de la economía, principalmente por tomar decisiones ensin la previa conocencia del presidente n'alcuerdos internacionales, lo cual resultó nel arrenunciu de Correa al ministeriu.<ref>{{cita web|url=http://www.eluniverso.com/2005/08/05/0001/9/A99FF2FCCCAE4D70BE0A1Y92B2AC69D1.html|títulu=http://www.eluniverso.com/2005/08/05/0001/9/A99FF2FCCCAE4D70BE0A1Y92B2AC69D1.html}}</ref> Depués del arrenunciu de Correa, Palacio nomó, en total, a 5 ministros pal manexu d'esa cartera, ente estos Diego Borja, quien unvió una llei pa reformar los contratos petroleros tocantes a les utilidaes escesives d'operadores petroleres, d'esa manera impulsó una reforma de la Llei d'Hidrocarburos por que el Estáu recibiera siquier el 50% de la renta petrolera. Borja tamién aportunó que nel reglamentu de la Llei nun s'esleiera la participación del Estáu nos ingresos petroleros. La popularidá de Palacio foi deteriorándose depués de la salida de Correa, siendo bien criticáu por haber falláu n'implementar les reformes polítiques que prometió na so posesión presidencial, amás de ser criticáu por haber lleváu un manexu mediocre del sector públicu, nun teniendo sofitu de nengún partíu nel Congresu Nacional, enfrentándose continua oposición políticu qu'enzancó'l so manexu del gobiernu.<ref>{{cita web |url=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000346475/-1/Palacio_tremez_por arrenunciu_de_Correa.html#.V9CbbM7hDDc|títulu=http://lahora.com.ec/index.php/noticias/show/1000346475/-1/Palacio_tremez_por arrenunciu_de_Correa.html#.V9CbbM7hDDc }}</ref><ref name="ecuadorinmediato_1">{{cita web|url=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/alfredo_palacio_termina_mandato_con_criticas_en_ecuador--42211|títulu=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/alfredo_palacio_termina_mandato_con_criticas_en_ecuador--42211|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160911140918/http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/alfredo_palacio_termina_mandato_con_criticas_en_ecuador--42211|fechaarchivu=2016-09-11}}</ref> Alfredo Palacio terminó'l so mandatu'l [[llunes]] {{fecha|15|01|2007}} y apurrió la banda presidencial al nuevu Presidente Constitucional de la República, l'economista [[Rafael Correa]], el so ex ministru d'economía, el 15 de xineru, nel Congresu Nacional. === Intentos de reformes polítiques y Consulta Popular === {{AP|Referéndum d'Ecuador de 2006}} Palacio intentó llevar a cabu una reforma política, pa lo cual probó delles alternatives: arrexuntar suxerencies de ciudadanos al traviés d'una llinia 1-800, cartes, Internet y llamaes a radios comuñales. Unvió un pliegu d'entrugues al Congresu pa buscar l'autorización a consulta popular. Realizó una alianza col partíu Izquierda Democrática pa llograr l'aprobación d'una consulta per parte del Llexislativu. Pidió al Tribunal Supremu Eleutoral (TSE) convocar a una consulta pa la instalación d'una Asamblea Constituyente. Depués ordenó al TSE que realizara la convocatoria y d'últimes unvió al Congresu un proyeutu de reforma constitucional que dexara llamar direutamente a consulta popular, sicasí, el Congresu enxamás dio pasu a nenguna d'estos pidimientos, siendo les propuestes fuertemente criticaes pola oposición parllamentaria por ser económicamente invidables, amás de la inestabilidá de les propuestes de Palacio, que fueron modificar de cutio.<ref>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2005/10/27/0001/8/31990D7865534B158CD248359C896C52.html|títulu=http://www.eluniverso.com/2005/10/27/0001/8/31990D7865534B158CD248359C896C52.html }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuadorinmediato_noticies--27451|títulu=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuadorinmediato_noticies--27451}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.eluniverso.com/2005/11/09/0001/8/Y25895CF7D56458EAA05F926F00335Y5.html|títulu=http://www.eluniverso.com/2005/11/09/0001/8/Y25895CF7D56458EAA05F926F00335Y5.html}}</ref> Palacio a la fin de la so xestión namái llogró convocar a una Consulta Popular sobre tarrezas d'inversión social, teniendo como oxetivu tresformar los proyeutos d'Aseguramientu Médicu universal, el Plan Decenal d'Educación, y la reinversión en proyeutos sociales de los escedentes petroleros, como polítiques públiques qu'exerzan como mandáu del so gobiernu.<ref name="ecuadorinmediato_1"/> La consulta realizó'l mesmu día de les segunda vuelta eleutoral de les [[eleiciones presidenciales d'Ecuador de 2006]], ganando'l sí nes 3 por más del 60%.<ref>{{cita web |url=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuador_plan_decenal_de_educacion_gano_consulta_popular_con_67--45067|títulu=http://www.ecuadorinmediato.com/Noticias/news_user_view/ecuador_plan_decenal_de_educacion_gano_consulta_popular_con_67--45067 }}</ref> === Ministros d'Estáu === {| align=center width=40% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#0000CC style="color:white;" !width=50%|Ministeriu !width=50%|Ministru ! colspan="2" |Partíu |- | rowspan="3" | Ministeriu de Defensa || Solón Espinoza | bgcolor="#4B5320" | |Militar |- |Oswaldo Jarrín |bgcolor="#4B5320" | |Militar |- |Marcelo Delgado |bgcolor="#4B5320" | |Militar |- | rowspan="2" | Ministeriu de Bienestar Social || Alberto Rigaíl |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Rubén Barberan |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Ministeriu de Salú Pública || Guillermo Wagner |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" | Ministeriu d'Obres Públiques || Derlis Palacios |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Pablo López |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Ministeriu d'Agricultura y Ganadería || Pablo Rizzo |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" | Ministeriu d'Educación || Consuelo Yánez Cossío |bgcolor="gray" | |Ind. |- |[[Raúl Vallejo]] |bgcolor="orange" | |ID |- | Ministeriu de Ambiente|| Ana Albán |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Ministeriu de Turismu || [[María Isabel Salvador]] |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="5" | Ministeriu de Gobiernu || [[Mauricio Gándara]] |bgcolor="yellow" | |Ind. |- |[[Oswaldo Molestina]] |bgcolor="orange" | |ID |- |Alfredo Castillo |bgcolor="darkred" | |Ind. |- |Felipe Vega de la Corte |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Antonio Andretta |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="5" | Ministeriu d'Economía || [[Rafael Correa]] |bgcolor="gray" | |Ind. |- |[[Madalena Barreiro]] |bgcolor="gray" | |Ind. |- |[[Diego Borja]] |bgcolor="lightblue" | |MPC |- |Armando Rodas |bgcolor="gray" | |Ind. |- |José Jouvin |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" | Ministeriu d'Enerxía || [[Fausto Cordovez]] |bgcolor="darkred" | |ADN |- |Iván Rodríguez |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" | Ministeriu de Rellaciones Esteriores || Antonio Parra Gil |bgcolor="yellow" | |Ind. |- |[[Francisco Carrión]] |bgcolor="orange" | |ID |- | rowspan="4" | Ministeriu d'Industries y Comerciu Esterior || [[Oswaldo Molestina]] |bgcolor="orange" | |ID |- |Roberto Illingworth |bgcolor="gray" | |Ind.<ref>{{cita publicación |apellíu=Hora|nome=Diariu El títulu=Economía y Comerciu Esterior, los cambeos - La Hora|url=https://lahora.com.ec/noticia/450191/economc3ada-y-comerciu-esterior-los cambeos|fechaaccesu=9 de xunetu de 2018|periódicu=La Hora Noticies d'Ecuador, les sos provincies y el mundu|idioma=es}}</ref> |- |Tomás Peribonio |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Joaquín Zeballos |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" |Ministeriu de Desarrollu Urbanu y Vivienda |Armando Bravo |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Héctor Vélez |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="2" | Ministeriu de Trabayu ||[[Galu Chiriboga]] |bgcolor="gray" | |Ind. |- |[[José Serrano Salgado]] |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Secretaría Nacional de Deporte || Omar Cevallos |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Secretaría Nacional de Planificación y Desarrollo || Héctor Espinel |bgcolor="gray" | |Ind. |- | Secretaría Nacional de Producción || Luis Maldonado Llobu cerval |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="5" | Secretaría Nacional de Comunicación || Carlos Cortéz |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Andrés Seminariu |bgcolor="gray" | |Ind. |- |José Toledo |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Gonzalo Ponce |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Enrique Proaño |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="3" | Secretaría Xeneral de la Presidencia || Carlos Muñoz |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Maximiliano Donoso |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Roosevelt Chica |bgcolor="gray" | |Ind. |- |Secretaría Xurídica de la Presidencia |Roberto González Torre<ref>{{cita web|url=https://www.eluniverso.com/2006/01/07/0001/8/98Y214639F3B4830B35D6A02184D25C1.html|títulu=González dexa la Secretaría Xurídica de la Presidencia - ENE. 07, 2006 - Política - Historicos - L'UNIVERSU|fechaaccesu=18 de marzu de 2018|apellíu=eluniverso.com.|sitiuweb=www.eluniverso.com}}</ref> |bgcolor="gray" | |Ind. |- | rowspan="3" | Secretaría de l'Alministración Pública || Luis Ferrería Bonnet |bgcolor="orange" | |ID |- |José Modesto Apolo |bgcolor="yellow" | |Ind. |- |Rafael Parreño Navas |bgcolor="gray" | |Ind. |- |} '''Fonte:'''<ref>{{cita web |url=https://www.eluniverso.com/2005/05/08/0001/8/4F7A69AA8DEB46AE8B050B5A44C023FD.html|títulu=Les cares del nuevu Gobiernu - MAY. 08, 2005 - Política - Historicos - L'UNIVERSU|fechaaccesu=9 de xunetu de 2018|apellíu=eluniverso.com.|sitiuweb=www.eluniverso.com}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.eluniverso.com/2005/04/22/0001/8/7D97CF8362D44325A43C93665C2C95DD.html|títulu=Alfredo Palacio designó cinco ministros y dos secretarios - ABR. 22, 2005 - Política - Historicos - L'UNIVERSU|fechaaccesu=9 de xunetu de 2018|apellíu=eluniverso.com.|sitiuweb=www.eluniverso.com}}</ref> == Vida post-presidencial == El Dr. Palacio depués d'exercer la presidencia retirar a la ciudá de Guayaquil onde retomó'l so exerciciu médicu de forma privada. D'igual manera dio conferencies de medicina na Universidá Espíritu Santu de Samborondón. Darréu fundó la Facultá de Medicina del plantel universitariu. Anguaño desempéñase como Presidente del Institutu Nacional de Cardioloxía, Profesor de Cambio Socio Económicos y Políticos n'América Llatina, Universidá d'Especialidad Espíritu Santu “UEES”; Presidente del Conseyu Rector Académicu Científicu de la Facultá de Medicina de la Universidá Espíritu Santu UEES.<ref>{{cita web|url=http://www.dralfredopalacio.org/staff%20mélicos.htm|títulu=http://www.dralfredopalacio.org/staff%20mélicos.htm}}</ref> Mientres el gobiernu del presidente [[Rafael Correa]], Palacio caltuvo una postura distante de la política, pero complaciente col gobiernu de Correa, atendiendo a les sos posesiones presidenciales y siendo convidáu a múltiples eventos del gobiernu. == Llibros publicaos == * Atlas of two-dimensional Echocardiography. Yorke Medical Books. Estaos Xuníos 1983 * Atles de Ecocardiografía Bi dimensional. Editorial PLM. Méxicu 1983 * Estudiu Guayaquil 1: Les cardiopatíes na provincia del Guayas - Ecuador. Universidá de Guayaquil. Ecuador 1986 * Cardiopatía Isquémica. Editorial del Bancu Central del Ecuador. 1989 * Escontra un humanismu científicu. Ecuador 1996 * La salú: El derechu de toos. Editorial Presidencia de la República. Ecuador 2006 == Condecoraciones y méritos == * ''[[Orde Nacional de San Llorienzo|Gran Collar de la Orde Nacional de San Llorienzo]]'', designada al ''Gran Maestre'' de la Orde de mayor rangu nel Ecuador, presidida pol Presidente de la República de vez. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{Socesión | predecesor2 = [[Lucio Gutiérrez]] | títulu2 = [[Ficheru:Flag of the Presidency of the Republic of Ecuador.svg|40px|center]] [[Presidente del Ecuador|Presidente Constitucional de la República del Ecuador]] | periodu2 = {{fecha|20|04|2005}} - {{fecha|15|01|2007}} | socesor2 = [[Rafael Correa]] | predecesor = [[Pedro Pinto Rubianes]] | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of Ecuador original version.svg|40px|center]] [[Vicepresidente del Ecuador|Vicepresidente Constitucional de la República del Ecuador]] | periodu = {{fecha|15|01|2003}} - {{fecha|20|04|2005}} | socesor = [[Alejandro Serrano Aguilar]] }} {{NF|1939|2025|Palacio Gonzalez, Alfredo}} {{Tradubot|Alfredo Palacio}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Guayaquil]] [[Categoría:Presidentes d'Ecuador]] [[Categoría:Vicepresidentes d'Ecuador]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Persones de Guayaquil]] 3m52nzeczre0682a901uujpywydst34 Adolfo Ruiz Cortines 0 155642 4499518 4491047 2026-06-09T13:22:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499518 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adolfo Tomás Ruiz Cortines'''<ref>''Acta de bautismu d'Adolfo Tomás Ruiz Cortines''. Veracruz, 12 de xineru de 1890.</ref> {{nym}} foi un [[contador]], militante [[Revolución Mexicana|revolucionariu]] y [[políticu]] [[Partíu Revolucionariu Institucional|priista]] [[Méxicu|mexicanu]] que se desempeñó como [[Presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos]] nel sexeniu de 1952 a 1958. Foi'l postreru presidente de Méxicu nacíu nel [[sieglu XIX]]. Fíu d'un axente aduanal que morrió antes de la so nacencia, foi criáu pola so madre y hermana cola ayuda del so güelu y los sos tíos. Debía los sos pocos años d'estudios a una Escuela Amiga, a un colexu xesuita y al Institutu Veracruzano, onde aprendió [[contabilidá]] y [[socioloxía]]. Foi ayudante de contador nuna empresa comercial en [[Veracruz]]. En 1913 sofitó como civil a la [[Revolución Mexicana]] y la llucha contra'l dictador [[Victoriano Huerta]]. Tuvo so les órdenes del [[Alfredo Roble Domínguez]], quien-y encargó una misión propagandística ente les tropes federales de la [[ciudá de Méxicu]]. Al trunfu de la revolución constitucionalista, en 1914 figuró como collaborador de los [[Gobernantes_del Distritu Federal|gobernadores del Distritu Federal]] Roble Domínguez y [[Heriberto Jara]].<ref name="ARCFORJADORES">LEÓN QUINTANAR, Adriana (1996). ''”Forxadores de Méxicu”''. Colombia, Alfamética, p 197. ISBN 968-7999-02-0</ref> Cuando Roble Domínguez foi nomáu [[gobernador]] de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]], Ruiz Cortines foi oficial d'órdenes nel cuartel xeneral de la División del Sur. Participó na [[Batalla d'El Ébanu]] en [[San Luis Potosí]] contra los villistas [[Manuel Chao]] y [[Tomás Urbina]], a les órdenes de [[Jacinto B. Treviño]], de quien foi secretariu particular.<ref name="ARCREVISTA"/> Foi pagador na brigada del xeneral Francisco Muriel. En 1920 incorporar al [[Plan d'Agua Prieta]] y al sumir el gobiernu [[Venustiano Carranza|carrancista]] rescató y apurrió l'ayalga nacional al presidente [[Adolfo de la Huerta]]. Col grau de mayor, en 1926 dar de baxa del [[Exércitu Mexicanu]].<ref name="ARCREVISTA"/> Foi secretariu particular de Treviño na [[Secretaría d'Economía (Méxicu)|Secretaría d'Industria y Comerciu]]. Desempeñóse como funcionariu nel Departamentu d'Estadística de 1921 a 1935, como Oficial Mayor del Gobiernu del [[Distritu Federal (Méxicu)|Distritu Federal]] en 1935 y [[diputáu]] federal na [[XXXVII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|XXXVII Llexislatura]] por [[Veracruz]] en 1937. En 1939 foi designáu [[tesoreru]] de la campaña presidencial de [[Manuel Ávila Camacho]] y en 1940 ocupó la secretaría xeneral de gobiernu de Veracruz col entós gobernador [[Miguel Alemán Valdés|Miguel Alemán]]. De 1941 a 1944 desempeñóse como oficial mayor de la [[SEGOB|Secretaría de Gobernación]] de la que yera titular Alemán. Foi [[Gobernantes de Veracruz|gobernador de Veracruz]] de 1944 a 1948, y en xunetu d'esi añu, faise cargu de la Secretaría de Gobernación mientres l'alministración de [[Miguel Alemán Valdés]].<ref name="ARCFORJADORES"/> El 14 d'ochobre de 1951, Ruiz Cortines rindió la protesta como candidatu a la presidencia pol [[Partíu Revolucionariu Institucional]]. Exerció un severu control del gastu públicu, sofitó la construcción de caminos, redes ferroviaries, [[presa d'agua|preses]], escueles y [[hospital|hospitales]]; punxo en práutica'l plan ''La Marcha al Mar'', cola cuenta de llevar a les zones costeres los escedentes de la población del altiplanu y llograr un meyor aprovechamientu y desarrollu de los recursos marítimos; saniáronse les costes y se erradicó el [[paludismu]]; creó'l Programa de Bienestar Social Rural p'ameyorar les condiciones de vida de la población rural del país, impulsó la repartida agraria, espropió llatifundios d'estranxeros pero respetó la pequeña propiedá.<ref name="ARCFORJADORES"/> Tamién punxo en práutica'l Seguru Agrícola, pa protexer a los llabradores de los desastres naturales.<ref name="ARCFORJADORES"/> Al empecipiar el so gobiernu, el presidente Ruiz Cortines unvió una iniciativa de llei pa reformar l'artículu 34 de la [[Constitución]], cola cuenta de reconocer el derechu de les muyeres al votu, lo qu'asocedió en 1953. A efeutu de promover midíes pa resolver la necesidá de cases habitación, creó l'Institutu Nacional de la Vivienda; dio estímulos a la [[industria]], particularmente a la mediana y pequeña; punxo les bases pal desarrollu de la [[petroquímica]] ya impulsó la creación d'emplegos.<ref name="ARCFORJADORES"/> N'atención a los adelantos téunicos llograos nel campu de la [[enerxía nuclear]], y considerando que [[Méxicu]] nun podía permanecer al marxe d'esi desarrollu, creó la Comisión Nacional d'Enerxía Nuclear. La [[educación primaria]] y [[educación media|media]] viéronse impulsaes grandemente, y de manera especial, la politéunica y la universitaria, pos foi Ruiz Cortines quien fornió les instalaciones de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] y empecipió los subsidios a les universidaes de provincia.<ref name="ARCFORJADORES"/> En 1954 surdieron problemes económicos por cuenta de la llei antimonopolio a la creación de CEIMSA, a que los empresarios nun queríen invertir en Méxicu eso derivaba a les fugues de capitales y non podíen crease emplegos. Tou esto llevò al pueblu mexicanu a la incertidume, eventos que concluyeron na devaluación del 17 d'abril de 1954 mientres la [[Selmana Santa]].<ref name="ARCFORJADORES"/> El presidente pidió nun xeneralizar el caos. Anque asocedió la devaluación, la [[economía]] del país tuvo una alta crecedera. Los salarios de los trabayadores crecieron a un nivel cimeru al costu de la vida y instituyó la gratificación añal del [[aguilandu]] pa los servidores públicos. El 1 d'avientu de 1958 apurrió'l poder al so socesor [[Adolfo López Mateos]].<ref name="ARCFORJADORES"/> Adolfo Ruiz Cortines foi'l postreru presidente que participó na [[Revolución Mexicana]]. Depués de la so alministración, presidió la Comisión Fideicomisaria de Metales non Ferrosos y la Nacional Financiera. Retirar a la vida privada dempués de la muerte del so fíu en 1962 y nun volvió intervenir na política nacional. Morrió nel puertu de [[Veracruz]] el 3 d'avientu de 1973.<ref name="ARCFORJADORES"/> == Primeros años == === Infancia y familia === [[Ficheru:Familia Ruiz Cortines.jpg|thumb|left|280px|La vilba '''María Cortines Cotera''' colos sos fíos María y Adolfo Ruiz nuna fotografía realizada escontra [[1895]] en [[Veracruz]].]] D'ascendencia andaluza según Krauze,<ref>KRAUZE, Enrique (1999). ''"El sexeniu d'Adolfo Ruiz Cortines"''. Méxicu, Clío, p 9. ISBN 970-663-013-9</ref> cúntase qu'amás baxaba de personaxes célebres del [[sieglu XIX]] como [[Francisco Zarco]], y per vía materna d'[[Ignacio Manuel Altamirano]].<ref>[[Sara Sefchovich|SEFCHOVICH, Sara]] (2001). ''”La Suerte de la Consorte. Les esposes de los gobernantes de Méxicu: historia d'un olvidu y rellatu d'un fracasu”''. Méxicu, Océanu, p 319. ISBN 978-970-651-643-5.</ref> Nació como '''Adolfo Tomás Ruiz Cortines''' a les 3:00 p.m. del [[llunes]] [[30 d'avientu]] de [[1889]] nel númberu 15 de la cai Zamora nel puertu de [[Veracruz]], llugar onde los sos padres vivíen col so güelu paternu.<ref>ALEMÁN VELASCO, Miguel (1997). ''”Nun semo pa mi: biografía d'Adolfo Ruiz Cortines”''. Méxicu, Diana, p 27. ISBN 968-13-3033-1,</ref> El so padre foi l'[[Alvarado (Veracruz)|alvaradeño]] Adolfo Ruiz Tejeda ([[1851]]-[[1889]]),<ref name="1990p19">Rodríguez (1990) p 19.</ref> un ex funcionariu del [[Conceyu]] y más tarde axente de l'[[aduana]] de [[Veracruz]], que morrió antes de la so nacencia.<ref name="MELGAREJO"/> La so madre, la [[Xalapa (Veracruz)|jalapeña]] María Cortines Cotera ([[1859]]-[[1935]]),<ref>'''María Cortines Cotera''' nació en [[Xalapa-Enríquez|Jalapa]] el [[17 d'agostu]] de [[1859]]. {{cita web|url=http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true|títulu=Acta de nacencia de María Cortines|fechaaccesu=8 d'agostu de 2010|autor=FamilySearch|postreru=|primeru=|enllaceautor=|coautores=|fecha=|añu=|mes=|formatu=|obra=|editorial=|páxines=|idioma=|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true|fechaarchivu=2012-05-18|cita=}}</ref><ref name="ARCREVISTA"/> yera fía del comerciante Diego Francisco Cortines<ref>'''Diego Francisco Cortines Gutiérrez de Célis''' casóse con Dolores Cotera en [[Veracruz]] el [[7 de marzu]] de [[1859]]. [http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true ''Acta de Matrimoniu Cortines-Cotera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true |date=2012-05-18 }} Consultáu 08-08-2010.</ref> y de la so esposa María Dolores Damiana Cotera,<ref>Los sos padres fueron '''Juan de la Cotera y Feliciana Calzada Bravo''', casaos en [[Veracruz]] el [[31 d'ochobre]] de [[1820]]. [http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true ''La familia Cotera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true |date=2012-05-18 }} Consultáu 08-08-2010.</ref><ref name="MARÍACORTINES">[http://www.geneall.net/H/per_page.php?id=561317 ''Xenealoxía de María Cortines Cotera.''] Ascendencia de la madre d'Adolfo Ruiz Cortines. Consultáu 08-08-2010.</ref>quien yeren miembros d'una de les families más antigües y respetaes avecindadas en [[Méxicu]] mientres el [[Nueva España|virreinatu novohispano]]: los de la Cotera Salmón Rivascacho.<ref>Esteban David Rodríguez|RODRÍGUEZ, Esteban David (2005). ''”Derechu de sangre: hestories familiares d'heriedu del poder públicu en Méxicu”''. Méxicu, Grijalbo. ISBN 968-5957-44-4</ref> [[Ficheru:Placa Conmemorativa.JPG|thumb|Esta Placa Conmemorativa señala'l llugar onde nació quien seria'l Presidente Adolfo Ruiz Cortines na ciudá y puertu de Veracruz.]] Depués de la muerte del so padre; la so madre, Adolfo y la so hermana María ([[1888]]-[[1934]]) fueron vivise a la casa del so tíu José Gabriel Cotera Calzada, un hermanu de la so güela materna que yera [[artesanu]] veracruzano con modestos recursos económicos.<ref>Rodríguez (1990) p 27.</ref> Ruiz Cortines diría más tarde que'l so tíu Gabriel enseñáralu “lo pervalible de la pulcritud personal, l'almiración polos homes de la [[Guerra de Reforma|Reforma]], y la necesidá del orde en tolos aspeutos de la vida”.<ref name="1990p19" /> Cuntando tamién col sofitu de les sos tíes Elena Josefa<ref>'''Elena Josefa Cotera Calzada''', hermana de la so güela materna, naz en [[Veracruz]] el [[18 d'agostu]] de [[1828]]. [http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true ''Acta de Bautismu d'Elena Cotera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true |date=2012-05-18 }} Consultáu 08-08-2010.</ref> y Juana Octaviana Cotera Calzada,<ref>'''Juana Octaviana Cotera Calzada''', hermana de la so güela, nació en [[Veracruz]] por [[1833]]. [http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true''Acta de nacencia de Octaviana Cotera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true |date=2012-05-18 }} Consultáu 08-08-2010.</ref> María Cortines llogró sacar alantre a la so familia. El güelu paternu de Ruiz Cortines, el profesor José Ruiz Parra ([[1817]]-[[1895]]),<ref name="1990p19" /><ref>El so güelu '''José Ruiz Parra''' casóse con Luisa María Tejeda Hernández na ilesia de San Cristóbal en Alvarado, [[Veracruz]], el [[26 de xunetu]] de [[1846]].[http://www.familysearch.org/eng/search/frameset_search.asp?PAGE=igi/search_IGI.asp&clear_form=true ''Acta de Matrimonio Ruiz-Tejeda.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518051159/http://www.familysearch.org/Eng/Search/frameset_search.asp?PAGE=igi%2Fsearch_IGI.asp&clear_form=true |date=2012-05-18 }} Consultáu 08-08-2010.</ref> quien en tiempos de la [[Segunda Intervención Francesa en Méxicu|Intervención Francesa]] faía rifes benéfiques na so casa col fin d'axuntar fondos pa los soldaos mexicanos,<ref name="1990p19" /> contribuyó cola mantención de los sos nietos María y Adolfo hasta'l momentu del so fallecimientu, asocedíu cuando Ruiz Cortines tenía cinco años. El so güelu rexistrar un par de selmanes más tarde, el [[12 de xineru]] de [[1890]], ente que la so madre y delles amigues tardaron más de mediu añu pa bautizalo, el [[8 de xunu]], siendo los sos [[padrinos]] la so tía Octaviana Cotera y el so maríu Benito Pendás Esguilada.<ref>Alemán (1997) p 28.</ref> Los Ruiz Cortines yeren d'estraición acomodada y de maneres aristocrátiques, anque cola repentina muerte del padre asocedida'l [[13 de setiembre]] de [[1889]],<ref>Alemán (1997) p 27.</ref> la familia conoció la probeza con toles sos congoxes y deseos de superación. Un día Ruiz Cortines oyó dicir a la so madre: “Non te esmolezas Adolfo, la to hermana texó un [[chal]] y yá tenemos pa comer”.<ref name="SEMBLANZA ARC">[https://books.google.com.mx/books?ei=OZ5gTPmKBI3SsAOF1oilCA&ct=result&id=z-ULAAAAYAAJ&dq=Non+te+esmolezas+Adolfo%2C+la to+hermana&q=esmolezas ''Esbozu biográficu de Ruiz Cortines.''] Curtiu rellatu de la vida de Ruiz Cortines fechu pola Revista La Dómina de Méxicu en 1997. Consultáu 08-08-2010.</ref> Como munchos de los sos biógrafos afirmen, la so madre María Cortines foi quien encimentó nél los principios y valores de conducta y proceder, que fueron irreductibles mientres tola so vida.<ref name="VIDA RUIZ CORTINES">[https://web.archive.org/web/20110817095410/http://www.revistaasi.com.mx/impresu/pincelaes_697a.pdf ''Semblanza de Ruiz Cortines.''] Esbozu biográficu de Ruiz Cortines fechu pola Revista Asina. Consultáu 08-08-2010.</ref> {{cita|“En don Adolfo, la imaxe de la so madre foi daqué de lo más íntimamente queríu y el so amor silencioso y reverente guardó siempres un cuadru al oleu de doña María Cortines vistida de negru con amplia falda, onde namái la punta del calzáu asoma y la manga llarga del blancu puñu […] y pescuezu de alamares. Sentada nuna siella de blima y sosteniendo nos sos brazos a la nieta.”<ref>MUÑOZ ALTEA, Fernando y Madalena Escobosa Hass (1988). ''”La historia de la residencia oficial de Los Pinos”''. Méxicu, Fondu de Cultura Económica, p 180. ISBN 968-16-3054-8</ref>|}} === Educación === [[Ficheru:Young Ruiz Cortines.jpg|thumb|right|150px|El mozu '''Adolfo Tomás Ruiz Cortines''' nos sos años d'estudiante nel colexu [[xesuita]] del [[Sacerdote|cura]] Joaquín Díaz, quien-y enseñó'l percuru formal del llinguaxe y -y inculcó un gran sentíu de [[honestidá]] y [[responsabilidá]].]] La so madre enseñó-y les primeres lletres na so casa a los trés años d'edá.<ref>Pineda (1952) p 18.</ref> En [[1894]], por costume de siguir a toos llaos a la so hermana María, asistió a la denominada ''“Escuela Amiga”'', institución educativa fundada baxos les normes pedagóxiques d'[[Enrique C. Rébsamen]].<ref>PINEDA, Salvador (1952). ''”El presidente Ruiz Cortines: itinerariu d'una conducta”''. Méxicu, Editorial Guarania, p 18.</ref> La escuela taba asitiada nun local anexu al templu de ''La Pastora''. Depués pasó al colexu de los [[xesuites]], allugáu na cai Manuel Gutiérrez Zamora númberu 15, dirixíu pol [[sacerdote]] [[Joaquín Jerónimo Díaz]] y el [[profesor]] [[Florencio Veyro]]. El [[21 de setiembre]] de [[1901]], ensin cumplir los 12 años, inscribir nel Institutu Veracruzano, onde fixo estudios de [[contabilidá]].<ref name="1988p181">Muñoz y Escobosa (1988) p 181.</ref> Ende seríen los sos maestros [[Esteban Morales]], [[José Miguel Macías]], [[Cayetano Rivera]] y [[Julio S. Montero]].<ref name="VIDA RUIZ CORTINES"/> De los sos maestros, Ruiz Cortines aprendió enforma. El sacerdote Jerónimo Díaz enseñólu que “lo supremo na vida ye'l ser [[honradez|honráu]] y [[honestidá|honestu]]"; l'[[España|español]] Esteban Morales empobinar respectu al significáu del lliberalismu y de la llucha del pueblu pa modernizar al país” y el [[cubanu]] Cayetano Rivera enseñó-y considerancia relatives al valor del usu racional ya intelixente del dineru, de los prexuicios familiar y social y del espilfarru y, en contraparte, de los efeutos constructivos de la voluntá del aforru en beneficiu personal y de la familia”; enseñances que llevaría a la práutica mientres tola so vida.<ref name="VIDA RUIZ CORTINES"/> Anque siempres-y atraxo la idea de faer una carrera profesional, les circunstancies nun-y lo dexaron. A fines de [[1905]], a los 16 años, abandonó l'Institutu Veracruzano pa responsabilizase del sostenimientu económicu de la so familia, que travesaba por una difícil etapa de restricción monetaria. Entró a trabayar como ayudante de [[contador]] na empresa comercial de ropa propiedá del [[Idioma español|español]] Julián Aragón y Sobrino en [[Veracruz]], onde aprendió a conciencia la teneduría de llibros<ref>Krauze (1999) p 8.</ref> y onde llaborió hasta finales de [[1912]].<ref name="1988p181" /> === Mocedá === Nos sos tiempos d'estudiante nel Institutu Veracruzano, amás de lleiciones morales, el profesor cubanu Cayetano Rivera, un intensu prauticante del [[béisbol]], tresmitió a Ruiz Cortines la so afición pol xuegu. D'él, el mozu Adolfo aprendió los secretos del [[béisbol]], les estratexes de les xugaes, la unidá, la importancia de tar “nel llugar fayadizu” que marca la xugada.<ref>Alemán (1997) p 30.</ref> Mientres el tiempu que foi emplegáu del almacén d'Aragón, solía dir con un grupu de compañeros de trabayu a La Serena, allugáu na esquina d'[[Aquiles Serdán]] y Zaragoza, un llugar onde sirvíen el famosu [[café]] de ‘Greca´.<ref name="MELGAREJO">MELGAREJO VIVANCO, José Luis (1980). ''”Adolfo Ruiz Cortines”''. Méxicu, Gobiernu del estáu de Veracruz.</ref> Asistía a les conxustes de la dómina y dempués, empezó a asistir al café La Parroquia, onde empezó aficionase pol [[dominó]]. El pintor [[David Alfaro Siqueiros]] describir como “un embrión de dandy porteño” nesta etapa de la so vida.<ref>ALFARO SIQUEIROS, David (1977). ''”Llamábenme'l Coronelazo”''. Méxicu, Grijalbo.</ref> Ruiz Cortines frecuentaba los [[prostíbulu|prostíbulos]] del puertu, onde lo conocíen como ''“El Faquir”'', y baillaba [[danzón]] nel salón Villa del Mar, onde lo moteyaben ''“La Cintura Brava”''.<ref>Krauze (1999) p 9.</ref> == Carrera militar == En [[1908]], el llibru ''[[La socesión presidencial en 1910]]'' de [[Francisco I. Madero]], motivar a reconsiderar la situación política imperante. La [[Revolución Mexicana]] españó'l [[20 de payares]] de [[1910]], los nomes d'[[Abraham González Casavantes|Abraham González]], [[Francisco Villa]] y [[Pascual Orozco]] cobraben fama nel norte del país. Dende'l [[malecón]], Ruiz Cortines guardó l'embarque del derrocáu presidente [[Porfirio Díaz]] escontra l'exiliu a bordu del [[buque]] alemán ''“Ypiranga”''. En [[1912]], a los 23 años, abandonó'l puertu de [[Veracruz]] y coló a la [[ciudá de Méxicu]], onde arrendó un pequeñu cuartu nuna casa de güéspedes nel númberu venti de la cai de los Medina nel [[Centru Históricu de la Ciudá de Méxicu|Centru Históricu]].<ref name="1988p181" /> Mientres la so estancia na capital, a Ruiz Cortines sorprender la [[Decena Tráxica]] de [[1913]]. Depués de la cayida y asesinatu de [[Francisco I. Madero]], y col ascensu de [[Victoriano Huerta]] al poder, Ruiz Cortines se enroló a les files revolucionaries pela vía civil so les órdenes del [[inxenieru]] [[Alfredo Roble Domínguez]], a quien [[Venustiano Carranza]] nomara pa entamar les fuercies constitucionalistas nel centru y el sur de la República.<ref name="ARCVERACRUZ"/> El [[18 d'agostu]] de [[1914]],<ref name="GOBERNANTESDF">[[:Gobernantes_del Distritu Federal#Gobernadores_del Distritu Federal_.28Const._de_1857.2C_Revoluci.C3.B3n_Constitucionalista.29|''Llista de gobernantes del Distritu Federal.'']] Consultáu 10-08-2010.</ref> Carranza nomó al inxenieru Carbayos Domínguez [[Gobernantes del Distritu Federal|gobernador del Distritu Federal]]. Ruiz Cortines, yá col grau de capitán segundu, formó parte del so cuerpu d'ayudantes. Dempués siguió coles mesmes funciones col xeneral [[Heriberto Jara]], gobernador sustitutu de Roble Domínguez nomáu'l [[19 de setiembre]] del mesmu añu.<ref name="GOBERNANTESDF"/> En [[payares]] de [[1914]] acompañó a Jara pa ocupar la plaza de [[Veracruz]] qu'abandonaben les tropes d'Estaos Xuníos.<ref name="ARCVERACRUZ"/> Afírmase que Ruiz Cortines trabayara na [[Aduana]] de [[Veracruz]] mientres la intervención norteamericana, al serviciu de les tropes invasores. La firma d'un ''Adolfo Ruiz C.'' ente los pagadores que sirvieron a les fuercies d'ocupación atráxo-y ataques a lo llargo de la so vida política, sobremanera cuando resultó candidatu presidencial en [[1952]].<ref>Krauze (1999) p 10.</ref><ref>FERNÁNDEZ DE MENDOZA, Erasmo (2007). ''”Conxures sexenales. 50 años de política a la mexicana”'' Méxicu, Ediciones B, p 29. ISBN 978-970-710-304-7.</ref> Militando so les órdenes del xeneral [[Jacinto B. Treviño]], Ruiz Cortines asistió a la [[Batalla d'El Ébanu]],<ref name="ARCREVISTA"/> onde combatieron les tropes villistas. El [[31 d'avientu]] de [[1915]] casóse na [[ciudá de Méxicu]] con Lucía Carrillo Gutiérrez, con quien tuvo trés fíos: María Cristina ([[1917]]–[[1940]]), Lucía ([[1919]]–[[2008]]) y Adolfo ([[1922]]–[[1962]]).<ref>Rodríguez (1990) p 53.</ref> Pasó a ser ayudante del Estáu Mayor de la brigada del xeneral Francisco de Paula Mariel, onde sirvió como pagador del exércitu. Foi xubíu a capitán primeru y participó na campaña de [[Ismu de Tehuantepec|Tehuantepec]] contra les tropes del traidor [[Alfonso Santibáñez]].<ref name="ARCREVISTA"/> En [[1917]] foi nomáu ayudante del xeneral [[Heriberto Jara]], entós [[Gobernador]] y Comandante Militar de [[Veracruz]] con residencia en [[Orizaba]]. De [[1917]] a [[1919]] desempeñóse como secretariu particular de Treviño, entós diputáu a la XXVII Llexislatura Federal.<ref name="ARCREVISTA"/> En [[1920]] xunir al [[Plan d'Agua Prieta]]. El [[19 de mayu]] d'esi mesmu añu, y col derrocamientu del gobiernu de [[Venustiano Carranza]], el [[Mayor]] Adolfo Ruiz Cortines coló dende [[Barcales]] hasta la [[ciudá de Méxicu]] curiando l'ayalga nacional (150 millones de pesos oro) nel Tren Olivo. Ruiz Cortines encargar d'apurrí-ylo notarialmente al nuevu [[presidente de Méxicu]], [[Adolfo de la Huerta]].<ref>Krauze (1999) p 15.</ref><ref>Krauze (1997) p 198.</ref> Para [[1926]], desempeñándose como pagador de la Comandancia Militar de Méxicu, a los 37 años d'edá, Ruiz Cortines pidió'l so retiru del exércitu. Él foi'l postreru presidente en participar na [[Revolución Mexicana]]. Esi mesmu añu foi estremáu cola condecoración de "Veteranos de la [[Revolución Mexicana|Revolución]], segundu periodu: años de [[1913]]-[[1916]]".<ref name="ARCREVISTA">Revista Nacional Mexicana #37 (1952). ''”Datos biográficos del Sr. Adolfo Ruiz Cortines, candidatu a la Presidencia de la República”''. Méxicu, Guadalaxara, p 19.</ref> == Carrera política == Mientres la curtia estancia del xeneral [[Jacinto B. Treviño]] na [[Secretaría d'Economía (Méxicu)|Secretaría d'Industria y Comerciu]], Ruiz Cortines ocupó la secretaría particular. En [[1922]] entró a trabayar pal [[Sonora|sonorense]] Manuel Padrés na oficina de reorganización de los [[Ferrocarriles Nacionales de Méxicu]]. Nesa dómina, el presidente [[Álvaro Obregón]] creó'l Departamentu Autónomu d'Estadística Nacional que foi presidíu por Padrés. En [[1925]] tomó mientres tres meses un cursu d'[[estadística]] impartíu pol [[economista]] [[Daniel Cosío Villegas]]. En 1926 ye xubíu a direutor d'Estadística Nacional. Más tarde trabayó na Comisión Revisora de Fueyes de Serviciu Militar, de la que yera xefe'l xeneral Treviño. A principios de los años 30, Ruiz Cortines participó nuna Convención Nacional de [[Migración humana|Migración]]. Ente [[1934]] y [[1935]], dedicóse a la redaición de dellos artículos téunicos na revista ''Crisol'' y nel diariu ''"El Nacional"'', onde escribía sobre la deseable [[Autonomía (filosofía y psicoloxía)|autonomía]] política del Departamentu d'Estadística, la necesidá de descongestionar les grandes [[metrópolis]] y la importancia de crear una conciencia [[demografía|demográfica]] a los habitantes del país. En [[1930]], Ruiz Cortines escribió pa Crisol ''“Les nueses xuntes d'estadística”'', ''“Conozamos la nuesa agricultura y ganadería”'' y ''“La sociedá gravita sobre un terciu de sigo mesma”''. En [[1931]] fueron publicaes les sos columnes ''“Nuesa decantada criminalidad ye un mitu”'', ''“Ónde hai un pan, hai un home”'' y ''“Autonomía indispensable pal Departamentu d'Estadística”''. En [[1932]] escribió ''“La población y la so política”'' y en [[1934]] ''“Méxicu y la política de población”''.<ref name="KRAUZEONLINE">[http://www.jornada.unam.mx/1997/06/08/sem-krauze.html ''Curiando l'Ayalga d'Enrique Krauze.''] Artículu escritu por [[Enrique Krauze]] publicáu en La Jornada en 1997. Consultáu 08-08-2010.</ref> En [[1935]], el [[VII]] Congresu Científicu Americanu premió'l so trabayu estadígrafo tituláu "Necesidá d'una sabia política de población".<ref>Krauze (1997) p 199.</ref> Como recordara'l so amigu Hesiquio Aguilar Marañón, "Ruiz Cortines yera ciñu a dar estadístiques de too."<ref>Krauze (1999) p 18.</ref> === Oficial Mayor del Departamentu del Distritu Federal, 1935 === [[Ficheru:Miguel Aleman.jpg|thumb|left|Siendo Oficial Mayor del [[Departamentu del Distritu Federal]], Ruiz Cortines conoció y fíxose amigu de [[Miguel Alemán]], entós maxistráu del Tribunal Cimeru de Xusticia.]] En [[1935]], divorciar de la so esposa Lucía. Esi mesmu añu, a los cuarenta y cinco años, Ruiz Cortines empezó la so carrera política como Oficial Mayor del [[Departamentu del Distritu Federal]]. Amás de los asuntos alministrativos, téunicos y políticos, nel DDF tuvo qu'enfrentase con 73 organizaciones burocrátiques.<ref>Krauze (1997) p 200.</ref> Foi nel [[Departamentu del Distritu Federal|DDF]] onde conoció y entabló amistá con [[Miguel Alemán Valdés]], un mozu abogáu que se desempeñaba como Maxistráu del Tribunal Cimeru de Xusticia, y a quien él conociera per mediu del llicenciáu [[Fernando López Arias]].<ref>Rodríguez (1990) p 46.</ref> A la llarga, Alemán convertir nuna pilastra importante na carrera alministrativa de Ruiz Cortines. === Participación nel gobiernu de Manuel Ávila Camacho, 1937-1944 === [[Ficheru:Manuel Avila Camacho.jpg|thumb|right|Ruiz Cortines foi tesoreru mientres la campaña presidencial de [[Manuel Ávila Camacho]], quien al asumir la Presidencia de la República, nomar Oficial Mayor de la [[SEGOB|Secretaría de Gobernación]].]] En [[1936]], Ruiz Cortines perdió la precandidatura pa la [[Gobernantes de Veracruz|gubernatura de Veracruz]]. Al añu siguiente delidió con ésitu pa diputáu al [[Congresu de la Unión (Méxicu)|Congresu de la Unión]], na [[XXXVII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|XXXVII Llexislatura]], pol distritu de [[Tuxpan (Veracruz)|Tuxpan]]. Mientres les eleiciones l'inxenieru [[Enrique Barón]], candidatu d'oposición, acusar de sirvir a les fuercies d'ocupación d'Estaos Xuníos en Veracruz mientres [[1914]], daqué que'l candidatu Ruiz Cortines desmintió públicamente.<ref>Ruiz Cortines escribió al periódicu “El Excélsior” una carta y l[[27 d'abril]] de [[1937]] na qu'esclarió que nel añu en que se-y acusaba de tar en [[Veracruz]], atopar na [[ciudá de Méxicu]] como parte del cuerpu d'ayudantes na ciudá de del xeneral [[Heriberto Jara]], quien sofitó la so aclaración argumentando qu'él y Ruiz Cortines llegaron a [[Veracruz]] cuando los americanos abandonaren el puertu</ref>En [[1939]], desamarróse la llucha pola socesión presidencial. El [[Partíu de la Revolución Mexicana]] postuló al xeneral [[Manuel Ávila Camacho]] como'l so candidatu; l'entós gobernador [[Miguel Alemán]] pidió llicencia al estáu pa dirixir el ''Comité Pro Ávila Camacho'' y convidó a Adolfo pa encargase de la [[tesorería]] de la mesma. Cuando Alemán dexó'l cargu, el llicenciáu [[Fernando Cases Alemán]] quedó nel so llugar; a fines de xineru de [[1940]] Ruiz Cortines foi nomáu Secretariu de Gobiernu de [[Veracruz]].<ref>Krauze (1999) p 22.</ref> El [[1 d'avientu]] de [[1940]] el xeneral [[Manuel Ávila Camacho]] asumió la presidencia de la República y designó a [[Miguel Alemán]] [[SEGOB|Secretariu de Gobernación]], y ésti, pela so parte, nomó a Ruiz Cortines Oficial Mayor en dicha secretaría, onde llaborió hasta [[abril]] de [[1944]]. A principios de [[1941]] casóse con [[María Izaguirre]], viuda y divorciada del so segundu matrimoniu. === Gobernador de Veracruz, 1944-1948 === [[Ficheru:Manuel Suarez y Ruiz Cortinez.JPG|thumb| Adolfo Ruiz Cortines, [[Miguel Alemán]] y [[Manuel Suárez y Suárez]] en Veracruz]] Na Convención del [[Partíu de la Revolución Mexicana]], celebrada'l [[20 d'abril]] de [[1944]], nel Cine Radio de la ciudá de [[Xalapa]], Ruiz Cortines protestó como candidatu a [[Gobernantes de Veracruz|gobernador de Veracruz]]. Visitó toles rexones y pueblos del territoriu veracruzano. El [[1 d'avientu]] d'esi mesmu añu, col lema de ''"Unidá Veracruzana"'', tomó posesión del [[Gobernantes de Veracruz|Gobiernu de Veracruz]].<ref name="ARCVERACRUZ"/> Mientres la so xestión, ente otres aiciones del so gobiernu, nacieron les xuntes de Meyoramientu Moral, Cívicu y Material. <blockquote>"Asocedióse-y que pidiendo la cooperación ciudadana podíen faese munches coses, y empezó diciéndo-yos: entámense en xuntes de vecinos, en grupos por que les obres más urxentes [...] el gobiernu nun puede solo [...] cooperen con trabayu, con materiales [...] por cada pesu qu'ustedes pongan y alministren, l'estáu coopera con otru pesu [...] Foi un gran aciertu [...] en [[Veracruz]] les xuntes nun sumieron nunca."<ref>KRAUZE, Enrique (1997). ''”La presidencia imperial: ascensu y cayida del sistema políticu mexicanu (1940-1996)”''. Méxicu, Tusquets, p 201. ISBN 970-699-050-X</ref></blockquote> Mientres la so alministración, el gobernador Ruiz Cortines: * Creó'l Departamentu pa Estudios Téunicos.<ref name="ARCVERACRUZ">[http://portal.veracruz.gob.mx/portal/page?_pageid=153,4202638&_dad=portal&_schema=PORTAL ''Personaxes veracruzanos: Adolfo Ruiz Cortines (1889-1973).''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515165036/http://portal.veracruz.gob.mx/portal/page?_pageid=153,4202638&_dad=portal&_schema=portal |date=2013-05-15 }} Consultáu 10-08-2010.</ref> * Instituyó el Departamentu d'[[Antropoloxía]]. * Estableció'l [[sistema de riego]] en ''La Esperanza'' y la Comisión de Zonificación y Planificación del Estáu.<ref name="ARCVERACRUZ"/> * Reglamentó los fraccionamientos urbanos. * Creó places d'agrónomos rexonales. * Propunxo una reforma a la [[Constitución]] local por que la muyer participara na función eleutoral y municipal.<ref name="ARCVERACRUZ"/> * Pacificó el campu veracruzano, construyó [[escuela|escueles]], [[carretera|carreteres]] y revisó los sistemes impositivos. * Erradicó la [[Corrupción política|corrupción]] y dobló los fondos fiscales.<ref>Krauze (1999) p 24.</ref> === Secretariu de Gobernación, 1948-1951 === El primer [[SEGOB|Secretariu de Gobernación]] de [[Miguel Alemán]], el [[Doctoráu|doctor]] ya [[historiador]] [[Héctor Pérez Martínez]], finó sorpresivamente d'un carecimientu cardiacu'l [[12 de febreru]] de [[1948]]. A la so muerte, Ruiz Cortines pidió llicencia nel so estáu y ocupó la secretaría. El so encamientu venía del ex-presidente [[Manuel Ávila Camacho]], quien sentía por él gran apreciu.<ref>Krauze (1999) p 26.</ref> Mientres el so pasu pola [[SEGOB|Secretaría de Gobernación]], Ruiz Cortines atendió a les distintes organizaciones privaes, [[empresarios]], [[gobernador|gobernadores]], [[senador|senadores]], líderes agrarios, [[Clase obrera|obreros]], profesionistas y [[diputáu|diputaos]] llocales y federales. Conocía a xeitu les necesidaes de los distintos sectores sociales, llogrando con ello llevar a cabu grandes resultaos en materia de política interior.<ref name="ARCVERACRUZ"/> === Eleiciones presidenciales de 1952 === {{AP|Eleiciones federales de Méxicu de 1952}} [[Ficheru:Mhg foto11.jpg|thumb|left|El xeneral [[Miguel Henríquez Guzmán]], candidatu d'oposición que la so candidatura yera sofitada pol [[Partíu Constitucionalista Mexicanu]] y la Federación de Partíos del Pueblu Mexicanu. Tres la derrota nos comicios de [[1952]], promovió manifestaciones ente los sos partidarios, mesmes que fueron encaloraes con violencia pol gobiernu de [[Miguel Alemán]].]] Dende mediaos de [[1949]] empezó a sentise'l baturiciu por cuenta de la socesión presidencial. El presidente en vez [[Miguel Alemán]] tenía la idea de reelixise o d'estender el so mandatu presidencial, tal que lo fixera [[Plutarco Elías Calles]]. Cuando los xenerales [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]] y [[Manuel Ávila Camacho]] en voz d'[[Abelardo Rodríguez]] declararon el [[3 d'agostu]] de [[1951]] para “Excélsior” que nun creíen que ''“sía conveniente pal país l'ampliación del periodu presidencial nin la reeleición.”''<ref>Gaytán (2006) p 78.</ref><ref>GAYTÁN APÁEZ, Leopoldo (2006). Capítulu 4: El trunfu del corbatín, l'ascensu de Ruiz Cortines citáu en ''”Medios de comunicación: del destape a les campañes eleutorales, 1934-1982”''. Méxicu, Plaza y Valdés, p 77. ISBN 970-722-577-7</ref> [[Ficheru:Vicente lombardo toledano.jpg|thumb|right|El líder [[sindicalista]] [[Vicente Lombardo Toledano]], candidatu postuláu pol [[Partíu Popular (Méxicu)|Partíu Popular]] y sofitáu pol [[Partíu Comunista]]. Recibió l'apenes 1.98% de los votos emitíos nes eleiciones del [[6 de xunetu]] de [[1952]].]] Ante la negativa de munchos políticos importantes y de collaboradores cercanos a él, [[Miguel Alemán]] paecía inclinase pola candidatura de [[Fernando Cases Alemán]], posibilidá que foi refugada por dellos homes públicos con quien el candidatu habíase enemistado. Según comenta [[Daniel Cosío Villegas]] “la seleición final nun se realizó ente'l grupu mayor del gabinete, sinón dientro del perreducíu de los amigos íntimos.”<ref>COSÍO VILLEGAS, Daniel (1975). ''”La socesión presidencial”''. Méxicu, Joaquín Mortiz, p 118.</ref> Miguel Alemán terminó per inclinar se escontra la candidatura de Ruiz Cortines, la so [[SEGOB|Secretariu de Gobernación]] quien, anque nun pertenecía al grupu de los ''presidenciables'',<ref>Nome con que se-yos denomina en Méxicu a les persones con probabilidá a ser candidatos del so partíu p'algamar el cargu de Presidente.</ref> nun se creía que tuviera posibilidaes pola so avanzada edá y porque se consideraba que nun tenía un bon estáu de salú física.<ref name="ARCGD">DELGADO DE CANTÚ, Gloria. ''" "Historia de Méxicu"''". Méxicu, Pearson Education, 2002. ISBN 970-26-0356-0</ref> Nes sos propies pallabres, el mesmu Ruiz Cortines afirmó dalguna vegada qu'Alemán escoyer como candidatu porque pensaba que pola so edá, podía morrer en cualquier momentu del sexeniu, dexando d'esta manera llibre al ex-presidente [[Miguel Alemán]] pa volver a entamar funciones como [[Xefe del Executivu]].<ref name="ARCGD"/> El [[14 d'ochobre]] de [[1951]], Ruiz Cortines rindió la protesta como candidatu a la presidencia pol [[Partíu Revolucionariu Institucional]], PRI, nuna ceremonia nel Estadiu Olímpicu de la [[Ciudá de los Deportes]] a la qu'asistieron cerca de cien mil espectadores. Llanzar a percorrer la [[República Mexicana]] adoptando'l lema de ''“Austeridá y Trabayu”.''<ref name="ARCGD"/> Mientres la so estancia en [[Yucatán]] como candidatu, tuvo un efímeru romance con Flor Campos, unión de la cual nació la so fía Flor Ruiz Campos a principios de la década de 1950.<ref>Rodríguez (1990) p 145.</ref> A lo llargo de la so campaña pronunció 34 discursos, onde en 21 ocasiones trató la tema de les muyeres y los sos derechos eleutorales. A Ruiz Cortines esmolecía-y consolidar la unidá de los mexicanos, quería moralizar l'alministración pública pa llograr l'enfotu de los mexicanos nel [[Poder Executivu]]. Prometía alzar el nivel de vida del pueblu, combatir los monopolios, los acaparamientos, la escasez, la carestía de los productos, imponer sanciones penales a los corruptos, consiguir l'amenorgamientu del preciu de la ropa y resolver el problema de la vivienda.<ref name="ARCGD"/> Taba decidíu a multiplicar el trabayu y aumentar la riqueza nacional, impulsar la producción agrícola y ganadero, caltener los recursos naturales y llograr la industrialización del país. Prometía combatir l'analfabetismu y atender la superación de los maestros.<ref name="ARCGD"/> Pa les eleiciones de [[1952]], los candidatos d'oposición yeren el xeneral [[Miguel Henríquez Guzmán]], que la so candidatura foi sofitada pol [[Partíu Constitucionalista Mexicanu]] y la Federación de Partíos del Pueblu Mexicanu, creada en xineru de [[1951]]. Pol [[Partíu Aición Nacional]] taba'l llicenciáu [[Efraín González Lluna]] y el [[sindicalista]] [[Vicente Lombardo Toledano]], quien foi postuláu pol [[Partíu Popular (Méxicu)|Partíu Popular]] y sofitáu pol [[Partíu Comunista]].<ref name="ARCGD"/> Les eleiciones llevar a cabu'l [[6 de xunetu]] de [[1952]] metanes una estricta vixilancia militar. Nel [[Distritu Federal]] la mayoría de los representantes de la oposición nun fueron aceptaos polos presidentes de caxellu, cuasi siempres aduciendo que'l so nomamientu nun taba debidamente acreditáu; en munchos casos, les autoridaes de los caxellos realizaron el conteo de los votos ensin dexar l'accesu a la oposición y/o ensin da-y a los sos representantes copia de les actes d'escrutiniu, especialmente cuando la votación favorecía a la oposición, asocedieron bloqueos de carreteres pa evitar el votu de los henriquistas, el robu y la falsificación d'actes eleutorales y el rellenu d'urnes.<ref>[http://www.eumed.net/rev/cccss/05/mcro.htm Méxicu: FRAUDES ELECTORALES, AUTORITARISMU Y REPRESIÓN: Del Estáu benefactor al Estáu neolliberal]</ref> Al concluyir la xornada eleutoral, el [[Partíu Revolucionariu Institucional|PRI]] anunció'l so trunfu nes eleiciones y los [[Miguel Henríquez Guzmán|henriquistas]] protestaron con una manifestación que foi violentamente encalorada por órdenes del presidente [[Miguel Alemán]]. Finalmente, esi mesmu día pela nueche, los organismos eleutorales de la [[SEGOB|Secretaría de Gobernación]] informaron que'l ganador yera Adolfo Ruiz Cortines.<ref name="ARCGD"/> {| {{tablaguapa}} ! rowspan=2|Candidatu presidencial || rowspan=2|Partíu || rowspan=2|Estáu || colspan=2|Votu popular<ref name="ELECCIONES1952">[https://web.archive.org/web/20110916093122/http://www.mexicodiplomatico.org/principios_politica_esterior_mexico/capitulo2_postura_1940_1968.pdf ''La postura internacional de Méxicu: 1940-1968.''] Consultáu 10-08-2010.</ref><ref>FLORES RANGEL, Juan José (2005). ''”Historia de Méxicu”''. Méxicu, Editorial Thomson, p 431. ISBN 970-686-320-6.</ref> |- ! Conteo || Porcentaje |- | Ruiz Cortines || [[Partíu Revolucionariu Institucional|Revolucionariu Institucional]] || [[Veracruz]] || 2,713,745 || 74.31% |- |[[Miguel Henríquez Guzmán|Henríquez Guzmán]]||[[Partíu Constitucionalista Mexicanu|Federación de Partíos del Pueblu Mexicanu]]||[[Coahuila]]||579 745||15.88% |- |[[Efraín González Luna|González Lluna]]||[[Partíu Aición Nacional|Aición Nacional]]||[[Jalisco]]||288 555||7.82% |- |[[Vicente Lombardo Toledano|Lombardo Toledano]]||[[Partíu Popular (Méxicu)|Popular]]||[[Puebla]]||72 482||1.98% |} == Presidente de Méxicu (1952-1958) == === Protesta === [[Ficheru:Palacio de Bellas Artes.jpg|thumb|right|Ruiz Cortines tomó posesión del cargu la mañana del [[llunes]] [[1 d'avientu]] de [[1952]] nel [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]].]] {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |"Yera costume que'l presidente entrante recibiera del saliente la banda presidencial, tomara la protesta de rigor, pronunciara un discursu inaugural y allabara al réxime que salía. [...] Ruiz Cortines [...] pronunció un discursu que, pol so tonu, yera [...] una correición del trunfalismu alemanista [...] Señalando repitida y admonitoriamente a Alemán col deu, emplegó pallabres graves: 'nun voi dexar que se frayen los principios revolucionarios nin les lleis que nos rixen [...] voi ser inflexible colos servidores públicos que s'estremen de la honradez y de la decencia'. Dellos testimonios coinciden en qu'Alemán 'odió' dende esi momentu 'al vieyu'."<REF>Krauze (1999) p 37.</ref> |- | style="text-align: right;" | |} Ruiz Cortines ocupó la siella presidencial a los 62 años d'edá. Tomó posesión del cargu la mañana del [[llunes]] [[1 d'avientu]] de [[1952]] nuna ceremonia austera, principal carauterística d'él, celebrada nel [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]] convertíu en cortil oficial. Dempués de la ceremonia resonaron ventiún cañonazo y a les 12:30 p.m. empecipió un [[desfile militar]] nel que quince mil homes, ente los que destacaben cadetes del [[Heroicu Colexu Militar (Méxicu)|Colexu Militar]], desfilaron peles principales aveníes de la capital camín de la [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Méxicu)|Plaza de la Constitución]], hasta llegar al balcón central del [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]].<ref name="1988p179">Muñoz y Escobosa (1988) p 179.</ref><ref name="2001p322">Sefchovich (2001) p 322.</ref> Ende Ruiz Cortines atopábase acompañáu del so gabinete, les delegaciones y embaxaes estranxeres que vinieron a la ceremonia, representantes de los poderes llexislativu y xudicial y altos xefes del [[Exércitu Mexicanu|Exércitu]] y l'[[Armada de Méxicu|Armada]]. La [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu]] fixo sonar les sos campanes. Mientres dos hores sobrevolaron la ciudá dieciséis escuadrillas y dos escuadrones de la [[Fuercia Aérea Mexicana]] p'amosa-y el so sofitu al nuevu presidente.<ref name="1988p179" /><ref name="2001p322" /> Nel so discursu inaugural, Ruiz Cortines fala sobre la xusticia social. Recordó la ''"escasez de los recursos nacionales y la necesidá d'usalos con razonada moderación."'' Destacó les faltes de los ciudadanos y faló d'un plan d'emerxencia ''"pa poner al algame del pueblu'l maíz, el frijol, l'azucre o'l piloncillo, les grases comestibles, el cobertor, la mezclilla y el percal"'' y afirmó que los sos collaboradores ''"suxetar a patrones d'honestidá alministrativa y esmolición patriótica más ríxidos que nunca."''<ref name="2001p322" /> === Gabinete === La mesma mañana de tomar de posesión, la so [[Secretaria|secretariu]] particular dio a conocer el nome de los sos collaboradores pa los siguientes seis años. El so [[Conseyu de Ministros|gabinete]] nun lo integró con mozos o profesionistas, si non por homes esperimentaos y capaces, ayenos al ex [[presidente]] [[Miguel Alemán]]. Ruiz Cortines buscaba nellos una cualidá: la cultura de sirvir al pueblu y nun sirvise d'él. {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:right; margin:1em 1em 1em 0; background:#fafafa; border:1px solid #aaa; font-size:85%; border-spacing:4px" align="left" |- ! style="background:#dcdcdc;" colspan="3"|Gabinete d'Adolfo Ruiz Cortines<ref>Pliegu, Felícitas (1999). ''”El gabinete ruizcortinista”''. Méxicu, Revista Dómina #408, p XIII.</ref><ref name="p433">Flores (2005) p 433</ref> |- |align="left"|'''CARGU'''||align="right"|'''NOME'''||align="left"|'''PERIODU''' |- !colspan="3"|<hr/> |- |align="left"|[[Presidente de Méxicu|Presidente]]||align="left" |'''Adolfo Ruiz Cortines'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[SEGOB|Gobernación]]||align="left"|'''[[Ángel Carvajal Bernal|Ángel Carvajal]]'''||align="left"|1952–1958 |- !colspan="3"|<hr/> |- |align="left"|[[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Rellaciones]]||align="left"|'''[[Luis Padilla Nervo]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"| [[Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desarrollu Rural, Pesca y Alimentación (Méxicu)|Agricultura]]||align="left"|'''[[Gilberto Flores Muñoz]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría de Recursos Hidráulicos|Recursos]]||align="left"|'''[[Eduardo Chávez]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Luis Echegaray Bablot]]'''||align="left"|1958 |- |align="left"|[[Secretaría de Comunicaciones y Tresportes (Méxicu)|Comunicaciones]]||align="left"|'''[[Carlos Lazo Barreiro]]'''||align="left"|1952–1955 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Walter Cross Buchanan]]'''||align="left"|1955–1958 |- |align="left"|[[Secretaría d'Enerxía (Méxicu)|Bienes Nacionales]]||align="left"|'''[[José López Llira]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría del Trabayu y Previsión Social (Méxicu)|Trabayu]]||align="left"|'''[[Adolfo López Mateos]]'''||align="left"|1952–1957 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Salomón González Blanco]]'''||align="left"|1957–1958 |- |align="left"|[[SEDENA|Defensa]]||align="left"|'''[[Matías Ramos]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría de Marina (Méxicu)|Marina]]||align="left"|'''[[Rodolfo Sánchez Taboada]]'''||align="left"|1952–1955 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Alfonso Poire Ruelas]]'''||align="left"|1955 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Roberto Gómez Maqueo]]'''||align="left"|1955–1958 |- |align="left"|&nbsp;||align="left"|'''[[Héctor Meixueiro Alejandre]]'''||align="left"|1958 |- |align="left"|[[SHCP|Facienda]]||align="left"|'''[[Antonio Carrillo Flores]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría de Salú (Méxicu)|Salú]]||align="left"|'''[[Ignacio Morones Prieto]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|Educación]]||align="left"|'''[[José Ángel Ceniceros]]'''||align="left"|1952–1958 |- |align="left"|[[Secretaría d'Economía (Méxicu)|Economía]]||align="left"|'''[[Gilberto Loyo]]'''||align="left"|1952–1958 |- |} Otros cargos importantes a nivel de gabinete: * '''[[Gobernantes del Distritu Federal (Méxicu)|Xefe del Departamentu del Distritu Federal]]'''<ref name="1988p180">Muñoz y Escobosa (1988) p 180.</ref> ** [[Ernesto P. Uruchurtu]] (1952–1958) * '''Xefe del Departamentu Agrariu y Colonización'''<ref name="1988p180" /> ** [[Cástulo Villaseñor Luquín]] (1952–1958) * '''[[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|Procurador Xeneral de la República]]'''<ref name="1988p180" /> ** [[Carlos Franco Sodi]] (1952–1955) ** [[José Luis Guitérrez Gutiérrez]] (1955) ** [[José Aguilar y Maya]] (1955-1958) * '''Procurador de Xusticia del Distritu y Territorios Federales'''<ref name="1988p180" /> ** [[Guillermo Aguilar y Maya]] (1952–1956) ** [[Ignacio Acosta Fuentes]] (1956-1958) * '''Secretariu de la Presidencia'''<ref name="1988p180" /> ** [[Enrique Rodríguez Cano]] (1952–1958) * '''Secretariu Particular del Presidente''' ** [[Salvador Olmos]] (1952–1958) * '''[[Fuercia Aérea Mexicana|Comandante de la Fuercia Aérea]]'''<ref>CAMP, Roderic. (1995) ''”Mexican political biographies, 1935-1993.”'' Estaos Xuníos, University of Texas, 1995, p 906. ISBN 978-0-292-71181-5.</ref> ** [[Alberto Viétiz]] (1952-1954) ** Xeneral Brigadier [[Alfonso Cruz Rivera]] (1954-1958) * '''[[Comisión Federal d'Electricidá Direutor de la Comisión Federal d'Electricidá]]'''<ref>Camp (1995) p 908.</ref> ** [[Carlos Ramírez Ulloa]] (1952-1958) * '''Direutor Xeneral de Pensiones Civiles de Retiru'''<ref>Camp (1995) p 909.</ref> ** [[Nicolás Pizarro Suárez]] (1952-1958) * '''Direutor Xeneral de [[Ferrocarriles Nacionales de Méxicu]]'''<ref>Camp (1995) p 911.</ref> ** [[Roberto Amorós Guiot]] (1952-1958) * '''[[Institutu Mexicanu del Seguru Social|Direutor del IMSS]]''' ** [[Antonio Ortiz Mena]] (1952-1958) Mientres el so gobiernu, el gabinete de Ruiz Cortines sufrió dellos cambeos. El secretariu de Comunicaciones y Obres Públiques, l'arquiteutu [[Carlos Lazo Barreiro]] morrió'l [[5 de payares]] de [[1955]]. El día 8 foi sustituyíu pol [[arquiteutu]] [[Walter Cross Buchanan]]. El [[Secretaría de Marina (Méxicu)|secretariu de Marina]], el xeneral [[Rodolfo Sánchez Taboada]], finó nel exerciciu del cargu'l [[2 de mayu]] de [[1955]].<ref name="p433" /> El so cargu ocupar el [[inxenieru naval]] [[Alfonso Poire Ruelas]] de [[mayu]] a [[xunetu]] de [[1955]], el [[almirante]] [[Roberto Gómez Maqueo]] de [[xunetu]] de [[1955]] a [[xunu]] de [[1958]] y el [[almirante]] [[Héctor Meixueiro Alejandre]] de [[xunu]] a [[avientu]] de [[1958]]. L'últimu cambéu qu'hubo foi na Secretaría de Recursos Hidráulicos; el [[arquiteutu]] [[Eduardo Chávez]] arrenunció'l [[25 d'abril]] de [[1958]] y foi sustituyíu pol [[inxenieru]] [[Luis Echegaray Bablot]].<ref name="p433" /> === Bienes patrimoniales === [[Ficheru:Gustavo Baz Prada.jpg|thumb|right|150px|El doctor [[Gustavo Baz]] foi l'encargáu en practica-y a Ruiz Cortines una ciruxía d'[[Apéndiz vermiforme|apéndiz]] n'avientu de [[1952]].]] A otru día d'anunciar el so gabinete, el [[2 d'avientu]] de [[1952]], Ruiz Cortines ordenó publicar la llista completa de los sos bienes personales: * Una casa na [[ciudá de Méxicu]]. * Un [[Ranchu (vivienda)|ranchu]] en [[Veracruz]] del que yera copropietariu. * Un [[automóvil]] marca Lincoln modelu 1948. * El coche de la so esposa, unos aforros modestos nel bancu y el so moblame. El valor total de les sos propiedaes xubía a $34,000 [[dólar|dólares]]. Ruiz Cortines esixó a los 250 mil funcionarios públicos que fixeren les sos declaraciones patrimoniales, mesmes que se verificaron al entamu y al términu del sexeniu en [[1958]].<ref>Krauze (1999) p 42.</ref> === Problemes de salú === Adolfo Ruiz Cortines nun s'estremara por un estáu físicu saludable. Namái un amenorgáu grupu de persones enteróse que, cinco selmanes dempués de la so toma de posesión, foi interveníu quirúrgicamente al realizáse-y una estraición del [[Apéndiz vermiforme|apéndiz]] pol doctor [[Gustavo Baz]], y a quien-y negó que-y aplicara [[anestesia]] xeneral. Por que nun se diera cunta la prensa nin los sos gobernaos, Ruiz Cortines mandó a improvisar un quirófanu na so residencia de San José Insurxentes, onde tuvo la so convalecencia.<ref>Muñoz y Escobosa (1988) pp 183 y 184.</ref><ref>Sefchovich (2001) p 327.</ref> === Política interna === Al empecipiar la so alministración, Ruiz Cortines centrar nel oxetivu de proyeutar una nueva imaxe del poder presidencial, desprestixáu pol réxime de [[Miguel Alemán]] y pola idea xeneralizada de qu'esti presidente impulsó la [[economía]] omitiendo les polítiques de beneficiu social. Anque Alemán llograra una puxanza na [[economía]] mexicana, el descontentu xeneral del pueblu rescamplaba pola corrupción de los funcionarios públicos, quien nel [[Miguel Alemán Valdés|sexeniu alemanista]] yeren empresarios que s'arriquecieren descomanadamente. Mentanto, el nivel de vida de les clases trabayadores sufrió un considerable deterioru. === Polítiques d'austeridá y moralización === [[Ficheru:Miguel Aleman Congreso.gif|thumb|right|El sexeniu de [[Miguel Alemán]] carauterizar pola corrupción de los funcionarios públicos. Ruiz Cortines emplegó una política d'austeridá y moralización mientres el so sexeniu.]] En busca d'una política qu'oldeara col réxime de [[Miguel Alemán]], Ruiz Cortines buscó dar solución a la problemática social y dio entamu a una nueva era d'austeridá y moralización. Modificóse la llei referente a la responsabilidá de servidores públicos, qu'apuntaben de forma indireuta a ser [[corrupción política|corruptos]], al proponer Ruiz Cortines que dichos funcionarios declararen los sos bienes antes d'empecipiar los sos llabores y que pudiera investigase l'orixe de la fortuna de quién tuvieren propiedaes cimeres a los sos ingresos económicos.<ref name="ARCGD"/> La llei reglamentaria del [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|artículu 28 constitucional]] sufrió una reforma en materia de monopolios: sancionar con más severidá a les persones que monopolizaran artículos de primera necesidá. Mientres [[1953]] efeutuáronse multes a comerciantes por violaciones a los precios fitos en dichos artículos, que xubieron a la cantidá de $16,242 pesos y que reflexaron la severidá del gobiernu de Ruiz Cortines. Al poco tiempu ordenó la suspensión de tolos pagos a los [[contratista del gobiernu contratistes del gobiernu]] pa revisar l'estáu de cada proyeutu. Reportó ante la [[Secretaría de Comunicaciones y Tresportes (Méxicu)|Secretaría de Comunicaciones y Tresportes]] la receición d'una factura al respeutive de una carretera de 120 quilómetros que nun esistía; darréu ordenó que se multara al contratista col triple de la suma que pretendía cobrar.<ref name="ARCGD"/> El gobiernu ruizcortinista decidió amenorgar el gastu públicu afaciéndose a los ingresos corrientes, col propósitu de llograr el saneamientu de les finances públiques y combatir la [[inflación]]. Nesi momentu, los empresarios taben asoraos pol nuevu estilu de gobiernu, tarreciendo que les sos posibilidaes de ganancia viérense afeutaes nel momentu que la economía mexicana travesaba por una crisis. Esto favoreció la incertidume na [[industria]] privada y la [[fuga de capitales]]. En [[1953]] amenorgóse la inversión privada, Ruiz Cortines reorientó la so política escontra l'impulsu de la [[Producción (economía)|producción]].<ref name="ARCGD"/> === Votu de la muyer === {{AP|Votu de la muyer}} La llucha de la muyer por llograr los sos derechos de votación y de tomar decisiones empezó nel mundu va dellos sieglos. En [[Méxicu]], les primeres manifestaciones d'ello diéronse ente [[1884]] y [[1887]], cuando una revista escrita puramente pa muyeres, demandó'l [[sufraxu]] femenín. Tamién mientres la [[Revolución Mexicana]], munches muyeres simpatizantes del movimientu de [[Francisco I. Madero]] esixeron, ensin llograr resultaos, el so derechu a votar.<ref name="VOTODELAMUJER">[http://www.esmas.com/salud/home/noticiashoy/517108.html ''La muyer mexicana y el votu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223170810/http://www.esmas.com/salud/home/noticiashoy/517108.html |date=2014-02-23 }} Consultáu 10-08-2010.</ref> Nel añu de [[1937]] el presidente [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]] solicitó a la [[Cámara de Senadores de Méxicu|Cámara de Senadores]] la iniciativa pa reformar l'[[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|artículu 34 constitucional]] por que les muyeres llograren la ciudadanía. En [[1938]] la reforma foi aprobada polos senadores y pola mayoría de los estaos. El [[24 d'avientu]] de [[1946]], la [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|Cámara de Diputaos]] aprobó la iniciativa propuesta por [[Miguel Alemán]], na que se modificar l'artículu 115 constitucional por que les muyeres participaren nes eleiciones municipales n'igualdá de condiciones que los homes, col derechu al votu y a ser escoyíes. La llei entró a valir el [[12 de febreru]] de [[1947]].<ref name="VOTODELAMUJER"/> Nun discursu que dio como candidatu'l [[6 d'abril]] de [[1952]] nel Parque 18 de marzu de la [[ciudá de Méxicu]], Ruiz Cortines comprometióse ante les 20 mil mujer asistentes a que ''“si'l votu favoreznos nos próximos comicios, proponemos empecipiar ante les Cámares les reformes llegales necesaries por que la muyer esfrute los mesmos derechos políticos del home”''.<ref name="VOTODELAMUJER2">[https://web.archive.org/web/20120131010203/http://www.inehrm.gob.mx/pdf/cronologia_muyer.pdf ''Cronoloxía integrada del movimientu de muyeres en Méxicu (1910-2010)''] Consultáu 10-08-2010.</ref> Yá como presidente, Ruiz Cortines unvio la so iniciativa'l [[9 d'avientu]] de [[1952]]; mesma que foi aprobada darréu y por unanimidá pol [[Congresu de la Unión (Méxicu)|Congresu de la Unión]]. El [[17 d'ochobre]] de [[1953]], el presidente Ruiz Cortines cumplió la so promesa y promulgó les reformes constitucionales qu'dieron el votu a les muyeres nes eleiciones federales. Esi mesmu día publicar nel [[Diariu Oficial de la Federación (Méxicu)|Diariu Oficial de la Federación]] la reforma del [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|artículu 34 constitucional]]: {{cita|“Son ciudadanos de la República los homes y les muyeres que, teniendo la calidá de mexicanos axunten amás los siguientes requisitos: cumplir 18 años d'edá, siendo casaos, o 21 si nun lu son y tener una manera honesta de vivir.”.<ref name="VOTODELAMUJER2"/>|}} Lluchadores sociales ya intelectuales asistieron a la cortil parllamentaria pa tar presentes nel momentu históricu. Ente elles taben [[Elvia Carrillo Puerto]], quien lluchó la so vida entera p'algamar el propósitu, Adelina Zendejas, [[Adela Formoso de Obregón Santacilia]], [[María Lavalle Urbina]] y [[Amalia Castillo Ledón]]. Depués rindióse-y un homenaxe a Ruiz Cortines nel [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]].<ref>Sefchovich (2001) p 332.</ref> Pa les eleiciones federales del [[3 de xunetu]] de [[1955]], onde se deberíen d'escoyer diputaos, senadores y siete gobernador; les muyeres allegaron per primer vegada a les urnes de votación. La primera en depositar el so votu foi la so esposa [[María de los Dolores Izaguirre]]. Resultaron electes diputaes [[Remedios Albertina Ezeta]] pol [[estáu de Méxicu]]; [[Margarita García Flores]] por [[Nuevo León]], [[Guadalupe Ursúa Flores]] por [[Jalisco]] y [[Marcelina Galindo Arce]] por [[Chiapas]].<ref name="VOTODELAMUJER2"/> === Conflictos sociopolíticos === [[Ficheru:Alejandro Gomez Maganda y el Lic. Miguel Alemán.jpg|thumb|right|Nel sexeniu de Ruiz Cortines, dellos gobernadores de distintes entidaes del país taben en contra d'él porque nun-yos gustaba la forma de gobiernu qu'implementara. Unu de los gobernadores que foi destituyíu del so cargu mientres el so sexeniu foi'l [[Gobernantes de Guerreru|Gobernador de Guerrero]] [[Alejandro Gómez Maganda]], gran amigu del ex-presidente [[Miguel Alemán]].]] Los dirixentes del [[Partíu Revolucionariu Institucional|PRI]] collaboraron na disolución del movimientu [[Miguel Henríquez Guzmán|henriquista]], lo cual asocedió en febreru de [[1954]]. Dellos estaos nun taben acordies col so gobiernu, motivu pol cual Ruiz Cortines impunxo disciplina pa remover a los disidentes: el [[Gobernantes de Yucatán|gobernador de Yucatán]] [[Tomás Marentes Miranda]] dimitió al cargu'l [[15 de xunu]] de [[1953]] y el de [[Gobernantes de Guerrero|Guerrero]] [[Alejandro Gómez Maganda]] fixo lo mesmo el [[20 de mayu]] de [[1954]]. El [[22 de marzu]] de [[1955]], [[Manuel Bartlett Bautista]] arrenunció al so cargu como [[Gobernantes de Tabasco|gobernador de Tabasco]]; el [[9 d'agostu]] del mesmu añu, Ruiz Cortines esixó l'arrenunciu del gobernador de Chihuahua, [[Óscar Soto Maynez]]. Otru gobernador d'oposición foi'l del estáu d'[[Oaxaca]], el [[xeneral]] [[Manuel Cabrera Carrasqueado]], quien morrió d'un carecimientu cardiacu'l [[1 d'ochobre]] de [[1955]]. A la fin el sexeniu, como diz Krauze, Ruiz Cortines tenía "ventiocho gobernador fieles de ventinueve posibles."<ref name="ARCGD"/><ref>Krauze (1999) p 70.</ref> N'abril de [[1952]] foi creada la Confederación Revolucionaria d'Obreros y Llabradores, asociación que s'afilió al [[Partíu Revolucionariu Institucional|PRI]], y que llueu entró en disputa cola [[Confederación de Trabayadores de Méxicu|CTM]]. Nun intentu por llograr la unificación de los obreros, el gobiernu favoreció la formación del Bloque d'Unidá Obrera, que por un tiempu llogró tremar centrales y sindicatos con diferencies ente ellos.<ref name="ARCGD"/> Los xenerales [[Marcelino García Barragán]], [[Miguel Henríquez Guzmán]], [[Celestino Gasca]] y [[Francisco J. Múgica]] caltuvieron una rellación desamorada col gobiernu de Ruiz Cortines pos, amás de tar inconformes cola so alministración, teníen la idea de retomar les armes nuevamente. Con dellos militares Ruiz Cortines tomó midíes severes: eslleió la Federación de Partíos del Pueblu Mexicanu, a onde los xenerales atopábense afiliaos; espulsóse-yos del [[Partíu Revolucionariu Institucional|PRI]] y dióse-yos de baxa del [[Exércitu Mexicanu]].<ref>Krauze (1999) p 68.</ref> Mientres la so alministración, la proporción del presupuestu destináu al exércitu amenorgar de 9.7 a un 8%. Otros vieyos xenerales de la [[Revolución Mexicana]], como [[Jacinto B. Treviño]] y [[Juan G. Barragán]], aliar pa formar el [[Partíu Auténticu de la Revolución Mexicana]]. Ruiz Cortines facilitó-yos el rexistru, siendo él mesmu quien los concediera.<ref name="ARCGD"/><ref>Krauze (1999) p 69.</ref> ==== Problema agrariu ==== Nel sexeniu de Ruiz Cortines menguó considerablemente la repartida agraria una y bones solo concediérense 3.5 millones d'hectárees ente [[1952]] y [[1958]], pos yá nun había munches tierres que'l gobiernu pudiera partir. {{ensin referencies}} A principios de [[1958]], los disgustaos xornaleros y llabradores del norte del país empecipiaron una dómina d'invasión a les propiedaes privaes, onde los sos dueños yeren en realidá [[Latifundio|latifundio]].<ref name="ARCGD"/> En [[Sinaloa]], [[Baxa California]], [[Sonora]] y la [[Contorna Lagunera]]; miles de llabradores invadieron tierres particulares pa revelar a los llatifundios, dándose'l casu onde dellos invasores yeren obligaos a abandonar los terrenes pola fuercia. Nel estáu de Sonora, el gobiernu espropió'l llatifundiu d'Estaos Xuníos de [[Cananea]], que constaba d'una estensión de mediu millón d'[[hectárea|hectárees]].<ref name="ARCGD"/> Nesti llugar, como en dalgunos otros onde'l [[llatifundismu]] yera esplícitu, Ruiz Cortines mandó a espropiar les tierres por decretu emitíu'l [[21 d'agostu]] y dio en la so repartu de manera inmediata. La [[policía]] y l'[[exércitu]] reprimieron y encarcelaron a los líderes de les invasiones, resolviendo d'esta manera'l conflictu [[llabrador]].<ref name="ARCGD"/> ==== Fuelga de maestros ==== {{AP|Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación}} {{AP|Othón Salazar}} Munchos de los profesores de la IX Seición del [[Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación]] nun taben acordies con l'aldu que tomara'l so [[sindicatu]], motivu pol qu'entamaron una rebelión encabezada polos profesores normalistas [[Othón Salazar]] y José Encarnación Pérez Rivero. En [[xunetu]] de [[1956]], el gremiu de los maestros empecipió una movilización en tol país demandando un aumentu salarial por cuenta de que negáronse a recibir la probe medría qu'ufiertaba'l presidente del [[Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación|SNTE]] [[Manuel Sánchez Vite]].<ref name="ARCGD"/><ref name="ARCIF">FERNÁNDEZ, Íñigo (2004). ''”Historia de Méxicu”''. Méxicu, Pearson, p 337. ISBN 970-26-0524-5</ref> El [[Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación|SNTE]] dixebrar del [[sindicatu]] controláu pola [[Confederación de Trabayadores de Méxicu|CTM]] y creó'l Movimientu Revolucionariu del Maxisteriu. Aprovechando que s'averaben les eleiciones presidenciales, en [[1958]] empezó la movilización en busca de les meyores salariales y de la reconocencia del MRM dientro del [[Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación|SNTE]].<ref name="ARCGD"/> Los maestros, encabezaos por [[Othón Salazar]], se posesionaron del edificiu de la [[SEP|Secretaría d'Educación Pública]] per unos meses. Ruiz Cortines, como conseyu de la so esposa, tomó la decisión de dar la orde de que persona que saliera, yá nun entraba. Nun pudieren desallugar antes porque los maestros entraben y salíen llibremente.<ref>Muñoz y Escobosa (1988) p 185.</ref> Cola gran manifestación efeutuada nel [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Méxicu)|Plaza de la Constitución]] n'abril de [[1958]], el gobiernu unvió a la [[policía]] del [[Distritu Federal (Méxicu)|Distritu Federal]] y a los granaderos pa reprimir a los disidentes y encarcelar a los sos líderes. Othón Salazar foi encarceláu na [[Palaciu de Lecumberri|prisión de Lecumberri]]. Puesto que la opinión pública púnxose del llau de los maestros, con motivu del festexu del [[Día del Maestru]], Ruiz Cortines concedió les meyores sociales qu'esixía la IX Seición del [[Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Educación]] el [[15 de mayu]] de [[1958]].<ref>Krauze (1999) p 86.</ref> ==== Movimientu ferrocarrilero ==== {{AP|Charrismo sindical}} El movimientu ferrocarrilero foi'l de mayor importancia mientres la so alministración. Los trabayadores taben cansaos de los métodos represivos que Jesús Díaz de León, secretariu xeneral del Sindicatu de Trabayadores Ferrocarrileros de la [[República Mexicana]], implementaba pa reprimir cualquier oposición y porque los sos salarios menguaren 1.35% ente'l sexeniu entendíu de los años de [[1951]] a [[1957]].<ref name="ARCIF"/> En [[1958]], los [[ferrocarril]]eros inconformes crearon la Gran Comisión de Salarios, na qu'empezó a destacar el representante de la XII Seición del Sindicatu Nacional de los Trabayadores del [[Petroleu]], [[Demetrio Vallejo]]. La Comisión topetó col Comité Executivu del [[sindicatu]], yá que mientres ésti esixía $200 pesos de medría salarial, la oposición pidía $350.<ref name="ARCGD"/> A la fin. el gobiernu de Ruiz Cortines decidió dar $215 pesos d'aumentu; la Gran Comisión y el Comité Executivu decidieron aceptar.<ref name="ARCIF"/> Ruiz Cortines resolvió'l problema momentáneamente el [[miércoles]] [[2 de xunetu]] de [[1958]]; aportando a dellos pidimientos obreros y trepando cola presión obrera. El problema heredar el so socesor, [[Adolfo López Mateos]], quien tendría que trepar cola [[Fuelga ferrocarrilera de 1959 (Méxicu)|fuelga ferrocarrilera de 1959]].<ref name="ARCIF"/><ref>Krauze (1999) p 89.</ref> === Política educativa === N'el so gobiernu construyeron planteles educativos en dellos sitios del país y fixéronse campañes pa erradicar el [[analfabetismu]]; pero l'atrasu educativu nunca se resolvió. La insuficiencia del gastu federal en materia d'educación mientres el so sexeniu pa coordinar a los estaos y conceyos, motivó a que'l [[26 de xunu]] de [[1957]] creárase'l Conseyu Nacional Téunicu de la Educación.<ref>Sordu y Sierra (2010) p 258.</ref> Hubo pequeñes manifestaciones d'estudiantes pola [[Golpe d'Estáu de 1954 (Guatemala)|invasión a Guatemala en 1954]] na [[ciudá de Méxicu]]. Fueron clausuraes la Escuela Nacional de Maestros, la Escuela Normal Superior y dellos planteles dependientes del [[Institutu Politéunicu Nacional]] pola falta d'aules y otres instalaciones.<ref>BARROY SÁNCHEZ, Héctor (2005). ''”Historia de Méxicu”''. Méxicu, McGraw-Hill, p 274. ISBN 970-10-4972-1.</ref> === Política gubernamental === Ruiz Cortines dio la instrucción a [[Antonio Ortiz Mena]], direutor del [[IMSS]], de llevar el seguru a tolos llugares del país y d'empecipiar el seguru social pa los llabradores; amás ordenó qu'hubiera un usu fayadizu del dineru destináu a esa dependencia pa evitar l'espilfarru nel gastu médicu y de medicines. Nel so primer informe de gobiernu, el [[1 de setiembre]] de [[1953]], Ruiz Cortines informó que'l 42% de los mexicanos yera [[analfabetismu|analfabeto]], que 19 millones de llabradores vivíen al día y que'l 60% de la población tenía la perceición económica d'apenes la quinta parte del ingresu nacional. Nos últimos diez años, la población creciera en 6 millones de persones.<ref>Krauze (1999) p 56.</ref> Nel so sexeniu, en [[Méxicu]] había 32.656 millones de persones, bona parte de les cualos nun atopaba más salida que cruciar la frontera como ''llombos moyaos'', como se-yos llamaba porque munchos cruciaben nadando'l [[ríu Bravo]]. El primer añu sirviera pa empecipiar el procesu de [[honestidá]] y austeridá que nel so discursu inaugural prometiera, amás de detectar los principales problemes y proponer soluciones. A partir de [[1954]] empezaría a faer obres importantes.<ref>Krauze (1999) p 46.</ref> Mientres el so alministración amontáronse los salarios reales de los trabayadores; financiáronse les obres petroleres por aciu l'usu d'emisiones de bonos y ensin contraer delda esterna. A la fin del so sexeniu en [[1958]], Ruiz Cortines dexó una delda de $798 millones de [[dólares]]. Les campañes nacionales pa erradicar el [[paludismu]], la [[tuberculosis]] y otres enfermedaes tuvieron enforma ésitu. La implementación en tol país de xuntes de meyoramientu cívicu y moral, como lo fixo nos sos tiempos de [[Gobernantes de Veracruz|Gobernador de Veracruz]], fueron bien recibíes. N'el so xestión fomentóse l'aforru nacional dende la niñez, fundóse l'Institutu Mexicanu de Vivienda y establecióse la Comisión d'Inversiones.<ref>Krauze (1999) p 57.</ref> ==== CEIMSA ==== En [[1956]] volvió a entamar les sos operaciones la reorganizada Compañía Esportadora ya Importadora Mexicana S.A. (CEIMSA), fundada en [[1937]] mientres el réxime de [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]]. Esta taba dirixida a los barrios más probes de la [[ciudá de Méxicu]], a onde llegaben camiones apinaos de [[llenteya]], [[arroz]], [[frijol]], [[Güevu (alimentu)|güevu]] y [[lleche]]; onde yera más baratu que los establecimientos comerciales ente un 30 o 40%. El tiempu en que duró la CEIMSA en funciones, munches families salieron beneficiaes poles ufiertes de productos básicos que podíen mercar por precios baratos.<ref name="CEIMSA">Bazán, Homero (2006). “L'Universal”. [http://www.eluniversal.mx/columnes/57834.html ''La ciudá del ayeri.''] Consultáu 12-08-2010.</ref> El programa de Ruiz Cortines viose afeutáu pola [[Corrupción política|corrupción]]. Les mesmes persones de los barrios a quien los camiones de CEIMSA distribuyíen, taben en complicidá colos distribuidores oficiales. La empresa funcionó col mesmu nome hasta l'añu de [[1962]], cuando los propósitos de CEIMSA fueron retomaos pol presidente [[Adolfo López Mateos|López Mateos]], dando orixe a la creación de [[CONASUPO]].<ref name="CEIMSA"/> === ''La Marcha al Mar'' === Ruiz Cortines consideraba, pola so esperiencia en materia demográfico y d'estadística, que [[Méxicu]] tenía la ventaya de los sos dos estensos costes, de manera que se podía redistribuir la población si desenvolvíense meyor los puertos turísticos, de cabotaxe y pesqueros. Por ello, Ruiz Cortines implemento'l '''Programa de Progresu Marítimu''', al que se-y destinó nel so sexeniu $750 millones de pesos, y que la publicidá sintetizó como ''“La Marcha al Mar”''.<ref name="ARCDC">[http://www.memoriapoliticademexico.org/Biografias/RCA90.html ''Ruiz Cortines Adolfo.''] Consultáu 10-08-2010.</ref> Pa los 10000 quilómetros de costes con que cunta [[Méxicu]], alcontráronse 70 puertos con oxetu d'ameyoralos o construyilos dende'l principiu;<ref>Gobiernu de Méxicu (1957). ''”El gobiernu de Ruiz Cortines: fe nel ideal, realizaciones fecundes”''. Méxicu, p 77.</ref> estableciéronse enllaces del Altiplanu a les costes y comunicaciones interoceánicas.<ref name="ARCDC"/> === Terremotu de 1957 === {{AP|Terremotu de Méxicu de 1957}} [[Ficheru:Cabeza de Angel en el AHDF MEX.JPG|thumb|left|En [[1957]], un terremotu azotó a la ciudá de Méxicu y el [[Ángel de la Independencia]] ye baltada quedando estrozada al pie del mesmu, polo que Ruiz Cortines mandó a restaurala darréu.]] A les 2:44 de la madrugada del [[28 de xunetu]] de [[1957]], asocedió un terremotu de 7.5 na [[escala de Richter]] y que duró 90 segundos.<ref>Flores (2005) p 437.</ref> Más tarde espublizóse que l'epicentru yera nel estáu de Guerrero. Cayóse'l [[Ángel de la Independencia]] y dellos edificios como'l Rioma, asitiáu na avenida Insurxentes. Otros edificios quedaron estropiaos seriamente y les autoridaes ordenaron la so baltadera. L'accidente dexó un saldu de 52 muertos y 657 mancaos. Esi mesmu día l'Observatoriu Sismolóxicu de la [[ciudá de Méxicu]] rexistró trenta réplica de distintes magnitúes.<ref>Krauze (1999) p 84.</ref> Dende les tres de la mañana, Ruiz Cortines ordenó que s'aidara rápido a los damnificados. [[Ernesto P. Uruchurtu|Uruchurtu]] y Ruiz Cortines percorrieron la ciudá pa dar un recuentu de los daños; ordenaron desallugar los edificios inestables y dieron instrucciones al xefe de policía y al comandante de los guardias presidenciales d'ayudar a los afeutaos. Elementos de les secretaríes de Salobridá, de Gobernación y Comunicaciones recibieron órdenes de dir ayudar a los afeutaos n'otros sitios del país. A otru día; civiles, miembros del [[Exércitu Mexicanu]], la [[Cruz Bermeya]], del cuerpu de bomberos y policías emprestaron la so collaboración a les autoridaes p'ayudar rápido a los damnificados.<ref>Muñoz y Escobosa (1988) pp 186 y 187.</ref> === Economía y finances === [[Ficheru:KoreanWarRefugeeWithBaby.jpg|thumb|right|Los problemes na economía mexicana fixéronse evidentes al terminar la [[Guerra de Corea]] en [[1953]], yá que s'amenorgó la demanda mundial y menguáronse los precios internacionales de les materies primes.]] Al empezar el so periodu presidencial, Ruiz Cortines enfrentar a una [[economía]] somorguiada na [[inflación]], aniciada nos sexenios anteriores, que nun se pudo erradicar pese a la continua crecedera económica empecipiáu en [[1950]].<ref name="ARCGD"/> Esi mesma puxanza económica foi'l que provocó una [[inflación]] acelerada por haber se amontáu les inversiones d'una manera desafranada, poles consecuencies que provocó la dependencia de los mercaos estranxeros y por cuenta de la estrechura del mercáu internu provocada pola política de control de sueldos. Esos problemes fixéronse evidentes al terminar la [[Guerra de Corea]] en [[1953]], yá que s'amenorgó la demanda mundial y menguáronse los precios internacionales de les materies primes, eventos que perxudicaron de manera rápida a la producción agrícola de [[Méxicu]], que tenía les sos bases principales nos cultivos d'esportación. D'esta forma, amenorgóse l'ingresu pa la clase llabradora, dándose de resultes interna que nun hubiera demanda de productos agrícoles ya industriales. Los empresarios decidieron llindar les sos inversiones en [[Méxicu]], fechu qu'agravó'l problema porque s'amenorgó'l [[PIB]], mesmu que cuasi se paralizó en [[1952]].<ref name="ARCGD"/> Dempués d'una década de crecedera continua, la economía nacional llegara a una crisis. Por ello, Ruiz Cortines implementó una ''“Política Estabilizadora”'' que tenía l'oxetivu de detener la rápida medría del costu de la vida y d'evitar que la demanda interna siguiera amenorgándose, factores qu'afectaben la crecedera industrial.<ref name="ARCGD"/> Pa poner en práutica la ''“Política Estabilizadora”'', Ruiz Cortines implementó'l '''Plan Agrícola d'Emerxencia'''. Foi presentáu'l [[11 d'avientu]] de [[1952]] por [[Gilberto Flores Muñoz]], [[Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desarrollu Rural, Pesca y Alimentación (Méxicu)|secretariu d'Agricultura y Ganadería]] y entró en funciones en xineru de [[1953]].<ref>AZPEITIA GÓMEZ, Hugo (1994). ''” Compañía Esportadora ya Importadora Mexicana, S.A., 1949-1958: conflictu y abasto alimenticiu”''. Méxicu, CIESA, p 274. ISBN 970-10-4972-1.</ref> El plan taba empuestu específicamente a: * Alzar la producción de cultivos alimenticios básicos como'l [[maíz]], el [[trigu]] y el [[frijol]]. * Enriar un númberu mayor de creitos de la banca privada escontra'l sector rural. * Aplicar modernos procedimientos destinaos al meyor aprovechamientu de les propiedaes.<ref name="ARCGD"/> El Plan Agrícola d'Emerxencia foi esitosu; llogróse aumentar la producción de los alimentos básicos, mesmu que nun foi abondu pa cubrir les necesidaes de la población. El beneficiu a los pequeños llabradores foi cuasi nulu pos se siguió dando preferencies a les medianes y grandes empreses que yeren dueñes de les meyores tierres. La importancia de la importación d'alimentos foi fundamental na llucha contra la inflación del 6.9% qu'había nel so sexeniu.<ref name="ARCESTADISTICAS">COMPARÁN FERRER, Alejandro (2004). “Gaceta de la Universidá de Guadalaxara”. [http://www.gaceta.udg.mx/Hemeroteca/paginas/353/353-21.pdf ''Economía mexicana, ¿fueron meyores los sesenta?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210204520/http://www.gaceta.udg.mx/Hemeroteca/paginas/353/353-21.pdf |date=2015-12-10 }} Consultáu 12-08-2010.</ref> Consistía n'importar puramente los alimentos indispensables pa caltener les colleches que se llograríen nel país per mediu del Plan Agrícola. Les colleches nun fueron tan grandes por cuenta de la seca qu'azotó al campu mexicano en [[1953]], factor que provocó l'aumentu de les importaciones coles mires de satisfaer la demanda interna de los alimentos básicos. El control de precios tuvo remanáu mientres el so sexeniu pola Direición Xeneral de Precios, encargada d'afitar los precios y de vixilar que los comerciantes respetar; y la [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|Secretaría de Gobernación]], que se dedicó a erradicar l'acaparamientu y el [[monopoliu]].<ref name="ARCGD"/> La estabilización del presupuestu y l'amenorgamientu de precios que traía consigo, dexaron ameyorar los salarios reales de los trabayadores, con esceición de los paraos por causa de les contraiciones de les inversiones priváu y públicu, provocaes pola inflación. Los empresarios privaos abstener d'invertir hasta que'l gobiernu de Ruiz Cortines modificara la so política d'austeridá presupuestal y decidiera impulsar la industria, lo cual tuvo que faer a fines del añu de [[1953]]. Dende esi añu, el gobiernu intensificó'l fomentu a la producción agrícola ameyorando los precios de garantía del [[maíz]] y del [[frijol]], ampliando les partíes presupuestales pa implementar [[sistema de riego|sistemes de riego]], lo que dexó aprovechar afechiscamente los recursos naturales y brindar insumos a los productores.<ref name="ARCGD"/> ==== Devaluación del pesu, 1954 ==== {{AP|Devaluación del pesu mexicanu}} Na [[Selmana Santa]] de [[1954]], el [[17 d'abril]] Ruiz Cortines devaluó'l pesu de $8.50 a $12.50 por dólar. La nueva paridá taba subvalorada, pero'l presidente dicía que “nun quería pasase'l sexeniu devaluando”.<ref>Krauze (1999) p 50.</ref> La siguiente devaluación sería hasta [[1976]]. El gobiernu tomó la decisión de devaluar nos díes santos por cuenta de que los bancos permaneceríen zarraos y con ello evitaba la compra desafranada de [[dólar|dólares]].<ref>Flores (2005) p 435.</ref> ==== Impulsu de la industria ==== {{AP|Desenvuelvo estabilizador}} {{AP|Milagru mexicanu}} Ruiz Cortines dio un gran impulsu a la [[industria]], tal qu'asocediera n'alministraciones anteriores. En [[1954]] destinóse un presupuestu al sector paraestatal del 20.2%, brindáronse-yos facilidaes fiscales a les empreses privaes, lo que dexó alzar considerablemente estensiones ya impuestos, lo qu'amenorgó'l [[Impuestu sobre la renta (Méxicu)|ISR]] y otros subsidios de menor trescendencia. Amás establecióse que nun se pagaríen impuestos al respeutive de los sueldos de $300 pesos mensuales, col fin d'ameyorar l'ingresu de los compradores de productos mexicanos.<ref name="ARCGD"/> Aplicáronse midíes financieres que dexaron aumentar la disponibilidad de les instituciones de creitu de depósitu y, de resultes, la so capacidá d'otorgar creitos. Establecer en [[1954]] el Fondu de Garantía y Fomentu pa les medianes y pequeñes industries. Creóse la Financiera Nacional Azucrera, que'l so oxetivu yera impulsar la industria del [[azucre]]. Establecióse'l Conseyu de Fomentu y Coordinación de la Producción Nacional, encargáu de coordinar la política económica del gobiernu cola iniciativa privada, p'ameyorar la economía nacional. En [[febreru]] de [[1954]], alzar nun 25% los impuestos a les importaciones y llindando la importación d'artículos luxosos; y modificóse la tarifa del impuestu xeneral d'importaciones col propósitu d'afaelo a les necesidaes de les empreses nacionales. Cola política de fomentu a la [[industria]], el gobiernu de Ruiz Cortines llogró pone-y fin a la espiral inflacionaria, llogrando que Méxicu entrara a la etapa del “desenvuelvo estabilizador”, trunfu que causó gran sorpresa a nivel internacional y que foi consideráu como'l milagru mexicanu.” La situación de la economía empezó a camudar negativamente escontra fines del añu de [[1956]], por cuenta de que, xunto cola inversión estranxera direuta entrara'l capital especulativu. Como resultancia, l'últimu añu del sexeniu carauterizar poles manifestaciones de les clases trabayadores pol altu costu de la vida.<ref name="ARCGD"/> Sicasí, el gobiernu de Ruiz Cortines llogró encimentar les bases d'una política económica que sería decisiva pal desarrollu capitalista de [[Méxicu]] nel siguiente deceniu. === Política esterior === ==== Estaos Xuníos ==== [[Ficheru:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959.jpg|thumb|left|Col presidente d'Estaos Xuníos, [[Dwight Eisenhower]], Ruiz Cortines caltuvo una rellación amistosa mientres el so gobiernu. Axuntáronse dos veces, una en [[1953]] mientres la inauguración de la [[presa Falcón]] y otra en [[1956]] en [[Virxinia Occidental]].]] [[Ficheru:Louisstlaurent.jpg|thumb|right|150px|[[Louis St. Laurent]], Primer Ministru de Canadá. Ruiz Cortines axuntar con él y Eisenhower en Sulphur Springs, [[Virxinia Occidental|Virxinia]] en 1956.]] Les bones rellaciones diplomátiques ente [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]] remontar a cuando'l [[embaxador]] d'Estaos Xuníos Dwight W. Morrow punxera en práutica la política de ''“bona vecindá”'' del presidente [[Franklin Delano Roosevelt]]. El gobiernu de Ruiz Cortines buscó aliase colos países llatinoamericanos pa formar un frente común ante la gran influyencia de los [[Estaos Xuníos]], país col que se negó a faer alcuerdos militares que comprometieren a [[Méxicu]] en guerres internacionales.<ref name="ARCGD"/> A pesar d'ello, les rellaciones ente dambos países fueron amistoses. Mientres el so sexeniu terminó la construcción de la [[presa Falcón]], construyida con un 58.6% de capital d'Estaos Xuníos y 41.4% mexicanu.<ref name="ARCEUA">[https://web.archive.org/web/20100815085044/http://www.usembassy-mexico.gov/bbf/bfVisitasPresidenciales.pdf ''Xuntes presidenciales de Méxicu-Estaos Xuníos.''] Consultáu 10-08-2010.</ref> La obra foi inaugurada'l [[17 d'ochobre]] de [[1953]] por Ruiz Cortines y el presidente [[Dwight Eisenhower]]. Una carauterística de la so alministración sobre les rellaciones diplomátiques con [[Estaos Xuníos]] foi la poca crítica que [[Méxicu]] realizó a les polítiques esteriores d'esi país. Ente'l [[26 de marzu|26]] y [[28 de marzu]] de [[1956]], Ruiz Cortines asistió al alcuentru col presidente [[Dwight Eisenhower]] y el [[Primer Ministru de Canadá]] [[Louis St. Laurent]] efeutuáu en Sulphur Springs, [[Virxinia Occidental]]. Mientres la entrevista, los trés mandatarios falaron sobre los problemes [[Migración humana|migratorios]], les ventes d'[[algodón]] de [[Méxicu]] a [[Estaos Xuníos]], la collaboración económica del [[Eximbank]], el desarrollu de l'[[aviación civil]] y la [[pesca]] illegal en costes.<ref name="ARCEUA"/> Del [[21 de xunetu|21]] al [[24 de xunetu]] de [[1956]], Ruiz Cortines coincidió col presidente Eisenhower en [[Panamá]], onde s'axuntaron 19 presidentes americanos por cuenta de la celebración del CXXX Aniversariu de l'Asamblea Americana”, establecida a iniciativa de [[Simón Bolívar]]. El 5 d'agostu de 1957 llegó a [[Méxicu]] el doctor Milton Eisenhower, rector de la [[Universidá Johns Hopkins]] y unviáu en representación del so hermanu'l presidente Eisenhower. Ruiz Cortines recibir nel [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]], onde fixeron un percorríu polos salones y galeríes, visitando la cortil d'homenaxe a [[Benito Juárez]].<ref>Muñoz y Escobosa (1988) p 191.</ref> ===== Problemes migratorios ===== {{AP|Programa Braceru}} {{AP|Emigración mexicana}} [[Ficheru:BraceroProgram.jpg|thumb|right|Primeros ''braceros'' mexicanos llegando a [[Los Angeles]] per tren en [[1942]], mientres la presidencia de [[Manuel Ávila Camacho]]. En marzu de 1954 roblóse un conveniu ente'l gobiernu de Ruiz Cortines y Eisenhower p'ameyorar la calidá de vida de los ''braceros'' residentes n'[[Estaos Xuníos]] y pa deportar a los inmigrantes indocumentados.]] Col [[Programa Braceru]] robláu mientres l'alministración de [[Manuel Ávila Camacho]] en [[1942]], millones de xornaleros mexicanos fueron trabayase a los [[Estaos Xuníos]]. El problema de los braceros ponía en peligru les bones rellaciones col país vecín. Los empresarios agrícoles d'Estaos Xuníos, pa favorecer los sos intereses, deseyaben anovar l'alcuerdu con [[Méxicu]] en [[1951]]. De primeres Ruiz Cortines negar a aceptalo pos, viendo la necesidá d'[[Estaos Xuníos]] pa buscar mano d'obra mexicana, creyó conveniente aplazalo por qu'ellos fixeren un conveniu onde [[Méxicu]] saliera más beneficiáu. En vista de que nun se volver# a entamar les negociaciones del alcuerdu; en xineru de [[1954]] el gobiernu de [[Dwight Eisenhower]] anunció que contrataríen a los trabayadores mexicanos ensin l'autorización del gobiernu mexicanu. Al dase a conocer les contrataciones, miles de braceros disponer a travesar la zona fronteriza. Les autoridaes mexicanes, nun intentu de detenelos, faciéndo-yos promeses de trabayu, recurrieron a encomalo militar en delles ocasiones.<ref name="ARCGD"/> Esta situación obligó a dambos gobiernos a roblar un nuevu conveniu'l [[10 de marzu]] de [[1954]], nel que gobiernu mexicanu aportaba a que les contrataciones facer na frontera. Pela so parte, [[Estaos Xuníos]] estableció que se-yos apurriríen seguros a los trabayadores en casu de desemplegu y creó una comisión mista que se dedicara a investigar los problemes d'emigración llegal ya illegal. La [[Guerra de Corea]] foi otru factor importante que llevó al gobiernu a volver# a entamar, de manera que con delles suspensiones, cambeos y ampliaciones estos alcuerdos caltener hasta [[1964]].<ref>SORDU CEDEÑO, Reynaldo y Julia Sierra (2010). ''” Compañía Esportadora ya Importadora Mexicana, S.A., 1949-1958: conflictu y abasto alimenticiu”''. Méxicu, Sieglu XXI Editores-Senáu de la República, p 254. ISBN 978-607-03-0140-4.</ref> Mientres el restu del sexeniu de Ruiz Cortines, el conveniu executóse correutamente y nun se tuvo nengún percance colos braceros a los [[Estaos Xuníos]]. Ente [[1953]] y [[1954]] había cerca de 1,400 mil emigrantes mexicanos. En [[1954]], el [[Fiscal Xeneral d'Estaos Xuníos|fiscal xeneral d'Estaos Xuníos]] Herbert Brownell Jr. ordenó la ''“operación wetback”'' que foi supervisada pol [[xeneral]] Joseph May Swing, y que tenía como finalidá de deportar masivamente a los trabayadores mexicanos indocumentados.<ref name="2010p254">Sordu y Sierra (2010) p 254.</ref> El [[xeneral]] Swing, quien foi designáu comisionado del Serviciu d'[[Inmigración]] y Naturalización, foi l'encargáu d'introducir táctiques militares nes operaciones de patrullar fronteriza y d'ordenar a la [[policía]] invadir los barrios de mexicanos en tol sureste d'[[Estaos Xuníos]]. Gracies a la iniciativa de Brownell, el númberu de indocumentados amenorgar a 72 mil.<ref>Sordu y Sierra (2010) p 255.</ref> Sicasí, el fluxu migratorio amontar nos años siguientes por cuenta de les grandes disparidades d'emplegu y salarios ente dambos países.<ref name="2010p254" /> ===== Richard Nixon en Méxicu ===== [[Ficheru:Richard Nixon congressional portrait.jpg|thumb|left|200px|El vicepresidente [[Richard Nixon]] vieno a Méxicu en febreru de [[1955]].]] El [[miércoles]] [[9 de febreru]] de [[1955]], vieno a [[Méxicu]] el [[vicepresidente]] [[Richard Nixon]] acompañáu de la so esposa. Nixon declaró a la so llegada que la so ''“visita a Méxicu ye'l resultáu de l'amistá y l'entendimientu ente estos dos países”'' y concluyó diciendo que colos sos homólogos sentíase'' “como na so casa”''.<ref name="1988p190">Muñoz y Escobosa (1988) pp 190.</ref> Les primeres plátiques tuvieron llugar nel despachu de Ruiz Cortines, quien depués del alcuentru declaró que ''“vinu a espresanos el saludu bien cordial del señor presidente [[Eisenhower]]”'', esperando con ello, ameyorar les rellaciones ente los dos países. Mientres la so estancia en [[Méxicu]], el matrimoniu Nixon visitó en compañía del presidente Ruiz Cortines la planta industrial DM Nacional, la [[Basílica de Guadalupe]], la [[Ciudá Universitaria de la UNAM|Ciudá Universitaria]], les instalaciones del [[IMSS]], el complexu habitacional Llombes de Santa Fe y l'Institutu Cultural Mexicanu Norteamericanu. Amás ufiertóse-yos una cena na [[Embaxada d'Estaos Xuníos en Méxicu|Embaxada Americana]] y na [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Secretaría de Rellaciones Esteriores]].<ref name="1988p190" /> A la fin ufiertóse-yos una comida en [[Los Pinos (Méxicu)|Los Pinos]]. Foi tal la insistencia de Nixon por falar sobre'l [[comunismu]] en Méxicu que, Ruiz Cortines xubir a un carru y llevar a les ciudaes perdíes cercanes a la [[Los Pinos (Méxicu)|residencia oficial de Los Pinos]]. Cúntase que Ruiz Cortines díxo-y a Nixon ''“ési ye'l ismo más espublizáu en Méxicu, el hambrismo, y ési ye'l qu'a mi m'interesa erradicar por que nun se dean los ismos qu'a ustedes -y esmolecen.”''<ref>Krauze (1999) p 59.</ref> ==== Etiopía ==== [[Haile Selassie]], emperador d'[[Etiopía]], fixo una visita de prestar a la [[ciudá de Méxicu]] los díes [[19 de xunu|19]] al [[24 de xunu]] de [[1954]].<ref name="1988p189" /> El presidente Ruiz Cortines recibir y los honores militares facer los miembros de la Guardia Presidencial, cadetes del [[Heroicu Colexu Militar (Méxicu)|Colexu Militar]], la corporación de la Primer División d'Infantería y una batería d'artillería; tou al mandu del [[xeneral]] Pascual Cornejo Brun. Nel discursu que dirixó nel aeropuertu, Haile Selassie dixo pa la prensa qu'esi yera: {{Cita|''“un día inolvidable na mio vida de gran amigu de Méxicu. Llego a un país que, como la mio quería patria, foi siempres paladín de la llibertá y de la xusticia; este ye un día inolvidable pa mi, de la gran amistá de Méxicu y Etiopía.”''<ref name="1988p189">Muñoz y Escobosa (1988) p 189.</ref>}} [[Ficheru:Addis Ababa-8e00855u.jpg|thumb|right|280px|L'emperador [[Haile Selassie]], pronunció un discursu a la so llegada a la [[ciudá de Méxicu]] onde dixo:''"gran amigu de Méxicu, paladín de la llibertá y la xusticia"''.]] Mientres la so estancia, el presidente Ruiz Cortines entamó-y una receición en [[Los Pinos (Méxicu)|Los Pinos]] y na [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Secretaría de Rellaciones Esteriores]]. Selassie asistió a una ceremonia nel [[monte de Chapultepec]], a una charrería, a una novillada, a la torre de rectoría na [[Ciudá Universitaria de la UNAM|Ciudá Universitaria]], a les [[Teotihuacan|pirámides de Teotihuacán]] y a visitar la [[Basílica de Guadalupe]].<ref name="1988p189" /> En [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]], Selassie pronunció un discursu onde dixo que: {{cita |"[[Etiopía]] nun escaez que [[Méxicu]] negar a reconocer los fechos peracabaos poles fuercies italianes fascista de [[Benito Mussolini]], y qu'alzó la voz en defensa de la razón, la verdá, la xusticia y el derechu; con cabal exactitú, nós emplegamos la pallabra hermanos pa referinos a [[Méxicu]] y a los mexicanos, pos enxamás vamos escaecer la fraternal y viril actitú que la delegación mexicana desenvolvió en defensa de los sagraos derechos d'[[Etiopía]]. Naquellos momentos de la nuesa milenaria historia como estáu con más de trenta sieglos d'esistencia soberana ya independiente, la voz de [[Méxicu]] alzóse una vegada más, arrogante y valiente, dexándose oyer pa defender como esforciáu campeón a [[Etiopía]].”<ref name="SELASIEMEXICO">[http://www.black-king.net/haile%20selassie%20en%20mexico.htm''Visita del Emperador Haile Selassie I a Méxoco.''] {{Wayback|url=http://www.black-king.net/haile%20selassie%20en%20mexico.htm |fecha=20100613001635 }} Consultáu 10-08-2010.</ref> | }} El [[22 de xunu]], [[Haile Selassie]] develó una placa alusiva na glorieta allugada nel encruz de l'avenida Cuauhtémoc, diagonal San Antonio, Xola y Cumes de Maltrata na colonia Narvarte; que dende esi día lleva'l nome de Glorieta d'Etiopía. Anque coles obres del metro en [[1980]] sumió la [[Rotonda|glorieta]], el nome persiste na estación del Serviciu de Tresporte Coleutivu.<ref name="1988p190" /> A les 20:30 hores del [[xueves]] [[24 de xunu]], Ruiz Cortines despidió a Selassie nuna ceremonia celebrada nel Hangar Presidencial del [[Aeropuertu Internacional de la Ciudá de Méxicu]].<ref name="1988p190" /> Mientres la so visita, a Selassie estremóse-y cola [[Orde de l'Águila Azteca]]. [[Ficheru:Surrender of Japan - USS Missouri (restored).jpg|thumb|RIGHT|290px|El gobiernu de Ruiz Cortines robló'l [[25 d'ochobre]] de [[1954]] un alcuerdu billateral col [[Xapón]], onde alcordaben implementar estratexes en dambos países col fin d'estrechar les rellaciones culturales y científiques ente dambos países. Nesta fotografía apréciense diplomáticos xaponeses, ente los que s'atopa'l Ministru Katsuo Okazaki.]] ==== Xapón ==== El [[24 d'ochobre]] de [[1954]] llegó a la [[ciudá de Méxicu]] el Ministru de Rellaciones de [[Xapón]] Katsuo Okazaki, procedente de [[Washington, DC|Washington]], pa depués dirixise al so país. Unu de los sos principales propósitos al visitar el país foi estrechar los llazos culturales ente dambes naciones, polo que se robló un tratáu ente [[Méxicu]] y [[Xapón]] el día 25.<ref name="1988p190" /> Dichu escritu foi publicáu nel [[Diariu Oficial de la Federación (Méxicu)|Diariu Oficial de la Federación]] el [[12 d'avientu]] de [[1955]]. {{cita |'''Conveniu cultural ente Méxicu y Xapón''' El gobiernu de los [[Estaos Xuníos Mexicanos]], y el gobiernu del [[Xapón]], deseosos de caltener y estrechar, pal so mutuu beneficiu los llazos de índole cultural que xunen a los dos países, decidieron alcordar un Conveniu Cultural y al efeuto, designaron a los sos respeutivos Plenipotenciarios a saber: El gobiernu de los [[Estaos Xuníos Mexicanos]], al señor llicenciáu [[Luis Padilla Nervo]], [[Secretaría de Rellaciones Esteriores (Méxicu)|Secretariu de Rellaciones Esteriores]]; y el gobiernu de [[Xapón]], al señor Katsuo Okazaki, Ministru d'Asuntos Estranxeros; quien dempués de comunicase los sos plenos poderes, topaos en bona y debida forma, convinieron no siguiente: '''ARTICULO I:''' les partes contratantes concédense recíprocamente les mayores facilidaes que sían posibles col fin d'asegurar nos sos respeutivos países una meyor conocencia de la cultura del otru país por mediu, principalmente, de: # llibros, periódicos y otres publicaciones; # conferencies, conciertos y representaciones d'obres teatrales; # esposiciones d'arte y otres esposiciones de calter cultural; # radiodifusión, discos y otros medios similares; # películes de calter científicu, educativu o cultural. '''ARTICULO II:''' les partes contratantes van aguiyar l'intercambiu ente los sos respeutivos países de profesores, científicos y estudiantes lo mesmo que de otres persones que s'interesen en participar nes actividaes culturales. '''ARTICULO III:''' les partes contratantes van aguiyar el desarrollu y la creación nes sos universidaes y otros establecimientos docentes y d'investigación, de cursos sobre cualesquier materia que se rellacione cola cultura de la otra parte. '''ARTICULO IV:''' al envís de dexar a los nacionales de caúna de les partes contratantes llevar a cabo estudio ya investigaciones o realizar estudios téunicos nel otru país les partes contratantes van considerar los medios pa conceder beques y otres facilidaes a dichos nacionales. '''ARTICULO V:''' les partes contratantes van estudiar los medios y condiciones polos cualos los títulos y diplomes llograos nos cursos o al términu de los cursos nes universidaes y otros establecimientos docentes, según los otros diplomes llograos en cada unu de los dos países van poder ser revalidaos nel otru país, tantu dende'l puntu de vista académicu, como en ciertos casos a determinar pa fines profesionales. '''ARTICULO VI:''' les partes contratantes van aguiyar la collaboración ente les sociedaes científiques y otres organizaciones culturales de los dos países. '''ARTICULO VII:''' caúna de les partes contratantes va conceder nel so país a los nacionales de la otra parte facilidaes d'accesu a los museos, biblioteques y otros centros d'información y archivu. '''ARTICULO VIII:''' les partes contratantes van consultar en casu necesariu con cuenta d'establecer con mayor precisión les condiciones pal funcionamientu del presente conveniu y asegurar la so aplicación. '''ARTICULO IX:''' el presente conveniu va ser ratificáu. Va Entrar a valir na fecha del truecu de los preseos de ratificación que va tener llugar en [[Tokiu]]. '''ARTICULO X:''' el presente conveniu tien una vixencia de cinco años y va quedar a valir al terminar esti periodu hasta la expiración del términu d'un añu a partir de la fecha na cual una o otra de les partes contratantes denunciar.<ref name="MEXICOJAPON">[https://web.archive.org/web/20091220073224/http://www.sep.gob.mx/work/sites/sep1/resources/LocalContent/86016/2/1004.HTM''Conveniu cultural ente los Estaos Xuníos Mexicanos y el Xapón.''] Consultáu 10-08-2010.</ref> | }} ==== Inversión estranxera direuta ==== Mientres el periodu de Ruiz Cortines, la [[inversión estranxera direuta]] tomó los sectores de la producción manufacturera y nel [[comerciu]]. Nel ámbitu comercial foi notable la influyencia de los costumes d'Estaos Xuníos: les grandes tiendes departamentales y l'usu de les [[tarxetes de creitu]] producieron un gran impautu social, sobremanera nes clases medies mexicanes, entusiasmaes poles variedaes de productos y les nueves facilidaes de la compra de creitu.<ref name="ARCGD"/> === Conferencies Panamericanes, 1954 === El gobiernu de Ruiz Cortines taba interesáu n'afiliase al sistema interamericano de la [[Organización d'Estaos Americanos]], la que pretendía faer un alcuerdu con [[Estaos Xuníos]], col fin de llograr el so sofitu financieru pero que, simultáneamente, buscaba evitar qu'esi soporte impulsara les pretensiones d'Estaos Xuníos en redol a perxudicar les economíes llatinoamericanes. Para [[Méxicu]] yera bien importante caltenese dientro de la so tradicional tónica de política esterior, basada na non intervención y la llibre autodeterminación de les naciones.<ref name="ARCGD"/> N'abril de [[1954]], los secretarios de Rellaciones Esteriores de los países llatinoamericanos asistieron en Caracas a la [[Conferencies Panamericanes|X Xunta Interamericana]]. Estaos Xuníos primía por que los gobiernos de Llatinoamérica combatieren al comunismu. [[Luis Padilla Nervo]], [[José Gorostiza]] y Roberto Córdova, delegaos mexicanos; oponer colos argumentos que la meyor solución contra'l comunismu yera'l progresu económicu. Les propuestes fueron refugaes por 17 votos en contra y 3 a favor, correspondientes a [[Méxicu]], [[Arxentina]] y [[Guatemala]].<ref>Krauze (1999) p 58.</ref> == Post-presidencia == [[Ficheru:Casa Museo Adolfo Ruiz Cortines.jpg |thumb|350px|Residencia qu'habitó Ruiz Cortines a la fin de los sos díes en [[Veracruz]] Güei ye sede de Casar-Museo Ruiz Cortines.]] Al términu de la so presidencia, Ruiz Cortines y la so esposa María Izaguirre retirar a la vida privada na so casa nel númberu 89 de la cai José María Ibarrán na colonia San José Insurxentes, [[delegación Benito Juárez]]. Cuando se-y convidaba a participar na política, Ruiz Cortines esclariaba que pertenecía "a la augusta institución de los ex, quien tienen como primer tener de respetar al que ye y evidenciar absoluta disciplina".<ref name="ARCDC"/> El [[8 d'avientu]] de [[1961]], la prensa anunció que los expresidentes [[Roque González Garza]], [[Pascual Ortiz Rubio]], [[Emilio Portes Gil]], [[Abelardo L. Rodríguez]], [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]], [[Miguel Alemán]] y Ruiz Cortines; fueren convidaos a trabayar nel gobiernu de [[López Mateos]]. Ruiz Cortines desempeñóse como delegáu fiduciario de Nacional Financiera pal estudiu, esplotación y organización de metales non ferrosos; negándose a recibir un sueldu polos sos servicios.<ref name="ARCDC"/> En cuanto recibió'l so nomamientu, fixo una de la poques declaraciones que daría a la prensa onde dicía que: {{cita|“Sirvir a la patria onde ordene'l Presidente de la República ye un deber y un honor pa tou ciudadanu mexicanu, pero nel casu de los expresidentes envaloro que ye una obligación patriótica, una y bones la esperiencia adquirida nel exerciciu del poder Executivu de la Nación corresponder al beneficiu d'ésta y non al beneficiu personal, como asitió'l Presidente [[Adolfo López Mateos]].”|}} Ruiz Cortines trabayó con López Mateos hasta'l [[22 d'abril]] de [[1962]], cuando'l so fíu Adolfo Ruiz Carrillo finó. Al poco tiempu alloñar de la so esposa y retiróse a vivir a una casa con casa nel númberu 10 de la cai [[Miguel Alemán]] nel puertu de [[Veracruz]]. Peles tardes diba a "La Parroquia" a buscar a los sos vieyos amigos pa xugar dominó y tomar café qu'enforma-y gustaba.<ref name="p334">Sefchovich (2001) p 334.</ref> Frecuentaba la plaza d'armes veracruzana, onde -y lustraban los zapatos y gustaba de sentase nuna banca a lleer les noticies de ''"El Dictame"'', el so [[periódicu]] predilectu. Dacuando víase-y iguando'l so pequeñu xardín pero mientres los últimos meses de la so vida nun salía de la so casa, cuasi nun recibía amigos y prohibió a los so familiares que lu visitaren.<ref name="2003p136" /> === Muerte y funeral === Nos sos últimos díes, el so amigu [[Manuel Alpín Caldelas García]], un [[políticu]] que conociera na so mocedá, empezó a vivir con él na so casa de [[Veracruz]]. Caldelas ayudába-y nos queferes domésticos y curiaba del octagenario ex-presidente Ruiz Cortines. La mañana del [[3 d'avientu]] de [[1973]], Ruiz Cortines llevantar poles molesties que-y provocaben la hinchadura de los pies, de les estremidaes inferiores y del abdome.<ref name="ARCDEFU">[http://eldictamen.mx/ntx/noticies/1/2/nacionales/2009/12/30/2395/don-juan-malpica-mimendi-ente-los primeros-n'enterase-de-la muerte-de-ruiz-cortines.aspx ''Muerte de Ruiz Cortines.''] Consultáu 12-08-2010.</ref> Na tarde d'esi mesmu día, l'estáu de salú de Ruiz Cortines faíase más críticu. El doctor [[Mario Díaz Tejeda]] foi a la casa pa tratar el carecimientu del ex-presidente. Les sos últimes pallabres, dirixíes a Caldelas fueron “tu yes el mio fíu, yá quiero morrer”. Cuando les melecines fixeron efeutu nél, Ruiz Cortines quedó dormíu.<ref name="ARCDEFU"/> Caldelas baxó al teléfonu a atender una llamada de [[Mario Moya Palencia]], quien por órdenes del presidente [[Luis Echeverría Alvarez]], llamaba constantemente pa conocer l'estáu de salú de Ruiz Cortines. A los diez minutos, Caldelas escuchó un berru y cuando xubió al cuartu del ex-presidente, atopar tendíu a la metá sobre la so cama.<ref>Flores (2005) p 442.</ref> A les 21:05 hores del llunes [[3 d'avientu]] de [[1973]], Adolfo Tomás Ruiz Cortines morrió a los 83 años d'edá víctima d'una insuficiencia cardiaca provocada por una arteriosclerosis xeneralizada.<ref name="ARCDEF">[https://web.archive.org/web/20130515063435/http://www.rcivil.df.gob.mx/museo-media/Adolofo_RUIZ_CORTINEZ_DEFUNCION.pdf ''Acta de fallecimientu d'Adolfo Ruiz Cortines.''] Consultáu 12-08-2010.</ref> El Dr. [[Edmundo Denis Mezo]] preparó'l cadabre pal so treslláu a la [[ciudá de Méxicu]]. Maurico Locken Izaguirre, el so fiyascu, foi'l primeru n'allegar al llugar del so fallecimientu. Él y la so madre alcordaron traer el cuerpu de Ruiz Cortines a la capital pa velalo y soterralo.<ref name="p334" /> [[Jacobo Zabludowsky]] foi l'encargáu de dar la noticia del fallecimientu de Ruiz Cortines en televisión al traviés del noticieru ''[[24 hores (noticieru mexicanu)|24 hores]]'' de la canal 2 de [[Televisa]]. El presidente [[Luis Echeverría]] orquestó los honores oficiales y anque la última voluntá de Ruiz Cortines foi ser soterráu xunto a la so madre y hermana en [[Veracruz]], la so sepelio tuvo llugar na cripta familiar del panteón de Dolores el [[5 d'avientu]].<ref name="p334" /> === Legado === Ruiz Cortines dictó'l so testamentu al notariu [[Francisco Ramírez Govea]] en [[1967]], nel que figuraben como albacees la so fía [[Lucía Ruiz Carrillo]], [[Fernando Román Lugo]] y el [[abogáu]] [[Miguel Angel Cordera Pastor]]. Ruiz Cortines dexó la so casa de Veracruz con un valor de $1',200,000. Al notariu Ramírez Govea apurrió'l so postreru escritu que dicía: {{cita|"Toi ciertu de que toos, absolutamente tolos mexicanos, principalmente los ciudadanos y los estranxeros qu'en [[Méxicu]] viven y munchos en forma arrogante, debemos por mesma conveniencia contribuyir, amás de colos impuestos llegales vixentes, cola cooperación que nos reclamen les necesidaes de los nuesos compatriotes, acordies coles posibilidaes de cada quien, pero teniendo en cuenta que'l progresu de la coleutividá ye'l nuesu progresu. El nuesu [[Méxicu]] tien inaplazable urxencia de resolver los problemes de los 45 millones d'habitantes, que la so mayoría ta entá carente de lo más indispensable, magar los esfuercios continuu y ascendente de la revolución mexicana, que la so magnífica doctrina y brilloses realizaciones, facer exemplar, principalmente na finalidá de llograr la mayor y meyor xusticia social pa les mayoría en falta."<ref name="ARCDC"/>|}} Pa la Fundación [[Cotera-Ruiz Cortines]], creada'l [[2 de xineru]] de [[1968]] y llamada asina n'honor a los sos tíos Elena, Gabriel y Octaviana Cotera Calzada, quien lo protexeron na so niñez; dexó la cantidá de $300,000 pesos.<ref name="2003p136">Ayala (2003) p 136.</ref> La institución, tendría d'usar los fondos pa becar estudiantes de baxos recursos o güérfanos<ref>Ayala (2003) pp 135 y 136.</ref> y rexise so los principios qu'él mesmu estableció nel so testamentu: {{cita |"Pela so parte, los becarios de la Fundación Cotera-Ruiz Cortines al aceptar les beques qu'ésta-yos conceda, tendrán d'aceptar ensin reserva dalguna la obligación d'emprestar el so serviciu social pol tiempu y nel llugar que la mesma institución -yos señale, pos se desea que contribuyan al meyoramientu de la patria, qu'inclúi'l suyu personal. Pongo en manes de los direutores de cinco escueles del estáu de Veracruz, el gobiernu de la Fundación que dexé establecida, porque toi seguro de que compenetrados como lo tán de les nobles causes qu'ésta escuerre, lo mesmo que de les necesidaes d'orientación, capacitación y cultura de la nuesa mocedá, van haber de faer factor del progresu de la patria".<ref>Alemán (1997) p 315.</ref> | }} Na so caxa personal de seguridá que tenía na so casa en [[Veracruz]], atesoraba dellos montoninos de monedes mexicanes d'oru envolubraes en papel periódicu, valores de la Nacional Financiera y les escritures de delles propiedaes pequeñes. Ordenó qu'estos fondos fueren apurríos en partes iguales a los sos ocho nietos conforme fueren compliendo 25 años d'edá. Sacante un mensaxe d'amor nel so testamentu, Ruiz Cortines nun lu dexó nada a [[María Izaguirre]], argumentando qu'ella tenía propiedaes que-y dexaben subsistir.<ref>AYALA ANGUIANO, Armando (2003). ''"Historia Esencial de Méxicu: forxa y esbarrumbe del PRI"''. Méxicu, Editorial Conteníu, p 136. ISBN 968-6694-46-3.</ref> La so residencia na cai [[Miguel Alemán]] #10 convertir en [[1974]] sede de Casar Museo Ruiz Cortines que tien como oxetivu retormar la vida y obra de Ruiz Cortines. Cada [[3 d'avientu]], el gobiernu del estáu de Veracruz da la "Medaya al Méritu Adolfo Ruiz Cortines" a les persones que se destacar pol so serviciu a la sociedá. == Ver tamién == * [[Eleiciones estatales de Veracruz de 1944]] * [[Eleiciones federales de Méxicu de 1952]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{Columnes}} === Fontes principales === <div class="references-small"> * CASASOLA, Gustavo: ''"Seis sieglos d'historia gráfica de Méxicu, tomu 6"'', Méxicu, Editorial Gustavo Casasola S.A, 1976. * FUENTES MARES, José: ''"Historia Ilustrada de Méxicu, de Hernán Cortés a Miguel de la Madrid. Tomu III"'', Méxicu, Editorial Océanu, 1984. ISBN 968-491-047-9 * [[Enrique Krauze|KRAUZE, Enrique]]: ''"El sexeniu de Ruiz Cortines"'', Méxicu, Editorial Clío, 1999. ISBN 970-663-013-9 * — ''"La Presidencia Imperial: Ascensu y cayida del sistema políticu mexicanu (1940-1996)"'', Méxicu, Editorial Tusquets, 1997. ISBN 970-699-050-X * FERNÁNDEZ DE MENDOZA, Erasmo: ''"Conxures sexenales: 50 años de política a la mexicana"'', Méxicu, Editorial B, 2007. ISBN 978-970-710-304-7 * MELGAREJO VIVANCO, José Luis: ''"Plutarco Elías Calles"'', Méxicu, Gobiernu de Xalapa, 1980. * RODRÍGUEZ, Esteban David: ''"Derechu de sangre: Hestories familiares del poder públicu en Méxicu"'', Méxicu, Grijalbo, 2007. ISBN 968-5957-44-4 * ALEMÁN VELASCO, Miguel: ''"Nun semo pa mi: biografía d'Adolfo Ruiz Cortines"'', Méxicu, Editorial Diana, 1997. ISBN 968-13-3033-1 * RODRÍGUEZ PRATS, José Luis: "Adolfo Ruiz Cortines", Méxicu, Gobiernu del Estáu de Veracruz, 1990. </div> === Fontes secundaries === <div class="references-small"> * PONCE, Bernardo: ''"Adolfo Ruiz Cortines: ensayu pa una biografía política"'', Méxicu, Esportadora de Publicaciones Mexicanes, 1952. * PARTÍU REVOLUCIONARIU INSTITUCIONAL: ''"Adolfo Ruiz Cortines: el so pensamientu revolucionariu "'', Méxicu, Comité Central Executivu del PRI, 1951. * LEÓN QUINTANAR, Adriana: ''"Forxadores de Méxicu"'', Colombia, CARGRAPHICS, S.A. ISBN 968-7999-02-0 * TRONCOSO TAMAYO, Florentino: ''"Adolfo Ruiz Cortines: el trunfu de los valores morales"'', Méxicu, 1952. * AYALA ANGUIANO, Armando: ''"Historia Esencial de Méxicu. Tomu VI; Forxa y esbarrumbe del PRI"'', Méxicu, Editorial Conteníu, 2003. ISBN 968-6694-46-3 * SHIRK, David.'' "Mexico's New Politics"''. 2005, Lynne Rienner Publishers. ISBN 1-58826-270-7. * FLORES RANGEL, Juan José. ''" "Historia de Méxicu"''". Méxicu, Thomson, 2005. * DELGADO DE CANTÚ, Gloria. ''" "Historia de Méxicu"''". Méxicu, Pearson Education, 2002. ISBN 970-26-0356-0 * BARROY SÁNCHEZ, Héctor. ''" "Historia de Méxicu"''". Méxicu, McGraw-Hill, 2006. ISBN 970-10-4972-1 * REVISTA NACIONAL MEXICANA DE GUADALAXARA: ''" "Datos biográficos de don Adolfo Ruiz Cortines"''", Méxicu, 1952. * FERNÁNDEZ, Íñigo: ''" "Historia de Méxicu"''", Méxicu, Editorial Pearson, 2004. ISBN 970-26-0524-5 * MUÑOZ ALTEA, Fernando y Madalena Escobosa Hass de Rangel. ''" "La historia de la residencia oficial de Los Pinos"''". Méxicu, Fondu de Cultura Económica, 1988. {{Final columnes}} {{Socesión|fila 1 | títulu = [[Presidente de Méxicu|Presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos]]<br />[[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|25px|Méxicu]] | periodu = [[1952]] - [[1958]] | predecesor = [[Miguel Alemán Valdés]] | socesor = [[Adolfo López Mateos]] }} {{Socesión|fila 2 | títulu = [[Partíu Revolucionariu Institucional|Candidatu a la Presidencia de la República pol PRI]] | periodu = [[1951]]-[[1952]] | predecesor = [[Miguel Alemán Valdés]] | socesor = [[Adolfo López Mateos]] }} {{Socesión|fila 3 | títulu = [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|Secretariu de Gobernación de Méxicu]] | periodu = [[1948]]-[[1951]] | predecesor = [[Ernesto P. Uruchurtu]] | socesor = [[Ernesto P. Uruchurtu]] }} {{Socesión|fila 4 | títulu = [[Gobernadores de Veracruz|Gobernador del Estáu de Veracruz]] | periodu = [[1944]]-[[1948]] | predecesor = [[Jorge Cerdán Lara]] | socesor = [[Ángel Carvajal Bernal]] }} {{Socesión|fila 5 | títulu = [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|Oficial Mayor de la Secretaría de Gobernación]] | periodu = [[1940]]-[[1944]] | predecesor = [[Esteban García d'Alba]] | socesor = [[Primu Villa Michel]] }} {{Socesión|fila 6 | títulu = [[Veracruz|Secretariu Xeneral del Gobiernu de Veracruz]] | periodu = [[1940]] | predecesor = [[Carlos M. Carrión]] | socesor = [[Fernando Román Lugo]] }} {{Socesión|fila 7 | títulu = [[Manuel Ávila Camacho|Tesoreru Xeneral de la ''Campaña pro Ávila Camacho'']] | periodu = [[1939]]-[[1940]] | predecesor = [[Margarito Salinas]] | socesor = }} {{Socesión|fila 8 | títulu = [[XXXVII Llexislatura del Congresu de la Unión de Méxicu|Diputáu Federal pol Distritu de Tuxpan]] | periodu = [[1937]]-[[1939]] | predecesor = | socesor = }} {{Socesión|fila 9 | títulu = [[Departamentu del Distritu Federal|Oficial Mayor del Departamentu del Distritu Federal]] | periodu = [[1935]] - [[1937]] | predecesor = Primer titular | socesor = [[Marciano González Villarreal]] }} {{Socesión|fila z | títulu = Xefe d'[[Estadística]] Social del Departamentu Nacional d'[[Estadística]] | periodu = [[1922]] - [[1935]] | predecesor = | socesor = }} == Enllaces esternos == {{wikisource autor}} {{NF|1889|1973|Ruiz Cortines, Adolfo}} {{Tradubot|Adolfo Ruiz Cortines}} [[Categoría:Presidentes de Méxicu]] [[Categoría:Diputaos y diputaes de Méxicu]] [[Categoría:Gobernadores de Méxicu]] [[Categoría:Militares de Méxicu]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Méxicu]] [[Categoría:Masones de Méxicu]] 4tcvea0v2qnxua9lgedpe3jdy4xxpx8 Amado Boudou 0 156742 4499604 4497970 2026-06-10T11:32:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 69 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499604 wikitext text/x-wiki {{noneutral}} {{persona}} '''Amado Boudou''' {{nym}}<ref>Mayol, Federico: ''Amado'' (páx. 19). Buenos Aires: Planeta, 2012.</ref> ye un [[economista]] y políticu [[Arxentina|arxentín]]. Foi [[vicepresidente de la Nación Arxentina]], en siendo escoyíu pal cargu nes [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2011|eleiciones xenerales de 2011]] como compañeru de fórmula de [[Cristina Fernández de Kirchner]], dende'l 10 d'avientu de 2011 hasta'l 9 d'avientu de 2015 a la medianueche.<ref>Por fallu del 9 d'avientu de 2015 de la xueza [[María Servini de Cubría]] los mandatos presidenciales n'Arxentina empiecen a los cero hora del día d'empiezu del mandatu y rematen cuatro años dempués, a la medianueche del día ordinal anterior.</ref> Desempeñóse tamién como titular de l'[[Alministración Nacional de la Seguridá Social]] (ANSES) y en 2009 foi designáu pola presidenta Cristina Fernández de Kirchner como [[Ministeriu de Facienda y Finances Públiques (Arxentina)|ministru d'Economía]], en reemplazu de [[Carlos Rafael Fernández|Carlos Fernández]].<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/contenidos/459103-101275-0-Esta tarde-asumen-los-nuevos-ministros |títulu=Xuraron los nuevos ministros |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=9 de xunetu de 2009 |obra=Diariu InfoBAE }}</ref> Na so carrera política destácase'l papel desempeñáu na estatización de les [[AFJP]] ―considerada una de les midíes principales de los [[kirchnerismo|gobiernos kirchneristas]]―, y una socesión de denuncies penales y pidíos de xuiciu políticu, lo mesmo que de desestimaciones de denuncies penales y refugu de pidíos de xuiciu políticu.<ref name="diez"/> N'agostu de 2018, l'ex vicepresidente foi condergáu preliminarmente a 5 años y 10 meses de prisión ya inhabilitáu pa tola vida pal exerciciu de cargos públicos, polos delitos de confechu pasivu y negociaciones incompatibles cola función pública nel [[Casu Ciccone]]. La sentencia nun s'atopa firme, pero a pesar d'ello'l tribunal oral refugó la escarcelación de Boudou, quien tien d'esperar en prisión el fallu definitivu.<ref>{{cita publicación|títulu=Lo principal ye que queden deteníos {{!}} El TOF 4 refuga les escarcelaciones anque la sentencia pol casu Ciccone nun tea firme|url=https://www.pagina12.com.ar/134255-lo-principal-ye-que-queden-deteníos|fecha=1533868741|fechaaccesu=15 d'agostu de 2018|periódicu=PAGINA12|idioma=es-AR}}</ref> L'ex vicepresidente declaró que ye oxetu de persecución mediática»<ref>{{cita publicación|títulu=Boudou denunció una combalechadura mediático y xudicial na so contra|url=http://www.lacapital.com.ar/boudou-denuncioacute-una-conspiracioacuten-mediaacutetica-y-xudicial-la so-contra-n381247.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2016|obra=[[La Capital (Rosario)|La Capital]]|fecha=6 d'abril de 2012}}</ref> y que les denuncies y procesamientos son consecuencia del so papel na estatización de les AFJP.<ref>{{cita publicación |apellíos1=Álvarez Rei|nome1=Agustín|títulu="Tener xurada pol fin de les AFJP"|url=http://www.infonews.com/nota/146435/tener-xurada-pol fin-de-las-afjp|fechaaccesu=30 de setiembre de 2016|obra=[[INFOnews|Infonews]]|fecha=28 de mayu de 2014}}</ref> La mesma tuvo llugar nel añu 2008, ya implicó nos primeros cinco años un aforru de 58.500 millones [[Pesu (moneda d'Arxentina)|ARS]] (aproximao 6.866 millones [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]]),{{#tag:ref|Conversión ARS/USD a la fecha de la cita emplegada, según información del [[Bancu Central de la República Arxentina|BCRA]]. Dada la depreciación de la moneda arxentina nel periodu 2008-2014, y que la cifra engloba dellos exercicios dientro d'esi periodu, la suma total en dólares d'Estaos Xuníos ye significativamente mayor.|group=nota}} monto que dexó de percibir el sector priváu en materia de comisiones sobre apurrir previsionales de la población.<ref>{{cita publicación |títulu=Aforro millonariu en pagu de comisiones a les AFJP|url=https://www.diariopopular.com.ar/politica/aforru-millonario-pago-comisiones-las-afjp-n209964|fechaaccesu=15 d'agostu de 2018|periódicu=Diariu Popular|idioma=en-US}}</ref> == Biografía == === Comienzos === Nació en [[Buenos Aires]] y cuando tenía cinco años camudar cola so familia a [[Mar del Plata]].<ref name="CEMA"/> En cursando los sos estudios secundarios nel Institutu Minerva, Boudou intentó siguir la carrera d'[[Inxeniería Mecánica]]. Depués de dos años d'estudiar esa carrera, decidió camudar l'aldu y estudiar [[Economía]] na Facultá de Ciencies Económiques y Sociales de la [[Universidá Nacional de Mar del Plata]], onde recibió la so llicenciatura n'Economía en 1986, con un permediu de {{nowrap|8.19}}. Depués llogró la maestría n'Economía de la Universidá del CEMA (2003),<ref name="CEMA">{{cita publicación|nome=Beatriz|apellíos=Sarlo|títulu=De disc jockey y economista del CEMA a candidatu a vice|url=http://www.perfil.com/ediciones/2011/6/edicion_584/contenidos/noticia_0020.html|obra=Perfil|fecha=25 de xunu de 2011|fechaaccesu=25 de setiembre de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006083649/http://www.perfil.com/ediciones/2011/6/edicion_584/contenidos/noticia_0020.html|archivedate=2014-10-06}}</ref> onde amás foi miembru académicu de la institución como profesor titular de la cátedra d'Analís Económicu de les Empreses. Tamién se desempeñó como docente de la materia Microeconomía na [[Universidá Arxentina de la Empresa]]. Amás realizó una especialización na Universidá de Bologna en Buenos Aires en Sistemes d'alministración pública: salú y mediu ambiente.<ref name="CN1">[http://www.consejo.org.ar/Cv05/boudou_amáu.htm «Currículum vítae d'Amado Boudou»], publicáu nel sitiu web del Conseyu Profesional de Ciencies Económiques de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires. Consultáu'l 2 de marzu de 2013.</ref> Mientres la so mocedá, Amado Boudou participó na producción de recitales multitudinarios na sablera y foi ''[[disc jockey]]''.<ref name="CEMA"/> En 1987 entamó'l festival ''Rock in Bali'', que tuvo cuatro ediciones.{{ensin referencies}} Tamién ye aficionáu a tocar la guitarra y declaróse fanáticu del [[Rock nacional d'Arxentina|rock arxentín]].<ref name="Estadao">{{cita publicación |nome=Ariel |apellíos=Palacios |títulu=O roqueiro vice-presidente de Cristina Kirchner|url=http://internacional.estadao.com.br/noticias/geral,o-roqueiro-vice-presidente-de-cristina-kirchner,1520127 |periódicu=Táião |fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=29 de xunu de 2014}}</ref> Desque presentó la so candidatura a vicepresidente, participó en dellos espectáculos tocando la guitarra.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-174015-2011-08-08.html «Boudou coles bandexes de DJ»], artículu del 8 d'agostu de 2011 nel diariu ''[[Página/12]]'' (Buenos Aires). Consultáu'l 30 de xineru de 2013.</ref> Na Facultá d'Económiques ingresó na [[Unión pa l'Apertura Universitaria]], agrupación universitaria venceyada a la [[UCeDé]].<ref name="Estadao"/><ref name="La Voz"/><ref>{{cita publicación|títulu=José Pablo Feinmann: "Boudou ye bien nuevu, bien jodón y vien de la Ucedé"|url=http://www.lanacion.com.ar/1724724-jose-pablo-feinmann-boudou-ye-bien-nuevu-bien-jodon-y-vien-de-la-ucede|obra=La Nación|fecha=5 de setiembre de 2014|fechaaccesu=9 de setiembre de 2014}}</ref> Según el diariu ''[[Diariu Perfil|Perfil]]'', na militancia na UceDé, conoció a quien dempués sería titular del ONCCA, [[Ricardo Echegaray]], referente [[neolliberalismu|lliberal]] na Facultá de Derechu. Nel ámbitu priváu, ente 1990 y 1995 trabayó nel departamentu comercial de la empresa Venturino ESHIUR&nbsp;SA.<ref name="CN1"/> Ente 1995 y 1998, Boudou desempeñar na empresa Ecoplata, dedicada a la hixene urbana onde participó dende l'entamu del desarrollu corporativu. Nel añu 1995 interesó capitales por que participen del negociu dada la so potencialidá. Lideró (como xerente de proyeutu) la estratexa d'ingresu al mercáu y diseñó el circuitu alministrativu-financieru de la firma. Realizó la xestión comercial y la presentación en distintos conceyos.<ref name="CN1"/> Tamién se desempeñó como alministrador de dos grandes empreses de servicios de recoyida de residuos en [[Mar del Plata]], [[Pinamar]] y [[Villa Gesell]]: Venturino Eshiur&nbsp;SA y Ecoplata&nbsp;SA. La primera d'elles quebró cuando-y rescindieron el contratu de la basura.<ref>{{cita publicación|url=http://www.lanacion.com.ar/1493081-el-primer-negociu-de-boudou-la quiebra-de-la firma-y-un xuiciu millonariu|títulu=El primer negociu de Boudou: la quiebra de la firma y un xuiciu millonariu|fecha=25 de xunetu de 2012|periódicu=La Nación|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|nome=Maia|apellíu=Jastreblansky}}</ref><ref name="Perfil 25/8"/> === Xestión na ANSES === Ingresó como analista a l'[[Alministración Nacional de la Seguridá Social]] (ANSES) en 1998.<ref name="LNA1">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1149568-quien-ye-amado-boudou |títulu=¿Quién ye Amado Boudou? |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=12 de xunetu de 2009 |obra=Diariu La Nación }}</ref> En 2002 foi designáu por [[Sergio Massa]] como xerente del área de presupuestu. En 2003 participó na campaña de Juan de Jesús pa la intendencia del [[partíu de la Mariña]].<ref name="CEMA"/><ref name="LNA2">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1062073-un-kirchnerista-formáu-en-el-bastion-del neolliberalismu |títulu=Un kirchnerista formáu nel bastión del neolliberalismu |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=22 d'ochobre de 2008 |obra=Diariu La Nación }}</ref> Col trunfu d'esti candidatu, Boudou pasaría a ocupar el cargu de secretariu de Facienda y Finances del partíu de La Mariña ente avientu de 2003 y avientu de 2005.<ref name="Perfil 25/8"/> Retornó a la ANSES nel añu 2006,<ref name="CEMA"/> exerciendo nesta ocasión como secretariu xeneral de la caxa previsional<ref name="LNA2"/> y nel añu 2008 foi designáu pola presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] como titular del organismu.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-103641-2008-05-06.html «Claudio Moroni va conducir la AFIP»], artículu del 6 de mayu de 2008 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 2 de marzu de 2013.</ref> El trabayador qu'optara poles AFJP tenía d'apurrir compulsivamente un porcentaxe del so salariu (que varió ente'l 7 y el 11&nbsp;%). Les AFJP actuaben como alministradores financieres.<ref name="BID">Bancu Interamericano de Desarrollu (Ochobre de 2003). [http://idbdocs.iadb.org/wsdocs/getdocument.aspx?docnum=354221 «Les AFJP y les compañíes de seguru de retiru na Arxentina»], artículu publicáu nel sitiu web IDBDOCS IADB. Consultáu'l 26 de xunetu de 2012.</ref> y caúna afitaba les comisiones que se-y descontaben al trabayador sobre dichu apurra, en conceutu de costu de seguru de vida y de gastos alministrativos. Les comisiones amenorgaben l'apurra del trabayador que finalmente yera capitalizáu nun porcentaxe en redol al 30&nbsp;%, algamando en dellos momentos hasta un 54&nbsp;% del apurra mensual del trabayador, dependiendo de la AFJP y el monto del apurra (una y bones una parte de la comisión podía establecese como un cargu fixu, y non porcentual).<ref>[http://edant.clarin.com/diario/1998/08/08/o-02201d.htm «AFJP: la comisión llega hasta'l 54&nbsp;% del apurra»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221401/http://edant.clarin.com/diario/1998/08/08/o-02201d.htm |date=2016-03-03 }}, artículu del 8 d'agostu de 1998 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires). Consultáu'l 26 de xunetu de 2012.</ref><ref>Fundación de Sofitu al Trabayu na Arxentina. [https://web.archive.org/web/20081004105947/http://www.portrabajar.com.ar/noticies/nota.asp?ID=87 «Eleición d'una AFJP: un cambéu de cultura»], artículu nel sitiu web Por&nbsp;Trabayar (Buenos Aires). Consultáu'l 26 de xunetu de 2012.</ref> Les AFJP apoderar d'unos 10&nbsp;000&nbsp;millones de dólares en comisiones, mientres otros 35&nbsp;000&nbsp;millones partir en conceutu d'utilidaes d'empreses beneficiaes con rebaxar d'apurras patronales.<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201309/33640-cumplir-20-anos-de-la-creacion-de-las-afjp.html «Cumplir 20 anos de la creacion de les AFJP»], artículu de setiembre de 2013 nel sitiu web de l'axencia Télam.</ref><ref>[http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=309304 «Denuncien a diez AFJP por defraudación na lliquidación de bonos»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822102155/http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=309304 |date=2016-08-22 }}, artículu del 21 d'ochobre de 2008 nel ''Diariu de Cuyo'' (Mendoza).</ref> ==== Estatización de los fondos jubilatorios ==== En 2008 desempeñó un papel decisivu na reestatización del sistema de xubilaciones y pensiones, revirtiendo la privatización realizada mientres la presidencia de [[Carlos Menem]] y que diera orixe al sistema de les [[AFJP]], al puntu de ser llamáu «l'ideólogu de la estatización de les AFJP».<ref>Calero, José (2011): [http://periodicotribuna.com.ar/9155-boudou-el-ideologo-de-la-estatizacion-de-las-afjp-que-supo-ganase-l'enfotu-de-cristina.html «Boudou, l'ideólogu de la estatización de les AFJP que supo ganase l'enfotu de Cristina»], artículu del 20 de xunu de 2011 nel sitiu web Tribuna de Periodistes (Buenos Aires). Consultáu'l 29 d'avientu de 2015.</ref> La propuesta de Boudou foi aceptada tantu pola presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] como pol ex-presidente [[Néstor Kirchner]], dando llugar a la unviada al Congresu d'un proyeutu que se tresformó na Llei&nbsp;26.425 el 19 de payares d'esi añu. Yá nos [[años 1990|años noventa]], el sistema de capitalización individual alministráu poles AFJP (instaláu en 1994) empezaba a amosar señales de vulnerabilidá frente a la inestabilidá del [[capitalismu financieru]] y les variaciones de los [[Mercáu financieru|mercaos mundiales]], principalmente mientres la crisis del efeutu tequila», la llamada [[Crisis financiera asiática|crisis del Fondu Monetariu Internacional]], en 1997(onde, ente otros efeutos, en poques selmanes perdieron unos 600&nbsp;millones de pesos/dólares),<ref name="Ismael_Wermus">[[José Saúl Wermus|Bermúdez, Ismael]] (2007): [http://edant.clarin.com/diario/1997/11/04/o-01312d.htm «Les AFJP pierden 7 % pola crisis»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013054108/http://edant.clarin.com/diario/1997/11/04/o-01312d.htm |date=2016-10-13 }}, artículu del 4 de payares de 1997 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> y la [[crisis financiera rusa| «crisis del rublu»]] que cutió principalmente a [[Rusia]] nel añu siguiente y xeneró l'efeutu vodca» nos mercaos internacionales.<ref name="Ismael_Wermus"/> La midida foi una de les más importantes que se tomaren mientres los dolce años de Gobiernos kirchneristas,<ref name="Catapultó"/><ref name="Telam-Basualdo">{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/decadaganada/10-reestatizacion-de-las-afjp|apellíu=Basualdo|nome=Eduardo|títulu=La reestización del sistema de AFJP n'Arxentina en 2008|editorial=Telam|fecha=payares de 2009|fechaaccesu=5 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304121326/http://www.telam.com.ar/decadaganada/10-reestatizacion-de-las-afjp|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}</ref><ref name="FLACSO-Basualdo">{{cita web|url=http://flacso.org.ar/noticies/eduardo-basualdo-hai-una disputa-por-la-definicion-del modelu-de-pais/|títulu=Eduardo Basualdo: 'Hai una disputa pola definición del modelu de país'.|editorial=FLACSO|fecha=10 de payares de 2013|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> siendo definida pol diariu ''La Nación'' como «unu de les pilastres de la economía kirchnerista».<ref name="Mayol"/> El periodista Federico Mayol, autor del llibru ''Amado'', diz que: [[Ficheru:Cristina en la UNO.jpg|miniatura|300px|Amado Boudou, cuando se desempeñaba como ministru xunto con [[Cristina Fernández de Kirchner]], [[Carlos Tomada]] y [[Jorge Taiana]] nes Naciones Xuníes (en 2009).]] {{cita|(Boudou) tuvo l'habilidá nun momentu bien complicáu del país y del mundu de presentar el proyeutu de estatización de les AFJP. Esa foi la so gran idea. A Kirchner encantólu y mercar aína.|Federico Mayol<ref name="Mayol">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1528566-politicamente-cristina-namorar de-boudou|apellíu=Pombinho|nome=Víctor|títulu='Políticamente, Cristina namorar de Boudou'.|editorial=La Nación|fecha=22 de payares de 2012|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref>}} La magnitú económica de la midida significó una gran tresferencia d'ingresos qu'afectó sustancialmente al sector financieru priváu y la organización d'un nuevu sistema previsional basáu na repartida solidaria: {{cita|L'anunciu de la estatización de la xubilación privada provocó un verdaderu tembladeral nel mercáu de valores arxentín y la salida del sistema bancariu d'una cifra importante de depósitos, que la oposición envaloró en más de $ 7000 millones.|Gustavo Ybarra, ''La Nación''<ref name="LN-Esley">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1072498-ye-llei-la-estatizacion-de-les xubilaciones|apellíu=Ybarra|nome=Gustavo|títulu=Ye llei la estatización de les xubilaciones editorial=La Nación|fecha=21 de payares de 2008|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref>}} Amado Boudou y [[Carlos Tomada]] (ministru de Trabayu) fueron los encargaos d'esplicar les razones de la midida nel Congresu. Nesa ocasión Boudou esplicó que «dende ochobre del 2007 a ochobre de 2008 les empreses perdieron el 17.46 per cientu de la so capital, magar que los aportantes apurrieron un millón de pesos per mes nos últimos dolce meses».<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/Boudou-y-Tomada-xuntos-pa-defender-la-estatizacion-de-les-AFJP-20081110-0022.html|títulu=Boudou y Tomada, xuntos pa defender la estatización de les AFJP|editorial=Perfil|fecha=10 de payares de 2008|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> Dende'l so estatizacion diose una crecedera de les inversiones del Fondu de Garantía de Sustentabilidad que pasó de 98&nbsp;083&nbsp;millones de dólares en 2008 (últimu añu priváu) a 482&nbsp;660&nbsp;millones de dólares en 31 d'ochobre de 2014, significando una crecedera del 392&nbsp;%.<ref name="ambito">{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=785383|títulu=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=785383 }}</ref> El proyeutu foi sofitáu pol [[Frente pa la Victoria]], el [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]], el sector [[Unión Cívica Radical|radical]] lideráu por [[Julio Cobos]], el [[Movimientu Proyeutu Sur]], el [[Movimientu Popular Neuquino]] y l'[[Coalición Cívica ARI|ARI]] de [[Provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur|Tierra del Fueu]].<ref name="LN-Esley"/> Tamién lo sofitaron los dos centrales sindicales esistentes nesi momentu; el secretariu xeneral de la [[Central de Trabayadores Arxentinos|CTA]] [[Hugo Yasky]] consideró que se trataba de "una midida trascendental pa recuperar un sistema jubilatorio que nun tenga esclusiones".<ref name="Moyano&Yasky">{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/nota-52558/|títulu=Moyano y Yasky sofiten posibles cambeos nes AFJP|editorial=Política Online|fecha=20 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> En contra votaron la [[Unión Cívica Radical]], la [[Coalición Cívica ARI|Coalición Cívica]], el [[PRO (partíu políticu)|PRO]], dellos parllamentarios peronistes disidentes lideraos por [[Felipe Solá]], el [[Frente Progresista Cívicu y Social|Frente Cívicu y Social]] de Catamarca, el Partíu Renovador de Salta, Fuercia Republicano de Tucumán.<ref name="LN-Esley"/> Les AFJP pel so llau empecipiaron una verdadera guerra contra la llei, que foi retrucada por denuncies penales por alministración fraudulenta. L'Estáu tenía de complementar dichos apurras, pero siguía ensin resolver unu de los problemes orixinarios que llevara a que'l sistema jubilatorio aportara una carga fiscal: recuperar apurrir patronales (de los emplegadores) pal financiamiento de la seguridá social. Per otra parte, l'Estáu tenía de responder polos problemes de cobertoria del sistema priváu, según pola insuficiencia de los aforros capitalizaos. Esto últimu yera un puntu particularmente esmolecedor, teniendo en cuenta qu'en redol al 30&nbsp;% del apurra de los trabayadores nun yera destináu a les sos cuentes individuales, sinón al pagu de les comisiones de les AFJP.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-114657-2008-11-07.html «Motivos pal fin de les AFJP»], artículu del 7 de payares de 2008 nel diariu ''[[Página/12]]'' (Buenos Aires). Consultáu'l 26 de xunetu de 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121002203150/http://observatorio.anses.gob.ar/files/xubíes/Caracterizaci%C3%B3n%20d'el%20FGS.pdf «Carauterización del Fondu de Garantía de Sustentabilidad del SIPA»], artículu de marzu de 2011 nel sitiu web de l'[[Ansés]] (Alministración Nacional de la Seguridá Social). Consultáu'l 26 de xunetu de 2012.</ref><ref>Míguez, Daniel (2008): [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-113652-2008-10-20.html «El Gobiernu estudia esaniciar el sistema de jubilacion de les AFJP. El nuevu modelu sería similar al que ta en vixencia en Brasil y España»], artículu del 20 d'ochobre de 2008 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires).</ref><ref>Ceriani, Pablo; González, Mariana; Goldberg, Laura; y Lukin, Tomás (2008): [http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-114034-2008-10-27.html «Lo&nbsp;que&nbsp;vien dempués de les AFJP»], artículu del 27 d'ochobre de 2008 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 31 de mayu de 2013.</ref> Analises realizaos dende distintos puntos de vista coinciden en que'l protagonismu d'Amado Boudou na estatización de les AFJP, tuvo importantes consecuencies na so biografía. El diariu ''[[El Cronista]]'' sostién que la midida "lo catapultó" a la vicepresidencia, diciendo que «la presidenta Cristina Fernández foi contundente cuando esplicó'l por&nbsp;qué de la decisión: la estatización de les AFJP fuera la midida económica clave del so mandatu».<ref name="Catapultó">{{cita web |url=http://www.cronista.com/economiapolitica/La-estatizacion-de-les-AFJP-lo-catapulto-a formular-presidencial-20110627-0073.html|títulu=La estatización de les AFJP lo catapultó a la fórmula presidencial|editorial=El Cronista|fecha=27 de xunu de 2011|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> Como efeutu negativu, dellos observadores, políticos y periodistes sostienen que'l protagonismu de Boudou na estatización de les AFJP, ganó-y enemistaes polítiques y económiques qu'impulsaron un ábanu de denuncies penales.<ref>{{obra citada|url=http://www.minutouno.com/notas/325420-pa-mariotto-boudou-recibe-una condena-mediatica-nacionalizar-las-afjp|editorial=Minutu Unu|títulu=Pa Mariotto, Boudou recibe una 'condena mediática por nacionalizar les AFJP'.|autor=|fecha=7 de xunu de 2014|fechaaccesu=29 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{obra citada|url=http://www.laarena.com.ar/opinion-a_boudou_nun lo cuestionen_por_ciccone_sinón_pol fin_de_les_afjp-103000-111.html|editorial=L'Arena|allugamientu=La Pampa|títulu=A Boudou nun lo cuestionen por Ciccone sinón pol fin de les AFJP|fecha=12 d'ochobre de 2013|autor=Marín, Emilio|fechaaccesu=29 d'avientu de 2015}}</ref> Boudou mesmu declaró: «Tener xurada pola estatización de les AFJP»<!--Utilízase l'estilu "cita" solo cuando la cita tien más de dos o trés renglones-->.<ref>{{cita web|url=http://andigital.com.ar/politica/item/37820-odiáu-boudou-tener-xurada-por-la-estatizacion-de-las-afjp|títulu=Odiáu Boudou: "Tener xurada pola estatización de les AFJP"|editorial=ANDigital|fecha=28 de mayu de 2014|fechaaccesu=5 de xineru de 2016}}</ref> La debacle del sistema priváu foi total col advenimiento de la [[crisis de les hipoteques subprime]] nel añu 2007, cuando les AFJP llegaron a perder tou lo capitalizao nel añu.<ref>iProfesional (11 d'agostu de 2007). [http://www.iprofesional.com/index.php?p=nota&idx=51268 «Pola crisis, les AFJP perdieron tou lo capitalizao anguaño»]. Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> Esto sumóse a una fonda crisis d'enfotu pola qu'a les empreses faíase-yos cada vez más difícil conquistar nuevos afiliaos pal sistema,<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-93485-2007-10-25.html «A les AFJP cuésta-yos cada vez más consiguir nuevos afiliaos»], artículu del 25 d'ochobre de 2007 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-94505-2007-11-11.html «Les AFJP yá nun seducen]»], artículu del 11 de payares de 2007 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref><ref>[http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=317350&IdxSeccion=1 «Les AFJP tendrán de tresferir cuasi $1700 millones al Estáu»], artículu del 19 de mayu de 2007 nel diariu ''InfoBAE'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> y a una orde de repatriar fondos por 8000&nbsp;millones de pesos qu'invirtieren de manera irregular nel estranxeru.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2007/10/18/elpais/p-00402.htm «Oficial: les AFJP tendrán de repatriar fondos»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013054105/http://edant.clarin.com/diario/2007/10/18/elpais/p-00402.htm |date=2016-10-13 }}, artículu del 18 d'ochobre de 2007 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> Esta secuencia de reveses fundió a les AFJP nuna crisis que remataría cola estatización de los fondos qu'alministraben.<ref>[http://www.eldia.com.ar/edis/20081021/elpais9.htm «Pa la CGT, les AFJP son "una gran estafa"»], artículu del 21 d'ochobre de 2008 nel diariu ''El&nbsp;Día'' (La&nbsp;Plata).</ref> El fondu p'abellugar el pagu de xubilaciones superó los 200&nbsp;000&nbsp;millones de pesos. La cifra ye más del doble de lo qu'atroparen les AFJP cuando dexaron d'operar n'avientu de 2008.<ref>[http://www.diarioregistrado.com/Politica/52559-los fondos-de-ex-afjp-aumentaron-el-95-dende-el so-estatizacion.html «Los fondos de les ex-AFJP aumentaron el 95% dende'l so estatización»], artículu del 31 d'agostu de 2011 nel sitiu web ''Diariu Rexistráu'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> Catorce años d'alministración privada d'apurrir previsionales concluyeron con un saldu de 98&nbsp;224&nbsp;millones de pesos, ente que, en menos de dos años, l'Estáu llogró más que doblar esi monto, que naquel momentu llegó a 201&nbsp;027&nbsp;millones de pesos.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-183093-2011-12-10.html «El doble de lo que dexaron les AFJP»], artículu del 10 d'avientu de 2011 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012.</ref> === Ministru d'Economía === El 8 de xunetu de 2009 foi nomáu [[Ministeriu d'Economía d'Arxentina|ministru d'Economía]] pola entós presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]], tres l'arrenunciu de [[Carlos Rafael Fernández|Carlos Fernández]].<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-127915-2009-07-08.html «El país ta llistu pa siguir creciendo»], artículu del 8 de xunetu de 2009 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires).</ref> En 2010, el Ministeriu d'Economía realizó una reestructuración de la delda en default, coles mires d'incluyir a bonistas que nun ingresaron nel truecu de 2005.<ref>[http://www.infobae.com/2010/03/31/508732-boudou-púnxolu-fecha-entamu-al truecu-delda-sera-el-14-abril «Boudou púnxo-y fecha d'entamu al truecu de delda: va ser el 14 d'abril»], artículu del 31 de marzu de 2010 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref><ref>[http://www.elancasti.com.ar/nacionales/2010/6/8/segun-boudou-canje-deuda-tien-aceptacion-121445.html «Según Boudou, el truecu de delda yá tien un 54&nbsp;% d'aceptación»], artículu del 8 de xunu de 2010 nel diariu ''El Ancasti''.</ref><ref>[http://www.infobae.com/2012/11/27/683533-como-foi-la-reestructuracion-del-2010 «Cómo foi la reestructuración del 2010»], artículu del 27 de payares de 2012 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref> N'ochobre de 2009 el ministru d'economía Amado Boudou anunció la reapertura del truecu de 20&nbsp;000&nbsp;millones de dólares de delda pa los ''[[holdout]]s'', que son aquellos que nun aceptaron la propuesta de reestructuración en 2005. El 15 d'abril de 2010, el ministru Boudou llanzó'l nuevu truecu de la delda. Con una quita del 66.3&nbsp;% a los inversores institucionales y pa los restantes quitar rondaba'l 50&nbsp;%. La ufierta final indicaba qu'Arxentina terminaría pagando 10&nbsp;500&nbsp;millones de dólares en llugar de los 20&nbsp;000&nbsp;millones de dólares que se debíen. La ufierta distribuyir de la siguiente manera:<ref name="abril10">[http://www.ieco.clarin.com/mercaos/Boudou-anuncio-canje-deuda-quita_0_244175787.html «Truecu de delda: Boudou anunció una quita del 66&nbsp;%, pero en realidá podría llegar a menos del 50&nbsp;%], artículu nel suplementu iEco del diariu ''Clarín'', 15 d'abril de 2010. Consultáu'l 28 d'ochobre de 2012.</ref> Pa dambos tipos d'inversores habría un cupón PIB, atáu a la crecedera de la economía.<ref name="abril10"/> El nivel d'adhesión al truecu allúgose percima del 97&nbsp;% de los acreedores.<ref>[http://diarioepoca.com/192157/El truecu-de-delda-tuvo-una-adhesion-del-97 «El truecu de delda tuvo una adhesión del 97&nbsp;%. Cristina Kirchner dio detalles del truecu voluntariu de préstamos garantizaos por 15&nbsp;100&nbsp;millones de pesos. Sollíviense los vencimientos de delda d'anguaño y el próximu»], artículu nel diariu ''Dómina'' del 29 de xineru de 2009.</ref><ref>[http://archivo.lavoz.com.ar/09/01/29/secciones/economia/nota.asp?nota_id=485266 «Delda: 97 % d'adhesión nel truecu. Foi abiertu pol Gobiernu de De la Rúa. Cristina destacó l'ésitu de la operación»], artículu del 29 de xineru de 2009 nel sitiu web de l'axencia Télam.</ref> Les [[Exportación|exportación]] engataron 68.500 millones de dólares.<ref>{{cita web |url=http://www.consultoradni.com/evolucion-d'esportaciones arxentines-2005-2010/ |títulu=Evolución d'Esportaciones Arxentines 2005-2010 |obra= |editorial= |fecha=12 de mayu de 2011 |autor=“DNI” – Desenvuelvo de Negocios Internacionales }}</ref> A pesar de la crisis internacional, el comerciu esterior arxentín y en particular les esportaciones siguieron creciendo fuertemente, algamando en 2011 un récor de US$ 84.295 millones, amontándose un 24% en términos interañales.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/economia/informes_economicos/archivos/Ranking_expo_x_sectore.pdf |títulu=Exportación 2011: pierde terrenal el sector enerxéticu y la producción agrícola esplica'l 62% de la crecedera |obra=Rankings Sectoriales - Esportaciones por Sector editorial= |fecha=6 de marzu de 2012 }}</ref> Ente 2003 y 2011 hubo una crecedera del 260% nes esportaciones de manufactures d'orixe industrial (MOI), una crecedera d'esportaciones de productos primarios del 212% y 182% de les manufactures d'orixe agropecuariu.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6754-2013-04-18.html |títulu=Modelos neolliberales |periódicu=Página/12 |editorial= |fecha=18 d'abril de 2013 |autor=Diego Rubinzal}}</ref> Solo na industria, el comerciu y los servicios creáronse unes 200 mil nueves empreses.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/2013/04/30/politica-73198-en-el-dia-del%20trabayador-l%27emplegu-crez-al-maximo-de-los-ultimos-40-anos-1-de-mayu---dia-del%20trabayador.php |títulu=Nel Día del Trabayador, l'emplegu crez al máximu de los postreros 40 años |periódicu=INFONEWS |editorial= |fecha=30 d'abril de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130502233132/http://www.infonews.com/2013/04/30/politica-73198-en-el-dia-del |fechaarchivu=2013-05-02 }}</ref> La [[inversión estranxera direuta]] na Arxentina qu'algamara los 9.726 millones de dólares en 2008, esperimentando crecedera constante mientres dellos periodos consecutivos.<ref>{{cita web |url=http://eaust.mrecic.gov.ar/userfiles/10%20razones%20pa%20invertir%20en%20la%20Arxentina.pdf |títulu=Arxentina - Talentu y naturaleza pa satisfaer la demanda global |periódicu= |editorial=Subsecretaría de Desarrollu d'Inversiones |fecha=2011 }}</ref> Nel primer semestre del 2012, los ingresos de IED al país fueron un 42% superiores a los d'igual periodu del 2011.<ref>{{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/2012/11/17/editorial-91055-el%20papel-de-la-inversion-estranxera-direuta-en-america-latina.php |títulu=El papel de la inversión estranxera direuta en américa llatina |periódicu=Tiempu Arxentín |editorial= |fecha=17 de payares de 2012 |autor=Eugenia Aruguete |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121119011626/http://tiempo.infonews.com/2012/11/17/editorial-91055-el |fechaarchivu=2012-11-19 }}</ref>La Inversión Bruta Interna Fixa en 2009 representó'l 20.9% del PIB. Creció fuertemente en 2010 y 2011.<ref>{{cita web |url=http://www.indexmundi.com/g/g.aspx?c=ar&v=142&l=es |títulu= Inversión fixa bruta |periódicu= |editorial=IndexMundi |fecha= }}</ref> El nivel permediu d'inversión, qu'ente 1993 y 2001 foi del 19% del PIB, esguiló a una media del 22.5% ente 2006 y 2011, con un picu del 24,5% en 2011.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6771-2013-05-01.html |títulu=Reindustrialización |periódicu=Página/12 |editorial= |fecha=28 d'abril de 2013 |autor=Mariano Kestelboim}}</ref>al sector agropecuariu la soya, que se constituyó nel principal cultivu d'Arxentina, algamó na temporada 2009/2010 una collecha récor de 52 millones de tonelaes, la producción de maíz paso de 23,7 millones de tonelaes producíes na temporada 2010/2011 al récor de 25 millones pa la temporada 2012/2013.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |títulu=Na última década, Arxentina volvió ser potencia agroalimentaria |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies editorial= |fecha=19 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810105852/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |fechaarchivu=2022-08-10 }}</ref> Esta crecedera nel sector agropecuariu tamién se vio retrucáu en cultivos menores, como l'arroz y la cebada, qu'algamaron producciones cercanes a les 2 millones de tonelaes nel primer casu, y de 5 millones nel segundu. El 28 d'ochobre de 2011 anunció les regulaciones sobre compra de dólares, denominaes polos sos críticos como «garduña al dólar».<ref>[http://www.infobae.com/2013/10/30/1519846-dos-anos-garduña-cambiario-la midida-que-acelero-al-dolar-llibre «Dos años de garduña cambiario, la midida qu'aceleró al dólar llibre»], artículu del 30 d'ochobre de 2013 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref> A partir d'esta midida les compres de moneda estranxera teníen de ser autorizaes pola [[AFIP]] depués d'acotar la capacidá contributiva del solicitante. === Precandidato a xefe de Gobiernu de la ciudá de Buenos Aires === Depués d'asumir esi cargu, el 21 d'avientu de 2010, Boudou presentó'l so precandidatura a [[Xefes de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires|xefe de Gobiernu]] de la [[ciudá de Buenos Aires]],<ref name="CEMA"/><ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-159080-2010-12-21.html |títulu=Boudou se candidatea en Capital |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=21 d'avientu de 2010 |obra=Diariu Página/12}}</ref> anque más tarde tornaría de dicha candidatura pa sofitar la fórmula definitiva qu'encabezaba [[Daniel Filmus]].<ref>{{cita web |url=http://www.diarioelargentino.com.ar/noticies/91659/con-sofitu-de-cristina-y-boudou-filmus-ye-el-candidatu-k-pa-la capital federal |títulu=Con sofitu de Cristina y Boudou, Filmus Ye'l candidatu K pa la Capital Federal |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=22 de mayu de 2011 |obra=Diariu El Argentino }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=583747 |títulu=Boudou: "Tenemos fórmula: Filmus, Tomada, Cristina a la Rosada" |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=21 de mayu de 2011 |obra=Diariu Ámbitu Financieru}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/ediciones/2011/5/edicion_573/contenidos/noticia_0032.html |títulu=Cristina fíxo-yos casu a les encuestes y escoyó a Filmus como'l so candidatu |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=21 de mayu de 2011 |obra=Perfil}}</ref> === Vicepresidencia de la Nación === El 25 de xunu de 2011, la [[presidente de la Nación Arxentina|presidenta]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] designó a Amado Boudou como candidatu a [[vicepresidente d'Arxentina|vicepresidente de la Nación]].<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/notas/formula-ye-cristina-boudou |títulu=La fórmula ye Cristina-Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=26 de xunu de 2011 |obra=Diariu Tiempu Arxentín }} |2=http://tiempo.infonews.com/notas/formula-ye-cristina-boudou |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Esta foi la fórmula del [[Frente pa la Victoria]], que s'impunxo finalmente n'[[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2011|eleiciones presidenciales de 23 d'ochobre de 2011]] per un ampliu marxe, llogrando aproximao un 54&nbsp;% de los [[Votu (eleiciones)|votos válidos]], la mayor cantidá relativa dende 1983.<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/notas/cristina-afaro-y-se-convirtio-candidata-mas-votada-dende-1983 |títulu=Cristina afaró y convirtióse na candidata más votada dende 1983 |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=24 d'ochobre de 2011 |obra=Diariu Tiempu Arxentín }} |2=http://tiempo.infonews.com/notas/cristina-afaro-y-se-convirtio-candidata-mas-votada-dende-1983 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> D'esta miente, Amado Boudou empezó a exercer les sos funciones nesti nuevu cargu'l 10 d'avientu de 2011. El 27 d'avientu de 2011, anuncióse que Boudou exercería funciones presidenciales dende'l día 4 de xineru hasta'l 25 de xineru de 2012, mientres la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] someter a una ciruxía de [[Glándula tiroides|tiroides]].<ref name="ELC1">{{cita web |url=http://elcomercio.pe/mundo/1356575/noticia-amado-boudou-home-que-sucedera-cristina-fernandez-20-dias-arxentina |títulu=Amado Boudou, l'home que va asoceder a Cristina Fernández por 20 díes n'Arxentina |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=4 de xineru de 2012 |obra=Diariu El Comerciu}}</ref> Más tarde, el 6 d'ochobre de 2013, anuncióse que Boudou volvería exercer nuevamente la presidencia, mientres la titular Cristina Fernández de Kirchner recuperar d'una ciruxía pa la retirada d'un [[hematoma subdural]].<ref>{{cita web |url=http://www.continental.com.ar/noticias/actualidad/boudou-asume-la presidencia-mientres-el reposo-medico-de-cristina-fernandez/20130710/nota/1989248.aspx |títulu=Boudou asume la Presidencia mientres el reposu médicu de Cristina Fernández |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2013 |fecha=7 d'ochobre de 2013 |obra=Radio Continental }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1626491-amado-boudou-asume-la presidencia-mientres-el reposo-medico-de-cristina |títulu=Amado Boudou asume la Presidencia mientres el reposu médicu de Cristina |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2013 |fecha=6 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu La Nación }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.eltribuno.info/Salta/331163-Foi-esitosa-la-cirugia-de-Cristina-Kirchner-Esta-de-bien-bon-animo.note.aspx |títulu=La presidenta recuperar na Unidá de Cuidos Intensivos |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2013 |fecha=8 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu El Tribunu }}</ref> El so mandatu concluyó la medianueche del 9 d'avientu de 2015, tres el fallu de la xueza [[María Romilda Servini|Servini de Cubría]] qu'especificaba que'l mandatu de [[Mauricio Macri]] como presidente de la Nación y [[Gabriela Michetti]] como vicepresidenta empezaba a la medianueche del 10 d'avientu.<ref>{{cita publicación|títulu=El fallu completu de Servini de Cubría|url=http://www.infonews.com/nota/269193/el|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016|obra=[[INFOnews|Infonews]]|fecha=9 d'avientu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211034243/https://www.infonews.com/nota/269193/el|archivedate=2024-12-11}}</ref> == Causes xudiciales == {{actualizar|2017|08|04}} En xunu de 2014 el diariu ''Perfil'' precisó que Boudou sumaba diez causes penales nel so contra nel fueru federal.<ref name="diez">[http://www.perfil.com/politica/Boudou-suma-diez-causes-en-la Xusticia federal-20140629-0053.html «Boudou suma diez causes na Xusticia federal»], artículu del diariu ''Perfil'', del 29 de xunu de 2014.</ref> Con posterioridá la Xusticia cerró delles causes, ensin que los medios volvieren precisar el númberu de causes que queden pendientes.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-304258-2016-07-14.html|obra=Página/12|títulu=Boudou, sobreseído|fecha=14 de xunetu de 2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.laizquierdadiario.com/Amado-Boudou-y-Diego-Bossio-fueron-sobreseidos-pola causa-del truecu-de-delda-de-2010|obra=La Izquierda Diariu|títulu=Amado Boudou y Diego Bossio fueron sobreseídos pola causa del truecu de delda de 2010|nome=Lucía|apellíu=Ruiz|fecha=3 d'avientu de 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://telefenoticias.com.ar/politica/boudou-foi-sobreseido-por falta-de-merito-en-la causa-por-les-dadivas/|obra=Telefe|títulu=Boudou foi sobreseído por 'falta de méritu' na causa poles apurríes|fecha=31 de mayu de 2016}}</ref> El 3 de payares de 2017, Amado Boudou foi deteníu, ensin cumplir cola garantía de la [[declaración indagatoria]], por orde del xuez d'instrucción Ariel Lijo, acusáu del delitu d'integrar una [[asociación ilícita]] nuna causa por presuntu arriquecimientu ilícitu, que s'atopaba n'etapa d'investigación anterior al xuiciu.<ref>{{cita web |url= https://www.pagina12.com.ar/73557-pasaron-les eleiciones-pero-la campana-sigue |títulu= Pasaron les eleiciones pero la campaña sigue |fechaaccesu= 3 de payares|añoacceso=2017 |fecha= 3 |añu= 2017 |mes= payares |obra = Página 12 }}</ref> Recuperó la so llibertá tres 70 díes de prisión.<ref name=LLIBERTÁ>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/88903-una marcha-atras-a-la doctrina-irurzun |títulu=Una marcha tres a la doctrina Irurzun |obra=Diariu Página/12 |fecha=13 de xineru de 2017 }}</ref> === Casu Ciccone === {{AP|Casu Ciccone}} En febreru de 2012, Amado Boudou viose arreyáu nun discutiniu alrodiu de la compra de la [[Compañía de Valores Suramericana]], una empresa entós privada que cuntaba cola teunoloxía necesaria pa imprimir [[papel moneda]]. Foi denunciáu pol fiscal federal Carlos Rívolo pola supuesta compra fraudulenta de la empresa qu'imprime'l dineru na Arxentina.<ref name="rivolo"/><ref name="Capiello_1">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1705419-en-un-duru-fallu-boudou-foi-procesáu-por confechu-y-negociaciones-incompatibles|títulu=Boudou foi procesáu por confechu y negociaciones incompatibles|obra=La Nación|apellíu=Capiello|nome=Hernán|fecha=27 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Arxentina espropia imprenta de papel moneda|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2012/08/120829_ultnot_arxentina_imprenta_expropiacion_cch.shtml|obra=BBC Mundo|fecha=29 d'agostu de 2012|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> Acordies con una denuncia fecha por Laura Muñoz, la empresa sería adquirida pol so maríu Alejandro Vandenbroele y este taría presuntamente rellacionáu con Boudou en calidá de [[testaferru]], colo que se-y acusa de negociaciones incompatibles cola función pública». Vandenbroele y Muñoz travesaben un tumultuoso procesu de divorciu al momentu de l'acusación y ésta esclarió que denunciaba al so home por tar viviendo «una situación matrimonial estrema, tarreciendo pola so seguridá y la de los sos fíos».<ref>{{cita web |url=http://www.reporte24.com.ar/content/view/18710/55/ |títulu=Caso Ciccone: verdaes y mentires na causa que ximielguen Clarín y La Nación |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=26 de marzu de 2012 |obra=Reporte 24 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222030722/http://www.reporte24.com.ar/content/view/18710/55/ |fechaarchivu=22 de febreru de 2014 }}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Amado Boudou, procesáu pol casu Ciccone|url=http://www.larazon.com.ar/economia/Amado-Boudou-procesáu-casu-Ciccone_0_582600009.html|obra=La Razón|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> El fiscal federal Carlos Rívolo decidió empecipiar la investigación xudicial a partir de la denuncia de Muñoz,<ref name="rivolo">{{cita publicación |títulu=Confirmen validez d'investigación contra vicepresidente d'Arxentina|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2013/11/131101_ultnot_arxentina_investigacion_boudou_jgc.shtml|obra=BBC Mundo|fecha=1 de payares de 2013|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> que fuera realizada nel programa de radio que presenta [[Jorge Lanata]] en [[Radio Mitre]].<ref>{{cita web |url=http://www.mdzol.com/nota/360647/ |títulu=Arrincó Lanata en radio y facer cola denuncia d'una mendocina contra Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=6 de febreru de 2012 |obra=Mendoza Online |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130514130336/http://www.mdzol.com/nota/360647/ |fechaarchivu=2013-05-14 }}</ref> Primeramente, la causa recayó nel xuez [[Daniel Rafecas]], pero esti maxistráu foi depués estremáu y, por sortéu, la Cámara Federal designó a [[Ariel Lijo]].<ref>{{cita web |url=http://www.losandes.com.ar/notas/2012/4/27/tres-salida-rafecas-juez-lijo-investigara-boudou-638934.asp |títulu=Tres la salida de Rafecas, el xuez Lijo va investigar a Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=27 d'abril de 2012 |obra=Diariu Los Andes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222052218/http://www.losandes.com.ar/notas/2012/4/27/tres-salida-rafecas-juez-lijo-investigara-boudou-638934.asp |fechaarchivu=22 de febreru de 2014 }}</ref><ref name="Capiello_1"/> Vandenbroele negó conocer «nin siquier de vista al vicepresidente Amado Boudou» y que'l banqueru Raúl Moneta punxo'l dineru pa llevantar la quiebra de la empresa qu'agora ye la Compañía de Valores Suramericana.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-208025-2012-11-17.html |títulu=La otra cara de la ex-Ciccone |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=17 de payares de 2012 |obra=Diariu Página/12}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-207961-2012-11-16.html |títulu=Vandenbroele axudicar a Moneta |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=16 de payares de 2012 |obra=Diariu Página/12}}</ref> Vandenbroele afirmó nuna solicitada que «tou tratar d'una mentira».<ref>{{cita web |url=http://tn.com.ar/politica/vandenbroele-ye-absolutamente-falsu-que-sea-testaferru-del-senor-vicepresidente_084799 |títulu=Solicitada de Vandenbroele: "Nun soi testaferru nin amigu del vicepresidente" |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=5 de marzu de 2012 |obra=Toa Noticies }}</ref> En payares de 2013 el fiscal ante la Cámara de Casación, Javier De Luca, emitió un dictame favorable a la defensa de Boudou, que pidía los zarru del casu.<ref>{{cita publicación |títulu=Pal fiscal del casu, el delitu nun esistió |periódicu=Página/12 |fecha=22 de payares de 2013 |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-234115-2013-11-22.html}}</ref> Tanto Vandenbroele como Moneta negaron tener rellación direuta con Boudou.<ref name="Ciccone">Sobre l'alegada rellación con Vanderbroele y Moneta. *{{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |títulu=Boudou denunció una combalechadura mediático y xudicial na so contra |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=6 d'abril de 2012 |obra=Diariu La Capital |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222061026/http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |fechaarchivu=2014-02-22 }} *{{cita web |url=http://www.diarioveloz.com/notas/52866-vandenbroele-nego-ser-testaferru-boudou |títulu=Vandenbroele negó ser testaferru de Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=16 de mayu de 2012 |obra=Diariu Rápida }} *{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-189006-2012-03-06.html |títulu=El casu Vandenbroele |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=6 de marzu de 2012 |obra=Diariu Página/12 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130518194751/http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-189006-2012-03-06.html |fechaarchivu=18 de mayu de 2013 }} *{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1462497-nieguen-que-haya-una-relacion-direuta-ente-boudou-y-vandenbroele |títulu=Nieguen qu'haya "una rellación direuta" ente Boudou y Vandenbroele |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=5 d'abril de 2012 |obra=Diariu La Nación }} *{{cita web |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20121117/Ex-Ciccone-Vandenbroele-diz-dueno-yera-Raul-Moneta-elpais7.htm |títulu=Ex-Ciccone: Vandenbroele diz que'l dueñu yera Raúl Moneta |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=17 de payares de 2012 |obra=Diariu El Día }} *{{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |títulu=Boudou denunció una combalechadura mediático y xudicial na so contra |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=6 d'abril de 2012 |obra=Diariu La Capital |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222061026/http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |fechaarchivu=2014-02-22 }} *{{cita web |url=http://www.diarioveloz.com/notas/52866-vandenbroele-nego-ser-testaferru-boudou |títulu=Vandenbroele negó ser testaferru de Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=16 de mayu de 2012 |obra=Diariu Rápida }}</ref> Ante les acusaciones, el 8 de febreru de 2014 Boudou presentóse bonalmente ante'l xuez Lijo, aseguró ser víctima de «una trama d'operaciones polítiques y mediátiques», de la que pidió'l so sobreseimientu.<ref>[http://www.lagaceta.com.ar/nota/578531/politica/tou-esto-gran-mentira-afirmo-boudou.html «“Tou esto ye una gran mentira”, afirmó Boudou»], artículu nel diariu ''La Gaceta''.</ref> Lijo citó a Boudou p'audiencia indagatoria. La mesma tuvo llugar el 9 de xunu de 2014.<ref>{{cita publicación |títulu=La indagatoria a Amado Boudou: la declaración ante'l xuez Ariel Lijo lleva más de cuatro hores |periódicu=La Nación |fecha=9 de xunu de 2014 |fechaaccesu=9 de xunu de 2014 |url=http://www.lanacion.com.ar/1699781-amado-boudou-declara-ante-el xuez-ariel-lijo-caso-ciccone }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=¡Lladrón! glayáron-y a Amado Boudou cuando entraba a declarar |periódicu=El País (Uruguái) |fecha=9 de xunu de 2014 |url=https://www.elpais.com.uy/mundo/ladron-glayáron-y-amado-boudou.html |fechaaccesu=9 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140610003911/https://www.elpais.com.uy/mundo/ladron-glayáron-y-amado-boudou.html |fechaarchivu=10 de xunu de 2014 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Nun fechu históricu, esquicen al vicepresidente Amado Boudou |periódicu=Perfil |fecha=9 de xunu de 2014 |url=http://www.perfil.com/politica/En-un-fechu-historico-esquicen-al vicepresidente Amado-Boudou-20140609-0004.html |fechaaccesu=9 de xunu de 2014}}</ref> El xuez Ariel Lijo decidió unificar les causes por tráficu d'influyencies y arriquecimientu ilícitu relatives al casu Ciccone.<ref>[http://www.notimerica.com/politica/noticia-argentina-juez-une-causes-caso-ciccone-dexa-fuera-fiscal-impulsu-investigacion-boudou-20120517035044.html «El xuez une les causes pol "casu Ciccone" y dexa fora al fiscal qu'impulsó la investigación a Boudou»], artículu del 17 de mayu de 2012 nel sitiu web Notimerica.</ref> El 27 de xunu de 2014, el xuez Ariel Lijo procesó a Amado Boudou por confechu y negociaciones incompatibles cola so condición de funcionariu públicu.<ref>Procesamientu de Boudou *{{cita publicación|nome=Felipe|apellíu=Gutiérrez|títulu=Vice-presidente arxentín é processado y vira réu|url=http://www1.folha.uol.com.br/mundo/2014/06/1477891-vice-presidente-arxentín-y-processado-y-vira-reu.shtml|obra=Folha de São Paulo|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación|axencia=The Associated Press|títulu=Argentina's Vice President charged with bribery|url=http://www.nytimes.com/aponline/2014/06/28/world/americas/ap-lt-argentina-vice-president.html?smid=tw-share&_r=0|obra=New York Times|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación|títulu=-y vice-président argentin inculpé pour corruption|url=http://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/06/28/-y-vice-president-argentin-accuse-de-corruption_4447095_3222.html|obra=Monde|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación|nome=Alejandro|apellíos=Rebossio|títulu=Un xuez procesa al vicepresidente d'Arxentina por sobornos|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/06/28/actualidad/1403933651_246282.html|obra=El País|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación|títulu=Argentine Vice-President Boudou charged in corruption case|url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-28069089|obra=BBC News|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación|títulu=Procesaron a Boudou y a cinco más: Núñez Carmona, Vandenbroele, un ex de AFIP, el dueñu de Ciccone y el xenru|url=http://www.iprofesional.com/notas/190398-Casu-Ciccone-procesaron-a-Boudou-Nnez-Carmona-Vandenbroele-ex-funcionariu-de-AFIP-y-al-dueo-de-la imprenta?page_y=0|obra=iProfesional|fecha=28 de xunu de 2014|fechaaccesu=28 de xunu de 2014}} *{{cita publicación |títulu=Justicia procesó al vicepresidente Boudou por casu de corrupción |url=https://www.elpais.com.uy/mundo/justicia-proceso-vicepresidente-amado-boudou.html |periódicu=El País (Uruguái) |axencia=EFE |fecha=28 de xunu de 2014 |fechaaccesu=29 de xunu de 2014 }} *{{cita publicación |nome=Carmen |apellíos=De Carlos |títulu=Procesen por confechu» al vicepresidente d'Arxentina |url=https://www.abc.es/internacional/20140628/abci-confechu-amado-boudou-201406280527.html |periódicu=ABC.es |fecha=29 de xunu de 2014 |fechaaccesu=29 de xunu de 2014 }} *{{cita publicación |nome=Ariel |apellíos=Palacios |títulu=Vice-presidente da Arxentina é processado por corrupção |url=http://internacional.estadao.com.br/noticias/geral,vice-presidente-da-argentina-y-processado-por-corrupcao |periódicu=Táião |fecha=28 de xunu de 2014 |fechaaccesu=29 de xunu de 2014 }}</ref> Según un fiscal, Amado Boudou aceptó como soborno'l 70&nbsp;% de les aiciones de la imprenta [[Compañía de Valores Suramericana|Ciccone]] pa faer negocios pa sigo, ya interesóse nos trámites pa llevantar la so quiebra.<ref>{{cita publicación|fecha=27 de xunu de 2014|títulu=Autos y vistos del procesamientu d'Amado Boudou|url=http://www.perfil.com/docs/procesamientu_ciccone.pdf|autor=Poder Xudicial de la Nación. Xulgáu Criminal y Correcional Nᵘ 4|formatu=PDF|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014}}</ref> El 12 de febreru de 2015 arrenunciaron los sos abogaos, Darío Richarte y Diego Pirota ―que pertenecíen al estudiu penal de Darío Richarte, ex-xefe segundu de la [[SIDE]] (el segundu n'orde d'importancia)―, que lo patrocinaben nel [[casu Ciccone]] y nes causes por arriquecimientu ilícitu.<ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|obra=La Nación|títulu=Arrenunciaron los abogaos d'Amado Boudou|url=http://www.lanacion.com.ar/1768066-arrenunciaron-los abogaos-de-amado-boudou|fechaaccesu=14 d'abril de 2015|fecha=13 de febreru de 2015}}</ref><ref>[http://www.cronista.com/economiapolitica/L'abogáu-Diego-Pirota-arrenuncio-como-defensor-de-Boudou-20150212-0093.html «L'abogáu Diego Pirota arrenunció como defensor de Boudou»], artículu del 12 de febreru de 2015 nel diariu ''El Cronista'' (Buenos Aires).</ref><ref>[http://www.infobae.com/2015/02/12/1626402-arrenunciaron-los abogaos-boudou-el casu-ciccone «Arrenunciaron los abogaos de Boudou pal casu Ciccone»], artículu del 12 de febreru de 2015 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref> Como derivación d'esa causa foi tamién imputáu por presuntu [[corrupción política|arriquecimientu ilícitu]].<ref>Sobre la imputación por presuntu arriquecimientu ilícitu *{{cita publicación|apellíos1=Vázquez|nome1=Bernardo|títulu=Boudou sería citáu n'ochobre pa declarar por arriquecimientu ilícitu|url=http://www.cronista.com/economiapolitica/Boudou-seria-citáu-en-ochobre-pa-declarar-por arriquecimientu-ilicito-20140917-0052.html|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|obra=El Cronista|fecha=17 de setiembre de 2014}} *[http://www.lagaceta.com.ar/nota/578880/politica/reactívase-causa-contra-boudou-arriquecimientu-ilicito.html «Reactívase la causa contra Boudou por arriquecimientu ilícitu”»], artículu del 11 de febreru de 2014 nel diariu ''La Gaceta''. *[https://web.archive.org/web/20140714213726/http://diarionecochea.com/?p=93154 «Arriquecimientu ilícitu: la otra causa que jaquea a Boudou»], artículu del 28 de xunu de 2014 nel ''Diariu de Necochea''. *[http://www.perfil.com/politica/BoudouProcesado--Trastienda-de-la-decision-que-sacudio-al-poder-20140629-0052.html «Lijo tamién investiga a Boudou de xacíu arriquecimientu ilícitu»], artículu del 29 de xunu de 2014 nel diariu ''Perfil'' (Buenos Aires). *{{cita publicación|títulu=Imputen al vicepresidente d'Arxentina por arriquecimientu ilícitu|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2012/05/120514_ultnot_fiscalia_arxentina_imputa_vicepresidente_arriquecimientu_ilicito_jr.shtml|obra=BBC Mundo|fecha=14 de mayu de 2012|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}} *{{cita publicación|nome=Paz|apellíu=Rodríguez Niell|url=http://www.lanacion.com.ar/1473363-imputaron-a-boudou-por arriquecimientu-ilicito|títulu=Imputaron a Boudou por arriquecimientu ilícitu|fecha=15 de mayu de 2012|fechaaccesu=18 de setiembre de 2014}} *{{cita web |url=http://www.larazon.com.ar/economia/Imputen-Boudou-supuestu-arriquecimientu-ilicito_0_350400120.html |títulu=Imputen a Boudou y la so redolada de xacíu arriquecimientu ilícitu |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=15 de mayu de 2012 |obra=Diariu La Razón }}</ref> N'avientu de 2014 el xuez Lijo ordenó l'allanadura del Ministeriu d'Economía, onde llogró documentos nos que consten los gastos en viaxes realizaos por Boudou ente 2009 y 2011, mientres foi ministru.<ref name="Cronista">{{cita publicación |apellíos1=Vázquez|nome1=Bernardo|títulu=El procesamientu por Ciccone complicó a Boudou na causa d'arriquecimientu|url=http://www.cronista.com/economiapolitica/El procesamientu-por-Ciccone-complico-a-Boudou-en-la causa-de-arriquecimientu-20150223-0051.html|fechaaccesu=28 de febreru de 2015|obra=El Cronista|fecha=23 de febreru de 2015}}</ref> El 19 de febreru de 2015 la Sala I de la Cámara Federal confirmó'l procesamientu de Boudou na causa, al considerar probáu que Boudou incurrió en negociaciones incompatibles col so cargu,<ref>{{cita publicación|apellíos1=Alconada Mon|nome1=Hugo|obra=La Nación|títulu=Fuerte revés pa Boudou: confirmen el so procesamientu|url=http://www.lanacion.com.ar/1769949-fuerte-reves-pa-boudou-confirmen-el so-procesamientu|fechaaccesu=14 d'abril de 2015|fecha=20 de febreru de 2015}}</ref> dexando asina robles les acusaciones y quedando estes nuevamente en manes del xuez federal Ariel Lijo.<ref>{{cita publicación|títulu=Caso Ciccone: la Cámara Federal confirmó'l procesamientu d'Amado Boudou|url=http://www.lanacion.com.ar/1769718-casu-ciccone-la-camara-federal-confirmo-el procesamientu-de-amado-boudou|fechaaccesu=19 de febreru de 2015|obra=La Nación|fecha=19 de febreru de 2015}}</ref> La defensa de Boudou recurrió la decisión de la Cámara Federal ante la Cámara Federal de Casación Penal.<ref>{{cita publicación|títulu=Amado Boudou apeló'l so procesamientu nel casu Ciccone pola Cámara Federal|url=http://www.lanacion.com.ar/1773938-amado-boudou-apelo-el so-procesamientu-en-el casu-ciccone-por-la-camara-federal|fechaaccesu=14 d'abril de 2015|fecha=6 de marzu de 2015, en La Nación}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Sergio|apellíu=Sergio|títulu=Ciccone: Boudou apeló'l so procesamientu|url=http://www.infobae.com/2015/03/06/1714189-ciccone-boudou-apelo-el so-procesamientu|obra=Infobae|fecha=6 de marzu de 2015|fechaaccesu=14 d'abril de 2015|ubicación=|idioma=|cita=}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Casación preparar pa revisar los procesamientos na causa Ciccone|url=http://www.minutouno.com/notas/360100-casacion-prepárase-revisar-los procesamientos-la causa-ciccone|periódicu=Minutouno|fecha=13 d'abril de 2015|fechaaccesu=14 d'abril de 2015|ubicación=|idioma=|cita=}}</ref> El 25 de xunu de 2015, la Cámara de Casación Penal, máximu tribunal penal del país, dexó firme'l procesamientu d'Amado Boudou por confechu y negociaciones incompatibles.<ref>{{cita publicación|títulu=Amado Boudou quedó a un pasu del xuiciu oral: confirmaron el so procesamientu nel casu Ciccone|url=http://www.lanacion.com.ar/1804802-amado-boudou-quedu-a-un pasu-del xuiciu oral-confirmaron-el so-procesamientu-en-el casu-ciccone|periódicu=La Nación|fecha=25 de xunu de 2015|fechaaccesu=25 de xunu de 2015|ubicación=|idioma=|cita=}}</ref> N'agostu de 2016, el fiscal Jorge Di Lello riquió la elevación del casu onde l'ex vicepresidente Boudou ta acusáu d'apoderase de la fábrica de billetes pa faer negocios col Estáu, polo que'l casu va dir a xuiciu oral.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/politica/2016/08/18/amado-boudou-va-a xuiciu oral-pol casu-ciccone/|títulu=http://www.infobae.com/politica/2016/08/18/amado-boudou-va-a xuiciu oral-pol casu-ciccone/}}</ref> El 7 d'agostu de 2018 foi condergáu en primer instancia ensin sentencia firme a 5 años y 10 meses de prisión pol delitu de confechu pasivu y negociaciones incompatibles cola función pública, pol [[Casu Ciccone]]. Boudou ta deteníu na cárcel de Ezeiza y atópase inhabilitáu pa tola vida pal exerciciu de cargos públicos.<ref>[https://www.pagina12.com.ar/133636-boudou-foi-condergáu-a-5-anos-y-10-meses-de-prision Boudou foi condergáu a 5 años y 10 meses de prisión]</ref><ref>[https://www.clarin.com/politica/caso-ciccone-amado-boudou-condergáu-anos-10-meses-prision_0_rkLrX4wBm.html Corrupción: Amado Boudou foi condergáu a 5 años y 10 meses de prisión por Ciccone y vuelve a la cárcel]</ref><ref>[https://www.cronista.com/economiapolitica/EN-VIVU.-Casu-Ciccone-defínese-la-situacion-xudicial-de-Amado-Boudou-20180807-0009.html Amado Boudou foi condergáu y yá ta presu en Ezeiza]</ref><ref>[http://laizquierdadiario.com/Casu-Ciccone-Boudou-condergáu-a-cinco-ano-y-diez-meses-de-prision Casu Ciccone: Boudou condergáu a cinco años y diez meses de prisión]</ref><ref>[http://www.lavoz.com.ar/politica/caso-ciccone-historica-conderga-de-5-anos-y-10-meses-boudou Casu Ciccone: histórica condena de 5 años y 10 meses a Boudou]</ref> Trés dempués de la condena, conocióse qu'unu de los xueces del tribunal que lu sentenció sería promovíu a un cargu mayor xerarquía.<ref>https://www.eldestapeweb.com/el gobiernu-ascendera-unu-los xueces-que-condergo-boudou-n47469/amp?__twitter_impression=true</ref> Fechu entá non socedíu por determinación de la Cámara de Casación.<ref>https://www.clarin.com/politica/casacion-retardo-tratar-pidíu-juez-pasar-camara-federal_0_SyEbw4rmm.html</ref> ==== Eventual causa sobre llaváu de dineru ==== El 3 de payares de 2017 Amado Boudou foi deteníu preventivamente por orde del xuez Ariel Lijo. Según informó'l [[diariu Clarín|diariu ''Clarín'']] la detención producir nuna causa na que s'investiga llaváu de dineru, que nun identifica, que sería empecipiada siquier dos años antes.<ref name="CL-Ordenaron detener">{{cita web|apellíos1=Salinas|nome1=Llucía|títulu=Detuvieron al ex vicepresidente Amado Boudou por una causa d'arriquecimientu ilícitu|url=https://www.clarin.com/politica/ordenaron-detener-ex-vicepresidente-amado-boudou_0_B1L646CARA.html|obra=Diariu Clarín|fecha=3 de payares de 2017|fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref> Anque ensin precisiones, dellos medios apurrieron información de la que paez surdir que se trataría de la mesma causa Ciccone. La detención foi ordenada primero que Boudou exerciera'l so derechu a ser oyíu en declaración indagatoria. Los medios de comunicación informen distintes razones poles que'l xuez Lijo detuvo a Boudou: mientres Clarín informó que foi deteníu por tar acusáu de ser "xefe" d'una [[asociación ilícita]],<ref name="CL-Ordenaron detener"/> el diariu ''La Nación'' precisó que la razón de la detención deber a "supuestes 'rellaciones' que caltién col poder".<ref>{{cita web|apellíos1=Rodríguez Niell|nome1=Paz|títulu=Amado Boudou foi deteníu poles supuestes "rellaciones" que caltién col poder|url=http://www.lanacion.com.ar/2079019-amado-boudou-foi-deteníu-poles supuestes rellación-que-caltién-con-el poder|obra=La Nación|fecha=3 de payares de 2017|fechaaccesu=3 de payares de 2017}}</ref> La detención de Boudou foi criticada per parte de la oposición y la prensa como un actu políticu so presión del gobiernu.<ref>{{cita web|apellíu=Kollmann|nome=Raúl|apellíu2=Hauser|nome2=Irina|títulu=El xuez Lijo detuvo al exvicepresidente nuna causa por arriquecimientu, na que nin siquier fuera esploráu Boudou sumar a la llista de presos ensin condena|cita=Tres díes tras, dos organizaciones venceyaes al macrismo denunciaren a Lijo por supuesta inaición. Ayeri, el xuez resolvió detener al ex vicepresidente, que foi sometíu a un humillante show dientro de la so vivienda|url=https://www.pagina12.com.ar/73719-boudou-sumar a-la llista-de-presos-ensin-condena|obra=Página/12|fecha=4 de payares de 2017|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}<br />• {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/2079984-yá-llama-mas-la-atencion-la impunidá-que-la-corrupcion |títulu=Yá llama más l'atención la impunidá que la corrupción |autor=[[Carlos Pagni|Pagni, Carlos]] |obra=Diariu La Nación |fecha=7 de payares de 2017 |cita=Boudou ta presu por una doctrina establecida llegalmente pola xurisprudencia que, dáu'l poder que tuvo por haber sío funcionariu, podría alteriar les pruebes que sirviríen dempués nun xuiciu pa condergalo. Curiosamente a la Xusticia nun se-y asocedió que taba en meyores condiciones p'alteriar la prueba cuando tenía los poder, cuando yera vicepresidente. [...] Daría la impresión de qu'hai un xuez en problemes, que tien que sobreactuar la prisión, el castigu preventivu sobre daquién que tol mundu, o bona parte de la sociedá arxentina, condergó pola so conducta como vicepresidente. Los xueces usen a los corruptos kircheristas pa salvaguardase de la so presunta corrupción. }}</ref> Pela so parte la diputada y líder de la coalición oficialista [[Camudemos]] Elisa Carrió, celebró la detención del exvicepresidente y criticó la decisión del xuez Lijo por ser un actu de "oportunismu".<ref>{{cita web|títulu=Elisa Carrió celebró la detención d'Amado Boudou pero criticó al xuez Ariel Lijo: 'Hai oportunismu'|url=https://www.infobae.com/politica/2017/11/04/elisa-carrio-celebro-la-detencion-de-amado-boudou-pero-critico-al xuez-ariel-lijo-hai-oportunismu/|obra=Infobae|fecha=4 de payares de 2017|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}</ref> Boudou recuperó la so llibertá tres 70 díes de prisión per orde de la Cámara Federal de la Ciudá de Buenos Aires.<ref name=LLIBERTÁ/> === Viviendes nel partíu de La Mariña === Mientres la so xestión como secretariu de Facienda y Finances, en 2005 respondió por un préstamu pa construyir viviendes como parte del Plan Federal de Viviendes llanzáu pol ministru Julio de Vido. Les 484 viviendes y dos establecimientos escolares incluyíos nel plan teníen de tar terminaes pa 2006. Nunca se terminaron de construyir a pesar d'habese pagu en 2007 dos tercios del monto total (unos 24&nbsp;millones) a la empresa encargada. Dos&nbsp;díes dempués del pagu la empresa entró en convocatoria d'acreedores. La Xusticia Federal investiga si hubo un casu d'alministración fraudulenta, confechu y malversación de fondos públicos. El casu recayó nel xulgáu de Ariel Lijo.<ref name="cases">{{cita publicación|nome=Santiago|apellíos=Dapelo|títulu=Les víctimes de les cases que Boudou nun construyó|url=http://www.lanacion.com.ar/1719804-les-victimas-de-les cases-que-boudou-nun construyo|obra=La Nación|fecha=19 d'agostu de 2014|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref><ref name="La Voz">{{cita publicación|títulu=Del neolliberalismu al kirchnerismo puru|url=http://www.lavoz.com.ar/noticias/politica/neolliberalismu-%EF%BF%BDal-kirchnerismo-puru|obra=La Voz|fecha=26 de xunu de 2011|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714164355/http://www.lavoz.com.ar/noticias/politica/neolliberalismu-%EF%BF%BDal-kirchnerismo-puru|fechaarchivu=14 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714164355/http://www.lavoz.com.ar/noticias/politica/neolliberalismu-%EF%BF%BDal-kirchnerismo-puru|archivedate=2014-07-14}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Denuncien a Boudou por quedase con un vueltu na construcción de 600 cases|url=http://www.diario4v.com/argentina/politica/2014/7/2/denuncien-boudou-quedase-vueltu-construccion-cases-4538.html|obra=Cuatro Viento|fecha=2 de xunetu de 2014|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211104814/https://www.diario4v.com/argentina/politica/2014/7/2/denuncien-boudou-quedase-vueltu-construccion-cases-4538.html|archivedate=2024-12-11}}</ref><ref name="Perfil 25/8">{{cita publicación |títulu=Antecedentes dudosos: Boudou quebró una empresa|url=http://www.perfil.com/politica/Antecedentes-dudosos-Boudou-quebro-una empresa-20081025-0015.html|obra=Perfil|fecha=25 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Ensin respiru, Boudou tendrá d'enfrentar una nueva denuncia na so contra|url=http://www.cronista.com/economiapolitica/Ensin-respiru-Boudou-debera-enfrentar-una-nueva-denuncia-en-la so-contra-20140702-0084.html|obra=Cronista Comercial|fecha=2 de xunetu de 2014|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Otra denuncia más contra Boudou|url=http://www.laopinionpopular.com.ar/noticia/19686-otra denuncia-mas-contra-boudou.html|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014|obra=La Opinión Popular|fecha=2 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Boudou ensin respiru: Sumóse otra denuncia de corrupción contra'l vicepresidente|url=http://www.nexofin.com/notas/boudou-ensin-respiru%20s%C3%BAmose%20otra-denuncia-de-corrupcion-contra-el%20vicepresidente-n-/|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014|obra=Nexofin|fecha=2 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714161920/http://www.nexofin.com/notas/boudou-ensin-respiru|fechaarchivu=2014-07-14}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Na Mariña, Boudou pagó-yos a provisores inesistentes|url=http://www.clarin.com/politica/Mariña-Boudou-pagu-provisores-inesistentes_0_733126706.html|obra=Clarín|fecha=8 de xunetu de 2012|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Otra denuncia contra Boudou: agora, nel Partíu de la Mariña|url=http://www.nexofin.com/notas/otra%20denuncia-contra-boudou-agora-en-part%C3%ADu-de-la%20mari%C3%B1a-n-/|obra=Nexofin|fecha=17 d'agostu de 2014|fechaaccesu=19 d'agostu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140820011756/http://www.nexofin.com/notas/otra|fechaarchivu=2014-08-20}}</ref> === Otres denuncies === En 2012 foi denunciáu ya imputáu<ref name="FUTBOL">{{cita publicación|títulu=Fútbol pa Toos: imputen a Boudou pola esviadura de fondos|url=http://www.clarin.com/politica/Futbol-imputen-Boudou-desvio-fondos_0_859114140.html|obra=Clarín|fecha=3 de febreru de 2013|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref> por [[malversación de caudales públicos|malversación de fondos]] mientres la so xestión como direutor de l'[[Ansés]] (Alministración Nacional de Seguridá Social).<ref>{{cita publicación |títulu=Xubilaos denuncien penalmente a la Ansés por malversación de fondos|url=http://www.laprensa.com.ar/NotePrint.aspx?Note=391479|obra=La Prensa|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140714162431/http://www.laprensa.com.ar/NotePrint.aspx?Note=391479|fechaarchivu=14 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Ansés: investiguen a Boudou pola esviadura de fondos|url=http://www.larazon.com.ar/economia/ANSeS-investiguen-Boudou-desvio-fondos_0_429600136.html|obra=La Razón|fecha=3 de febreru de 2013|fechaaccesu=4 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|url=http://cuartointermedio.com.ar/2013/05/refuguen-denuncia-contra-amado-boudou-y-diego-bossio/|títulu=http://cuartointermedio.com.ar/2013/05/refuguen-denuncia-contra-amado-boudou-y-diego-bossio/}}</ref> En 2016 foi llamáu a emprestar declaración indagatoria por un presuntu sobornu con dineru pago pol gobiernu de Formosa a un supuestu testaferru so pola refinanciación de la delda pública d'esa provincia en 2009.<ref name="ingadaron">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1959808-esploraren-a-boudou-por otru casu-de-coimas|títulu=Van Esplorar a Boudou por otru casu de coimas}}</ref> Según el Xuez Ariel Lijo: {{cita|Boudou, mientres yera ministru d'Economía nel gobiernu de Cristina Kirchner, y José María Núñez Carmona, el so sociu y amigu personal (en roles desdoblaos, unu dende'l sector públicu y l'otru priváu, respeutivamente), al traviés de The Old Fund, y del so representante Vandenbroele, roblaron un contratu de consultoría irregular ya illegal col fondu Fonfipro, alministráu por Melchor. Por aciu esi conveniu asemeyaron un asesoramientu pa la reestructuración de la delda pública de Formosa, que yá fuera axustada por un alcuerdu robláu ente l'anterior ministru de Economía Carlos Fernández y el gobernador Insfran, más de dos meses primero qu'Amado Boudou asumiera al frente del Palaciu de Facienda. L'oxetivu de la contratación ente The Old Fund y el Fonfipro sería los cobru espurio de dineru perteneciente a fondos públicos de la provincia de Formosa.<ref name="ingadaron"/>}} En 2014 el xuez [[Claudio Bonadío]] [[procesamientu|procesó]] a Boudou pol delitu de [[falsedá ideolóxica]], imputándo-y la falsificación de documentación utilizada pa rexistrar la tresferencia (Formularios 04 y 08) d'un automóvil [[Honda CR-X]], presentada en 2003.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1717135-boudou-foi-procesáu-per segunda vegada-y complícase-la so-situacion-xudicial-y-politica|obra=La Nación|títulu=Boudou foi procesáu per segunda vegada y complícase la so situación xudicial y político|nome=Paz|apellíu=Rodríguez Niell|fecha=9 d'agostu de 2014}}; {{cita web|url=https://www.clarin.com/politica/Procesaron-Boudou-falsificar-papeles-auto_0_r1Lenq95w7x.html|obra=Clarín|títulu=Procesaron a Boudou por falsificar los papeles d'un autu|fecha=8 d'agostu de 2014}}</ref> Esi mesmu añu'l xuez Bonadío alzó la causa por que se realizara'l xuiciu,<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1751424-el xuez-bonadio-alzo-a xuiciu oral-la causa-contra-amado-boudou-pol autu-con papeles falsos|obra=La Nación|fecha=11 d'avientu de 2014|títulu=El xuez Bonadio alzó a xuiciu oral la causa contra Amado Boudou pol autu con papeles falsos}}</ref> que s'empecipió'l 7 de mayu de 2017.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/politica/2017/05/07/empieza-manana-el-primer-xuiciu-oral-contra-amado-boudou/|obra=Infobae|fecha=7 de mayu de 2017|títulu=Empieza güei el primer xuiciu oral contra Amado Boudou}}</ref> El 4 d'agostu de 2017 el Tribunal Oral Federal (TOF) Nᵘ 1 dictó sentencia, absolviendo a Boudou y a tolos demás acusaos por cuenta de que la aición penal atopábase [[prescripción (derechu)|prescripta]]<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/2050110-sonrises-abrazo-y-llarimes-la-reaccion-de-amado-boudou-tres-el fallu|obra=La Nación|fecha=4 d'agostu de 2017|títulu=Sonrises, abrazos y llárimes: la reaición d'Amado Boudou tres el fallu}}</ref>y la Sala IV de la Cámara de Casación Penal anuló la sentencia y dispunxo que fuera dictada otra por otru Tribunal.<ref name=anulen >{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/2080429-boudou-tien d'enfrentar-un-nuevu-xuiciu-polos papeles-truchos-de-su-autu |títulu=Amado Boudou tien d'enfrentar un nuevu xuiciu polos papeles truchos del so autu |fechaaccesu=9 de payares de 2017 |publicación=La Nación |fecha=8 de payares de 2017 |apellíu=Cappiello |nome=Hernán }}</ref> En 2011 realizó un viaxe nun helicópteru priváu, polo que foi acusáu de recibir apurríes,<ref>{{cita publicación |títulu=Declaró empresariu que llevó a Boudou n'helicópteru: "Foi una gauchada"|url=http://www.perfil.com/politica/Declaro-empresariu-que-llevo-a-Boudou-en-helicoptero-Foi-una-gauchada-20140723-0035.html|obra=Perfil.com|fecha=23 de xunetu de 2014|fechaaccesu=18 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006141742/http://www.perfil.com/politica/Declaro-empresariu-que-llevo-a-Boudou-en-helicoptero-Foi-una-gauchada-20140723-0035.html|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014}}</ref> pero n'investigando'l casu'l xuez Marcelo Martínez De Giorgi, quien subroga nel xulgáu dexáu pol xuez Oyarbide, dictó la falta de méritu pa Boudou.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1889243-la-camara-federal-anulo-el procesamientu-de-amado-boudou-en-la causa-por-dadivas|títulu=http://www.lanacion.com.ar/1889243-la-camara-federal-anulo-el procesamientu-de-amado-boudou-en-la causa-por-dadivas}}</ref>N'abril de 2016, la Cámara Federal anuló'l procesamientu de Boudou nesta causa.<ref>[http://www.clarin.com/politica/Camara-Federal-procesamientu-Boudou-dadivas_0_1558644359.html «La Cámara Federal anuló'l procesamientu de Boudou por apurríes»], artículu del 14 d'abril de 2016 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).</ref>, foi sobreseído en 2016 por falta de pruebes<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/Falta-merito-Boudou-reicibido-dadivas_0_1586841399.html|títulu=http://www.clarin.com/politica/Falta-merito-Boudou-reicibido-dadivas_0_1586841399.html}}</ref>y la Sala II de la Cámara Federal dexar ensin efeutu.<ref name=revoquen >{{cita web |url= https://www.cronista.com/finanzasmercados/Revocaron-el sobreseimientu-de-Boudou-en-una causa-por-dadivas-20170512-0095.html |títulu= Revocaron el sobreseimientu de Boudou nuna causa por apurríes |fechaaccesu= 9 de payares |añoacceso=2017 |obra = El Cronista| fecha=17 de mayu de 2017 }}</ref> == Xestión como ministru d'Economía == Mientres la so xestión el PIB creció un 9.5% en [[2010]], 8.4% en [[2011]]),<ref>{{cita web |url=http://www.datosmacro.com/pib/argentina|títulu=http://www.datosmacro.com/pib/argentina }}</ref> en tanto'l [[PIB]] per cápita para [[2011]] midíu en [[paridá de poder adquisitivu]] d'[[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]] 17&nbsp;376, ye'l más altu d'[[América Llatina]].<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=10&c=213%2C263%2C268%2C273%2C218%2C278%2C223%2C283%2C228%2C288%2C233%2C293%2C238%2C243%2C248%2C253%2C298%2C258%2C299&s=PPPPC&grp=0&a= FMI 4. Report for Selected Country Groups and Subjects], IMF</ref>A mediaos de xunu del 2010 anunciábase un plan de desendeudamiento pa les provincies de [[provincia de Tucumán|Tucumán]], [[Buenos Aires]] y [[provincia de Chaco|Chaco]].<ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2010/06/23/noticia_0015.html “el truecu de delda cerró con una adhesión del 66&nbsp;%”»], artículu nel diariu ''Perfil'', 23 de xunu de 2010. Consultáu'l 28 d'ochobre de 2012.</ref><ref>[https://elpais.com/diario/2010/06/25/economia/1277416803_850215.html «Arxentina completa'l truecu de delda col 92,4 % anováu»], ''El País'' (Madrid), 25 de xunu de 2010. Consultáu'l 28 d'ochobre de 2012.</ref>La Inversión Bruta Interna Fixa en [[2009]] representó'l 20,6% del [[PIB]], creció en 2010 y 2011, algamó'l nivel récor del 24.1% del [[PIB]], rematando l'añu en 25.1% del PIB.<ref>{{cita web |url=http://www.bcra.gov.ar/pdfs/indicadores/Radar.pdf|títulu=http://www.bcra.gov.ar/pdfs/indicadores/Radar.pdf }}</ref> El nivel permediu d'inversión, qu'ente 1993 y 2001 foi del 19 per cientu del PIB, esguiló a una media del 22,5 per cientu ente 2006 y 2011, con un picu del 24,5 per cientu en 2011.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6771-2013-05-01.html|títulu=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6771-2013-05-01.html }}</ref> == Pidíu de xuiciu políticu == Dellos parllamentarios de la oposición presentaron pidíos de xuiciu políticu ensin llograr el númberu necesariu por que los mesmos fueren trataos na Comisión de Xuiciu Políticu de la Cámara baxa.<ref>[http://www.cronista.com/economiapolitica/Boudou-ensin-numbero-pa-pidir-el xuiciu-politico-la-oposicion-busca-llevar-l'alderique-a la cortil-20140602-0049.html «Boudou: ensin númberu pa pidir el xuiciu políticu, la oposición busca llevar l'alderique a la cortil»], artículu del 2 de xunu de 2014 nel diariu ''El Cronista'' (Buenos Aires).</ref> Dende abril de 2012 hasta xunetu de 2014, dellos partíos de la oposición presentaron siete pidíos de xuiciu políticu nel so contra nel Congresu, onde'l [[kirchnerismo]] tenía mayoría; nengún d'ellos algamó los votos necesarios pa ser tratáu.<ref name="analizara"/> Los pidíos de xuiciu políticu fueron formulaos por distintes bancaes de la oposición dende abril de 2012.<ref name="analizara"/> La diputada Adela Segarra ye la presidenta de la comisión que mientres dos años paralizó los pidíos en contra de Boudou y otros funcionarios del Gobiernu nacional.<ref name="analizara"/><ref>[http://archivo.losandes.com.ar/notas/2012/4/18/kirchnerismo-refuga-xuiciu-politico-boudou-636952.asp «El kirchnerismo refuga'l xuiciu políticu a Boudou»] {{Wayback|url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2012/4/18/kirchnerismo-refuga-xuiciu-politico-boudou-636952.asp |fecha=20140714135038 }}, artículu del 18 d'abril de 2012 nel diariu ''Los Andes'' (Mendoza).</ref><ref name="frenu">[http://www.rosario3.com/noticies/pais/noticias.aspx?idNot=148740&El-oficialismo-fren%C3%B3-los pidíos-de-xuiciu-pol%C3%ADtico-a-Boudou «El oficialismo frenó los pidíos de xuiciu políticu a Boudou»] {{Wayback|url=http://www.rosario3.com/noticies/pais/noticias.aspx?idNot=148740&El-oficialismo-fren%C3%B3-los pidíos-de-xuiciu-pol%C3%ADtico-a-Boudou |fecha=20140714182336 }}, artículu del 3 de xunetu de 2014 nel sitiu web Rosario3 (Rosario).</ref> Integrantes de tolos bloques aseguraben que si la comisión volviérase axuntar sería pa refugar los pidíos de xuiciu políticu contra'l vice.<ref>[http://www.larazon.com.ar/economia/refuguen-xuiciu-politico-Boudou-empiezo_0_342300023.html «Los K refuguen el xuiciu políticu a Boudou, antes del so empiezu»], artículu del 18 d'abril de 2012 nel diariu ''La Razón'' (Buenos Aires).</ref> En xunetu de 2014, depués del procesamientu xudicial, el oficialismo aportó a convocar a la Comisión de Xuiciu Políticu y axuntase pa tratar los nuevos pidíos de xuiciu políticu a raigañu del procesamientu del xuez Lijo.<ref name="prexulgáu"/> Finalmente la comisión refugó ''[[in límine]]'' tolos pidíos de xuiciu políticu, lo cual implica que nun se pueden promover nuevos pidíos d'enxuiciamientu esti mesmu añu. Los llexisladores del [[Frente pa la Victoria]] votaron por mayoría archivar les iniciatives opositores acordies con el dictame presentáu pola diputada oficialista [[Diana Conti]]. Los pidíos fueron refugaos ensin abrir les sesiones de la Comisión pa la esposición de los argumentos y el so alderique.<ref>[http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2014/07/03/noticia_0065.html «El kirchnerismo refugó ensin discutiniu los pidíos de xuiciu políticu a Boudou»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714201219/http://www.lacapital.com.ar/contenidos/2014/07/03/noticia_0065.html |date=2014-07-14 }}, artículu del 3 de xunetu de 2014 nel diariu ''La Capital'' (Rosario).</ref> === Repercusiones === En 2014, [[Andrés Larroque]], de [[La Cámpora]], manifestó que l'intentu de xuiciu políticu contra Boudou yera «un ataque a la democracia arxentina» Y el diputáu [[Jorge Landau]] espresó que Boudou «sigue siendo una persona ensin mácula».<ref name="prexulgáu">[https://web.archive.org/web/20140706204707/http://veintitres.infonews.com/nota-32045-politica-El-vice-prexulgáu.html «El vice, prexulgáu»], artículu del 2 de xunetu de 2014 na revista [[revista Ventitrés|''Ventitrés'']] (Buenos Aires).</ref><ref name="analizara">[http://www.losandes.com.ar/article/analizaren-el xuiciu-politico-a-boudou «El Congresu va analizar los pidíos de xuiciu políticu de Boudou»], artículu del 3 de xunetu de 2014 nel diariu ''Los Andes'' (Mendoza).</ref><ref>[http://www.lavoz.com.ar/politica/pa-los-k-el xuiciu-boudou-ye-un ataque-la democracia «Pa los K, el xuiciu a Boudou ye “un ataque a la democracia”»], artículu del 5 de xunetu de 2014 nel diariu ''La Voz'' (Córdoba).</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-249994-2014-07-03.html «Diputaos refugó los pidíos de xuiciu políticu contra Boudou»], artículu del 3 de xunetu de 2014 nel diariu ''[[Página 12]]'' (Buenos Aires).</ref> [[Agustín Rossi]], ministru de Defensa, dixo que «la política equivocaríase si toma decisiones que la Xusticia nun tomó. La Xusticia nun opinó sobre la cuestión de fondu. Rixe sobre'l vicepresidente'l principiu d'inocencia que rixe pa tolos ciudadanos arxentinos. Varar tien que ser igualitaria pa toos».<ref>{{cita publicación|títulu=Agustín Rossi defende a Boudou: "Sería inconveniente que se tomara llicencia"|url=http://www.lanacion.com.ar/1717678-agustin-rossi-defende-a-boudou-seria-inconveniente-que se tomara-llicencia|obra=La Nación|fecha=11 d'agostu de 2014|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref> Ente los cuestionamientos que Boudou recibió dende tolos bloques fuera del kirchnerismo,<ref>{{cita publicación|nome=Gustavo|apellíos=Ybarra|títulu=Nel Senáu, la oposición volvió refugar a Boudou|url=http://www.lanacion.com.ar/1728161-en-el-senado-la-oposicion-volvio-a-refugar-a-boudou|formatu=|axencia=|periódicu=La Nación|fecha=18 de setiembre de 2014|fechaaccesu=25 de setiembre de 2014|ubicación=|idioma=|cita=}}</ref> el líder del [[Partíu Obreru (Arxentina)|Partíu Obreru]], [[Jorge Altamira]], dixo que «el Poder Xudicial ta tan conrotu como Boudou» y que «Boudou nun tien de tomar llicencia, tien de dise yá mesmu».<ref>{{cita publicación|nome=Leonel Alberto|apellíu=Rodríguez|títulu=Jorge Altamira: "El Poder Xudicial ta conrotu como Boudou"|url=http://www.lanacion.com.ar/1717723-jorge-altamira-el poder xudicial-esta-malváu-como-boudou|obra=La Nación|fecha=11 d'agostu de 2014|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref> [[Ernesto Sanz]], presidente de la [[UCR]], señaló que la suma de procesamientos «ye una vergüenza [...] que fai insostenible» la continuidá de Boudou na vicepresidencia.<ref>{{cita publicación|títulu=So una agua de crítiques opositores, Boudou viaxó a Méxicu tres el so procesamientu|url=http://www.lanacion.com.ar/1717401-so-una agua-de-criticas-opositores-boudou-viaxo-a-mexico-tres-el so-procesamientu|obra=La Nación|fecha=10 d'agostu de 2014|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref> [[Gerardo Morales]], tamién de la UCR, dixo al dirixise a Boudou nel Senáu: «La so presencia entorpece el funcionamientu; queremos que'l cuerpu y el Frente pa la Victoria consideren el proyeutu de resolución que presentemos pa suspendelo a usté pa presidir les sesiones del Senáu».<ref>{{cita publicación|títulu=El oficialismo refugó suspender a Amado Boudou de la presidencia del Senáu|url=http://www.lanacion.com.ar/1724071-sesion-senado-ley-suministru-camudo-de-see-pago-de-la delda amado-boudou|obra=La Nación|fecha=3 de setiembre de 2014|fechaaccesu=12 de setiembre de 2014}}</ref> == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Amado Boudou}} {{wikiquote|Amado Boudou}} {{wikinoticies}} {{Socesión | periodu = 7 de xunetu de 2009 - 10 d'avientu de 2011 | predecesor = [[Carlos Rafael Fernández]] | títulu = [[Ministeriu d'Economía y Producción|Ministru d'Economía d'Arxentina]] | socesor = [[Hernán Lorenzino]] | periodu2 = 10 d'avientu de 2011 - 9 d'avientu de 2015 | predecesor2 = [[Julio Cobos]] | títulu2 = [[Presidente de la Nación Arxentina#El vicepresidente Vicepresidente de la Nación Arxentina]] | socesor2 = [[Gabriela Michetti]] }} {{NF|1962||Boudou, Amado}} {{Tradubot|Amado Boudou}} [[Categoría:Economistes d'Arxentina]] [[Categoría:Ministros y ministres d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Frente pa la Victoria]] [[Categoría:Persones de Buenos Aires]] [[Categoría:Vicepresidentes d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques de la UCEDE]] 1zanwbz0rbsuoqfd1pxgg1pf8g7gac1 Anna Maria Luppi Mosca 0 157959 4499555 4481924 2026-06-09T21:15:00Z Clematis 13468 He eliminado varias informaciones erróneas y las he sustituido por un texto correcto. 4499555 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Anna Maria Luppi Mosca''' {{nym}} ye una [[botánica]], [[micóloga]],<ref>[http://www.isprambiente.gov.it/files/pubblicazioni/manuali-lineeguida/MLG_104bis_2013_History_of_italian_mycology_IIIparte.pdf Llista de micólogos ISPRambiente]</ref> [[liquenóloga]],<ref>http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=25454</ref> [[profesora]], [[taxonomía|taxónoma]], [[Coleiciones, especímenes voucher y curadores|curadora]], y [[esploradora]] [[italianos|italiana]]. == Carrera == Anna Maria Mosca obtuvo el bachillerato clásico en el Liceo Massimo D’Azeglio de Turín y se licenció en Ciencias Naturales en la Universidad de Turín el 20 de noviembre de 1952, con la máxima calificación (110/110), matrícula de honor y mención especial para la publicación de su tesis. Su tesis experimental, dedicada a la embriología de ''Pyrus communis'' L., fue realizada bajo la dirección de Arturo Ceruti. Desde diciembre de ese mismo año y hasta su jubilación, el 1 de noviembre de 2000, desarrolló su actividad científica y docente en el Instituto Botánico de la Universidad de Turín, que en 1983 pasó a denominarse Departamento de Biología Vegetal. A lo largo de su carrera ocupó sucesivamente los cargos de ayudante voluntaria (1952-1956), ayudante extraordinaria (1956-1964), ayudante titular (1964-1983) y profesora asociada de Micología (1983-1986). En 1965 obtuvo la habilitación docente (''libera docenza'') en Micología, confirmada posteriormente en 1970. Tras ganar el concurso para una cátedra universitaria, fue nombrada profesora extraordinaria de Micología en 1986 y, desde 1989, profesora titular (catedrática) de la misma disciplina. Paralelamente, entre 1956 y 1983 impartió Botánica Farmacéutica en la Facultad de Farmacia de la Universidad de Turín, primero como profesora encargada y posteriormente como docente permanente. Asimismo, durante los cursos académicos 1980-1981 a 1983-1984 fue responsable de la enseñanza de Micología General y Técnicas Micológicas en la Escuela de Especialización en Microbiología de la Facultad de Medicina y Cirugía de la Universidad de Turín. La actividad investigadora de Anna Maria Mosca, iniciada bajo la dirección de Beniamino Peyronel, su maestro y principal referente académico, se desarrolló casi por completo en el ámbito de la micología. Su principal línea de investigación estuvo dedicada a los hongos saprótrofos del suelo y de la rizosfera, con especial atención a su biodiversidad, sus características autoecológicas y sinecológicas, y sus interacciones con otros componentes fúngicos dotados de diferentes estrategias nutricionales. Mediante el análisis de ambientes muy diversos —desde bosques ecuatoriales y sabanas hasta bosques templados de coníferas y frondosas, pastizales alpinos, valles nivales, tundras y suelos árticos, así como cuevas naturales, fumarolas, terrenos agrícolas y hortícolas, plantaciones de cítricos, arenales e incluso áreas recreativas urbanas— logró identificar y caracterizar micocenosis específicas. Estos estudios se convirtieron en un importante referente para numerosos investigadores tanto en Italia como en el extranjero. Los miles de cepas fúngicas aisladas e identificadas constituyeron en gran medida el núcleo inicial de la colección micológica del Departamento de Biología Vegetal de la Universidad de Turín, actualmente denominada ''Mycotheca Universitatis Taurinensis'' (MUT). En el marco de estas investigaciones se describieron además catorce nuevas especies de hongos y dos nuevos géneros. Posteriormente, su atención científica se centró en las distintas regiones de la rizosfera, lo que condujo a la identificación de microhábitats específicos donde las interacciones biológicas y los procesos de colonización fúngica alcanzan su máxima expresión. En este contexto se enmarcan los estudios sobre fenómenos de antagonismo entre hongos con diferentes funciones ecológicas y mutualistas, las investigaciones sobre la diversidad molecular de endófitos fúngicos estériles asociados a distintos tipos de micorrizas —ericoides, ectomicorrizas y micorrizas arbusculares— y los análisis filogenéticos, basados en datos moleculares, de especies del género ''Oidiodendron'' difícilmente distinguibles únicamente mediante caracteres morfológicos. Los resultados obtenidos aportaron importantes perspectivas sobre las dinámicas ecológicas, incluidas las posibles conexiones entre plantas y los procesos de evolución y transformación de la vegetación. Dentro de esta misma línea de investigación se incluyen también los estudios dedicados a evaluar los efectos de bacterias genéticamente modificadas empleadas en el control biológico y de plantas transgénicas sobre las comunidades fúngicas beneficiosas de la rizosfera. Otros ámbitos de estudio abarcaron el impacto de herbicidas y tratamientos biológicos o químicos sobre los hongos del suelo y las comunidades naturales de microhongos asociadas a tocones, las estrategias de adaptación, supervivencia y crecimiento de hongos psicrótrofos y psicrooligotróficos, así como el papel de los hongos en los procesos de biodeterioro del patrimonio cultural, especialmente de los frescos, y de los materiales utilizados en las intervenciones de restauración. == Delles publicaciones == * {{versalita|mariangela Girlanda, deborah Isocrono, claudia Bianco, anna maria Luppi-Mosca}}. [[1997]]. '''''Two Foliose Lichens as Microfungal Ecological Niches'''''. [http://www.jstor.org/stable/3760987?seq=1#page_scan_tab_contents Mycologia 89 (4): 531 - 536. resume] * {{versalita|simonetta Sampò, roberta Bergero, giorgio Buffa, anna maria Luppi-Mosca}}. [[1997]]. '''''Soil Fungal Communities in a Young and an Old Alnus viridis Coenosis'''''. [http://www.jstor.org/stable/3761104?seq=1#page_scan_tab_contents Mycologia 89 (6): 837 - 845. Resume y 1ª p.] * {{versalita|valeria filipello Marchisio, anna Fontana, anna maria Luppi Mosca}}. [[1977]]. '''''Anthopsis deltoidea, a new genus and species of Dematiaceae from soil'''''. [http://www.nrcresearchpress.com/doi/abs/10.1139/b77-018#.Vu9kPOLhCmU Canadian J. of Botany 55 (2): 115 - 117 10.1139/b77-018 resume] * {{versalita|anna maria Luppi Mosca}}. [[1957]]. '''''Ricerche sulla micoflora del terrén di una valletta nivale nel Espurechu Nazionale del Gran Paradiso'''''. «Allionia» 3 (11): 88 - 107. * ------------------------. [[1956]]. '''''Ricerche sulla micoflora del suolo in un Piceeto del Espurechu Nazionale del Gran Paradiso'''''. «Allionia» 3 (11): 23 - 67. == Honores == === Membresías === * Società Botanica Italiana * {{botánicu|Mosca|Mosca}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Anna Maria Luppi Mosca|23336-1}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{wikispecies}} {{NF|1929||Mosca, Anna}} {{Tradubot|Anna Maria Luppi Mosca}} [[Categoría:Micólogos y micólogues d'Italia]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes d'Italia]] [[Categoría:Botánicos y botániques d'Italia]] [[Categoría:Liquenólogos y liquenólogues d'Italia]] [[Categoría:Escritores n'italianu]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Escritores d'Italia]] dpx2pbo7yedk2zh3xj47trpye3dk4ms Adrienne Armstrong 0 159817 4499524 4427125 2026-06-09T14:45:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499524 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220530161711}} {{persona}} '''Adrienne Ilene Nesser''' {{nym}} ye una diseñadora y empresaria, llicenciada en [[socioloxía]], más conocida por ser la esposa y la madre de los fíos del líder de la banda d'[[Estaos Xuníos]] de [[punk rock]], [[Green Day]], el cantante [[Billie Joe Armstrong]]. Ye fundadora y copropietaria, xunto col so home, de Adeline Records y [[diseñador]]a de les sos propies compañíes de ropa llamaes Adeline Street y Atomic Garden. == Biografía == Adrienne Nesser o Adrienne Armstrong, nació en [[Minneapolis]], nel estáu de [[Minnesota]], [[Estaos Xuníos]]. Tien una llicenciatura en [[Socioloxía]] de la [[Universidá de Minnesota]]. Adrienne conoció al cantante de la banda [[Green Day]], [[Billie Joe Armstrong]] nun conciertu que realizaba dicha banda en [[Minneapolis]], ciudá natal de Adrienne, nel añu 1990. Falaron per primer vegada cuando ella averóse a mercar el primer álbum de la banda, y tres eso, empezaron a comunicase per teléfonu. El primer besu ente ellos inspiró a Billie a escribir el cantar 2,000 Light Years Away. Ella taba comprometida con otru mozu, Billy Bisson, a quien dexó en conociendo a Billie Joe. En 1994, marchó a vivir con [[Billie Joe|Billie]] a [[California]], eso inspiró a Billie el cantar Westbound Sing. Casáronse'l [[2 de xunetu]] d'esi mesmu añu. La pareya tien dos fíos, Joseph Marcicano Armstrong, al que llamen Joey, nacíu'l [[28 de febreru]] de [[1995]] y llamáu asina por [[Joey Ramone]], vocalista de la banda [[The Ramones]] y ídolu del so padre, Billie Joe, y Jakob Danger Armstrong, nacíu'l [[12 de setiembre]] de [[1998]]. Anguaño vive n’[[Oakland (California)|Oakland]], [[California]] al pie del so home y los sos fíos. Billie Joe escribió munchos cantares sobre Adrienne como 80, 2000 Light Years Away, Private Ale, Westbound Sign, When I Come Around, Redundant, Worry Rock, Scattered, Poprocks & Coke, Church On Sunday, Do Da Da, Dry Ice, On The Wagon, Minnesota Girl, Last Night on Earth, When It's Time, Sweet 16, Missing You, ente otres. == Adeline Street == Adrienne empezó la so carrera na moda a la edá de 17 años, cuando trabayaba nuna tienda de ropa reciclada en Minneapolis, Minnesota. Nuna entrevista en xunu de 2006 faló de les sos primeres esperiencies cola creación de ropa, ella comentó: "Gustaríame traer a casa bolses y bolses de ropa y estrozales una a una tratando de faer coses distintes y ecolóxiques." Adrienne tamién afirma qu'ella "tenía una idea específica del so propiu estilu y siempres trabayó na creación de ropa que-y gustaba, independientemente de cualquier moda." Adrienne afirma tener un "sestu sentíu pa la moda llétrica", y declaró delles vegaes que tanto ella como'l so home y los sos fíos "lleven les coses qu'ellos quieran, ensin importar si son d'una tienda de segunda mano o de la meyor boutique del mundu". El cantar de Green Day "Fashion Victim", llanzada nel álbum de la banda ''[[Warning (álbum de Green Day)|Warning]]'', en 2000, tratar de la escena de la moda de güei y la cantidá de persones que gasten tiempu y dineru namái pa encaxar. Cuando se-y preguntar alrodiu de la importancia de la moda na escena punk, Adrienne comentó: "Yo creo realmente que la moda nun ye tan importante, hai xente ende fuera que piensa que tolo que te pones ye a partir del códigu de vistir punk predecible y de les marques de diseñu de gama alta, nun me gusten les etiquetes polo xeneral, soi bien llindada. Gústame tar nun show de punk tanto como na entrega de premios y non me vistu pa encaxar, pongo lo que me gusta, independientemente d'onde toi, lo que soi o de lo que vamos faer. " Adeline Street empecipiar en febreru de 2005, como una estensión de Adeline Records, y rápido graduóse de la mercancía de la banda de base nuna llinia completa de ropa d'home y muyer. La llinia ye en gran parte influyida pola pasión de Nesser 'pal estilu individual, y ye un esfuerciu de collaboración ente la pareya. Adrienne describe Billie, el so home, como "un home d'idees". Adrienne non solo trabaya con muyeres, neños y llinies d'accesorios, sinón que tamién desempeña un gran papel na llinia de los homes, siendo Billie, el que se suel encargar de la parte masculina. La ropa puede mercase al traviés de delles tiendes en tou Estaos Xuníos, y en llinia al traviés de dellos sitios web, un porcentaxe de les ganancies trimestrales va a obres de caridá. La tienda virtual Adeline Street tamién cunta con un 'Take Action' de recursos, afalando a los visitantes pa convertise y arreyaos en causes sociales y ambientales. == Aición pal mediu ambiente y Atomic Garden == N'abril de 2007, la familia Armstrong ufiertó col proyeutu de desarrollu hábitat pa la humanidá, que trabayen en [[New Orleans]] mientres tres díes. Adrienne comprometer a trabayar col [[Natural Resources Defense Council]]. Compunxo un videu p'ayudar a crear conciencia de les coses que tolos díes la xente puede faer pa protexer el mediu ambiente. El sitiu web de [[Green Day + NRDC]] tamién ufierta a los visitantes la oportunidá de participar en causes ambientales y campañes. En payares de 2007, xunir a [[Jamie Kidson]] p'abrir Atomic Garden, allugáu en [[5453 College Avenue]] en Oakland, California, una ropa amigable col mediu ambiente y la tienda d'artículos pal llar con una orientación comuñal fuerte. Un blogue sobre la tema "More Ways To Waste Time", tamién da información sobre'l proyeutu . Nun podcast recién con [[Vickie Howell]], Adrienne aldericó Atomic Garden, según el so otru trabayu ambiental en cursu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Sitiu oficial sobre Adrienne Armstrong |2=http://loserxxxsecond.tripod.com/ |date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20091110123446/http://www.freewebs.com/his_inspiration/ Sitiu oficial de Adrienne] * [https://www.imdb.com/name/nm2136001/ Adrienne Armstrong en [[IMDb]]] {{NF|1969|}} {{Tradubot|Adrienne Armstrong}} [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Estaos Xuníos]] 4leah9zqcnpcf7bsluc5rj6hecdcpcp Agnes Strickland 0 159910 4499563 3838693 2026-06-09T22:33:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 16 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499563 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Agnes Strickland''' {{nym}} foi una historiadora y poeta [[Inglaterra|inglesa]]. == Biografía == Fía de Thomas Strickland de [[Reydon]] Hall, [[Suffolk]], Agnes foi educada pol so padre, y empezó la so carrera lliteraria con un poema, ''Worcester Field'' (Campu de Worcester), depués siguiólu ''The Seven Ages of Woman'' (Los Siete Edaes de la Muyer) y ''Demetrius''. Abandonando la poesía, produció, ente otros trabayos,, ''Historical Tales of Illustrious British Children'' (1833), ''The Pilgrims of Walsingham'' (1835), ''Tales and Stories from History'' (1836). Sicasí les sos obres principales fueron ''Lives of the Queens of England from the Norman Conquest, and Lives of the Queens of Scotland, and English Princesses, etc.''. (8 vols., 1850–1859), ''Lives of the Bachelor Kings of England'' (1861), y ''Letters of Mary Queen of Scots'', nes cualos foi asistida pola so hermana Elisabeth. Les investigaciones de Strickland fueron series y minucioses, y los sos trabayos constitúin una fonte inda bien útil, sicasí nun exerció la oxetividá a la qu'aspiren los historiadores modernos. La mayoría de les investigaciones históriques y de los escritos de les hermanes Strickland realmente fueron realizaes por Elisabeth. Sicasí, Elisabeth evitó tola publicidá y Agnes presentóse como l'autora. Otros dos hermanes de Agnes tamién fueron escritores, [[Susanna Moodie]] y [[Catharine Parr Traill]], quien son conocíes polos sos trabayos sobre los pioneros del antiguu [[Canadá]], onde emigraron los sos homes en 1832. == Obres == === Biografíes === * ''Lives of the Queens of England.'' 12 vols., 1840–1848 * ''The Letters of Mary Queen of Scots.'' 1842-1843 * ''Lives of the Queens of Scotland and English Princesses Connected with the Regal Succession of Great Britain.'' 8 Vols., 1851–1859 * ''Lives of the Bachelor Kings of England.'' 1861 * ''The Lives of the Seven Bishops Committed to the Tower in 1688. Enriched and Illustrated with Personal Letters, Now First Published, from the Bodleian Library.'' 1866 * ''Lives of the Tudor Princesses, Including Lady Jane Gray and Her Sisters.'' 1868 * ''Lives of the Last Four Princesses of the Royal House of Stuart.'' 1872 === Llibros pa neños === * ''The Moss-House: In Which Many of the Works of Nature Are Rendered a Source of Amusement to Children.'' 1822 * ''The Tell-Tell.'' 1823 * ''The Aviary; Or, An Agreeable Visit. Intended for Children.'' 1824 * ''The Use of Sight: Or, I Wish I Were Julia : Intended for the Amusement and Instruction of Children.'' 1824 * ''The Little Tradesman, or, A Peep into English Industry.'' 1824 * ''The Young Emigrant.'' 1826 * ''The Rival Crusoes, or, The Shipwreck: Also A Voyage to Norway; and The Fisherman's Cottage : Founded on Facts.'' 1826 * ''The Juvenile Forget Me Not; Or, Cabinet of Entertainment and Instruction.'' 1827 * ''Historic Tales of Illustrious British Children.'' 1833 * ''Tales of the School Room.'' 1835 * ''Tales and Stories From History.'' 1836 * ''Alda, the British Captive.'' 1841 == Referencies == {{llistaref}} * "Stickland, Agnes." ''British Authors of the Nineteenth Century'' H. W. Wilson Company, New York, 1936. * [https://www.worldcat.org/search?q=agnes+strickland&fq=ap%3AAgnes+Strickland+%3Y+yr%3A1830&qt=facet_yr%3A WorldCat.org] Accessed June 29, 2007 * "[[s:en:Strickland, Agnes (DNB00)|Strickland, Agnes]]". [[s:en:Dictionary of National Biography, 1885-1900|Dictionary of National Biography]]. Londres: Smith, Elder & Co. 1885–1900. ;Atribución Esti artículu incorpora testu traducíu d'una publicación en [[dominiu públicu]] de la entrada "[[s:en:A Short Biographical Dictionary of English Literature/Strickland, Agnes|Strickland, Agnes]]" en: Cousin, John William (1910). ''[[s:en:A Short Biographical Dictionary of English Literature|A Short Biographical Dictionary of English Literature]].'' Londres, J. M. Dent &amp; Sons; New York, Y. P. Dutton. == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikisource}} * {{gutenberg author|Agnes_Strickland}} * [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.1 ''Lives of the Queens of England'', Vol. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235634/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.1 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.2 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235509/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.2 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.3 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627002735/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.3 |date=2007-06-27 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.4 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235353/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.4 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.5 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627002701/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.5 |date=2007-06-27 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.6 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235608/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.6 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.7 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235330/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.7 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.8 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235307/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.8 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.9 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235422/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.9 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.10 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716080438/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.10 |date=2011-07-16 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.11 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627002602/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.11 |date=2007-06-27 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.12 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627002758/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.12 |date=2007-06-27 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.13 13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235657/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.13 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.14 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716080538/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.14 |date=2011-07-16 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.15 15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626235533/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.15 |date=2007-06-26 }}, [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.16 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627002536/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_S91L_VOL.16 |date=2007-06-27 }} * {{NRA|P27543}} {{NF|1796|1874|Strickland, Agnes}} {{Tradubot|Agnes Strickland}} [[Categoría:Escritores de Londres]] [[Categoría:Historiadores d'Inglaterra]] [[Categoría:Escritores de lliteratura infantil d'Inglaterra]] [[Categoría:Biógrafos y biógrafes del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Poetes d'Inglaterra]] a76i2bi6teaklg3b2q79ej4vkwwehsi Alberto Hevia 0 161307 4499577 4237412 2026-06-10T02:38:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499577 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Alberto Hevia Muñíz''' {{nym}} ye un pilotu de [[rally]] [[asturianu]], bicampeón d'[[Campeonatu d'España de Rally|España de rally]] [[Temporada 2004 del Campeonatu d'España de Rally|2004]] y [[Temporada 2010 del Campeonatu d'España de Rally|2010]], y dos veces subcampeón, en ([[Temporada 2005 del Campeonatu d'España de Rally|2005]] y [[Temporada 2007 del Campeonatu d'España de Rally|2007]]; amás de [[Campeonatu d'Asturies de Rally|Campeón d'Asturies de Rally]] en 2002 y 2012. En 2013 anunció la so intención de retirase del automovilismu y centrase nun negociu personal.<ref name=retiro>{{cita web|autor=Nacho Villarín|títulu=Hevia: "La mio etapa nes carreres terminóse"|url=http://www.revistascratch.com/nacional-asfaltu/noticia/hevia-la%20mio-etapa-en-les%20carreres-termin%C3%B3se-14989|fechaaccesu=30 de setiembre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130928045912/http://www.revistascratch.com/nacional-asfaltu/noticia/hevia-la|fechaarchivu=2013-09-28}}</ref> == Trayeutoria == === Circuitos y Monte === [[Ficheru:Hevia2002.jpg|250px|thumb|Alberto Hevia nel [[Rally d'Avilés]] 2002.]] ''Berti'' Hevia empecipió la so carrera deportiva nel [[karting]] y los circuitos. Con [[Diecisiete|17]] años proclamóse campeón d'[[Asturies]] de [[karting]] na categoría de [[100 cc]]. Depués daría'l saltu a los [[Circuitu de carreres|circuitos]] presentándose en 1992 a la [[Ofensiva Unu]]. En 1994 sería campeón júnior de la [[Fórmula Fiat]], siendo terceru absolutu nel campeonatu. En 1995 participaría nel [[Trofeo Citroën de Monte]], a bordu d'un [[Citroën AX]] Grupu A, siendo'l ganador final. Al añu siguiente, sería subcampeón de la [[Fórmula Toyota]], yá que repitiría de nuevu en [[1997]]. Depués competiría na [[monomarca]] del [[Renault Mégane]], siendo subcampeón en 1998 y vencedor en 1999. === Empiezos nos rallyes === Alberto debutaría en rallyes yá en 1996, apostando'l [[Rally Príncipe d'Asturies]]. Nun sería hasta l'añu 2000 cuando camudara definitivamente de disciplina, pa correr la [[Copa Renault Clio]], na cual alzóse col trunfu esi mesmu primer añu, frente a pilotos con esperiencia nos rallyes como [[José Piñón]] o [[Miguel Martínez-Conde]]. La del 2001 sería una temporada grís, na que sería sancionáu en delles pruebes, quedando 4ᵘ final de la Copa. Repitiría la victoria final na monomarca en 2002, al empar que se proclamaba como [[Temporada 2002 del Campeonatu d'España de Rally#Campeonatu de grupu N|subcampeón d'España de Grupu N]], y [[Campeonatu d'Asturies de Rally|Campeón d'Asturies de Rallyes]]. === Saltu calidable === [[Ficheru:Alberto Hevia Rallye Principe de Asturias.JPG|250px|thumb|Alberto Hevia na so participación nel añu 2005 nel [[Rally Príncipe d'Asturies]].]] [[Ficheru:Berti llanes.JPG|250px|thumb|Alberto Hevia nel [[Rally Villa de Llanes de 2007]]]]. Nel [[Temporada 2003 del Campeonatu d'España de Rally|2003]] apostó'l nacional con un [[Renault Clio S1600]], componiendo un equipu semioficial de la marca. Les sos bones resultaos llevaríenlu a entrar a formar parte de la estructura del equipu oficial [[Renault]], onde s'alzaría col entorcháu nacional de rallyes nel añu [[Temporada 2004 del Campeonatu d'España de Rally|2004]], nel que sería'l claru dominador del campeonatu, con victories nos rallyes de [[Rally La Vila Joiosa de 2004|La Vila Joiosa]], [[Rally d'Ourense de 2004|Ourense]], [[Rallye d'Avilés de 2004|Avilés]] y el [[Rally Príncipe d'Asturies de 2004|Príncipe d'Asturies]]. Al añu siguiente, remataría como subcampeón tres una ferrial llucha con [[Daniel Sordo]], quien se proclamaría campeón nuna polémica edición del [[Rally Príncipe d'Asturies de 2005|Príncipe d'Asturies]]. ''Berti'' ganaría los rallyes de [[Rally La Vila Joiosa de 2005|La Vila Joiosa]], [[Rally d'Ourense de 2005|Ourense]] y [[Rallye d'Avilés de 2005|Avilés]]. En [[Temporada 2006 del Campeonatu d'España de Rally|2006]], ''Berti'' competiría a bordu d'un [[Peugeot 206 S1600]] del equipu oficial [[Peugeot|Peugeot España]], rematando con una mala temporada pola falta de competitividá del so coche, a lo que se xunieron múltiples abandonos por averíes o salíes de carretera, y la falta de compromisu del so equipu. Los sos meyores resultaos seríen dos segundos puestos nel [[Rally de Cantabria de 2006|Rally Cantabria Infinita]] y nel [[Rally Costa Brava de 2006|Rally Costa Brava]]. En [[Temporada 2007 del Campeonatu d'España de Rally|2007]], quedaría subcampeón d'España de nuevu con un [[Volkswagen Polo S2000]] priváu, a pesar de demostrar ser el meyor pilotu del añu, llegando con opciones a la última prueba (ensin participar en toles cites del campeonatu, por falta de presupuestu). Nel últimu tramu del añu tendría qu'abandonar, por avería mecánica, a pocos quilómetros de la llegada, cuando yá afalagaba'l títulu tres el so duru bracéu con [[Miguel Fuster (pilotu)|Miguel Fuster]], pilotu oficial [[Fiat]], a bordu d'un [[Fiat Grande Punto S2000]]. ''Berti'' ganaría nes pruebes de [[Rally de Cantabria de 2007|Cantabria]], [[Ríes Baxes]] y [[Llanes]]. Na temporada 2008, Alberto Hevia apostó de nuevu'l Nacional de Rallyes d'asfaltu a bordu d'un [[Mitsubishi Lancer Evo IX]] de [[grupu N]], incorporándose a partir del [[Rally Cantabria Infinita]], cuntando con un presupuestu bien afechu que nun-y dexó participar en toles cites programaes. Les sos resultaos fueron bastante bonos, llogrando delles destacaes posiciones finales na clasificación scratch de delles pruebes y nengún abandonu. Llogró múltiples victories na categoría de grupu N que, sicasí, non fueru abondu pa superar al lucense [[Pedro Burgu]], quien se proclamó ganador d'esta categoría. Sigo que consiguió proclamase como vencedor de la copa [[Mitsubishi]] del nacional d'asfaltu. De cara a la temporada 2009, ''Berti'' embaraxó distintes opciones coles que poder apostar de nuevu'l títulu nacional de rallyes d'asfaltu. Finalmente, va incorporar al certame nel [[Rally de Ferrol]] con un [[Škoda Fabia S2000]] calteníu pola estructura asturiana B9Racing, cola que va apostar 5 pruebes que lu van sirvir de test pa intentar ganar el so segundu campeonatu nacional de rallyes na próxima temporada 2010. Na so primer participación en Ferrol llograría la victoria, siguida d'una meritoria actuación nel [[Rallye Príncipe d'Asturies]] (puntuable pal [[Intercontinental Rally Challenge|IRC]]), onde sería sestu absolutu y terceru d'ente los puntuables pal Campeonatu nacional d'asfaltu tres una pinchada cuando rodaba segundu y primero, respeutivamente. Nel [[Rally Villa de Llanes]] quedaría primeru marcando cuatro scratchs. Na so siguiente participación, nel [[Rally Costa Brava]], terminaría segundu tres el pilotu noruegu [[Andreas Mikkelsen]]. === Segundu títulu === Na temporada 2010, col [[Skoda]] [[S2000]] participó nel [[Rally La Vila Joiosa]], quedando en segunda posición tres [[Miguel Fuster (pilotu)|Miguel Fuster]], xusto dempués vendría'l [[Rally Islles Canaries-El Corte Inglés|Rallye de Canaries]], puntuable pal [[Intercontinental Rally Challenge|IRC]] nel que remató en sesta posición final y segundu de los españoles solu por detrás de [[Miguel Fuster (pilotu)|Miguel Fuster]]. La siguiente prueba tratar del [[Rally Cantabria Infinita|Rallye de Cantabria]], nel cual Alberto tuvo mala suerte y viose obligáu a abandonar por cuenta de un problema llétricu nel so [[Skoda]], pero tres la decepción de [[Cantabria]], vendría'l so mayor ésitu de la temporada hasta'l momentu, proclamándose vencedor de la 46ᵘ edición del [[Rally Ríes Baixas]] demostrando un pilotaje sobriu y arriesgando nos momentos clave, y siguiéronlu nel podiu'l gallegu [[Alberto Meira]] ([[Mitsubishi Lancer Evolution|Mitsubishi Lancer]]) y [[Miguel Fuster (pilotu)|Miguel Fuster]] ([[Porsche 911]]) que protagonizó una gran remontada. Trascurridas 4 pruebes del campeonatu nacional Alberto Hevia atopar na segunda posición provisional nel [[Campeonatu d'España de Rally]], encabezada por [[Miguel Fuster (pilotu)|Miguel Fuster]]. [[Ficheru:Hevia principe09.JPG|thumb|Alberto Hevia nel [[Rallye Príncipe d'Asturies]] 2009.]] Nel [[Rally Sierra Morena]], col títulu yá nel bolsu, tuvo un fuerte accidente col so [[Škoda Fabia S2000]] que lo obligó a abandonar la prueba.<ref>Trunfu de David Pérez y accidente de Berti Hevia[http://www.as.com/motor/articulo/trunfu-david-perez-accidente-berti/dasmot/20101106dasdasmot_24/Tes]</ref><ref>Espaxaráu accidente d'Alberto Hevia en Córdoba[https://www.lne.es/deportes/2010/11/06/espaxaráu-accidente-alberto-hevia-cordoba/990740.html]</ref> === Retirada === En xineru de 2013 y por cuenta de dellos problemes de salú, rellacionaos con molesties nel pescuezu decidió abandonar temporalmente la competición<ref>{{Enllaz rotu|1={{cita web|autor=Malulo|títulu=Entrevista: Alberto Hevia abandona'l Nacional|url=http://www.revistascratch.com/nacional-asfaltu/noticia/entrevista-alberto-hevia-abandona-el-nacional-11648|fechaaccesu=11 de xineru de 2013}} |2=http://www.revistascratch.com/nacional-asfaltu/noticia/entrevista-alberto-hevia-abandona-el-nacional-11648 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> pa darréu anunciar la so retirada de la competición.<ref name=retiro/> == Resultaos completes == === Campeonatu d'España de Rally === {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:90%" ! Añu !Equipu !Vehículu !1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! Posición ! Puntos |- ! [[Temporada 2000 del Campeonatu d'España de Rally|2000]] ! A.C. Principáu d'Asturies ! [[Renault Clio Sport]] |[[Rally Cataluña de 2000|CAT]]<br /><small></small> |[[Rally El Corte Inglés de 2000|ECI]]<br /><small></small> |[[Rally Caja Cantabria de 2000|CAJ]]<br /><small></small> |[[Rally Mediterraneu de 2000|MED]]<br /><small>?</small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally Villa de Llanes de 2000|VLL]]<br /><small>11</small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally d'Ourense de 2000|OUR]]<br /><small>37</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Avilés de 2000|AVI]]<br /><small>8</small> |[[Rally Ríes Baixas de 2000|RBX]]<br /><small></small> |bgcolor="#EFCFFF"|[[Rally de La Coruña de 2000|COR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Príncipe d'Asturies de 2000|PRI]]<br /><small>9</small> |[[Rally de la Vendimia de 2000|VEN]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Salou-Costa Daurada de 2000|SAL]]<br /><small>8</small> |[[Rally Islla de Tenerife de 2000|TEN]]<br /><small></small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally de Madrid de 2000|MAD]]<br /><small>24</small> ! ! |- ![[Temporada 2001 del Campeonatu d'España de Rally|2001]] ! A.C. Principáu d'Asturies ! [[Renault Clio Sport]] |[[Rally Mediterraneu de 2001|MED]]<br /><small></small> |[[Rally El Corte Inglés de 2001|ECI]]<br /><small></small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally Salou-Costa Daurada de 2001|SAL]]<br /><small>13</small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally de La Coruña de 2001|COR]]<br /><small>11</small> |bgcolor="#EFCFFF"|[[Rally Villa de Llanes de 2001|VLL]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"|[[Rally d'Ourense de 2001|OUR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Avilés de 2001|AVI]]<br /><small>7</small> |[[Rally Ríes Baixas de 2001|RBX]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Príncipe d'Asturies de 2001|PRI]]<br /><small>8</small> |[[Rally de la Vendimia de 2001|VEN]]<br /><small></small> |[[Rally Caja Cantabria de 2001|CAJ]]<br /><small></small> |[[Rally de Madrid de 2001|MAD]]<br /><small></small> | | ! ! |- ![[Temporada 2002 del Campeonatu d'España de Rally|2002]] ! A.C. Principáu d'Asturies ! [[Renault Clio Sport]] |[[Rally El Corte Inglés de 2002|ECI]]<br /><small></small> |bgcolor="#EFCFFF"|[[Rally Caja Cantabria de 2002|CAJ]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Villa de Llanes de 2002|VLL]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Ourense de 2002|OUR]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Avilés de 2002|AVI]]<br /><small>8</small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally Ríes Baixas de 2002|RBX]]<br /><small>12</small> |[[Rally Vascu Navarro de 2002|VCN]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Mediterraneu de 2002|MED]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Costa del Sol de 2002|CDS]]<br /><small>10</small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally de Madrid de 2002|MAD]]<br /><small>15</small> | | | | ! 6ᵘ ! 96 |- !rowspan=2| [[Temporada 2003 del Campeonatu d'España de Rally|2003]] ! A.C. Principáu d'Asturies !rowspan=2| [[Renault Clio S1600]] |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally Mediterraneu de 2003|MED]]<br /><small>6</small> | [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2003|CNR]]<br /><small></small> | | | | | | | | | | | | !rowspan=2| 6ᵘ !rowspan=2| 33 |- ! [[Renault|Renault Sport España]] | | |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally de Cantabria de 2003|CAN]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Ríes Baixas de 2003|RBX]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally d'Ourense de 2003|ORN]]<br /><small>9</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally d'Avilés de 2003|AVI]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2003|PRA]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Vascu Navarro de 2003|VCN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally Costa del Sol de 2003|CDS]]<br /><small>3</small> | | | | | |- ! [[Temporada 2004 del Campeonatu d'España de Rally|2004]] ! [[Renault|Renault Sport España]] ! [[Renault Clio S1600]] |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally La Vila Joiosa de 2004|VLJ]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2004|CNR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally de Cantabria de 2004|CAN]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally Ríes Baixas de 2004|RBX]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally d'Ourense de 2004|ORN]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally d'Avilés de 2004|AVI]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2004|PRA]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Villa de Llanes de 2004|VLL]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#CFCFFF"| [[Rally Costa del Sol de 2004|CDS]]<br /><small>12</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally de Madrid-La Alcarria de 2004|MAD]]<br /><small>6</small> | | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ''' ! 88 |- ! [[Temporada 2005 del Campeonatu d'España de Rally|2005]] ! [[Renault|Renault Sport España]] ! [[Renault Clio S1600]] |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally La Vila Joiosa de 2005|VLJ]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2005|CNR]]<br /><small>5</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally de Cantabria de 2005|CAN]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally Ríes Baixas de 2005|RBX]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally d'Ourense de 2005|ORN]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally d'Avilés de 2005|AVI]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally de Ferrol de 2005|FRR]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally Villa de Llanes de 2005|VLL]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2005|PRA]]<br /><small>2</small> | | | | | |bgcolor="#dfdfdf"| '''2ᵘ''' ! 98 |- ! [[Temporada 2006 del Campeonatu d'España de Rally|2006]] ! [[Peugeot|Peugeot Sport España]] ! [[Peugeot 206 S1600]] |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally La Vila Joiosa de 2006|VLJ]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2006|CNR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally de Cantabria de 2006|CAN]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Ríes Baixas de 2006|RBX]]<br /><small>Ret</small> | [[Rally d'Ourense de 2006|ORN]]<br /><small></small> | [[Rally d'Avilés de 2006|AVI]]<br /><small></small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2006|PRA]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally de Ferrol de 2006|FRR]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally de Villa de Llanes de 2006|VLL]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Costa Brava de 2006|CBR]]<br /> <small>2</small> | | | | ! 4ᵘ ! 54 |- ! [[Temporada 2007 del Campeonatu d'España de Rally|2007]] ! Alberto Hevia ! [[Volkswagen Polo S2000]] |bgcolor="#DFDFDF"| [[Rally La Vila Joiosa de 2007|VLJ]]<br /><small>2</small> |[[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2007|CNR]]<br /><small></small> |bgcolor="#ffffbf"| [[Rally de Cantabria de 2007|CAN]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#ffffbf"| [[Rally Ríes Baixas de 2007|RBX]]<br /><small>1</small> |[[Rally d'Ourense de 2007|ORN]]<br /><small></small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally de Ferrol de 2007|FRR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#DFDFDF"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2007|PRA]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#ffffbf"| [[Rally Villa de Llanes de 2007|VLL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"|[[Rally Costa Brava de 2007|CBR]]<br /><small>Ret</small> | | | | | |bgcolor="#dfdfdf"| '''2ᵘ''' ! 69 |- ! [[Temporada 2008 del Campeonatu d'España de Rally|2008]] ! B9 Racing ! [[Mitsubishi Lancer Evo IX]] |[[Rally La Vila Joiosa de 2008|LLAINA]]<br /><small></small> |[[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2008|CNR]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally de Cantabria de 2008|CAN]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Ríes Baixas de 2008|RBX]]<br /><small>7</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Ourense de 2008|OUR]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#FFDF9F"|[[Rally de Ferrol de 2008|FRR]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Príncipe d'Asturies de 2008|PRI]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Villa de Llanes de 2008|VLL]]<br /><small>4</small> |[[Rally Sierra Morena de 2008|SRM]]<br /><small></small> |[[Rally Costa Brava de 2008|CBR]]<br /><small></small> |[[Rally Shalymar de 2008|SHA]]<br /><small></small> | | | ! 5ᵘ ! 47 |- !rowspan=2| [[Temporada 2009 del Campeonatu d'España de Rally|2009]] ! Escudería Ferrol !rowspan=2| [[Škoda Fabia S2000]] |[[Rally La Vila Joiosa de 2009|LLAINA]]<br /><small></small> |[[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2009|CNR]]<br /><small></small> |[[Rally de Cantabria de 2009|CAN]]<br /><small></small> |[[Rally Ríes Baixas de 2009|RBX]]<br /><small></small> |[[Rally d'Ourense de 2009|OUR]]<br /><small></small> |bgcolor="#ffffbf"|[[Rally de Ferrol de 2009|FRR]]<br /><small>1</small> | | | | | | | | !rowspan=2| 4ᵘ !rowspan=2| 170,5 |- ! A.C. Principáu d'Asturies | | | | | | |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Príncipe d'Asturies de 2009|PRI]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#ffffbf"|[[Rally Villa de Llanes de 2009|VLL]]<br /><small>1</small> |[[Rally Sierra Morena de 2009|SRM]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFDFDF"|[[Rally Costa Brava de 2009|CBR]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Shalymar de 2009|SHA]]<br /><small>4</small> | | | |- ! [[Temporada 2010 del Campeonatu d'España de Rally|2010]] ! Škoda ! [[Škoda Fabia S2000]] |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally La Vila Joiosa de 2010|VLJ]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2010|CNR]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally de Cantabria de 2010|CAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Ríes Baixas de 2010|RBX]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally d'Ourense de 2010|ORN]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally de Ferrol de 2010|FRR]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2010|PRA]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Villa de Llanes de 2010|VLL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Sierra Morena de 2010|SRM]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Comunidá de Madrid de 2010|RCM]]<br /><small>2</small> | | | | |bgcolor="#FFFFBF"| '''1ᵘ''' ! 262,5 |- ! [[Temporada 2011 del Campeonatu d'España de Rally|2011]] ! ''Dellos''{{#tag:ref|En 2011 Hevia compitió en cada prueba con una escudería distinta.|name="hevia"|group="N"}} ! [[Škoda Fabia S2000]] |[[Rally La Vila Joiosa de 2011|LLAINA]]<br /><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2011|CNR]]<br /><small>6</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally de Cantabria de 2011|CAN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Ríes Baixas de 2011|RBX]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally d'Ourense de 2011|ORN]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally de Ferrol de 2011|FRR]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2011|PRA]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Villa de Llanes de 2011|VLL]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Sierra Morena de 2011|SRM]]<br /><small>Ret</small> |[[Rally Comunidá de Madrid de 2011|RCM]]<br /><small></small> | | | | ! 6ᵘ ! 165,5 |- ! [[Temporada 2012 del Campeonatu d'España de Rally|2012]] ! AMP Classic Team ! [[Škoda Fabia S2000]] |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2012|CNR]]<br /><small>Ret</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally de Cantabria de 2012|CAN]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#dfdfdf"| [[Rally Ríes Baixas de 2012|RBX]]<br /><small>2</small> |bgcolor="#DFFFDF"| [[Rally d'Ourense de 2012|ORN]]<br /><small>4</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally de Ferrol de 2012|FRR]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFFFBF"| [[Rally Príncipe d'Asturies de 2012|PRA]]<br /><small>1</small> |bgcolor="#FFDF9F"| [[Rally Villa de Llanes de 2012|VLL]]<br /><small>3</small> |bgcolor="#EFCFFF"| [[Rally Sierra Morena de 2012|SRM]]<br /><small>Ret</small> | [[Rally Comunidá de Madrid de 2012|RCM]]<br /><small>DNS</small> | | | | | ! 3ᵘ ! 204,5 |- ![[Temporada 2013 del Campeonatu d'España de Rally|2013]] ! [[Suzuki|Suzuki Motor Ibérica]] ! Suzuki Swift Sport |[[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2013|CNR]]<br/><small></small> |[[Rally de Cantabria de 2013|CAN]]<br/><small></small> |[[Rally Ríes Baixas de 2013|RIA]]<br/><small></small> |[[Rally d'Ourense de 2013|ORE]]<br/><small></small> |[[Rally de Ferrol de 2013|FER]]<br/><small></small> |bgcolor="#CFCFFF"|[[Rally Príncipe d'Asturies de 2013|PRI]]<br/><small>18</small> |[[Rally Villa de Llanes de 2013|LLA]]<br/><small></small> |[[Rally Sierra Morena de 2013|SMO]]<br/><small></small> |[[Rally Comunidá de Madrid de 2013|MAD]]<br/><small></small> | | | | | ! 58ᵘ ! 3 |- ![[Temporada 2015 del Campeonatu d'España de Rally|2015]] ! [[Suzuki|Suzuki Motor Ibérica]] ! [[Suzuki Swift S1600]] |[[Rally Villa de Adeje de 2015|VDA]]<br/><small></small> |[[Rally Islles Canaries - El Corte Inglés de 2015|CNR]]<br/><small></small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Sierra Morena de 2015|SMO]]<br/><small>8</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally Ríes Baixas de 2015|RBX]]<br/><small>7</small> |bgcolor="#DFFFDF"|[[Rally d'Ourense de 2015|OUR]]<br/><small>5</small> |[[Rally de Ferrol de 2015|FER]]<br/><small></small> |[[Rally Princesa d'Asturies de 2015|PDA]]<br/><small></small> |[[Rally Villa de Llanes de 2015|LLA]]<br/><small></small> |[[Rally Comunidá de Madrid de 2015|MAD]]<br/><small></small> | | | | | ! 14ᵘ ! 59 |- |} == Sofitu al asturianu == Nel añu [[2008]] se adherió a la campaña ''[[Doi la cara pola oficialidá]]'', en favor de la reconocencia del [[idioma asturianu|asturianu]] como [[llingua oficial|cooficial]] d'[[Asturies]].<ref>[http://www.flickr.com/photos/doilacara/3137447003/ "Alberto Hevia súmase xunto con otros deportistes a la campaña ''Doi la cara pola oficialidá'']</ref> == Notes == {{llistaref|group="N"}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20140517220331/http://albertohevia.es/ Páxina oficial d'Alberto Hevia] {{NF|1974||Hevia, Alberto}} {{Tradubot|Alberto Hevia}} [[Categoría:Persones de Siero]] [[Categoría:Pilotos de rally d'Asturies]] cjk0o6vngjcvsryvnffei4zht75u7bn Aeropuertu MacArthur de Long Island 0 163959 4499534 3948209 2026-06-09T18:19:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499534 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''Aeropuertu MacArthur de Long Island''' (n'[[Idioma inglés|inglés]], Long Island MacArthur Airport) ([[Códigu d'aeropuertos d'IATA|IATA]]: '''ISP''', [[Códigu d'aeropuertos d'OACI|OACI]]: '''KISP''', [[Alministración Federal d'Aviación|FAA]] [[Location identifier|LID]]: '''ISP''') antes conocíu como'l '''Aeropuertu de Islip''', ye un aeropuertu públicu de [[Long Island]], [[Estaos Xuníos]]. Atópase allugáu en [[Ronkonkoma]], [[Condáu de Suffolk (Nueva York)|Condáu de Suffolk]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], a once quilómetros al nordeste de la ciudá d'[[Islip (Nueva York)|Islip]] y a cerca de 2 milles (3 km) al sur del llagu Ronkonkoma y de los tresbordadores que lu conecten cola estación de ferrocarril de Ronkonkoma. L'Aeropuertu MacArthur de Long Island (LIMA) toma 1,311 acres (531 hectárees) y cuenta con cuatro pistes y dos helipuertos.<ref name=FAA>{{FAA-airport|ID=ISP|use=PU|own=PU|site=15481.*A}}, effective July 5, 2007</ref> L'aeropuertu ye propiedá del conceyu de la ciudá de Islip, que s'encarga de la so xestión, con un volume añal de pasaxeros cimeru a los 2,5 millones de persones, na so mayoría en viaxe de negocios. Ta asitiáu ente [[Montauk (Nueva York)|Montauk]] Point, 67 milles (108 km) al este y [[Manhattan]], 44 milles (71 km) al oeste. L'Aeropuertu de MacArthur sirve a los trés millones de residentes de los condaos de [[Condáu de Nassau (Nueva York)|Nassau]] y Suffolk y a los viaxeros que busquen una alternativa a la conxestión nos aeropuertos [[Aeropuertu Internacional John F. Kennedy|JFK]] y [[Aeropuertu LaGuardia|LaGuardia]] – dambos en [[Queens]].<ref>Newsday, January 10, 2010, "The Little Airport That Could"</ref> La FAA reconoció a LIMA como un Metro Aeropuertu Oficial a principios del 2011,<ref>{{cita web|url=http://www.macarthurairport.com/about-macarthur-airport|títulu=About MacAuthur Airport|editorial=Town of Islip|fechaaccesu=1 de xunetu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181005073213/http://www.macarthurairport.com/about-macarthur-airport|fechaarchivu=2018-10-05}}</ref> lo que significa que ye arrexuntáu agora con LaGuardia, JFK y [[Aeropuertu Internacional Llibertá de Newark|Newark]] en viaxes y busques informatives pa los aeropuertos de [[Nueva York]], apurriendo una meyor esposición a los viaxeros. L'Aeropuertu MacArthur, que nun comparte l'espaciu aereu congestionado de los aeropuertos de la ciudá céntrica, tien un récor escepcional de puntualidá. Mientres l'añu 2009, el 83.6% de los vuelos llegaron a tiempu y el 85.6% de los vuelos partieron a tiempu.<ref>Department of Transportation, Bureau of Transportation Statistics</ref> Mientres l'añu 2007, l'aeropuertu atendió a más de 2.3 millones de pasaxeros comerciales.<ref name="LIMA Administrative Records">LIMA Administrative Records</ref> En 2007 l'aeropuertu tuvo 182.142 operaciones d'aeronaves, un permediu de 499 per día; el 80% d'aviación xeneral; el 15% comercial programáu; el 5% de taxi aereu y cerca del 1% militares. 243 aeronaves aparcar nel aeropuertu: 63% monomotor; 10% multimotor; 19% a reacción; 7% helicópteros; y menos del 1% militares.<ref name="LIMA Administrative Records"/> La zona de comerciu esterior, propiedá de la ciudá, ta xunto a la propiedá del aeropuertu. == Aereollinies y destinos == {{Airport-dest-list|3rdcoltitle = Terminal <!--+--> | [[Southwest Airlines]] |[[Aeropuertu Internacional de Baltimore-Washington|Baltimore]], [[Aeropuertu Internacional de Fort Lauderdale-Hollywood|Fort Lauderdale]], [[Aeropuertu Internacional d'Orlando|Orlando]], [[Aeropuertu Internacional de Tampa|Tampa]], [[Aeropuertu Internacional de Palm Beach|West Palm Beach]]<br>'''Seasonal''': [[Aeropuertu Internacional Southwest Florida|Fort Myers]] | A <!--+--> | [[US Airways Express]] | [[Aeropuertu Internacional de Filadelfia|Filadelfia]] | B }} == Ver tamién == * [[Tresporte na ciudá de Nueva York]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} * [http://www.macarthurairport.com Sitiu web oficial] * [https://web.archive.org/web/20140903205718/http://www.macarthurairport.co/ Centro d'Información del aeropuertu] * [http://flightaware.com/live/airport/KISP Información de vuelos en FlightAware] {{Tradubot|Aeropuerto MacArthur de Long Island}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Aeropuertos inauguraos en 1944|Mac]] [[Categoría:Nueva York|MacArthur]] 57xyt3akplzminlyomlu7foxxugkcxf Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge 0 163999 4499536 4412824 2026-06-09T18:29:32Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499536 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'aeropuertu |nome = Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge |imaxe = Walnut Ridge Regional Airport AR 28 Feb 2000.jpg |pie = Walnut Ridge Regional Airport, 28 Feb 2000 |IATA = ARG |ICAO = KARG |tipu = Civil |propietariu = Ciudá de Walnut Ridge |operador = |ciudad_sirve = |allugamientu = [[Walnut Ridge]], [[Arkansas]] |elevación_p = 279 |elevación_m = 85 |sitiu_web = |p1-númberu = 4/22 |p1-llargor-p = 6.001 |p1-llargor-m = 1.829 |p1-superficie = Asfaltu |p2-númberu = 13/31 |p2-llargor-p = 5.000 |p2-llargor-m = 1.524 |p2-superficie = Asfaltu |p3-númberu = 18/36 |p3-llargor-p = 5.000 |p3-llargor-m = 1.524 |p3-superficie = Asfaltu |notes = }} [[Ficheru:Walnut Ridge Army Airfield - Oblique Airphoto.jpg|thumb|Semeya aérea oblicua del Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge, vistu dende'l nordés, mientres taba en construcción en 1942.]] [[Ficheru:Walnut Ridge Army Airfield - Flight Instructor and Cadets.jpg|thumb|Cadetes de vuelu en Walnut Ridge en frente d'un Vultee BT-13A Valiant, 1943 (Serial 41-23074 visible).]] [[Ficheru:Consolidated B-32 Dominators at RFC Walnut Ridge.jpg|thumb|Consolidated B-32 Dominators n'Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge, 1946 (rexistru 42-108562 visible).]] L''''Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge''' {{códigos aeroportuarios}} ye un aeropuertu d'aviación xeneral allugáu a 6 km al nordeste de [[Walnut Ridge]], [[Arkansas]]. Ta operáu y xestionáu pela ciudá de Walnut Ridge. == Historia == === Base aérea === L'aeródromu foi construyíu en 1942/43 ya inauguráu n'ochobre de 1943 como '''Base aérea de Walnut Ridge''' y foi utilizáu pola [[USAF]] como base d'entrenamientu mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Walnut Ridge foi xestionáu pola unidá 324 de la fuercia aérea. Diseñada pa 5.114 militares, y 976 civiles, la base aérea de Walnut Ridge tien tres pistes de 5.000 pies, tenía una plataforma de 63 acres, 4 hangares, base d'inxenieros, y un hospital forníu con 203 cames. Tamién tien, 24.250 m² d'espaciu pa oficines, 22.100 m² d'almacenes, 9.125 m2de tiendes, un depósitu d'agua y planta potabilizadora p'atender a 5.000 militares, y una llavandería pa 10.000 persones, dos teatros, una piscina, ximnasiu, docenes de barracones, sala de paracaidistes, sala de gas, 260 apartamentos, torre de control, club d'oficiales, estación de bomberos, almacenes, y 17.35 km de cais. L'aeródromu foi inauguráu'l 15 d'agostu de 1942, cola llegada del contingente inicial de personal militar. Diez díes más tarde, llegaron cien militares, anque nun había viviendes disponibles nel aeródromu, asina que les tropes quedaron allugaes nel campu CCC, allugáu a 8 km al norte de Pocahontas los primeros trenta díes. Walnut Ridge foi tamién una gran instalación de caltenimientu, atendiendo aviones de tipu C-47, P-40, P-51, B-17 y B-29. === Instalación Aérea de Marina === El [[1 de setiembre]] de [[1944]], Walnut Ridge foi tresferíu al [[Departamentu de Marina]] y foi conocíu como ''Base Aérea de Marina de Walnut Ridge''. La [[Marina d'Estaos Xuníos|Marina]] usar pa entrenamientu un curtiu periodu, utilizando aviones [[SBD Dauntless|SBD-5]] y [[F4O Corsair|FG-1D Corsair]]. === RFC Walnut Ridge === En 1945 la [[Cooperativa de Reconstrucción Financiera]] (RFC) anunció la venta de cinco bases d'aeronaves de l'Armada. Estos atopábense en: Albuquerque, NM; Altus, OK; Kingman, AZ; Ontario, CA; y Walnut Ridge, AR. Añadióse darréu'l de Clinton, OK. Aproximao 10.000 aviones de guerra volaron a Walnut Ridge en 1945 y 1946 p'almacenaxe y venta. Delles fontes aseguraben que'l númberu yera cimeru a los 11.000. Anuncióse que siquier 67 de los 118 B-32 construyíos volaron a Walnut Ridge, munchos direutamente dende la llinia d'ensamblaxe. De los B-32 restantes, siquier 37, quiciabes más, volaron a Kingman. 4.871 de los aviones almacenaos en Walnut Ridge, principalmente caces y bombarderos, fueron vendíos a Texas Railway Equipment Company en setiembre de 1946 pa ser almacenaos. El preciu pagu ye de 1.838.798,19 dólares. Na esquina suroeste de la plataforma, construyéronse dos grandes puestos de recoyida d'aluminiu. L'avión en Altus foi puestu a puya pa esguace en 1947, y vendíu el 12 de mayu de 1947, a Esperáu Mining Company de Walnut Ridge. (Probablemente participada per Texas Railway Equipment Company, la compañía que desguazó los aviones de guerra de Walnut Ridge.) A finales de 1947 l'esguace taba práuticamente concluyíu en Clinton a mediaos de 1948. Decenes de miles d'aviones de guerra que sobrevivieron a les guerres y les bateríes anti-aérees nun llograron escapar de les desguazadoras de Albuquerque, Altus, Kingman, Ontario, Walnut Ridge y Clinton. === Usu Civil === A empiezos de los 60, Walnut Ridge pasó a tener un usu puramente civil. == Ver tamién == == Referencies == * Thole, Lou (1999), Forgotten Fields of America : World War II Bases and Training, Then and Now - Vol. 2. Publisher: Pictorial Histories Pub, ISBN 1-57510-051-7 * {{cita llibru |ref=Shettle | apellíos = Shettle | nome = M. L., Jr. | títulu = United States Marine Corps Air Stations of World War II | editorial = Schaertel Publishing Co. | añu = 2001 | allugamientu = Bowersville, Georgia | id = ISBN 0-9643388-2-3 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.walnutridge-aaf.com Páxina web del Aeropuertu Rexonal de Walnut Ridge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309190140/http://www.walnutridge-aaf.com/ |date=2021-03-09 }} {{Tradubot|Aeropuerto Regional de Walnut Ridge}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'Arkansas|Walnut Ridge]] [[Categoría:Aeropuertos inauguraos en 1942|Waln]] [[Categoría:Infraestructures d'Estaos Xuníos]] dt7a4p5wsi9dvit0zafsibayv93weiq Aeropuertu d'Albacete 0 164027 4499545 4478124 2026-06-09T18:42:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499545 wikitext text/x-wiki {{edificiu | mapa_loc = Albacete }} L''''Aeropuertu d'Albacete''' {{códigos aeroportuarios}} ye un [[aeropuertos d'España|aeropuertu]] [[Serviciu públicu|públicu]] [[España|español]] d'[[Aena]] asitiáu 4 km al sur de la ciudá [[España|española]] d'[[Albacete]]. Empezó a funcionar como aeropuertu civil oficialmente'l 1 de xunetu de [[2003]] cuando [[Aena]] convirtió una parte del [[Base Aérea de Los Llanos|aeródromu militar de Los Llanos]] nun aeropuertu comercial. Nesa fecha llegó un vuelu de la compañía [[Hola Airlines]] dende l'aeropuertu internacional de [[Aeropuertu de Palma de Mallorca|Palma de Mallorca]]. El d'Albacete ye l'únicu aeropuertu públicu de [[Castiella-La Mancha]], habilitáu como puestu fronterizu y declaráu, d'esta forma, [[frontera]] esterior [[Schengen]]. == Allugamientu y comunicaciones == L'aeropuertu ta asitiáu 3,9 quilómetros al sur de la [[ciudá d'Albacete]]. Bien cercanos a les instalaciones aeroportuarias atópense la [[Base Aérea de Los Llanos]], l'[[Ala 14]], la [[Maestranza Aérea d'Albacete]], la [[TLP|Escuela de Pilotos de la OTAN]] y el [[Parque Aeronáuticu y Loxísticu d'Albacete]]. === Accesu per carretera === Al aeropuertu d'Albacete aportar dende la ciudá al traviés de l'[[Autovía de Los Llanos]], que va coneutar cola [[Circunvalación Sur d'Albacete]], anguaño en construcción. === Accesu en taxi === La terminal dispón de paraes de taxi nel esterior del área de llegaes correutamente señalizaes. == Historia == La historia aeronáutica d'[[Albacete]] remontar a principios del sieglu XX, anque les instalaciones fueron treslladándose por distintos puntos de la [[Los Llanos (España)|contorna albaceteña]]. === Entamos === El desarrollu del aeropuertu d'Albacete empieza en 1913, cuando una comisión del Parque de Aerostación de [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]] visita la [[Albacete|ciudá manchega]] y demanda al conceyu la so implicación pa la instalación d'una estación pa dichu parque. Una vegada aprobada la iniciativa pol [[Conceyu d'Albacete|consistoriu albaceteño]], autorízase la cesión d'unos terrenes nes cercaníes de [[Los Llanos (Albacete)|Los Llanos]] y [[La Pulgosa (Albacete)|La Pulgosa]] pa la construcción d'un aeródromu y de los edificios complementarios a esta infraestructura. L'alcuerdu ye unviáu al [[Ministeriu de la Guerra (España)|Ministeriu de la Guerra]], qu'aprueba en 1916 la construcción y los presupuestos del aeródromu.<ref>{{cita web|url=http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuertu-Albacete/es/Page/1046767815146//Historia.html|títulu=Historia del Aeropuertu d'Albacete}}</ref> Ante la demoranza de les obres, constrúyese un aeródromu de calter provisional nes cercaníes del [[Recintu Ferial d'Albacete]], anque por cuenta de la situación económica del gobiernu, y la negativa del conceyu a faese cargu de les obres del nuevu aeródromu, éstes queden atayaes. Un añu más tarde, en setiembre de 1917, l'[[Aviación Militar]] amuesa'l so interés en crear un [[campu d'aviación]] n'[[Albacete]], al tar asitiada ente l'[[aeródromu de Cuatro Viento]] ([[Comunidá de Madrid|Madrid]]) y el [[aeródromu de Los Alcázares]] ([[Rexón de Murcia|Murcia]]). El consistoriu albaceteño adquier unos terrenes en [[La Torrecica]], que de la mesma son cedíos al [[Ministeriu de la Guerra (España)|Ministeriu de la Guerra]], que empecipia la so construcción. Esti aeropuertu, denomináu La Torrecica, ye utilizáu per primer vegada por dos [[aeroplanu|aeroplanos]] que lleguen a la ciudá en setiembre de 1923 por cuenta de la celebración de la [[Feria d'Albacete]]. A partir d'esti momentu, la [[Compañía Española d'Aviación]] (CEA) tresllada la so sede al [[aeródromu de La Torrecica]], empezando los cursos de formación de los oficiales pilotos en 1924, convirtiéndose asina estes instalaciones na Escuela Civil Elemental de Pilotos. Nuevamente la CEA treslladar en 1927 del campu d'aviación a [[Los Llanos (Albacete)|Los Llanos]], onde constrúi un campu de vuelos ya instalaciones auxiliares, que fueron inauguraes el 27 d'abril de 1929. Dende esi momentu, l'[[aeródromu de La Torrecica]] ye utilizáu por aviones militares y por una [[escuela de vuelu]]. En 1931, la [[Compañía Española d'Aviación|CEA]] cierra la so escuela en 1932 por cuenta de la crisis anque'l [[aeródromu]] permanez abiertu al tráficu civil. === L'actividá mientres la Guerra Civil === [[Ficheru:Tupolev SB 2.jpg|thumb|[[Tupolev SB|Tupolev SB-2]] ''Katiuska'' similar a los qu'emplegó l'Exércitu del Aire d'España en Los Llanos.]] Mientres la [[Guerra civil española]], l'aeródromu ye utilizáu primeramente polos militares sublevaos y, dende'l 26 de xunetu de 1936, pol exércitu republicanu, siendo una base importante de les [[Brigaes Internacionales]]. Una vegada rematada la guerra, l'Exércitu del Aire constitúi en Los Llanos la 13 Escuadra de Bombardéu colos aviones Katiuska de la sumida aviación republicana. L'Estáu adquier l'aeródromu y los talleres sirven de base pa la [[Maestranza Aérea d'Albacete]]. L'aeropuertu abrió al tráficu civil en xunetu de 1946. L'aumentu del usu militar de la [[base aérea]] provoca'l so zarru al tráficu civil en 1955. Diez años más tarde reábrese pa usu civil y el [[Aeroclub d'Albacete]] instalar na base. === Los primeros vuelos chárter === En 1991, col ascensu del [[Albacete Balompié]] a Primer División, lleguen los primeros [[vuelu chárter|vuelos chárter]] a la base pa treslladóse a los distintos equipos de fútbol. En 1992 una [[axencia de viaxes]] empieza a entamar vuelos chárter [[Albacete]]-[[Palma de Mallorca]]. === Les instalaciones provisionales de 2003 === En xunu de 2003 Aena creó l'Área de Pasaxeros Provisional cola construcción d'una terminal de pasaxeros provisional, ente otres instalaciones. L'Aeropuertu d'Albacete empezó a funcionar oficialmente'l 1 de xunetu de 2003, cuando Aena convirtió una parte del aeródromu militar de Los Llanos nun aeropuertu comercial. Nesa fecha llegó un [[Boeing]] de [[Hola Airlines]] dende les [[Islles Baleares]].<ref>{{cita web|url=http://www.turismocastillalamancha.com/avera-de-castilla-la-mancha/transportes/albacete/albacete/aeropuerto-de-los-llanos-albacete/|títulu=Aeropuertu d'Albacete}}</ref> === El nuevu aeropuertu === [[Ficheru:Aeropuerto Los Llanos interior.jpg|thumb|300px|Vista interior de la terminal del aeropuertu d'Albacete.]] En payares de 2005 la [[Ministru de Fomento|Ministra de Fomentu]] [[Magdalena Álvarez]] inauguró la nueva Terminal del Aeropuertu d'Albacete.<ref>{{cita web |url=http://www.latribunadealbacete.es/noticia.cfm/Local/20051126/primer/aeropuertu/region/45C5653Y-1A64-968D-593195865356D368|títulu=El primer aeropuertu de la rexón}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.fomento.gob.es/MFOMBPrensa/Noticia/Magdalena-%C3%81lvarez-inaugura-la-nueva-Terminal-del/ff5c140b-3b6y-4c9a-86f5-b56761429795|títulu=Magdalena Álvarez inaugura la nueva Terminal del Aeropuertu d'Albacete}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/economia/noticia-economia-transportes-alvarez-bonu-barreda-inauguren-nueva-terminal-aeropuerto-llanos-albacete-20051125160553.html|títulu=Álvarez, Bono y Barreda inauguren la nueva terminal del aeropuertu Los Llanos (Albacete)}}</ref> === Frontera esterior Schengen === En xunu de 2011 l'Aeropuertu d'Albacete consigue la habilitación como puestu fronterizu, conformándose según frontera esterior [[Schengen]], lo que-y dexa operar con países de fora de la [[Xunión Europea]], [[Reinu Xuníu]] o [[Irlanda]].<ref>{{cita web |url=http://www.laverdad.es/agencias/20110617/albacete/aeropuerto-albacete-podra-hacer-operaciones_201106171815.html|títulu=L'Aeropuertu d'Albacete va poder faer operaciones aérees fuera de la Xunión Europea}}</ref> == Tráficu y estadístiques == === Númberu de pasaxeros, operaciones y cargues === {| |- valign="top" | {| {{tablaguapa}} style="text-align:right; width:250px; margin:auto;" |+ |- ! style="width:75px"| !! style="width:100px"| Pasaxeros !! style="width:100px"| Operaciones !! style="width:100px"| Cargues (tonelaes) |- !2003 |4.666 || 257 || 0 |- !2004 |15.055|| 1.309 || 0 |- !2005 |15.992 || 1.185 || 0 |- !2006 |17.516 || 1.347 || 7 |- !2007 |19.881|| 1.856 || 10 |- !2008 |19.254 || 2.113 || 8.924 |- !2009 |15.127 || 1.419 || 0 |- !2010 |11.293 || 1.243 || 0 |- !2011 |8.415 || 937 || 0 |- !2012 |3.916 || 799 || 0 |- !2013 |1.211 || 473 || 0 |- !2014 |1.409 || 441 || 0 |- !2015 |1.351 || 409 || 0 |- !2016 |1.277 || 408 || 0 |- | colspan="4" style="text-align:right;"| ''Fonte: [[Aena|Aena Statistics]]<ref>{{cita web |url = http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&c=Page&cid=1113582476721&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas&periodoInforme=Añal |títulu = ESTADÍSTIQUES TRÁFICU AENA. INFORMES AÑALES |editor = AENA |fechaaccesu = 24 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110627200321/http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&c=Page&cid=1113582476721&pagename=Estadisticas%2FEstadisticas&periodoInforme=Añal |fechaarchivu=27 de xunu de 2011 }}</ref> '' |} || |} == Aereollinies y destinos == Anguaño nenguna aereollinia opera vuelos regulares dende o escontra l'Aeropuertu d'Albacete. Suelen operar vuelos chárter de temporada a destinos vacacionales pel branu y en Navidá. Amás, l'aeropuertu acueye bastantes vuelos privaos, munchos operaos por Airbus Helicopters pa llevar a trabayadores a les sos fábriques de Marsella y Alemaña y pa tresportar helicópteros de nueva creación a otros países. Y pel iviernu suel haber munchos vuelos privaos por motivos cinexéticos.{{ensin referencies}} == Códigos internacionales == * Códigu '''[[Asociación de Tresporte Aereu Internacional|IATA]]''': ABC * Códigu '''[[Organización d'Aviación Civil Internacional|OACI]]''': LEAB == Ver tamién == * [[Aeropuertos del mundu]] * [[Aeropuertos d'España]] * [[Base Aérea de Los Llanos]] * [[Aeródromu de La Torrecica]] * [[Autovía de Los Llanos]] * [[Albacete]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Páxina oficial del aeropuertu |2=http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuertu-Albacete/es/Entamu.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://maps.google.es/maps?q=Aeropuertu+Albacete Aeropuertu d'Albacete en Google Maps] * {{WAD|LEAB}} * {{FR|LEAB}} {{Tradubot|Aeropuerto de Albacete}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'España]] [[Categoría:Aena|Albacete]] f035vnhvg6nt0uuqeetoki8ztpr38rp Diferencies ente'l diasistema serbocroata 0 165421 4499554 4456697 2026-06-09T19:22:27Z ~2026-33292-70 149185 /* Exemplu na traducción d'una frase a les distintes llingües del continuum serbocroata */ la lletra "y" non esiste en serbocroata 4499554 wikitext text/x-wiki Les '''diferencies ente'l diasistema serbocroata''', entendíu poles llingües establecíes como estándares, [[Idioma bosniu|bosniu]], [[Idioma croata|croata]] y [[Idioma serbiu|serbiu]], detállense les fundamentales, ente les tres llingües estándares del [[diasistema]] [[Idioma serbocroata|serbocroata]]. En 2007 declaróse'l [[Idioma montenegrín|montenegrín]] como llingua oficial de [[Montenegru]]. Ye importante mentar que'l bosniu nun ye del tou aceptáu por serbios y croates, anque lingüísticamente yá ye un fechu, y eso inclúi una Wikipedia en versión bosniu. == Exemplu na traducción d'una frase a les distintes llingües del [[continuum idiomáticu|continuum serbocroata]] == * '''[[Idioma asturianu]]''': Tocantes a los gases d'escape y la contaminación del aire en Xerusalén, ¡sería necesariu tomar midíes de seguridá! * '''[[Idioma croata]]''': Glede ispušnih plinova i zagađivanja zraka o Jeruzalemu, bilo bi potrebito poduzeti mjere sigurnosti! * '''[[Idioma serbiu]]''': O pogledu izduvnih gasova i zagađenosti vazduha o Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mere bezbednosti! (У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Јерусалиму, било би потребно предузети мере безбедности!.) {| {{tablaguapa}} !'''[[Idioma croata]]''' !'''[[Idioma serbiu]]''' !'''[[Idioma bosniu]]''' ! style="background-color#ffffff" | '''[[Idioma asturianu]]''' |- | align=center | B'''ije'''la so'''l''' za ku'''h'''anje '''k'''emijski '''je spoj''' natri'''j'''a i '''k'''lora. | align=center | B'''e'''la so za ku'''v'''anje '''je h'''emijsko '''jedinjenje''' natri'''jum'''a i '''h'''lora. | align=center | B''ije''la so za ku''h''anje ''je h''emijski ''spoj'' natri''jum''a i ''h''lora. | style="background-color#ffffff" | El sal blanco pa cocinar ye un compuestu químicu de cloru y sodiu. |- | align=center | '''Vlak''' sa žel'''je'''zničkoga '''kolodvora''' krenu'''t ć'''y t'''o'''čnon o deset '''sati'''. | align=center | '''Voz''' sa žel''y'''zničke '''stanice''' krenu'''ć'''y t'''a'''čnon o deset '''časova'''. | align=center | ''Voz'' sa žel''je''zničke ''stanice'' krenu''t ć''y t''a''čnon o deset ''sati''. | style="background-color#ffffff" | El tren va partir de la estación (ferroviaria) a les diez en puntu. |} {|{{tablaguapa}} ! Asturianu || Croata || Serbiu || Notes |- | [[Belén]] || Betlehem || Vitlejem ||rowspan=5| Dende'l [[llatín]] en croata, dende'l [[Idioma griegu|griegu]] en serbiu. |- | [[Atenes]] || Atena || Atolena |- | Europa || Europa || Evropa |- | Xipre || Cipar || Kipar |- | cloru || klor || hlor |- | torga || impedanca || impedansa || Dende'l [[Idioma francés|francés]] en serbiu. |- | colspan="4" | '''Pero:''' |- | licence || licenca || licenca || "dozvola" ye más común en dambos idiomes. |} {|{{tablaguapa}} ! Asturianu || Bosniu y Serbiu || Croata |- | ¿Que dixo?|| '''Šta''' je rekao?|| '''Što''' je rekao? |- | Pregúnta-y qué dixo ||Pitaj ga '''šta''' je rekao.|| Pitaj ga '''što''' je rekao. |- | Lo que dixo ye mentira ||To '''što''' je rekao je laž.|| To '''što''' je rekao je laž. |} {|{{tablaguapa}} ! Asturianu !! Croata !! Serbiu !! Bosniu |- | Xineru || siječanj || januar || januar |- | Febreru || veljača || februar || februar |- | Marzu || ožujak || mart || mart |- | Abril || travanj || april || april |- | Mayu || svibanj || maj || maj |- | Xunu || lipanj || jun || jun'''i''' |- | Xunetu || srpanj || jul || jul'''i''' |- | Agostu || kolovoz || a'''v'''gust || a'''o'''gust |- | Setiembre || ruxan || septembar || septembar |- | Ochobre || listopad || oktobar || oktobar |- | Payares || studeni || novembar || novembar |- | Avientu || prosinac || decembar || decembar |} === Escritura === Forma d'escribir l'idioma: * [[Idioma croata|Croata]]: usa l'[[alfabetu llatín]] siempres. * [[Idioma bosniu|Bosniu]]: usa l'alfabetu llatín siempres nes rexones habitaes por [[bosniocroata|bosniocroates]] y [[bosníacos]], el [[alfabetu cirílicu|cirílicu]] úsase solamente nes zones onde habiten [[serbobosnios]]. * [[Idioma serbiu|Serbiu]]: usa de forma preferente'l [[alfabetu cirílicu serbiu|cirílicu serbiu]], pero'l llatín ye d'usu común ente los mozos. * [[Idioma montenegrín|Montenegrín]]: Puede usar tantu l'alfabetu llatín (na so versión montenegrina, que sustituyó en 2009 al alfabetu cirílicu serbiu), como una forma afecha del [[Alfabetu llatín|llatín serbiu]]. El Tratáu de Novi Sad proponía que dientro del llamáu idioma serbocroata o croatoserbio esistíen dos variantes; una primordialmente "croata" y otra "serbia". Denominar al idioma d'esa manera (croatoserbio o serbocroata) por cuenta de que los croates y serbios yeren les dos naciones más numberoses que falaben l'idioma. Nun se debe escaecer qu'en Bosnia y Herzegovina utilízase una fala con traces y munches grafíes traíes polos idiomes turcu y árabe. Les diferencies que definíen a una o otra variante consistíen en: * La forma actual de pronunciar l'antigua vocal paleoeslava (staroslavenski) "jat", esto ye ('''a''')jekavski pa la variante "croata" (como se fala na mayor parte de Croacia, Montenegru y parte de BiH) y ekavski pa la variante "serbia" (–como se fala en Serbia, parte de BiH, y parte de Croacia, especialmente en Zagreb) (1) :('''a''') La forma cola que se denominaba a la pallabra "qué", esto ye: štokavski pa la variante "croata" y "štakavski" pa la variante "serbia". * La escritura daba lo mesmo pa dambes variantes, dempués de too, Cirilo y Metodio crear pal antiguu eslavu o paleoslavo, y depués los francos "latinizaron" a los eslavos más occidentales. Por ser el "llatín" internacional y por ser el "cirílicu" patrimoniu cultural eslavu, dambos alfabetos enseñar en toles repúbliques de l'antigua Yugoslavia (sacante na república de Eslovenia, onde l'idioma eslovenu- nun puede escribise en cirilico, solamente en llatín). Sicasí, prefierse l'alfabetu llatín pa la variante "croata" y el cirílicu pa la variante "serbia". (2) * Diferencies de vocabulariu mesmes de cada variante. Tamién diferencies de vocabulariu con pallabres d'orixe rusu y turcu pa la variante "serbia" y pallabres d'orixe alemán ya italianu pa la variante "croata". N'efeutu la variante "chacava" del croato faláu en [[Dalmacia]], especialmente na capital [[Split]] (antigua "Spalato"), tien más del 59,4% de pallabres tomaes de llingües neollatines<ref>{{Cita web |url=http://hrcak.srce.hr/file/53633 |títulu=Influencies de llingües romances en dialeutu croata de &#91;&#91;Dalmacia&#93;&#93;. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220617133538/https://hrcak.srce.hr/file/53633 |fechaarchivu=2022-06-17 }}</ref> == Exemplu de distintos diccionarios == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! [[Idioma asturianu|Asturianu]] ! [[Idioma croata|Croata]] ! [[Idioma serbiu|Serbiu]] ! [[Idioma inglés|Inglés]] |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Comparanza ! Usporedba ! Поређење (Poređenje) ! Compare, comparison |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Europa ! Europa ! Европа (Evropa) ! Europe |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Países Baxos (Holanda) ! Nizozemska ! Холандија (Holandija) ! Netherlands (Holland) |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Italianos ! Talijani ! Италијани (Italijani) ! Italians |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Universu !Svemir ! Васиона (Vasiona) ! Universe |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Escayu dorsal, columna vertebral ! Kralježnica ! Кичма (Kičma) ! Spine |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Aire !Zrak ! Ваздух (Vazduh) ! Air |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Educación ! Odgoj ! Васпитање (Vaspitanje) ! Education |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Selmana !Tjedan ! Седмица (Sedmica) ! Week |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Historia !Povijest ! Историја (Istorija) ! History |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Pantalones ! Hlačy !Панталоне (Pantalone) ! Trousers |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Estómagu ! Trbuh ! Стомак (Stomak) ! Belly |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Ciencia !Znanost ! Наука (Nauka) ! Science |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Personalmente !Osobno ! Лично (Ličnon) ! Personally |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Persona natural (física) ! Osoba ! Лице (Lice) ! Natural Person |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Naciones Xuníes ! Ujedinjeni Narodi ! Уједињене Нације (Ujedinjene Nacije) ! United Nations |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Pan ! Kruh ! Хлеб (Hleb) ! Bread |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Artificial ! Umjetno ! Вештачки (Veštački) ! Artificial |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Cruz ! Križ ! Крст (Krst) ! Cross |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Democracia !Demokracija ! Демократија (Demokratija) ! Democracy |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Detección ! Spoznaja ! Сазнање (Saznanje) ! Detection |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Islla !Otok ! Острво (Ostrvo) ! Island |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Oficial ! Časnik ! Официр (Oficir) ! Officer |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Tráficu, tránsitu !Cestovni promet ! Друмски саобраћај (Drumski saobraćaj) ! Road traffic |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Autopista !Autocesta ! Аутопут (Autoput) ! Highway |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Llargor, llonxitú ! Duljina ! Дужина (Dužina) ! Lenght |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Asociación ! Udruga ! Удружење (Udruženje) ! Association |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Fábrica !Tvornica ! Фабрика (Fabrika) ! Factory |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Xeneral ! Općy !Опште (Opšte) ! Xeneral |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Cristu !Krist ! Христoс (Hristos) ! Christ |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Siéntolo ! Oprosti ! Извини (Izvini) ! I'm Sorry |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Estándar del llinguaxe nativu !Materinski jezićnin standard ! Матерњи језички стандард ! Native language standard |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Tradubot|Diferencias entre el diasistema serbocroata}} [[Categoría:Sociollingüística]] [[Categoría:Idioma bosniu]] [[Categoría:Idioma croata]] [[Categoría:Idioma serbiu]] [[Categoría:Comparanza ente idiomes]] 53qc5lnr6rt67qaoy8kjdmofipch32g Idioma Saa 0 165693 4499542 4412063 2026-06-09T18:32:50Z ~2026-33292-70 149185 4499542 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Idioma Saa |familia madre = Llingües austronesies |países = {{bandera2|Vanuatu}} |zona = [[Isla de Pentecostés]] |falantes = 2 500 (2001) |familia = [[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques|Oceánicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques meridionales|Oceánicu meridional]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Vanuatu<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Saa''' |dialeutos = Ponorwal<br />Lolatavola<br />Ninebulo |iso2 = nengunu |iso3 = sax }} '''Sa''' o '''Saa''' ye un idoma [[Llingües austronesies|austronesia]] faláu nel sur de la [[Isla de Pentecostés]] en [[Vanuatu]]. Tuvi 2 500 falantes nel añu 2000. == Dialeutos == El idoma Sa tien dialeutos numberosos, ensin nomes o fronteres bien establicidos. Nuna xunta en 2008, los falantes reconocieron cuatro dialeuto principales, con variaciones sub-dialeutales y mezclandos de dialeutos en delles árees. Los dos dialeutos centrales son relativamente mutuamente similares y son xeneralmente entendíos por tolos falantes. La mayoría de la escritura y de la busca en Sa foi n'unu d'estos dialeutos: * Un dialeutu occidental ("Saa" con un llargu ''a'') ta faláu na mariña del oeste cerca de Panes, Wali, Panngi y Ranputor. * Un dialeutu oriental ("Sa" con un curtiu ''a'') ta faláu nel sureste cerca de Ranwas. Una variante d'esti dialeutu coles vocales más llargues en pallabres ta falada en Poinkros nel sur alloñáu, y ta utilizáu nes recién traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Hai tamién dos dialeutos periféricos, que son altamente distintivos y difíciles pa los falantes d'otros dialeutos pa entender: * Un dialeutu del norte ("dialeutu F"), carauterizáu pola presencia del soníu ''f'', ta faláu nel norte de la rexón, en St Henri (Fatsare) y por dalgunos en Corrió'gusuksu. Tien enllaces cercanos col vecín [[Ske language|idioma Ske]] y con Doltes, el dialeutu estinguíu del pueblu Hotwata. * Un dialeutu del sur ("''Hai''"), notable pa la xeneralizada sustitución de s con h, ta faláu en Badea Martelli (Harop) y Londar, y tien enllaces cercanos coles llingües de la isla [[Ambrym]]. == Fonoloxía == Les [[consonante]]s de Sa inclúin '''b''', '''d''', '''g''', '''h''', '''k''', '''l''', '''m''', '''n''', '''ng''', '''p''', '''r''', '''s''', '''t''' y '''w'''. Na mayoría de los dialeutos hai tamién '''j''' (dacuando escritu "ts"), que ye aparentemente un [[alófonu]] de t atopáu antes de les vocales '''i''' y '''o''' anque los falantes considerar por separáu. La mayoría de los falantes tamién uso les labiovelares '''bw''', '''mw''' y '''pw''', anque pa dellos falantes de los dialeutos periféricos estos son indistinguibles de les consonantes normales '''b''', '''m''' y '''p'''. Amás d'estes consonantes, el dialeutu del norte tien una '''f''' billabial. Nesti dialeutu, ''s'' puede ser pronunciáu como l'inglés ''sh''. Amás de los cinco [[vocales]]es estándares ('''a''', '''y''', '''i''',''' o''' y '''o'''), ta xeneralmente creyíu que l'idioma tien les mid-vocales altes '''ê''' (entemediu ente ''y'' y ''i'') y '''ô''' (entemediu ente ''o'' y ''o''). Non tolos autores reconocieron estes vocales adicionales, pero fueron aceptaos por profesores locales d'alfabetización vernácula y ta utilizáu nes traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Les vocales tán estremaes pa llargor, con vocales llargues ('''aa''', '''ee''', etc.). == Gramática == El básicu orde de pallabra en Sa ye [[suxetu verbu oxetu]]. === Pronomes === Los pronomes personales son estremaos pola [[Persona gramatical|persona]] y el [[Númberu gramatical|númberu]]. Nun son estremaos pol [[Xéneru gramatical|xéneru]]. Con una esceición, los pronomes de suxetu y d'oxetu son idénticos. Los pronomes singular y plural son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Español |- | 1ª persona del singular || ''nê'' || yo / me |- | 2ª persona del singular || êk (''o'' pol suxetu) || tu / te |- | 3ª persona del singular || ''i'' || él / ella / -y / la / lo |- | 1ª persona del plural (inclusivu) || kê(t) || nós / nós / nos (tu y yo) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''xema'' || nós / nós / nos (yo y otros) |- | 2ª persona del plural || ''gimi'' || vós / vós / vos |- | 3ª persona del plural || ''êr'' || ellos / elles / les |} Amás, hai pronomes duales, que incorporen la partícula ''kô'', y pronomes paucales (rifiriendo a un númberu pequeñu de persones), que incorporen la partícula ''têl'' o ''pat''. === Sustantivos === Sustantivos en Sa nun ye precedíu por [[Artículu (gramática)|artículos]]. La [[Plural|pluralidá]] ta indicada pol pronome ''êr'' ("-yos") o un númberu dempués del sustantivu. Los sustantivos pueden ser o '''llibres''' o '''direutamente teníos'''. Los sustantivos direutamente teníos tán siguíos o por un sufixu o por un sustantivu qu'indica a quien un elementu pertenez. Por casu: : ''sê'''k''''' = El mio nome : ''sê'''m''''' = El to nome : ''sê'''n''''' = El so nome : ''sê '''temak''''' = El nome del mio padre Los sufixos posesivos son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Español |- | 1ª persona del singular || ''-k'' || mio |- | 2ª persona del singular || ''-m'' || to |- | 3ª persona del singular (humanu) || ''-n'' || so |- | 3ª persona del singular (non humanu) || ''-tê'' || so |- | 1ª persona del plural (inclusive) || ''-kêt'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''-gma'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 2ª persona del plural || ''-gmi'' || el vuesu |- | 3ª persona del plural || ''-r'' || so (plural) |} La posesión tamién puede ser indicada pol usu de la pallabra ''na-'' "de" (o ''a-'' nel casu d'elementos alimenticios), siguido o por un sufixu posesivu o pol nome del posesor: : ''nak ôl'' = el mio cocu (pertenencia) : ''nam ôl'' = el to cocu (pertenencia) : ''nan ôl'' = el so cocu (pertenencia) : ''ôl na selak'' = el cocu del mio hermanu (pertenencia) : ''ak ôl'' = el mio cocu (pa comer) : ''am ôl'' = el to cocu (pa comer) : ''an ôl'' = el so cocu (pa comer) Un verbu puede ser convertíu a un sustantivu pola adición del '''sufixu''' ''-an'': : ''wêl'' = baillar : ''wêlan'' = un baille Los modificadores xeneralmente vienen dempués d'un sustantivu: : ''ere'' = pueblu : ''ere lêp'' = grande pueblu === Verbos === Verbos en Sa son de normal (anque non siempres) precedíu por marcadores de verbu qu'indiquen el [[Tiempu gramatical|tiempu]], l'[[Aspeutu gramatical|aspeutu]] y l'[[Manera gramatical|humor]] de l'aición. Nes declaraciones positives el marcador ye ''m-'', ''ma-'', ''mwa-'', ''me-'' o una variante (dependiendo del dialeutu, del verbu y de la redolada). El pasáu y el presente nun son explícitamente distinguíos: : ''nê '''m'''los'' = bañu / bañé : ''nê'' '''''ma'''rngo'' = oyo / oyí Nes declaraciones [[Negación (gramática)|negatives]] esti marcador ta reemplazáu con ''taa-'' o una variante: : ''nê'' taalos = nun baño / nun bañé : ''nê'' taarngo = nun oyo / nun oyí Ye''t''vos marcadores pueden ser combinaos con un marcador futuru ''t'' o ''te'': : ''nê'' ''me'''t''''' ''los'' = voi bañar : ''nê'' ''me'''te'''rngo'' = voi oyer : ''nê taa'''t''''' ''los'' = nun voi bañar : ''nê taa'''te'''rngo'' = nun voi oyer Nel [[Manera imperativa|imperativu]], úsese'l marcador futuru ensin otru marcador: : ''O'' '''''t'''los''! = [Tu] baña! : ''O '''t'''erngo''! = [Tu] escucha! Les declaraciones hipotétiques inclúin una partícula ''po'': : ''nê'' ''met'''po''''' ''los'' = tendría que bañar Les aiciones completaes tán indicaes utilizando ''tê'': : ''nê mlos '''tê''''' = Yá bañé El suxetu puede ser omitíu, como nel segundu exemplu embaxo: : ''i meterngo'' = él va oyer : ''meterngo'' = va ser oyíu Los verbos transitivos ya intransitivos tán distinguíos, con ''nê'' a la fin del verbu: : ''êr rôs'' = mueven : ''êr'' ''rôs'''n''ê''' ''at'' = mueven la piedra == Exemplos de frases == {| {{tablaguapa}} ! Asturianu !! Dialeutos centrales<br /> (Panngi, Ranwas, Bunlap) !! Dialeutu del norte<br /> (Fatsare) !! Dialeutu del sur<br /> (Badea Martelli) |- | ¿Aú tas diendo? || ''O metea bê?'' || ''O mfa Ser?'' || ''O metea Ser?'' |- | Toi diendo a... || ''Nê metea...'' || ''Nê mfa...'' || ''Nê metea...'' |- | ¿D'ónde vienes? || ''O mamra bê?'' || ''O mamra Ser?'' || ''O mamra Ser?'' |- | Vengo de... || ''Nê mamra...'' || ''Nê mamra... || ''Nê mamra...'' |- | ¿Cual ye'l to nome? || ''Sêm Ser sê?'' || ''Sêm Ser sê?'' || ''Hêm Ser hê?'' |- | El mio nome ye... || ''Sêk Ser...'' || ''Sêk Ser...'' || ''Hêk Ser...'' |- | ¿Cuántu?/ ¿Cuántos? || ''Beês?'' || ''Befês?'' || ''Beêh?'' |- | Unu || (Ser)el so || shuf || ''hu'' |- | Dos || (Ser)ru || (Ser)ru || (Ser)ru |- | Trés || (Ser)têl || (Ser)jil || (Ser)têl |- | Cuatro || (Ser)êt || (Ser)fêt || (Ser)êt |- | Cinco || (Ser)lim || (Ser)lim || (Ser)lim |- | Ye xustu bien || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetu nga'' |} == Fonte == {{traducíu ref|en|Saa language|658920774}} {{Tradubot|Idioma Saa}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Vanuatu]] hadd2x6s4tjszty08qpwl6hhg371usy 4499543 4499542 2026-06-09T18:33:09Z ~2026-33292-70 149185 4499543 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Idioma Saa |familia madre = Llingües austronesies |países = {{bandera2|Vanuatu}} |zona = [[Isla de Pentecostés]] |falantes = 2 500 (2001) |familia = [[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques|Oceánicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques meridionales|Oceánicu meridional]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Vanuatu<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Saa''' |dialeutos = Ponorwal<br />Lolatavola<br />Ninebulo |iso2 = nengunu |iso3 = sax }} '''Sa''' o '''Saa''' ye un idoma [[Llingües austronesies|austronesia]] faláu nel sur de la [[Isla de Pentecostés]] en [[Vanuatu]]. Tuvi 2 500 falantes nel añu 2000. == Dialeutos == El idoma Sa tien dialeutos numberosos, ensin nomes o fronteres bien establicidos. Nuna xunta en 2008, los falantes reconocieron cuatro dialeuto principales, con variaciones sub-dialeutales y mezclandos de dialeutos en delles árees. Los dos dialeutos centrales son relativamente mutuamente similares y son xeneralmente entendíos por tolos falantes. La mayoría de la escritura y de la busca en Sa foi n'unu d'estos dialeutos: * Un dialeutu occidental ("Saa" con un llargu ''a'') ta faláu na mariña del oeste cerca de Panes, Wali, Panngi y Ranputor. * Un dialeutu oriental ("Sa" con un curtiu ''a'') ta faláu nel sureste cerca de Ranwas. Una variante d'esti dialeutu coles vocales más llargues en pallabres ta falada en Poinkros nel sur alloñáu, y ta utilizáu nes recién traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Hai tamién dos dialeutos periféricos, que son altamente distintivos y difíciles pa los falantes d'otros dialeutos pa entender: * Un dialeutu del norte ("dialeutu F"), carauterizáu pola presencia del soníu ''f'', ta faláu nel norte de la rexón, en St Henri (Fatsare) y por dalgunos en Corrió'gusuksu. Tien enllaces cercanos col vecín [[Ske language|idioma Ske]] y con Doltes, el dialeutu estinguíu del pueblu Hotwata. * Un dialeutu del sur ("''Hai''"), notable pa la xeneralizada sustitución de s con h, ta faláu en Badea Martelli (Harop) y Londar, y tien enllaces cercanos coles llingües de la isla [[Ambrym]]. == Fonoloxía == Les [[consonante]]s de Sa inclúin '''b''', '''d''', '''g''', '''h''', '''k''', '''l''', '''m''', '''n''', '''ng''', '''p''', '''r''', '''s''', '''t''' y '''w'''. Na mayoría de los dialeutos hai tamién '''j''' (dacuando escritu "ts"), que ye aparentemente un [[alófonu]] de t atopáu antes de les vocales '''i''' y '''o''' anque los falantes considerar por separáu. La mayoría de los falantes tamién uso les labiovelares '''bw''', '''mw''' y '''pw''', anque pa dellos falantes de los dialeutos periféricos estos son indistinguibles de les consonantes normales '''b''', '''m''' y '''p'''. Amás d'estes consonantes, el dialeutu del norte tien una '''f''' billabial. Nesti dialeutu, ''s'' puede ser pronunciáu como l'inglés ''sh''. Amás de los cinco [[vocales]]es estándares ('''a''', '''y''', '''i''',''' o''' y '''o'''), ta xeneralmente creyíu que l'idioma tien les mid-vocales altes '''ê''' (entemediu ente ''y'' y ''i'') y '''ô''' (entemediu ente ''o'' y ''o''). Non tolos autores reconocieron estes vocales adicionales, pero fueron aceptaos por profesores locales d'alfabetización vernácula y ta utilizáu nes traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Les vocales tán estremaes pa llargor, con vocales llargues ('''aa''', '''ee''', etc.). == Gramática == El básicu orde de pallabra en Sa ye [[suxetu verbu oxetu]]. === Pronomes === Los pronomes personales son estremaos pola [[Persona gramatical|persona]] y el [[Númberu gramatical|númberu]]. Nun son estremaos pol [[Xéneru gramatical|xéneru]]. Con una esceición, los pronomes de suxetu y d'oxetu son idénticos. Los pronomes singular y plural son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Asturianu |- | 1ª persona del singular || ''nê'' || yo / me |- | 2ª persona del singular || êk (''o'' pol suxetu) || tu / te |- | 3ª persona del singular || ''i'' || él / ella / -y / la / lo |- | 1ª persona del plural (inclusivu) || kê(t) || nós / nós / nos (tu y yo) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''xema'' || nós / nós / nos (yo y otros) |- | 2ª persona del plural || ''gimi'' || vós / vós / vos |- | 3ª persona del plural || ''êr'' || ellos / elles / les |} Amás, hai pronomes duales, que incorporen la partícula ''kô'', y pronomes paucales (rifiriendo a un númberu pequeñu de persones), que incorporen la partícula ''têl'' o ''pat''. === Sustantivos === Sustantivos en Sa nun ye precedíu por [[Artículu (gramática)|artículos]]. La [[Plural|pluralidá]] ta indicada pol pronome ''êr'' ("-yos") o un númberu dempués del sustantivu. Los sustantivos pueden ser o '''llibres''' o '''direutamente teníos'''. Los sustantivos direutamente teníos tán siguíos o por un sufixu o por un sustantivu qu'indica a quien un elementu pertenez. Por casu: : ''sê'''k''''' = El mio nome : ''sê'''m''''' = El to nome : ''sê'''n''''' = El so nome : ''sê '''temak''''' = El nome del mio padre Los sufixos posesivos son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Español |- | 1ª persona del singular || ''-k'' || mio |- | 2ª persona del singular || ''-m'' || to |- | 3ª persona del singular (humanu) || ''-n'' || so |- | 3ª persona del singular (non humanu) || ''-tê'' || so |- | 1ª persona del plural (inclusive) || ''-kêt'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''-gma'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 2ª persona del plural || ''-gmi'' || el vuesu |- | 3ª persona del plural || ''-r'' || so (plural) |} La posesión tamién puede ser indicada pol usu de la pallabra ''na-'' "de" (o ''a-'' nel casu d'elementos alimenticios), siguido o por un sufixu posesivu o pol nome del posesor: : ''nak ôl'' = el mio cocu (pertenencia) : ''nam ôl'' = el to cocu (pertenencia) : ''nan ôl'' = el so cocu (pertenencia) : ''ôl na selak'' = el cocu del mio hermanu (pertenencia) : ''ak ôl'' = el mio cocu (pa comer) : ''am ôl'' = el to cocu (pa comer) : ''an ôl'' = el so cocu (pa comer) Un verbu puede ser convertíu a un sustantivu pola adición del '''sufixu''' ''-an'': : ''wêl'' = baillar : ''wêlan'' = un baille Los modificadores xeneralmente vienen dempués d'un sustantivu: : ''ere'' = pueblu : ''ere lêp'' = grande pueblu === Verbos === Verbos en Sa son de normal (anque non siempres) precedíu por marcadores de verbu qu'indiquen el [[Tiempu gramatical|tiempu]], l'[[Aspeutu gramatical|aspeutu]] y l'[[Manera gramatical|humor]] de l'aición. Nes declaraciones positives el marcador ye ''m-'', ''ma-'', ''mwa-'', ''me-'' o una variante (dependiendo del dialeutu, del verbu y de la redolada). El pasáu y el presente nun son explícitamente distinguíos: : ''nê '''m'''los'' = bañu / bañé : ''nê'' '''''ma'''rngo'' = oyo / oyí Nes declaraciones [[Negación (gramática)|negatives]] esti marcador ta reemplazáu con ''taa-'' o una variante: : ''nê'' taalos = nun baño / nun bañé : ''nê'' taarngo = nun oyo / nun oyí Ye''t''vos marcadores pueden ser combinaos con un marcador futuru ''t'' o ''te'': : ''nê'' ''me'''t''''' ''los'' = voi bañar : ''nê'' ''me'''te'''rngo'' = voi oyer : ''nê taa'''t''''' ''los'' = nun voi bañar : ''nê taa'''te'''rngo'' = nun voi oyer Nel [[Manera imperativa|imperativu]], úsese'l marcador futuru ensin otru marcador: : ''O'' '''''t'''los''! = [Tu] baña! : ''O '''t'''erngo''! = [Tu] escucha! Les declaraciones hipotétiques inclúin una partícula ''po'': : ''nê'' ''met'''po''''' ''los'' = tendría que bañar Les aiciones completaes tán indicaes utilizando ''tê'': : ''nê mlos '''tê''''' = Yá bañé El suxetu puede ser omitíu, como nel segundu exemplu embaxo: : ''i meterngo'' = él va oyer : ''meterngo'' = va ser oyíu Los verbos transitivos ya intransitivos tán distinguíos, con ''nê'' a la fin del verbu: : ''êr rôs'' = mueven : ''êr'' ''rôs'''n''ê''' ''at'' = mueven la piedra == Exemplos de frases == {| {{tablaguapa}} ! Asturianu !! Dialeutos centrales<br /> (Panngi, Ranwas, Bunlap) !! Dialeutu del norte<br /> (Fatsare) !! Dialeutu del sur<br /> (Badea Martelli) |- | ¿Aú tas diendo? || ''O metea bê?'' || ''O mfa Ser?'' || ''O metea Ser?'' |- | Toi diendo a... || ''Nê metea...'' || ''Nê mfa...'' || ''Nê metea...'' |- | ¿D'ónde vienes? || ''O mamra bê?'' || ''O mamra Ser?'' || ''O mamra Ser?'' |- | Vengo de... || ''Nê mamra...'' || ''Nê mamra... || ''Nê mamra...'' |- | ¿Cual ye'l to nome? || ''Sêm Ser sê?'' || ''Sêm Ser sê?'' || ''Hêm Ser hê?'' |- | El mio nome ye... || ''Sêk Ser...'' || ''Sêk Ser...'' || ''Hêk Ser...'' |- | ¿Cuántu?/ ¿Cuántos? || ''Beês?'' || ''Befês?'' || ''Beêh?'' |- | Unu || (Ser)el so || shuf || ''hu'' |- | Dos || (Ser)ru || (Ser)ru || (Ser)ru |- | Trés || (Ser)têl || (Ser)jil || (Ser)têl |- | Cuatro || (Ser)êt || (Ser)fêt || (Ser)êt |- | Cinco || (Ser)lim || (Ser)lim || (Ser)lim |- | Ye xustu bien || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetu nga'' |} == Fonte == {{traducíu ref|en|Saa language|658920774}} {{Tradubot|Idioma Saa}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Vanuatu]] nesd383yougueoys5ednzlk7iwg9p6h 4499544 4499543 2026-06-09T18:33:24Z ~2026-33292-70 149185 4499544 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Idioma Saa |familia madre = Llingües austronesies |países = {{bandera2|Vanuatu}} |zona = [[Isla de Pentecostés]] |falantes = 2 500 (2001) |familia = [[Llingües austronesies|Austronesiu]]<br /> &nbsp;[[Llingües malayu-polinesies|Malayu-polinesiu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques|Oceánicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües oceániques meridionales|Oceánicu meridional]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Vanuatu<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Saa''' |dialeutos = Ponorwal<br />Lolatavola<br />Ninebulo |iso2 = nengunu |iso3 = sax }} '''Sa''' o '''Saa''' ye un idoma [[Llingües austronesies|austronesia]] faláu nel sur de la [[Isla de Pentecostés]] en [[Vanuatu]]. Tuvi 2 500 falantes nel añu 2000. == Dialeutos == El idoma Sa tien dialeutos numberosos, ensin nomes o fronteres bien establicidos. Nuna xunta en 2008, los falantes reconocieron cuatro dialeuto principales, con variaciones sub-dialeutales y mezclandos de dialeutos en delles árees. Los dos dialeutos centrales son relativamente mutuamente similares y son xeneralmente entendíos por tolos falantes. La mayoría de la escritura y de la busca en Sa foi n'unu d'estos dialeutos: * Un dialeutu occidental ("Saa" con un llargu ''a'') ta faláu na mariña del oeste cerca de Panes, Wali, Panngi y Ranputor. * Un dialeutu oriental ("Sa" con un curtiu ''a'') ta faláu nel sureste cerca de Ranwas. Una variante d'esti dialeutu coles vocales más llargues en pallabres ta falada en Poinkros nel sur alloñáu, y ta utilizáu nes recién traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Hai tamién dos dialeutos periféricos, que son altamente distintivos y difíciles pa los falantes d'otros dialeutos pa entender: * Un dialeutu del norte ("dialeutu F"), carauterizáu pola presencia del soníu ''f'', ta faláu nel norte de la rexón, en St Henri (Fatsare) y por dalgunos en Corrió'gusuksu. Tien enllaces cercanos col vecín [[Ske language|idioma Ske]] y con Doltes, el dialeutu estinguíu del pueblu Hotwata. * Un dialeutu del sur ("''Hai''"), notable pa la xeneralizada sustitución de s con h, ta faláu en Badea Martelli (Harop) y Londar, y tien enllaces cercanos coles llingües de la isla [[Ambrym]]. == Fonoloxía == Les [[consonante]]s de Sa inclúin '''b''', '''d''', '''g''', '''h''', '''k''', '''l''', '''m''', '''n''', '''ng''', '''p''', '''r''', '''s''', '''t''' y '''w'''. Na mayoría de los dialeutos hai tamién '''j''' (dacuando escritu "ts"), que ye aparentemente un [[alófonu]] de t atopáu antes de les vocales '''i''' y '''o''' anque los falantes considerar por separáu. La mayoría de los falantes tamién uso les labiovelares '''bw''', '''mw''' y '''pw''', anque pa dellos falantes de los dialeutos periféricos estos son indistinguibles de les consonantes normales '''b''', '''m''' y '''p'''. Amás d'estes consonantes, el dialeutu del norte tien una '''f''' billabial. Nesti dialeutu, ''s'' puede ser pronunciáu como l'inglés ''sh''. Amás de los cinco [[vocales]]es estándares ('''a''', '''y''', '''i''',''' o''' y '''o'''), ta xeneralmente creyíu que l'idioma tien les mid-vocales altes '''ê''' (entemediu ente ''y'' y ''i'') y '''ô''' (entemediu ente ''o'' y ''o''). Non tolos autores reconocieron estes vocales adicionales, pero fueron aceptaos por profesores locales d'alfabetización vernácula y ta utilizáu nes traducciones del Evanxeliu pola Sociedá de la Biblia. Les vocales tán estremaes pa llargor, con vocales llargues ('''aa''', '''ee''', etc.). == Gramática == El básicu orde de pallabra en Sa ye [[suxetu verbu oxetu]]. === Pronomes === Los pronomes personales son estremaos pola [[Persona gramatical|persona]] y el [[Númberu gramatical|númberu]]. Nun son estremaos pol [[Xéneru gramatical|xéneru]]. Con una esceición, los pronomes de suxetu y d'oxetu son idénticos. Los pronomes singular y plural son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Asturianu |- | 1ª persona del singular || ''nê'' || yo / me |- | 2ª persona del singular || êk (''o'' pol suxetu) || tu / te |- | 3ª persona del singular || ''i'' || él / ella / -y / la / lo |- | 1ª persona del plural (inclusivu) || kê(t) || nós / nós / nos (tu y yo) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''xema'' || nós / nós / nos (yo y otros) |- | 2ª persona del plural || ''gimi'' || vós / vós / vos |- | 3ª persona del plural || ''êr'' || ellos / elles / les |} Amás, hai pronomes duales, que incorporen la partícula ''kô'', y pronomes paucales (rifiriendo a un númberu pequeñu de persones), que incorporen la partícula ''têl'' o ''pat''. === Sustantivos === Sustantivos en Sa nun ye precedíu por [[Artículu (gramática)|artículos]]. La [[Plural|pluralidá]] ta indicada pol pronome ''êr'' ("-yos") o un númberu dempués del sustantivu. Los sustantivos pueden ser o '''llibres''' o '''direutamente teníos'''. Los sustantivos direutamente teníos tán siguíos o por un sufixu o por un sustantivu qu'indica a quien un elementu pertenez. Por casu: : ''sê'''k''''' = El mio nome : ''sê'''m''''' = El to nome : ''sê'''n''''' = El so nome : ''sê '''temak''''' = El nome del mio padre Los sufixos posesivos son como sigue: {| {{tablaguapa}} ! Persona !! Sa !! Asturianu |- | 1ª persona del singular || ''-k'' || mio |- | 2ª persona del singular || ''-m'' || to |- | 3ª persona del singular (humanu) || ''-n'' || so |- | 3ª persona del singular (non humanu) || ''-tê'' || so |- | 1ª persona del plural (inclusive) || ''-kêt'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 1ª persona del plural (esclusivu) || ''-gma'' || el nuesu (mio y al otros) |- | 2ª persona del plural || ''-gmi'' || el vuesu |- | 3ª persona del plural || ''-r'' || so (plural) |} La posesión tamién puede ser indicada pol usu de la pallabra ''na-'' "de" (o ''a-'' nel casu d'elementos alimenticios), siguido o por un sufixu posesivu o pol nome del posesor: : ''nak ôl'' = el mio cocu (pertenencia) : ''nam ôl'' = el to cocu (pertenencia) : ''nan ôl'' = el so cocu (pertenencia) : ''ôl na selak'' = el cocu del mio hermanu (pertenencia) : ''ak ôl'' = el mio cocu (pa comer) : ''am ôl'' = el to cocu (pa comer) : ''an ôl'' = el so cocu (pa comer) Un verbu puede ser convertíu a un sustantivu pola adición del '''sufixu''' ''-an'': : ''wêl'' = baillar : ''wêlan'' = un baille Los modificadores xeneralmente vienen dempués d'un sustantivu: : ''ere'' = pueblu : ''ere lêp'' = grande pueblu === Verbos === Verbos en Sa son de normal (anque non siempres) precedíu por marcadores de verbu qu'indiquen el [[Tiempu gramatical|tiempu]], l'[[Aspeutu gramatical|aspeutu]] y l'[[Manera gramatical|humor]] de l'aición. Nes declaraciones positives el marcador ye ''m-'', ''ma-'', ''mwa-'', ''me-'' o una variante (dependiendo del dialeutu, del verbu y de la redolada). El pasáu y el presente nun son explícitamente distinguíos: : ''nê '''m'''los'' = bañu / bañé : ''nê'' '''''ma'''rngo'' = oyo / oyí Nes declaraciones [[Negación (gramática)|negatives]] esti marcador ta reemplazáu con ''taa-'' o una variante: : ''nê'' taalos = nun baño / nun bañé : ''nê'' taarngo = nun oyo / nun oyí Ye''t''vos marcadores pueden ser combinaos con un marcador futuru ''t'' o ''te'': : ''nê'' ''me'''t''''' ''los'' = voi bañar : ''nê'' ''me'''te'''rngo'' = voi oyer : ''nê taa'''t''''' ''los'' = nun voi bañar : ''nê taa'''te'''rngo'' = nun voi oyer Nel [[Manera imperativa|imperativu]], úsese'l marcador futuru ensin otru marcador: : ''O'' '''''t'''los''! = [Tu] baña! : ''O '''t'''erngo''! = [Tu] escucha! Les declaraciones hipotétiques inclúin una partícula ''po'': : ''nê'' ''met'''po''''' ''los'' = tendría que bañar Les aiciones completaes tán indicaes utilizando ''tê'': : ''nê mlos '''tê''''' = Yá bañé El suxetu puede ser omitíu, como nel segundu exemplu embaxo: : ''i meterngo'' = él va oyer : ''meterngo'' = va ser oyíu Los verbos transitivos ya intransitivos tán distinguíos, con ''nê'' a la fin del verbu: : ''êr rôs'' = mueven : ''êr'' ''rôs'''n''ê''' ''at'' = mueven la piedra == Exemplos de frases == {| {{tablaguapa}} ! Asturianu !! Dialeutos centrales<br /> (Panngi, Ranwas, Bunlap) !! Dialeutu del norte<br /> (Fatsare) !! Dialeutu del sur<br /> (Badea Martelli) |- | ¿Aú tas diendo? || ''O metea bê?'' || ''O mfa Ser?'' || ''O metea Ser?'' |- | Toi diendo a... || ''Nê metea...'' || ''Nê mfa...'' || ''Nê metea...'' |- | ¿D'ónde vienes? || ''O mamra bê?'' || ''O mamra Ser?'' || ''O mamra Ser?'' |- | Vengo de... || ''Nê mamra...'' || ''Nê mamra... || ''Nê mamra...'' |- | ¿Cual ye'l to nome? || ''Sêm Ser sê?'' || ''Sêm Ser sê?'' || ''Hêm Ser hê?'' |- | El mio nome ye... || ''Sêk Ser...'' || ''Sêk Ser...'' || ''Hêk Ser...'' |- | ¿Cuántu?/ ¿Cuántos? || ''Beês?'' || ''Befês?'' || ''Beêh?'' |- | Unu || (Ser)el so || shuf || ''hu'' |- | Dos || (Ser)ru || (Ser)ru || (Ser)ru |- | Trés || (Ser)têl || (Ser)jil || (Ser)têl |- | Cuatro || (Ser)êt || (Ser)fêt || (Ser)êt |- | Cinco || (Ser)lim || (Ser)lim || (Ser)lim |- | Ye xustu bien || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetô nga'' || ''Yo mbetu nga'' |} == Fonte == {{traducíu ref|en|Saa language|658920774}} {{Tradubot|Idioma Saa}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Vanuatu]] k0espv7mwhdbwmnpsnevqgvx8nsato2 Idioma polabo 0 166078 4499551 4446068 2026-06-09T19:13:51Z ~2026-33292-70 149185 /* Comparanza léxica */ 4499551 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Polabo |nativu = |familia madre = Lengua indoeuropees |oficial = |zona = [[Vístula]], badea de [[Gdansk]] y el sureste de [[Gdynia]] |países = {{GER}} |falantes = [[llingua muerta|estinguíu († s. XVIII)]] |familia = [[llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br> &nbsp;&nbsp;[[llingües eslaves|Eslavu]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües eslaves occidentales|Eslavu occidental]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües lequíticas|Lejítico]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Polabo''' |iso1 = |iso2 = |iso3 =pox |mapa = [[Ficheru:Polabian Slavs.png|280px]] |mapa_lleenda = }} [[Imaxe:Lenguas eslavas occidentales minoritarias.png|thumb|240px|Área del polabo antes d'escastase, y d'otros dos llingües eslaves occidentales minoritaries.]]L''''idioma polabo''' perteneció al grupu de les [[llingües eslaves]], enclavada na caña [[Llingües eslaves occidentales|eslavu-occidental]]. Falar na zona nororiental de l'actual [[Alemaña]] y la noroccidental de [[Polonia]], dende'l del [[ríu Elba]] hasta la desaguada del [[Vístula]]. El so postreru falante nativu morrió en 1756, nel nordeste de l'actual [[Baxa Saxonia]]. '''Polabo''' fai referencia a les [[Pueblu eslavu|tribus eslaves]] asitiaes xunto al [[ríu Elba]], y l'orixe de la pallabra ta nel nome de dichu río (''Labe'', en [[idioma checu]], ''Łaba'', en [[idioma polacu]]). == Lliteratura == *[[Reinhold Olesch]]: ''Thesaurus linguae Dravaenopolabicae''. (Diccionariu llatino-polabo). Böhlau, Köln und Wien 1983-1987. *August Schleicher: ''Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache'' (Deprendimientu de la llingua polaba). Kaiserliche Akademie der Wissenschaften (Academia Imperial de Ciencies), Sankt Petersburg 1871. *[[Johann Parum Schultze]]; Reinhold Olesch (Hrsg.): ''Fontes linguae Dravaenopolabicae minores et Chronica Venedica J. P. Schultzii''. (Fontes en llingües dravenopolabas menores y crónica vienda o [[soraba]]). Böhlau, Köln und Graz 1967 *[[Christian Hennig von Jessen]]: ''Vocabularium Venedicum (Vocabulariu viendo o sorabo)'' (1705). == Comparanza léxica == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" ![[Idioma castellanu|Español]] !Polabo ![[Idioma polacu|Polacu]] ![[Sorabo|So<br> sorabo]] ![[idioma sorbio|Altu<br> sorabo]] ![[Idioma checu|Checu]] ![[Idioma rusu|Rusu]] |- ! 'agua' | wôda | woda | woda | woda | voda | voda<br>(вода) |- ! 'humanu' | clawak, clôwak | człowiek | cłowjek | čłowjek | člověk | čelovek<br>(человек) |- ! 'mano' | ręka | ręka | ruka | ruka | ruka | ruka<br>(рука) |- ! 'hermanu' | brot | brat | bratš | bratr | bratr | brat<br>(брат) |- ! 'hermana' | sestra | siostra | sotša | sotra | sestra | sestra<br>(сестра) |- ! 'día' | dôn | dzień | źyń | dźyń | den | denʲ<br>(день) |- ! 'atapecer' | vicer | wieczór | wjacor | wječor | večer | véčer<br>(вечер) |- ! 'branu' | llato | llato | lěśy | lěćo | léto | leto<br>(лето) |- ! 'seronda' | prenja zaima, <br>jisin | jesień | nazymje | nazyma | podzim | osenʲ<br>(осень) |- ! 'iviernu' | zaima | zima | zymje | zyma | zima | zima<br>(зима) |- ! 'fueu' | widin | ogień | wogeń | woheń | oheň | ogonʲ<br>(огонь) |- ! 'nieve' | sneg | śnieg | sněg | sneh | sníh | sneg<br>(снег) |- ! 'pez' | ryba | ryba | ryba | ryba | ryba | ryba<br>(рыба) |- ! 'vientu' | wjôter | wiatr | wětš | wětřik, wětr | vítr | véter<br>(ветер) |} {{incubator|code=pox}} {{ORDENAR:Polabo}} {{Tradubot|Idioma polabo}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües eslaves|polabo, Idioma]] [[Categoría:Llingües lequítiques|polabo, Idioma]] [[Categoría:Llingües muertes d'Europa|polabo, Idioma]] [[Categoría:Llingües d'Alemaña|polabo, Idioma]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] gmwfb63kusq7d5ga1y06fm68zbl4b1p Alex Kidd in Miracle World 0 167254 4499583 4492671 2026-06-10T05:42:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499583 wikitext text/x-wiki {{videoxuegu}} [[Ficheru:Ms1v1.png|250px|thumb|Videoconsola Sega Master System I, pa la que se llanzó ''Alex Kidd in Miracle World'']] {{nihongo|'''''Alex Kidd in Miracle World'''''|アレックスキッドのミラクルワールド|Arekkusu Kiddo non Mirakuru Wāaxatáu|llit. «Alex Kidd nel mundu milagrosu»}} ye un [[videoxuegu]] de [[Xuegu de plataformes|plataformes]], desenvueltu por [[Sega]] pa la [[videoconsola|consola]] de [[8 bits]] [[Sega Master System]] protagonizáu por [[Alex Kidd]]. Foi llanzáu per primer vegada en [[Xapón]] el día 1 de [[payares]] de [[1986]], y distribuyíu darréu a [[Europa]] en 1987 y enantes [[Estaos Xuníos]] en [[1986]]. Ye'l primeru de seis xuegos protagonizaos por ''Alex Kidd'', y el más popular de toos ellos.<ref>[http://www.viciojuegos.com/critica.jsp?idCritica=2626&idJuego=4051 Reportaxe en Viciojuegos].</ref> Nél, el xugador controla a ''Alex Kidd'' y tien que superar 17 fases, salvando torgues y enemigos de la que recueye oxetos, col fin de lliberar el planeta ''Aries'' de les manes del gobernante tiranu ''Janken el grande''. == Contestu históricu == En 1984, Nintendo saca al mercáu xaponés la Famicom (conocida n'occidente como [[NES]]) y un añu dempués n'[[Estaos Xuníos]] consiguiendo un gran ésitu, gran parte d'ésti debíu al llanzamientu del videoxuegu [[Super Mario Bros.]], el primeru creáu de manera específica pa una consola de sobremesa.<ref>De Super Mario a Lara Croft: la historia oculta de los videoxuegos. David Martínez. ISBN 84-96121-51-8. Páx.115.</ref> Anque Sega nun había consiguíu nin un 5% del mercáu xaponés, decidir a comercializar la Mark III (conocida n'occidente como [[Master System]]) fuera del país nipón. Más avanzada téunicamente que la NES, nun algamar n'EE.XX. el mesmu nivel de popularidá vendiendo namái 125.000 consoles nos primeros cuatro meses comparáu colos dos millones de la consola de Nintendo,<ref>[http://www.press-start.net/article-228-Una Güeyada-Atras-II-Master-System.html Artículu sobre la historia de Sega] {{Wayback|url=http://www.press-start.net/article-228-Una Güeyada-Atras-II-Master-System.html |fecha=20070927020610 }}.</ref> anque n'otros mercaos como l'européu, Master System vendióse bien.<ref>[http://www.puntodepartida.com/retroinformatica/maquinadeltiempo/index.php?cual=mastersystem Páxina] con información de consoles antigües.</ref> Dientro d'esta situación atopó esti videoxuegu, ''Alex Kidd in Miracle World''. Esti videoxuegu ye en realidá una de les respuestes de Sega (xunto a [[Wonder Boy]]) frente al ésitu de [[Super Mario Bros]], sicasí, hasta que [[Naoto Ohshima]], xunto con [[Yuji Naka]], diseñó a [[Sonic the Hedgehog (personaxe)|Sonic the Hedgehog]], Sega nunca pudo competir n'igualdá de condiciones cola creación de [[Shigeru Miyamoto]], tantu ye asina que ''Alex Kidd'' foi apostráu como mascota de la compañía en favor de Sonic. == Argumentu == === Manual === Nel so planeta natal ''Aries'' (アリエス星 ''Ariesu-sei'' na versión xaponesa), ''Alex Kidd'' taba estudiando nel ''Monte Eternu'' la disciplina ''Shellcore'' (ブロッ拳 Burokken), que fíxo-y fuerte, pudiendo romper roques a cachos. Pero, ente qu'abandonaba el monte, un home morrebundu comentó-y que la ciudá de ''Radaxian'' (ラダクシャン Radakushan) taba en peligru, dándo-y un mapa y el ''medallón de la piedra del Sol''.<ref name=Nombreobjeto>El nome d'esti oxetu apaez en [https://web.archive.org/web/20070927041546/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/17.jpg el manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 17, seición ''"Les ayalgues"'', subseición ''"Les ayalgues son:"''.</ref> Ye por ello que ''Alex Kidd'' decide viaxar al traviés de ''Miracle World''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927041428/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/03.jpg Manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 3, seición ''"¿Qué asocede?"''.</ref> === Mientres el xuegu === Dempués de ganar a ''Gooseka'' (グースカ Gūsuka), ''Alex Kidd'' atopar na ''Islla de St. Nurari'' a ''Santu Nurari'' (ぬらり仙人 Nurai Sennin),<ref name=Personaxes>El nome d'esti personaxe apaez nel [https://web.archive.org/web/20070927041451/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/11.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 11, seición ''"¿Quién ye quién?"''.</ref> y coménta-y a él que ''Alex'' ye'l príncipe de ''Radaxian'', pero que cuando yera más nuevu, foi raptáu por un señor malváu, y qu'agora, la so ciudá natal ta siendo gobernada de manera [[Tiranía|tiránica]] por ''Janken el grande'' (じゃんけん大王 Janken Dai-Ō), y píde-y a ''Alex'' que tien de salvar a la población d'ello. ''Alex'' entós diríxese al pueblu de Namui, onde un señor coménta-y que l'hermanu ximielgu de ''Alex'', ''Egle'' (イグル Iguru),<ref name="Personaxes" /> ta presu nel castiellu de Radaxian. Ye por ello que ''Alex'' dirixir escontra'l castiellu de Radaxian, ganando nel so pasu a ''Chokkina'' (チョッキンナ Chokkin'na) y a ''Parplin'' (パープリン Pāpurin). Nel castiellu, rescata al so hermanu, y coménta-y que tien d'atopar la carta personal del ''Reinu de Nibana'' (ニバーナ王国 Nibāna Ōkoku)<ref name="Nombreobjeto" /> que s'atopa nuna habitación del castiellu, y el ''medallón de la lluz de la lluna'',<ref name="Nombreobjeto" /> la cual atópase nel Reinu de Nibana. ''Alex'' recueye la carta del castiellu, y pa salir d'ésti, derrota de manera definitiva a ''Gooseka''. ''Alex'' dirixir a la ciudá, onde derrota a ''Chokkina'' de manera definitiva. Tres ello, treslladar al reinu de Nibana, onde fala con ''La so alteza real Stone'',<ref name="Personaxes" /> comunicando a Alex que'l medallón de la lluz de la lluna<ref name="Nombreobjeto" /> foi-y robáu, rogándo-y que se tresporte al llagu de les Roques, onde se topa la corona d'oru,<ref name="Nombreobjeto" /> dándo-y la piedra Hirotta.<ref name="Nombreobjeto" /> ''Alex'' dirixir al castiellu de ''Janken'', ganando primeramente de manera definitiva a ''Parplin''. Nel castiellu, atopar a ''Janken'', al que gana, consiguiendo asina'l medallón de la lluz de la lluna.<ref name="Nombreobjeto" /> Tres ello, ''Alex'' alcuentra a la princesa ''Lora'' (ルーニー姫 Rūnī-hime),<ref name="Personaxes" /> que-y comenta que la madre de ''Alex'', ''Patricia'' (パトリシア Patorishia),<ref name="Personaxes" /> ta en bones manes. Tres ello, ''Alex'' parte camín d'a'l llagu de les roques, onde dempués de descifrar la ''piedra Hirotta''<ref name="Nombreobjeto" /> recueye la corona d'oru,<ref name="Nombreobjeto" /> acabando asina'l xuegu. === En rematando === En coyendo la corona d'oru, la pantalla del xuegu vuélvese negra, y esplícase que ''Alex'' devuelve la paz a Radaxian, y la xente que foi tresformada en piedra por culpa de ''Janken'' vuelve a la normalidá. Yá na ciudá, ''Egle'' corónase rei de Radaxian, y ''Alex Kidd'', colos sos artes marciales, ocupa la posición de defensor de la ciudá, anque'l so próximu oxetivu va ser atopar dalguna pista p'alcontrar al so padre, el ''rei Truenu'' (サンダー王 Sandā-Ō).<ref name="Personaxes" /> == Sistema de xuegu == Esti videoxuegu ye del xéneru de les plataformes, anque entemeciendo pequeñes dosis d'[[xuegu d'estratexa|estratexa]] y [[Xuegu de rol|rol]], que se basa en superar determinaos niveles y torgues n'escenarios 2D de desemeyada ambientación. ''Alex Kidd'' ye l'únicu personaxe controlable d'esti videoxuegu, que tien como principal habilidá la so capacidá de romper ciertos tipos de roques y una gran facultá pa saltar, depués, el xuegu esixe más l'habilidá del xugador pa dir superando les fases. El videoxuegu componer de 17 fases, dalguna d'elles con una marcada ambientación que les diferencia del restu. A la fin de delles fases, ''Alex Kidd'' haber d'enfrentar a un jefazo, al cual tien que ganar nel xuegu del [[Piedra-Papel-Tisoria|piedra-papel-tijera]] (''Janken'' en [[Idioma xaponés|xaponés]]) al meyor de 3 partíes. P'acabar una fase, ''Alex Kidd'' hai de garrar un oxetu alimenticiu qu'hai a la fin de caúna. == Enemigos == Dependiendo del contestu onde s'asitien los enemigos, pueden estremase en dos: === Enemigos comunes === Son los enemigos colos que ''Alex Kidd'' atopar nel intre de la fase. Dependiendo si pueden destruyise o non, estremar en dos grupos: ==== Destructibles ==== Son los cualos pueden ganase atacándo-yos. Al ganar a un enemigu, el xugador llogra una serie de puntos que se suman al marcador "''Score''". De siguío, espónse la llista de los enemigos presentes en ''Alex Kidd''.<ref name=Nomes>Los nomes de los enemigos tomar del [https://web.archive.org/web/20070927041415/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/37.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 37, seición "Conoza'l marcador", subseición ''"DESTRUCCIÓN DE..."''.</ref> <center> {| {{tablaguapa}} ! Enemigu !Descripción ! Llocalización ! Puntuación |----- | '''Páxaru monstruosu''' | Ye un páxaru de color verdosu, que se dirixe horizontalmente d'un llau a otru del escenariu. | El monte Eternu, Islla de St. Nurari, Etapa 5, Etapa 9, Etapa 13. | 200 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Xaronca monstruosa''' | Una xaronca de color verde, empobinada siempres a la izquierda. Ye un enemigu estáticu, que salta mientres ciertos periodos de tiempu. | Etapa 2, El castiellu de Radaxian, El llagu de les roques, Etapa 16. | 200 |----- | '''Escorpión''' | Ye un escorpión de color coloráu de pequeñu tamañu que se mueve d'un llau a otru del escenariu. | Etapa 2, Islla de St. Nurari, El pueblu de Namui, Monte Kave, La tierra baxa de Bingoo, El castiellu de Radaxian, La ciudá de Radaxian, El llagu de les roques, Etapa 16. | 200 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Pexe volador''' | Pez de color verde, qu'apaez de l'agua pa saltar de xemes en cuando. | Etapa 5, Etapa 9. | 200 |----- | '''Pequeñu pexe venenosu''' | Pez de color verdosu d'escases proporciones que se mueve de manera horizontal. | El monte Eternu, El llagu fondu, Etapa 5, Etapa 9. | 200 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Roca rodante''' | Ye una roca de color marrón con güeyos y brazos n'alto que s'esmuz polos escenarios hasta qu'atopa una torga, momentu nel que camuda'l sentíu de direición. | Monte Kave, Etapa 16. | 200 |----- | '''Esperteyu''' | Pequeñu esperteyu de color verde que vuela faciendo zig-zag pol escenariu. | Monte Kave, El Blakwoods, El castiellu de Radaxian. | 400 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Monu''' | Ye un monu que siempres s'asitia nes copes de los árboles que llanza fueyes escontra'l llugar onde ta'l xugador. | El Blakwoods. | 400 |----- | '''Saltador''' | Ye una especie de banzón coloráu con bigote, que da pequeños saltos escontra un llau del escenariu ensin parar. | El pueblu de Namui. | 400 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Pexe asesín''' | Ye un pexe de grandes proporciones de color verde, que va moviendo de manera sópita en zig-zag nuna parte del escenariu. | El monte Eternu, El llagu fondu, Etapa 5. | 400 |----- | '''Caballu de mar''' | De tamañu pequeñu y de color moráu, ye un enemigu qu'avanza y recula nun estrechu espaciu. | El llagu fondu. | 400 |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Tritón''' | Ye una tortúa grande de ropa colorao, mover de manera vertical pol escenariu y, dacuando, llanza burbuyes pol escenariu, que si contauten col xugador, fáen-y a ésti perder una vida. | El monte Eternu, Etapa 9, El llagu de les roques. | 600 |----- | '''Pulpu''' | Ye un pulpu de color coloráu que ta quietu apexáu nuna especie de xarrón de tonalidá morada, que tien un brazu conformáu de 8 boles que va moviendo verticalmente. Cuando ''Alex Kidd'' vence al pulpu, ésti sume pero non el xarrón. | El llagu fondu. | 4200 |} </center> ==== Indestruyibles ==== Son aquellos rivales que nun se pueden destruyir. Si ''Alex Kidd'' ye tocáu por dalgún d'estos enemigos, pierde una vida de manera automática. Son los siguientes: * '''Pantasma''' (死霊 ''Shiryō''):<ref>El nome ''Pantasma'' tomar del [https://web.archive.org/web/20070927041529/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/21.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 21, seición ''"Les caxes"''.</ref> Ye de color gris y pequeñu, y cuando apaez, escuerre a ''Alex Kidd'' hasta que-y consigue tocar, perdiendo ésti una vida. La pantasma apaez en delles caxes col símbolu d'interrogación ''"?"'', o al tocar una caxa rosa que tien como inscripción la cara d'una calavera. La pantasma puede destruyise cuando ruempes dos caja de dineru y al cutir en tercer llugar la caxa onde esta la pantasma sume. * '''Llama''' (炎 ''Honō''):<ref>El nome ''Llama'' tomar del Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/cover_03.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''] |2=http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/cover_03.jpg |bot=InternetArchiveBot }}, páxina 39, seición ''"Conseyos útiles"''.</ref> Un enemigu que tien forma de llapada con güeyos, según el movimientu, hai 3 tipos de llapaes, les que se mueven en círculos, les que lo faen dende un puntu a otru y les que nun tienen movimientu. === Enemigos finales === Son los enemigos qu'apaecen a la fin de ciertes fases del xuegu. Hai tres tipos d'enemigos finales: * '''Tipu 1''': Colos que, pa gana-yos, ''Alex Kidd'' tien que cuti-yos un númberu determináu de vegaes. * '''Tipu 2''': Colos que, pa gana-yos, hai que vence-yos a un duelu al meyor de trés na piedra-papel-tijera. * '''Tipu 3''': Con estos enemigos, amás de tener que vence-yos al meyor de trés nun duelu de piedra-papel-tisories, dempués, hai que ganalos dándo-yos un númberu de vegaes determinaos. De siguío, los enemigos finales presentes nel videoxuegu son, por orde d'apaición:<ref name="Nomes" /><ref>Los nomes de los enemigos finales tomar del [https://web.archive.org/web/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/39.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 39, seición ''"Conoza'l marcador"'', subseición ''"DESTRUCCIÓN DE..."''.</ref> * '''Gooseka la resbaliza''': Ye una oponente con cabeza en forma de puñu, faciendo referencia al xuegu de Piedra-Papel-Tisories. La primer vegada cola que s'enfrenta'l xugador ye na etapa 2, y ye un enemigu final tipu 2. La segunda vegada que s'atopen ''Alex'' y ella ye nel Castiellu de Radaxian, nel que pasa a ser un jefazo de tipu 3. * '''Güe''' (オックス ''Okkusu''): Ye un contrincante del tipu 1 que s'apaez frente al xugador nel pueblu de Namui. * '''Chokkinna l'astuta''': Ye una oponente con cabeza en forma de tisoria, faciendo referencia al xuegu de Piedra-Papel-Tisories. La primer vegada cola que s'enfrenta'l xugador ye nel monte Kave, y ye un enemigu final tipu 2. La segunda vegada que s'atopen ''Alex'' y ella ye na ciudá de Radaxian, nel que pasa a ser un oponente de fin de fase del tipu 3. * '''Osu selvaxe''': Ye un oponente cola apariencia d'un osu, de piel morada, y porta na mano una espada. ''Alex Kidd'' atopar nel Blakwoods, siendo un enemigu de tipu 1. * '''Parplin el persiguidor''': Ye un oponente con cabeza en forma de mano abierta, faciendo referencia al xuegu de Piedra-Papel-Tisories. La primer vegada col que s'enfrenta al xugador ye na tierra baxa de Bingoo, y ye un enemigu final tipu 2. La segunda vegada que s'atopen ''Alex'' y ''Parplin'' ye nel llagu de les roques, nel que pasa a ser un oponente de tipu 3. * '''Janken el grande''': Ye un oponente que ye un robot, y ''Alex Kidd'' atopar n'Etapa 16, onde ye un enemigu tipu 3. == Bloques == Mientres l'intre de l'aventura, ''Alex Kidd'' atopar con una serie de bloques de diverses formes y colores, afaciéndose a l'ambientación de la etapa na que'l xugador asítiese. ''Alex'', cola so disciplina ''Shellcore'' puede destruyir dalgunos, mas otros non. Los que son destructibles, van sumir del escenariu y el xugador va poder pasar pellí. Si ''Alex'' usando un vehículu topetara contra un bloque indestruyible, perdería la opción de siguir usando ésti. === Caxes === Carauterizar por ser bloques de color mariellu o rosa, que lleven una inscripción. Por que surta l'efeutu, les caxes marielles siempres hai que rompeles, ente que nes roses hai que cutiles namái (nun se destrúin). <center> {| {{tablaguapa}} ! Color de caxa !Símbolu !Efeutu |---- |rowspan=3|'''Mariella''' | '''Calavera''' | Inmoviliza a ''Alex'' mientres un periodu de tiempu, puede aniciar cambeos nel escenariu. |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Estrella''' | Apaez una bolsa de monedes d'oru grande o pequeña. |----- | '''Interrogación''' | Fai apaecer una pantasma o un oxetu (''Alex Kidd'' o'l ''Brazalete poderosu''). |-bgcolor="#EFEFEF" |rowspan=6|'''Rosa''' | '''Calavera''' | Fai apaecer una pantasma. |----- | '''Estrella''' | Anicia cambeos nel escenariu. |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Lluna''' | Apaez na última fase, ye necesaria pa consiguir la ''corona d'oru''. |----- | '''Ondes''' | Anicia cambeos nel escenariu. Apaez na última fase, ye necesaria pa consiguir la ''corona d'oru''. |-bgcolor="#EFEFEF" | '''Pexe''' | Anicia cambeos nel escenariu. Apaez na última fase, ye necesaria pa consiguir la ''corona d'oru''. |----- | '''Sol''' | Apaez na última fase, ye necesaria pa consiguir la ''corona d'oru''. |----- |} </center> == Oxetos == Atendiendo a la so importancia, pueden clasificase en dos tipos: === Oxetos normales === Son aquellos que'l xugador va alquiriendo a lo llargo de l'aventura, sirviéndo-y d'ayuda nésta. Dichos oxetos son:<ref name="Objsyprecio" /> * '''Bolses de monedes d'oru''' (バウム ''Baumu''): Ye una bolsa de color blancu. Hai 2 tipos de bolses d'oru, una de mayor tamañu, que puede atopase en caxes marielles cola inscripción d'estrella (valiendo asina 20 $), o sueltes pol escenariu, valiendo entós pola metá. L'otru tipu de bolses ye la de tamañu amenorgáu, namái s'atopen en caxes marielles con inscripción d'estrella, y contién 10$. Col oru pueden adquirise oxetos na tienda. * '''Brazalete poderosu''' (パワーブレスレッド ''Pawā Buresureddo''): Ye una especie de brazalete de color azul y colloráu, y ye un brazalete que dexa realizar el ''Ataque en Folaes de Destrucción'' (破断衝撃波). Puede adquirise en tiendes o en caxes marielles col signu d'interrogación. * '''Alex Kidd''' (アレックスキッド ''Arekkusu Kiddo''): Ye una representación del protagonista, al consiguilo, consíguese una vida extra. Puede mercase en tiendes o adquirir en caxes marielles col signu d'interrogación, tamién atopándose sueltu en delles zones. * '''Polvu teleport''' (テレポートパウダー ''Terepōto Paudā''): Ye una cápsula gris col símbolu "?". Consiste nun polvu máxico que fai invisible al protagonista mientres un tiempu. Namái puede adquirise en tiendes, anque en delles zones atópase sueltu. * '''Cayáu volador''' (サイコウォンド ''Saiko Wondo''): Ye un cayáu de madera que termina n'espiral penriba. Dexa volar mientres un periodu de tiempu. Namái puede llograse nes tiendes. * '''Cápsula máxica A''' (魔法のカプセルＡ ''Mahō non Kapuseru A''): Una cápsula celeste cola lletra "A", al usala apaecen ocho réplica de ''Alex Kidd'' en miniatura cola cuenta d'atacar a los enemigos. Namái ye posible adquirilo nes tiendes. * '''Cápsula máxica B''' (魔法のカプセルＢ ''Mahō non Kapuseru B''): Una cápsula naranxa cola lletra "B", al usala xenera alredor del xugador una barrera de proteición contra enemigos. Namái s'adquier en tienda. * '''La pelota telepática''' (テレパシーボール ''Terepashī Bōru''):<ref>El nome de ''La pelota telepática'' llograr del [https://web.archive.org/web/20070927041529/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/21.jpg manual européu del xuegu], páxina 21, seición "La pelota telepática".</ref> Esta pelota dexa al xugador saber en que ta pensando'l rival. Úsase automáticamente nes lluches de piedra-papel-tisoria, dexando ver al xugador cómo'l rival va pensando qué signu escoyer pa dichu xuegu. Esti oxetu namái puede consiguise mientres el xuegu, nun siendo ufiertáu poles tiendes qu'hai mientres el xuegu. === Ayalgues === Son una serie d'oxetos fundamentales, llamaos '''Ayalgues''',<ref>Denominaos asina pol [https://web.archive.org/web/20070927041553/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/15.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 15, seición ''"Les ayalgues"''.</ref> ensin los cualos, el videoxuegu nun podría ser termináu en teoría. Dichos oxetos son:<ref name="Nombreobjeto" /> * '''Mapa''' (地図 ''Chizu''): Dexa ver al xugador la posición na que ta asitiáu con respectu al planeta ''Aries''. Esti oxetu tener el xugador dende'l principiu del xuegu. * '''Medallón de la piedra del Sol''' (太陽石のメダル): Una medaya col símbolu del sol. ''Alex'' tien l'oxetu dende'l principiu del xuegu. * '''Medallón de la lluz de la Lluna''' (月光石のメダル): Una medaya col símbolu de la lluna. * '''Corona d'Oru''' (王冠 ''Ōkan''): Pa poder atopar esti oxetu ye necesariu tener el Medallón de la lluz de la Lluna y el Medallón de la Piedra del Sol. Ye una corona dorada que tien poderes máxicos. Nel momentu que la corona ye tocada acábase'l xuegu. * '''Piedra de Hirotta''' (ヒロッタストーン ''Hirotta Sutōn''): Dexa al xugador ver la manera de llograr la corona d'oru, llograr al apurri-y a ''La so alteza real Stone'' la carta. * '''Carta personal del reinu de Nibana''' (ニバーナ王国への親書 ''Nibāna ōkoku y non shinsho''): Atopar nel castiellu de Radaxian dempués de salvar a ''Egle''. Ye necesariu apurrir la carta al rei de Nibana pa consiguir la Piedra de Hirotta. == Vehículos == Mientres el xuegu ye posible utilizar una serie de vehículos que faciliten el tresporte al protagonista, estos vehículos dexen tantu tornar enemigos como defendese d'ellos. Si'l xugador topeta'l so vehículu contra un bloque de piedra, va perder el vehículu de manera instantánea. El vehículu namái puede usase nunes zones predeterminadas, nun pudiendo usase n'otres. Los vehículos son:<ref name=Nombrevehiculos>El nome de los vehículos ''Peticopter'' y ''Motocicleta Sukopako'' tomar del [https://web.archive.org/web/20070927041608/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/27.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 27, seición ''"La tienda"''.</ref><ref>El nome ''Suisui'' tomar del [https://web.archive.org/web/20070927041442/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/29.jpg manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxina 29, seición ''"El Barcu Suisui"''.</ref> * '''Motocicleta Sukopako''' (スコパコサイクル ''Sukopako Saikuru''): Dexa movese d'una forma rápida, puede romper roques (salvo les irrompibles), saltar y pillar enemigos. Consiguir al mercala nuna tienda. Les zones nes que puede usase la motocicleta son la etapa 2 y el Blakwoods. va perdese la motocicleta en casu d'estrellar esta contra una roca irrompible. * '''Peticopter''' (プチコプター ''Puchikoputā''): Ye una especie d'helicópteru que dexa disparar misiles. El xugador recibir na ''Islla de St.Nurari'', tamién se consigue al mercalo nuna tienda na fase ''El pueblu de Namui'' y na tierra baxa de Bingoo, y recibir automáticamente na etapa 13. * '''Barcu Suisui''' (スイスイボート ''Suisui Bōto''): Ye una llancha cola que puede cruciase pel agua, atopar na etapa 9. == Tiendes == Mientres el desarrollu del xuegu esisten numberoses tiendes, nes cualos pueden mercase oxetos o vehículos. Cada tienda ufierta distintos oxetos que nun tienen el porqué ser ufiertaos nes otres. Pa mercar, tien de trocase una parte del dineru consiguío nes bolses de monedes d'oru pol oxetu o vehículu deseyáu. Los artículos disponibles son:<ref name="Nombrevehiculos" /><ref name=Objsyprecio>El nome y/o'l preciu de los oxetos fueron tomaos del [https://web.archive.org/web/20070927041638/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/23 manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], páxines 23, 25 y 27, seición ''"La tienda"''.</ref> <center> {| {{tablaguapa}} ! Oxetu ! Preciu ($) ! Zona |----- | Brazalete poderosu | 100 | Etapa 2, El llagu de les Roques. |-bgcolor="#EFEFEF" | Polvu Teleport | 100 | Etapa 2, La tierra baxa de Bingoo. |----- | Cayáu Volador | 120 | El Blakwoods, El llagu de les roques. |-bgcolor="#EFEFEF" | Alex Kidd | 500 | El pueblu de Namui, Ciudá de Radaxian. |----- | Cápsula Máxica A | 100 | El pueblu de Namui, El Blakwoods, Ciudá de Radaxian. |-bgcolor="#EFEFEF" | Cápsula Máxica B | 120 | La tierra baxa de Bingoo, Ciudá de Radaxian. |----- | Motocicleta Sukopako | 200 | Etapa 2, El Blakwoods, El llagu de les roques. |-bgcolor="#EFEFEF" | Peticopter | 200 | El pueblu de Namui, La tierra baxa de Bingoo. |} </center> == Fases == '''Alex Kidd in Miracle World''' componer de 17 fases distintes, caúna cola so propia ambientación. Les fases son les siguientes:<ref name=Fases>Los nomes de 11 de les fases fueron tomaes del [https://web.archive.org/web/20070927041507/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/05.jpg manual européu d'Alex Kidd in Miracle World], páxina 5, seición ''"Los once llugares nel mundu milagrosu"''.</ref><ref>Non toles fases fuéron-y impuestes un nome nel manual del xuegu. Ye por ello qu'eses etapes van llevar la numberación de fase que-y correspuenda en cuenta de un nome propiu.</ref> === El monte eternu === Ye una zona de suelu de color marrón con yerba verde nos estratos cimeros del suelu, y con cielu de color azul escuru con delles nubes blanques. La zona puede estremase en dos partes bien estremaes: la primera ye una baxada, onde les piedres de la fase son de color marrón claro, toes francibles, ente que la segunda ye una zona d'agua claro, onde les piedres son de color verdosu, onde ''Alex'' tien de nadar hasta'l final d'ésta.<ref>Imaxe d'Enllaz rotu|1=[http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part1.png la primer parte de ''"El monte eternu"''] |2=http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part1.png |bot=InternetArchiveBot }}, {{Enllaz rotu|1=[http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part2.png la parte acuática] |2=http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part2.png |bot=InternetArchiveBot }} y [http://shellcore.smspower.org/pictures/Mt._Eternal_Map.png en xunto].</ref> === Etapa 2 === Ye una zona de piedres abuxaes, con alternanza de delles zones de fango verdosu, que si'l xugador fundir nelles, fai-y perder una vida. El cielu ye de color azul escuru con delles nubes blanques, y no fondero puédese tamién ver dellos montes de color marrón y verde. Les piedres son iguales que nel monte Eternu, anque a la fin de la fase, hai una especie de boles coloraes que son indestruyibles. De primeres de la fase, allúgase una tienda, ente qu'a la fin de la fase, ''Alex Kidd'' enfréntase ante ''Gooseka la resbaliza''.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part3.png Imaxe de la etapa 2] |2=http://alexkidd.immortel.org/images/level1/AK_Lev1_Part3.png |bot=InternetArchiveBot }}.</ref> === El llagu fondu === Ye una zona d'agua, y el suelu ye de color marrón con yerbes verdes na parte cimera d'ésti, siendo les roques francibles de color verde claru. Equí, esiste una ruta alternativa, que difier n'ambientación de la ruta normal. La ruta alternativa tien dos partes bien estremaes: la primera ye d'agua, el suelu ye'l mesmu, pero ésti escarez de yerbes verdes y roques francibles. La segunda parte ye una zona yá normal, con un suelu que ye de yerba na so totalidá, con un fondu de pinos y de cielu azul escuru con nubes, nos que les roques son una especie de boles azules y coloraes, de les cualos les primeres son francibles.<ref>[https://archive.today/20130110155708/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/03_Lake_Fathom.png Imaxe de la tercer fase ''"El llagu fondu"''], [https://web.archive.org/web/20050128190054/http://alexkidd.immortel.org/images/level2/AK_Lev2_Part2.png la so primer parte secreta] y [https://web.archive.org/web/20050128201950/http://alexkidd.immortel.org/images/level2/AK_Lev2_Part3.png posterior].</ref> === La islla de St. Nurari === El suelu ye de yerba na so totalidá, anque esisten partes del suelu que son mares de llava, del cual salen una especie de caña en forma de tisoria. Ye cielu ye de color azul escuru con nubes, y no fondero hai dellos pinos. Les piedres de la zona son una especie de boles azules (que son destructibles) y coloraes (que nun son destructibles). A la fin de la zona, hai una especie de castiellu nel cual mora ''Santu Nurari''.<ref>[https://archive.today/20130110135805/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/04_Island_of_St._Nurari.png Imaxe de ''la islla de St.Nurari'' (4ª fase)].</ref> === Etapa 5 === Esta zona estremar en dos, atendiendo a la vía pola que ''Alex'' puede pasase la fase y a l'ambientación de caúna:<ref>Imáxenes de la fase quinta: [https://archive.today/20130110150139/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/05_Peticopter_Part.png la so primer vía] [https://web.archive.org/web/20050129070541/http://alexkidd.immortel.org/images/level3/AK_Lev3_Part3.png y segunda, l'acuática].</ref> * Una vía onde ''Alex Kidd'' tien que pasase la fase col peticopter. Dicha fase ta ambientada nel cielu, y les boles qu'hai son coloraes, siendo éstes irrompibles. Si Alex Kidd topetar contra dalguna roca o enemigu, pierde la opción de pasase la zona per esta vía, cayendo a la zona acuática ensin perder una vida. * Otra vía ye una zona acuática, de la mesma ambientación que la Etapa 2 y el llagu fondu. === El pueblu de Namui === El suelu ye de yerba na so totalidá, y no fondero acolúmbrense un conxuntu de pinos y cases de diversos tamaños y formes. De primeres de la fase, allúgase una tienda, onde'l xugador puede adquirir el pelicopter, pudiendo pasase la fase andando o nesi vehículu. A lo llargo de la fase, hai delles zones de fango verdosu. A la fin de la fase, ''Alex'' enfrentar al Güe, y dempués de gana-y, atopar con un señor.<ref>[https://archive.today/20130110141203/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/06_Village_of_Namui.png Imaxe de la sesta fase, ''"El pueblu de Namui"''].</ref> === Monte Kave === La zona ta ambientada dientro d'una especie de cueva, de fondu marrón y con unes parés de piedres marrones. El suelu ye de color marrón de tonalidá clara, habiendo delles zones de llava, perdiendo ''Alex'' una vida si somorguiar nestes. Les piedres de la fase son deformadas, redondes, y de color azul claru. A la fin de la fase, ''Alex Kidd'' enfrentar a ''Chokkina l'Astuta''.<ref>[https://web.archive.org/web/20050129120423/http://alexkidd.immortel.org/images/level5/AK_Lev5_Part1.png Imaxe de la séptima fase, ''Monte Kave''].</ref> === El Blakwoods === El suelu ye de yerba verde, anque hai delles zones con pinchos suxetaos en tueros de madera que si lo toca'l xugador, fai que pierda una vida. El fondu ye de color verde con dellos tueros d'árboles, habiendo na parte cimera de la pantalla del escenariu numberoses fueyes de diverses tonalidaes verdoses. Les piedres de la fase son de color verde les francibles y azules les irrompibles. A la fin de la fase, ''Alex Kidd'' enfrentar al ''Osu selvaxe''.<ref>[https://archive.today/20130110151856/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/08_Blakwoods.png Imaxe de ''El Blakwoods''(8ª fase)].</ref> === Etapa 9 === Esta zona estremar en dos, atendiendo a la vía pola que ''Alex'' puede pasase la fase y a la so ambientación:<ref>Imáxenes de la novena etapa, [https://archive.today/20130110142954/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/09_Boat_Part.png primer parte], [https://web.archive.org/web/20050129185944/http://alexkidd.immortel.org/images/level6/AK_Lev6_Part3.png y la so parte acuática y segunda vía].</ref> * Una vía onde ''Alex Kidd'' tien que pasase la fase col bote. Dicha fase ta ambientada nel mar, y les boles qu'hai son coloraes, siendo éstes irrompibles. Si Alex Kidd topetar contra dalguna roca o enemigu, pierde la opción de pasase la zona per esta vía, cayendo a la zona acuática ensin perder una vida. * Otra vía ye una zona acuática, de la mesma ambientación que la Etapa 2, el llagu fondu y la vía acuática de la etapa 5. === La tierra baxa de Bingoo === Ye una zona de piedres abuxaes, con alternanza de delles zones de fango verdosu, que si'l xugador fundir nelles, fai-y perder una vida. El cielu ye de color azul escuru, con nubes de color blanques, anque se formen de xemes en cuando unes nubes negres que se van moviendo pol escenariu, emitiendo a intervalos regulares de tiempu un rayu que si toca a ''Alex Kidd'', fai-y perder una vida. De primeres de la fase, allúgase una tienda onde'l xugador puede mercar el pelicopter, pudiendo pasase con esti vehículu la fase. A la fin de la fase, enfrentar contra ''Parplin el persiguidor''.<ref>[https://web.archive.org/web/20050129212716/http://alexkidd.immortel.org/images/level7/AK_Lev7_Part1.png Imaxe de ''"La tierra baxa de Bingoo"'' (décima fase)].</ref> === El castiellu de Radaxian === Ye una zona que se ambienta dientro d'un castiellu, que compónse de 16 habitaciones. El suelu ye de lladriyos de color azul, siendo'l fondu de color azul escuru. Los bloques de la zona son cuadraos, con un diseñu específico y esclusivo d'ésta, nel qu'abonda les tonalidaes abuxaes. Nesta zona, ye opcional rescatar al hermanu ximielgu del protagonista, ''Egle'', siendo ésta la única manera de consiguir la carta personal del reinu de Nibana. A la fin de la fase, enfrentar por última vegada a ''Gooseka la resbaliza''.<ref>[http://shellcore.smspower.org/pictures/Radactian_Castle_Map.png Imaxe de la oncena fase, ''"El castiellu de Radaxian"''].</ref> === La ciudá de Radaxian === La zona tien la mesma ambientación que la que presenta la fase "''El pueblu de Namui''", anque nesta ocasión, la zona ye de muncho menor llargor que la mentada. A la fin de la fase, ''Alex Kidd'' enfrentar por última vegada ante ''Chokkina l'astuta''.<ref>[https://archive.today/20130110143542/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/12_City_of_Radaxian.png Imaxe de la docena fase, ''"La ciudá de Radaxian"''].</ref> === Etapa 13 === La zona tien la mesma ambientación que la etapa 2, sicasí, nesta zona abonden les zones de fango verdosu, y el pocu suelu qu'hai ye de piedres abuxaes. Nesta fase, ''Alex Kidd'' cuenta dende'l principiu col ''Peticopter'', siendo con esti vehículu la única manera de pasase la fase, teniendo que tornar el xugador les piedres coloraes redondes irrompibles qu'hai pel cielu azul con nubes del escenariu. Esta zona tien la peculiaridá que ye la única fase nel que'l xugador empieza a la derecha del escenariu, atopándose'l final de fase a la izquierda.<ref>[https://archive.today/20130110161335/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/13_.png Imaxe de la 13ª etapa]. Reparar que l'[[Onigiri]] (l'oxetu alimenticiu indicador del fin de fase na versión xaponesa del videoxuegu) ta allugáu nel estremu esquierdu de la pantalla.</ref> === El reinu de Nibana === Una zona que ta ambientada nel tronu del rei de Nibana.<ref>«Nibana» (ニバーナ ''Nibāna'' en xaponés) ye tamién una manera de referise al conceutu de [[nirvana (espiritualidá)|nirvana]] na llingua xaponesa, entá siendo nel so llugar más frencuente l'usu de la pallabra ''nehan'' (涅槃).</ref> Dependiendo si'l xugador axuntó ciertos oxetos, puede recoyer ''la piedra Hirotta'', o otra manera, apaez nel so defectu una pantasma qu'escuerre al xugador.<ref>[https://archive.today/20130110212056/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/14_Kingdom_of_Nibana.png Imaxe de la 14ª etapa ''"El reinu de Nibana"''].</ref> === El llagu de les roques (I) === Presenta la mesma ambientación que la etapa 2, anque equí, el tipu de roques varia, siendo piedres con un tonu amarellentáu apagáu les francibles y de color gris les irrompibles. De primeres de la zona, hai una tienda. A la fin de la zona, ''Alex Kidd'' enfrentar por última vegada a ''Parplin el persiguidor''.<ref>[https://archive.today/20130110152730/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/15_Cragg_Lake.png Imaxe de la decimoquinta etapa correspondiente a la primer parte de ''"El llagu de les roques"''].</ref> === Etapa 16 === Ye una zona que se ambienta nun castiellu, anque ye de mayores proporciones que'l castiellu presentáu na fase ''El castiellu de Radaxian''. El suelu ye de lladriyos de color marrón, siendo'l fondu d'un color azul escuru uniforme en tol escenariu. Los bloques de la zona tienen un diseñu específico y esclusivo, ye cuadráu, de tonalidaes marrones con un rombu nel interior. Nesta zona, hai ensame de torgues, tales como pinchos, o zones onde cai una especie de venenu del techu. A la fin de la fase, ''Alex'' enfréntase ante ''Janken el grande'', y cuando acaba la fase, atopar cola princesa ''Lora''.<ref>[https://archive.today/20130110155703/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/16_Janken's_Castle.png Imaxe de la decimosesta etapa del xuegu].</ref> === El llagu de les roques (II) === Ye la zona final del xuegu, y puede estremase en delles partes atendiendo a la so ambientación y oxetivos:<ref>Imáxenes de la decimoséptima y última fase del xuegu: la segunda parte de ''"El llagu de les roques"''.[https://archive.today/20130110144459/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/17_Cragg_Lake_Part_1.png Imaxe de la primer parte] y [https://web.archive.org/web/20070917143214/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/maps.php segunda y tercer parte] de la fase. Reparar el contraste d'ambientación y oxetivos d'esta última imaxe, ye obviu que tienen de corresponder a partes distintes entá tando nun únicu soporte visual.</ref> * La primer parte presenta una ambientación similar a les zones acuátiques del xuegu, ye una zona curtia, na cual ''Alex Kidd'' hai de dirixise embaxo, tres ello, pasa a la siguiente parte de fase. * La segunda parte ye una especie de pasiellu con una puerta a la fin, que namái s'abrir si ''Alex Kidd'' tien el ''medallón de la piedra del Sol'' y el ''medallón de la lluz de la Lluna''. Esta seición de la fase tien el suelu de lladriyos azules. La tonalidá del fondu ye marrón. * En pasando pela puerta, el xugador enfusar na última parte de la fase, que ye de suelu de lladriyos mariellos, siendo'l fondu de la fase de color marrón, onde'l xugador tien qu'interactuar colos bloques del xuegu pa resolver el puzzle, y asina, consiguir la ''corona d'oru'' y rematar el xuegu. == Versiones == Nun primer momentu, el xuegu namái tuvo disponible en [[Cartuchu (informática)|cartuchos]]. De [[1990]] d'equí p'arriba, una versión llixeramente distinta del xuegu incluyir na memoria interna de les versiones d'[[Estaos Xuníos d'América]], [[Australia|australiana]] y [[Europa|europea]] de la ''Master System II'' y en delles unidaes europees y australianes de la Master System. Les diferencies con al respective de la versión llanzada en cartuchu son: * Al camudar de destín, nel mapa del xuegu apaez ''Alex'' comiendo; na versión en cartuchu, apaez comiéndose un [[Onigiri]], ente que na otra apaez inxiriendo una [[hamburguesa]].<ref>Imáxenes ente fase de [https://web.archive.org/web/20051018123338/http://mo5.com/gamepatria/images/mastersystem/alexm/Photo_10.png la versión europea] y [https://web.archive.org/web/20060111080946/http://www.emulationgalaxy.co.yu/images/AlexKid3.jpg xaponesa]. Reparar que na primer imaxe ''Alex'' apaez comiéndose una hamburguesa, ente que na otra apaez inxiriendo un Onigiri.</ref> * Tamién hai diferencies nos controles; na versión orixinal úsase'l botón 1 pa saltar y el botón 2 pa cutir, pero los controles invertir na versión integrada en consola. [[Ficheru:Alex kidd cambio de controles.jpg|thumb|700px|center|Controles na versión en cartuchu (izquierda) y na versión integrada na ''Master System II'' (derecha).]] == Rellanzamientu == {{desactualizáu}} Entá siendo'l videoxuegu más popular sobre ''Alex Kidd'',<ref>[http://www.viciojuegos.com/critica.jsp?idCritica=2626&idJuego=4051 Reportaxe] en Viciojuegos, segundu párrafu.</ref> ''Alex Kidd in Miracle World'' nun foi rellanzáu inda a nenguna otra plataforma. Teníase pensáu rellanzar en [[PlayStation 2]], dientro de la llinia de xuegos antiguos Sega Ages 2500, pero sicasí, por motivos desconocíos, a la fin atayóse dichu proyeutu.<ref>[http://ps2.ign.com/objects/568/568979.html Puede reparase nel cuadru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418090932/http://ps2.ign.com/objects/568/568979.html |date=2012-04-18 }}.</ref> Sicasí, la so continuación, [[Alex Kidd in the Enchanted Castle]] sí tuvo rellanzamientos, como na consola virtual de [[Wii]]<ref>[http://wii.nintendo.com/vc_gamepage.jsp?title=alex_kidd_in_the_enchanted_castle Páxina oficial de Wii consola virtual, seición del xuegu]</ref> o nel recopilatorio de videoxuegos [[Sega Mega Drive Collection]] pa la PlayStation 2.<ref>''Alex Kidd in the Enchanted Castle'' apaez como xuego seleccionable pal usuariu en [https://web.archive.org/web/20080218014144/http://www.sega-europe.com/es/Game/368.htm la páxina oficial] dedicada a ''Sega Mega Drive Collection''.</ref> == Remortina == {{AP|Alex Kidd in the Enchanted Castle}} '''Alex Kidd in the Enchanted Castle''' (traducíu al castellán: ''Alex Kidd nel castiellu encantáu'') ye'l quintu videoxuegu de la saga [[Alex Kidd]] y, pol so sistema de xuegu, considérase la secuela de ''Alex Kidd in Miracle World''. Salió a la venta n'[[Europa]] en [[1990]] pa la [[Sega Mega Drive|Mega Drive]]. Sigue la trama del so antecesor, yá que empieza con ''Egle'', l'hermanu de ''Alex Kidd'', gobernando'l planeta Aries. Ellí, ''Alex'' escucha rumores de que'l so padre, el rei ''Thor''<ref>Escláriese que, en ''Alex Kidd in Miracle World'', el padre de ''Alex Kidd'' llamábase ''Truenu''. Sicasí, al nun esistir el manual en castellán de ''Alex Kidd in the Enchanted Castle'', déxase'l nome de la versión inglesa.</ref> atópase atrapáu por ''Ashra'', el gobernador del planeta ''Paperock'', y ye por ello que ''Alex'' entama'l so camín pa rescata-y.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/enchantedcastle/notice_us/02.jpg Manual americanu de ''Alex Kidd in the Enchanted Castle''] |2=http://www.alex-kidd.com/enchantedcastle/notice_us/02.jpg |bot=InternetArchiveBot }}, páxina 2. La seición lleva'l mesmu nome que'l xuegu.</ref> Anque se siguen calteniendo les partes nes que pa destruyir a un xefe tien de xugar a piedra-papel-tisories, tamién apaecen mientres el desarrollu unes casetes (llamaes ''Janken House'')<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/enchantedcastle/notice_us/14.jpg Según el manual americanu] |2=http://www.alex-kidd.com/enchantedcastle/notice_us/14.jpg |bot=InternetArchiveBot }}, páxina 14.</ref> nes que se xuega a dichu xuegu, y si gánase, ''Alex'' llévase l'oxetu que s'apostaba. Al tar nuna consola de mayor capacidá gráfica, ''Alex Kidd in the Enchanted Castle'' tien una mayor definición gráfica, los escenarios tienen mayor detalle qu'en ''Alex Kidd in Miracle World''<ref>[https://archive.today/20130110141318/www.alex-kidd.com/enchantedcastle/map/06_Hiho_Forest.png Imaxe] d'una zona d'Alex Kidd in the Enchanted Castle y [https://archive.today/20130110141203/www.alex-kidd.com/miracleworld/map/06_Village_of_Namui.png imaxe] d'Alex Kidd in Miracle World. Compárese la definición y detalle.</ref> y el personaxe protagonista tien un tamañu mayor.<ref>[https://web.archive.org/web/20100620043710/http://hatedpig.files.wordpress.com/2007/05/alex-kidd-in-the-enchanted-castle.jpg Imaxe] d'Alex Kidd in the Enchanted Castle, y otra [http://segaxtreme.free.fr/Jeux/Alex%20Kidd%20in%20Miracle%20World_01.jpg captura] d'Alex Kidd in Miracle World. Reparar el tamañu de los personaxes.</ref> Aparte, el videoxuegu componer d'once fases, seis menos que ''Miracle World''. == Errores == === Errores del xuegu === A lo llargo del xuegu, pueden atopase dellos [[Error de software|errores de programación]], qu'anicien situaciones inesperaes polos desarrolladores del xuegu. Dellos exemplos son:<ref>Pueden atopase los indicaos y otros [http://www.youtube.com/results?search_query=Alex+Kidd+miracle+Bug&search=Buscar equí].</ref> * Na primer etapa, ''Alex'' asitiar nun estremu de la pantalla y empieza a cutir a la nada, entós Alex ye capaz d'esaniciar a un enemigu asitiáu nel llau opuestu al que s'atopa'l xugador.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=EUrpsAiNhgc Videu] en [[YouTube]] nel que s'amuesa l'error na etapa 1.</ref> * Na segunda etapa, a la fin de la mesma, si Alex topeta contra les piedres coloraes cola moto a la so máxima velocidá, con un saltu a máxima potencia, y el xugador caltién primíu nel "D-Pad" Derecha, Alex va correr a la metá de frames qu'amuesa de normal (Va Paecer qu'anda más rápidu, anque la so velocidá sobre'l xuegu nun camuda, solo la so animación) * L'usu del cayáu volador na etapa novena na vía del bote anicia que, al acabase dichu efeutu, el xuegu non dexe avanzar al xugador, al nun treslladase la pantalla y quedase estática.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=37ZZjYsd5oY Videu] en [[YouTube]] nel que s'amuesa l'error na etapa 9.</ref> * Na etapa 16, nel llugar onde s'atopa ''Janken el grande'', si'l xugador recula y sale d'esi sitiu, pa depués volver, los oxetos y enemigos qu'había de primeres sumen y apaecen otros distintos.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lwDPD6MAECE Videu] en [[YouTube]] nel que s'amuesa l'error na etapa 16.</ref> === El manual === La traducción al castellán del manual de ''Alex Kidd in Miracle World'' contién numberoses diferencies de traducción con al respective de los demás idiomes. Dalgunes d'estes diverxencies son:<ref>El manual européu del videoxuegu puede consultase [https://web.archive.org/web/20070911154524/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/manual_eur.php equí], al igual que la versión [https://web.archive.org/web/20080111003957/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/manual_br.php brasilana], [https://web.archive.org/web/20080111004032/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/manual_us.php d'Estaos Xuníos] y [https://web.archive.org/web/20080110101409/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/manual_jap.php xaponesa].</ref> * Nes demás traducciones del manual d'instrucciones, el nome d'unu de los enemigos del xuegu ye ''Tritón''. Sicasí, na traducción al castellán del manual, esti enemigu apaez col nome de ''Serena'',<ref>[https://web.archive.org/web/20070927041415/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/37.jpg Manual européu de ''Alex Kidd in Miracle World''], onde puede reparase l'error.</ref> lo cual ye un error.<ref>Imaxe oficial del enemigu nel Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/34.jpg manual del xuegu européu ''Alex Kidd in Miracle World''] |2=http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/34.jpg |bot=InternetArchiveBot }}. Reparar que nun ye una serena.</ref> * El términu ''Hamburger'' (voz inglesa) ye traducíu al castellán como ''Hamburges''. Anque podría tratase d'una errata, el fechu de que dicha traducción apaeza en dos páxina distintes paez indicar que nun ye'l casu.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927041415/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/37.jpg Páxines 37] y [https://web.archive.org/web/20070927041617/http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/cover03.jpg 39] del manual européu. Reparar, amás, cómo ta traducíu'l primer párrafu de la primer páxina amosada.</ref> * El términu ''psychic'' (voz inglesa) ye traducíu al castellán como ''físicu'' na descripción del Cayáu Volador. De resultes, la descripción de dichu cayáu nun tien sentíu.<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/24.jpg Páxines 24] |2=http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/24.jpg |bot=InternetArchiveBot }} y {{Enllaz rotu|1=[http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/25.jpg 25] |2=http://www.alex-kidd.com/miracleworld/notice_eur/25.jpg |bot=InternetArchiveBot }} del manual européu.</ref> == Referencies y notes == {{llistaref|2|barra=220}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20070714141923/http://www.sega-europe.com/es/Homepage.htm Páxina oficial de SEGA]. * [https://web.archive.org/web/20110716142734/http://www.sega.co.jp/archive/album/04_alex/home.html Archivu de SEGA Xapón sobre Alex Kidd in Miracle World] (en xaponés). * [https://web.archive.org/web/20070710170038/http://www.alex-kidd.com/index.php Páxina sobre Alex Kidd] (n'[[idioma inglés|inglés]]). * [http://shellcore.smspower.org/ Páxina dedicada n'específicu a Alex Kidd in Miracle World] (n'inglés). * [https://web.archive.org/web/20050207065711/http://alexkidd.immortel.org/fr/index.php Páxina dedicada n'específicu a Alex Kidd in Miracle World] (en [[Idioma francés|francés]] ya inglés). * [https://web.archive.org/web/20080503064819/http://www.analisisretro.com/20071029_1_Review_Xuegu_Clasico_Analisis_Retro_Alex_Kidd_Sega_Master_System.aspx Review d'Alex Kidd in Miracle World] (en castellán). * [http://www.segafan.com/analisis.php?id=143 Otra review d'Alex Kidd in Miracle World] (en castellán). {{Tradubot|Alex Kidd in Miracle World}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Videoxuegos pa Sega Master System]] [[Categoría:Videoxuegos de Consola Virtual]] [[Categoría:Videoxuegos de Consola Virtual pa Wii]] [[Categoría:Videoxuegos de plataformes]] [[Categoría:Videoxuegos de Sega]] [[Categoría:Videoxuegos de 1986]] 03av05ht8taedqkh4tevzwag40rdrks Alliniadura de secuencies 0 167257 4499597 4438772 2026-06-10T08:45:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499597 wikitext text/x-wiki Un '''alliniadura de secuencies''' en [[bioinformática]] ye una forma de representar y comparar dos o más secuencies o cadenes d'[[ADN]], [[ARN]], o [[estructura primaria|estructures primaries]] [[proteína|proteicu]] pa resaltar les sos zones de semeyanza, que podríen indicar rellaciones funcionales o [[evolución|evolutives]] ente los xenes o proteínes consultaos. Les secuencies alliniaes escribir coles lletres (representando [[aminoácidu|aminoácidos]] o [[nucleótidos]]) en files d'una [[matriz (matemática)|matriz]] nes que, si ye necesariu, inxertar espacios por que les zones con idéntica o similar estructura allíniense. [[Ficheru:Zinc-finger-seq-alignment2.png|center|Una alliniadura de secuencies, xenerada por [[ClustalW]] ente dos proteínes [[deos de cinc]] identificaes pol númberu d'accesu [[GenBank]] ([[:Ficheru:Zinc-finger-seq-alignment2.png|Clave]]).]] Anque les bases nucleotídicas del ADN y ARN son más similares ente sí que colos aminoácidos, el caltenimientu del empareyáu de bases podría indicar papeles funcionales o estructurales similares. L'alliniadura de secuencies puede utilizase con secuencies non biolóxiques, como na identificación de semeyances en series de lletres y pallabres del llinguaxe humanu o n'analís de datos financieros. Ente los algoritmos más populares basaos na comparanza d'estructures primaries de proteínes, tienen de destacar l'algoritmu Needleman-Wunch, l'algoritmu Smith-Waterman, BLAST y FASTA Secuencies bien curties o bien similares pueden alliniase manualmente. Aun así, los problemes más interesantes precisen alliniar secuencies llargues, bien variables y desaxeradamente numberoses que nun pueden ser alliniaes por humanos. La conocencia humana aplícase principalmente na construcción d'algoritmos que produzan alliniadures d'alta calidá, y dacuando afaciendo el resultáu final pa representar patrones que son difíciles d'introducir n'algoritmos (especialmente nel casu de secuencies de nucleótidos). Los aproximamientos computacionales a l'alliniadura de secuencies estremar en dos categoríes: ''alliniadura global'' y ''alliniadura local''. Calcular una alliniadura global ye una forma d'[[optimización global]] que "fuercia" a l'alliniadura a ocupar el llargor total de toles secuencies introducíes (secuencies ''problema''). Comparativamente, les alliniadures locales identifiquen rexones similares dientro de llargues secuencies que de normal son bien diverxentes ente sigo. De cutiu prefiérense les alliniadures locales, pero pueden ser más difíciles de calcular porque s'añader el desafíu d'identificar les rexones de mayor semeyanza. Aplíquense gran variedá d'algoritmos computacionales al problema d'alliniadura de secuencies, como métodos lentos, pero d'[[optimización (matemática)|optimización]], como la [[programación dinámica]], y métodos [[heurística|heurísticos]] o [[Probabilidá|probabilísticos]] eficientes, pero non exhautivos, diseñaos pa busca a gran escala en bases de datos. == Representaciones == Les alliniadures represéntense de normal con un formatu gráficu y de testu. En cuasi toles representaciones d'alliniadures, les secuencies escribir en files de forma que los residuos alliniaes apaecen en columnes socesives. Nos formatos de testu, les columnes alliniaes contienen calteres idénticos o similares, estos postreros indicaos con sistema de símbolos de calteníos. Na imaxe cimera utilízase l'asteriscu p'amosar identidá ente dos columnes. Otros símbolos menos comunes son la coma pa sustituciones conservativas y el puntu pa sustituciones semiconservativas. Munchos programes de visualización de secuencies utilicen tamién esquemes coloriaos p'amosar información de les propiedaes de los elementos secuencia individuales; en secuencies d'ADN y ARN significa asignar a cada base'l so propiu color. N'alliniadures de proteínes, como'l de la imaxe cimera, los colores utilizar pa indicar propiedaes de los aminoácidos p'ayudar na carauterización de caltenimientu o nuna sustitución aminoacídica dada. Cuando s'introducen múltiples secuencies la última fila de cada columna suel representar secuenciar consensu determinada pola alliniadura. Tamién suel representase secuenciar consensu nun formatu gráficu so un [[logo de secuencies]], nel que'l tamañu de la lletra de cada nucleótido o aminoácidu ye proporcional al so grau de caltenimientu.<ref name="Schneider">{{cita publicación | revista=Nucleic Acids Res | volumen=18 | páxines=6097-6100 | fecha=1990 | autor=Schneider TD, Stephens RM | títulu=Sequence logos: a new way to display consensus sequences | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=2172928 | pmid=2172928 | doi=10.1093/nar/18.20.6097 }}</ref> Les alliniadures de secuencies pueden almacenase nuna amplia variedá de formatos d'archivu de testu, munchos de los cualos fueron desenvueltos al empar qu'un programa o implementación d'alliniadura. La mayoría de les ferramientes web dexen dellos formatos d'entrada y salida, como'l formatu [[FASTA]] y [[GenBank]]. L'usu de ferramientes específiques en cada llaboratoriu d'investigación puede complicase pola baxa compatibilidá. Esisten programes de conversión xenérica en [https://web.archive.org/web/20070629170513/http://liv.bmc.uu.se:16080/cgi-bin/emboss/seqret SEQRET (EMBOSS)], o en [http://www.dnabaser.com/download/download_granted.html DNA Baser]. == Alliniadures locales y globales == [[Ficheru:Global-local-alignment.png|Imaxe d'una alliniadura local y uno global demostrando l'enclín a poner buecos de les alliniadures globales si les secuencies nun son bien similares.]] Les alliniadures globales, qu'intenten alliniar cada residuu de cada secuencia, son más útiles cuando les secuencies problema iniciales son similares y aproximao del mesmu tamañu (nun quier dicir que les alliniadures globales nun puedan terminar en buecos). Una estratexa xeneral d'alliniadura global ye'l [[algoritmu Needleman-Wunsch]] basáu en programación dinámica. Les alliniadures locales son más útiles pa secuencies estremaes nes que s'abarrunta qu'esisten rexones bien similares o motivos de secuencies similares dientro d'un contestu mayor. El [[algoritmu Smith-Waterman]] ye un métodu xeneral d'alliniadura local basáu en programación dinámica. Con secuencies abondo similares, nun esiste diferencia ente alliniadures globales y locales. Los métodos híbridos, conocíos como semiglobales o métodos "glocales" intenten atopar la meyor alliniadura posible qu'incluya l'entamu y el final d'una o otra secuencia. Puede ser especialmente útil cuando la parte "corriente enriba" d'una secuencia asolapar cola parte "corriente embaxo" de la otra. Nesti casu, nin l'alliniadura global nin el llocal son dafechu fayadizos: una alliniadura global va intentar forzar a l'alliniación a estendese más allá de la rexón de solapamiento, ente que l'alliniadura local nun va cubrir totalmente la rexón asolapada.<ref name="brudno">{{cita publicación| autor=Brudno M, Malde S, Poliakov A, Do CB, Couronne O, Dubchak I, Batzoglou S| fecha=2003 | títulu=Glocal alignment: finding rearrangements during alignment | revista= Bioinformatics | volume=19 Suppl 1| páxines=i54–62 | pmid = 12855437| doi = 10.1093/bioinformatics/btg1005 | url=http://bioinformatics.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12855437}}</ref><ref name="brudno_2">{{cita publicación | autor=Brudno M, Poliakov A, Salamov A, Cooper GM, Sidow A, Rubin EM, Solovyev V, Batzoglou S, Dubchak I | fecha=2004 | títulu=Automate whole-genome multiple alignment of rat, mouse, and human | revista=Genome Research | volume=14 | páxines=685–692 | doi=10.1101/gr.2067704 | url=http://www.genome.org/cgi/reprint/14/4/685.pdf }}</ref> == Alliniadura de pares == Los métodos d'alliniadura de pares, o axugamientos, utilizar p'atopar la meyor coincidencia en bloque (local) o alliniadura global de dos secuencies. Les alliniadures de pares namái pueden utilizase con dos secuencies al empar, pero son eficientes de calcular, y son utilizaos de cutiu en métodos que nun riquir precisión estrema, como la busca en bases de datos de secuencies con alta [[homoloxía (bioloxía)#Xenética y homoloxía|homoloxía de secuencia]] con al respective de un pidimientu. Los trés métodos principales de xenerar alliniadures de pares son los de matriz de puntos, los de programación dinámica y los de busca de pallabra,<ref name="mount">{{cita llibru| autor=Mount DM.| fecha=2004 | títulu=Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis 2nd ed.| editorial= Cold Spring Harbor Laboratory Press: Cold Spring Harbor, NY |isbn=0-87969-608-7}}</ref> anque la mayoría de métodos d'alliniación múltiple de secuencies pueden funcionar con namái dos secuencies. Anque cada métodu tien los sos propios puntos fuertes y débiles, toos ellos tienen problemes p'alliniar secuencies repetitives con baxu conteníu n'información, especialmente cuando'l númberu de repeticiones puede ser distinta nos dos secuencies que s'allinien. Una manera de cuantificar la utilidá d'una alliniadura de pares determináu ye la "máxima coincidencia individual", o la mayor subsecuencia que se da en dambes secuencies n'estudiu. Polo xeneral, cuanto mayor seya tal subsecuencia, más cercana va ser la so rellación. === Métodos de matriz de puntos === [[Ficheru:Zinc-finger-dot-plot.png|miniatura|200px|Una matriz de puntos d'ADN del [[factor de trescripción]] [[deu de cinc]] nel [[ser humanu]] (GenBank ID NM_002383), amosando [[autosimilitud]] rexonal. La diagonal principal representa l'alliniadura de la secuencia consigo mesma; les llinies fora d'esta diagonal representen patrones similares o repetitivos dientro de la secuencia. Ye un exemplu típicu de gráfica recurrente.]] L'enfoque de matriz de puntos (o ''matrix-dot''), que implícitamente produz una familia d'alliniadures pa rexones individuales de la secuencia, ye cualitativu y simple, a pesar de que consume enforma tiempu p'analís a gran escala. Ye fácil identificar visualmente determinaes carauterístiques de la secuencia (tales como insertamientos, borraos, repeticiones, o repeticiones invertíes) nuna gráfica de matriz de puntos. Pa construyir una gráfica de matriz de puntos, los dos secuencies asitiar a lo llargo de la fila cimera y de la columna que ta más a la izquierda de la [[Matriz (matemática)|matriz]] de dos dimensiones y asítiase un puntu en cualquier llugar nel que los calteres nes columnes correspondientes coincidan (esta ye una típica gráfica recurrente). Delles implementaciones varien el tamañu o la intensidá de los puntos en función del grau de semeyanza de los dos calteres, pa dar cabida a les sustituciones calteníes. La gráfica de puntos de secuencies bien estrechamente rellacionaes apaez como una única llinia a lo llargo de la [[diagonal principal]] de la matriz . Les gráfiques de puntos tamién pueden utilizase pa evaluar repetitividad nuna sola secuencia: una secuencia se gráfica contra sigo mesma, y les rexones que comparten semeyances significatives van apaecer como llinies fora de la diagonal principal. Esti efeutu puede asoceder cuando una proteína consta de múltiples [[dominiu estructural|dominios estructurales]] similares. === Programación dinámica === La téunica de [[programación dinámica]] puede aplicase pa producir alliniadures globales por aciu l'[[Algoritmu Needleman-Wunsch|algoritmu de Needleman-Wunsch]], según alliniadures locales por aciu l'[[Algoritmu Smith-Waterman|algoritmu de Smith-Waterman]]. Nun usu habitual, nes alliniadures de proteínes utiliza una [[matriz de sustitución]] p'asignar puntuaciones a les coincidencies y a les diferencies ente aminoácidos, y una penalización por ''gap'' (lliteralmente buecu, anque en bona parte de la lliteratura en castellán utiliza'l vocablu inglés) al faer coincidir un aminoácidu d'una secuencia con un buecu n'otra. N'alliniadures d'ADN y ARN puede usase una matriz de puntuaciones, pero na práctica, de cutiu, asígnase a cencielles una puntuación positiva a les coincidencies, una negativa a les diferencies, y otra penalización negativa a los gaps. (Na programación dinámica estándar la puntuación de la posición de cada aminoácidu ye independiente de la identidá de los sos vecinos, polo que los efeutos del [[apilamientu de bases]] nun se tomen en cuenta. Sicasí, ye posible faelo modificando l'algoritmu.) La programación dinámica pue ser útil na alliniadura de nucleótidos con secuencies de proteínes, una xera complicada pola necesidá de tomar en considerancia les [[Mutación con cambio|mutaciones con cambéu]] (insertamientos o borraos, de normal). La busca del [[marcu abiertu de llectura]] apurre una serie d'alliniadures de pares locales o globales ente una secuencia de nucleótidos a investigar (secuencia problema) y un conxuntu de busca de secuencies de proteínes, o viceversa. A pesar de que'l métodu ye bien lentu, la so habilidá pa evaluar la compensación de los marcos de llectura pa un númberu arbitrariu de nucleótidos convertir en preséu pa secuencies que contengan un bon númberu d'[[indel]]s, que pueden ser bien difíciles d'alliniar con métodos [[heurísticu|heurísticos]] más eficientes. Na práctica, el métodu rique una bona cantidá de potencia de cómputu, o un sistema que la so arquiteutura tea especializada en programación dinámica. Les suites [[BLAST]] y [[EMBOSS]] apurren ferramientes básiques pa crear alliniadures afeches (anque dalgún d'estos enfoques saca ventaya de los efeutos llaterales de la capacidá de busca de secuencies de les ferramientes). Consígense métodos más xenerales tanto de fontes comerciales (como “FrameSearch”, distribuyíu como parte del [http://www.accelrys.com/products/gcg/ paquete Accelrys GCG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211174240/http://www.accelrys.com/products/gcg/ |date=2008-02-11 }}), como de software de [[códigu abiertu]] (como [https://web.archive.org/web/20080309114855/http://www.ebi.ac.uk/Wise2/ Genewise]). El métodu de programación dinámica garantiza atopar una alliniadura óptimo dada una función de puntuación en particular; sicasí, identificar una bona función de puntuación ye, usualmente, más una cuestión empírica que teórica. A pesar de que la programación dinámica ye estensible a más de dos secuencies, ye prohibitivamente lenta pa un altu númberu de secuencies desaxeradamente llargues. === Métodos de pallabra corta === Los métodos de pallabra curtia, tamién conocíos como métodos de k-tuplas, son métodos [[heurísticu|heurísticos]] que nun garanticen atopar una solución d'alliniadura óptima, pero son significativamente más eficientes que la programación dinámica. Estos métodos son especialmente útiles en busques sobre bases de datos a gran escala, onde s'asume qu'una llarga proporción de les secuencies candidates nun van tener coincidencies significatives con secuenciar problema. Los métodos de pallabra curtia son más conocíos pola so implementación nes ferramientes de busca en bases de datos [[FASTA]] y la familia [[BLAST]].<ref name="mount" /> Estos métodos identifiquen en secuenciar problema una serie de subsecuencias curties que nun s'asolapen (“pallabres”), y que s'oldeen contra les secuencies de la base de datos. Les posiciones relatives de la pallabra nos dos secuencies a comparar restar pa llograr un valor de desplazamientu; va manifestase asina una rexón d'alliniadura si delles pallabres distintes producen el mesmu desplazamientu. Namái si esta rexón ye detectada, estos métodos van aplicar criterios d'alliniadura más sensibles. D'esta forma esaníciense munches comparances innecesaries ente secuencies de semeyanza inapreciable. Nel métodu FASTA, l'usuariu define un valor “k” pa definir el llargor de la pallabra cola cual buscar na base de datos. El métodu ye más lentu, pero más sensible, pa valores baxos de “k”, que tamién son preferibles pa busques qu'impliquen una secuencia problema bien curtia. La familia BLAST de métodos de busca apurre dellos algoritmos optimizaos pa tipos particulares de problemes, tales como la busca de coincidencies ente secuencies escasamente rellacionaes. BLAST foi desenvueltu p'apurrir una alternativa más rápida a FASTA ensin sacrificar demasiada precisión. Como FASTA, BLAST utiliza una pallabra de busca de llargor “k”, pero namái evalúa les coincidencies más significatives de les pallabres, en llugar de cada coincidencia como fai FASTA. La mayoría de les implementaciones de BLAST usen un llargor de pallabra fita por defectu que s'optimiza pal problema y el tipu de base de datos, y que se camuda namái so circunstancies específiques tales como busques con secuencies problema repetitives o bien curties. Pueden atopase implementaciones al traviés de dellos portales web, como [https://web.archive.org/web/20101205222316/http://www.ebi.ac.uk/fasta33/ EMBL FASTA] y [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/BLAST/ NCBI BLAST]. == Alliniadura múltiple de secuencies == '''{{AP|Alliniadura múltiple de secuencies}}''' [[Ficheru:Hemagglutinin-alignments.png|derecha|miniatura|300px|Alliniadura de 27 secuencies de la proteína [[hemaglutinina]] de la [[gripe aviaria]], coloriáu según el caltenimientu de residuos (más escuru cuanto mayor caltenimientu, enriba) y les sos propiedaes químiques (embaxo).]] El [[alliniadura múltiple de secuencies]] ye una estensión de l'alliniadura de pares qu'incorpora más de dos secuencies coles mesmes. Los métodos d'alliniadura múltiple intenten alliniar toles secuencies d'un conxuntu dau. Les alliniadura múltiples son usaos a menudos na identificación de [[Rexón caltenida|rexones calteníes]] nun grupu de secuencies que hipotéticamente tán rellacionaes evolutivamente. Estos motivos calteníos pueden ser usaos en xunto cola estructura y con información [[Mecanismu de reacción|mecanística]] p'alcontrar [[Sitiu activu|sitios activos]] [[Catálisis|catalíticos]] de les [[enzima|enzimes]]. Les alliniadures son tamién utilizaos p'ayudar al establecimientu de rellaciones evolutives por aciu la construcción d'[[Árbol filoxenéticu|árboles filoxenéticos]]. Les alliniadures múltiples de secuencies son computacionalmente difíciles de producir y la mayoría de les formulaciones del problema conducen a problemes de optimización combinatorial [[NP-completu]]s.<ref name="wang">{{cita publicación| revista=J Comput Biol | volume=1 | páxines=337-48 | fecha=1994 | autor=Wang L, Jiang T. | títulu=On the complexity of multiple sequence alignment | url= | pmid=8790475 | doi = }}</ref> Sicasí, la utilidá d'estes alliniadures na bioinformática dio llugar al desarrollu d'una variedá de métodos fayadizos pa l'alliniación de trés o más secuencies. === Programación dinámica === La téunica de programación dinámica ye teóricamente aplicable a cualquier númberu de secuencies; sicasí, y yá que ye computacionalmente costosa tantu en tiempu como en [[Memoria (informática)|memoria]], raramente usar na so forma más básica pa más de trés o cuatro secuencies. Esti métodu rique la construcción d'un equivalente n-dimensional a la matriz formada por dos secuencies, onde “n” ye'l númberu de secuencies problema. La programación dinámica estándar úsase primero en tolos axugamientos ente secuenciar problema, polo que l'espaciu d'alliniadura” rellénase considerando posibles coincidencies o buecos nes posiciones entemedies, construyendo, finalmente y n'esencia, una alliniadura ente cada alliniadura de dos secuencies. Anque esta téunica ye computacionalmente costosa, la so garantía d'una solución global óptima ye útil en casos onde namái unes cuantes secuencies precisen ser alliniaes con precisión. Un métodu p'amenorgar les demandes computacionales de programación dinámica, que depende de la [[Optimización (matemática)|función oxetivu]] “[[suma de pares]]”, foi implementáu nel paquete de software [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/CBBresearch/Schaffer/msa.html MSA].<ref name="lipman">{{cita publicación| revista=Proc Natl Acad Sci U S A | volume=86 | páxines=4412-5 | fecha=1989 | autor=Lipman DJ, Altschul SF, Kececioglu JD | títulu=A tool for multiple sequence alignment | url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2734293 | pmid=2734293 | doi=10.1073/pnas.86.12.4412 }}</ref> === Métodos progresivos === Los métodu progresivos, xerárquicos, o por árbol, xeneren una alliniadura múltiple de secuencies alliniando primero les secuencies más similares, pa dir añadiendo socesivamente a l'alliniadura secuencies o grupos menos rellacionaos, hasta que'l conxuntu problema completu foi incorporáu a la solución. L'árbol inicial describiendo'l parentescu de les secuencies basar en comparances d'axugamientos que podríen incluyir métodos d'axugamientu heurísticu p'alliniadures similares a [[FASTA]]. Los resultaos de l'alliniadura progresiva dependen de la eleición de les secuencies “más rellacionaes”, polo que pueden ser sensibles a imprecisiones nes alliniadures d'axugamientos iniciales. La mayoría de los métodos progresivos d'alliniadura múltiple de secuencies sopesen adicionalmente les secuencies nel conxuntu problema d'alcuerdu al so parentescu, lo qu'amenorga la probabilidá d'efeutuar una probe eleición de les secuencies iniciales y asina s'ameyora la precisión de l'alliniadura. Un bon númberu de variaciones de la implementación progresiva de [[Clustal]]<ref name="higgins">{{cita publicación| revista=Gene | volume=73 | númberu=1 | páxines=237-44 | fecha=1988 | autor=Higgins DG, Sharp PM | títulu=CLUSTAL: a package for performing multiple sequence alignment on a microcomputer | url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0378-1119(88)90330-7 | pmid=3243435 | doi = 10.1016/0378-1119(88)90330-7 }}</ref><ref name="thompson">{{cita publicación | revista=Nucleic Acids Res | volumen=22 | páxines=4673-80 | fecha=1994 | autor=Thompson JD, Higgins DG, Gibson TJ. | títulu=CLUSTAL W: improving the sensitivity of progressive multiple sequence alignment through sequence weighting, position-specific gap penalties and weight matrix choice | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=7984417 | pmid=7984417 | doi=10.1093/nar/22.22.4673 }}</ref><ref name="chenna">{{cita publicación| revista=Nucleic Acids Res | volumen=31 | páxines=3497-500 | fecha=2003 | autor=Chenna R, Sugawara H, Koike T, Lopez R, Gibson TJ, Higgins DG, Thompson JD. | títulu=Multiple sequence alignment with the Clustal series of programs | url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12824352 | pmid=12824352 | doi = 10.1093/nar/gkg500 }}</ref> utilizar p'alliniadures múltiples de secuencies, construcción d'[[Árbol filoxenéticu|árboles filoxenéticos]], y como entrada pa la [[predicción d'estructura de proteínes]]. Una variante del métodu progresivu más lenta pero más precisa conozse como “[[T-Coffee]]” (''Tree-based Consistency Objective Function For alignment Evaluation''),<ref name="notredame">{{cita publicación| revista=J Mol Biol | volume=302 | númberu=1 | páxines=205-17 | fecha=2000 | autor=Notredame C, Higgins DG, Heringa J. | títulu=T-Coffee: A novel method for fast and accurate multiple sequence alignment | url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022-2836(00)94042-7 | pmid=10964570 | doi = 10.1006/jmbi.2000.4042 }}</ref> de la que pueden atopase implementaciones en [https://web.archive.org/web/20060705082556/http://align.genome.jp/ ClustalW] y [http://www.tcoffee.org T-Coffee]. === Métodos iterativos === Los métodos iterativos intenten ameyorar el puntu débil de los métodos progresivos: la so fuerte dependencia de la precisión de les alliniadures de los axugamientos iniciales. Los métodos iterativos optimicen una [[Optimización (matemática)|función oxetivu]] basada nun métodu escoyíu de puntuación d'alliniadura por aciu la asignación d'una alliniadura global inicial y el posterior realineamiento de subconxuntos de secuencies. Los subconxuntos realineados son entós alliniaos consigo mesmos pa producir la siguiente iteración d'alliniadura múltiple de secuencies. Atópense baxu analís delles formes de seleición de los subgrupos de secuencies y de la función oxetivu.<ref name="hirosawa">{{cita publicación| revista=Comput Appl Biosci | volume=11 | páxines=13-8 | fecha=1995 | autor=Hirosawa M, Totoki Y, Hoshida M, Ishikawa M. | títulu=Comprehensive study on iterative algorithms of multiple sequence alignment | url=http://bioinformatics.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/11/1/13 | pmid=7796270 | doi = 10.1093/bioinformatics/11.1.13 }}</ref> === Descubrimientu de motivos === Pal descubrimientu de motivos, o analises de perfiles, constrúyense alliniadures múltiples globales de secuencies qu'intenten alliniar [[Secuencia motivu|secuencies motivu]] curties calteníes ente les secuencies del conxuntu problema. Faise, usualmente, construyendo primero una alliniadura múltiple de secuencies global, tres el cual les [[Rexón caltenida|rexones altamente calteníes]] identifíquense y utilícense pa construyir un conxuntu de matrices de perfil (tamién denominaes matrices ponderaes o matrices de pesos). La matriz del perfil de cada rexón caltenida dispónse como una matriz de puntuación, pero les sos cifres de frecuencia pa cada aminoácidu o nucleótido en cada posición derivar de la distribución de los calteres de la rexón caltenida, en llugar d'una distribución empírica más xeneral. Les matrices de perfil usar pa buscar escurrimientos del motivu que caractericen n'otres secuencies. Nos casos nos que'l conxuntu de datos orixinal contenga un pequeñu númberu de secuencies, o namái secuencies bien rellacionaes, añader [[pseudocontador]]es pa normalizar les distribuciones de calteres representaes nel motivu. === Téuniques inspiraes poles ciencies de la computación === Una variedá d'algoritmos xenerales d'[[Optimización (matemática)|optimización]] usaos comúnmente en ciencies de la computación aplicáronse tamién al problema de l'alliniadura de secuencies. Los [[Modelu ocultu de Márkov|modelos ocultos de Márkov]] utilizáronse pa producir rexistros de probabilidaes pa una familia de posibles alliniadures múltiples de secuencies sobre un conxuntu problema dau. Anque los primeros métodos basaos nestos modelos yeren de rendimientu pocu brillante, aplicaciones posteriores atopar especialmente efeutivos pa detectar secuencies remotamente rellacionaes, yá que son menos susceptibles al ruíu creáu por sustituciones conservativas o semiconservativas.<ref name="karplus">{{cita publicación| revista=Bioinformatics | volume=14 | númberu=10 | páxines= 846-856| fecha=1998 | autor=Karplus K, Barrett C, Hughey R. | títulu=Hidden Márkov models for detecting remote protein homologies | url=http://bioinformatics.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9927713 | pmid=9927713 | doi = 10.1093/bioinformatics/14.10.846 }}</ref> Los [[Algoritmu xenéticu|algoritmos xenéticos]] y el ''[[simulated annealing]]'' usáronse pa optimizar les puntuaciones d'alliniadures múltiples de secuencies, valorándolos por aciu una función de puntuación como la del métodu de ''suma de pares''. == Alliniadura estructural == '''{{AP|Alliniadura estructural}}''' Les alliniadures estructurales, que son específicos de les proteínes y, delles vegaes, de secuencies de ARN, usen información sobre la [[estructura secundaria]] y [[Estructura terciaria|terciaria]] de la proteína o molécula de ARN como ayuda p'alliniar les secuencies. Estos métodos pueden usase pa dos o más secuencies, y producen típicamente alliniadures locales. Sicasí, y yá que dependen de la disponibilidad d'información estructural, namái pueden ser usaos pa secuencies que les sos correspondientes estructures sían conocíes (al traviés, de normal, de [[cristalografía de rayos X]] o [[espectroscopia de resonancia magnética nuclear]]). Puesto que la estructura tanto de proteínes como de ARN ta más caltenida evolutivamente que la so secuencia,<ref name="chothia">{{cita publicación | revista=EMBO J | volume=5 | númberu=4 | páxines=823-6 | fecha=1986 | autor=Chothia C, Lesk AM. | títulu=The relation between the divergence of sequence and structure in proteins | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=3709526 | pmid=3709526 | doi= }}</ref> les alliniadures estructurales pueden ser más fidedignos ente secuencies que tean bien lejanamente rellacionaes y que diverxeren tan estensamente que la comparanza de les secuencies nun pueda detectar fehacientemente la so semeyanza. Les alliniadures estructurales úsense como'l patrón oro” pa evaluar alliniadures na [[predicción d'estructura de proteínes]] basada n'homoloxía<ref name="skolnick">{{cita publicación| revista=Proc Natl Acad Sci U S A | volume=102 | páxines=1029-34 | fecha=2005 | autor=Zhang Y, Skolnick J. | títulu=The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library | url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653774 | pmid=15653774 | doi = 10.1073/pnas.0407152101 }}</ref> yá que explícitamente allinien rexones de la secuencia de la proteína que son estructuralmente similares en llugar de depender puramente na información derivada de la secuencia. Sicasí, les alliniadures estructurales nun pueden usase na predicción de la estructura yá que siquier una secuencia nel conxuntu problema ye l'oxetivu a modelar, pal cual la estructura desconozse. Demostróse que, dau l'alliniadura estructural ente un oxetivu y una secuencia molde, pueden producise modelos altamente precisos de la proteína oxetivo. Una importante torga na predicción de la estructura basada n'homoloxía ye la producción d'alliniadures estructuralmente precisos dada namái información de la secuencia.<ref name="skolnick" /> === DALI === El métodu DALI (del inglés, ''Distance matrix ALIgnment'', alliniadura de matriz de distancies), ye un métodu fragmentariu pa construyir alliniadures estructurales basaos en contautar patrones de semeyanza ente socesivos hexapéptidos en secuenciar problema.<ref name="holm">{{cita publicación| revista=Science | volume=273 | páxines=595-603 | fecha=1996 | autor=Holm L, Sander C | títulu=Mapping the protein universe | url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8662544 | pmid=8662544 | doi = }}</ref> Puede xenerar axugamientos o alliniadures múltiples, ya identificar los vecinos estructurales d'una secuencia problema nel [[Protein Data Bank]] (PDB). Usóse pa construyir la base de datos d'alliniadures estructurales [[FSSP]] (del inglés ''Families of Structurally Similar Proteins'', families de proteínes estructuralmente similares). Puede aportase a un servidor web de DALI en [http://www.ebi.ac.uk/dali/ EBI DALI] , y la FSSP alcontrar nel Enllaz rotu|1=[http://ekhidna.biocenter.helsinki.fi/dali/start base de datos DALI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125045348/http://ekhidna.biocenter.helsinki.fi/dali/start |date=2005-11-25 }} |2=http://ekhidna.biocenter.helsinki.fi/dali/start {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125045348/http://ekhidna.biocenter.helsinki.fi/dali/start |date=2005-11-25 }} |bot=InternetArchiveBot }}. === SSAP === SSAP (del inglés ''Sequential Structure Alignment Program'', programa d'alliniadura d'estructura secuencial) ye un métodu d'alliniadura estructural basáu en programación dinámica qu'usa vectores “átomo a átomu” nel espaciu de la estructura como puntos a comparar. Estendióse dende la so descripción orixinal pa incluyir tanto alliniadures múltiples como axugamientos,<ref name="taylor">{{cita publicación| revista=Protein Sci | volume=3 | páxines=1858-70 | fecha=1994 | autor=Taylor WR, Flores TP, Orengo CA. | títulu=Multiple protein structure alignment | url=https://web.archive.org/web/http://www.proteinscience.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7849601 | pmid=7849601 | doi = }}</ref> y usóse na construcción del [[CATH]] (del inglés ''Class, Architecture, Topology, Homology''; clase, arquiteutura, topoloxía, homoloxía), base de datos xerárquica de clasificación de plegamientos de proteínes.<ref name="orengo">{{cita publicación| revista=Structure | volume=5 | páxines=1093-108 | fecha=1997 | autor=Orengo CA, Michie AD, Jones S, Jones DT, Swindells MB, Thornton JM | títulu=CATH--a hierarchic classification of protein domain structures | url= | pmid=9309224 | doi=10.1016/S0969-2126(97)00260-8 }}</ref> La base de datos CATH puede aportase na [http://www.cathdb.info/ Clasificación d'Estructura de Proteínes CATH]. === Estensión combinatoria === El métodu d'estensión combinatoria p'alliniadura estructural xenera una alliniadura estructural de pares usando xeometría local p'alliniar fragmentos curtios de los dos proteínes a analizar, y xuntar entós estos fragmentos nuna alliniadura mayor.<ref name="shindyalov">{{cita publicación| revista=Protein Eng | volume=11 | páxines=739-47 | fecha=1998 | autor=Shindyalov IN, Bourne PE. | títulu=Protein structure alignment by incremental combinatorial extension (CE) of the optimal path | url=http://peds.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9796821 | pmid=9796821 | doi = 10.1093/protein/11.9.739 }}</ref> Basáu en midíes tales como la [[raigañu del error cuadrático mediu]] en superposición de proteínes como sólidos ríxidos, distancies ente residuos, estructura secundaria local, y carauterístiques medioambientales circundantes tales como la [[Hidrofóbicu|hidrofobicidad]] de los residuos vecines, xenérense alliniadures locales llamaos “pares de fragmentos alliniaos” que s'usen pa construyir una matriz de semeyanza representando toles alliniadures estructurales posibles dientro d'un criteriu de corte predefinido. Trázase, entós, una trayeutoria dende un estáu de la estructura d'una proteína a otru al traviés de la matriz, estendiendo la creciente alliniadura un fragmentu cada vez. La trayeutoria óptima define l'alliniadura por estensión combinatoria. Un servidor web qu'implementa'l métodu y apurre una base de datos d'axugamientos d'estructura nel Protein Data Bank alcontrar nel sitiu de [https://web.archive.org/web/cl.sdsc.edu/ Combinatorial Extension]. == Analís filoxenéticu == {{AP|Filoxenética computacional}} La [[filoxenia]] y l'alliniadura de secuencies son campos íntimamente rellacionaos por cuenta de la so necesidá compartida d'evaluar el parentescu ente secuencies. La filoxenia fai un usu estensivu de les alliniadures de secuencies na construcción ya interpretación d'[[Árbol filoxenéticu|árboles filoxenéticos]], que s'usen pa clasificar les rellaciones evolutives ente [[xen]]es homólogos representaos nel [[xenoma]] d'especies diverxentes. El grau nel que les secuencies d'un conxuntu problema difieren ta rellacionáu cualitativamente cola distancia evolutiva ente elles. De forma simplificada, una alta identidá de secuencies suxer que tienen un comparativamente nuevu [[ancestru común más recién]], ente que una baxa identidá suxer que la diverxencia ye más remota. Esti aproximamientu, que reflexa la hipótesis de “[[reló molecular]]” (hipótesis qu'asume un ritmu aproximao constante de cambéu evolutivu, que puede utilizase pa extrapolar el tiempu trescurríu dende la primer diverxencia de dos xenes -o tiempu de “[[coalescencia]]”-), asume que los efeutos de la mutación y de la [[seleición natural]] son constantes a lo llargo de llinaxes de secuencies. Nun toma en cuenta, poro, posibles diferencies ente organismos o especies nos ritmos d'[[arreglu del ADN]], o'l posible caltenimientu funcional de rexones específiques nuna secuencia. (Nel casu de secuencies de nucleótidos, la hipótesis de reló molecular na so forma más básica tamién dexa de llau la diferencia nes tases d'aceptación ente [[Mutación silenciosa|mutaciones silencioses]], que nun alterien el significáu d'un determináu [[codón]], y otres mutaciones que resulten na incorporación d'un [[aminoácidu]] distintu na proteína.) Métodos con mayor precisión estadística dexen variar el ritmu evolutivu en cada caña del árbol filoxenéticu, produciendo asina meyores estimaciones de los tiempos de coalescencia de los xenes. Les téuniques d'alliniadura múltiple progresivu producen un árbol filoxenéticu necesariamente, yá que van incorporando secuencies na creciente alliniadura según el so orde de parentescu. Otres téuniques qu'axunten alliniadures múltiples de secuencies y árboles filoxenéticos, puntúen y ordenen los árboles de primeres, y calculen dempués una alliniadura múltiple de secuencies a partir del árbol de mayor puntuación. Los métodos comunes de construcción d'árboles filoxenéticos son principalmente [[heurísticu|heurísticos]] yá que el problema d'escoyer l'árbol óptimo, al igual que'l problema d'escoyer l'alliniadura múltiple de secuencies óptimo, ye [[NP-complexu]].<ref name="felsenstein">{{cita llibru| autor=Felsenstein J. | fecha=2004| títulu=Inferring Phylogenies | editorial= Sinauer Associates: Sunderland, MA | isbn=0-87893-177-5}}</ref> == Valoración de la so significación == Les alliniadures de secuencies son útiles en bioinformática pa identificar semeyances ente secuencies, producir árboles filoxenéticos, y desenvolver modelos d'homoloxía sobre estructures de proteínes. Sicasí, la relevancia biolóxica de les alliniadures non siempres ye clara. Asumir de cutiu que les alliniadures reflexen un grau de cambéu evolutivu ente secuencies que baxen d'un ancestru común; pero ye formalmente posible que la [[converxencia evolutiva]] pueda dase pa producir semeyances aparentes ente proteínes que nun tean evolutivamente rellacionaes, pero que lleven a cabu funciones similares y tengan asemeyaes estructures. En busques en bases de datos, como con [[BLAST]], los métodos estadísticos pueden determinar la probabilidá d'una alliniadura particular casual ente secuencies, o rexones de secuencies, dau'l tamañu y la composición de la base de datos en cuestión. Estos valores pueden variar significativamente dependiendo del espaciu de busca. En particular, la probabilidá d'atopar por casualidá una alliniadura dada amóntase si la base de datos consiste namái en secuencies del mesmu organismu que lu secuencia problema. Secuencies repetitives na base de datos o na consulta tamién pueden aburuyar tantu la busca de resultaos y la valoración de la so significación estadística. BLAST penera automáticamente tales secuencies repetitives na consulta pa evitar ésitos aparentes que correspuendan a artefautos estadísticos. === Funciones de puntuación === Pa producir bones alliniadures ye importante la eleición d'una función de puntuación que reflexe observaciones biolóxiques o estadístiques sobre secuencies conocíes. Les secuencies de proteínes son alliniaes usando frecuentemente [[Matriz de sustitución|matrices de sustitución]] que reflexen les probabilidaes de particulares sustituciones calter per calter. Una serie de matrices denominaes matrices [[PAM (bioinformática)|PAM]] (del inglés ''Point Accepted Mutation'', mutación puntual aceptada, orixinalmente definíes por [[Margaret Dayhoff]], polo que dacuando se denominen ''matrices Dayhoff'') codifican explícitamente los aproximamientos evolutivos considerando les frecuencies y probabilidaes de mutaciones particulares d'aminoácidos. Otra serie común de matrices de puntuación, conocíes como [[BLOSUM]] (del inglés ''Blocks Substitution Matrix'', matriz de sustitución de bloques), codifica probabilidaes de sustitución derivaes empíricamente. Utilícense variantes de dambos tipos de matrices pa detectar secuencies con distintos niveles de diverxencia, dexando asina a los usuarios de BLAST o FASTA acutar les sos busques a coincidencies más cercanamente rellacionaes, o estendeles pa detectar secuencies más diverxentes. Les penalizaciones por ''gaps'' representen la introducción de buecos (nel modelu evolutivu, una mutación por insertamientu o borráu) en secuencies tanto de nucleótidos como de proteínes, y estos valores de penalización, poro, tendríen de ser proporcionales a la frecuencia esperada de tales mutaciones. La calidá de les alliniadures producíes depende, arriendes d'ello, de la calidá de la función de puntuación. Puede resultar bien útil ya instructivu intentar la mesma alliniadura distintes vegaes con distintes eleiciones de matrices de puntuación y/o distintos valores de penalización por buecos, y comparar los resultaos. Les rexones onde la solución seya pocu consistente, o nun seya única, pueden ser identificaes de cutiu reparando qué rexones de l'alliniadura son robustes a variaciones nos parámetros d'alliniación. == Usos non biolóxicos == Los métodos usaos p'alliniadures de secuencies biolóxiques pueden tamién atopar aplicaciones n'otros campos, y bien notablemente nel [[procesamientu de llinguaxes naturales]]. Les téuniques que xeneren el conxuntu d'elementos dende'l que les pallabres van escoyer nos algoritmos de xeneración de llinguaxes naturales pidieron emprestaes téuniques d'alliniadura de secuencies a la bioinformática pa producir versiones llingüístiques de pruebes matemátiques xeneraes por ordenador.<ref name="Barzilay">{{cita publicación| autor=Barzilay R, Lee L. |fecha=2002 | títulu= Bootstrapping Lexical Choice via Multiple-Sequence Alignment | revista=Proceedings of the Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) | páxines=164–171 | url=http://www.cs.cornell.edu/home/llee/papers/xen-msa.pdf}}</ref> Nel campu de [[llingüística]] histórica y comparativa, usóse l'alliniadura de secuencies pa automatizar parcialmente'l métodu [[Llingüística comparativa|comparativu]] pol que tradicionalmente los llingüistes reconstrúin llinguaxes.<ref>{{cita publicación |autor=Kondrak, Grzegorz |títulu=Algorithms for Language Reconstruction |editorial=University of Toronto, Ontario |fecha=2002 |url=http://www.cs.ualberta.ca/~kondrak/papers/thesis.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu= 21 de xineru de 2007 }}</ref> Tamién s'aplicaron téuniques d'alliniadura de secuencies na investigación de negocios y marketing analizando [[serie temporal|series temporales]] de compres.<ref name="prinzie">{{cita publicación| autor=Prinzie A., D. Van den Poel |fecha=2006 | url=http://econpapers.repec.org/paper/rugrugwps/05_2F292.htm | títulu=Incorporating sequential information into traditional classification models by using an element/position-sensitive SAM | revista=Decision Support Systems | volume=42 | númberu=2| páxines= 508–526 | doi=10.1016/j.dss.2005.02.004}} See also Prinzie and Van den Poel's paper {{cita publicación| url=http://econpapers.repec.org/paper/rugrugwps/07_2F442.htm | títulu=Predicting home-appliance acquisition sequences: Márkov/Márkov for Discrimination and survival analysis for modeling sequential information in NPTB models | fecha=2007 | revista=Decision Support Systems | volume=44 | númberu=1 | páxines= 28–45 | doi=10.1016/j.dss.2007.02.008}}</ref> == Software == '''{{AP|Software p'alliniadura de secuencies}}''' '''{{AP|Software p'alliniadura estructural}}''' Les ferramientes software comunes usaes pa xeres xenerales d'alliniadura de secuencies inclúin [https://web.archive.org/web/20080324175242/http://www.ebi.ac.uk/clustalw/ ClustalW] y [https://web.archive.org/web/20080918022531/http://tcoffee.vital-it.ch/cgi-bin/Tcoffee/tcoffee_cgi/index.cgi T-coffee] pa l'alliniadura, y [https://web.archive.org/web/20080723173847/http://www.ncbi.nih.gov/BLAST BLAST] pa busques en bases de datos. Una llista muncho más completa de software disponible, categorizado por algoritmu y tipu d'alliniadura, puede atopase nel [[Software p'alliniadura de secuencies]]. Los algoritmos d'alliniadura y el software pueden ser oldeaos direutamente usando un conxuntu estandarizado de [[benchmark]] de referencia p'alliniadures múltiples de secuencies denomináu BAliBASE.<ref name="thompson2">{{cita publicación| revista=Bioinformatics | volume=15 | páxines=87-8 | fecha=1999 | autor=Thompson JD, Plewniak F, Poch O | títulu=BAliBASE: a benchmark alignment database for the evaluation of multiple alignment programs | url=http://bioinformatics.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10068696 | pmid=10068696 | doi = 10.1093/bioinformatics/15.1.87 }}</ref> El conxuntu de datos consiste n'alliniadures estructurales que pueden ser consideraos como un estándar contra'l cual compárense los métodos basaos en secuencies. Foi tabulado el rendimientu relativu de bastantes métodos comunes d'alliniadura atopaos frecuentemente en problemes d'alliniación, y los resultaos más significatives publicáronse en llinia en [https://web.archive.org/web/20121130084356/http://bips.u-strasbg.fr/fr/Products/Databases/BAliBASE/prog_scores.html BAliBASE].<ref name="thompson3">{{cita publicación| revista=Nucleic Acids Res | volumen=27 | páxines=2682-90 | fecha=1999 | autor=Thompson JD, Plewniak F, Poch O. | títulu=A comprehensive comparison of multiple sequence alignment programs | url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10373585 | pmid=10373585 | doi = 10.1093/nar/27.13.2682 }}</ref> Nel bancu de trabayu de proteínes [http://3d-alignment.eu/ STRAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305165323/http://3d-alignment.eu/ |date=2012-03-05 }} puede computase una detallada llista de puntuaciones de BAliBASE pa delles ferramientes distintes d'alliniadura. == Ver tamién == * [[Algoritmu Needleman-Wunsch]] * [[Algoritmu Smith-Waterman]] * [[Alliniadura múltiple de secuencies]] * [[BLAST]] * [[Clustal]] * [[FASTA]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Alineamiento de secuencias}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Bioinformática]] [[Categoría:Secuenciación d'ADN]] jd6eby4obgfw12iatpheeogx52440pv Ribadeo 0 174095 4499529 4499507 2026-06-09T17:56:51Z Limotecariu 735 4499529 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} [[Ficheru:FaroRibadeo2601.JPG|thumb|270px|Imaxe del faru de Ribadeo n'[[Islla Pancha]].]] '''Ribadeo''' ye un [[Conceyu d'España|conceyu]] de la provincia [[Galicia|gallega]] de [[provincia de Lugo|Lugo]], llendando col [[Principáu d'Asturies]] al este. Tien {{persones|unidá=habitantes}}. == Demografía == <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:1000 height:250 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:11000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:c PlotData= color:d width:25 align:left bar:1857 from:0 till: 9012 bar:1877 from:0 till: 8976 bar:1897 from:0 till: 8920 bar:1910 from:0 till: 9193 bar:1930 from:0 till: 9168 bar:1950 from:0 till: 9364 bar:1970 from:0 till: 8974 bar:1991 from:0 till: 8894 bar:2000 from:0 till: 9034 bar:2001 from:0 till: 9110 bar:2002 from:0 till: 9163 bar:2003 from:0 till: 9186 bar:2004 from:0 till: 9270 bar:2005 from:0 till: 9407 bar:2006 from:0 till: 9619 bar:2007 from:0 till: 9704 bar:2008 from:0 till: 9854 bar:2009 from:0 till: 9983 bar:2010 from:0 till: 9988 bar:2011 from:0 till: 10023 bar:2012 from:0 till: 10061 bar:2013 from:0 till: 9994 bar:2014 from:0 till: 10010 bar:2015 from:0 till: 9929 bar:2016 from:0 till: 9972 bar:2017 from:0 till: 9962 bar:2018 from:0 till: 9900 PlotData= bar:1857 at: 9012 fontsize:s text: 9012 shift:(-10,5) bar:1877 at: 8976 fontsize:s text: 8976 shift:(-10,5) bar:1897 at: 8920 fontsize:s text: 8920 shift:(-10,5) bar:1910 at: 9193 fontsize:s text: 9193 shift:(-10,5) bar:1930 at: 9168 fontsize:s text: 9168 shift:(-10,5) bar:1950 at: 9364 fontsize:s text: 9364 shift:(-10,5) bar:1970 at: 8974 fontsize:s text: 8974 shift:(-10,5) bar:1991 at: 8894 fontsize:s text: 8894 shift:(-10,5) bar:2000 at: 9034 fontsize:s text: 9034 shift:(-10,5) bar:2001 at: 9110 fontsize:s text: 9110 shift:(-10,5) bar:2002 at: 9163 fontsize:s text: 9163 shift:(-10,5) bar:2003 at: 9186 fontsize:s text: 9186 shift:(-10,5) bar:2004 at: 9270 fontsize:s text: 9270 shift:(-10,5) bar:2005 at: 9407 fontsize:s text: 9407 shift:(-10,5) bar:2006 at: 9619 fontsize:s text: 9619 shift:(-10,5) bar:2007 at: 9704 fontsize:s text: 9704 shift:(-10,5) bar:2008 at: 9854 fontsize:s text: 9854 shift:(-10,5) bar:2009 at: 9983 fontsize:s text: 9983 shift:(-10,5) bar:2010 at: 9988 fontsize:s text: 9988 shift:(-10,5) bar:2011 at: 10023 fontsize:s text: 10023 shift:(-10,5) bar:2012 at: 10061 fontsize:s text: 10061 shift:(-10,5) bar:2013 at: 9994 fontsize:s text: 9994 shift:(-10,5) bar:2014 at: 10010 fontsize:s text: 10010 shift:(-10,5) bar:2015 at: 9929 fontsize:s text: 9929 shift:(-10,5) bar:2016 at: 9972 fontsize:s text: 9972 shift:(-10,5) bar:2017 at: 9962 fontsize:s text: 9962 shift:(-10,5) bar:2018 at: 9900 fontsize:s text: 9900 shift:(-10,5) </timeline> Fonte: Institutu Nacional d'Estadística (INE) 1857-2018.<ref>{{cita web|url=http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177010&menu=resultados&idp=1254734710990|páxina-web=www.ine.es|títulu=INEbase / Demografía y población /Padrón. Población por municipios /Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por unidad poblacional / Resultados|fechaaccesu=2019-01-23|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190123193921/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177010&menu=resultados&idp=1254734710990|fechaarchivu=2019-01-23}}</ref> == Persones de Ribadeo pernomaes == * [[José Alonso y Trelles]], escritor destacáu n'Uruguái. * [[Antonio Barrera de Irimo]] (1929-2014), políticu, ministru de Facienda ente 1973 y 1974. * [[Juan Casariego de Bel|Juan Carlos Casariego de Bel]] (1922-1977), abogado y funcionario asesinado por la dictadura cívico-militar argentina (1976-1983). * [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] (1926-2008), presidente del Gobiernu d'España. * [[Sonia Castedo]] (1970-), exalcaldesa d'[[Alicante]]. * [[Ramón Ángel Fernández Docobo]] (1962-), porteru de fútbol que xugó na [[Primer División d'España|primer división]] nel [[Deportivo de La Coruña]]. * [[Suso Peña]] (1941-2005), historietista y dibuxante. * [[Benito Prieto Coussent]] (1907-2001), pintor, dibuxante y escultor. == Galería d'imáxenes == <gallery widths="120px" heights="120px" perrow="6" align="center"> Image:Ribadeo01.jpg|Panorámica de Ribadeo. Image:Ribadeo-porto-esportivo.jpg|Puertu deportivu. Image:Ribadeo-town hall.JPG|La casa'l conceyu de Ribadeo. Image:Ribadeo-torre moreno.JPG|[[Torre de los Moreno]]. Image:Ribadeo (RPS 22-07-2020) Torre de los Moreno, detalle.png|Torre de los Moreno (1915). </gallery> == Ver tamién == * [[Tierra de Ribadeo]] * [[Sablera d'As Catedrais]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.ribadeo.gal/ Páxina oficial del conceyu] * [http://www.ribadeo.com Ribadeo On Line la información más completa de Ribadeo desde 1996] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Lugo]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 0agqieurq9zqokwxn0nmgjdpvmzhzel Palenqueru 0 174142 4499587 2363189 2026-06-10T07:09:30Z EmausBot 7934 Iguando la redireición doble a [[Criollu de Palenque]] 4499587 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Criollu de Palenque]] fkcsk2hmus7z24etinvqtkqioy340s8 Castro-Urdiales 0 264731 4499553 3938652 2026-06-09T19:17:09Z ~2026-34041-83 149366 /* */ 4499553 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Castro-Urdiales }} '''Castro-Urdiales''' (''Castr'Urdialis'' en [[cántabru]])<ref>https://hozir.org/comarca-municipiu--municipio.html</ref><ref>https://depriendi.wordpress.com/2019/03/14/estudio-toponimico-de-castru-castro/</ref> ye un conceyu y ciudá asitiada na [[Marina Oriental (Cantabria)|Marina Oriental]], na comunidá autónoma de [[Cantabria]]. El conceyu cunta con 32.069 habitantes (INE 2019), siendo el tercer conceyu más pobláu de Cantabria tres de [[Santander]] y [[Torrelavega]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cantabria]] [[Categoría:Llocalidaes de Cantabria]] 33jqyvbffqqa3ldb3k3033miw22liog 4499578 4499553 2026-06-10T04:05:32Z Sahaquiel9102 9918 Esfacer la revisión [[Special:Diff/4499553|4499553]] de [[Special:Contributions/~2026-34041-83|~2026-34041-83]] ([[User talk:~2026-34041-83|alderique]]) 4499578 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu = Castro-Urdiales }} '''Castro-Urdiales''' (''Castru'' en [[cántabru]])<ref>https://hozir.org/comarca-municipiu--municipio.html</ref><ref>https://depriendi.wordpress.com/2019/03/14/estudio-toponimico-de-castru-castro/</ref> ye un conceyu y ciudá asitiada na [[Marina Oriental (Cantabria)|Marina Oriental]], na comunidá autónoma de [[Cantabria]]. El conceyu cunta con 32.069 habitantes (INE 2019), siendo el tercer conceyu más pobláu de Cantabria tres de [[Santander]] y [[Torrelavega]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cantabria]] [[Categoría:Llocalidaes de Cantabria]] 306izrc1qjl7ih2qjz224aa3ta10vd4 El Astillero 0 264732 4499552 3938651 2026-06-09T19:14:56Z ~2026-34041-83 149366 /* */ 4499552 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu=Santander }} '''El Astillero''' (''Astiyeru'' en [[cántabru]])<ref>https://eldiariocantabria.publico.es/articulo/cantabria/ricilla-cabras-colabora-nel-caltinimientu-espacios-naturalis-ahuntamientu-dastilleru/20190905222601064457.html</ref><ref><nowiki>https://hozir.org/comarca-municipiu--municipio.html</nowiki></ref> ye un conceyu de [[Cantabria]]. Asítiase a 7,5 kilómetros de [[Santander]] y tien una población de 18.153 habitantes (INE 2022). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cantabria]] [[Categoría:Llocalidaes de Cantabria]] 5s8jh534poj0zlg0utagro4yzvbfg5e 4499579 4499552 2026-06-10T04:07:15Z Sahaquiel9102 9918 Esfacer la revisión [[Special:Diff/4499552|4499552]] de [[Special:Contributions/~2026-34041-83|~2026-34041-83]] ([[User talk:~2026-34041-83|alderique]]) 4499579 wikitext text/x-wiki {{llocalidá | partíu=Santander }} '''El Astillero''' (''Astilleru'' en [[cántabru]])<ref>https://eldiariocantabria.publico.es/articulo/cantabria/ricilla-cabras-colabora-nel-caltinimientu-espacios-naturalis-ahuntamientu-dastilleru/20190905222601064457.html</ref><ref><nowiki>https://hozir.org/comarca-municipiu--municipio.html</nowiki></ref> ye un conceyu de [[Cantabria]]. Asítiase a 7,5 kilómetros de [[Santander]] y tien una población de 18.153 habitantes (INE 2022). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Cantabria]] [[Categoría:Llocalidaes de Cantabria]] 6cvzggrkmez1jiih7sh46wge1bfpyhg Adelino da Palma Carlos 0 281435 4499515 4447999 2026-06-09T12:47:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499515 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Adelino da Palma Carlos''' {{nym}}<ref>{{cite web |title=Memórias da Revolução - Adelino da Palma Carlos {{!}} 1905-1992 |url=https://memoriasdarevolucao.pt/index.php/historia/biografias/86-adelino-da-palma-carlos-1905-1992 |website=memoriasdarevolucao.pt |access-date=14 d'ochobre de 2024}}</ref><ref>{{cite book |title=Anais da Assembleia Nacional e da Câmara Corporativa |date=1971 |publisher=Assemblea Nacional |page=575 |url=https://books.google.com/books?id=1hskAQAAIAAJ&q=Adelino+da+Palma+Carlos+%223+de+Mar%C3%A7o+de+1905%22 |access-date=14 d'ochobre de 2024 |language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite news |title=Da Palma Carlos; Led Portugal Into Democracy |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-10-27-mn-730-story.html |access-date=14 d'ochobre de 2024 |work=Los Angeles Times |date=27 d'ochobre de 1992}}</ref> foi un [[abogáu]], [[eruditu]], [[políticu]] y [[francmasón]] portugués que foi'l primer Primer Ministru de Portugal dempués de la [[Revolución de los Claveles|revolución del 25 d'abril de 1974]]. == Carrera == Palma Carlos foi unu de polo menos cinco fíos de Manuel Carlos y de la so muyer, Auta Vaz Velho da Palma. Foi un opositor al réxime fascista del [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] ("Nuevu Estáu") d'[[António de Oliveira Salazar]] (y más tarde [[Marcello Caetano]]) dende la so mocedá y, siendo un [[Lliberalismu|lliberal]] en cuenta de [[socialista]], foi escoyíu pol [[Presidente de Portugal|Presidente]] [[António de Spínola]] como [[Primer Ministru de Portugal|primer ministru]] dempués de la [[Revolución de los Claveles|revolución del 25 d'abril de 1974]] (Revolución de los Claveles). Foi tamién el 11ᵘ Xefe ("Bastonariu") de la [[Orde de los Abogaos de Portugal]] ente 1951 y 1956.<ref>{{cita web |títulu=Adelino da Palma Carlos - 1951-1956 |url=https://historia.oa.pt/bastonarios-e-mandatos/adelino-palma-carlos/ |website=historia.oa.pt |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2024 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20251010183641/https://historia.oa.pt/bastonarios-e-mandatos/adelino-palma-carlos/ |fechaarchivu=2025-10-10 }}</ref> El so primer Gobiernu Provisional tuvo nel poder del 16 de mayu al 18 de xunetu de 1974.<ref>{{cita web |títulu=Governo de Portugal |url=https://www.portugal.gov.pt/pt/gc21/governo/governos-anteriores/chefes-do-governo-desde-1821.aspx |website=www.portugal.gov.pt |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2024}}</ref> Como independiente, escoyó miembros del gabinete de partíos y posiciones polítiques bien diverses, incluyendo miembros del entós centroizquierda [[Partíu Democráticu Popular (Portugal)|Partíu Democráticu Popular]], el [[Partíu Socialista (Portugal)|Partíu Socialista]] y mesmo'l [[Partíu Comunista Portugués]] y oficiales del [[Movimientu de les Fuerces Armaes]] (MFA). La diversidá ideolóxica del gobiernu paez ser una de les razones principales poles que nun duró, siendo la otra la convocatoria d'eleiciones presidenciales anticipaes antes de les [[Eleiciones a la Asamblea Constituyente de 1975 en Portugal|eleiciones a la Asamblea Constituyente de 1975]]. Foi sustituyíu pol Coronel [[Vasco Gonçalves]], una decisión de la que Spínola arrepintióse darréu. Dempués de dexar el cargu, Palma Carlos foi'l representante nacional (''mandatariu'') del xeneral [[António Ramalho Eanes]] nes Eleiciones Presidenciales de 1980. == Vida privada == Casóse con [[Elina Guimarães|Elina Júlia Chaves Pereira Guimarães]] ([[Lisboa]], 1904 – 1991). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1905|1992|da Palma, Adelino}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Portugal]] [[Categoría:Escritores de Portugal]] [[Categoría:Abogaos y abogaes de Portugal]] [[Categoría:Periodistes de Portugal]] [[Categoría:Persones de Faro]] [[Categoría:Revolución de los Claveles]] [[Categoría:Antifascistes]] [[Categoría:Primeros ministros de Portugal]] ldjqrbut2mjh4efojpfgvnsrc0bel78 Aida Quilcué 0 283208 4499568 4490761 2026-06-09T23:40:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4499568 wikitext text/x-wiki {{Persona}}   '''Aida Marina Quilcué Vives''' ({{Nym}}) ye una política , lideresa [[Indíxenes d'América|indíxena]] y defensora de [[Derechos humanos|drechos humanos]] colombiana del pueblu nasa .<ref>{{Cita web|url=https://www.lasillavacia.com/quien-es-quien/quien-es-aida-marina-quilcue-vivas/?|títulu=Perfil|obra=La Silla Vacía|fechaaccesu=10 de marzu de 2026}}</ref> Pertenez al [[Conseyu Rexonal Indíxena del Cauca]] (CRIC) y foi conseyera de [[Derechos humanos|drechos humanos]] y paz de la [[UNESCO]]. En 2022 foi escoyida al Senáu de la República de Colombia pola [[Circunscripción Especial Indígena|Circunscripción Especial Indíxena]] col aval del Movimientu Alternativu Indíxena y Social (MAIS).<ref name=":0">{{Cita web|url=https://mais.com.co/opinio/602-aida-quilcue-lideresa-indigena-que-aspira-al-senado-en-defensa-de-la-vida-y-la-madre-tierra|títulu=Aída Quilcué, lideresa indígena que aspira al Senado en defensa de la vida y la madre tierra|fecha=2022|editor=MAIS|fechaaccesu=10 de marzu de 2026|archivuurl=https://web.archive.org/web/20220320061211/https://mais.com.co/opinio/602-aida-quilcue-lideresa-indigena-que-aspira-al-senado-en-defensa-de-la-vida-y-la-madre-tierra|fecharchivu=20 de marzu de 2022|llingua=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220808071609/https://mais.com.co/opinio/602-aida-quilcue-lideresa-indigena-que-aspira-al-senado-en-defensa-de-la-vida-y-la-madre-tierra|fechaarchivu=2022-08-08}}</ref> En marzu de 2026 foi anunciada como la fórmula [[Vicepresidente|vicepresidencial]] del candidatu [[Iván Cepeda]] pol partíu Pacto Histórico nes elecciones presidenciales de 2026.<ref>{{Cita web|url=https://efe.com/mundo/2026-03-10/aida-quilcue-formula-vicepresidenta-cepeda/|títulu=La líder indígena colombiana Aída Quilcué será la compañera de fórmula del izquierdista Iván Cepeda|obra=EFE}} </ref> == Trabayu comuñal == A entamos de la década de 1990 foi promotora de salú de l'Asociación Indíxena del Cauca (AIC).<ref name=":1">{{Cita web|url=https://verdadabierta.com/aida-marina-quilcue-vivas/|títulu=Aida Marina Quilcué Vivas. Ganadora del Premio Nacional de Derechos Humanos en Colombia de 2021, en la categoría Defensa a Toda una Vida.|fecha=22 d'ochobre de 2021|editor=Verdad Abierta|fechaaccesu=10 de marzu de 2026|llingua=es}}</ref> El so lideralgu consolidóse tres la traxedia de 1994 en Tierradentro, onde un [[terremotu]] y un [[argayu]] afeutaron gravemente a la so comunidá. Esta catástrofe llevó a una reorganización del so pueblu, momentu nel cual Quilcué entamó'l so llabor como maestra comuñal. La desatención estatal frente a la traxedia motivó a la comunidá a organizase al traviés del [[Conseyu Rexonal Indíxena del Cauca]] (CRIC), onde Aida convirtióse na primer muyer representante llegal.<ref>{{Cita web|url=https://www.canalcapital.gov.co/noticias-capital-migracion/aida-quilcue-la-primera-mujer-indigena-que-llego-al-congreso-la?|títulu=Aida Quilcue, la primera mujer indígena que llegó al Congreso de la República|obra=Canal Capital}}</ref> Nel añu 2000 foi coordinadora del programa de salú na AIC y nel [[Consejo Regional Indígena del Huila|Conseyu Rexonal Indíxena del Huila]] (CRIHU).<ref name=":1" /> Ente los años 2003 y 2009, foi nomada conseyera mayor del [[Conseyu Rexonal Indíxena del Cauca]] (CRIC), siendo organizadora de la Minga Indíxena del 2008 na que participaron miles d'indíxenas que colaron a la ciudá de [[Bogotá]] en protesta.<ref name=":0" /> En dicha movilización finó'l so maríu Edwin Legarda'l día 16 d'avientu nun hospital de Popayán en recibiendo trés tiros de fusil disparaos por soldaos na carretera que comunica a Inzá con Totoró, nel departamentu del Cauca.<ref>{{Cita web|url=http://amnesty.org/es/for-media/press-releases/colombia-ai-condena-la-muerte-esposo-lider-indigena-20081218|títulu=Colombia: Amnistía Internacional condena la muerte del esposo de una líder indígena|fecha=18 d'avientu de 2008|editor=[[Amnistía Internacional]]|fechaaccesu=10 de marzu de 2026|archivuurl=https://web.archive.org/web/20090121064819/http://amnesty.org/es/for-media/press-releases/colombia-ai-condena-la-muerte-esposo-lider-indigena-20081218|fecharchivu=21 de xineru de 2009|llingua=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090121064819/http://amnesty.org/es/for-media/press-releases/colombia-ai-condena-la-muerte-esposo-lider-indigena-20081218|fechaarchivu=2009-01-21}}</ref> Mientres el xuiciu y nos años posteriores, Quilcué y la so fía foron víctimes d'amenaces de muerte y atentaos.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=https://caracol.com.co/emisora/2022/01/11/popayan/1641900985_266120.html|títulu=Aída Quilcué aspira al Senado por la circunscripción indígena|fecha=11 de xineru de 2022|editor=[[Caracol Radio]]|fechaaccesu=10 de marzu de 2026|llingua=es}}</ref> == Carrera política == === Lideralgu indíxena y social === La so actividá política anicia nel movimientu social indíxena. Na década de 1990, entamó'l so llabor como promotora de salú na Asociación Indíxena del Cauca (AIC) y como autoridá nel resguardu Piçkwe Tha Fiw. Ente 2003 y 2006, trabayó nel [[Conseyu Rexonal Indíxena del Cauca]] (CRIC), organización de la cual aportaría a ser la primer muyer n'ocupar el cargu de Conseyera Mayor (Representante Llegal). Mientres el so lideralgu en 2008, foi una de les principales figures de la [[Minga indígena|Minga de Resistencia Social y Comuñal]], movilización que coló escontra [[Bogotá]] pa denunciar la situación de drechos humanos so la política de Seguridá Democrática del entoncies presidente [[Álvaro Uribe]] . Tamién exerció roles de representación nacional ya internacional: * Foi conseyera de la Organización Nacional Indíxena de Colombia (ONIC) ente 2016 y 2020. * Desempeñóse como miembru espertu del Foru Permanente pa les Cuestiones Indíxenes de la [[Organización de les Naciones Xuníes|ONU]] y asesora de la [[UNESCO]] en temes de paz y drechos humanos. === Senadora de la República (2022-2026) === Nes eleiciones de 2022, llogró una curul nel Senáu de Colombia pola Circunscripción Especial Indíxena sol aval del partíu MAIS, con más de 45.000 votos. Nel Congresu , integra la Comisión Primera Constitucional y la Comisión de Drechos Humanos. Les sos iniciatives lexislatives incluyeron: * Proyeutos para prevenir y sancionar la violencia y l'acoso políticu escontra les muyeres. * Reformes pa la reconocencia del pensamientu social y críticu como base de la educación pa la paz. * Defensa de la xusticia transicional y la implementación del Alcuerdu de Paz de 2016. === Candidatura vicepresidencial (2026) === El 9 de marzu de 2026, la coalición Pacto Histórico anunció oficialmente a Quilcué como la fórmula vicepresidencial del candidatu presidencial [[Iván Cepeda]] para les eleiciones d'esi añu, consolidando la so posición como una de les figures polítiques más relevantes de los movimientos étnicos nel país. == Reconocencies == * En 2021 foi ganadora del Premiu Nacional a la Defensa de los Drechos Humanos en Colombia , na categoría ''Defensa a Toda una Vida'', en reconocencia a la so dedicación y lideralgu na promoción y protección de los drechos de los pueblos indíxenes. == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{NF|1973||Quilcue, Aida}} [[Categoría:Persones vives]] [[Categoría:Muyeres]] ft7etskjtwnpzx505ogrvaq9zbzexya Monarquía feudal 0 283924 4499590 2026-06-10T07:38:00Z ~2026-34220-89 149386 っっk4r 4499590 wikitext text/x-wiki っっk4r 6fd5wqpx6y6dkkf30iotgy2jkuw0kkl 4499591 4499590 2026-06-10T07:39:42Z NDG 138127 Requesting deletion 4499591 wikitext text/x-wiki {{delete|Nonsense}}っっk4r 13zlgjnlb96rui4lb2mw3dghk3x44t5 Usuariu alderique:Mariomassone 3 283925 4499595 2026-06-10T08:36:46Z Cabayi 32394 Cabayi treslladó la páxina "[[Usuariu alderique:Mariomassone]]" a "[[Usuariu alderique:Skekzilla]]": Páxina treslladada automáticamente al renomar l'usuariu "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" a "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 4499595 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Usuariu alderique:Skekzilla]] darjah1xx10axaca2lks84w0krpdbb4